comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tandum: et de legis oꝑib gloriantes inde cõ¬
uncit quod abraham etiam ante circum¬
cisionem credidit dõ: et reputatum ẽ. illi ad
iusticiam. Deniq eum dixisset memor fuit
in scłm testamenti sui. quod in ęt̾num intel¬
ligere debemus: testamenti scilicet iustifica¬
tionis et hereditatis ȩt̾nȩ quam fidei ꝓmisit ds̃:
uerbi inquit quod mandauit in mille gene¬
rationes. Quid ẽ. mandauit: Quod eñi ait
tibi dabo terram chanaan: nõ maudatum ẽ.
s. ꝓmissum. Mandatum ẽ. aut̃ quod facere
deberemus: ꝓmissum qd̾ acciꝑe. Mandatum gͦ
fides est: ut ustus ex fide uiuat. Et huic fidĩ:
hereditas ȩt̾na ꝓmittitur. Mille uero genera¬
tiones ꝓpter numeri ꝑfectionem ꝓ om̃ib in¬
telligendȩ sunt: id est quamdiu generatio
generationi sequendo succedit: tamdiu mã¬
datum ẽ. uuiendum ex fide. Quod obseruat
popł dĩ filii ꝓmissionis. nascendo uenientes.

Expanded text:
tandum, et de Legis operibus gloriantes inde contandum, et de Legis operibus gloriantes inde convincit, quod Abraham etiam ante circumcisionem credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam : Denique cum dixisset, «Memor fuit in saeculum testamenti sui;» quod in aeternum intelligere debemus, testamenti scilicet justificationis et haereditatis aeternae, quam fidei promisit Deus: «Verbi,» inquit, «quod mandavit in mille generationes.» Quid est, «mandavit?» Quod enim ait, «Tibi dabo terram Chanaan,» non mandatum est, sed promissum: mandatum est autem quod facere debemus, promissum quod accipere. Mandatum ergo fides est, ut justus ex fide vivat ; et huic fidei haereditas aeterna promittitur. «Mille» ergo «generationes,» propter numeri perfectionem, pro omnibus intelligendae sunt; id est, quamdiu generatio generationi sequendo succedit, tamdiu mandatum est vivendum ex fide. Quod observat populus Dei, filii promissionis nascendo venientes,
Abbreviated transcription (Latin):
testamentum uocatur: quia ꝑ nouum abolet᷑.
Nille uero generationes nec ȩtnum uidentur
aliquid significare: quia utiq finem habent.
et ad ipsa temporalia nimis multȩ sunt. Quã¬
libet eñi paucis annis generano det̾minetur.
quam gẽneam̃ greci dicunt: quã minimã
quidam quindecim annis terminauerunt.
ex qua homo incipit posse generare: quȩ st̃
istȩ mille generationes. nõ solum a tempore
abraham quando ei facta est ista ꝓmissio usq
ad tempus noui testamenti: s ab ipso adam
usq ad terminum scłi: Quis enĩ audeat di¬
cere quindecim annorum milib hoc scłm ex¬
tendi: P roinde michi uidetur nõ hic uetus
testamentum intelligendum: quod nouo
eẽt tollendum. dicitur ꝑ ꝓpħam. Ecce dies
ueniunt dicit dñs. et confirmabo domui
iacob testam̃tum nouum: nõ scd̾m testam̃tũ
quod constitui patrib eorum cũ eduxissem eos
de terra egypti: s testamentum fidei quod
laudat apłs cum abraham nobis ꝓponit imi¬

Expanded text:
tamentum vocatur, quia per Novum aboletur. «Mille» vero «generationes,» nec aeternum videntur aliquid significare; quia utique finem habent, et ad ipsa temporalia nimis multae sunt. Quamlibet enim paucis annis generatio determinetur, quam Graeci γενεάν dicunt; quam minimam quidam quindecim annis terminaverunt, ex qua homo incipit posse generare; quae sunt istae mille generationes, non solum a tempore Abraham, quando ei facta est ista promissio, usque ad tempus Novi Testamenti, sed ab ipso Adam, usque ad terminum saeculi? Quis enim audeat dicere quindecim annorum millibus hoc saeculum extendi? 7. Proinde mihi videtur non hic Vetus Testamentum intelligendum, quod Novo esse tollendum dicitur per prophetam, «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et confirmabo domui Jacob Testamentum Novum; non secundum Testamentum quod constitui patribus eorum, cum eduxissem eos de terra Aegypti» : sed testamentum fidei, quod laudat Apostolus, cum Abraham nobis proponit imi
Abbreviated transcription (Latin):
pdigioꝵ in t̾ra cham. Misit tenebras et obseu¬
rauit eos: et nõ exxacerbauerunt sermones eius.
Conuertit aquas eoꝵ in sanguinem: et occidit
pisces eorum. Dedit tr̃am eorum ranas: in pene¬
tralib regum ipsorum. Dixit. ⁊ uenit cynomia
et scimphes. in om̃ib finib eoꝵ. Posuit pluuias
eoꝵ grandinem: ignem comburentẽ in terra
ipsorum. Et ꝑcussit uineas eoꝵ ⁊⁊ ficulneas eoꝵ:
et contriuit ome lignum finium eoꝵ. dixit. et
uenit locusta ⁊ bruecus: ciuus non erat numerꝰ.¬

Expanded text:
. Misit tenebras et obscuravit: et non exacerbavit sermones suos. Convertit aquas eorum in sanguinem: et occidit pisces eorum. Edidit terra eorum ranas: in penet regum ipsorum. Dixit, et venit cinomia, et scinifes  in omnibus finibus eorum. Posuit plubias eorum in grandinem  ignem comburentem in terra ipsorum. Et percussit vineas eorum, et ficulneas eorum  et contribit omne lignum finium eorum. Dixit, et venit lucusta, et brucus  cui non erat numer
Abbreviated transcription (Latin):
de illis sequens loquit᷑ psalmus cum laudib
dĩ: et tamen utriq in uno popło fuerunt:
nec istos illi suarum iniquitatũ contagione
polluerunt: nouit eni dñs qui sunt eius. Et
si in hoc scło non potest ab iniustis: recedat
tem quodammodo eius animã cominendemꝰ⁊
hoc ẽ. in uerbis quasi exteriorib in teriorem
intellectũ: uidetur michi aminoneri semen
abrahȩ. qui sũt om̃s fili ꝓmissionis. ꝑtinentes
ad hȩt̾nam hereditatem testamenti ȩterni.
ut tanquam ipsam hereditatem sibi eligant
dñi: et eum grans colant id ẽ. ꝓpter ipsum.
nõ ꝓpt̃ aliquod emolumentũ mercedis extra
ipsum: et hoc faciant laudantes. inuocantes.
annuntiantes. nec in suã s in eius głam: per
fidem bene oꝑantes. spe gaudentes. karitate
feruentes. Hoc totum sonat his uerbis. Con¬
fitemini dño et inuocate nomen eius: annũ¬
tiate in gentib oꝑa eius. Cantate ei et psal

Expanded text:
de illis sequens loquitur psalmus cum laudibus de illis sequens loquitur psalmus cum laudibus Dei. Et tamen utrique in uno populo fuerunt, nec istos illi suarum iniquitatum contagione polluerunt. «Novit» enim «Dominus qui sunt ejus:» et si in hoc saeculo non potest ab injustis, «recedattem quodammodo ejus animam commendemus, hoc est, in verbis quasi exterioribus interiorem intellectum: videtur mihi admoneri semen Abrahae, qui sunt omnes filii promissionis pertinentes ad aeternam haereditatem testamenti aeterni, ut tanquam ipsam haereditatem sibi eligant Deum, et eum gratis colant, id est, propter ipsum, non propter aliquod emolumentum mercedis extra ipsum; et hoc faciant laudantes, invocantes, annuntiantes, nec in suam, sed in ejus gloriam per fidem bene operantes, spe gaudentes, charitate ferventes . Hoc totum sonat his versibus: «Confitemini Domino, et invocate nomen ejus, annuntiate in gentibus opera ejus. Cantate e
Abbreviated transcription (Latin):
rena sumere a dõ ut nõ in eis luxu diffluant.
siue ꝑuersa securitate torpescant: s idõ ha¬
beant diuina miscđia hec omĩa preparata.
in quib querendis possent negotiosissimis labo¬
rib occupari. ut ad hoc uacent unde bonũ
ȩternũ possit ad quiri hoc ẽ. ut custodiant
iustificationes eius: ⁊ legen eius requirant.
D eniq qm̃ semen abrahe tales hic intelligi
uoluit qui uere eẽnt semen habrahȩ. quales
utiq nec in illo popło defuerunt: quod etiã
paulus apłs satis ostendit cum dicit. s nõ in
om̃ib illis beneplacitũ ẽ. dõ: si enu non in
om̃ib. ꝓfecto fuerunt ibi quidam in quib
quia gͦ tales psalmus iste commendat: nichil
dixit hic de iniquitatib ⁊ irritationib ⁊ ama¬
ricatione eoꝵ. in quib nõ ẽ. beneplacitum deo.
S quia ce inquis nõ sola iusticia. uerum etiam
miscdia dĩ omĩpotentis ⁊ dementis apparuit:

Expanded text:
rena sumere a Deo, ut non in eis luxu diffluant, rena sumere a Deo, ut non in eis luxu diffluant, sive perversa securitate torpescant; sed ideo habeant divina misericordia haec omnia praeparata, in quibus quaerendis possent negotiosissimis laboribus occupari, ut ad hoc vacent unde bonum aeternum possit acquiri, hoc est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Denique, quoniam semen Abrahae tales hic intelligi voluit, qui vere essent semen Abrahae, quales utique nec in illo populo defuerunt: quod etiam apostolus Paulus satis ostendit, cum dicit, «Sed non in omnibus illis beneplacitum est Deo» ; si enim «non in omnibus,» profecto fuerunt ibi quidam in quibus quia ergo tales psalmus iste commendat, nihil hic dixit de iniquitatibus et irritationibus et amaricatione eorum in quibus non est beneplacitum Deo. Sed quia et iniquis non sola justitia, verum etiam misericordia Dei omnipotentis et clementis apparuit;
Abbreviated transcription (Latin):
eñ et dicit. Qñ memor fuit uerbi scĩsiui: quod
locutus ẽ. ad habraham puerum suum. Et eduã
popłm suum in exultatione: et electos suos in
leticia. Quod ait popłm suũ. hoc repetiit eleo¬
tos suos: ⁊ quod ait in exultatione. hoc repetiit
in leticia. Et dedit illis regiones gentium: ⁊ la¬
bores popłoꝵ possederunt᷑. Q uod sunt regiones
gentium. hoc sunt labores popłoꝵ: et quod dic¬
tum est dedit illis. hoc repetitum ẽ. possedert̃.¬
Et tanquã quereremus eui bono ista data sunt:
ne hoc ipsum putaretur suminũ bonũ quod ista
felicitas rerum temporaliũ popło dĩ data ẽ. conti¬
nuo eam ad aliud retulit. ubi sũmum bonum
oportet in quiri. Ut custodiant inquit iusti¬
ficationes eius: ⁊ legem eius requirant. Ubi in¬
telligendum ẽ. dĩ seruos et electos filius ꝓmis¬
sionis. uerum et germanum semen abrabȩ
imitantes fidem abrahe. ꝓptea ista bona ter¬

Expanded text:
enim et dicit: «Quoniam memor fuit verbi sancti sui, quod enim et dicit: «Quoniam memor fuit verbi sancti sui, quod habuit ad Abraham puerum suum. Et eduxit populum suum in exsultatione, et electos suos in laetitia.» Quod ait, «populum suum;» hoc repetivit, «electos suos:» et quod ait, «in exsultatione;» hoc repetivit, «in laetitia. Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt.» Quod sunt, «regiones gentium;» hoc sunt, «labores populorum:» et quod dictum est, «dedit illis;» hoc repetitum est, «possederEt tanquam quaereremus cui bono ista data sunt, ne hoc ipsum putaretur summum bonum, quod ista felicitas rerum temporalium populo Dei data est; continuo eam ad aliud retulit, ubi summum bonum oportet inquiri: «Ut custodiant,» inquit, «justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Ubi intelligendum est Dei servos et electos filios promissionis, verum et germanum semen Abrahae, imitantes fidem Abrahae, propterea ista bona ter
Abbreviated transcription (Latin):
cos eus. hanc em̃ sententiam uno uersicło ꝓposi¬
tam. ut explicaret quomͦ id factum sit adiunacit:
cetera que in hac laude narrauit usq ad istum
locum ubi ait. letata ẽ. egyptus in ꝓfectione eoꝵ.
quia incubuit timor eoꝵ suꝑ eos. uelut assignãs
quod ꝓposuerat: quia firmauit popłi suum
E xpandit nubem in ꝓtectionẽ eorũ: et igne̾ ut
luceret eis ꝑ noctem.Tam sunt hec manifosta:
Non coturnices concupierunt: s carnes. Quia
uero et coturnix caro ẽ. et in isto psalmo non
loquitur de amaricatione illoꝵ in quib non ẽ.
beneplacitũ dõ:s de fide electoꝵ quod ẽ. uerum
semen abrahȩ: ipsi intelligendi sunt petisse ut
ueniret unde amaricantium murmura p̃me¬
rentur. lam in uersu qui sequitur. et pane cęli
saturauit eos. manna quidem nõ nominauit:
s nulli obscurum ẽ: qui illas litteras legit. Diru
eo flumina. Et hoc factum : tam cito intelligr̃

Expanded text:
cos ejus.» Hanc enim sententiam uno versiculo proposicos ejus.» Hanc enim sententiam uno versiculo propositam ut explicaret, quomodo id factum sit, adjunxit caetera quae in hac laude cladis narravit, usque ad istum locum, ubi ait, «laetata est Aegyptus in profectione eorum, quia incubuit timor eorum super eos;» velut assignans quod proposuerat, quia firmavit populum suu«Expandit nubem in protectionem eorum, et ignem ut luceret eis per noctem.» Tam sunt haec manifesta qNon coturnicem concupiverunt, sed carnes. Quia vero et coturnix caro est, et in isto psalmo non loquitur de amaricatione illorum in quibus non est beneplacitum Deo, sed de fide electorum, quod est verum semen Abrahae; ipsi intelligendi sunt petisse ut veniret unde amaricantium murmur opprimeretur. Jam in versu qui sequitur, «Et pane coeli saturavit eos,» manna quidem non nominavit, sed nulli obscurum est qui illas litteras legit. 32. abierunt in sicco flumina.» Et hoc factum tam cito intelligitu
Abbreviated transcription (Latin):
in tribubus eorum infirmus. S corpore. nõ anino
Etiam hoc magnum dĩ beneficium fuit: ut in
illa necessitate migndi. nullus ẽẽt. egrotus. Lȩta¬
ta ẽ. egiptus in ꝓfectione eorum: quia incubuit
timor eorum suꝑ eos. Tinor utiq hebieorũ. suꝑ
egiptios. Hon enim timor eorũ quo timebant
hebrei: s quo timebantur. Dicet aliquis. Quom̃
gͦ. nolebant eos dimitt̾e egiptii : Quomͦ tanꝗͣ
nedituros dimiserunt: Quoni tanquã redit̾is.
et reddituris aurũ et argentum petentib cõmo¬
dauerut s letata ẽ. egy ptus in ꝓfectione eorum:
S intelligendũ ẽ. post illam ultimam egyptiorum
mortem. et tantam strageni ui mari rubro tam
magni ꝑsequentis exercitus. egyptios timuisse re¬
siduos ne rsderent bebrei: et eoꝵ reliquias magna
facilitate contererent. Tunc impletum ẽ. quod
suꝑius cum dixisset et auxit popłin suũ uehem̃¬
ter mox addidit. et firmauit eum suꝑ inimi¬

Expanded text:
in tribubus» «eorum infirmus:» sed corpore, non animo. in tribubus» «eorum infirmus:» sed corpore, non animo. Etiam hoc magnum Dei beneficium fuit, ut in illa necessitate migrandi nullus esset aegrotus. gyptus in profectione eorum, quia incubuit timor eorum super eos.» Timor utique Hebraeorum super Aegyptios. Non enim «timor eorum,» quo timebant Hebraei, sed quo timebantur. Dicet aliquis: Quomodo ergo nolebant eos dimittere Aegyptii? quomodo tanquam redituros dimiserunt? quomodo tanquam redituris et reddituris aurum et argentum petentibus commodaverunt, si «laetata est Aegyptus in profectione eorum?» Sed intelligendum est, post illam ultimam Aegyptiorum mortem, et tantam stragem in mari Rubro tam magni persequentis exercitus, Aegyptios timuisse residuos ne redirent Hebraei, et eorum reliquias magna facilitate contererent. Tunc impletum est quod superius, cum dixisset, «Et auxit populum suum vehementer,» mox addidit, «Et firmavit eum super inimi
Abbreviated transcription (Latin):
erant qui nõdum possent contempnere laborũ
suorũ licet temporalem. tam̃ debitam ustamq
mercedem. Nec in eo qđ egiptios deceꝑunt. a
quib sibi ut comodarent᷑ aurum argentumq
petierunt: putandꝰ ẽ. ds̃ huius modi dolose eis
qui sursum cor habent. uł iub̃e. uł si fecerunt
approbare. Magis enĩ ꝑ illa dĩ uerba utiq ab il¬
lo qui cor eorũ uidebat ⁊ cupiditates examinabat
ꝑmissi sunt facere ista quã uissi: nõ tam̃ sine ali¬
quo ꝓfectu animȩ carnalis qđ ⁊ his fecerunt
qui talia uire passi sunt. Et quãuis ꝑdolũ ^ ini¬
quis hominibus: tam̃ qđ sibi reddi debuit
abstulerunt. Sic̃ enim egiptiorũ imquitate. sic
istorũ infirmitate ad id qđ opus erat illis factu.
fig᷑andum ⁊ p̃nuntiandum diuine usus ẽ. deus.
& eduxit eos in argento ⁊ auro. Et ista locutio
scͥpt᷑arum ẽ. Pro eo quippe dictum ẽ. in argento
⁊ auro: ac si diceret᷑ cũ argento ⁊ auro. Et nõ erat

Expanded text:
erant, qui nondum possent contemnere laborum erant, qui nondum possent contemnere laborum suorum licet temporalem, tamen debitam justamque mercedem: nec in eo quod Aegyptios deceperunt, a quibus sibi ut commodaretur aurum argentumque petiverunt, putandus est Deus hujusmodi dolos, eis qui sursum cor habent, vel jubere, vel, si fecerint, approbare. Magis enim per illa Dei verba, utique ab illo qui cor eorum videbat et cupiditates examinabat, permissi sunt facere ista, quam jussi: non tamen sine aliquo provectu animae carnalis, quod et his fecerunt qui talia jure passi sunt, et quamvis per dolum, ab iniquis hominibus tamen quod sibi reddi debuit, abstulerunt. Sicut autem Aegyptiorum iniquitate, sic istorum infirmitate, ad id quod opus erat illis factis figurandum et praenuntiandum divine usus est Deus. «Et eduxit eos in argento et auro.» Et ista locutio Scripturarum est. Pro eo quippe dictum est, «in argento et auro,» ac si diceretur, cum argento et auro. «Et non erat
Abbreviated transcription (Latin):
cuius non erat numerus. Una plaga ẽ. lo¬
custȩ et bruei: qm̃ altera ẽ. parens. et alt̾a
ẽ.fȩtus. Et comedit om̃e fenum in terra¬
Et fenũ fructus ẽ. sicut loqui scriptura consu¬
eint: que fenum appellat etiam segetes fru¬
gum. S ut duo diceret. duob fortasse que
diorat numero uoluit consonare : i. locustae
i bruceo. Hoc autẽ totum ꝑtinet ad elocutionis
uarietatem medentem fastidio: nõ ad diuersita
mitias si. laborũ. ꝓpt̾ pͥmogenita peccorũ dictũ
arbitror. Quȩ plage cũ sint decem. nec om̃s conu¬
meratȩ sunt: nec eodem ordine quo ibi factȩ le¬
gant᷑. Libera ẽ enim laudatio: a lege nanantis.⁊
texentis historiam. Cuiꝰ laudationis auetor et
toritate qua ꝑ eum egit hominem qui illam scͥp¬
sit historiam: ⁊ cõmemorat aliquid factum quod
tem etiam hoc laudib dĩ: qđ argento ⁊ auro
ditatos ifrsitas eduxit ex egipto: qi ⁊ ipsi tales

Expanded text:
cujus non erat numerus. Una plaga est locujus non erat numerus. Una plaga est locustae et bruchi; quoniam altera est parens, altera fetus. Et comedit omne fenum terranum fructus est, sicut loqui Scriptura consuevit, quae fenum appellat etiam segetes frugum, sed ut duo diceret, duobus fortasse quae dixerat, numero voluit consonare, id est, locustae et brucho. Hoc autem totum pertinet ad elocutionis varietatem medentem fastidio, non ad diversitatmitias vero laborum, propter primogenita pecorum, dictum arbitror. Quae plagae cum sint decem, nec omnes commemoratae sunt, nec eodem ordine quo ibi factae leguntur. Libera enim est laudatio a lege narrantis et texentis historiam. Cujus laudationis auctor et toritate qua per eum egit hominem qui illam scripsit historiam, et commemorat aliquid factum quod tem etiam hoc laudibus Dei, quod argento et auro ditatos Israelitas eduxit ex Aegypto; quia et ipsi tales
Abbreviated transcription (Latin):
aaron: quia eos etiam durissimos patientissime
ꝑtulerunt. donec omĩa que ds̃ in eis facere dis¬
posuerat exordine complerentur. Conuertit¬
aquas eoꝵ in sanguinẽ: et occidit pisces eoꝵ.
D edit tram eorumꝰ ranas: in penitralib regũ
ipsorum. Tanquam diceret.: t̾ram eorum cõ¬
uertit in ranas. Tanta erum ranarum fue¬
erat antequam fieret. et sine tp̃r ibi erat
quo tempore fieret: quainquam et ꝑ angłos
et ꝑ seruos suos moysen et aaron etiam
tunc quodammodo dixit ut fieret. quan¬
grandinẽ. Similis locutio ẽ. illi ubi ait. de¬
dit terram eorum ranas nisi quod ibi nõ
utiq in ranas tota t̾ra conuersa est: plu¬
uia uero in grandinẽ etiam tota potuit.
gnẽ conburentem in terra ipsorum. Sub¬
et ficulneas eoꝵ : et contruut ome lignũ
finium eoꝵ. Hoc ui grandinis et fulmi¬
nib factum ẽ: unde et ignem dixit com¬
burentem. Dixit . ⁊ uenitꝰ locusta et bruchꝰ.

Expanded text:
Aaron; quia eos etiam durissimos patientissime Aaron; quia eos etiam durissimos patientissime pertulerunt, donec omnia quae Deus in eis facere disposuerat, ex ordine complerentur. et occidit pisces eorum. Dedit terram eorum ranas, in penetralibus regnum ipsorum:» tanquam diceret, Terram eorum convertit in ranas. Tanta enim ranarum fueerat antequam fieret; et sine tempore ibi erat, quo tempore fieret: quanquam et per Angelos, et per servos suos Moysen et Aaron, etiam tunc quodammodo dixit ut fieret, quangrandinem.» Similis locutio est illi ubi ait, «Dedit terram eorum ranas;» nisi quod ibi non utique in ranas tota terra conversa est, pluvia vero in grandinem etiam tota potuit. «Ignem comburentem in terra ipsorum:» subet ficulneas eorum, et contrivit lignum finium eorum. Hoc vi grandinis et fulminibus factum est. Unde et ignem dixerunt comburentem. Dixit, et venit locusta et bruchus,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. uł uirga. uł inanu extenta. uł fauilla
in cȩlum nussa: s quia illa ipsa que facta st̃
non erant alicuuis significationis in ania. sicut
uerba que loquimur: idõ et ipsa dicta sunt
uerba. q̃nõ uocum ⁊ sonorum. s signoꝵ et
inter plagas quib egyptiĩ ꝑcussi sunt. Quod
aut̃ sequit᷑: in diuersis codicib uarie legitur:
Alii nanq habent et exacerbauerunt sermones
euis: alii uero et nõ exacerbauerunt sermones
eus. S qd̾ prius dixi: in plurib inuenimus.
Ubi aut̃ addita ẽ. negatiua particła: uix duos
codices potiumus reꝑire. S ne forte mendosi.¬
tas ꝓpter sensum faciliorem habundauerit. qͥd
enim facilius intelligit᷑ quã id quod dictum
ẽ exacerbauerũt sermones euis. utiq contu¬
macib contradictionib suis: conati sumus
scd̃m aliquã rectam sententiã etiam illud
exponere. hoc et interim occurrit. nõ exacer¬
bauerunt sermones eiuis id ẽ. in moysen et

Expanded text:
sunt, vel virga, vel manu extenta, vel favilla sunt, vel virga, vel manu extenta, vel favilla in coelum missa. Sed quia illa ipsa quae facta sunt, non erant alicujus significationis inania, sicut et verba quae loquimur; ideo et ipsa dicta sunt verba, non vocum et sonorum, sed signorum et inter plagas quibus Aegyptii percussi sunt. Quod autem sequitur, in diversis codicibus varie legitur. Alii namque habent, «Et exacerbaverunt sermones ejus;» alii vero, «Et non exacerbaverunt sermones ejus:» sed quod prius dixi, in pluribus invenimus; ubi autem addita est negativa particula, vix duos codices potuimus reperire. Sed ne forte mendositas propter sensum faciliorem abundaverit; quid enim facilius intelligitur quam id quod dictum est, «Et exacerbaverunt sermones ejus,» utique contumacibus contradictionibus suis? conati sumus secundum aliquam rectam sententiam etiam illud exponere: et hoc interim occurrit, «Non exacerbaverunt sermones ejus,» id est, in Moyse et
Abbreviated transcription (Latin):
płm suum multiplicauit: hoc beneficio suo
malos ad inuidendũ conuertit. In udia est
enii: odium felicitatis alienȩ. Sic ergo con¬
uertit cor eorum. ut ꝑ inuidentiam odissent
popłm eius: et dolum facerent in seruos eius.
Non itaq cor illorum maliun faciendo. s popło
suo benefaciendo: cor illoꝵ sponte malum.
conuertit ad odium. Non enĩ rectum cor
ꝑuertit: s sponte ꝑuersum ad odium popłi.
ubi eo malo bene uteretur conuertit. Non¬
enĩ illos malos faciendo: s istis bona quib ma¬
li facillime possint inuidere largiendo. Quod
usus consequentia docent. quȩ in eiꝰ laude com¬
Sufficeret quem elegit: s nichil in eo quȩrendũ
est. quod additũ ẽ. ipsum. Locutio scripturarũ
cham. Non ita debenus acciꝑe uerba signoꝵ.
et ꝓdigiorum. quasi uerba quib uerbis fieret᷑
signa i ꝓdigia: id ẽ. que dicerent. ut fierent
signa et ꝓdigia. Multa eiũ sine uerbis facta

Expanded text:
pulum suum multiplicavit, hoc beneficio suo pulum suum multiplicavit, hoc beneficio suo malos ad invidendum convertit. Invidia est enim odium felicitatis alienae. Sic ergo convertit cor eorum, ut per invidentiam odissent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus. Non itaque cor illorum malum faciendo, sed populo suo benefaciendo, cor illorum sponte malum convertit ad odium. Non enim rectum cor pervertit, sed sponte perversum ad odium populi, ubi eo malo bene uteretur, convertit; non illos malos faciendo, sed istis bona, quibus mali facillime possent invidere, largiendo. Quo usus, consequentia docent: quae in ejus laude comSufficeret, «quem elegit;» sed nihil in eo quaerendum est, quod additum est, «ipsum.» Locutio Scripturarum Cham.» Non ita debemus accipere, «verba signorum et prodigiorum,» quasi verba, quibus verbis fierent signa et prodigia, id est, quae dicerent ut fierent signa et prodigia. Multa enim sine verbis facta
Abbreviated transcription (Latin):
honorandi facti sunt. donec duri regis contẽp¬
quereremus quomodo factum sit. incipit dic̾e
donec etiam id narrando det̾minet. Et conuer¬
tit cor eorum ut odirent popłm: et dolum
facerent in seruos eius. Hunquidnam intelligẽ¬
dum ẽ. uł credendum: quod ds̃ cor hominis ad
facienda peccata conuertat: An peccatum nõ
est uł paruũ peccatum ẽ. odisse popłm dĩ: et
dolum facere in seruos enis: Quis hoc dixerit:
Nunquid eg̃o istorum tam grauium peccatoꝵ
auctor ẽ. ds̃: qui nullius uł leuissum peccati
auctor credendus est: Quis sapiens: et intelli¬
get hec: Nam ipsa est illa mirabilis dĩ bom¬
tas: qua bene utitur etiam malis uł angłis
uł hominib. Cum enim ipsi uicio suo ma¬
li sint: ille de malo eorum bene facit. Don
enu antequam odissent popłm euis boni erãt
s maligni et impii: tales erant qui facile in¬
colis suis felicib iniuderent. In eo ergo quod po¬

Expanded text:
honorandi, facti sunt, donec duri regis contemphonorandi, facti sunt, donec duri regis contempquaereremus quomodo factum sit; incipit dicere, donec etiam id narrando determinet. «Et convertit cor eorum, ut odirent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus.» Numquidnam intelligendum est, vel credendum quod Deus cor hominis ad facienda peccata convertat? an peccatum non est, vel parvum peccatum est, odisse populum Dei, et dolum facere in servos ejus? Quis hoc dixerit? Numquid ergo istorum tam gravium peccatorum auctor est Deus, qui nullius vel levissimi peccati auctor credendus est? Quis sapiens, et intelliget haec ? Nam ipsa est illa mirabilis Dei bonitas, qua bene utitur etiam malis, vel angelis, vel hominibus. Cum enim ipsi vitio suo mali sint, ille de malo eorum bene facit. Non enim antequam odissent populum ejus boni erant; sed maligni et impii tales erant, qui facile incolis suis felicibus inviderent. In eo ergo quod po
Abbreviated transcription (Latin):
quod ẽ. & suꝑuis: ubi dictum ẽ. paucissimi et
incolȩ in ea. Incolatus porro uł accolatus. non
indigenã s aduenam ostendit. Ecce quomodo
transierunt de gente ingentem: de regno in
popłm alterum. Quod breuiter ꝓpositum fue¬
rat: breuiter narrando explicatum est. S de
quo regno transierint in popłm alterum: meri¬
to queri potest. Nondũ enĩ regnabant in terra
chanaan: quia nondũ ibi fuerat regnũ constitu¬
tum popli isrł. Quomodo ergo intelligi potest.
nisi forte scd̾m anticipationem: quia ibi regnũ
suum uehement᷑ : ⁊ firmauit eum suꝑ inimcos
euis. Et iam hoc breuiter totum propositum
est: ut quemadinodũ factum sit. deinde nar¬
retur. Non enun tunc firmatus est popłs dei
suꝑ egyptios uumicos suos quando eorũ mascu¬
lini fetus necabantur. uł quando infaciendis¬
laterib conterebant᷑: s quando in manu potẽ¬
ti ꝑ signa.⁊ portenta dñi dĩ sui. metuendi et

Expanded text:
quod est et superius, ubi dictum est, «Paucissimi et quod est et superius, ubi dictum est, «Paucissimi et incolae in ea.» Incolatus porro, vel accolatus, non indigenam, sed advenam ostendit. Ecce quomodo «transierunt de gente in gentem, de regno in populum alterum.» Quod breviter propositum fuerat, breviter narrando explicatum est. Sed de quo regno transierunt in populum alterum, merito quaeri potest. Nondum enim regnabant in terra Chanaan, quia nondum ibi fuerat regnum constitutum populi Israel. Quomodo ergo potest intelligi, nisi forte secundum anticipationem, quia ibi regnum enter, et firmavit eum super inimicos ejus.» Etiam hoc totum breviter propositum est, ut quemadmodum factum sit, deinde narretur. Non enim tunc firmatus est populus Dei super Aegyptios inimicos suos, quando eorum masculini fetus necabantur, vel quando inlateribus conterebantur , sed postea in manu potenti per signa et portenta Domini metuendi et
Abbreviated transcription (Latin):
legimus in illa sublunitate ioseph: sicut nec com¬
pedes in eius humilitate. S unde fieri possit ut
uir tantus unius ueri dĩ cultor in egypto alendis
tantum modo corporib. ⁊ reb tantũ corporalib
gubernandis eẽt intentus: et quo eos meliores
redderet. curam non gereret animoꝵS ea
conseripta sunt in illa hystoria: que sed̾m in¬
tentionem scribentis in quo erat sp̃i sc̃s. rebus
futuris illa narratione significandis sufficere
hoc est iacob et quod est egyptus. hoc ẽ. t̾ra
cham. Hic enim aꝑtissine demonstratum est
de semine cham filii noe. ciuus primitiuus
fuit chanaan: exortam fuisse etiam gentem
egyptiorum. P roinde quib codicib hoc loco
legitur chanaan: emendundũ ẽ. Melius enum
interpretatum ẽ. accola fuit. quã sicut alii co¬
dices habent in habitauit: quod tantũdem eẽt
si et incola diceretur. Nichil enum aliud signi¬
ficat. Nani id ipsum ẽ. uerbũ in greco isto loco

Expanded text:
legimus in illa sublimitate Joseph, sicut nec comlegimus in illa sublimitate Joseph, sicut nec compedes in ejus humilitate. Sed unde fieri posset ut vir tantus, unius veri Dei cultor, in Aegypto alendis tantummodo corporibus, et rebus tantum corporalibus gubernandis esset intentus, et quo eos meliores redderet, curam non gereret animorum? Sed ea conscripta sunt in illa historia, quae secundum intentionem scribentis, in quo erat Spiritus sanctus, rebus futuris illa narratione significandis sufficere hoc est Jacob; et quod est Aegyptus, hoc est terra Cham. Hic enim apertissime demonstratum est, de semine Cham filii Noe, cujus primitivus fuit Chanaan exortam fuisse etiam gentem Aegyptiorum. Proinde in quibus codicibus hoc loco legitur «Chanaan,» emendandum est. Melius autem interpretatum est, «accola fuit,» quam, sicut alii codices habent, «inhabitavit:» quod tantumdem esset, si et incola diceretur; nihil enim aliud significat. Nam idipsum est verbum in graeco isto loco,
Abbreviated transcription (Latin):
eum. Merito sp̃s sc̃s̃ quando a dño missus ẽ: use
sunt illis linguȩ diuise uelut ignis. Et apłs dicit
M isit rea ⁊ soluit eum: princeps popłorum et di¬
misit eum. Ipse est rex: qui et princeps popłoꝵ.
oluit compeditum. dimisit inclusum. Constituit
eum dñm domus suȩ: et principem om̃is posses¬
sionis suȩ : ut erudiret principes eius sicut semet¬
ipsum: ⁊ senes euis prudentiam doceret. Gre¬
cus habet: ⁊ seniores eius sapientiam doceret. qd̾
omĩmodo ad uerbum ita dici possit: erudiret prĩ¬
cipes eius ficut semet ipsum. ⁊ semores eius sapiẽ¬
tes faceret. Presbiteros enim habet. quos dicere
solemus seniores: non gerontes. id est senes. Sõfice
aut̃ quod uno uerbo la tine dici non potest. a
sapientia dictum ẽ. que sophia grece dr̃: non a
prudentia que fronesis apellatur. Heq hoc tam̃

Expanded text:
eum.» Merito Spiritus sanctus quando a Domino missus est, visae eum.» Merito Spiritus sanctus quando a Domino missus est, visae sunt illis linguae divisae velut ignis : et Apostolus Misit rex, et solvit eum; princeps populorum, et dimisit eum.» Ipse est «rex,» qui «princeps populorum: solvit» compeditum, «dimisit» inclusum. «Constituit eum dominum domus suae, et principem omnis possessionis suae. Ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret.» Graecus habet, «Et seniores ejus sapientiam doceret.» Quod omnimodo ad verbum ita dici posset: «Erudiret principes ejus sicut semetipsum, et seniores ejus sapientes faceret:» πρεσβυτέρους enim habet, quos dicere solemus seniores, non γέροντας, id est senes; σοφίσαι autem, quod uno verbo latine dici non potest, a sapientia dictum est, quae σοφία graece dicitur, non a prudentia, quae φρόνησις appellatur. Neque hoc tamen
Abbreviated transcription (Latin):
testamentum. et̃num: ubi nullus est ambigui¬
tatis locus. Eõmoñ quippe habet grecus: qd̾
nusquã nr̃i nisi etnum int̾pretati sunt . Uix
aut̃ aliqui alicubi. a eomotĩ. et̾nale direrũt:
nisi forte quia. eõNiã. familiarius interpretã¬
interpretari uelint: quod neminem ausũ
fuisse cominemini. Si aut̃ hoc loco testamẽ¬
tum uetus intelligendum ẽ. ꝓpter terram
chanaan: sic enim sermo contexitur. statuit il¬
lud ipsi iacob in preceptum et ipsi isrł in testa¬
mentum acternum. dicens tibi dabo t̾ram

Expanded text:
testamentum aeternum.» Ubi nullus est ambiguitestamentum aeternum.» Ubi nullus est ambiguitatis locus: αἰώνιον quippe habet graecus, quod nusquam nostri nisi aeternum interpretati sunt; vix autem aliqui alicubi αἰώνιον aeternale dixerunt. Nisi forte quia αἰῶνα familiarius interpretaninterpretari velint; quod neminem ausum fuisse commemini. Si autem hoc loco Testamentum Vetus intelligendum est, propter terram Chanaan; sic enim sermo contexitur, «Et statuit illud» ipsi «Jacob in praeceptum, et» ipsi «Israel in testamentum aeternum, dicens, Tibi
Abbreviated transcription (Latin):
suum iacob iusticias et udicia sua ifrł. nõ
fecit sic om̃i genti: et udicia sua nõ manifes¬
tauit eis. Idõ dictũ ẽ. quia unã gentẽ uoluit
intelligi ꝑtinentem ad semen abrahe. que
uocata est quidẽ ex om̃ib gentib: et sic in
ea dicuntur om̃s gentes ut una sit gens in ad¬
opnonem uocata. Extra istam nulli genti
manifestauit uidicia sua: qm̃ qui ea nõ cre¬
diderunt etiam si annuntiata sut. manifes¬
ta eis utiq nõ sut: quia nisi credant nõ in¬
Alii codices habent in et̾num: quod ex am¬
biguo greco factum ẽ. S si in hoc scło intel¬
ligendum est nõ in ęt̃num: quomodo ex¬
ponẽs cuius testamenti menior fuerit ad¬
uingit et dicit: uerbi quod mandauit in
mille generationes: Quod adhuc cum aliquo
fine potest intelligi: s deunde dr̃. Quod dispo¬
suit ad abraham. ot uiramenti sui ad ysaac.
et statuit illud iacob in preceptũ. et isrł in

Expanded text:
suum Jacob, justitias et judicia sua Israel; non suum Jacob, justitias et judicia sua Israel; non fecit sic omni genti, et judicia sua non manifestavit eis» . Ideo dictum est, quia unam gentem voluit intelligi pertinentem ad semen Abrahae; quae vocata est quidem ex omnibus gentibus, et sic in ea dicuntur omnes gentes, ut una sit gens in adoptionem vocata. Extra istam nulli genti manifestavit judicia sua: quoniam qui ea non crediderunt, etiamsi annuntiata sunt, manifestata eis utique non sunt; quia nisi credant, non inAlii codices habent, «in aeternum;» quod ex ambiguo graeco factum est. Sed si in hoc saeculum intelligendum est, non in aeternum; quomodo exponens cujus testamenti memor fuerit, adjungit et dicit: «Verbi quod mandavit in mille generationes?» Quod adhuc cum aliquo fine potest intelligi; sed deinde dicit: «Quod disposuit ad Abraham, et juramenti sui ad Isaac; et statuit illud Jacob in praeceptum, et Israel in
Abbreviated transcription (Latin):
qui grandib iurib ka̾ritatis nossent᷑ querere
faciem eus semꝑ. Si gͦ quod ẽ. ipse multum ẽ.
serui eius: filis iacob electi eius. Uos semen
abraham. uos filii iacob. mementote mira¬
bilium eius que fecit: ꝓdigia eius. et uidicia
oris eius. Hequis aut uni genti hoc tribue¬
ret isrłitarum scd̾m carnem. et nõ intellige¬
ret magis eẽ semen abrahȩ filios ꝓmissionis
quã filios carius: quib apłs dicit cum gonti¬
b loqueretur. uos ergo abrahȩ semen estis scd̾m
ꝓmissionem heredes: sequitur et dicit. Ipse
dñs ds̃ nr̃: in uniuersa terra iudicia euis.
Hoc dicitur ꝑ ysaiam ad iherłm liberatam ma¬
trem nr̃am. Et qui eruit te: ipse ds̃ tuus
uniuerse terrȩ uocabitur. An uidȩoꝵ ds̃
tantum: Absit. Ipse est dñs ds nr̃: in uni
uersa terra iudicia eius: quia in om̃i terra
ȩcdia eius. ubi predicantur udicia eius. Quid
gͦ ait in alio psalmo: Qui annuntiat uerbũ

Expanded text:
qui grandibus viribus charitatis nossent quaerere qui grandibus viribus charitatis nossent quaerere faciem ejus semper. Si ergo quod est ipse, multum est servi ejus, filii Jacob electi ejus.» Vos semen Abraham, vos filii Jacob, «mementote mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judicia oris ejus.» Ne quis autem uni genti hoc tribueret Israelitarum secundum carnem, et non intelligeret magis esse semen Abrahae filios promissionis quam filios carnis, quibus Apostolus dicit, cum Gentibus loqueretur, «Vos ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem haeredes» ; sequitur et dicit, «IpseDeus noster; in omni terra judicia ejus.» Hoc dicitur per Isaiam ad Jerusalem liberam, matrem nostram: «Et qui eruit te, ipse Deus tuus, universae terrae vocabitur» . An Judaeorum Deus tantum? Absit . «Ipse Dominus Deus noster; in omni terra judicia ejus:» quia in omni terra Ecclesia ejus, ubi praedicantur judicia ejus. Quid ergo ait in alio psalmo: «Qui annuntiat verbum
Abbreviated transcription (Latin):
diligit: etiam cum eum uidet sine fastidio semꝑ
faciem euis semꝑ: ut non huic inquisitioni qua
significatur amor. finem p̃stet inuentio: s amo¬
capatia uerba descendit: infirmũ amorem atq
lactentẽ tempr̃alib dĩ mirabilib nutriens.
Mem̃tote inquit mirabilia eius que fecit: ꝓdigia
cius. et iudicia oris eius. Qui locus uidetur simi¬
lis illi loco ubi ad moysen querentẽ quiseẽt.
cum dixisset ego sum qui sum. et dices filiis
isrł. qui est nusit me ad uos: quod ex quantula¬
cumq particula pura mens capit: deinceps
nomen suum commemorans. erga homines
grãm suã miscditer temꝑauit dicens. ego sum
ds̃ abraham. et ds̃ ysaac. et ds̃ iacob: hoc michi
nomen est in et̾num. Ubi intelligi uoluit et
illos quoꝵ se dm dixit uiuere secum in et̾num.
et hoc dixit quod capi etiam a paruulis possit:
ut ego sum qui sum illi ꝑcaptu intelligerent.

Expanded text:
diligit, etiam cum eum videt, sine fastidio sempediligit, etiam cum eum videt, sine fastidio sempefaciem ejus semper,» ut non huic inquisitioni, qua significatur amor, finem praestet inventio, sed amocapacia verba descendit; infirmum amorem atque lactentem temporabilus Dei mirabilibus nutriens. «Mementote,» inquit, «mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judicia oris ejus.» Qui locus similis videtur illi loco, ubi ad Moysen quaerentem quis esset, cum dixisset, «Ego sum qui sum, et, Dices filiis Israel, Qui est, misit me ad vos:» quod ex quantulacumque particula rara mens capit: deinceps nomen suum commemorans, erga homines gratiam suam misericorditer temperavit, dicens, «Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; hoc mihi nomen est in aeternum» . Ubi intelligi voluit, et illos quorum se Deum dixit, vivere secum in aeternum, et hoc dixit quod capi etiam a parvulis posset: ut, «Ego sum qui sum,» illi pro captu intelligerent,
Abbreviated transcription (Latin):
illum inuenit fides: s adhuc eum querit spes.
k aritas aut̃ et inuenit eum ꝑfidem. et eũ querit
habere ꝑ speciem: ubi tunc sic inuenietur ut
sufficiat nob̾. et ulterius nõ queratur. Hisi enĩ
eũ in ista uita inueniret fides: nõ diceretur que¬
rite diim. Et cum inueneritis eũ: derelinquat
impius uias suas. et uir iniquus cogitationes suas.
Item si fide uiuentus nõ adhuc ẽẽt ꝑquirendus:
nõ diceretur. si enim quod non uidemus sꝑamꝰ.
ꝑ patientiam expectamus: & quod ioħs ait. sci¬
mus quia cum apparuerit similes ei erimus: qm̃
udebunus eum sicuti est. An forte etiam cum
facie ad faciem uiderunus eum sicuti ẽ: adhuc
ꝑquirendus erit. et sine fine querendus: qr sine
fine amandus: dicimus eñi etiam p̾senti alicui
non te quero: id ẽ. non te diligo. Ac ꝑhoc qui di¬
ligitur etiam presens queritur: dum karitate
ꝑpetua ne fiat absens agitur. Proinde quẽ quisq

Expanded text:
illum invenit fides, sed adhuc eum quaerit spes. illum invenit fides, sed adhuc eum quaerit spes. Charitas autem et invenit eum per fidem, et eum quaerit habere per speciem: ubi tunc sic invenietur, ut sufficiat nobis, et ulterius non quaeratur. Nisi enim eum in ista vita inveniret fides, non diceretur, «Quaerite Dominum;» et cum inveneritis eum, «Derelinquat impius vias suas, et vir iniquus cogitationes suas» . Item si fide inventus, non adhuc esset perquirendus, non diceretur, «Si enim quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus» : et quod Joannes ait, «Scimus quia cum appruerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti est» . An forte etiam cum facie ad faciem viderimus eum sicuti est, adhuc perquirendus erit, et sine fine quaerendus, quia sine fine amandus? Dicimus enim etiam praesenti alicui, Non te quaero; id est, non te diligo. Ac per hoc qui diligitur, etiam praesens quaeritur, dum charitate perpetua, ne fiat absens, agitur. Proinde quem quisque
Abbreviated transcription (Latin):
fortitudinem meã ad te custodiam: ut eum
querẽdo atq ad eum accedendo. et illiumnine¬
mur et confortemur. ne cecitate quid facien¬
dum sit nõ uideamus : aut infirmitate nõ faci¬
amus etiam qd̾ uidemus. Quod est gͦ ad uiden¬
dum. accedite ad eũ et illuminamini: hoc ẽ.
ad faciendum. querite dñm et confirinami¬
ni. Querite inqͥt faciem eiussemꝑ. Que est fa¬
cies dñi. nisi presentia dĩ: sicut facies uenti. et
facies ignis: Dictum ẽ. eni sicut stipula ante fa¬
ciem uenti. et sicut fluit cera a facie ignis: et
multatalia ponit scriptura. nicħ aliud. quam
earum rerum presentiam uolens intelligi
quatum nominat faciem. S quid est querite
faciem eius semꝑ: Scio quid ẽ: quia michi ad¬
herere dõ bonum est. S si semꝑ queritur: quãdo
inuenitur: An semꝑ dixit. in tota uita qua hic
uiuitur : Ex quo id nos facere debere cognouun
quãdo et inuentus querendus ẽ. lam quippe

Expanded text:
«Fortitudinem meam ad te custodiam» : ut eum «Fortitudinem meam ad te custodiam» : ut eum quaerendo atque ad eum accedendo, et illuminemur et confortemur; ne caecitate quid faciendum sit non videamus, aut infirmitate non faciamus etiam quod videmus. Quod ergo est ad videndum, «Accedite ad eum, et illuminamini» ; hoc est ad faciendum, «Quaerite Dominum, et corroboramini. Quaerite,» inquit, «faciem ejus semper.» Quae est facies Domini, nisi praesentia Dei? Sicut facies venti, et facies ignis: dictum est enim, «Sicut stipulam ante faciem venti» ; et, «Sicut fluit cera a facie ignis» . Et multa talia ponit Scriptura, nihil aliud quam earum rerum praesentiam volens intelligi, quarum nominat faciem. Sed quid est, «Quaerite faciem ejus semper?» Scio quidem quia mihi adhaerere Deo bonum est ; sed si semper quaeritur, quando invenitur? An «semper» dixit, in tota vita ista qua hic vivitur, ex quo id nos facere debere cognovimus, quando et inventus quaerendus est? Jam quippe
Abbreviated transcription (Latin):
damini. quod utiq bene oꝑantes merito pos¬
sunt: adidit in nomine sc̃o eius: ut qui glo¬
riatur in dño glorietur. Qui gͦ non sibi s ei uo¬
lunt psallere: caueant facere iusticiam suam
coram hominib ut uideantur ab eis. Alioqũ
mercedem non habebunt apud patrẽ qui¬
est in celis: s luceant oꝑa eorum coram homi¬
nib: non eo fine ut ipsi uideantur ab eis: sed
ut iudeant oꝑa bona eoꝵ. et glorificent patr̃e
eorum qui in cȩlis ẽ. Hoc est laudare in nomine
sc̃o eius. Unde et in alio psalmo legit᷑. In dño
laudabitur anima mea: audiant mites et iocũ¬
dentur. Quod ⁊ hic quodammodo sequitur.
Letetur cor querentium dñm. Sicȩnĩ mites io¬
cundantur: qui non amaro zelo eos iam bene
mini. Hoc eñĩ de greco expressius int̾pretatũ
est: quãuis uerbum minus latinum uideatur.
Unde etalii codices habent confirmamini: alii
corroboramini. Ei quippe dr̃. fortitudo mea. et

Expanded text:
damini,» quod utique bene operantes merito posdamini,» quod utique bene operantes merito possunt; addidit, «in nomine sancto ejus:» ut qui gloriatur, in Domino glorietur . Qui ergo non sibi, sed ei volunt psallere, caveant facere justitiam suam coram hominibus, ut videantur ab eis; alioquin mercedem non habebunt apud Patrem, qui in coelis est : sed luceant opera eorum coram hominibus, non eo fine ut ipsi videantur ab eis, sed ut videant bona opera eorum, et glorificent Patrem eorum, qui in coelis est . Hoc est laudari in nomine sancto ejus. Unde et in alio psalmo legitur: «In Domino laudabitur anima mea; audiant mites, et jucundentur» . Quod et hic quodammodo sequitur, «Laetetur cor quaerentium Dominum:» sic enim mites jucundantur, qui non amaro zelo eos jam bene mini.» Hoc enim de graeco expressius interpretatum est, quamvis verbum minus latinum videatur: unde et alii codices habent, «confirmamini;» alii, «corroboramini.» Et quippe dicitur, «Fortitudo mea» ; et,
Abbreviated transcription (Latin):
se ostendi maxime: nisi in eo quod illi ait pas¬
ce oues meas: Unde et hic sequitur. Annu¬
ciate inter gentes oꝑa eus. Uel potius ut de
greco ad uerbum exprimatur quod et alis
latini codices habent: annuntiate inter gẽ¬
tes oꝑa eius. Quib hoc dicitur: nisi euangłis¬
bo et oꝑe laude. Ore quippe cantatur: psalterio
aut̃ hoc est manib psallitur. Parrate om̃ia
mirabilia eius: laudamini in nomine sc̃o eus.
Possunt hii duo uersus ex duob uerłi suꝑiorib
dicti non absurde uideri: ut quod ait narra¬
te om̃ia mirabilia eius. referatur ad id quod
dictum ẽ. cantate ei: quod uero sequit᷑ꝰ lau
danini in nomine sc̃o eius. referatur adid qd̃
dietum ẽ. et psallite ei. Illud scilicet ad uerbũ
honum quod cantatur ei. et narrantur om̃ĩa
mirabilia euis: illud aut̃ ad opus bonum qd̃
psallitur ei: ne uelit quisq de oꝑe bono tanꝗ
in sua uirtute laudari. Idõ cum dixisset lau¬

Expanded text:
se ostendi maxime, nisi in eo quod illi ait, «Passe ostendi maxime, nisi in eo quod illi ait, «Pasce oves meas» ? Unde et hic sequitur, «Annuntiate inter gentes opera ejus;» vel potius, ut de graeco ad verbum exprimatur, quod et alii latini codices habent, «Evangelizate» «in gentibus opera ejus.» Quibus hoc dicitur, nisi Evangelisbo et opere laudate: ore quippe cantatur; psalterio autem, hoc est manibus, psallitur. «Narrate omnia mirabilia ejus: laudamini in nomine sancto ejus.» Possunt hi duo versus ex duobus verbis superioribus dicit non absurde videri: ut quod ait: «Narrate omnia mirabilia ejus,» referatur ad id quod dictum est, «Cantate ei;» quod vero sequitur, «Launomine sancto ejus,» referatur ad id quod dictum est, «Et psallite ei:» illud scilicet ad verbum bonum, quo cantatur ei, et narrantur omnia mirabilia ejus; illud autem ad opus bonum, quo psallitur ei, ne velit quisque de opere bono tanquam in sua virtute laudari. Ideo cum dixisset, «Lau
Abbreviated transcription (Latin):
tus: primus est in eis quib p̾notatur
alleliua. Cuius uerbi uł potius duoꝵ
uerborum. interpretacio ẽ. laudate dñm.
Et ideo inde cepit:
et inuocate nomen eius. In lau¬
de enim intelligenda est ista
confessio: sicut est confiteor tibi
domine pater cęli et terra. Premissa enim
laude inuocatio sequi solet: ubi desideria pec¬
catorẽ alligant. Unde et ipsa oratio dñica ht̃
a capite breuissimam laudem. quod est pat̃
nr̃ qui es in cęlis: tunc que petuntur deinceps
consecuntur. Unde et alibi in psalmo dr̃. Con¬
fitebimur tibi ds̃: confitebimur et inuocabi¬
mus nom̃ tuũ. Quod alibi est planius. laudans
iiuocabo dñm. et ab inimicis meis saliuis ero:
ita et hic. Confitemini inquit dño: et inuoca¬
te nom̃ euis. Quod tale est. ac si diceret lauda¬
te dñm et inuocate nomen eiuis. Exaudit
quippe inuocantẽ: quẽ laudantẽ udet. Lau¬
dantẽ aut̃ iudet: quẽ ꝓbat amantem. Et
inquo uoluit dñs boni serui amorem circa

Expanded text:
in eis quibus praenotatur «Alleluia.» Cujus verbi, vel potius duorum verborum, interpretatio est, Laudate Deum. Et ideo inde coepit: et invocate nomen ejus.» In laude enim intelligenda est ista confessio, sicut est, «Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae» . Praemissa enim laude, invocatio sequi solet, ubi desideria precator alligat: unde et ipsa oratio dominica habet a capite brevissimam laudem, quod est, «Pater noster qui es in coelis» . Tunc quae petuntur, deinceps consequuntur. Unde et alibi in psalmo dicitur: «Confitebimur tibi, Deus, confitebimur, et invocabimus nomen tuum» . Quod alibi est planius: «Laudans invocabo Dominum, et ab inimicis meis salvus ero» : ita et hic, «Confitemini,» inquit, «Domino, et invocate nomen ejus;» quod tale est, ac si diceret, Laudate Dominum, et invocate nomen ejus. Exaudit quippe invocantem, quem laudantem videt: laudantem videt, quem probat amantem. Et in quo voluit Dominus boni servi amorem circa
Abbreviated transcription (Latin):
pauꝑ sit. custodit: si non sit diues.i. si non sit
suꝑb. non sit inflatus: custodit hec. Quare
enum custodit hec: Quia intelliget miserati¬
ones dñi. Non merita sua. non iuires suas. no
potentiam suam. s miserationes dii: qui errã¬
tem et egentem in mam deduxit et pauit:
qui pugnantem aduersus difficultatem pec¬
catorum. et colligatum uinculis consuetudinis
soluit et liberauit: qui fastidientem uerbũ
dĩ et tedio quodam penȩ morientẽ. missa
medicina uerbi sui recreauit: qui ꝑiclitantẽ
inter naufragia et ꝓcellosa maris huius dis¬
crimina. mari placato ad portum ꝑdirxit:
qui eum deniq constituit in eo popło ubi
humilib dat gr̃am. non in illo ubi suꝑbis
resistit: et fecit eum suum. ut intus manẽs
multiplicaretur: non ut foras exiens minue¬
retur: Hoc uident recti: et iocundantur.
O m̃is gͦ iniquitas oppilabit os suum: et sapi
ens qui est. custodiet hec. Unde custodiet:

Expanded text:
pauper sit, custodit; si non sit dives, id est, non sit pauper sit, custodit; si non sit dives, id est, non sit superbus, non sit inflatus, custodit haec. Quare enim custodit haec, Quia «intelliget miserationes Domini:» non merita sua, non vires suas, non potentiam suam; sed «miserationes Domini,» qui errantem et egentem in viam deduxit et pavit; qui pugnantem adversus difficultatem peccatorum, et colligatum vinculis consuetudinis solvit et liberavit; qui fastidientem verbum Dei, et taedio quodam pene morientem, missa medicina verbi sui recreavit; qui periclitantem inter naufraga et procellosa discrimina, mari placato ad portum perduxit: qui eum denique constituit in eo populo, ubi humilibus dat gratiam, non in illo ubi superbis resistit; et fecit eum suum, ut intus manens multiplicaretur, non ut foras exiens minueretur. Hoc vident recti, et jucundantur. «Omnis» ergo «iniquitas oppilabit os suum,» et qui est «sapiens, custodiet haec.» Unde custodiet?