comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quidhicagit humanũ quãuis excellentis¬
simũ ingeniũ : quid tibi humana lic&
multiplex ingensq doctrina in his angustiis
suffragatur naturales deos colere cupis
ciuiles cogeris. in uenisti alios fabulosos
in quos liberius quod sentis euomas : Vnde
& istos ciuiles uelis nolisue ꝑfundas dicis
quippe fabulosos a cõmodatos esse adtheatrũ
naturales admundũ ciuiles adurbem
Cũ mundus opus sit diuinũ urbes uero &
theatra opera sint hominũ. nec alii deride¬
antur intheatris quã quiadorantur intẽplis
necaliis ludos exhibeatis quã quibus uictimas
immolatis. Quantoliberius subtilius que
ista diuideres dicens alios essedeos naturales
alios ab hominibus insttatos sedde insticutis
aliud habere litteras po&arũ aliud sacer¬
dotum. Vt rasq tamen ita esse interamicas
consortio falsitatis : ut gratȩ sint ut rȩq
daemonibus quibus dactrina inimica est
ueritatis. Sequestrataigitur paululũ

Expanded text:
Quid hic agit humanum quamuis excellentisQuid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum
Abbreviated transcription (Latin):
quã uis urbes esse uideamus in mundo
fierienĩ potest ut in urbe secundũ falsas
opiniones eacolantur & cacredantur
quorũ inmundo uel extramundum
natura sit nusquã theatrũ uero ubi est
nisi inurbe : Quistheatrum instituit
nisiciuitas: propter quid instituit
nisi propt̃ ludosscenicos ubi sunt ludi
scenici nisi in rebus diuinis : de quibus
hi libritanta solertia conscribuntur
acutissimus & sinculla dubitatione doctis¬
simus sedtamen homo non ds̃ nec sp̃s dĩ
ad uidenda & adnuntianda diuinalnue¬
ritate libertatẽq subuectus cernis quidẽ
quã sint resdiuinȩ abhumanis nugis atq
mendaciis dirimendȩ sed uitiosissimas
populorũ opiniones & consu&udines in
superstitionibus publicis uereris offen¬
dere quas ad eorũ natura ab horrere
ueltalium quales in huius mundi elem̃tis
humanianimi suspicatur in firmitas
& sentis ipsecũ easus que quaq consideras
&omnis urã litteratura circum sonat

Expanded text:
quamuis urbes esse uideamus in mundo; quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur?acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat.
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur naturale non est : quid hab&
meriti ut admittatur Hlȩc nempe illa
causa est quare prius scripserit derebus
humanis posterius dediuinis qm̃ in diunis
rebus non naturã sed hominũ instituta
secutus est. intueamursane & ciuilem
theo logiam. tertium genus est inquit
quod in urbibus ciues maxime sacerdotes
nosseatq ad ministrare debent in quo est
quos deos publice sacra acsacrificia colere
& facere quẽq parsit adhucqđ sequitur
adtendamus. prima in quitheo logia
maxime a cõmodata est atͥ theatrum
secunda ad mundũ. Tertia adurbem
quis non uideat cui palmã dederit utique
secundȩ quã supra dixit essephilosophorũ
hanc enĩ ꝑtinere testatur admundum
quo istinihil essc excellentius opinantur
inrebus. Duasuero illastheo logias
primã & tertiã theatri scilic& atq urbis
distinxit᷑ adiunxit Videmus enĩ non con¬
tinuo qđ est urbis ꝑtinere posse & admundũ

Expanded text:
dicitur naturale non est, quid habet dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo est, quos deos publice, <quae> sacra ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum,
Abbreviated transcription (Latin):
Oreligiosas aures popalare satq in his &iã
romanas qđ dediis in mortalib philosophi
disputant ferre nom possunt. Quod uero
po&ȩ canunt & histriones agunt quia
contra dignitatẽ denaturã in mortalium
ficta sunt quia non modo in hominem
sed &iã in contẽptissimũ hominẽ cadere
possunt non solũ fer̃ sed &iam libenter
audiunt neq idtantũ seddiis quoque
ipsis haec placere & ꝑ haeceos placandos
essedecernunt. Dixeritaliquis haecduo
genera młthicon & frsicon. id est fabulosũ
atq naturalediscernamus ab hocciuili
dequonuncagitur. Vnde illa & ipsedis¬
creuit. lãq ipsũ ciui leuideamus qualiter
explic& uid eoquidem curdebeat discerni
fabulosum quia falsum quia turpe
quia indignũ est. Naturaleautẽ aciuile
uelle discernere quidestaliud quã &iam
ipsum ciuile fateri essemendosum : sienĩ
illud naturaleest quid hab& reprehensio¬
nis ut excludatur : si autẽ hoc quod ciuila

Expanded text:
o religiosas aures populares adque in his etiam o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtissimum hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum, sed dis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile
Abbreviated transcription (Latin):
sinecaligine ullius ambiguitatis ex¬
pressit: loquebatur enĩ nonde naturali
theologia. non deciuili sed defabulosa
quã libere a seputauit esseculpandam:
uideamus quid de altera dicat. Secundũ
genus est inquit quod de monstraui de quo
multos librophilosophi reliquerunt
in quibus est diiqui sint. ubi qd genus qualeẽ
a quodã tẽpore an a sempiterno fuerint
dir exigni sint ut credit heraditus anex
numeris ut phytagoras anexatomis
utait epicurus sic alia quae facilius
intra pari&es inschola quã extra in foro
ferre possunt aures nihil in hoc genere
culpauit qđ phrsi conuocant & adphilo¬
sophos pertin& tantũ qđ eorũ interse
contro uersias cõmemorauit ꝑ quos
facta est dissidentiũ multitudo sectarũ
remouittamen hocgenus a foro id est
apopulis scholis uero & pari&ibus clausit
illud autẽ primũ mendacissimũ atq
turpissimũ aciuitatibus non remouit.

Expanded text:
sine caligine ullius ambiguitatis exsine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de altera dicat. \'Secundum genus est, inquit, quod demonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s
Abbreviated transcription (Latin):
tertiũ ciuile : latinesiusus admitter&
genus qđ primũ posuit fabulare appel¬
laremus sed fabulo sumdicamus. A
fabulis enĩ mythi condictũ est. Qm̃
msthos grȩce fabuladicitur. secundũ
autẽ ut naturaledicatur lam & consu¬
&udo locutionis ammittit. Tertium
&iam ipselatinȩ enuntiauit qđ ci uile
appellatur. De indeait m ythi con
appellant quomaxime utuntur po&ȩ
frsicon quophilosophi ciuile quo populi
primum in quit qđ dixi in eo sunt multa
contra dignitatẽ & naturã in mortaliũ
ficta. in hocenim est ut ds̃ alius excapite
alius exfemoresit. alius exguttis
sanguinis natus. in hoc ut dii futuri sint
ut ad ulterarint ut seruierint homini.
Deniq in hoc omniadus ad tribuuntur
quȩ non modo in hominẽ sed &iam quae
in contẽptissimũ hominũ cadere possunt
Hiccerte ubi potuit ubiausus est ubi in¬
punitũ putauit quanta mendacissimis
fabulis naturȩ deorũ fier& iniuria

Expanded text:
tertium ciuile? Latine si usus admitteret, tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon dictum est, quoniam μυ̃θος Graece fabula dicitur. Secundum autem ut naturale dicatur, iam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria,
Abbreviated transcription (Latin):
nas uocat quid nisi opiniones rerum
uanarũ : Hocnimirũ qđ uoluit subtili
significatione monstrare non solum
scribens dehis posterius quã deillis sed &iã
rationẽ redenscur id fecerit quam si tacu¬
iss& aliter hoc factũ eius ab alus fortasse
defender&ur. in eauero ipseratione
quã reddidit Nec aliis quicquã reliquit
proarbitrio suspicari & satis probauit
homines se praeposuis se institutis
hominũ nonnaturã hominũ natura
deorum. Ita selibros rerũ diuinarum
non deueritate quȩ pertin& ad naturã:
sed de falsitate quae ꝑtin& aderrorem
scripsisse confessus est. Quod a pertius
alibi posuit sicut in quarto libro cõme¬
moraui exnaturae formula sescriptu¬
rum fuisse si nouam ipse conder&
ciuitatẽ. Quia uero lam u&erẽ in uene¬
rat non sepotuisse nisi eius consu&udinẽ
genera theo logiae dicitesse. Idest rationis
quaedediis explicatur. Eorũq unũ mr¬
thicon appellari. alterum frsicon.

Expanded text:
nas uocat, quid nisi opiniones rerum nas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon,
Abbreviated transcription (Latin):
sicut pictorẽ tabulȩ pictae. sicut fabrũ
aedificio apertissi me confitens qđ &iã
istȩres diuinȩ sicut pictura. sicut
structura ab hominibus instititȩ sint
Restat ut denulla deorũnatura scrip¬
sisse intellegatur. Nequehoca perte
dicere uolusse : sed intellegentibus
reliquisse ubi enĩ dicitur no nomnis:
usitate quidem intellegituraliqua.
sed potest intellegi & nulla qm̃ quae
nulla est nec omnis necaliqua est
Nãut ipsedicit si omnis ess& natura
deorũ dequa scriber& scribendi
ordine rebus humanis praeponenda
ess& ut autẽ ipsotacente ueritas
clamat. prȩponenda ess& certe
rebus romanis &iã sino nomnis
sed saltem aliqua ess&. Recte autem
postponitur ergonulla est : non itaq
rebus diumis ante ferre uoluit res hu¬
manas : sed rebus ueris noluit anteferre
res falsas : In his onim quȩ scripsit
derebus humanis secutus est historiam
rerũ gestarũ. quaeautẽ dehis quas diui¬

Expanded text:
sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio; apertissime confitens quod etiam istae res divinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intelligatur; neque hoc aperte dicere voluisse, sed intelligentibus reliquisse. Ubi enim dicitur, Non omnis, usitate quidem intelligitur aliqua: sed potest intelligi et nulla; quoniam quae nulla est, nec omnis, nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset: ut autem et ipso tacente veritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiam si non omnis, sed saltem aliqua esset: rpostponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diui
Abbreviated transcription (Latin):
scriber&. Quasihic dealiqua scribat
& non deomni. Aaut uero &iam aliqua
lic& non omnis deorũ natura ñ prior
debeat esse quã hominũ quid quod in illis
tribus nouissimis libris deoscertos
& incertos & selectos diligent̃ explicans
nullam deorũ naturã p̃termittere
uid&ur : quid estergo quodait side
omnia natura deorũ & hominum
scriberemus: prius diuina ab soluis semus
quãhumana adti gisemus autenĩ
deomni naturadeorum scribit: autdea¬
liqua aut omnino denulla. Sid eomni
preponenda est utiq rebus humanis
sid ealiqua curnon&iam ipsares p̃cedat
humanas : an indigna est p̃ferri&iam
uniuersae naturae hominum. pars
aliqua deorũ : quod simultũ est ut ali¬
qua pars diuina praeponatur uni¬
uersis rebus humanis saltem dignaẽ
uel romanis rerũ quippehumanarũ
libros non quantũ ad orbemterrarũ
sed quantũ ad solã rom̃a ꝑtin& scripsit
quos tam̃ rerũ diuinarũ libris sedixit
scribendiordine merito pr&ulisse :

Expanded text:
scriberet, quasi hic de aliqua scribat scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scriben
Abbreviated transcription (Latin):
non possit inuidentia mirabili & occulte
inserunt cogitationibus impiorũ & aꝑte
aliquando ingerunt sensibus & qua
possunt fallaciattestatione confirmaNT
Iste ipse uarro propterease prius derebus
humanis dediuinis autẽ postea scrip¬
sis setestatur : quod prius extiterint
ciuitates deinde abeis haec instituta
sint: uera dutem religio non aterrena
aliqua ciuitate instituta est: sed plane
cȩlestẽ ipsa instituit ciuitatẽ. Eam
uero inspirat & doc& uerus ds̃ dator
uitae & ernȩ ueriscultoribus suis
uarronis igitur confitentis ideo se
prius derebus humanis scripsisse postea
dediuinis quia diuineistȩ ab hominib
institutae sunt: haec ratio est : sicut
prior est inquit pictor quã tabula
picta. prior faber quã edificium. Ita
priores sunt ciuitates quã ea quae
aciuitatibus instituta sunt. Dicit autẽ
prius sescripturũ fuisse dediis postea
dehominibus sid eomninatura deorũ

Expanded text:
non possit, inuidentia mirabili et occulte non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum
Abbreviated transcription (Latin):
circensibus descenis tertium quartorũ
trium ad sacra ꝑtinentiũ unidedit conse¬
crationes alteri sacra priuata. ultimo
publica hancuelut pompã obsequiorũ
intribus quirestant dii ipsisequuntur
extremi quibusisteuni uersus cultus
inpensus est. in primodiicerti. in secundo
incerti intertio cunctorũ nouissimo
dii praecipui atq selecti. in hactota
seri ae pulcherrimȩ ac subtilissimae
distributionis & distinctionis uitam
&ernã frusttaquȩri & sperari in puden¬
tissime uel optari exhis quaelã diximus
& quae de inceps dicenda sunt cuius hominũ
quicorde obstinato sibi non fuerit in imicus
facillime appar&. uel hominũ enĩ sunt
ista instituta ueldaemonum non quales
uocant illidaemones bonos sed ut loquar
a pertius inmundorũ spirituum & sine
controuersiamalignorũ qui noxias
opiniones quibus animahumana magis
magisq uanescat & in cõmutabili
&erneq ueritati coaptari atq i hȩrere

Expanded text:
circensibus, de scenicis tertium. Quartorum circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere
Abbreviated transcription (Latin):
ternis Nãtres priores de hominibus
scripsit sequentes delocis Tertios d&em¬
poribus Quartos desacris &iamhi qui
exhibeant ubi exhibeant. quando exhibeant.
quid exhibeant subtilissima distinctione
cõmendans. Sed quia oportebat dicere¬
ant. deipsis quoq diis tresconscripsit extremos
ut quinquies terni quindecim fierent : sunt
autem omnes ut diximus sedecim quia &
istorum exordio unum singula requi prius
deomnibus loquer&ur apposuit : quo abso¬
luto consequenter ex illa quinq ꝑtita
distributione tresprȩcedentes quiadhomines
ꝑtinent. ita subdiuisit ut primus sit deponti¬
ficibus secundus deauguribus Tercius
dequindecim uirissacrorũ secundos
tres ad loca pertinentes. Itaut in uno
eorum desacellis altero desacris edib:
dicer& tertio de locis religiosis : tres
porro quiistos sequuntur & ad tẽpora
pertinent id est ad dies festos ut unum
eorum facer& deferiis alterũ deludis

Expanded text:
ternis: nam tres priores de hominibus ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicereant, de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim: quia el istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, apposuit: quo absoluto, consequenter ex illa quinquepartita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdivisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimviris sacrorum. Secundos tres ad loca pertinentes; ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis. Tres porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse suȩciuitatis consu&udine aclegibus
& tamen ea quibus mouebatur subspeciae
cõmendandȩ religionis tacere noluisse :¬
nquad raginta & unum libros scripsit anti¬
quitatũ. hos in reshumanas diuinasque
diuisit Rebus humanis uiginti quinque¬
diuinis sedecim tribuit istã secutus in ea
partitione rationẽut rerum humanarũ
librossenos quattuor partib dar&
intenditenĩ qui agant ubiagant.:
quando agant quidagant. in sexitaq
primis dehominib scripsit. insecundis
sex de locis sex tertios d&emporibus
sex quartos: eosdemq postremos dereb
ab soluit. Quater autem seni uiginti
& quattuor fiunt sed unũ singularem
qui cõmuniter prius de omnib: loquer&ur
incapite posuit. indiuinis identidem
rebus eadem ab illo diuis onis forma
seruata est quantũ ad tin& ad eaquȩdiis
exhibenda sunt. exhibenturenĩ ab
hominibus in locis & tẽporibus sacra
H aecquattuor quȩd ixilibris conplexus ẽ

Expanded text:
fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisseQuadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinqdiuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est
Abbreviated transcription (Latin):
potuis secredamus. Iste inquam uirtantus
ingenio tantusq doctrina sirerum uelut
diuinarũ dequibus scribit oppugnator
ess& atq destructor easq non ad religionẽ
sed ad superstitionẽ dicer & pertinere.
nescio utrũ tãmulta in eis ridenda contẽp¬
nenda d&estanda conscriber& : Cũ uero
deos cosdem ita coluerit colendosq censu¬
erit ut in eo ipso operelitterarũ suarũ dicat
setimere ne pereant non incursuhostili
sedciuium neglegentia dequa illos uelut
ruina liberari a sedicit & in memoria
bonorũ pereius modi libros recondi
atq seruari utilio recura quã m&ellus
de incendio sacrauastalia. & aeneas
d&rolano excidio penates liberasse
praedicantur. & tamen ea legenda scłis
prodit qua ea sapientibus & insipientibus
merito abicienda & ueritati religionis
inimicissima iudicentur : quid existimare
debemus nisi hominẽ acerrimũ acperitis¬
simũ non tam̃ scõspũ liberũ oppressum

Expanded text:
potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum
Abbreviated transcription (Latin):
ulla dubitatione doctissimo profecto
de hacre sicerat certus ut auferr& dubita¬
tionẽ quã sol& inomnibus adhibere
tã quã de hocuno &iam proaca demicorum
dubitatione disputaturus se academicum
fuis s& oblitus. In primo autẽ libro cũ eiusdẽ
uarronis litterariam operã p̃dicar&.
nos inquit in nr̃ã urbe peregrinantes
errantesq : tã quã hospites tui libriquasi
domũ reduxer̃ ut possemus aliquando
qui & ubi essemus agnoscere tua &atem
patriȩ tude scriptiones tẽporũ tusacrorũ
iura tus acerdotũ tudomesticã tupublicã
disciplinã tu sedũ regionũ locorũ tuom¬
nium diuinarũ humanarũq rerum nomina
genera officia causas a peruisti. Iste
igitur uir tã in signis excellentisq peritiȩ
& qđ deillo &iam terentianus elegantis simo
uersiculo breuiter ait . Virdoctissimus unde¬
cũq uarro quitã multa legit ut aliquidei
scribere uacius semiremur : tã multa
scripsit quã multa uix quẽ quã legere

Expanded text:
ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere
Abbreviated transcription (Latin):
ista opera tẽporalia qm̃nimis multos putar̃
nequis quã eorũ seder& otiosus minutatĩ
osius ista quaesiuit : quis inuenit doctius
qui s considerauit attentius quis distinxit
acutius : quis diligentius pleniusq conscripsit
quitamen & siminus est suauis eloquio
doctrinatamen atq sententiis ita refertus ẽ¬
ut in omni eruditione quã nos sȩcularẽ
illi autẽ liberalem uocant studio sum
rerum tantũ istedoceat quantũ studiosũ uer¬
borũ cicero delectat Deniq & ipsetullius huictale
testimonium perhib& ut in libris aca¬
demicis dicat ea quaeibi uersatur dispu¬
tationẽ sehabuisse cũ marco uarrone:
homine inquit omnium facile acutissimo
&sineulla dubitatione doctissi mo
Nonait eloquentissimo uel facundissimo
qm̃ reuera in hac facultate multũ in par est.
sed omnium inquit facile acutissimo
& in eis libris id est academicis ubicuncta
dubitanda essecontendit. ad didit sine

Expanded text:
ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim osius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus esut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine
Abbreviated transcription (Latin):
uitam &ernã : quae nondar& barbam:
neca fortuna barbataboni aliquid post
hanc uitamesse sperandum : cuius in hanc
uitam potestas nulla ess& ut eandem saltĩ¬
&atẽ quae b arba induitur ipsa prȩstar&
Nunc uero cũ earũ cultus nec propterista
ips a quae putant eis subdita sit necessarius
quia & multicolentes iuuentatem deam
minime in illa & ateuiguer̃ & multi noneã
colentes gaudent robore iuuentatis:
Itẽq multi fortunȩ barbate supplices ad
nullã uel de formẽ barbã ꝑuenire potuer̃
& si qui eã probarba imp& randa uenerant᷑
ab arbatis eius contẽtoribus inridentur:
ita nedesipit corhumanũ ut quorũ deorũ
cultũ propterista ipsa tẽporalia & cito
pr&ereuntia munera quibus singulis
singuli praeesse perhibentur. In anem
lu dibrio sumq cognoscit. Propt̃ uitam
a&ernã credat esse fructuo sum hancdare
illos posse nec hi dicereausi sunt quieis
ut ab insipientibus populis colerentur

Expanded text:
vitam aeternam, quae non daret barbam; vitam aeternam, quae non daret barbam; nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum, cujus in hac vita potestas nulla essaetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur,
Abbreviated transcription (Latin):
cũ illis agimus qui non propter istã sed propt̃
uitã quae post mortẽ futura est. existiment
colendos deos : lam nec propt̃ illa saltim
quedeorum talium potestati tã quã disꝑtita
& propria non ratione ueritatis. sed uani¬
tatis opinione tribuuntur omnino
colendis. sicut credunthi quicultũ eorũ
uita ehuius mortalis utilitatibus necessa¬
rium eẽ contendunt. Contraquos lam
quinq prȩcedentibus uoluminibus satis
quantũ potui disputaui. Quaecũ ita sint
sieorum quicolerent deam iuuentatem
aas ipsa florer& insignius. contẽtores
autẽ eius uel intraannos occumberent
iuuentutis uel in eatãquã senilitorpore
frigescerent : simalas cultorũ suorũ speciosius
& festiuius fortuna barbata uestir& : a quib
autẽ sperner&ur glabros aut malebarbatos
uideremus Qiã sic rectis sime diceremus hucusq
istas deas singulas
posse suis officiis quod ã modo limitatas
acperhoc nec aiuuentate oportere p&i

Expanded text:
cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem fcolendos deos; jam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati tanquam dispartita et propria, non ratione veritatis, sed vanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt; sicut credunt hi qui cultum eorum vitae hujus mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt: contra quos jam quinque praecedentibus voluminibus satis, quantum potui, disputavi. Quae cum ita sint, si eorum qui colerent deam Juventatem, aetas ipsa floreret insignius; contemptores autem ejus, vel intra annos occumberent juventutis, vel in ea tanquam senili torpore frigescerent: si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret; a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos videremus: etiam sic rectissime diceremus, huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodammodo limitatas; ac per hoc nec a Juventate oportere peti
Abbreviated transcription (Latin):
saltim regna terrena existimare constitui.
Non ne insanissimȩ impi&atis est si a &erna
uita qua&errenis omnibus regnissine
ulla dubitatione uel cõparatione p̃feren¬
da est abistorũ quoquã dari possecredatur
Neque enĩ propte readiitales uel terrenorũ
regnũ dare non posse uisi sunt quia illi magni
& excelsi sunt Hocquiddã paruũ & ab iectũ
qđ non dignarentur intanta sublimitate
curare sed quantum lib& consideratione
fragilitatis humane caducos apices t̃reni
regni merito quisq contẽpnat illidutales
a paruerunt ut indignissimi uiderentur
quib: danda atq seruanda deberent
uel ista cõmitoi. Ac per hoc siut superiora
proximis duobus libris pertractata docu¬
er̃ nullus deus ex illa turba uel quasi
plebeiorũ uel quasi procerũ deorũ idoneus
est regna mortalia mortalibus dare.
quantominus potest in mortales ex morta¬
libus facere: Huc accedit quia silam

Expanded text:
saltem regna terrena existimare constitui: saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam
Abbreviated transcription (Latin):
tã sit in conueniens & absurdum ut mimice
scurrilitati uideatur esse simillimum.
Quod cũ fit ab scentibus mimis dignerident᷑
intheatro Cũ uero anescientibus stultis
dignius inridentur inmundo Cuiergo
deo ueldeae propterquid supplica r&ur
quantũ ad illos deos attin& quos institu¬
erunt ciuitates ad octis sollerter inuentũ
memoriaeq mandatũ est: Quid alibero
uerbi gratia quid al ymphis quidauulcano
acsicac&eris quos partĩ cõmemoraui
inquarto libro. partĩ pr&ereundos putaui.
Porro sia cerere uinũ. alibero panem
auulcano aquã alymphis ignẽ p&ere¬
errori s est quanto maioris deliramenties se
intellegi deb& sicuiquã istorũ prouita sup¬
plic&ur a&erna : quã obrem si cũ deregno
terreno quaereremus quos nam illud
deos ueldeas hominibus credendũ ess&
posse conferre discussi somnibus longe
alienũ aueritate monstratũ est a quoquã
istorũ multorũ numinũ atq falsorum

Expanded text:
tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquaerroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum
Abbreviated transcription (Latin):
uno factos & sublimiter collocatos quidã
eorundẽ philo sophorũ c&eris excellenti¬
ores nobilioresq senser̃ C&erũquis
ferat diciatq contendi deos illos quorũ
untur officia uitã a&ernã cuiq prestare.
Anuero peritissimi illi &acutissimiuiri
quise promagnobeneficio conscripta docu
qualis loculariter in mimofieri sol&
p&er&ur alibero aqua. alrmphis uinũ
auctores erunt cuipiam hominũ diis
immortalibus supplicanti ut cũ alrmnphis
p&ierituinũ eiq responderint. nosa quã
habemus hoc alibero p&epossit reccedicere
siuinum non hab&is. saltem da temihi
uitam &ernã : Quid hacabsurditate
monstruosius : non neillȩ cachinnantes
testate nos habere uitam quos audis
non habere ueluitẽ : in pudentissimae
igitur stultitiae est uitam a&ernam
& siqua ad eam ꝑtinent adminiculandã¬
atq fulciendam ita singulas particulas
tueri asseruntur ut siid quod sub alterius
tutela ac potestate est p&atur ab altero.

Expanded text:
uno factos et sublimiter conlocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt. Ceterum quis ferat dici adque contendi deos illos, quorumuntur officia, uitam aeternam cuique praestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio conscripta docuiqualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes testate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternamet si qua ad eam pertinent adminiculandaadque fulciendam ita singulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero,
Abbreviated transcription (Latin):
quibus displicuer̃ istȩ opiniones erroresq
populorum : qui populi constituerunt
simulacra numinibus multaq dehis
quos deos immortales uocant falsa atque
indigna siue finxerunt siue ficta credider̃
& credita eorũ cultui sacrorũq ritibus
miscuerunt: cumhis hominib: qui & si
non libere prȩdicando saltim ut cumq
indisputationibus musitando talia se
improbare testati sunt : Nonusque adeo
in conuenienter quȩstio istatractatur.
utrum non unum dm̃ qui feci tomnem
spiritalem corporalemq creaturam
propt̃ uitã quȩ postmortẽ futura est coli
oporteat. sed multos deos quos ab illo
isse gloriantur ut scirentur quare cuiq
dõ supplicandum esset quid a quoq ess&¬
solentenimesse adrisum faciles si non
affectant fallere ut daemones supplici

Expanded text:
quibus displicuerunt istae opiniones erroresque quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos deos, quos ab illo isse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esssolent enim esse ad risum faciles, si non adfectent fallere ut daemones, supplici
Abbreviated transcription (Latin):
quãminus deseruis se iudicabunt. Iotãq
inuidiam quã xp̃i anȩ religioni dehuius
uitaed apib. terrenarũq contritione
acmutationererũ imperiti facere conant᷑
non solum dissimulantibus sed contra suam
conscientiam &iam fauentibus doctis quos
impi&as uesana possedit omnino esse
in anẽ rectȩ cogitationis atq rationis.
plenãq leuissimȩ temeritatis & pernici¬
osissimȩ animositatis dubitare non poterunt.
N uncergo qm̃ de inceps ut promissus ordo
exp&it &iam hire fellendi & docendis
qui non propt̃ istã uitã. sed propter illam
quae post mortẽ futura est deos gentium
quos xp̃ĩana religio destruit colendos eẽ
contendunt: plac& aueridico oraculo
scĩ psalmi sumere exordium disputationis
meae. Beatuscuius est dñsds̃ spes ipsius
& non respexit inuanitates & in sanias
mendaces. Verũ tamen in omnibus
uanitatibus in samisq mendacib: longe
tolerabilius philosophi audiendi sunt

Expanded text:
quam minus disseruisse iudicabunt, totamque quam minus disseruisse iudicabunt, totamque inuidiam, quam Christianae religioni de huius uitae cladibus terrenarumque contritione mutatione rerum inperiti facere conantur, non solum dissimulanconscientiam faventibus etiam doctis, quos impietas vesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis, plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis, dubitare non poterunt.Nunc ergo quoniam deinceps, ut promissus ordo expetit, etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam vitam, sed propter illam quae post mortem futura est, deos Gentium, quos christiana religio destruit, colendos esse contendunt; placet a veridico oraculo sancti Psalmi sumere exordium disputatmeae: Beatus, cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et insanias mendaces. Verum tamen in omnibus uanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
satis mihi aduersus eos
uideor disputas se quimultos deos
& falsos quos esse inutilia si mulacra
uel in mundos sp̃s & perniciosa de mo¬
nia uel certe creaturas non creatorẽ
ueritas xpiana conuicit propt̃uitȩ
huius mortalis rerumq terrenarum
utilitatẽ eoritu ac seruitute quȩ grete
latria dicitur & uni uero dõ deb&ur
uenerandos & colendos putanT : Et nimiȩ
quidem stultitiȩ uel pertinaciȩ necistos
quinq nec alios quanticũq numeri
libros satis esse posse quis nesciat
Quando eaputatur gloria uanitatis nullis
cedere uiribus ueritatis. In pernitiem
utique eius cuiuitium tã in manedomi¬
natur Nã & contra omnẽ curantis indus¬
triam nec malo medico sed egroto insa¬
nabilis morbus inuictus est . Hi uero
qui ea quaelegunt. uel sine ulla uel non
cum magna acnimia u&eris erroris
obstinatione intellecta & considerata
perpendunt: Tacilius nos istonumero
terminatorum quinq uoluminũ plus
quam questionis ipsius necessitas postulabat

Expanded text:
satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inutilia. simulacra uel inmundos spiritus et perniciosa daemonia uel certe creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? quando ea putatur gloria uanitatis, nullis cedere uiribus ueritatis, in perniciem utique eius, cui uitium tam inmane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici, sed aegroti insanabilis morbus inuictus est. Hi uero, qui ea quae legunt uel sine ulla uel non cum magna ac nimia ueteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque uoluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat,
Abbreviated transcription (Latin):
ab eo nuntium uictoriae certissi¬
mum accepit. Moxty ranni
maximi extinctor ualentinia¬
num puerum imperii sui partib
unde fugatus fuerat misericor¬
dissima ueneratione restituit
Eoq. siue per insidias siue quo alio
pacto uel casu proxime extincto.
alium trrannum eugenium qui
in illius imperatoris locum non
legitime fuerat subrogatus. ac¬
cepto rursus proph&ico responso
fidecertus oppressit. Contra
cuius robustissimum exercitum
magis orando quamferiendo
pugnauit. Milites nobis qui
aderant r&ulerunt extorca
sibi eẽ demanibus quae cum que
laculabantur. cum atheo dosii
partibus in aduersarios uehe¬
mens uentus ir&. Et non solum
quaecumque in eo laciebantur
concitatissime raper&. uerum
&iam ipsorum tela in eorum cor¬
pora recorquer&. Vnde &
poeta claudianus quamuis axpi
nomine alienus in eius tamen
laudibus dixit. Onimium di¬
lectedo cuimilitat a&her. &
coniurati ueniunt ad classica
uenti. Victor autem sicut cre

Expanded text:
ab eo nuntium uictoriae certissiab eo nuntium uictoriae certissimum accepit. Mox tyranni Maximi extinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus, unde fugatus fuerat, cum misericordissima ueneratione restituit, eoque siue per insidias siue quo alio pacto uel casu proxime extincto alium tyrannum Eugenium, qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus, accepto rursus prophetico responso fide certus obpressit, contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnauit. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur, cum a Theodosii partibus in aduersarios uehemens uentus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet, uerum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. Unde et poeta Claudianus, quamuis a Christi nomine alienus, in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte Deo, cui — militat aether, Et coniurati ueniunt ad classica uenti! Victor autem, sicut cre