comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Eisdẽ telis qͦd intolerabiliꝰ ẽ: arcẽ qͦq
apłici culminis oppugnare minant᷑.
Id uͦ ridicule. Fundata enĩ ẽ supra fir¬
mã petrã.S qͥd ago: Excessi fateor.
Non ẽ meũ accusare quẽpiã aut rep̃¬
hendere: sufficit mͥ ut plangã dolorẽ
me ũ. Post longã morã. multosq labo¬
res. qͦs ꝓ seruĩtio romane ȩccłiȩ ꝑtuli.
cũ tandẽ placuit serenitati ur̃e redi¬
tũ annuere ad fr̃es meos: &si fractus
uirib corpõris tanqͣm male oꝑans. le¬
tus tam̃ ob manipłos pacis qͦs reporta¬
bã. ad monasteriũ cũ ꝓsꝑitate ꝑueni.
Credidi me de labore euasisse ad reqͥẽ:
licere mͥ utcũq resarcire sp̃ualium
damna studioꝵ. ac sc̃e qͥetis detrim̃ta
quȩ foris incurrerã: & ecce tribulatio
& angustia inuener̃t me. En lectulo
recubantẽ. plus cordis qͣm corporis do¬
lor excruciat. Nec enĩ ego deploro tem¬
porale incomõdũ ullũ. Anima mea in

Expanded text:
Eisdem telis, quod intolerabilius est, arcem quoque Eisdem telis, quod intolerabilius est, arcem quoque apostolici culminis oppugnare minantur. Id vero ridicule; fundata est enim supra firmam petram. 2. Sed quid ago? excessi, fateor: non est meum accusare quemquam aut reprehendere; sufficit mihi ut plangam dolorem meum. Post longam moram multosque labores, quos pro servitio Romanae Ecclesiae pertuli, cum tandem placuit Serenitati vestrae reditum annuere ad fratres meos, etsi fractus viribus corporis, tanquam male operans, laetus tamen ob manipulos pacis quos reportabam, ad monasterium cum prosperitate perveni. Credidi me de labore evasisse ad requiem; licere mihi utcumque resarcire spiritualium damna studiorum, ac sanctae quietis detrimenta, quae foris incurreram; et ecce tribulatio et angustia invenerunt me. En lectulo recubantem plus cordis, quam corporis dolor excruciat. Nec enim ego deploro temporale incommodum ullum. Anima mea in
Abbreviated transcription (Latin):
re clamores iterata in nos inuria
ꝑditoꝵ: & ꝓlongantiũ iniqͥtatẽ suã.
Confortati st̃: addentes p̃uaricationẽ.
apponunt iniqͥtatẽ suꝑ iniqͥtatẽ: ꝙ
suꝑbia eoꝵ ascendit semꝑ. Inualuit
furor: pudor ẽuanuit: ꝙ timor dei.
appellationẽ tui nõis ausi st̃ execra¬
re. & boc p̾sumpser̃t lugdunensis.
eduensis. masticonensis: amici elunia¬
censes. In fraude & temeritate istoꝵ.
heu qͣm ingens multitudo sc̃õꝵ turba¬
bit᷑: si angariati fuerint tale portare
iugũ: talit̾q impositũ. Phnefas hoc
ita accepturi st̃. aesi cogant᷑ genua
curuare baal: aut certe iuxta ꝓph̃am
pactũ facere cũ morte: & cũ inferno
fȩdus inire. Rogo ubi uis. ubi lexx. ubi
sacroꝵ auetoritas canonũ: ubi demq
reuerentia maiestatis: Illa illa quȩ
nulli negat᷑ oppsso: soli mͥ ñ ꝓfuit ap¬
pellatio. Ubi nimirũ imꝑabat aurũ.
iudicabat argentũ. leges canonesq si¬
lebant: locũ ratio & eqͥtas ñ habebant.

Expanded text:
rata in nos injuria perditorum, et prolongantium iniquitatem suam. Confortati sunt, addentes praevaricationem. Apponunt iniquitatem super iniquitatem, et superbia eorum ascendit semper. Invaluit furor, pudor evanuit, et timor Dei. appellationem tui nominis ausi sunt exsecrare. Et hoc praesumpserunt Lugdunensis, Aeduensis, Matisconensis, amici Cluniacenses. In fraude et temeritate istorum, heu! quam ingens multitudo sanctorum turbabitur, si angariati fuerint tale portare jugum, taliterque impositum? Proh nefas! hoc ita accepturi sunt, ac si cogantur genua curvare ante Baal, aut certe juxta prophetam pactum facere cum morte, et cum inferno foedus inire . Rogo, ubi jus, ubi lex, ubi sacrorum auctoritas canonum ubi denique reverentia majestatis? Illa, illa quae nulli negatur oppresso, soli mihi non profuit appellatio. Ubi nimirum imperabat aurum, judicabat argentum, leges canonesque silebant, locum ratio et aequitas non habebant.
Abbreviated transcription (Latin):
baldꝰ notheriꝰ adierit uos: sentiat uł
ipse in se. qͣm exaudiuit dñs uocem
fletus mei. Nepotes ipsius auctores ex
titere sceleris: ipse causa. Utrũ & dic¬
tator: in questione ẽ. Non attendatis
ad uerba eiꝰ. donec ueniat qͥ mitten¬
dus ẽ: qͥ uob̃ pleniꝰ insinuans ueri¬

Expanded text:
baldus Noterius adierit vos, sentiat in baldus Noterius adierit vos, sentiat in se, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. Nepotes ipsius auctores  al. actores exstitere sceleris, ipse causa: utrum et dictator, in quaestione est. Non attendatis ad verba ejus, donec veniat qui mittendus est; qu
Abbreviated transcription (Latin):
satis ꝓ se agit p̾sertim apud uos: & su¬
asoriis fucari ñ indiget. Exitus aquaꝵ
Nam ille qͦ pacto lugeat᷑: qͥ mortis p̾¬
ciosȩ copendĩo transiuit ad uitã. Qͥs
lucrũ. Ep̃i nom̃ ego gerebã: ille exer¬
cebat opus. Honore spreto. onus totis
uirib supportabat. Iccirco ille reuera
mortuus ad uitã: ego uuus in morte.
Ille mortis uiñcula ñ incidit s euasit:
& ecce circundant me dolores mortis:
& torrentes iniqͥtatis conturbant me.
Ego gͥ ego miser. ego miserandꝰ in morte
tua mi frat̾ dulcissime thoma. blando E¬
heu ablactatus solatio. cauto pͥuatus
consilio: & certe tuto patrocinio desti¬
tutus. Eix pediebat me magis mori ꝓ
te: qͣm post te uiuere. ꝓpt̾ hoc defecit
in dolore uita mea: & anni mei in ge¬
mitib. Condolet mͥ ȩccłia: s dolet &
ꝓ se. Cõmune damnũ. cõmunis desola¬
tio ẽ: mecũ õis religio plorat: pat̾nã
parit̾ implorat consolationẽ. Si theo¬

Expanded text:
satis pro se agit, praesertim apud vos, et susatis pro se agit, praesertim apud vos, et suasoriis fucari non indiget. Exitus aquarum Nam ille quo pacto lugeatur, qui mortis pretiosae compendio transivit ad vitam? 2. Quis lucrum? Episcopi nomen ego gerebam, ille exercebat opus. Honore spreto, onus totis viribus supportabat. Idcirco ille revera mortuus ad vitam, ego vivus in morte. Ille mortis vincula non incidit, sed evasit: et ecce 160 circumdant me dolores mortis, et torrentes iniquitatis conturbant me. Ego igitur, ego miser, ego miserandus in morte tua, mi frater dulcissime Thoma, blando heu! ablactatus solatio, cauto privatus consilio, et certe tuto patrocinio destitutus. Expediebat me magis mori pro te, quam post te vivere. Propter hoc defecit in dolore vita mea, et anni mei in gemitibus. Condolet mihi Ecclesia sed dolet et pro se. Commune damnum, communis desolatio est: mecum omnis religio plorat, paternam pariter implorat consolationem. Si Theo
Abbreviated transcription (Latin):
facta hoc tẽpore ꝑ uos transfundat᷑ in
posteros: ꝙ cognoscat generatio altera
ñ solũ qͦd fuit p̃sumptũ: s & qualit̾ ul¬
tũ. Alioqͥn si sẽrpat uenenũ. nec sequat᷑
parit̾ & antidotũ: multos qͦd absit habet
in obseqͥo caritatis. in itinere qͦd indi¬
ierat pietas. in oꝑe sc̃o. in sc̃oꝵ comi¬
tatu. in dñico die. certe in sinu meo.
& int̾ manꝰ meas. crudelit̾ ab impiis
ꝓ iusticia excerebratus ẽ: factus obe¬
diens usq ad mortẽ. Num opus ẽ p̾ce
ubi pietatẽ meliꝰ in silentio lacͥmȩ ꝓuo¬
cant: & singultus qͥ ĩnt̾rumpit p̾cem.
expͥmit affectionẽ: hȩc plane cõpassi¬
onẽ uerã &si ñ postulant merentur
tam̃: ut pote quȩ uerũ indicant pro¬
duntq dolorẽ: & simulationis fugaNs
ambĩguũ. Puto ꝓinde sufficere mͥ ad
incutiendã pat̾nis uiscerib calami¬
tatẽ quã patior: rem ut ẽ simplicit̾
intimasse. Tristis flebilisq hystoria

Expanded text:
facta hoc tempore per vos transfundatur in facta hoc tempore per vos transfundatur in posteros; et cognoscat generatio altera, non solum quod fuit praesumptum, sed et qualiter ultum. Alioquin si serpat venenum, nec sequatur pariter et antidotum; multos quod absit! habein obsequio charitatis, in itinere quod indixerat pietas, in opere sancto, in sanctorum comitatu, in dominico die, certe in sinu meo et inter manus meas crudeliter ab impiis pro justitia excerebratus est, factus obediens usque ad mortem. Non opus est prece, ubi pietatem melius in silentio lacrymae provocant, et singultus qui interrumpit precem, exprimit affectionem. Haec plane compassionem veram, etsi non postulant, merentur tamen: utpote quae verum indicant produntque dolorem, et simulationis fugant ambiguum. Puto proinde sufficere mihi ad incutiendam paternis visceribus calamitatem quam patior, rem, ut est, simpliciter intimasse. Tristis flebilisque historia
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. extitit & dictator facinoris. si is inꝗͣ
impune ferat qͦd utiq mira impuden
riet punienda: Unũ e duob fore ne¬
cesse ẽ:aut nullos ex nobilib siue po¬
tentib sedm hoc scłm admitti deinceps
ad honores eccłasticos: aut passim ad õe
illicitũ ꝑmitti libere clericos sacris ab¬
uti officiis: ne forte si qͥspiã zelo d̃i ac¬
census ꝓhibere tẽptauerit. ferro ilico
militari reus iusticiȩ trucidet᷑. atq ita
qͥd sp̃itali gladio. qͥd censurȩ ȩcclasticȩ.
tiȩ sac̾dotali. qͥd deniq diuino timori
relinquit᷑ : si metu potentiȩ scłaris nul¬
lus mutire iã audeat contra insolentiã
clericoꝵ: Qͥd enĩ insolentiꝰ qͥd ue indig¬
niꝰ in ȩccłia ẽẽ potest: qͣm ut sibi qͥsq
eccłasticas uendicet dignitates. feritate
armoꝵ. ñ morũ ꝓbitate: Quã obrem
dñe pat̾ aliqͥd ut uidetis ꝓrsus decer¬
nendũ in hoĩem. qͦd ȩccłiȩ ꝓsit: ut salus

Expanded text:
est, exstitit et dictator facinoris: si is, inquam, est, exstitit et dictator facinoris: si is, inquam, impune ferat quod utique mira impudentriet punienda? Unum e duobus fore necesse est: aut nullos ex nobilibus sive potentibus secundum hoc saeculum admitti deinceps ad honores ecclesiasticos: aut passim ad omne illicitum permitti libere clericos sacris abuti officiis; ne forte, si quispiam zelo Dei accensus prohibere tentaverit, ferro illico militari reus justitiae trucidetur. Atque ita quid spirituali gladio, quid censurae ecclesiasticae, tiae sacerdotali, quid denique divino timori relinquitur, si metu potentiae saecularis, nullus mutire jam audeat contra insolentiam clericorum? Quid enim insolentius, quidve indignius in Ecclesia esse potest, quam ut sibi quisque ecclesiasticas vindicet dignitates feritate armorum, non morum probitate? Quamobrem, domine Pater, aliquid, ut videtis, prorsus decernendum est in hominem, quod Ecclesiae prosit, ut salus
Abbreviated transcription (Latin):
nouissime dieb istis tua crudelitas
ualida sub altari clamare. & flagita¬
re uĩndictã: eoq instantiꝰ: qͦ recen¬
tiꝰ ipsius sanguis effusus ẽ suꝑ terrã.
S nunqͥd ego inqͥt occidi eũ: Non u¬
deat ds & iudicet. Si ex cusabilis tues
cuiꝰ dentes ar̃ma & sagittȩ. cuiꝰ lingua
gladiꝰ acutus: ꝑinde nec iudei xp̃i
de morte culpandi st̃: qͥppe & ipsi
manꝰ continere cauti. Ob illicitas eor¬
actiones quas sibi ex occasione archi¬
diaconatꝰ in pb̃ros minime iã ut con¬
sueuerat usurpare liceret. beati u¬
tiq thomȩ obuiante zelo atq indust᷑a.
iitpote iusticiȩ amatoris & defensoris.
oderat illũ: & mortẽ ei iã ipso odio
homicida minitari solebat. Multi se
audiuisse ñc ꝑhibent: quib discreden¬
dũ ñ est. Postremo nepotes eiꝰ ut ĩpias
manꝰ in sc̃m dñi mitterent. qͥd aliud
unqͣm adu̾sus eũ habuerint: ipse cer¬
te dicat si potest. Si gͦ iste qͥ causa qui
incentor. qͥ etiã ut omniũ pene suspicio

Expanded text:
novissime diebus istis tua crudelitas valida sub altari clamare, et flagitare vindictam, eoque instantius, quo recentius ipsius sanguis effusus est super terram. 2. Sed nunquid ego, inquit, occidi eum? Non udeat Deus et judicet. Si excusabilis tu es, cujus dentes, arma et sagittae, cujus lingua gladius acutus, proinde nec Judaei Christi de morte culpandi sunt: quippe et ipsi manus continuere cauti. Ob illicitas exactiones, quas sibi occasione archidiaconatus in presbyteros minime jam, ut consueverat, usurpare liceret, beati utique 159 Thomae obviante zelo atque industria, utpote justitiae amatoris et defensoris, oderat illum, et mortem ei jam ipso odio homicida minitari solebat. Multi se audivisse nunc perhibent, quibus discredendum non est. Postremo nepotes ejus, ut impias manus in sanctum Domini mitterent, quid aliud unquam adversus eum habuerint, ipse certe dicat, si potest. Si ergo iste qui causa, qui incentor, qui etiam, ut omnium pene suspicio
Abbreviated transcription (Latin):
qͥs ñ uideat qͥd sequat᷑: Quantos in
clero horũ impunitas contra ius &
fas faciet ꝓmoueri: metu utiq suoꝵ.
ñ suȩ merito sc̾itatis: Nouis morbis:
nouis obuiandũ ẽ medicam̃tis. Uti¬
lissime ut multis uidet᷑ iustissimeq
eos apłica falo ab om̃i succideret eccłi¬
astica dignitate: ita ut & habitis care¬
ant: & decet̾o ad alias ñ assurgant.
requentẽ & amicabilẽ recordatio¬
ꝓbare nec me fuisse fallacẽ: nec uos
mendacẽ. Sic ur̃a int̾est ñ solũ ꝓpter

Expanded text:
quis non videat quid sequatur? Quantos in quis non videat quid sequatur? Quantos in clero horum impunitas contra jus et fas faciet promoveri, metu utique suorum, non suae merito sanctitatis? Novis morbis novis obviandum est medicamentis. Utilissime, ut multis videtur, justissimeque eos apostolica falce ab omni succideres ecclesiastica dignitate, ita ut et habitis careant, et de caetero ad alias non assurgant.Frequentem et amicabilem recordatioprobare, nec me fuisse fallacem, nec vos mendacem. Sic vestra interest, non solum pr
Abbreviated transcription (Latin):
ax sanguinis archenbaldi subde¬
cani aurelianensis inualuit. Nã
ecce ꝓhdolor iuxta ꝓpħam sanguis
sanguinẽ tãngit: & simul iuncti fortiꝰ
clamant ad uos de francia. Clamat
inquã & uociferat᷑ ut̾q sanguis ela¬
more tã ualido. ut ualeat ipsũ quoq
palatiũ cȩleste concutere: tã pio. ut
ꝙ saxea pectora debeat emollire. Qͥd
facis amice sponsi: custos sponsȩ xp̃i :
pastor ouiũ xp̃i : Putas ne sufficies
ex cogitare remediũ: qͦd huic obuet
pesti.tã nefandȩ. tã inauditȩ.: Id sane
necesse ẽ inueniri: qͦd & recenti eccłȩ
uulneri in p̾sentiarũ medelã afferat:
& postẽris ualeat ad cautelã. Ergo ac¬
cingere gladio tuo suꝑ femur tuũ.
potentissime. Si ñ steterit & ñc finees
& placauerĩt: ñ cessabit quassatio.
Si inqͣm uigor eccłasticus peꝑcerit
istis. ioħi dicõ & theobaldo. quoꝵ &si
ñ manu. assensu certe. forte & instine¬
tu sanguis innaxiꝰ effusus ẽ suꝑ terrã:

Expanded text:
x sanguinis Archembaldi subdecani Aurelianensis invaluit. Nam ecce, proh dolor! juxta prophetam, sanguis sanguinem tangit , et simul juncti fortius clamant ad vos de Francia. Clamat, inquam, et vociferatur uterque sanguis clamore tam valido, ut valeat ipsum quoque palatium coeleste concutere, tam pio, ut et saxea pectora debeat emollire. Quid facis, amice sponsi, custos sponsae Christi, pastor ovium Christi? Putasne sufficies excogitare remedium, quod huic obviet pesti tam nefandae, tam inauditae? Id sane necesse est inveniri, quod et recenti Ecclesiae vulneri in praesentiarum medelam afferat, et posteris valeat ad cautelam. Ergo accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime. Si non steterit et nunc Phinees et placaverit, non cessabit quassatio. Si, inquam, vigor ecclesiasticus pepercerit istis, Joanni dico, et Theobaldo Noterin manu, assensu certe, forte et instinctu sanguis innoxius effusus est super terram;
Abbreviated transcription (Latin):
dño & amico. Amicus in necessitate
ꝓbat᷑. Qͦd dico ñ qr de scitate dilecti¬
onis ur̃ȩ dubitẽ: s ne contingat ut
dubitẽ. Continget aut̃ ꝓculdubio: si
zelũ illũ ur̃m mͦ qͦd absit dissimulare
cõꝑero. Porro dissimulationis id mͥ
argum̃tũ inexcusabile fore noueri¬
tis: si theobaldũ noteriũ ñ reciꝑe ꝓ
meritis quacũq occasione contigerit:
qͥ dimidiũ aĩȩ m̃eȩ nepotũ suoꝵ ma-¬
nib crudeli ambitione p̃cidit: soli cru¬
ciatui parte reliqua reseruata. Ad¬

Expanded text:
 amico. Amicus in necessitate probatur. Quod dico, non quia de sanctitate dilectionis vestrae dubitem, sed ne contingat ut dubitem. Continget autem procul dubio, si zelum illum vestrum modo quod absit! dissimulare comperero. Porro dissimulationis id mihi argumentum inexcusabile fore noveritis, si Theobaldum Noterium non recipere pro meritis quacumque occasione contigerit, qui dimidium animae meae nepotum suorum manibus crudeli ambitione praecidit, soli cruciatui parte reliqua reservata.
Abbreviated transcription (Latin):
in dño. Fera pessima quȩ deuorauit
ioseph. canũ nr̃oꝵ importunitatẽ ñ
ferens: ad ur̃e dicit᷑ defensionis auxi¬
liũ confugisse. In quantã misera deue¬
nit amentiã: ut uagã & ꝓfuga. & tre¬
mens suꝑ terrã. illuc potissimũ fugã
inierit: ubi plus timere oportuit.
Sceleratissime : tu sũmȩ ȩquitatis se¬
dem putas ẽẽ speluncã latronũ. aut
cubile leonũ: Tu fili recentẽ adhue
cruorẽ ore rabido ac ferali spumans &
masticans fugis ad sinũ matris: patris
audes apparerẽ conspectib : Tam̃ si pe¬
nitentiã petit: neganda ei ñ ẽ. Qͦd si
audientiã: accipiat illã si placet. quã
uł moy ses indulsit popło ante confla¬
tile curuanti genu: uł finees forni¬
canti isrłitȩ: uł mathathias demonib
ĩmolanti: uł certe ut uob̃ de ur̃is ali¬
quẽ ꝓponamꝰ. quã a beato petro anani-¬
as & sãphira meruer̃t: quã deniq au¬
dientiã dedit negociantib in templo
saluator. An ignoramꝰ quorundã pec¬

Expanded text:
quae devoravit Joseph, canum nostrorum importunitatem non ferens, ad vestrae dicitur defensionis auxilium confugisse. In quantam misera devenit amentiam, ut vaga et profuga et tremens super terram, illuc potissimum fugam inierit, ubi plus timere oportuit? Sceleratissime, tu summae aequitatis sedem putas esse speluncam latronum, aut cubile leonum? tu filii recentem adhuc cruorem ore rabido ac ferali spumans et masticans, fugis ad sinum matris, patris audes apparere conspectibus? Tamen si poenitentiam petit, neganda ei non est; quod si audientiam, accipiat illam si placet, quam vel Moyses indulsit populo ante conflatile curvanti genu ; vel Phinees fornicanti Israelitae ; vel Mathathias daemonibus immolanti ; vel certe, ut vobis de vestris aliquem proponamus, quam a beato Petro Ananias et Sapphira meruerunt : quam denique audientiam dedit negotiantibus in templo Salvator . An ignoramus quorumdam pec
Abbreviated transcription (Latin):
us fuerat & reuixit: ꝑiẽrat. & inuentus
ẽ. Fuerit certe meȩ culpȩ qͦd discessisti.
delicãto quippe adolescentulo austẽrus
extitẽrã: & tenẽrũ durus nimis in hu¬
mãne tractaui. hinc enĩ & p̾sens qͦnd̃ã
aduersũ me quantũ memini murmurare
solebas: hinc & ñc sicut audĩui etiã absen¬
ti derogãre ñ cessas. Non tͥ imputẽt᷑. Possẽ
forsitan excusare & dicẽre. qr sic lascĩui
puericiȩ motus coercendi erant: ac ru¬
dib annis debebant᷑ asꝑa illa disciplinȩ
districtioris initia: scriptura attestante
quȩ ait. Percũte filiũ tuũ uirga: & libera¬
bis aĩam eiꝰ a morte. & rursũ. Quos enĩdi¬
ligit dñs corripit: Nagellat aut̃ omnẽ fi¬
liũ quẽ recĩpit. & illud. Utiliora st̃ uer¬
bera amĩei: qͣm oseula inimiẽi. S fuerit
ut dixi meȩ culpe qͦd discessisti: ne dum
de reãtus ꝑpetratione contendit᷑: emenda¬
tio retardet᷑. At uͦ uł hinc ꝓculdubio

Expanded text:
us fuerat, et revixit; perierat, et inventus us fuerat, et revixit; perierat, et inventus est . 2. Fuerit certe meae culpae quod discessisti. Delicato quippe adolescentulo austerus exstiteram, et tenerum durus nimis inhumane tractavi. Hinc enim et praesens quondam adversum me, quantum memini, murmurare solebas; 2 hinc et nunc, sicut audivi, etiam absenti derogare non cessas. Non tibi imputetur. Possem forsitan excusare et dicere, quia sic lascivi pueritiae motus coercendi erant; ac rudibus annis debebantur aspera illa disciplinae districtioris initia. Scriptura attestante, quae ait, Percute filium tuum virga, et liberabis animam ejus a morte ; et rursum: Quos enim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit ; et illud: Utiliora sunt verbera amici, quam oscula inimici . Sed fuerit, ut dixi, meae culpae quod discessisti: ne dum de reatus perpetratione contenditur, emendatio retardetur. At vero hinc vel procul dubio
Abbreviated transcription (Latin):
ac multipharĩe lesus.: tantũ fugi malefac¬
torẽ meũ. Cui inuiriã feci: si iniurias
fugi: Anñ expẽdit cedẽre ꝑseoutõri. qͣm
resistẽre: fugere ferientẽ. qͣm reserire:
Recte. Assentio. Non ut contenderem
cepi hȩx: s ut contentionẽ dirimẽrem.
fugere ꝑsecutionẽ ñ est culpa fugientis:
s ꝑsequentis. Non contradico. Omitto qͦd
factũ ẽ: ñ requiro cur uł quomͦ factũ ẽ:
culpas ñ discutio: ñ retracto causas: ñ
recordor iniurĩas. Solent enĩ hȩc magis
instigãre. qͣm mitigãre discordias. Solũ
qͦd mͥ magis ẽ cordi. loquor. Me miserũ
qͦd te careo. qͦd te ñ uideo. qͦd sine te uiuo.
ꝓ quo mori mͥ uiuẽre ẽ: sine quo uiuere.
mori. Non gͥ quero eur abiẽris: s qͦd iam
ñ rediẽris queror. Non causas discessiõnis:
s moras causor regressiõnis. Ueni itẽrũ.:
& pax erit. Reuertẽre: & satisfactũ ẽ.
Redi inquã redi: & letus cantabo. Mortu¬

Expanded text:
ac multifarie laesus, tantum fugi malefacac multifarie laesus, tantum fugi malefactorem meum. Cui injuriam feci, si injurias fugi? An non expedit cedere persecutori, quam resistere? fugere ferientem, quam referire? Recte: assentio. Non ut contenderem coepi haec, sed ut contentionem dirimerem. Fugere persecutionem non est culpa fugientis, sed persequentis. Non contradico. Omitto quod factum est, non requiro cur, vel quomodo factum est: culpas non discutio, non retracto causas, non recordor injurias. Solent enim haec magis instigare, quam mitigare discordias. Solum quod mihi magis est cordi, loquor. Me miserum, quod te careo, quod te non video, quod sine te vivo, pro quo mori, mihi vivere est; sine quo vivere, mori! Non igitur quaero cur abieris, sed quod jam non redieris queror; non causas discessionis, sed moras causor regressionis. Veni tantum, et pax erit: revertere, et satisfactum est. Redi, inquam, redi, et laetus cantabo: Mortu
Abbreviated transcription (Latin):
ATISE
SATIS
sustiniu dilectissime fili Rob̃te si forte dei
piẽtas & tuã ꝑ se. & meã ꝑ te aĩam dignaret᷑
inuisere: tibi scilicet inspirando salutarẽ
cõpunctionẽ: mͥq de tua salũte leticĩam.
S q̃m usq adhue frustratũ me cerno ab
expectatione mea: iam ñ ualeo tegẽre
dolõrẽ meũ: anxietatẽ reprimẽre: dissi¬
mulãre tristiciã. Unde & contra iuris or¬
dinẽ cogor reuocãre lesus eũ qui me lesit:
spretus reqͥrẽre contẽptorẽ: iniuriã passus
iniuriatõri satisfacẽre: rogare deniꝰq a
quo rogari debuẽrã. Dolor quippe nimius
ñ delibẽrat. ñ uerecundãt᷑: ñ consulit rati¬
onẽ : ñ metũit dignitatis damnũ: legi ñ ob¬
temꝑat: iudicio ñ ad qͥeseit: modũ ignorat
& ordĩnẽ: id om̃imõdo & solũmͦ satagente
aĩo. quo uł carẽat qͦd se dolet habere. uł
habeat quo se dolet carere. At inquis. nec
lesi quẽ piã nec spreui: s spretus potiꝰ ego.

Expanded text:
atis et satis sustinui, dilectissime fili Roberte, si forte Dei pietas, et tuam per se, et meam per te animam dignaretur invisere: tibi scilicet inspirando salutarem compunctionem, mihique de tua salute laetitiam. Sed quoniam usque adhuc frustratum me cerno ab exspectatione mea, jam non valeo tegere dolorem meum, anxietatem reprimere, dissimulare tristitiam. Unde et contra juris ordinem cogor revocare, laesus, eum qui me laesit; spretus, requirere contemptorem; injuriam passus, injuriatori satisfacere; rogare denique, a quo rogari debueram. Dolor quippe nimius non deliberat, non verecundatur, non consulit rationem, non metuit dignitatis damnum; legi non obtemperat, judicio non acquiescit, modum ignorat et ordinem: id omnimodo et solummodo satagente animo, quo vel careat, quod se dolet habere; vel habeat, quo se dolet carere. At, inquis, nec laesi quempiam, nec sprevi; sed spretus potius ego,
Abbreviated transcription (Latin):
tum pͥstinum futura de beatitudine reparari.
Hec gͥ eccła catholica ꝑ orbem diffusa. trib modis
ꝓbatur existere. Quicqͥd in ea tenetur aut autori¬
tas est scͥpturarum. aut traditio uniu̾salis: aut
certe ꝓpͥa ⁊ particulari instructio. S autoritate
tota constͥngitur. Uniu̾sali traditione maloꝵ
nichilominus tota. Priuatis uͦ constitutionib &
ꝓpriis informationib unaqueq uł ꝓ locorum
uarietate. uł ꝓut cuiq bene uisum est. subsistit¬
⁊ regitur. Sola gͦ nunc est fidelium expectatio
qua credimus affut᷑um finem mundi. om̃ia cor¬
ruptibilia transitura. resurrecturos homines ad
examen uidicii recepturos ꝓm̾itis singulos. ⁊ in
ꝑpetuũ atq inȩt̾num debitis finib ꝑmansuroᷤ.
solum q ẽẽ p̃mium beatitudinis contẽplationẽ
conditoris. tanta dũtaxat quanta a creatura ad
creatorem fieri potest. ut ex eis reparato angłico

Expanded text:
tum pristinum futura de beatitudine reparari. tum pristinum futura de beatitudine reparari. Haec ergo ecclesia catholica per orbem diffusa tribus modis probatur exsistere i quidquid in ea tenetur, aut auctoritas est scripturarum aut traditio uniuersalis aut certe propria et particulam instructio. Sed auctoritate tota constrmgitur, uniuersali traditione maiorum nihilo-minus tota, priuatis uero constitutionibus et propriis informationibus unaquaeque uel pro locorum uarietate uel prout cuique bene uisum est subsistit et regitur. Sola ergo nunc est fidelium exspectatio qua credimus affuturum finem mundi, omnia corruptibilia transitum, resurrecturos homines ad examen futuri iudicii, recepturos pio meritis singulos et in perpetuum atque in aeternum debitis finibus permansuros; solumque est 1 praemium beatitudinis contemplatio conditoris—tanta dumtaxat, quanta a creatura ad creatorem fieri potest,—ut ex eis reparato angelico
Abbreviated transcription (Latin):
ritum: aliud ꝑ gr̃e donum. Ut natura nichil a¬
liud nisi penȩ sũbmitteret. gr̃a uͦ quȩ nullis mȩ¬
ritis atͥbuta est quia nec gr̃a diceretur si m̾itis
tͥbueretur. totum quod ẽ salutis afferret. Diffun¬
ditur gͦ ꝑ mundũ cȩlestis illa doctͥna. adunant᷑
populi. institiut᷑ ecclȩ. fit unũ corpus qđ mun¬
di latitudinem occuparet. cuius caput xp̃c ascen¬
dit incelos ut necessario caput suũ membra se¬
querentur. Hȩc itaq doctrina ⁊ p̾sentem uitã
bonis informat oꝑib. ⁊ post consũmationem
scłi. resurrectura corpora nr̃a p̾ter corruptionem
ad regna celestia pollicetur. ita ut qui hic bene
ipso donante urerit: esset in illa resurrectione
beatissimus. Qui uͦ male: miser post munus re¬
surrectionis adẽẽt. E hoc est pͥncipale religioniᷤᷤ
nĩȩ. ut credat ñ solum animas ñ ꝑire : s ipsa qͦq
corpora quȩ mortis aduentus resoluerat. in sta¬

Expanded text:
ritum, aliud per gratiae donum, ut natura nihil aritum, aliud per gratiae donum, ut natura nihil aliud nisi poenae summitteret, gratia uero, quae nullis meritis attributa est, quia nec gratia diceretur si meritis tribueretur, totum quod est salutis afferret. Diffunditur ergo per mundum caelestis illa doctrina, adunantur populi, instituuntur ecclesiae, fit unum corpus quod mundi latitudinem occuparet, cuius caput Christus ascendit in caelos, ut necessario caput suum membra sequerentur. Haec itaque doctrina et praesentem uitam bonis informat operibus et post consummationem saeculi resurrectura corpora nostra praeter corruptionem ad regna caelestia pollicetur, ita ut qui hic bene ipso donante uixerit, esset in illa resurrectione beatissimus, qui uero male, miser post munus resurrectionis adesset. Et hoc est principale religionis nostrae, ut credat non solum animas non perire, sed ipsa quoque corpora, quae mortis aduentus resoluerat, in sta
Abbreviated transcription (Latin):
Creuit itaq scđdm carnem xp̃s. Baptizatus ẽ: ut qͥ
baptizandi formã cet̾is erat tͥbuturus: ipse pͥmus¬
quod docebat exciperet. Post baptismũ uͦ elegit
duodecim discipulos. quoꝵ unus traditor eiꝰ fuit
Et quia sanã doctrinã iudeoꝵ ppłs ñ ferebat: eũ
illata manu crucis supplitio ꝑemerunt. Occidit᷑
surgit a mortius sicut ante mundi constitutio¬
nem ipse cum patre decreuerat. Ascendit in cȩ
los. ubi in eo quod filius dĩ est ñquã defuisse
cognoscitur: ut assumptũ hoĩem quẽ diabolus
ñ ꝑmiserat ad suꝑna conscendere. secũ dĩ filius
cȩlesti habitationi sustolleret. Dat gͦ formã di¬
scipulis suis baptizandi. docendi salutaria. effic
uaricatore contraxerat. ȩt̾nȩ penȩ iaculis fuerat
uuln̾atum. nec salutis suȩ erat idoneum qd̵ eam in
parente ꝑdiderat medicinalia quedã tͥbuit sacra¬
menta ut agnosceret aliud sibi deberi ꝑ nat᷑e me¬

Expanded text:
Creuit itaque secundum carnem Christus, baptizatus est, ut qui Creuit itaque secundum carnem Christus, baptizatus est, ut qui baptizandi formam erat ceteris tributurus, ipse pquod docebat exciperet. Post baptismum vero elegit duodecim discipulos, quorum unus traditor ejus fuit; et, quia sanam doctrinam Judaeorum populus non ferebat, eum, illata manu, crucis supplicio peremerunt. Occiditursurgit a mortuis, sicut, ante mundi constitutionem, ipse clos ubi, in eo quod dei filius est, numquam defuisse cognoscitur, ut assumptum hominem, quem diabolus non permiserat ad superna conscendere, secum dei filius caelesti habitationi sustolleret. Dat ergo formam discipulis suis baptizandi, docendi salutaria, effici ex primo praeuaricatore contraxerat, aeternae poenae iaculis fuerat uulneratum nec salutis suae erat idoneum, quod eam in parente perdiderat, medicinalia quaedam tribuit sacramenta, ut agnosceret aliud sibi deberi per naturae me
Abbreviated transcription (Latin):
inobedientiã deꝑierat. ꝑ hominẽ dm̃ rursus
reꝑaretur. E quia extiterat mulier quȩ causam
mortis pͥmo uiro suaserat : ẽẽt hec secunda muli¬
er. quȩ uitȩ causam humanis uiscerib apportaret.
Nec uile uideatur quod dĩ filius ex uͥgine natus ẽ.
qm̃ preter nat᷑e modum conceptus ⁊ editus ẽ. Hur¬
go itaq de sp̃u sc̃o incarnatũ dĩ filium concepit.
uͥgo peꝑit : post eius editionẽ uͥgo ꝑmansit. Atq:
hominis factus est idem dĩq filius. ita ut in eo ⁊
diuinȩ naturȩ radiaret splendor. ⁊ humanȩ fra-¬
gilitatis appareret assumptio. S huic tam sanȩ
atq ueracissime fidei extiterant multi qͥ diu̾sa
garrirent. Et preter alios nestorius ⁊ eutices rep¬
tores hereseos extitunt. Quoꝵ unus hoĩem solũ
alter dm̃ solum putauit asserere: nec humanũ
corpus quod xp̃c induerat de humanȩ substan-¬
tie participatione uenisse. S hec hactenus.

Expanded text:
inoboedientiam deperierat per hominem deum rursus inoboedientiam deperierat per hominem deum rursus repararetur et quia exstiterat mulier quae causam mortis prima uiro suaserat, esset haec secunda mulier quae uitae causam humanis uisceribus apportaret. Nec uile uideatur quod dei filius ex uirgine natus est, quoniam praeter naturae modum conceptus et editus est. Virgo itaque de spiritu sancto incarnatum dei filium concepit, uirgo peperit, post eius editionem uirgo permansit; atque hominis factus est idemque dei filius, ita ut in eo et diuinae naturae radiaret splendor et humanae fragilitatis appareret assumptio. Sed huic tam sanae atque ueracissimae fidei exstiterant multi qui diuersa garrirent et praeter alios Nestorius et Eutyches repertores haereseos exstiterunt, quorum unus hominem solum, alter deum solum putauit asserere nec humanum corpus quod Christus induerat de humanae substantiae participatione uenisse. Sed haec hactenus.
Abbreviated transcription (Latin):
ma uocatur. Atq dum ibi ppłs lĩ moraret᷑. post
iudices ⁊ ppħas. reges instituti leguntur. Quoꝵ
post saulem pͥmatum dauid de tͥbu nida legi¬
tur adeptus fuisse. Descendit itaq ab eo regiũ
Qui pͥmus ex gentib memoratis populis legitur
imꝑasse. Sub quo extitit beata uirgo maria
quȩ dauitica stirpe ꝓuenerat: quȩ humani ge¬
neris genuit conditorẽ. Hoc autẽ ideo quia mul¬
tis infectus cͥminib mundus iacebat in morte.
Clecta est una gens: in qua dĩ mandata cla¬
rescerent. Ibi q missi ꝓpħȩ sunt ⁊ alii sc̃i uiri.
ꝑ quoꝵ admonitionẽ ipse cerce populus a mor
te ꝑuicaciȩ reuocaretur. Illi uͭ eosdem occidentes
in suȩ nequitiȩ ꝑu̾sitate manere uoluerunt. At
q in ultimis temporib ñ ꝓpħas. neq alios sibi
placitos. s ipsum unigenitũ suũ ds̃ ꝑ uͥginẽ na¬
sci constituit. ut humana salus quȩ ꝑ pͥmi hõis

Expanded text:
ma uocatur. Atque dum ibi dei populus moraretur, post ma uocatur. Atque dum ibi dei populus moraretur, post iudices et prophetas reges instituti leguntur, quorum post Saulem primatum Dauid de tribu Iuda legitur adeptus fuisse. Descendit itaque ab eo per siqui primus ex gentilibus memoratis populis legitur imperasse. Sub quo exstitit beata uirgo Maria quae de Dauidica stirpe prouenerat, quae humani generis genuit conditorem. Hoc autem ideo quia multis infectus criminibus mundus iacebat in morte, electa est una gens in qua dei mandata clarescerent, ibique missi prophetae sunt et alii sancti uiri per quorum admonitionem ipse certe populus a tumore peruicaciae reuocaretur. Illi uero eosdem occidentes in suae nequitiae peruersitate manere uoluerunt. Atque iam in ultimis temporibus non prophetas neque alios sibi placitos sed ipsum unigenitum suum deus per uirginem nasci constituit, ut humana salus quae per primi hominis
Abbreviated transcription (Latin):
annoꝵ seriem infinita multitudo concrescens cȩ
ponderum mole depͥmi decreuerat. ⁊ grauib oñb
affligebat. Tandem ds̃ egyptii regis dñationẽ
despiciens. diuiso mari rubro qđ nunquã antea
natura ulla cognouerat suũ traduxit exercitũ
autore moyse ⁊ aaron. Postea gͥ ꝑ eorũ egressio¬
ne altis egyptus plagis uastata est: cum nollet
dimutẽ popłm. Transmisso ut dictum ẽ mari
rubro. uenit ꝑ deserta heremi ad montẽ qͥ uocat᷑
gr̃a populos erudire. ꝑ moy sen data lege constitu¬
it quẽadmodũ ⁊ sacͥficioꝵ ritus ⁊ populoꝵ mores
instruent᷑. Et cum multis annis multas quoq
gentes ꝑ uiã debellassent. uenu̾nt tandẽ ad flu¬
uiũ qui uocat᷑ iordanis duce iam iesu filio naue.
Atq ad eorũ transitũ quẽad modũ aquȩ maris
rubri. ita quoq iordanis fluenta siccata sunt. Per¬
uentumq est ꝑ eam ciuitatẽ. quȩ nunc ierosoli¬

Expanded text:
annorum seriem multitudo concrescens coepannorum seriem multitudo concrescens coepponderum mole premi decreuerat et grauibus oneribus affligebat. Tandem deus Aegyptii regis dominationem despiciens diuiso mari rubro, quod numquam antea natura ulla cognouerat, suum transduxit exercitum auctore Moyse et Aaron. Postea igitur pro eorum egressione altis Aegyptus plagis uastata est, cum nollet dimittere populum. Transmisso itaque ut dictum est mari rubro uenit per deserta eremi ad montem qui uocatugratia populos erudire per Moysen data lege constituit, quemadmodum et sacrificiorum ritus et populorum mores instruerentur. Et cum multis annis multas quoque gentes per uiam debellassent, uenerunt tandem ad fluuium qui uocatur Iordanis duce iam Iesu Naue filio atque ad eorum transitum quemadmodum aquae maris rubri ita quoque Iordanis fluenta siccata sunt; peruentumque est ad eam ciuitatem quae nunc Hierosoly
Abbreviated transcription (Latin):
narum scͥpturarũ mentib eruditis. E quasi pͥma
quedam mundi ȩtas diluuio ultore transacta ẽ.
uitium quod p̾uaricationis pͥmus autor infude¬
rat amplecti ñ destitit. Creuitq contumacia
quam dudum diluuii unda puniuerat. E qͥ nu¬
merosam annoꝵ seriem ꝑmissus fuerat uiuere.
in breuitate annoꝵ humana ȩtas addicta est.
Maluit q deus ñ iam diluuio punire genus hu¬
manũ. s eodem ꝑmanente eligẽ uiros ꝑ quoꝵ
seriem aliqua gen̾atio cõmearet. Quoꝵ pͥmus¬
est abraham. Qui cum ẽẽt ȩtate confectus. eiusq
uxor decrepita: in senectute sua reꝓmissionis lar¬
gitione habere filium meruerunt. Hic uocatus
est ysaac: atq ipse genuit iacob. Idem quoq:
xii. patͥarchas. ñ reputante deo in eorũ numo
quos more suo natura ꝓduxerat. Hic gͦ iacob
cum filus ac domo sua transigendi famẽ uide¬
licet causa egyꝑtum uoluit habitare. atq: illic ꝑ

Expanded text:
narum scripturarum mentibus eruditis. Et quasi prima narum scripturarum mentibus eruditis. Et quasi prima quaedam mundi aetas diluuio ultore transacta est. uitium, quod praeuaricationis primus auctor infuderat, amplecti non destitit. Creuitque contumacia quam dudum diluuii unda puniuerat et qui numerosam annorum seriem permissus fuerat uiuere, in breuitate annorum humana aetas addicta est. Maluitque deus non iam diluuio punire genus humanum, sed eodem permanente eligere uiros per quorum seriem aliqua generatio commearet, ex est Abraham, qui cum esset aetate confectus eiusque uxor decrepita, in senectute sua repromissionis largitione habere filium meruerunt. Hic uocatus est Isaac atque ipse genuit Iacob. Idem quoque duodecim patriarchas non reputante deo in eorum numero quos more suo natura produxerat. Hic ergo Iacob cum filiis ac domo sua transigendi causa Aegyptum uoluit habitare atque illic per
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcedens humanũ genus. ac multiplici numosi¬
tate succrescens. erupit in lites. cõmouit bella. oc¬
cupauit t̾renam miseriam qd̵ felicitatẽ paradi¬
si in pͥmo patre ꝑdiderat. Nec tamen ex his de¬
fuerunt quos sibi condicor gr̃ȩ sequestraret.
eiusq placitis inseruirent. Quos licet m̾itũ
naturȩ damnaret. futuri tempus sacram̃ti
et longe postmodum ꝓferendi faciendo par-¬
ticipes. ꝑditam uoluit reparare nat᷑am. Imple¬
tus est gͦ mundus humano genere atq ingres¬
sus est homo uias suas qui malitia ꝓpͥe contu¬
maciȩ despexerat conditorẽ. Hinc uolens deus ꝑ
iustum potius hominẽ reparare genus huma¬
nũ. quam manere ꝓt̾uum: penalem multitudi¬
nẽ effusa diluiii inundatione excepto noe iusto
homine cum suis liberis atq his quȩ secum in
archam intͦduxerat int̾i̾re ꝑmisit. Cur autẽ ꝑ
arche lignum uoluit iustos eriꝑe: notum ẽ diui¬

Expanded text:
procedens humanum genus ac multiplici numerosiprocedens humanum genus ac multiplici numerositate succrescens erupit in lites, commouit bella, occupauit terrenam miseriam quia 1 felicitatem paradisi in primo patre perdiderat. Nec tamen ex his defuerunt quos sibi conditor gratiae sequestraret eiusque placitis inseruirent; quos licet meritum naturae damnaret, futuri tamen sacramenti et longe postmodum proferendi faciendo participes perditam uoluit reparare naturam. Impletus est ergo mundus humano genere atque ingressus est homo uias suas qui malitia propriae contumaciae despexerat conditorem. Hinc uolens deus per iustum potius hominem reparare genus humanum quam manere proteruum, poenalem multitudinem effusa diluuii inundatione excepto Noc iusto homine cum suis liberis atque his quae secum in arcam introduxerat interire permisit. Cur autem per arcae lignum uoluerit iustos eripere, notum est diui
Abbreviated transcription (Latin):
si sinu seclusus in ignotis partib sui geni̾s posteri¬
tatem transposuit. atq pęnam quã ipse pͥmus ho¬
mo p̾uaricationis reus exceperat. gen̾ando trans¬
misit in posteros. Hinc factum ẽ ut et corpoꝵ atq ani¬
marũ corruptio. ⁊ mortis p̃ueniret int̾itus. Pmus¬
q mortem in abel filio suo meruit exꝑiri. ut
quantũ esset pena quam ipse exceꝑit ꝓbaret in so¬
bole. Quod si ipse pͥmus moreretur. nesciret quo¬
dami ac si dici fas est non sentiret penam suã.
S ideo exꝑtus in altero est. ut quid sibi iure de¬
beretur contemptor agnosceret. Et dum pȩnã
mortis sustinet: ipsa expectatione fortius torq̃re¬
tur. Hoc autem p̃uaricationis malum qđ in po¬
steros naturaliter pͥmus homo transfuderat. qͥdã
pelagius ñ admittens: ꝓprii nominis heresim
dedicauit. Quam catholica fides a consortio sui
mox reppulisse ꝓbatur. Ab ipso itaq pͥmo hoĩe

Expanded text:
si sinu seclusus in ignotis partibus sui generis posterisi sinu seclusus in ignotis partibus sui generis posteritatem transposuit atque poenam quam ipse primus homo praeuaricationis reus exceperat generando transmisit in posteros. Hinc factum est ut et corporum atque animarum corruptio et mortis proueniret interitus primusque mortem in Abel filio suo meruit experiri, ut quanta esset poena quam ipse exceperit probaret in subole. Quod si ipse primus moreretur, nesciret quodam modo ac, si dici fas est, nec sentiret poenam suam, sed ideo expertus in altero est, ut quid sibi iure deberetur contemptor agnosceret et dum poenam mortis sustinet, ipsa exspectatione fortius torqueretur. Hoc autem praeuaricationis malum, quod in posteros naturaliter primus homo transfuderat, quidam Pelagius non admittens proprii nominis haeresim dedicauit, quam catholica fides a consortio sui mox reppulisse probatur. Ab ipso itaque primo homine
Abbreviated transcription (Latin):
in obedientiȩ suppliciis subiacere. Eĩ quoq diuinita¬
tem affuturã ꝓmittens quã sibi dum arroganter
usurpat elisus est. Hȩc autẽ reuelante dõ moysi
famulo suo comꝑta sunt. Cui etiã humani geni̾s
conditionem atq originem uoluit innotescere
sicut ab eo libri ꝓlati testantur. Om̃is enĩ diui¬
na autoritas his mͦis constare uidetur. ur aut his¬
storialis modus sit qui nichil aliud nisi res gestas
enuntiat. Aut allegoricus. ut ñ illic possit historie
ordo consistere. aut certe ex utrisq compositus ut
scdm historiam ⁊ scdm allegoriam manere uideat᷑.
Hec autẽ pie intelligentib ⁊ ueraci corde tenentib
satis abundeq relucent: s ad ordinem redeamꝰ.
Rimus itaq homo ante pecc̃m cum sua con¬
iuge incola paradisi fuit. At ubi aurẽ p̾buit
suasori ⁊ conditoris p̃ceptum neglexit attendere
exul effectus est. t̾ram iussus excolere. atq a paradi¬

Expanded text:
inoboedientiae suppliciis subiacere, ei quoque diuinitainoboedientiae suppliciis subiacere, ei quoque diuinitatem affuturam promittens, quam sibi dum arroganter usui pat elisus est. Haec autem reuelante deo Moysi famulo suo comperta sunt, cui etiam humani generis conditionem atque originem uoluit innotescere, sicut ab eo libri prolati testantur. Omnis enim diuina auctoritas his modis constare uidetur, ut aut historialis modus sit, qui nihil aliud nisi res gestas enuntiet, aut allegoricus, ut non illic possit historiae ordo consistere, aut certe ex utrisque compositus, ut et secundum historiam et secundum allegoriam manere uideatur. Haec autem pie intelligentibus et ueraci corde tenentibus satis abundeque relucent. Sed ad ordinem redeamus. Primus itaque homo ante peccatum cum sua coniuge incola paradisi fuit. At ubi aurem praebuit suasori et conditoris praeceptum neglexit attendere, exul effectus, terram iussus excolere atque a paradi
Abbreviated transcription (Latin):
na componeret. De cȩlestib autẽ naturis quȩ u¬
niũs aliter uocatur angłica quãuis illic distinctis
ordinib pulchra sint om̃ia. pars tñ quȩdam plꝰ
appetens quam ei natura atq ipsius autor natu¬
rȩ tͥbuerat : de cȩlesti sede ꝓiecta est. Et quan
man̾e̾. formauit ex t̾ra hominẽ atq sp̃u uite ani¬
mauit. ratione composuit. arbitrii lib̾tate decora¬
uit. eum q p̃fixa lege paradisi deliciis constituit.
ut si sine pec̃co manere uellet tam ipsum quã eius
ꝓgeniem anglicis cȩtib sociaret. ut quia suꝑior na¬
tura ꝑ suꝑbiȩ intium ima petierat. infi̾or substan¬
tia ꝑ humilitatis bonum ad suꝑna conscenderet.
S ille autor inuidiȩ ñ ferens hominẽ illuc ascen¬
dere ubi ũ meruit ipse ꝑmanere: temptatione
adhibita fecit etiam ipsum eus q comparẽ quam
de eius latere genandi causa formator ꝓduxerat

Expanded text:
na componeret. De caelestibus autem naturis, quae una componeret. De caelestibus autem naturis, quae uniuersaliter uocatur angelica, quamuis illic distinctis ordinibus pulchra sint omnia, pars tamen quaedam plus appetens quam ei natura atque ipsius auctor naturae tribuerat de caelesti sede proiecta est; et quonimanere, formauit ex terra hominem atque spiritu uitae animauit, ratione composuit, arbitrii libertate decorauit eumque praefixa lege paradisi deliciis constituit, ut, si sine peccato manere uellet, tam ipsum quam eius progeniem angelicis coetibus sociaret, ut quia superior natura per superbiae malum ima petierat, inferior substantia per humilitatis bonum ad superna conscenderet. Sed ille auctor inuidiae non ferens hominem illuc ascendere ubi ipse non meruit permanere, temptatione adhibita fecit etiam ipsum eiusque comparem, quam de eius latere generandi causa formator produxerat,
Abbreviated transcription (Latin):
applicare. Quȩ res eos nec uetus facit reciꝑe testa¬
m̃tum : neq in integro nouũ. Nam sicut illud om̃i¬
no error eorum ñ recipit: ita ex uͥgine gen̾ationẽ
filii ñ uult admitere. ne humano corpore polluta
uideatur dĩ fuisse natura. S de his hactenus. Suo
enim loco ponentur: sicut ordo necessarius postu¬
larit. Ergo diuina ex et̾no natura ⁊ in ęt̾num si¬
ne aliqua mutabilitate ꝑdurans. sibi tantũ consci¬
a uoluntate sponte mundum uoluit fabricare.
Eumq cum om̃ino ñ eẽt : fecit ut ẽẽt. Nec ex sua
substantia ꝓtulit : ne diuinus natura crederet᷑
Neq aliunde molitus ẽ : ne iam extitisse aliqͥd qd̃
eius uoluntatẽ existentia ꝓpͥȩ nature iuuaret. atq¬
eẽt & quod neq ab ipso factum ẽẽt. ⁊ tamen ẽẽt.
S u̾bo ꝓduxit celos. t̾ram creauit. ita ut celesti ha¬
bitatione dignas cȩlo naturas efficeret: ac t̾rȩ t̾re¬

Expanded text:
applicare; quae res eos nec uetus facit recipere testaapplicare; quae res eos nec uetus facit recipere testamentum neque in integro nonum. Nam sicut illud omnino error eorum non recipit ita ex uirgine generationem filii non nult admittere, ne humano corpore polluta uideatur dei fuisse natura. Sed de his hactenus; suo enim loco ponentur sicut ordo necessarius postularit. Ergo diuina ex aeterno natura et in aeternum sine aliqua mutabilitate perdurans sibi tantum conscia uoluntate sponte mundum uoluit fabricare eumque cum omnino non esset fecit ut esset, nec ex sua substantia protulit, ne diuinus natura crederetur, neque aliunde molitus est, ne iam exstitisse aliquid quod eius uoluntatem exsistentia propriae naturae iuuaret atque esset quod neque ab ipso factum esset et tamen esset; sed uerbo produxit caelos, terram creauit, ita ut caelesti habitatione dignas caelo naturas efficeret ac terrae terre
Abbreviated transcription (Latin):
dicere. quẽ adinodũ gen̾ationem filii ex pat̾na sub¬
stantia ñ potest humanus animꝰ estimare. hec
autẽ ut credantur uetus ac noua informat in¬
structio. de qua uelut arce religionis nr̃ȩ multi
diu̾sa ⁊ bumaniter atq ut ita dicam carnaliter
sentientes adu̾sa locuti sunt. Ut arrius. Qui licet
dm̃ dicat filium minorem tñ patre multiplicit̾
⁊ extra patͥs substantiam confitetur. Sabelliam
quoq ñ tres existentes ꝑsonas s unam ausi sunt
affirmare. eundemq patrem eẽ qui filius ẽ. e¬
undem q filium qui pater est. atq sp̃m sc̃m eun¬
dem eẽ qui pater et filius est. Ac ꝑhoc unam di¬
cunt esse ꝑsonam: s uocabuloꝵ diu̾sitate signa¬
tam. Manichei quoq qui duo pͥncipia sibi coe
ẽẽ dĩ. Indignum enim iudicant si deus habere fi¬
lium uideatur: nichil aliud cogitantes nisi carna¬
dit: illic quoq indignum ẽẽ intellectum hutꝰmͦi

Expanded text:
dicere, quemadmodum generationem filii ex paterna subdicere, quemadmodum generationem filii ex paterna substantia non potest humanus animus aestimare. Haec autem ut credantur uetus ac noua in format instructio. De qua uelut arce religionis nostrae multi diuersa et humaniter atque ut ita dicam carnaliter sentientes aduersa locuti sunt, ut Arrius qui licet deum dicat filium, minorem tamen patre multipliciter et extra patris substantiam confitetur. Sabelliani quoque non tres exsistentes personas sed unam ausi sunt affirmare, eundem dicentes patrem esse qui filius est eundemque filium qui pater est atque spiritum sanctum eundem esse qui pater et filius est 5 ac per hoc unam dicunt esse personam sub uocabulorum diuersitate signatam. Manichaei quoque qui duo principia sibi coaee non credunt. Indignum enim iudicant, si deus habere filium uideatur, nihil aliud cogitantes nisi carnadit, illic quoque indignum esse intellectum huiusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
in orbem t̾rarum ab ipsuis nr̃i saluatoris mirabili
manasse ꝓbatur aduentu. Hȩc autẽ religio nr̃a q̃
uocatur. xp̃iana atq ratholica. his fundam̃tis pͥn¬
cipaliter nititur. asserens ex ȩt̾no .i. ante mundi con¬
stitutionem. ante om̃e uidelicet quod retinere po¬
test temporis uocabulum. diumã patris ⁊ filii ⁊
sp̃s scĩ extitisse substantiã. Patrem itaq habere
filium ex sua substantia genitum: & sibi nota rati¬
one coet̾num. Quem filium eatenus confitetur fi
des ur ñ sit iclem qui pater ẽ. neq patrem aliqñ fu¬
isse filium. ne rursus in infinitum humanus animꝰ
diuinam ꝓgeniem cogitaret. neq confiteamur filiũ
in eadem natura qui patri coȩt̾nus est aliqñ fieri
patrem: ne rursum in infinitũ diuina ꝓgenies
Atqi ideo in illa natura nec genitũ nec gen̾antem
s a patre quoq ꝓcecdentem uł filio. Qui sit tñ ꝓ
cesionis istius modus ita ñ possumus euidenter

Expanded text:
in orbem terrarum ab ipsius nostri saluatoris mirabili in orbem terrarum ab ipsius nostri saluatoris mirabili manasse probatur aduentu. Haec autem religio nostra, quae uocatur Christiana atque catholica, his fundamentis pricipaliter nititur asserens: ex aeterno, id est ante mundi constitutionem, ante omne uidelicet quod temporis potest retinere uocabulum, diuinam patris et filii ac spiritus sancti exstitisse substantiam, filium ex sua substantia genitum et sibi nota ratione coaeternum, quem filium eatenus confitetur, ut non sit idem qui pater est: neque patrem aliquando fuisse filium, ne rursus in infinitum humanus animus diuinam progeniem cogitaret, neque filium iri eadem natura qua patri coaeternus est aliquando fieri patrem, ne rursus in infinitum diuina progenies eque filium atque ideo in illa natura nec genitum nec generantem sed a pati e quoque procedentem uel filio; qui sit tamen processionis istius modus ita non possumus euidenter