comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
paratus sum et in carcerem et in mortẽ ire. Et ille
dirit. Dico tibi petre. non cantabit hodie gallus:
donec ter neges nosse me. Quam hoc aliud sit aliud
illud unde petrus ad presumendũ ꝑmotus sit quis
non bideat. At u̾o matheus. Et hymno dicto inquit.
exierunt in montem oliueti. Tunc dicit illis iħs. Õs
bos scandatum patiemiui in me in ista nocte. Ecͥp¬
tum ẽ enim. ꝑcutiam pastorem. ⁊ dispergentur o
nes gregis.postquã autem resurrexero precedã
uos in galileam. Sic prorsus et marcus. Quid ha¬
bent etiam hec uerba uel sentencie suile illis. uel
quib secundum iohannem uel quib secundum lu¬
cam petrus retulit prelumptionem suã. Et hic
ergo ita sequitur. Respondens autem petrus ait
illi. Et si onmes scandabizati fu̾int in te: ego nuĩꝙͣ¬

Expanded text:
carcerem et in mortem ire. Et ille dixit: Dico tibi, Petre, non cantabit hodie gallus, donec ter abneges nosse me. Quam hoc aliud sit, aliud illud unde Petrus ad praesumendum permotus sit, quis non videat? At vero Matthaeus, Et hymno dicto, inquit, exierunt in montem Oliveti. Tunc dicit illis Jesus: Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte. Scriptues gregis. postquam autem resurrexero, praecedam uos in Galilaeam. sic prorsus et Marcus. quid habent etiam haec uerba uel sententiae simile illis, uel quibus secundum Iohannem uel quibus secundum Lucam Petrus rettulit praesumtionem suam? et hic ergo ita sequitur: respondens autem Petrus ait illi: etsi omnes scandalizati fuerint in te, ego nu
Abbreviated transcription (Latin):
cum domino uel pro domno moriendi. ut magis
cogant intelligi ter eum expressisse presumption̾
suã diuersis locis sermonum xp̃i. et ter illi a dño re¬
ponsum quod eum eẽt ante galli cantum ter negati¬
rus. neq enini incredibile est.aliquantum dnundio
interuallis temporis petrum cõmotum ẽẽ ad pu¬
sumendum sicut ad negandum. uel ei dm̃n aliquꝰ
ter sumiliter respondisse: quando quidem etiam
contextim millis alns interpositis reb aut uerbo
met. et ei ter hoc idem respondenti etiam ip̃e mã¬
datum de pascendis ouib sins unum idemq ter
precipit. Hoc autem ẽẽ credibilius quod ter osten¬
derit presumptionẽ suã petrus. et de trina sua ne¬
gatione ter a domino audierit: ex ip̃is euangelista¬
rum uerbis que a dommo dicta diuerse ac diuersa
connemorant. sic probat᷑. Ecce memnerimius q
minc interposin. Ex euangelio iohĩs hoc certe di¬
xerat. filioli. adhuc modicum uobiscum sum. Que¬

Expanded text:
cum domino uel pro domino moriendi, ut magis cum domino uel pro domino moriendi, ut magis cogant intellegi ter eum expressisse praesumtionem suam diuersis locis sermonis Christi et ter illi a domino responsum, quod eum esset ante galli cantum ter negaturus. Neque enim incredibile est aliquantum disiunctis interuallis temporis Petrum commotum esse ad praesumendum sicut ad negandum uel ei dominum aliquid ter similiter respondisse, quando quidem econtextim nullis aliis interpositis rebus aut verbimet, et ei ter hoc idem respondenti etiam ipse mandatum de pascendis ouibus suis unum idemque ter praecipit. hoc autem esse credibilius, quod ter ostenderit praesumtionem suam Petrus et de trina sua negatione ter a domino audierit, ex ipsis euangelistarum uerbis, quae a domino dicta diuerse ac diuersa commemorant, sic probatur. ecce meminerimus quod nunc interposui ex euangelio Iohannis. hoc certe dixerat: filioli, adhuc modicum uobiscum sum. quae
Abbreviated transcription (Latin):
symon petrus. Domine quo uadis. R espondit ihs̃.
Quo ego nado non potes me modo sequi. sequeris
autem postea. Dicit ei petrus. Quare non possum
sequi te modo. Ammani meam pro te ponain. Re¬
spondit iħs. ainmã tuam pro me pones. Amen a¬
men dico tibi. non cautabit gallus: donec me ter
ueges. Hoc de predicta negatione sua petro non
solus iohannes excinus euangelio modo ista int̾¬
posi: sed et ceteri tres commemorant. Non sane
oumes ex una eademq occasione sermonis adeã
dem cõmemorandam uemiunt. Nam matheus ⁊
uartus pari prorsus ordine et eodem narratioms
sue loco eam subnectunt anibo. postea quã dñs e¬
gressus ẽ ex illa domo ubi manducauerant pascha. li¬
cas uero et iohannes. antequam inde eẽt egresus.
S facile possems intelligere. aut illos duos ein
recapitulando posinsse. aut istos preoccupando. n
magis moueret quod tam diuersa non tantum uer¬
ba sed etiam sentencias domimi premictunt. quis
ꝓmotus petrus illam presumptionem proferret i

Expanded text:
spondit Iesus: quo ego uado, non potes me modo sequi; sequeris autem postea. dicit ei Petrus: quare non possum sequi te modo? animam meam pro te ponam. respondit Iesus: animam tuam pro me ponis? amen, amen dico tibi, non cantabit gallus, donec me ter neges. hoc de praedicta negatione sua Petro non solus Iohannes, ex cuius euangelio modo ista interposui, sed et ceteri tres commemorant. non sane omnes ex una eademque occasione sermonis ad eam commemorandam ueniunt. nam Mattheus et Marcus pari prorsus ordine et eodem narrationis suae loco eam subnectunt ambo, posteaquam dominus egressus est ex illa domo, ubi manducauerant pascha, Lucas uero et Iohannes, antequam inde esset egressus. sed facile possemus intellegere aut illos duos eam recapitulando posuisse aut istos praeoccupando, nisi magis moueret, quod tam diuersa non tantum uerba sed etiam sententias domini praemittunt, quibus permotus Petrus illam praesumtionem proferret uel
Abbreviated transcription (Latin):
stis deputatus ẽ. Et emm ea que sunt de me finem
hit. at illi dixerunt. dñe. ecce duo gladu hic. At ille
dixit eis. Satis ẽ. Et hymno dicto. sicut matheus
marcusq cominemorant: exierunt in montem
olieti. Tunc dixit illis ihs̃. Om̃s uos scandalum pa¬
ciemim ni iue in ista nocte. Scriptum ẽ emm. ꝑ

Expanded text:
sunt de me finem habent. at illi dixerunt: domine, ecce gladii duo hic. at ille dixit eis: satis est. et ymno dicto, sicut Mattheus Marcusque commemorant, exierunt in montem oliueti. tunc dicit illis Iesus: omnes uos scandalum patiemini in me in ista nocte. sc
Abbreviated transcription (Latin):
intront in eum sathanas. et sicut contextim iohẽs
ip̃e cõmemorat. dicit ei ths̃. Quod facis. fac citius.
hoc autem uemio sciuit discumbentium. ad quid dixit
ci. Quidam enim putabant quia loculos habebat
indas. quia dicit ei ihs eme ea que opus sunt nobie
ad diem festum. Aaut egenis ut aliquid daret. Cum gͦ
accepisset ille bucellam: exiit contuuo. Erat autẽ
nor. Cum ergo exisset. dicit ihs. Nunc darificatus ẽ
nficauit cum in semetip̃o. Et continuo clarificauit eũ.

Expanded text:
introiit in eum satanas. et, sicut contextim Iohannes introiit in eum satanas. et, sicut contextim Iohannes ipse commemorat: dicit ei Iesus: quod facis, fac citius. hoc autem nemo sciuit discumbentium alos habebat Judas, quia dixit ei Jesus, Eme ea quae opus sunt nobis ad diem festum; aut egenis ut aliquid daret. Cum ergo accepisset ille buccellam, exiit continuo. Erat autem nox. Cum ergo exisset, dicit Jesus: Nunc clarificatus est rificabit eum in semetipso, et continuo clarificabit eum.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ ai recubuisset ille supra pectus thũ: dicit ei. do
quis ẽ. Respondit th̾s. Ille cui ego intiuctum panem
por rexero. Et cum intiuxisset panem. dedit inde
symoiis scariothi. Et post bucellai tunc introut ĩ
allum sathanas. Hic uidendum ẽ ne non solum luce
qui iam dixerat intrasse sathanam in cor inde tũc
quando pactus est cum indeis ut eum accepta pe¬
cuma traderet. sed etiam sibi ip̃e iohẽs repugnare
Uideatur: qui iam dixerat suꝑrus antequam istam
bucellam acciperet. Et cena facta cum iam diabo
enim intrat in cor insi niunttendo unquas ꝑsuasiones
cogitationib iniquorum: S nunc intelligere debe¬
nnis a diabolo nidam plemus ẽẽ possessum. sicut ꝯͣ
in bono illi qui iam acceperant sp̃m scm. quando eis
post resu̾ectionem insufflauit dicens accipite sp̃m̃
scm̃. postea eum cum desuꝑ missus eẽt die penteco¬
ses. utiq plenius acceperunt. Post bucellam gͦ tũc

Expanded text:
que cum recubuisset ille supra pectus Iesu, dicit ei: domine, que cum recubuisset ille supra pectus Iesu, dicit ei: domine, quis est? respondit Iesus: ille cui ego intinctum panem porrexero. et cum intinxisset panem, dedit Iudae Simonis Scarioth. et post buccellam tunc introiuit in illum satanas. Hic uidendum est, ne non solum Lucae, qui iam dixerat intrasse satanan in cor Iudae, quando pactus est tunc cum Iudaeis, ut eum accepta pecunia traderet, sed etiam sibi ipsi Iohannes repugnare uideatur, quia iam dixerat superius, antequam istam buccellam acciperet: et cena facta, cum di abolusenim intrat in cor, nisi inmittendo iniquas persuasiones cogitationibus iniquorum? sed nunc intellegere debemus a diabolo ludam plenius esse possessum, sicut contra in bono illi qui iam acceperant spiritum sanctum, quando eis post resurrectionem insuflauit dicens: accipite spiritum sanctum, postea eum, cum desuper missus esset die pentecostes, utique plenius acceperunt. post buccellam ergo tunc
Abbreviated transcription (Latin):
indeet matheus subningit. Nespondens antẽ idas
qui tradidit eun dixit. Nunquid ego sun rabbidit
illi. Tu dixisti. Etiam hic non expressum ẽ utrũ u
eẽt. Potest enim adhuc intelligi tanquam non ego
dixi. Potuit etiam hoc sic dici a ida et a domno
responderi: ut non oumes aduerterent. Demde se¬
quitur maths̃ et iniserit misternu corporis et slu¬
guiis a domino discipulis datum: sicut et marmi
et lucas. S cum tradidisset calicem: rursus detia¬
ditore suo locutus est quod lucas ꝑsequitur dicens.
iam intelligendum est illud consequi quod iohẽs
narrat. isti autem preteruserunt. sicut iohamies
quedam pretermisit que illi dixerunt. Cum ergo
post traditum calicem dixisset dñs quod a buca po¬
situm est. ueruntamen ecce manus tradentis me
metum ẽ in mensa et cetera. comungitur illudse¬
cundum iohẽm. Erat ergo reconibens unns ex disa¬
pulis enis in sumi thñ. quem diligebat ihs̃. Innuit gͦ
huic symon petrus et dicit. Quis ẽ de quo dicit. Ita¬

Expanded text:
e Mattheus subiungit: respondens autem ludas, qui tradidit eum, dixit: numquid ego sum, rabbi? ait illi: tu dixisti. etiam hic non expressum est, utrum ipse esset. potest enim adhuc intellegi tamquam \'non ego dixi\', potuit etiam hoc sic dici a Iuda et a domino responderi, ut non omnes aduerterent. Deinde sequitur Mattheus et inserit mjsterium corporis et sanguinis a domino discipulis datum sicut et Marcus et Lucas. sed cum tradidisset calicem, rursus de traditore suo locutus est, quod Lucas persequitur dicens: iam intellegendum est illud consequi, quod Iohannes narrat, isti autem praetermiserunt, sicut Iohannes quaedam praetermisit quae illi dixerunt. cum ergo post traditum calicem dixisset dominus quod a Luca positum est: uerum tamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa, et cetera, coniungitur illud secundum Iohannem: erat ergo recumbens unus ex discipulis eius in sinu Iesu, quem diligebat Iesus: innuit ergo huic Simon Petrus et dicit ei: quis est de quo dicit? ita
Abbreviated transcription (Latin):
uos diligatis inuicem. In hoc cognoscent omnes qͣ.
mei discipuli estis. si dilectionem habueritis ad i¬
uicem. Dicit ei symon petrus. Donnnue quo uadis.
Nempe hic mamfestum est ex illis uerbis motim
eẽ petrum. ut diceret. dñe quo uadis: quia dicẽt̃
audierat. quo ego uado non potestis uenire. Relp¬
dit ih̃s eidem petro. Quo ego uado non potes
qne modo sequi. se queris autem postea. Tunc ille.
Quare non possum inquit sequi te modo. Ammã
meam pro te ponam. Hinic presũptiom respondit
dominus futuram enuis negationem. Lucas autem

Expanded text:
t omnes, quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad inuicem. dicit ei Simon Petrus: domine, quo uadis? nempe hic manifestum est ex illis uerbis motum esse Petrum, ut diceret: domine, quo uadis? quia dicentem audierat: quo ego uado, non potestis uenire. respondit Iesus eidem Petro: quo ego uado, non potes me modo sequi; sequeris autem postea. tunc ille: quare non possum, inquit, sequi te modo? animam meam pro te ponam. huic praesumtioni respondit dominus futuram eius negationem. Lucas
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. Amen anien dico uobis. quia unus ex uobis
tradet me. Aspiciebant ergo sicut idem ip̃e iohãnes
subnectit ad inuicem discipuli. Hesitantes de
quo diceret. Et contriltati licut matheus et mar¬
cus dicunt. ceperunt ei singulatims dicere Nun¬
quid ego. at ip̃e respondens art. sicut. in athois
sequitur. Qui intingit mecum sualrum ĩ papap¬
side lic me tradet. Et sequitur idem matheus ia
fubuete ns filius quidem hominis uadit sicuts co¬
tum ẽ de illo.De autem honimi illi ꝑquent sa¬

Expanded text:
dixit: Amen dico vobis, quia unus ex vobis dixit: Amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me. Aspiciesubnectit, ad invicem discipuli, haesitantes de quo diceret . Et contristati, sicut Matthaeus et Marcus dicunt, coeperunt ei singillatim dicere: Numquid ego sum? At ipse respondens ait, sicut Matthaeus sequitur, Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet. Et sequitur idem Matthaeus ita subnectens: Filius quidem hominis vadit, sicut scriptum est de illo: vae autem homini illi, per quem F
Abbreviated transcription (Latin):
Cenantib Accepit iħs panem. et benedixit ac
t regit deditq discipulis suis et ait. Accipite et come¬
dite. hoc est corpus meum. Hec et marcus lucasq
commemorant. Quod emm lucas de calice bis cõ¬
memoraint pͥus antequã panem daret. deinde
postea quã panem dedit: illud quod superius di¬
rit p̾occupauit ut solet. illud u̾o quod ordine suo
posuit non commemorauerat suꝑius. Utrũq
autem comunctum hauc sentenciam facit. que
et illorumẽ. Iohannes autem de corpore et sanguĩe
donum hoc loco nichil dixit. sed plane alibi imulto
uberius inc dominum locutuui ẽẽ testatur. Nunc
uero cur dounnum a cena surrexisse. et pedes di¬
scipulorum lauisse cominemorasset. reddita etiã
rõne cur hoc eis fecerit. in qua dñs adhuc clause
siguificauerat ꝑ testimoniun scripture ab eose
tradi qui manducaret enis panem: uenit adhũc
quẽ tres ceteri pariter insumant. Cum hec dixis¬
set inquit iħ̃s. turbatus est spñ. et protestatus est ⁊

Expanded text:
benedixit ac fregit deditque discipulis suis et ait: accipite et comedite, hoc est corpus meum. hoc et Marcus Lucasque commemorant. quod enim Lucas de calice bis commemorauit, prius, antequam panem daret, deinde, posteaquam panem dedit, illud quod superius dixit praeoccupauit, ut solet, illud uero quod ordine suo posuit non commemorauerat superius; utrumque autem coniunctum hanc sententiam facit, quae et illorum est. Iohannes autem de corpore et sanguine domini hoc loco nihil dixit, sed plane alibi multo uberius hinc dominum locutum esse testatur. nunc uero cum dominum a cena surrexisse et pedes discipulorum lauisse commemorasset reddita etiam rsignificaverat per testimonium Scripturae ab eo se tradi qui manducaret ejus panem, venit ad hunc locum quem tres caeteri pariter insinuabant. Cum haec dixisset, inquit, Jesus turbatus est spiritu et protestatus est, et
Abbreviated transcription (Latin):
tentio contra heresem pelagianam maxine
dicimus. et de templo enis operose ac subtiliter dis¬
putatur. Hic liber sic incipit. fateor fr̃ dilectis

Expanded text:
tentio contra haeresim Pelagianam maxime dicimus, et de templo ejus operose ac subtiliter disputatur. Hic liber sic incipit: Fateor me, frater dilectis
Abbreviated transcription (Latin):
hominib non sermone suasioms: sed in potesta¬
tis eiecerit. Item alio loco. pͥus in quam isti sequẽ¬
deum colendum eẽ dicunt.Si apud hos ueritas
non eluxerit: tum demum migrandum est. Qd̃
ita potest inderi dictum: quasi de huius religio¬
nis ueritate dubitauermi. dixi autem sicut ci
conginebat ad quem scribebam. Sic enm di
xi: si apud hos ueritas non eluxerit. nichil dubi¬
tans quod apud eos elucesceret: quemadmnodũ
Ait apostolus. si xp̃us non resurrexit : non utiq
dubitans quod resurrexerit. Item quod dixi. nec
nuracula iłla in nr̃a temporã durare ꝑmissa
sunt: ne aĩa semꝑ insibilia queret. et eorum cõ¬
suetudine frigesceret genus humamimi quorũ
nouitate flagraut: uerum ẽ quidẽ. Non em̃¬

Expanded text:
hominibus, non sermone suasionis, sed vi potestahominibus, non sermone suasionis, sed vi potestatis ejecerit. Item alio loco: Prius, inquam, isti sequeneum et solum colendum esse dicunt: si apud hos veritas non eluxerit, tum demum migrandum est. Quod ita potest videri dictum, quasi de hujus religionis veritate dubitaverim. Dixi autem sicut ei congruebat ad quem scribebam. Sic enxi: si apud hos ueritas non eluxerit, nihil dubitans, quod apud eos elucesceret, quemadmodum ait apostolus: si Christus non resurrexit, non utique dubitans, quod resurrexit. Item quod dixi: nec miracula illa m nostra tempora durare permissa sunt, ne anima semper uisibilia quaereret et eorum consuetudine frigesceret genus humanum, quorum nouitate flagrauit, uerum est quidem; non en
Abbreviated transcription (Latin):
que uult facit. concupiscit quidem noleus et in eo nõ
facit isi quod uult. liber scilicet iusticie sermisq p
cati. Et illud quod in ꝑuulis dr̃ origmale peccatu.
cum adhuc non utantur arbitrio uoluntatis: nõ
absurde uocatur etiam uoluntariũ. quia ex prima
hominis mala uoluntate contractum factum est
quodam modo hereditarium. Non itaq falsum ẽ
quod dixi. usq adeo peccatum uoluntarium madũ
ẽ: ut nullo modo sit peccatum si non sit uoluntarum.
Ideo gracia dei non solum reatus ommum pret̾itoꝵ¬
soluitur in omnib qui baptizantur in xp̃o quod fit
spiritu regenerationis. uerum etiam in grandib
uoluntas ip̃a sanatur et preparatur a dño. quod
fit spũ fidei et caritatis. Alio loco in eo qd̾ dixi de
donimo thũ xp̃o: inchil egit ui. sed omma suadẽdo
et monendo non mͥ occurrerat quod uendentes ⁊¬
ementes flagello eiecit templo. S quid hoc aut
quantum ẽ. Quamus et demones nolentes ab

Expanded text:
quae uult facit, concupiscit quidem nolens et ideo non quae uult facit, concupiscit quidem nolens et ideo non facit cati. et illud, quod in paruulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utantur arbitrio uoluntatis, non absurde uocatur etiam uolun- . tarium, quia ex prima hominis mala uoluntate contractum factum est quodam modo hereditarium. non itaque falsum est, quod dixi: usque adeo peccatum uoluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. ideo grasolvitur in omnibus qui baptizantur in Christo, quod fit Spiritu regenerationis; verum etiam in grandibus voluntas ipsa sanatur, et praeparatur a Domino , quod fit spiritu fidei et charitatis. Alio loco in eo quod dixi de Domino Jesu Christo: Nihil egit vi, sed omnia suadendo et monendo, non mementes flagellando ejecit de templo. Sed quid hoc, aut quantum est? Quamvis et daemones nolentes ab
Abbreviated transcription (Latin):
spũ: cum resurrexerit in sp̃m uiuificantẽ. Qua
causa etiam spũale erit.Illud autem pͥmum
fuit quãus non moriturum insi homo peccas¬
set:tamen ammade factum ẽ. hoc ẽ in animam
uiuentem. Et alibiusq adeo in quam peccatũ
uoluntarnum malum est ut nillo modo sit pec¬
catum si non sit uoluntarium. Potest uideri
falsa hec de finitio. sed si diligenter discutiat᷑.
inuemetur eẽ uerissima. Peccatum quippe iͦ.
cogitandum ẽ: quod tantu modo peccatum
ẽ. non quod ẽ etiam pena pectati. sicut suꝑius
ostendi cum quedam cõmemorarem ex libro 
de libero arbitrio. quãius et illa que nõ iimeri¬
to non uoluntaria peccata dicuntur: quia uel
a nescientib uel a coactis perpetrantur. nõ oĩ
modo possunt sine uoluntate cõmictiquoniã
et ille qui pectat ignorans. uoluntate utiq¬
peccat. quod cum faciendum non sit putat eẽ faciendũ.
et ille qui concupiscente aduersus spm̃ carne non ea

Expanded text:
spiritu, cum resurrexerit in spiritum uiuificantem, quia spiritu, cum resurrexerit in spiritum uiuificantem, quia iam etiam spiritale erit. illud autem, quod primum fuit quamuis non moriturum, nisi homo peccasset, tamen animale factum est, hoc est in animam uiuentem. Et alibi: usque adeo, inquam, peccatum uoluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. potest uideri falsa haec definitio, sed, si diligenter discutiatur, inuenietur esse uerissima. peccatum quippe illud cogitandum est, quod tantummodo peccatum est, non quod est etiam poena peccati, sicut superius ostendi, cum quaedam commemorarem ex libro tertio de libero arbitrio, quamuis et illa, quae non inmerito non uoluntaria peccata dicuntur, quia uel a nescientibus uel a coactis perpetrantur, non omni modo possunt sine uoluntate committi, quoniam et ille, qui peccat ignorans, uoluntate utiqpeccat, quod, cum faciendum non sit, putat esse faciendum, et ille, qui concupiscente aduersus spiritum carne non ea
Abbreviated transcription (Latin):
dixi. hec est nr̃is temporib xp̃iana religio. non
qr pͥorib temporib non fuit. sed quia posteriorib
hoc nomen accepit. Alio loco. intende igitur in quã
in hec que secuntur diligenter et pie quantum
potes. Tales enim adnuat deus. Quod non ita ĩ¬
telligendũ ẽ quasi tantum modo tales adiuuet
cum adiuuet etiam non tales ut sint id est ut dili¬
genter et pie querant. Tales autem adiuuat. ut
muemant. Itemq alibi. deinde in quam iam e¬
rit consequens ut post mortẽ corporalem quam
debennus pͥmo pectato tempore suo atq ordine suo
hoc corpus restituatur pristine stabilitati. quod
sic accipiendum ẽ quod etiam pristina stabilitas
corporis quam peccando amisimus habebat tan¬
tam felicitatem. ut in defectum nõ uergeret se¬
nectutis. Huic gͦ pͥstine stabilitati restituetur
hoc corpus in resurrectione mortuorum. sed ha¬
bebit amplius ut nec almmientis corporalibus
sustentetur. sed ad sufficienciam iuuificetur solo

Expanded text:
dixi: haec est nostris temporibus Christiana religio, non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc nomen accepit. Alio loco: intende igitur, inquam, in haec, quae secuntur, diligenter et pie, quantum potes; tales enim adiuuat deus. quod non ita intellegendum est, quasi tantummodo tales adiuuet, cum etiam adiuuet non tales, ut sint tales, id est ut diligenter et pie quaerant; tales autem adiuuat, ut inueniant. itemque alibi: deinde, inquam, iam erit consequens, ut post mortem corporalem, quam debemus primo peccato, tempore suo atque ordine suo hoc corpus restituatur pristinae stabilitati. quod sic accipiendum est, quia etiam pristina stabilitas corporis, quam peccando amisimus, habebat tantam felicitatem, ut in defectum non uergeret senectutis. huic ergo pristinae stabilitati restituetur hoc corpus in resurrectione mortuorum, sed habebit amplius, ut nec alimentis temporalibus sustentetur, sed ad sufficientiam uiuificetur solo
Abbreviated transcription (Latin):
uanescamnus incogitationib nr̃is et ꝑfecta reli¬
gio est. Creaturam quippe uno nomine utranq id
est spũddem corporalemq significaui. Restat quod
ibi dixi: aut phantasmata sua pp̃ quod hic dixi. n ͨ
euanescamus ĩ cogitacõib nr̃is. Itẽ quod dixi
erat et apud antiquos. nec defuit abmicio gen̾s
humani quoisq ip̃e xp̃us ueniret in carne unde
uera religio que iam erat cepit appellari xp̃iana.
Cum enim eum post resurrectionem ascensionẽ¬
q in celum cepissent aplĩ predicare. et plurum
crederent. Primum apud antiochiam sicut scͥp¬
tum est appellati sunt discipuli xp̃ĩam. Proptea¬

Expanded text:
uanescamus in cogitationibus nostris, et perfecta reliuanescamus in cogitationibus nostris, et perfecta religio est. creaturam quippe uno nomine utramque, id est spiritalem corporalemque, significaui. restat, quod ibi dixi: aut fantasmata sua, propter quod hic dixi: nec euanescamus in cogitationibus nostris. Item quod dixi: ehumani, quousque Christus ueniret in carne, unde uera religio, quae iam erat, coepit appellari Christiana. cum enim eum post resurrectionem ascensionemque in caelum coepissent apostoli praedicare et plurimi crederent, primum apud Antiochiam, sicut scriptum est, appellati sunt discipuli Christiani. propte
Abbreviated transcription (Latin):
in quo multipliciter et copiosissime dispu¬
tatur unum uerum deum idest trig̃tatem pa¬
trem et filium et spm sanctum. religione uera
colendum. et quanta misericordia enis ꝑ tempo¬
ralem dispensationem concessa sit hominib xp̃ia¬
na religio. que uera religio est. et ad eundem cul¬
tum dei quẽ ad modum sit homo quadam sua in¬
ta coaptandus.Maxime tamen contra duas na¬
turas mancheorum liber hic loquitur. In hoc
libro quodam loco. sit inquam tibi manifestum at¬
q ꝑceptum nullum errorem in religione ẽẽ po¬
tinsse: si anima prodeo suo non coleret aĩam aut
corpus aut fantasmata sua. Hic amnmam pro
pro iunuersa creatura incorporali posin. non
loquens more scripturarum.que anmam quã¬
do non translato uerbo utuntur: nescio utrum
uelint intelligi insi eam qua ununt anmalia
mortalia. in quib et homines sunt quandui mor¬
tales sunt.Paulo aute post eundem sensu me¬
lius sum breuiterq complexus. ubi dixi. non gͦ
creature potius quam creatori seriamus. nec e¬

Expanded text:
in quo multipliciter et copiosissime disputatur unum uerum deum, id est trinitatem, patrem et filium et spiritum sanctum, religione uera colendum, et quanta misericordia eius per temporalem dispensationem concessa sit hominibus Christiana religio, quae uera religio est, et ad eundem cultum dei quemadmodum sit homo quadam suauitate coaptandus. maxime tamen contra duas naturas Manicheorum liber hic loquitur. In hoc libro quodam loco: sit, inquam, tibi manifestum atque perceptum nullum errorem in religione esse potuisse, si anima pro deo suo non coleret animam aut corpus aut fantasmata sua. hic animam pro uniuersa creatura incorporali posui non loquens more scripturarum, quae animam, quando non translato uerbo utuntur, nescio utrum uelint intellegi nisi eam, qua uiuunt animalia mortalia, in quibus et homines sunt, quamdiu mortales sunt. paulo post autem eundem sensum melius sum breuiterque conplexus, ubi dixi: non ergo creaturae potius quam creatori seruiamus nec e
Abbreviated transcription (Latin):
cominemor asset: tunc iam uolens ostendere quam
es pasche uenit in bethamam: ubi fuerat lazarus
mortuus quem suscitauit ih̃s. fecerunt autem ei ce
nam ibi. Hoc illud est quod cominemorant recapitu¬
lantes matheus et marcus: cum iam dixissent pest
biduum futurum pascha. siccapitulando ergo ad illĩ
diem redeunt in bethamam qui erat ante sex dies
pasche. et narrant quod iohẽs de cena et unguento
unde uenturus erat ierosolimam. et ꝑactis illis que
narrata sunt ꝑuenturus ad diem qui erat ante bi¬
duum pasche. Nam si tollamus de medio quod gestũ
in bethama digredientes ahordine recolendo et reca¬
pitulando narrͣunt. et ipm ordinem contexanius:
ita sermo dirigitur secundum matheum dicente do¬
nimo. Scitis quia post bidumm pascha fiet. et filiꝰ
honnus tradetur ut crucifigatur. Tuc congregati

Expanded text:
commemorasset, tunc iam uolens ostendere quam commemorasset, tunc iam uolens ostendere quam es paschae venit Bethaniam ubi fuerat Lazarus mortuus quem suscitavit Iesus fecerunt autem ei cnam ibi. Hoc illud est quod commemorant recapitulantes Matthaeus et Marcus, cum jam dixissent post biduum futurum Pascha. Recapitulando ergo ad illum diem redeunt in Bethaniam, qui erat ante sex dies Paschae, et narrant quod Joannes de coena et unguento: unde venturus erat Jerosolymam, et peractis illic quae narrata sunt, perventurus ad diem qui erat ante biduum paschae. nam si tollamus de medio quod gestum in Bethania digredientes ab ordine recolendo et recapitulando narrarunt et ipsum ordinem contexamus, ita sermo dirigitur secundum Mattheum dicente domino: scitis, quia post biduum pascha fiet et filius hominis tradetur, ut cru
Abbreviated transcription (Latin):
pascha dicta sunt. Sicut ergo ex iohannis narra¬
tione colligitur: ante sex dies pasche uenit ĩ betha¬
mam et ibi factum ẽ illud comuninum. ubi de un¬
guento pretioso fit commnemoratio. Inde uenit ĩo¬
solumam sedens suꝑ asellum: deinde postea gerũt᷑¬
ea que narrant post hunc aduentuni enis ieroso¬
limis gesta. Ex illo gͦ die quo uenit in bethaniam.
atq illud de unguento factum ẽ usq ad diem quo
ista omnia gesta atq dicta sunt intelligimius.
etiam euangelistis non cõmemorantib consũp¬
tum furisse qͥuatriduũ. ut occurre̾t dies queni¬
Ante bidiumm pasche duo de fimerunt. Lucas autẽ cum
ait appropinquabat dies festus aziorum: non ex¬
pressit bidinim. Sed hnͣc propinquitatem quã
cõmemorauit: in ip̃o interuallo bidiu debenus at¬
pere. Iohannes u̾o cum dicit proximum erat pascha
iudeoruin: non hoc bidinum uult intelligi. sed dies ser
ante pascha. Proinde cum quedam post hoc dictum

Expanded text:
paschae dicta sunt. sicut ergo ex Iohannis narrapaschae dicta sunt. sicut ergo ex Iohannis narratione colligitur, ante sex dies paschae uenit in Bethaniam, ibi factum est illud conuiuium, ubi de unguento pretioso fit commemoratio, inde uenit Hierosolymam sedens suea quae narrant post hunc adventum ejus Jerosolymis gesta. Ex illo ergo die quo venit in Bethaniam atque illud de unguento factum est, usque ad diem quo ista omnia gesta atque dicta sunt, intelligimus, etiam Evangelistis non commemorantibus, consumptum fuisse quatriduum, ut occurreret dies queante biduum Paschae duo definierunt. Lucas autem cum ait, Appropinquabat autem dies festus azymorum, non expressit biduum: sed hcommemorauit, in ipso interuallo bidui debemus accipere. Iohannesuero cum dicit: proximum erat pascha Iudaeorum, non hoc biduum uult intellegi, sed sex dies ante pascha. proinde, cum quaedam post hoc dictum
Abbreviated transcription (Latin):
ih̾s in bethama ubi de unguento illo pretioso dr̃:
iohannes autem ante sex dies pasche dicit ihm̃
uenisse in bethamam. de unguento eadem nar¬
raturus. Quomodo ergo secundum illos duos post
biduum futurum erat pascha. cum post ea quam
id dixerunt inuemantur cum iohanne in bethama
illud de unguento quod ip̃e narrantes. tunc aũt
ip̃e dicat post sex dies futurum pascha. Sed qui
ita mouentur: non intelligunt matheum et mar¬
cum illud quod in bethama de unguento factũ
fuerat recapitulando posusse. non post illam de
biduo predictionem suam sed ante iam factum.
cum adhuc sex dies essent ad pascha. Non enim qͥs¬
quam eorum cum dixisset post biduum futurum
pascha sic adiunxit de illo facto in bethama: ut
diceret post hec cum eẽt bethame. S matheus qͥ¬
deni. cum autem eẽt in quit ihs in bethama: mar¬
cus autem cum ẽẽt bethanie. Quod ictiq intelligi¬
tur et antequam illa dicerent᷑. que ante biduum

Expanded text:
Iesus in Bethania, ubi de unguento illo pretioso dicitur, Iesus in Bethania, ubi de unguento illo pretioso dicitur, Iohannes autem ante sex dies paschae dicit Iesum uenisse in Bethaniam de unguento eadem narraturus. quomodo ergo secundum illos duos post biduum futurum erat pascha, cum posteaquam id dixerunt inueniantur cum Iohanne in Bethania illud de unguento quod ipse narrantes, tunc autem ipse dicat post sex dies futurum pascha? sed qui ita mouentur non intellegunt Mattheum et Marcum illud quod in Bethania de unguento factum erat recapitulando posuisse non post illam de biduo praedicationem suam, sed ante iam factum, cum adhuc sex dies essent ad pascha. non enim quisquam eorum, cum dixisset post biduum futurum pascha. sic adiunxit de illo facto in Bethania, ut diceret \'post haec cum esset Bethaniae\', sed Mattheus quidem: cum autem esset, inquit, Iesus in Bethania, Marcus autem: cum esset Bethaniae. quod utique intellegitur et antequam illa dicerentur quae ante biduum
Abbreviated transcription (Latin):
consũmasset ihs sermones hos onnes:
at discipulis suis. Scitis quia post bidim
pascha fiet. et filius hominis tradetur ut cruitfiga¬
tur: huic attestantur adn duo marcus et lucas.
ab eodem ordine non recedentes: neq hoc tanqͣm
a dommo dictum insimuant. Hoc enim intima¬
re pretermiserunt. Ex sua tñ ꝑsona. et marcꝰ
dicit. erat artẽ pascha et azmia post biduum:
et lucas. appropinquabat autem dies festus azi¬
morum. qui dr̃ pascha. Si gͦ appropinqua¬
bat ut esset post bidiram sicut aln duo aꝑti
consonant.Iohãnes u̾o quidem trib lotis cõ¬
memorauit eiuldem diei festi propm quitatẽ:
cum alia quedam duob suꝑiorib locis narret.
Tertio autem loco apparet enis narratio circa
ip̃a uersari tempora: ubi hoc etiam illi tres inti¬
mant. id est impendentis iam doninice passionis.
S hoc uideri potest parum diligenter intuen¬
tib eẽ contrarium. quod matheus et marcus
postea quam dixerunt pascha post biduum fu¬
turum. deinde commnemorauerunt quod erat

Expanded text:
s omnes, dixit discipulis suis: scitis quia post biduum pascha fiet et filius hominis tradetur, ut crucifigatur. huic adtestantur alii duo Marcus et Lucas ab eodem ordine non recedentes. neque hoc tamquam a domino dictum insinuant; hoc enim intimare praetermiserunt. ex sua tamen persona et Marcus dicit: erat autem pascha et azyma post biduum, et Lucas: adpropinquabat autem dies festus azymorum qui dicitur pascha. sic ergo adpropinquabat, ut esset post biduum, sicut alii duo apertius consonant. Iohannes uero tribus quidem locis commemorauit eiusdem diei festi propinquitatem, cum alia quaedam duobus superioribus locis narraret, tertio autem loco apparet eius narratio circa ipsa uersari tempora, ubi hoc etiam illi tres intimant, id est inpendentis iam dominicae passionis. Sed hoc uideri potest parum diligenter intuentibus esse contrarium, quod Mattheus et Marcus posteaquam dixerunt pascha post biduum futurum, deinde commemorauerunt, quod erat
Abbreviated transcription (Latin):
autem uolens se iustificare. iste autem quem pari
ordine matheus marcusqz commemorant tam be¬
ne commendatus est ut ei diceret dominus non lõ¬
ge es a regno dei. probabilius creditur hunc alium
cẽ non illum.
equitur matheus. Congregatis autem pha¬
riseis. interrogauit eos ihs dicens. Quid uo¬
bĩs uidetur de xp̃o cunis fidius sit. Dicũt ei. daunid.

Expanded text:
autem uolens se iustificare, iste autem quem pari autem uolens se iustificare, iste autem quem pari ordine Mattheus Marcusque commemorant tam bene commendatus est, ut ei diceret dominus: non longe es a regno dei, probabilius creditur hunc alium esse, non illum. Sequitur Mattheus: congregatis autem Pharisaeis interrogauit eos Iesus dicens: quid uobis uidetur de Christo? cuius filius est
Abbreviated transcription (Latin):
est. Qui facile credit leiuis corde minorabitur.
Lucas autem non hoc ordine: sed longe alibi tale
aliquid interponit. Utrum autem hnuntroo¬
detur. an alius ille sit cũ quo similiter de duo¬
b istis preceptis dominus egerit. prorsus in¬
certum est. Hinc autem etiam recte uidetur
alius eẽ non solum proptenordinis multam differe¬
ciam: sed qr etiam ipse dr̃ respondisse domino ĩ¬
terroganti. et ĩ sua responsione commnemoras¬
se duo ista precepta. et cum ei dixisset dñs hoc
fac et inues. ut mud faceret quod magnuum eẽ in le¬
ge ip̃e responderat : secutus euangelista ait. Ille ãt
uolens se iustificare. dixit. Et quis ẽ michi ꝓxmuis:
Tunc donimus narrait de illo qui descendebat ab
ierusalem in iericho: et incidit in latrones. Unde
qr et temptans predictus ẽ. et duo precepta ip̃e
relpondit. et post admonitionem dnũ dicentis hoc tac
et iuues non bonus commendatur cum dr̃ de eo. Ille

Expanded text:
est: qui facile credit leuis corde minorabitur. est: qui facile credit leuis corde minorabitur. Lucas autem non hoc ordine, sed longe alibi tale aliquid interponit. utrum autem hoc recordetur, an alius ille sit, cum quo similiter de duobus istis praeceptis dominus egerit, prorsus incertum est. hinc autem etiam recte uidetur alius esse, non solum propter ordinis multam differentiam, sed quia etiam ipse dicitur respondisse domino interroganti et in sua responsione commemorasse duo ista praecepta; et cum ei dixisset dominus: hoc fac, et uiues, ut illud faceret quod magnum esse in lege ipse responderat, secutus euangelista ait: ille autem uolens se iustificare dixit: et quis est mihi proximus? tunc dominus nan-auit de illo qui descendebat ab Hierusalem in Hierichum et incidit in latrones. unde quia et temtans praedictus est et duo praecepta ipse respondit et post admonitionem domini dicentis: hoc fac, et uiues, non bonus commendatur, cum dicitur de eo: ille
Abbreviated transcription (Latin):
in unum. et interrogauit eum unus ex eis le¬
gis doctor temptans eum. Magifter quod est
mandatum magnum in lege: Ait illi ihs̃. dili¬
ges dominum deum tuum in toto corde tuo. et ĩ
tota amma tua. et in tota mente tua. Hoc est
maximum et primum mandatum. Secun¬
dum autem sinule est huic. Diliges proximum
tuum sicut te ipsum. In his duob mandatis u
muersa lex pendet et prophete. Hoc et marcꝯ
cominemorat: eundem ordinem seruans. Nec
moueat quod matheus temptãtem fiisse il¬
lum a quo dommus interrogatus est: lucas ãt
hoc tacet. et in fine ita concludit quod ei dñs
sapienter respondenti dixerit. non longe es¬
a regno dei. fieri eium potest ut quãiuis temptans
Accesserit: domim tamen responsione correptine
sit. Aut certe ip̃am temptationem non accipua¬
mus malã. tanquam decipere uolentis mimicũ.
sed cautam potius tanquam experiri amplius
uolentis ignotum. Neq emin frustra scriptũ

Expanded text:
in unum, et interrogauit eum unus ex eis lein unum, et interrogauit eum unus ex eis legis doctor temtans eum: magister, quod est mandatum magnum in legeges Dominum Deum tuum in toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua: hoc est maximum et primum mandatum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut te ipsum. In his duobus mandniuersa lex pendet et prophetae. hoc et Marcus commemorat eundem ordinem seruans. nec moueat, quod Mattheus dicit temtantem fuisse illum, a quo dominus interrogatus est, Marcus autem hoc tacet et in fine ita concludit, quod ei dominus sapienter respondenti dixerit: non longe esa regno dei. fieri enim potest, ut, quamuis temtans accesserit, domini tamen responsione correctus sit. aut certe ipsam temtationem non accipiamus malam tamquam decipere uolentis inimicum, sed cautam potius tamquam experiri amplius uolentis ignotum. neque enim frustra scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
tibi cura de aliquo. Non enim respicis ꝑsonam homi¬
num. Dic ergo nobis quid tibi uidetur. Licet censum
dari cesari an non. Et cetera usq ad illud ubi ait.
Et audientes turbe mirabantur in doctna eius.
Hec duo dm̃ responsa. unum de mĩmo pp̃ tributũ
reddendum cesari. alterum de resurrectione proꝑ¬
ter illam mulierem que septem sibimet suctedẽ¬
tib fratrib iipserat : marcus et lucas similiter
narrant. nec in ordine aliquid discrepant. Post
ꝑabolam quippe illam de conductorib uinee. et
de iudeis in quos dicta est insidias preparantib.
que ommes tres comnnemorauerunt: pref̾mit¬
tunt hi duo Martus et lucas parabolam de in¬
intatis ad nupcias. quam solus matheus inter¬
posuit. Et cum illo iam sequũtur narranteͤ hec
duo de tributo cesaris. et de muliere septem sigil¬
latim uirorum eodem prorsus ordine sine aliqͣ
repugnancie questione. Sequitur ergo ma¬
theus et dicit. Pharisei autem audientes qd̾
silentium imposuisset saduceis: conuenerunt

Expanded text:
de aliquo; non enim respicis personam hominum: dic ergo nobis, quid tibi uidetur, licet censum dari Caesari an non? et cetera usque ad illud ubi ait: et audientes turbae mirabantur in doctrina eius. haec duo domini responsa, unum de nummo propter tributum reddendum Caesari, alterum de resurrectione propter illam mulierem, quae septem sibimet succedentibus fratribus nupserat, Marcus et Lucas similiter narrant nec in ordine aliquid discrepant. post parabolam quippe illam de conductoribus uineae et de Iudaeis, in quos dicta est, insidias praeparantibus, quae omnes tres commemorauerunt, praetermittunt hi duo Marcus et Lucas parabolam de inuitatis ad nuptias, quam solus Mattheus interposuit, et cum illo iam sequuntur narrantes haec duo, de tributo Caesaris et de muliere septem singillatim uirorum, eodem prorsus ordine sine aliqua repugnantiae quaestione. LXXIII. Sequitur ergo Mattheus et dicit: Pharisaei autem audientes, quod silentium inposuisset Sadducaeis, conuenerunt
Abbreviated transcription (Latin):
porum populus ille tenebatur qui testamentum ue¬
tus accepit. tamen in eo tanta predicatio et ꝓmĩ¬
ciatio nom testĩ ẽ: ut miłla ĩ euangelita atq aplĩca
disciplina reꝑiantur. quãuis ardua et diuina precep¬
ta et promissa. que illis etiam libris ueterib desint.

Expanded text:
porum populus ille tenebatur, qui testamentum ueporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praetestamenti est. ut nulla in euangelio atque apostolica disciplina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa. quae illis etiam libris ueteribus desint.
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ si iam scirem. nõ m istum tanquã in furẽ diui¬
in eloqun uel molatorem tanta dixissem. Hic lib̾
putationes adimanti qui fuerat discipulꝯ ma¬
nichei quas conscripsit aduersus legem et prophe¬
tas. uelut contraria eis euangelica et apostolica de
monstrare conatꝰ. Huic ergo respondi uerba eiꝰ
ponens meisq reddens responsionem meam. Qd̃
opus uno uolumine melusi. et in eo quibusdam q̃om¬
b non semel sed iterum respondi. qm̃ quod pͥmo
responderam ꝑierat. et tunc inuentum ẽ. cum iam
iterum respondissem. Aliqua sane carundẽ q̃omum
popularib eccliasticis sermonib solui. Ad huc etiã
quibrdam non respondi. alique remanserunt que reb
Aluis urgentib pretermisse sunt. cumulo quo obluuoms
adunicto. In hoc gͦ dixi. certis enim quibusdam ui¬
bris et figuris rerum ante dñi aduentum scdm̃ mi¬
rabilem atq ordinatissimam distributionem tem¬

Expanded text:
quod si iam scirem, non in istum tamquam in furem diuiquod si iam scirem, non in istum tamquam in furem diuini eloquii uel uiolatorem tanta dixissem. Hic liber putationes Adimanti, qui fuerit discipulus Manichei, quas conscripsit aduersus legem et prophetas, uelut contraria eis euangelica et apostolica scripta demonstrare conatus. huic ego respondi uerba eius ponens eisque reddens responsionem meam. quod hic uno uolumine inclusi et in eo quibusdam quaestionibus non semel, sed iterum respondi, quoniam quod pro me responderam perierat et tunc inuentum est, cum iam iterum respondissem. aliquas sane earundem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solui; adhuc etiam quibusdam non respondi; aliquae remanserunt, quae rebus aliis magis urgentibus praetermissae sunt cumulo quoque obliuionis adiuncto. In hoc dixi: certis enim quibusdam umbris ct figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem tem
Abbreviated transcription (Latin):
cinus eplãm refellebam. rogasse ut imꝑator inter ip̃
et cecilianum transmarmos ep̃os iudices daret: non
ip̃m sedalium donatum eiusdem tamen scismatis hoc
fecisse probabilius inuenitur. ille autem non erat car¬
thaginensis donatistarum ep̃s. s a casis ingris qui
tamen pͥmus apud carthaginem ip̃m nefarium scd¬
ma comimisit. Nec sane donatus carthagniensis ut
xpĩam rebaptizarentur instituit. quod ego eum inf̾ti¬
tuisse credideram. quando enis eplẽ respondebam. Nec
de libro sapiencie ip̃e abstudit duundiam sentenciam
uerba ad rem nccͣia. ubi cũ sit scriptumn qui baptizat᷑
a mortuo et iterum tangit illum quid proficit la¬
uatio enis: iste sic posuit tanquam scriptum ẽẽt. qͥ
baptizatur a mortuo quid proficit lauatio enis. Nos
autem et antequam eẽt pars donati sic habuisse
codices plurimos. uerũtamen afros: ut non ẽẽt ĩ
medio et iterum tangit illum. postea didicinius.

Expanded text:
cuius epistulam refellebam, rogasse, ut imperator inter ipsum cuius epistulam refellebam, rogasse, ut imperator inter ipsum et Caecilianum transmarinos episcopos iudices daret, non ipsum, sed alium Donatum, eiusdem tamen scismatis, hoc fecisse probabilius inuenitur. ille autem non erat Carthaginiensis Donatistarum episcopus, sed a Casis Nigris, qui tamen primus apud Carthaginem ipsum nefarium scisma conmisit. nec sane Donatus Carthaginiensis, ut Christiani rebaptizarentur, instituit — quod ego eum instituisse credideram, quando eius epistulae respondebam — nec de libro Sapientiae ipse abstulit de media sententia uerba ad rem necessaria, ubi, cum scriptum sit: qui baptizatur a mortuo et iterum tangit illum, quid proficit lauatio eius? iste sic posuit, tamquam scriptum esset: qui baptizatur a mortuo, quid proficit lauatio eius? nos autem et antequam esset pars Donati, sic habuisse codices plurimos, uerum tamen Afros, ut non esset in medio: et iterum tangit illum, post addidicimus.
Abbreviated transcription (Latin):
postea sepissime sit exposuisse quod a dommo dictum ẽ tu es
petrus et suꝑ hanc petram edificabo eccliam meam: ut suꝑ
hunc intelligeretur quẽ confessus ẽ petrus dicens. tu es
xp̃s filius dei iui. ac sic petrus abhac petra appellatus
ꝑsonam ecc̃e figuraret que sͣ hanc petram edificatur et
accepit claues regni celorum. Nonne enimi dictum illi
ẽ. tu es petra. sed tu es petrus. Petra autẽ erat xp̃s.
quem confessus symon sicut eum tota ecclia confitetur.
dictus ẽ petrus. Harum autem duarun sentenciarum
que sit probabilior : eligat lector. Alio loco dixi. nulliꝰ
mortem deus querit. quod sit accipiendum ẽ: quia hõ
Sibi acquisiuit mortem deserens deum. et acquirit qͥ
non recurrit ad deum. secundum quod scriptum est.
deus mortem non fecit. Sed etiam illud non minus
uerum ẽ: Uita et mors a domino deo ẽ. uita scilicet a
donante. mors a iuindicante. Item quod dixi donatum

Expanded text:
postea saepissime sic exposuisse, quod a domino dictum est: tu es postea saepissime sic exposuisse, quod a domino dictum est: tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, ut super hunc intellegeretur, quem confessus est Petrus dicens: tu es Christus, filius dei uiui, ac sic Petrus ab hac petra appellatus personam ecclesiae figuraret, quae super hanc petram aedificatur et accepit claues regni caelorum. non enim dictum illi est: tu es petra, sed: tu es Petrus. petra autem erat Christus, quem confessus Simon, sicut et tota ecclesia confitetur, dictus est Petrus. harum duarum autem sententiarum quae sit probabilior, eligat lector. Alio loco dixi: nullius mortem deus quaerit. quod sic acci- piendum est, quia homo sibi adquisiuit mortem deserens deum et adquirit, qui non redit ad deum, secundum quod scriptum est: deus mortem non fecit. sed etiam illud non minus uerum est: uita et mors a domino deo est, uita scilicet a donante, mors a uindicante. Item quod dixi Donatum,
Abbreviated transcription (Latin):
nuxi. tanquã eos mr̃ alloqueretur ecclĩa. Hypopsal¬
ma etiam quod responde̾tur. et prohymium cause
que nichulomimus cantatur. non sunt in ordine lic¬
terarum. Earum quippe ordo incipit post prohy¬
nnnum. Ideo autẽ non aliquo carmuus genere id
fieri uolui: ne me necessitas metrica. ad aliqua
uerba que minus uulgo sunt usitata compelleret.
Iste p̃s sic mcipit. Sumes qui gaudetis detis de pace.
modo u̾o iudicate. quod eis hypopsalma ẽ. xx.
ꝑtis do nati secundus post maiormũ ep̃s ap̾
cartaginen fuit: eodem presbitern mei tempore
scripsi. in qua eplã ille agit ut non nͥ in eius com¬
mumone baptisma xp̃i ẽẽ credatur. cui nos contra¬
dicimus in hoc libro in quo dixi quodam loco de aplõ
petro quod in illo tanqͣm̃ in petra fundata sit eccã
qui sensus etiam cantatur ore multorum in uersib
beatissim ambrosn ubi de gallo gallinatio ait. Hoc
ip̃a petra eocliẽ canente culpam dilint. Sed scio me

Expanded text:
iunxi, tamquam eos mater adloqueretur ecclesia. ypopsaliunxi, tamquam eos mater adloqueretur ecclesia. ypopsalma etiam, quod respondetur, et prooemium causae, quod uoluimus ut cantaretur, non sunt in ordine litterarum; earum quippe ordo incipit post prooemium. ideo autem non aliquo carminis genere id fieri uolui, ne me necessitas metrica ad aliqua uerba, quae uulgo minus sunt usitata, conpelleret. Iste psalmus sio incipit: Omnes, gui gauaetis de pace, modo uerum iudicate, quod eius ypopsalma est. CAPpartis Donati secundus post Maiorinum episcopus apud Carthaginem fuit, eodem presbyterii mei tempore scripsi; in qua epistula ille agit, ut non nisi in eius communione baptisma Christi esse credatur. cui nos contradicimus in hoc libro. In quo dixi quodam loco de apostolo Petro, quod in illo tam- quam in petra fundata sit ecclesia. qui sensus etiam cantatur ore multorum in uersibus beatissimi Ambrosi, ubi de gallo gallinacio ait: hoc ipse, petra ecclesiae, canente culpam diluit. sed scio me