comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Intertio autem siglegi p&iliane litterastuas:
Ad crescorum qramaticum ecierpaxtis
Ramaticus &iam quidam donatista cresconius
cuminuenisr& ae pistolam meam qua primas
Partes quae in manus nostras tuncuenerit
aepi stalae p&iliani redargui: putauit mihi esse
respondendum hoc ipsum scripsit adme:
cui opere eius libris  quattuor respondi: ita
sane ut tribus peragerem quoduniuersa responsio
flagitabat : sedcumuiderom desoli maximia nensiũ
causa quossuos hiscis maticos damnauerunt .:
Eeorum aliquos rursus insus honoribus receperunT
baptis mumq: quagabeis & trasuam communionẽ
datum non rep&iuerunt responderi posse adcuncta
quaes cripsit : Etiam quartum librum addidi
in quo ididipsum quantum potiu diligenter
adque uidenter ostendi : Hos autem quattuor
libros quo si destripsi : um contra donatistas dederat

Expanded text:
in tertio autem sic: Lege, Petiliane, litteras tuas. Ad Cresconium grammaticum partis Grammaticus etiam quidam Donatista Cresconius cum inuenisset epistulam meam, qua primas partes, quae in manus nostras tunc uenerant, epistulae Petiliani redargui, putauit mihi esse respondendum et hoc ipsum scripsit ad me. cui operi eius libris quattuor respondi, ita sane, ut tribus peragerem, quod uniuersa responsio flagitabat. sed cum uiderem de sola Maximianensium causa, quos suos scismaticos damnauerunt et eorum aliquos rursus in suis honoribus receperunt baptismumque ab eis extra suam communionem datum non repetiuerunt, responderi posse ad cuncta, quae scripsit, etiam quartum librum addidi, in quo id ipsum, quantum potui, diligenter atque euidenter ostendi. hos autem quattuor libros quando scripsi, iam contra Donatistas dederat
Abbreviated transcription (Latin):
siaecatholicae. Vbi posuite stimonium inquolegitur. Qnm̃ ꝓpt̃
te ad ficimurtotadie estimatisumus utoues endositas

Expanded text:
siae catholicae, ubi posui testimonium, in quo legitur, quoniam propter te adficimur tota die, aestimati sumus ut oues, mendositas
Abbreviated transcription (Latin):
& caecilianum trans¬
marinus ep̃s iudices lar&. Nonipsum sed
alium donatum eiusdem tamenscis¬
matis hoc fecisse probabilius inuenitur:
lle autem nonerat carthaging ensif donat

Expanded text:
 Caecilianum transmarinos episcopos judices daret; non ipsum, sed alium Donatum, ejusdem tamen smatis, hoc fecisse probabilius invenitur. Ille autem non erat Carthaginensis Donat
Abbreviated transcription (Latin):
legatur: Cogit ista sententia Etiam ipsum mundum
animal credere . utetum impsum quod inillo imitatur
constantiam a summodõ peranimꝰ traiciatur. Cedanimal
esse istum mundum sici plito sensit alii quae philosophi
plurimi. Nec ratione certa indagire potui. Nec diuinarũ
scarum auctoritate persua deri posse cognoui. Vnde
tale aliquid ame dictum quodaccipi possit. Etiam in libro
de in mortalitate anime timere dictum notaui. Non quia
hoc falsum esse confirmo: sed quia ne cuerumesse conpre¬
hendo quod sit animal mundus: Hocsane in concuss e
r&linendum esse non dubito dm̃ nobis nonese istum
mundum. sed anima eius ulla siue nullasit. Quia siulla ẽ :

Expanded text:
legatur, cogit ista sententia etiam ipsum mundum animal credere, ut etiam in ipsum, quod in illo imitatur constantiam, a summo deo per animam traiciatur. sed animal esse istum mundum, sicut Plato sensit aliique philosophi plurimi, nec ratione certa indagare potui nec diuinarum ripturarum auctoritate persuaderi posse cognoui. unde, tale aliquid a me dictum quod accipi possit etiam in libro de inmortalitate animae, temere dictum notaui, non quia hoc falsum esse confirmo, sed quia nec uerum esse conprehendo, quod sit animal mundus. hoc sane inconcusse retinendum esse non dubito, deum nobis non esse istum mundum, siue anima eius ulla siue nulla sit, quia si ulla e
Abbreviated transcription (Latin):
mortalibus: &ea mnc magna nunc parualocis
temporibus personis quae uariari: sed daeorum
multorum cultum quo eis sacrificatur: propt̃
uitam postmortem futuramesse utilem
disputant :  His ergodecem libris: dua eiste

Expanded text:
mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uariari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his ergo decem libris duae ist
Abbreviated transcription (Latin):
nterea romagothorum in ruptione agentium
subrege allarichoatque imp& umagnȩ dadi seuersa est :¬
uius euersionem deorum falsorum multorumq¬
quaecultores quos usitata nomine paganos
uocamur in xp̃ianam relegionem referre conantes:
solito acerliur &amarius dm̃uerum blas phemare
coeperunt : Vnde ego & adescens Telo domus di
aduersus eorum blas phemias uelerores. libros
Deciuitade dĩ scribere institui: quodopus peraliquot
annos m&enuit.: Eoquod ali a multa interedire¬
bant quae diffene nonoporterst : & meprius
adsoluendum occupabant. Hoc autemdetiuita¬
cedĩ grandeopur : tandem xx duobus libris est¬
d& erminaiũȩ quorum quinquae primieos
refellunt quires humanas ita prosperari uolunt
Vtad hoc multorum deorum culterum qpspagani
colere consuerunt necessariumese arbitrentꝰ
& quia prohibentur malaista &oriri ad quae
habundare contendunt: Sequentes autem
quinquae aduersus eos loquuntur quifatentꝰ
Haec mala net defuine umquam nec defutura

Expanded text:
nterea Roma Gotthorum inruptione agentium sub rege Allaricho atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabant. {hoc autem de ciuitate dei grande opus tandem uiginti duobus libris determinatum. quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari uolunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura
Abbreviated transcription (Latin):
magistrum cuius immitatione immores optimos
formar&ur : Nisi tempore iuuentutis : & adiunxi
adhoc ualere quod apostolus dicit Sublege
tamquam subpedagogo paruulos costodiens:¬
sed potest mouere cur alibi dixerimus. xp̃m
ingeneris humani seta a&ate tamquaminsenec¬
tute uenisse : Hocergo quod de iuuentute
dictumest adiugorem ferboremq: quae fide i
refertur. Quae perdileccionem operatur
llud autem desenectute ad temporum numer ũ :
potest enim intellegiVtrumquae in uniuesitate
hominum. quod potest in aetatibus singulorũ

Expanded text:
magistrum, cuius imitatione in mores optimos formaretur, nisi tempore iuuentutis, et adiunxi ad hoc ualere, quod apostolus dicit: sub lege tamquam subSed potest movere cur alibi dixerimus, Christum in generis humani sexta aetate tanquam in senectute venisse . Hoc ergo quod de juventute dictum est, ad vigorem fervoremque fidei refertur, quae per dilectionem operatur; illud autem de senectute, ad temporum numerum. Potest enim intelligi utrumque in universitate hominum, quod non potest in aetatibus singuloru
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam uid&ur plato uocasse intelle bimundum, NIec
tam̃ isttinomine nosuteremur: sia msatis essemus
litteris aecclesiasticis eruditi: Nec illud mihplac&
quodcũ dixissẽ sũma operadan daest optimis morib:
Mox addidi, Ds enim noster alit̃ nos & audire ñpo¬
terit: beneautẽ uiuentes facillime gaudi&: Sicenĩdic¬
tũest.Tamquã ds̃ non& audiat petcatores: quod quidã
dx̃ incuangelio: Cedille quinondũ cognouerat x pm̃
A quo amfuerat inluminatus in corpore: Necillud
plac&ꝰ quodpitagore phulosophotantũ laudis dedi
Ut quihanc audit uel legit posstputare me crõdise: Nullos
errores mpytagorica essedoctrina: cũsint plures
idemq capitales: Hocopus sicincipit: deordine rerũ ⁊ nobi:¬

Expanded text:
ipsam uidetur Plato uocasse intellegibilem mundum. nec ipsam uidetur Plato uocasse intellegibilem mundum. nec tamen isto nomine nos uteremur, si iam satis essemus litteris ecclesiasticis eruditi. Nec illud mihi placet, quod cum dixissem: summa opera danda est optimis moribus, mox addidi: deus enim noster aliter nos exaudire non poterit; bene autem uiuentes facillime exaudiet. sic enim dictum est, tamquam deus non exaudiat peccatores; quod quidem dixit in euangelio, sed ille, qui nondum cognouerat Christum, a quo iam fuerat inluminatus in coplacet, quod Pythagorae philosopho tantum laudis dedi, ut, qui hanc audit uel legit, possit putare me credidisse nullos errores in Pythagorica esse doctrina, cum sint plures idemque capitales. Hoc opus sic incipit: De ordine rerum, Zenobi
Abbreviated transcription (Latin):
cõmendaui : tã quã hoc eciã dñs significare uoluerit. qͥa ñ ait:¬
Deg nũmeum non est demundo: sedregnũmeũ none st dehoc
mundoꝵ Cum possit ꝙ aliqua locutione dictum inueniri:
& sialius ad ño xp̃o significatus est mundus : Ille congruen¬
tus possit intellegi: in quoerit coelũ nouũ : &tra noua ÷̃
quando conplebitur quod oramus dicentes Aduemiat
regnumtuum: Necplato quidẽ in hoc errauit: quuaesse
mundum inte llegiblẽ dc̃ Sinonuocabulum qđ aeccle¬
susticae consu&udim inre illainusitatum est : sedipsãrẽ
uellimus adtendere: Mundũ quippeille intellegibilẽ
noncupauit: ipsam rationem sẽpiternã ad quae incõmo¬
tabilẽ qua fecitds̃ mundum: Quã quiesse negat
sequtur utdert inratio nabilter. dm̃ fectsse qđ fectt
Auccũ faceras: uel ante quã facer& : nescis se quid facererat
Qupudeũ ratio faciendi nonerat: Siueroerat sicuterat

Expanded text:
commendaui, tamquam hoc etiam dominus significare uoluerit, qcommendaui, tamquam hoc etiam dominus significare uoluerit, qregnum meum non est de mundo, sed: regnum meum non est de hoc mundo, cum possit et aliqua locutione dictum inueniri et, si alius a domino Christo significatus est mundus, ille congruentius possit intellegi, in quo erit caelum nouum et terra noua, quando conplebitur quod oramus dicentes: adueniat regnum tuum. nec Plato quidem in hoc errauit, quia esse mundum intellegibilem dixit, si non uocabulum, quod ecclesiasticae consuetudini in re illa inusitatum est, sed ipsam rem uelimus adtendere. mundum quippe ille intellegibilem nuncupauit ipsam rationem sempiternam atque incommutabilem, qua fecit deus mundum. quam qui esse negat, sequitur, ut dicat inrationabiliter deum fecisse quod fecit, aut, cum faceret uel antequam faceret, nescisse, quid faceret, si apud eum ratio faciendi non erat. si uero erat, sicut erat,
Abbreviated transcription (Latin):
LIBRI .III.
ERidemtempus inter illos quidem quid e achademicis
scripti sunt duof fitiã libros deordine scripsi
in quibus questio magna uersatur: utrũ omnia
bona & mala diuine prouidenciae ordocontineat:
Sedcũrẽ uiderẽ adintellegendum difficilẽ satis egre
adeorum perceptionẽ cũ quibus agebã disputando posse
ꝑducis Deordine studendi loquimallui: q acoporalib
adincorporalia potest proficisci. Verum &i his libris
displic& mihi sepe interpositũ furtunae uocabulũ : & qđ
non ad debã corporis quando sensus corporis nominaur
Et quod multũ tribui liberalibus disciplinis: quis multi sc̃ĩ
multũ nesciunt. qͥcdã etiã qͥ sciunt eas sc̃ĩ ñ sluit: & quod
musas quassaliquas deas quã uisio cando cõmemoraui:
& quod ãmirationẽ uitiũ nuncupaui: & quod philosophos
nonuera pia&late preditos dixi uirtutis luce fulsisse:
& quod duos mundos unũ sensibilem : alterũ intelle gibilẽ
Von & platonis uel & platonicorũ ꝑsona : sed & mea sic

Expanded text:
LIBRI DUO. Per idem tempus, inter illos quidem, qui de Academicis scripti sunt, duos etiam libros de ordine scripsi, in quibus quaestio magna uersatur, utrum omnia bona et mala di??nae prouidentiae ordo contineat. sed cum rem uiderem ad intellegendum difficilem satis aegre ad eorum perceptionem, cum quibus agebam, disputando posse perduci, de ordine studendi loqui malui, cum a corporalibus ad incorporalia potest profici. Uerum et his libris displicet mihi saepe interpositum fortunae uocabulum; et quod non addebam: corporis, quando sensus corporis nominaui; et quod multum tribui liberalibus disciplinis, quas multi sancti multum nesciunt, quidam etiam sciunt et sancti non sunt; et quod Musas quasi aliquas deas quamuis iocando commemoraui; et quod admirationem uitium nuncupaui; et quod philosophos non uera pietate praeditos dixi uirtutis luce fulsisse; et quod duos mundos unum sensibilem, alterum intellegibilem, non ex Platonis uel ex Platonicorum persona, sed ex mea sic
Abbreviated transcription (Latin):
si noliuiss & non feciss &: non coatus est facere : quia gͦ¬
uoluit ergo fecit : &̃ si non quia uoluit peccauit. nesciens
peccatumesse quod fecit: ita nectale peccatum sine
uoluntate esse potuit : Seduolunta fact nonuoluna
peccati: Quod tamen factum peccatum fuit. Hocenĩ
factumest : quod fieri ñde buit: Quiautem sciens

Expanded text:
si noluisset, non fecisset, non coactus est facere. quia uoluit, ergo fecit, etsi non, quia uoluit, peccauit nesciens peccatum esse, quod fecit. ita nec tale peccatum sine uoluntate esse potuit, sed uoluntate facti, non uoluntate peccati, quod tamen factum peccatum fuit; hoc enim factum est, quod fieri non debuit. qui autem sciens
Abbreviated transcription (Latin):
namli nes ciens peccauit. Non in congruenter
nolens peccasse dicipotest. Quamuis & ipse
quod nes ciens fecit : uolens tamen fecit :
Ita nec ipsius esse potuit sine uoluntate peccatũ.
quae uo luntas utiquae sicut difinita est.
animae motus fuit cogente nullo. adaliquid
uel non amittendum uel adipiscendum : qđ enĩ

Expanded text:
i nesciens peccauit, non incongruenter nolens peccasse dici potest, quamuis et ipse, quod nesciens fecit, uolens tamen fecit; ita nec ipsius esse potuit sine uoluntate peccatum. quae uoluntas utique, sicut definita est, animae motus fuit cogentvel non imitandum , vel adipiscendum. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
ginom factum accipimus Quod nonitae st intelle¬
gendum quasi homo nondicatur imago dĩcũ dicat
a postolus : uir quidẽ non det uelare caput
Cumsit imago & gloriadĩ : sed dicitur a&iamadima¬
ginem dĩ : quodunigenitus nondicitur quitantũ¬
mihĩ adhereredõ bonumest: Vbi quod dixi
Quoda utemest omni amma melius id dm̃
dicimus: magis dici debuͥt omni creato sp̃umelus:
piscibus LUIIT:¬

Expanded text:
ginem factum accepimus. quod non ita est intellegendum, quasi homo non dicatur imago dei, cum dicat apostolus: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; sed dicitur etiam ad imaginem dei, quod unigenitus non dicitur, qui tantummihi adhaerere deo bonum est. ubi quod dixi: quod autem est omni anima melius, id deum dpiscibus. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
uirginibus : Ix Dedie autem illa
& hora nemo sit¬
emo sitnequae angeli caelorum nequae
pauuse depanibus Uͦ Vbi quod dixi duos pisces
duas illas significare personas regiam  scilit&
osacer dotalem: ad quas a&iam sacro sc̃a illa
unctio pertinebat: Dicenddꝰ potius fuit maximaȩ
pertinebat: Qnm̃ unetos aliquando legimus
& proph&as : Item dixi. bocas quitim quam

Expanded text:
uerint. LX. De die autem illo et hora nemo scit, neque angeli coelorum, neque pauisse de panibus quinque. ubi quod dixi: duos pisces duas illas significare personas, regiam scilicet et sacerdotalem, ad quas etiam sacrosancta illa unctio pertinebat, dicendum potius fuit: maxime pertinebat, quoniam unctos aliquando legimus et prophetas. item dixi: Lucas, qui tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
Cum hid non uideas Nisi in illo quiest in commatabilis
ueritas : Quanto magis ille &luelle praecepit & posse
praebuit. & non in pone nolle permisit : Seinde subiunxi
dicens. Sienim hoc deb& quis qͦuae quo daccepit:
&sic homo factus est ut necessario pecc&: hoc deb&
ut pecc& : Cumuero peccat. quod deb& facit. Quod si
scelus est dicere Heminemnatura sua cogit ut pecc&
Qiterum quaaandem esse poterit inquam ante

Expanded text:
cum id non uideas nisi in illo, qui est incommutabilis ueritas, quanto magis ille, qui et uelle praecepit et posse praebuit et non inpune nolle permisit. deinde subiunxi dicens: si enim hoc debet quisque, quod accepit, et sic homo factus est, ut necessario peccet, hoc debet, ut peccet. cum uero peccat, quod debet facit; quod si scelus est dicere, neminem natura sua cogit, ut peccet. et iterum: quae tandem esse poterit, inquam, ante
Abbreviated transcription (Latin):
scribere uoluerunt: Est autem. cuisdam fontei
carthaginiensis demente mundanda aduiden¬
dumdm̃: quod paghanus quidem scripsit.
sed xp̃ianus bapti zatus est mortuus. XIII
Est : quodo cumento constłt hominis bsstȩis eere

Expanded text:
scribere uoluerunt. est autem cuiusdam Fontei Carthaginiensis: de mente mundanda ad uidendum deum, quod paganus quidem scripsit, sed Christianus baptizatus est mortuus. tertia decima est: quo documento constet homines bestiis exce
Abbreviated transcription (Latin):
traditur : in hoc libro cumdere surrecbione cartus
ager&lor : resurgit in quam corpus secundũ xp̃ianã
fidẽ quae falle non potest : Quod eui uid&ur in¬
credibila  qualis sit Hunc caro adtenehit qualis
Autem futura sit non considerat: Qua illo tẽpore

Expanded text:
traditur. In hoc libro cum de resurrectione carnis ageretur: resurget, inquam, corpus secundum Christianam fidem, quae falli non potest. quod cui uidetur incredibile, qualis sit nunc caro adtendit, qualis autem futura sit non considerat, quia illo tempore
Abbreviated transcription (Latin):
cauereͥ potest. Peccatur autem. caueri igitur potest.
continuo secutus adiunxi Et tamen &iamperigno¬
rantiam facta quaedam in probantur & corrigenda
iudicantur. Sicut indiuinis auctoritatibus legimus
Ait enim a postolus Miseri cordiã consecutussũ quia
ignorans feci Ait & proph&a delicta iuuentutis & igno¬
rantiae meae ne memineris : Sunt &iam necessita te facta
in probanda : ubiuult homo rectae facere & non potest :¬
Nam undesint ille uoces non quod uolo facio bonum sed quod
Nodimalim hocago: &illud uelle adiac& mihi perficere auten
xilla mortis damnatione uenientium Nam sinonest
ista pena hominis sednatura. nulla ista peccata sunt Sienim
non recte dicitur ab eo modo quonaturaliter fastus est ista

Expanded text:
cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest, cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest, continuo secutus adiunxi: et tamen etiam per ignorantiam facta quaedam inprobantur et corrigenda iudicantur, sicut in diuinis auctoritatibus legimus. ait enim apostolus: misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci; ait et propheta: delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne memineris. sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potestnam unde sunt illae uoces: non quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago; et illud: uelle adiacet mihi, perficere autem ex illa mortis damnatione uenientium. nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. si enim non receditur ab eo modo, quo naturaliter factus est ita
Abbreviated transcription (Latin):
solum bene sed &iam male quis quae utri potest : Mideo
uirtute nemale utitur. quia opus uirtutis est bonus usus
istorum quibus &iam non bene uti possumus. Nemo
autem bene utendo male utitur : Quare habundantia
& magnitudo bonitatis dĩ: Non solũ magna: Sed&iam
media & minima bona esse prȩstiat : Magis laudanda ẽ
bonitas eius in magnis quã in mediis & magis in medus
quam in minimis his bonis. sed magis inomnibus quã si
no n omnia tribuiss& : &inalio loco tutantum inquã
pia&date in cõcussa tene: ut nullumtibi bonum uelsenti¬
enti uel intellegenti. Vel quos modo cogitanti occurrat.
quod nonsit &dõ. Itemꝰ quȩ alio loco dixi Sed qnm̃ non sic̃
sponte homo cecidit. Ita &iam sponte surgere potest
xp̃i firma fide teneamus : & in libro tertio cũ dixissẽ
illud Quod & pelagium: demeis opusculis usum fuisse
cõmemoraui. Quis enim peccat ineo quoi nullamo do

Expanded text:
solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia opus uirtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bona esse praestitit. magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum uel sentienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex deo. itemque alio loco dixi: sed quoniam non, sicut sponte homo cecidit, ita etiam sponte surgere potest, i Iesu Christi, firma fide teneamus. Et in libro tertio, cum dixissem illud, quod et Pelagium de meis opusculis usum fuisse commemoraui: quis enim peccat in eo, quod nullo modo
Abbreviated transcription (Latin):
a mortalibus non potest : U hoc diunum. beneficium
quoliberatur. Hisieam prȩuener tt̃. Iam meritis eius
dir&ur. & non esse : gratia quaeutiquae gratis datur:
quodin aliis opus colis nostris satis egimus. istos inimicos
huius gratiae nouos her&icos refellentes. Quamuis &¬
in his libris quinon contra illos omnino. quippe illi
nondum erant. Sed contra manicheos conscriptisus
delibero arbitrio. Non omni modo deista dĩ gracia
p&icuimus: Quamne fanda impi&ate conantur auferre :
diximus Quippe in secundo libro non solum magna
sed&um minima bona nonesse posse nisiabillo aquo sunt
omnia bona Hocestꝰ dõ: & paulo post uirtutes inquã inꝗbi
recte uiuitur magna bona sunt. Species autem quorũ¬
lib& corporũ sine quibus recte uiui potest minima
bona sunt : potentiae uero animi sine quibus recteuiui
non potest media bona sunt : Virtutibus nemomale
utitur : caeris autembonis idest mediis & mimimis non

Expanded text:
a mortalibus non potest. et hoc diuinum beneficium, a mortalibus non potest. et hoc diuinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeueniret, iam meritis eius daretur et non esset gratia, quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis egimus istos inimicos huius gratiae, nouos hereticos, refellentes, quamuis in his libris, qui non contra illos omnino — quippe illi nondum erant — sed contra Manicheos conscripti sunt de libero arbitrio, non omni modo de ista dei gratia reticuimus, quam nefanda inpietate conantur auferre. diximus quippe in secundo libro non solum magna sed etiam minima bona non esse posse nisi ab illo, a quo sunt omnia bona, hoc est deo. et paulo post: uirtutes, inquam, in quibus recte uiuitur, magna bona sunt; species autem quorumlibet corporum, sine quibus recte uiui potest, minima bona sunt; potentiae uero animi, sine quibus recte uiui non potest, media bona sunt. uirtutibus nemo male utitur, ceteris autem bonis, id est mediis et minimis, non
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatem. causa uoluntatis Autenim ipsa uoluntas est¬
& aradice ista uoluntatis non receditur : Au non est
uoluntas. & peccatum nullum hab&: Aut igitur
uoluntas est primum causa peccandi: Aut nullũ pecca¬
tumest Prima causa peccandi Necest cui inpucabi
peccatum. Nisi peccanti: nonergoest cui recte input&
Nisi uoluntati: & paulo post quis in quam peccat Ineo
quodnullamodo cauerbͥ potest : Pec catdr aut̃ẽ cauereꝰ¬
igitur potest: quotestimonio meo inquodam librosuo
pelagius usus est Cui libro cumres pondissemtitulũ
librimei eẽ uolui denatura & gratia: In his adquae
huius modi uerbis meis: Quia gratia dĩ cõmemorata
nonest. Dequatunc non agebatur: putan pelagini uel
putare possunt suam nos tenu isse sententiã. Sed frustr
hoc putant : uoluntas quippe  qua & peccatꝰ. &recte
inuitur : quod hic uerbis egimus Uoluntas ergo ista nisi
dĩ gratia liber&ur a seruitute qua facta est serua pec¬
cati. Etuitiaosuper & adiuu&ur: secte piȩ que uiui

Expanded text:
uoluntatem causa uoluntatis? aut enim et ipsa uoluntas est et a radice ista uoluntatis non receditur, aut non est uoluntas et peccatum nullum habet. aut igitur uoluntas est primum causa peccandi aut nullum peccatum est prima causa peccandi, nec est, cui inputetur peccatum nisi peccanti. non ergo est, cui recte inputetur nisi uoluntati. et paulo post: quis, inquam, peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: cauerigitur potest. quo testimonio meo in quodam libro suo Pelagius usus est. cui libro cum respondissem, titulum libri mei esse uolui : de natura et gratia. In his atque huius modi uerbis meis, quia gratia dei commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant Pelagiani uel putare possunt suam nos tenuisse sententiam. sed frustra hoc putant. uoluntas quippe, qua et peccatur et recte uiuitur, quod hic uerbis egimus, uoluntas ergo ista nisi dei gratia liberetur a seruitute, qua facta est serua peccati, et, ut uitia superet, adiuuetur, recte pieque uiui
Abbreviated transcription (Latin):
nione satramentorum mali contaminent bonos.
& que mammodum non contaminẽt disputat
propter aecclesiam toto orbem difusam:
Cui calumniandoscisi
quomodosit accipiendum Quodait apos¬
tolus. Auferte malum &uobis ipsis. illud¬
quod dixiVt & seipso quisquae auferat malum
non siceẽ intellegendum. sed sic potius ut homo
malus auferatur & hominibus bonis quod fit
per aecclesiasticam disciplinam sieut greca

Expanded text:
nione Sacramentorum mali contaminent bonos, et quemadmodum non contaminent disputatur, propter Ecclesiam toto orbe diffusam, cui calumniando schisquomodo sit accipiendum quod ait Apostolus, Auferte malum ex vobis ipsis ; illudquod dixi, Ut ex seipso quisque auferat malum , non sic esse intelligendum, sed sic potius ut homo malus auferatur ex hominibus bonis, quod fit per ecclesiasticam disciplinam, satis graeca
Abbreviated transcription (Latin):
indie neceste erat offemi: qui sacerdos supermontem
nondumsepulti patris prohib&ur intrare sed parum
adtendi potiusse hoc praecepi magis propter illos
qui futuri futuri fuerant summi sacerdotes non patrib:
summis sacerdotibus
ostenisaaron si forte summus sacerdos autfilios
non haber& autita roprobes haber&: Vitnullus
eorum patri deber& succedere. sicut samuhel sũmo¬
sacer doti heli succerit
cumsacerdotis filius ipse
nonen &. sed tamen & filus
hocest & posteris ess & aa non:
cuidictumo +Hodie mecũ
eris inpara diso
quod nonfuerit uisibiliter bapti¬
Tatus quas icertũ
posui cumsit incertum
magis  quae illum
baptizatum fuisse credendũ sit.
Sicutego quoquę
alibi postea disputaui: Itẽ quod
inquinto libro dixi ubi commemorantur matres
in generationibus
euangelicis non eas positas
nisi cumpatribus:
uerumest quidem. sed a drẽ
dequa agebatur
non pertin&: agebatur autem
dehis quiddcebant fratrum lel propinqui
coniuges eorum

Expanded text:
in die necesse erat offerri, qui sacerdos super mortem nondum sepulti patris prohibetur intrare. sed parum adtendi potuisse hoc praecipi magis propter illos, qui futuri fuerant summi sacerdotes non patribus summis sacerdotibus  id eat ex posteris Aaron, si forte summus sacerdos aut filios non haberet aut ita reprobos haberet, ut nullus eorum patri deberet succedere, sicut Samuhel summosacerdoti Heli successit, cum sacerdotis filius ipse non esset, sed tamen ex filiis, hoc est ex posteris esset Aaron. Dcui dictum est: hodie mecum eris in paradiso, quod non fuerit uisibiliter baptizatus, quasi certum posui, cum sit incertum magisque illum baptizatum fuisse credendum sit, sicut ego quoque alibi postea disputaui. item quod in quinto libro dixi, ubi commemorantur matres in generationibus euangelicis, non eas positas nisi. cum patribus, uerum est quidem, sed ad rem, de qua agebatur, non pertinet. agebatur autem de his, qui ducebant fratrum uel propinquorum coniuges eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
habuisse codices plurimos Verumtamen
afros ut noness& in medio &iterum tangit
illum post addidicimus: quodsi iamscirẽ
Noninistum tamquam infurem diuini
eloquii uel uiolatorem tanta dixissem Hic
liber sicincipit: abste ipso presente audierã:
XXI ConorRA Adimantuon mapaichei
Discipuluo. Liseꝵ unus:
Iodem tempore uenerunt admanus meas
quedam disputationes adimaͬti Quifuerłt
÷ discipulus manichei: quas conscripsit aduer¬
sus legem proph&as uel ut contraria
eis euangelica & apostolica scripta demon¬
strare conatus. Hiuc ergo respondi uerba
eius ponens eisq: Quereddens responsionem
meam: quod hue uno Volumine inclusi&ineo

Expanded text:
habuisse codices plurimos, uerum tamen Afros, ut non esset in medio: et iterum tangit illum, post addidicimus. quod si iam scirem, non in istum tamquam in furem diuini eloquii uel uiolatorem tanta dixissem. Hic liber sic incipit: Abs te ipso prXXII. Contra Adimantum Manichaei discipulum, liber unus. 1. Eodem tempore venerunt in manus meas quaedam disputat discipulus Manichei, quas conscripsit aduersus legem et prophetas, uelut contraria eis euangelica et apostolica scripta demonstrare conatus. huic ego respondi uerba eius ponens eisque reddens responsionem meam. quod hic uno uolumine inclusi e
Abbreviated transcription (Latin):
istarum ep̃s seda casis nigris: qui tamen
primus apud carthaginem ipsum ne farium
scimna conmisit: Nec sane donatus carcha¬
gin ensisUtx̃pianire baptizarentur in¬
stituit: Quod ego eum instituisse credideram
Quando eius aepistolae respondebam: Neo de
libro sapientiae ipse abstulitemedia sen¬
tentia uerba adrem necessaria: ubicon scriptũ
sit Qui bapti zatur amorturs & iterum tan¬
git illum quid proficit lauatio enis: Iste sic
posuit tamquam scriptum ess&: Quibapti¬
Tatur amortuo. quid proficit lauatio eius
Nos autem & antequam ess& pars donati sic

Expanded text:
istarum episcopus, sed a Casis Nigris, qui tamen primus apud Carthaginem ipsum nefarium scisma conmisit. nec sane Donatus Carthaginiensis, ut Christiani rebaptizarentur, instituit — quod ego eum instituisse credideram, quando eius epistulae respondebam — nec de libro Sapientiae ipse abstulit de media sententia uerba ad rem necessaria, ubi, cum scriptum sit: qui baptizatur a mortuo et iterum tangit illum, quid proficit lauatio eius? iste sic posuit, tamquam scriptum esset: qui baptizatur a mortuo, quid proficit lauatio eius? nos autem et antequam esset pars Donati, sic
Abbreviated transcription (Latin):
ille uero ad nos: quaecumaccepirrem : alio libro adea
ipsare spondi : huius operis primus libersicincipit
Her&ici noui dilectirsimae fili ualere: secundus autem
sig intermilitie & uaecuras:L XXX

Expanded text:
ille uero ad nos. quae cum accepissem, alio libro ad eadem ipsa respondi. Huius operis primus liber sic incipit: Heretici noui, dilectissime fili Valeri, secundus autem sic: Inter militiae tuae curas.
Abbreviated transcription (Latin):
apud carthaginem cõperat. utchymniadaltare
Depsalmorum libro siue ante
oblationem siue cumda ribuer&ur populo

Expanded text:
apud Carthaginem coeperat, ut hymni ad altare dicerentur de Psalmorum libro siue ante oblationem, siue cum distribueretur populo
Abbreviated transcription (Latin):
maximianstarum causa subuertit : quod
scis ma factumest & ipsa parte donati:
Hicliber sicincipit : multa iam diximus multa
a ipso tempore¬
ire quo contra donatistas
uehementer & ercebamur. & contra pelagi¬
anar gercercͥiam coeperamus Amicus
quidam mis it mihi quinque a carthagine
quaestiones. & rogauit uteas illi scribendo
& ponerem : quae sunt: Quid sibi uellit uox

Expanded text:
Maximianistarum causa subuertat, quod scisma factum est ex ipsa parte Donati. Hic liber sic incipit: Multa iam diximus, multa Eo ipso tempore, quo contra Donatistas uehementer exercebamur et contra Pelagianos exerceri iam coeperamus, amicus quidam misit mihi quinque a Carthagine quaestiones et rogauit, ut eas illi scribendo exponerem. quae sunt: quid sibi uelit uox
Abbreviated transcription (Latin):
surum: quodgenus graecienchiridion
uocant: Vbis atis diligenter mihiuideor
esse conplexus. quomodos it colendus dr̃
quams apientiam esse hominis utiquae uerã.
diuina scripturam difinit: Hic libersicin¬
cipit: dici non potest dilectissimae fililaurenti
ibrum decura promortuis gerenda scripsi
cuminte rrogatus litteris fuiss ẽ Utrũ

Expanded text:
surum, quod genus Graeci ἐγχερίδιον uocant. ubi satis diligenter mihi uideor esse conplexus, quomodo sit colendus deus, quam sapientiam esse hominis utique ueram diuina scriptura definit. Hic liber sic incipit: Dici non potest, dilectissime fili Laurenti, PVM LIBER VNVS. Librum de cura pro mortuis gerenda scripsi, cum interrogatus litteris fuissem, utru
Abbreviated transcription (Latin):
non carnis substantiam negasse indĩ regno
corruptionem quae tunc utiquae nullaerit :
nam cumdixiss& caro & sangiuis regnumdĩ non posi¬
debunt: Bene intellegitur tamquam &ponendo
quꝰ dixerit continuo subdidit  Nequae incorruptio
in corruptionem possidebit : dequare ad persua¬
dendum infidelibus difficili: diligenter quam potui

Expanded text:
non carnis substantiam negasse in dei regno corruptionem, quae tunc utique nulla erit. nam cum dixisset: caro et sanguis regnum dei non possidebunt, bene intellegitur tamquam exponendo quid dixerit continuo subdidisse: neque corruptio incorruptionem possidebit. de qua re ad persuadendum infidelibus difficili diligenter, quantum potui
Abbreviated transcription (Latin):
epraesentiadĩ scripsi librum ubinr̃a
intentio contraheresem pelagianam
maxime uigilat. Non& prene
nominatam sed ieo &iam de praesentu
dicimus ei d&emploeius operose ac subtilit̃
disputatur : Hic liber sicincipit: fateor fratr̃
dilectissimae dardane.  XXUIA¬
Conara pel agrum & caehesciuon degracia
xp̃i. & de peccaco oriquahi adabBinam
pitantim & melamam. Liꝑri duo.
ostea quam pelagiana h eresis cumsuis
anorum litteris conuicta atquae clamnataert
scripsi duos libros aduersus eos.
originali
Hocopus sic incipit:
quantum deuestra
corporali
& maximȩ spĩtali
salute gaudemus.
donatiscaru Hiserunus
liquanto
postconlationem quamcum
quaincum her& icis
donatistis habuimus: ortae st nobis necesitas
Pergendi

Expanded text:
praesentia Dei scripsi librum, ubi nostra intentio contra haeresim Pelagianam maxime vigilat, non expresse nominatam: sed in eo etiam de praesentia dicimus, et de templo ejus operose ac subtiliter disputatur. Hic liber sic incipit: « Fateor me, frater dilectissime Dardane. AGIVM ET CAELESTIVM DE GRATIA CHRISTI ET DE PECCATO ORIGINALI AD ALBINAM, PINIANVM ET MELANIAM LIBRI DVO. Posteaquam Pelagiana heresis cum suis anorum litteris conuicta atque damnata est, scripsi duos libros aduersus eos, originali. Hoc opus sic incipit: Quantum, de uestra corporali et maxime spiritali salute gaudemus. CAPVT DONATISTA, LIBER VNVS. Aliquanto post conlationem, quam cum hereticis Donatistis habuimus, orta est nobis necessitas pergendi
Abbreviated transcription (Latin):
commoda breuitate conplectitur
palastina pelagius a quibus dã
fratribus Adepisco¬
palia gesta perductus eissquae absentibus¬
qui deillo libellum dederant Qñm addiem¬
sinodi non potuerunt occurere abepis quattuor deci
ubi eum dogmata ipsa damnantem quae inimica
gratie xp̃i aduersuseum delibello legebantꝰ.
catholicum pronuntiarunt: sed cuminmanus nras eadem
gesta uenurent: scrips dehis librum de illo uelut
absoluto eadem quoque dogmata putarentur iudices
adprobasse quaeille nis idamnas& : nulla modo ab eir
nisi damnatus &isset: Hicliber sic incipit: postra¬
quam inmanus nostras. Lxxiiii. DecoRRectione
Douat istarum. Liseruipus.
Nodem tompore scripsi&iam librum decorecci¬
one donatistarum proptereos quinolebaNT
illos legibus imperiialibus corrigi
Hicliber sicincipit: laudo & gratulor

Expanded text:
commoda breuitate conplectitur.Palaestina, Pelagius a quibusdam fratribus ad epispalia gesta perductus eisque absentibusqui de illo libellum dederant, synodi non potuerunt occurrere, ab episcopis quattuordecim auditus est, ubi eum dogmata ipsa damnantem, quae inimica gratiae Christi aduersus eum de libello legebantur, catholicum pronuntiarunt. sed cum in manus nostras eadem gesta uenissent, scripsi de his librum, ne illo uabsoluto, eadem quoque dogmata putarentur judices approbasse, quae ille nisi damnasset, nullo modo ab eis nisi damnatus exisset. Hic liber sic incipit: Posteaquam in manus nostras. CAPUT XLVIII. De Correctione atistarum, liber unus. odem tempore scripsi etiam librum de Correctione Donatistarum , propter eos qui nolebant illos legibus imperialibus corrigi. Hic liber sic incipit: Laudo, et gratulor,
Abbreviated transcription (Latin):
dus : quẽ sensus ignorat : Sids̃ intellegendus est :÷ addenda
fuerat uerba ut dicer&ur quẽ mortalis corporis sensus
ignorat : Siautẽ mundus dictus est quẽ sensus ignorat :
ille recte intellegitur qui futurus est celo nouo & c&era
noua: Sed &iã hicaddenda erant illa: ut dicer&ur
mortalis corporis sensus: Sedillomore adhucloq bar:
quosensus propriae corporis appellatur : N sec adsiduae
repetendũ est : quod & superius inde iam dixi
Cedhocrecolendũ ubicũ que ista locutio in meis litteris
inuenitur : &ubidixi depatre & filio quigignit & quẽ gegnit
Unũest.dicendũ fuit unũ sunt: Sicut aꝑte ipsa ueritas

Expanded text:
dus, quem sensus ignorat, si deus intellegendus est, addenda dus, quem sensus ignorat, si deus intellegendus est, addenda fuerant uerba, ut diceretur: quem mortalis corporis sensus ignorat. si autem mundus dictus est, quem sensus ignorat, ille recte intellegitur, qui futurus est caelo nouo et terra noua; sed etiam hic addenda erant illa, ut diceretur: mortalis corporis sensus. sed illo more adhuc loquebar, quo sensus proprie corporis appellatur, nec adsidue repetendum est, quod et superius inde iam dixi, sed hoc recolendum, ubicumque ista locutio in meis litteris inuenitur Et ubi dixi de patre et filio: qui gignit et quem gignit. unum est, dicendum fuit: unum sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nterhaec scripsieciã duo uolumina secundũstudũ meum
& amorẽ. ratione indagandae ueritatis : dehis rebus
quas maximȩ scire cupiebam: Meint̃ rogans mihiq¬
queres pondens : tã quã duo essemus ratio Etegocũ solus
essem ÷ unde hoc opus soliloquia nominaui: sed inꝑfectũ
remansit: Itatam̃ ut in primo libro querer&ur & ut¬
cũque apparer&. qualis esse debeat : quiuult percipere
sapientiũ: Quae utiquae non sensu corporis: sedm̃te ꝑ¬
cipitur: Ft quadã ratiocinatione in librifine colligitur
ea quae uere sunt eẽ in mortalia : In secundo autẽ deinmor¬
talitate anime diurẽ s agitur. & non ꝑagitur : In his
sane libris non approbo : quodinoratione dixi : Ds qui
nisi mundos uerũ scire noluiste responderi enĩ potest
Multos &iã non mundos multa scire uera: neque enĩ difinitũ est
hic quid sit uerũ. Quod nisi mundi scire non possunt : & quidsit
scire illud quodibi positũ est : Ds̃ cuius regnũ est totus mun¬

Expanded text:
nter haec scripsi etiam duo uolumina secundum studium meum et amorem ratione indagandae ueritatis de his rebus, quas maxime scire cupiebam, me interrogans mihique respondens, tamquam duo essemus ratio et ego, cum solus essem. unde hoc opus Soliloquia nominaui; sed inperfectum remansit, ita tamen, ut in primo libro quaereretur et utcumque appareret, qualis esse debeat, qui uult percipere sapientiam, quae utique non sensu corporis, sed mente percipitur, et quadam ratiocinatione in libri fine colligitur ea, quae uere sunt, esse inmortalia; in secundo autem de inmortalitate animae diu res agitur et non peragitur. In his sane libris non approbo, quod in oratione dixi: deus, qui nisi mundos uerum scire noluisti. responderi enim potest multos etiam non mundos multa scire uera; neque enim definitum est hic, quid sit uerum, quod nisi mundi scire non possint, et quid sit scire. illud, quod ibi positum est: detis, cuius regnum est totus mun
Abbreviated transcription (Latin):
obruta feruunt discendo & quodĩ modo refohunt :
Sedhoc quoquȩ in ꝓbo: credibilius estenĩ ꝓpt̃ eauera respon¬
dere De quibus dã disciplinis &iã inperitos earũ quando
bene introgantur. qͥ a p̃sensesteis quando id capere

Expanded text:
obrutas eruunt discendo et quodam modo refodiunt. obrutas eruunt discendo et quodam modo refodiunt. sed hoc quoque inprobo. crelibilius est enim propterea uera respondere de quibusdam disci- plinis etiam inperitos earum, quando bene interrogantur, quia praesens est eis, quando id capere
Abbreviated transcription (Latin):
loquiturdicens : Ego & pat̃ unũ sumus: Nec illud mihi
plac& qb̵ ĩ istduita cło intellecto. iãbeatã esse animam dixi:
nisi forte spe: Itẽ quod dixi adsapientiae cognitionẽ
nonunauia ꝑueniri : non benesonat: Quasi aliauia sit
pra&er xp̃m quidixit : Egosumuia : Uitandaergo
erat haec offensio auriũ religiosarũ : quãuis alia sit
illa uniuersalis ua. aliae autẽ iuae dequibus & inpsalmo
canimus : Uiastuas dñe notas facmihi : & semitastuas
doceme: aneo quo dibi dictũest: penitus ista sensibilia
fugiendi Tauendũ fuit : ne puta remur illã porfi ru
falsi philosophitenere sententiã quadixit: mne
corpusesse fugiendũ : Nonautẽ dixi ego omnia sensibilia
sedista hocest corruptibilia : Sedhoc potius dicendũfuit :
Ionautẽ talia sensibilia futura sunt in futuri saeculi caelo
nouo & t̾ranoua: Itẽ quodã locodyx Quod discipli¬
nis liberalibus eruditi sine dubio Inseillas obliuione

Expanded text:
loquitur dicens: ego et pater unum sumus. nec illud mihi placet, quod in ista uita deo intellecto iam beatam esse, animam dixi, nisi forte spe. item quod dixi: ad sapientiae coniunctionem non una uia perueniri non bene sonat; quasi alia uia sit praeter Christum, qui dixit: ego sum uia. uitanda ergo erat haec offensio aurium religiosarum, quamuis alia sit illa uniuersalis uia, aliae autem uiae, de quibus et in Psalmo canimus: uias tuas, domine, notas fac mihi et semitas tuas doce me. in eo, quod ibi dictum est, pmitus ista sensibilia fugienda, cauendum fuit, ne putaremur illam Porfyri falsi philosophi tenere sententiam, qua dixit omne corpus esse fugiendum. non autem dixi ego: omnia sensibilia, sed: . ista, hoc est corruptibilia; sed hoc potius dicendum fuit, non autem talia sensibilia sensibilia futura sunt in futuri saeculi caelo nouo et terra noua. Item quodam loco dixi, quod disciplinis liberalibus crudili sine dubio in se illas obliuione
Abbreviated transcription (Latin):
& de eratia s qua iustificamurHocest
iusti
efficimur : quamuis in hac uita ne moita serust
mandata
iustitiae : Vt nonsitei necessarium
prosuis peccatis orando dicere: De mitte nobis
debitanostra: contraquae omnia sentientes illi :¬
nouam
haeres eͥm condiderunt : in his autem libris.
tangenda

Expanded text:
 de gratia, qua iustificamur, hoc est iusti efficimur, quamuis in hac uita nemo ita seruat mandata iustitiae, ut non sit ei necessarium pro suis peccatis orando dicere: dimitte nobis debita nostra. contra quae omnia sentientes illi nouam heresem condiderunt. in his autem libris tangenda
Abbreviated transcription (Latin):
oris propositi sed tamenstudio feruentes
&istereeperant tumultuo sacertamina
quibus aecclesia turbar&ur: Aliis hocaliis
aliud defendentibus: huc accedebat
Quod crinitierant quidameorum quio pe¬
randum non essedicebant : Vn derontenti¬
ones hincrixantium. indequasi purgantiũ
propartium studis augebantur : Propter
haes uenerabilis sen& aurflius a ecclesiae
ipsius ciuitatis ep̃s ut hinc aliquid serꝑberẽ
iussit : & feci :. Hic liber sic incipit: iussioni
ouiniani heresis sacrarum uirginum
Meritumȩ quando pudititiae coniugali
tantum ualuit in ðrberomana: Vt
non nullas a&iam sci monia les dequarũ
inpudititia fumulla praecess erat: Deiecisse

Expanded text:
oris propositi, sed tamen studio feruentes existere coeperant tumultuosa certamina, quibus ecclesia turbaretur, aliis hoc, aliis aliud defendentibus. huc accedebat, quod criniti erant quidam eorum, qui operandum non esse dicebant. unde contentiones hinc rixantium, inde quasi pugnantium pro partium studiis augebantur. propter haec uenerabilis senex Aurelius, ecclesiae ipsius ciuitatis episcopus, ut hinc aliquid scriberem iussit, et feci. Hic liber sic incipit: lussioni ER VNVS. Iouiniani heresis sacrarum uirginum meritum aequando pudicitiae coniugali tantum ualuit in urbe Romana, ut nonnullas etiam sanctimoniales, de quarum inpudicitia suspicio nulla praecesserat, deiecisse
Abbreviated transcription (Latin):
inhuius tanti tam quae elabor atioperis
Iiunto uolumine ubi commemoraui de formẽ
maritum coniugis uae: defurmes parera

Expanded text:
in huius tanti tamque elaborati operis quinto uolumine, ubi commemoraui deformem maritum coniugi suae, ne deformes parer
Abbreviated transcription (Latin):
quae cumuenissent ineorum quorundam manus:
Nescioquis &tiat quisuo nomine tacito contra haec
scriber&¬
& Ita seconfitens donatistam quã hoc
uocar&ur : Cui ego respondens: alium librum
scripsi : illa uero documenta quae promis erã eidẽ
libello quoeadem promiseram iunxi & & utr&quae
unumense uoluieumq: quae sicedidi ut inpam&ibus eccłe¬
uae quaedo natistarum fuerat prius ꝑ

Expanded text:
quae cum uenissent in eorum quorundam manus, nescio quis extitit, qui suo nomine tacito contra haec scriberet, ita se confitens Donatistam, tamquam hoc uocaretur. cui ego respondens alium librum scripsi. illa uero documenta, quae promiseram, eidem libello, quo eadem promiseram, iunxi et ex utroque unum esse uolui eumque sic edidi, ut in parietibus basilicae, quae Donatistarum fuerat, prius
Abbreviated transcription (Latin):
quidem inquam ab homine homo diligendus est
Vt diliguntur carnales fratres. uel silibs uel coniuges.
uel quique cognati. Aut afines. autciues: Nam & ista
dilectio temporalis est. Nonenim nullas tales necessitu¬
dines haberemus quae nascendo & moriendo contingui
Sinatura nr̃a in praeceptis & imagine dĩ manens inistã
corruptionem Honre legar&ur: hunc sensum prorsus
in probo quemiam & superiis in probaui In primo libro
degenesi: contra manic hecis : ad hocenimducͣ & ute redint᷑
Illi comẽges prim non generaturi posteras homines
nisi peccassent. Tamquam necesse fuerit Vt morituri
gignerentur. sine concubito maris & fimine gignerentꝰ :
Nondumenim uideram fieri potuisse. Vt non morituri
de non morituris nas cerentur. sipeccatum illo magno
non muta r&ur inde cerius humana natura : Hacper
hocsi & in parentibus & infelicitas fecdnditas squae

Expanded text:
quidem, inquam, ab homine homo diligendus est, ut diliguntur carnales fratres, vel filii, vel conjuges, vel quique cognati: aut affines, aut cives, nam et ista dilectio temporalis est. Non enim ullas tales necessitudines haberemus, quae nascendo et moriendo contingunt, si natura nostra in praeceptis et imagine Dei manens, in istam corruptionem non relegaretur . Hunc sensum prorsus improbo, quem jam et superius improbavi in primo libro de Genesi contra Manichaeos . Ad hoc enim ducit, ut credantur illi conjuges primi non generaturi posteros homines, nisi peccassent; tanquam necesse fuerit ut morituri gignerentur, si de concubitu maris et feminae gignerentur. Nondum enim videram fieri potuisse ut non morituri de non morituris nascenon mutaretur in deterius humana natura ac per hoc, si et in parentibus et in filiis felicitas fecunditasque
Abbreviated transcription (Latin):
ita nullã corpora illa pacientelur sicut nec ista
pati possent Ante peccatũ : Alio loco. laboriosior est
in quam huius mundiãmar: Quod enim in illo anima
quaerit. constantiam scilic& a &ernitatem s quae non
inuenit. Qnm̃ rerum transitum conpl&ur infirma
pulcritudo: & quod in illõimitatur constantiam
a summodõ peranimam traicitur: Qnm̃ prior est¬
species tantum modo tempore commotabilis. quã ea
quae ei tempore & locis: haec uerba si eomodo accepi
possint Vt non intellegatur infirma pul chritudo
Nisi in corporibus hominum omnium siquaȩ̃ animaliũ.
cum quibus sens corporis uiuimus. ratio manifesta
defendit Hoc quippe in ea pulchritudine imitatur

Expanded text:
ita nullam corpora illa patientur, sicut nec ista pati possent ante peccatum. 4. Alio loco: Laboriosior est, inquam, hujus mundi amor. Quod enim in illo anima quaerit, consinvenit: quoniam rerum transitu completur infima pulchritudo, et quod in illa imitatur constantiam, a summo Deo per animam trajicitur: qspecies tantummodo tempore commutabilis quam ea, quae et tempore et locis. haec uerba si eo modo accipi possint, ut non intellegatur infima pulchritudo nisi in corporibus hominum omniumque animalium, cum quibus sensu corporis uiuimus, ratio manifesta defendit. hoc quippe in ea pulchritudine imitatur