comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
um putet. At uideat in primis: quibus
de rebus loquatur. Si serris seueritatem
adhibeat: si iocosis leporem. In primis pro.¬
uidcat: ne sermo uitium aliquod indicet
mnesse moribus. Quod maxime tum solet
euenire: cum studiose ele absentibus detra¬
hendi causa: Ut per ridiculum: aut seuere
maledice: contumeliose dicitur. Habentur
autem plerumq sermones: aut de domesticis
negocns aut derep. aut de arciũ studiis a doct¬
na. Danda igitur opera est: Ut si etiam aber¬
rare ad alia ceperit : ad hec reuocetur oratio.
Sed ut cum aderunt res neq enim iscdeui de
rebus: nec in omm tempore: nec similiter cle¬
lectamur: aĩaduertendum est etiam quate¬
nus sermo electacionem habeat: & Ut incipie¬
di ratiofuerit ita sit desmendi modus. Sed
Iquoniam in omin uita rectissime precipitur
ut perturbationes fugiamus: id est motus
auum nimios rationi non obtemperentes sic
eiusmodi motibus sermo debet wcare ne .
ira existat: aut cupiditas aliqua: aut pigri¬

Expanded text:
dum putet, ac videat imprimis quibus dum putet, ac videat imprimis quibus de rebus loquatur: si seriis, severitatem adhibeat; si iocosis, leporem inprimis provideat, ne sermo vitium aliquod indicet inesse moribus, quod maxime tum solet evenire, cum studiose de absentibus detrahendi causa, aut per ridiculum, aut severe, maledice, contumelioseque dicitur. Habentur autem plerumque sermones, aut de domesticis negotiis, aut de rep. aut de artium studiis, et doctrina. Danda igitur opera est, ut etiam si aberrare ad alia coeperit, ad haec revocetur oratio. Sed utcumque aderunt res: neque enim iisdem de rebus, nec in omni tempore, nec similiter delectamur. Animadvertendum est etiam, quatenus sermo delectationem habeat, et ut incipiendi ratio fuerit, ita fit desinendi modus. Sed quoniam in omni vita rectissime praecipitur, ut perturanimi nimios rationi non optemperantes, sic eiusita existat, aut cupiditas aliqua, aut pigri
Abbreviated transcription (Latin):
alterum excrcitatio augebit: altcriini
imitatio presse loquentium et lenter. Nihil¬
aliud fuit in catulis ut eos exquisito iudicio
putares uti licterarum: quanꝗͣ eraut littera¬
ti sed et alii. Hi autem optime uti lingua
latina putabantur: sonus erat dulcis: lit̾tere
neq expresse: neq oppresse: ne auterui obscuru
esset: aut nimis putridum siue contentione
rox: nec languens: nec canora. U berior or̃o
L. Crassi nec minus faceta. Sed bene loquẽ¬
di de catulis opinio non minor. Sale uero¬
conditus et facetus Cesar: Catuli patris
frater uicit onmnes: Ut ni ipso illo forensi ge¬
nere dicendi contentiones aliorum sermone
Uinceret. In omnibus ĩgitur his claboran¬
dũ est: si in omĩbus quid deceat exquirinus.
It igitur hic sermo in quo socratici
pertinax: insit in cõ lepos. Nec uero tanqͣ
in possessionem suam uenerit: exeludat
alios. Sed cum reliquis in rebus: t ameu in
serinone cõmuni uicissitudine nõnunꝗͣ ute̾¬

Expanded text:
alterum exercitatio augebit, alterum alterum exercitatio augebit, alterum imitatio presse loquentium et leniter. Nihil fuit in Catulis, ut eos exquisite iudicio putares uti litterarum, quamquam erant litterati; sed et alii; hi autem optime uti lingua Latina putabantur; sonus erat dulcis, litterae neque expressae neque oppressae, ne aut obscurum esset aut putidum, sine contentione vox nec languens nec canora. Uberior oratio L. Crassi nec minus faceta, sed bene loquendi de Catulis opinio non minor. Sale vero et facetiis Caesar, Catuli patris frater, vicit omnes, ut in illo ipso forensi genere dicendi contentiones aliorum sermone vinceret. In omnibus igitur his elaborandum est, si in omni re quid deceat exquirimus. it igitur sermo, in quo Socratici pertinax, insit in eo lepos, nec vero, tamquam in possessionem suam venerit, excludat alios; sed cum reliquis in rebus, tum in sermone communi vicissitudine nonnumquam uten
Abbreviated transcription (Latin):
Otus autem ammorum dupliees
sunt: alteri cogitationis: altere ap¬
petitus. Cogitatio in uero exqui rendo
maximie uersatur. Appetitus impellit ad
agendum. Curandum est igitur: Ut co¬
gitatione ad res ꝗͣ optimas utamur. Ap¬
pctitum rationi obedientem prebeamus.
Et quoniam magna uis orationis est: ca¬
qr duplex: altera contentionis: altera ser¬
monis: Contentio disceptacionibus tribu¬
atur iudicioruĩ: concioniũ senatus sernio
in circulis disputacionibus: congressionib
familiarum uersetur: sequatur c̃tiam c̃õui¬
uia. Contentionis precepta rhetorũ sunt
milla sermonis: quanꝗͣ aut scio an possunit
hec quoq esse. Sed discentium stuidns in¬
ueniuntire magistri. Hnic autem qui stu¬
deant sunt milli: rhetorum turba refer¬
ta omnia: quanꝗͣ que uerborum sentencia¬
rumq precepta sunt. eadem ad sermonẽ
pertiuebunt. Sed cum orationis iudicẽ
Uocem habeamus. In uoce autem uo
sequamur ut clarasit: ut suauis: Utrũq
omnino anatura perendum est. Uerum

Expanded text:
otus autem animorum duplices sunt, alteri cogitationis, alteri appetitus; cogitatio in vero exquirendo maxime versatur, appetitus impellit ad agendum. Curandum est igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur, appetitum rationi oboedientem praebeamus. Et quoniam magna vis orationis est, eaque duplex, altera contentionis, altera sermonis, contentio disceptationibus tribuatur iudiciorum, contionum, senatus, sermo in circulis, disputationibus, congressionibus familiarium versetur, sequatur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum sunt, nulla sermonis, quamquam haud scio an possint haec quoque esse. Sed discentium studiis inveniuntur magistri, huic autem qui studeant, sunt nulli, rhetorum turba referta omnia; quamquam, quae verborum sententiarumque praecepta sunt, eadem ad sermonem pertinebunt. Sed cum orationis indicem vocem habeamus, in voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis, utrumque omnino a natura petundum est, verum
Abbreviated transcription (Latin):
splendidissimis ingeniis plerũq existunt: honoris:
imperii: potentie: glorie cupiditates. Quo magis ca¬
uendum est: ne quid in eo genere peccetur.
Ed in omni iusticia: genere permultũ interest

Expanded text:
splendidissimisque ingeniis plerumque exsistunt honoris, splendidissimisque ingeniis plerumque exsistunt honoris, imperii, potentiae, gloriae cupiditates. Quo magis cavendum est, ne quid in eo genere peccetur. Sed in omni iniustitia permultum interest
Abbreviated transcription (Latin):
ullam satis magnam pecuniam esse ci qui in rep
princeps uellet esse: cuiusq fructibus excercitum
alere non posser. Delectant ctiam magnifici appa¬
tatus uiteq cultus: cum elegantia: et copia: quib
rebus effectum est: Ut infmita pecunne cupiditas
esset. Nec uero rei familiaris amplificacio nemi
nocens uituperanda est. Sed fugienda semper
iniuria est. Maxime auten adducuntur plexiq
Ut cos iusticie capiat obliuio: cum imperiorum
honorum glorie ue cupiditatem inciderit. Quod
enim est apud Ennium: uilla sancta societas: neo
fides regii est: id latius patet. Nam quicquiel
ciusmodi est: in quo non possint plures excellere
in eoplerũq fit tanta contentio: ut difficillimũ
sit sanctam seruare societatem. Declarauit id mo
temeritas. C. Cesaris qui onmia iura diuina d
humana peruertit propter eum quem sibi ipsẽ
opionis errore finxerat prmcipatum. Est autẽ
i hoc genere molestum: quod in maximis aimis

Expanded text:
ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica princeps vellet esse, cuius fructibus exercitum alere non posset. Delectant etiam magnifici apparatus vitaeque cultus cum elegantia et copia; quibus rebus effectum est, ut infinita pecuniae cupiditas esset. Nec vero rei familiaris amplificatio nemini nocens vituperanda est, sed fugienda semper iniuria est. Maxime autem adducuntur plerique, ut eos iustitiae capiat oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatem inciderunt. Quod enim est apud Ennium: Núlla sancta sócietas Néc fides regni ést. id latius patet. Nam quicquid eius modi est, in quo non possint plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut difficillimum sit servare sanctam societatem. Declaravit id modo temeritas C. Caesaris, qui omnia iura divina et humana pervertit propter eum, quem sibi ipse opinionis errore finxerat, principatum. Est autem in hoc genere molestum, quod in maximis animis
Abbreviated transcription (Latin):
Ed miusticie duo genera sunt. Unii coꝵ
qui inferunt: Alterum eorum qui ab his
quibus infertur. si possĩt non propullant inui¬
riam: nam qui iniuste impctum in quẽpiam fa.
aut ira: aut aliqua perturbatione mcitatus: is
quasi manus uiolenter uidetur afferre socio. qui
antem non detendit: nec obsistit: si potest imiurie
tam est inuitio: ꝗͣ si parentes: aut amicos: aut
patriam deferat. Atq ille quidem miurie que
nocendi causa de mlustria inferuntur: sepe a
metu proficiscunt᷑: cum is qui alteri noscere co¬
gitat: timiet: ne nisi id fecerit. ipse aliquo afficia¬
tur incomodo. Maximam autem partem ad niu¬
riam faciendam aggrediũtur nonulli: Ut adipis¬
cantur ea que concupicrunt: i quo uitiolatissicꝰ
p̾atet auaritia. Expetuntur autem diuitie: tum
ad usus uite necessarios: tum ad perfruendas uo¬
luptates: in quibus autem maior est animius: in
his pecunie cupiditas spectat ad opes: & ad grati¬
ficandi facultatem: ut nuper. M. Crassus negabai

Expanded text:
ed iniustitiae genera duo sunt, unum eorum, qui inferunt, alterum eorum, qui ab iis, quibus infertur, si possunt, non propulsant iniuriam. Nam qui iniuste impetum in quempiam facit aut ira aut aliqua perturbatione incitatus, is quasi manus afferre videtur socio; qui autem non defendit nec obsistit, si potest, iniuriae, tam est in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam deserat. Atque illae quidem iniuriae, quae nocendi causa de industria inferuntur, saepe a metu proficiscuntur, cum is, qui nocere alteri cogitat, timet ne, nisi id fecerit, ipse aliquo afficiatur incommodo. Maximam autem partem ad iniuriam faciendam aggrediuntur, ut adipiscantur ea, quae concupiverunt; in quo vitio latissime patet avaritia. Expetuntur autem divitiae cum ad usus vitae necessarios, tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem maior est animus, in iis pecuniae cupiditas spectat ad opes et ad gratificandi facultatem, ut nuper M. Crassus negabat
Abbreviated transcription (Latin):
Utrum perturbatione aliqua anmi: que ple
tino aliquo motu accidunt. ꝗͣ ea que meditata: &
preparata infcruntur. Ae de inferenda quid est
miuria satis est dictum.

Expanded text:
utrum perturbatione aliqua animi, quae pltino aliquo motu accidunt, quam ea, quae meditata et praeparata inferuntur. Ac de inferenda quidem iniuria satis dictum
Abbreviated transcription (Latin):
temeritatem: que a sapientia dissidet plu¬
rimii. Contra autem oĩa disputantur a
nostris ꝙ hoc ipsum probabile elucere non
possit uisi ex utraq parte causarũ elłet
facta contentio. Sed hec ex planatalut
in acadeinicis nostris ut arbitror diligẽ¬
ter. Tibi auteni mi Cicero quanꝗͣ in au¬
tiquissima nobilissimaq phia Cratippo
autore uersaris: his similem qui ista pre¬
clara pepererunt: tamen hec nostra fini¬
tima uestris ignota essẽ uolui. Sed iam
ad institura perganius.

Expanded text:
temeritatem, quae a sapientia dissidet plutemeritatem, quae a sapientia dissidet plurimum? Contra autem omnia disputatur a nostris, quod hoc ipsum probabile elucere non posset, nisi ex utraque parte causarum esset facta contentio. Sed haec explanata sunt in Academicis nostris satis, ut arbitror, diligenter. Tibi autem, mi Cicero, quamquam in antiquissima nobilissimaque philosophia Cratippo auctore versaris iis simillimo, qui ista praeclara pepererunt, tamen haec nostra finitima vestris ignota esse nolui. Sed iam ad instituta pergamus.
Abbreviated transcription (Latin):
acuratius solent disputari : quod alio
quodam libro fecimius. Hoc autẽ tempo¬
re tantũ nobis declarandum fuit. cum
orbati reip. muneribus ad hoc nos studiũ
potissimũ contulissemus. Occurritur au¬
tem nobis cquidem a doctis et eruclitis
querentibus satis ne constanter facero
Uideamur: qui cum precipi inchil posse d¬
camus: tamen d̾ aliis de rebus disserere so¬
leamus a hoc ipso tempore precepta officri
consequamur. Quibus uellem latis cogni¬
ta esset nostra sententia. Non enimisumꝰ
hii quorũ uagetur. amnus errore : uec hi¬
beat unquã qͦuia sequatur. Que em̃ esset
ista mens. uel que uita potius non solumi
disputandi: sed etiam uiuendi ratione
sublat̾a. Nos auicm ut ceteri qui ali.i
certa alia incerta esse dicunt: sic ab his dis¬
sentientes alia probabilia conira alia ini¬
me impediat: ea que nuchi probabilia ui
deantur sequi. que contra improbare. at
affirmandi arrogantiam euitare. fugere

Expanded text:
accuratius disputari solent, quod alio accuratius disputari solent, quod alio quodam libro fecimus; hoc autem tempore tantum nobis declarandum fuit, cur orbati rei publicae muneribus ad hoc nos studium potissimum contulissemus. Occurritur autem nobis, et quidem a doctis et eruditis quaerentibus, satisne constanter facere videamur, qui, cum percipi nihil posse dicamus, tamen et aliis de rebus disserere soleamus et hoc ipso tempore praecepta officii persequamur. Quibus vellem satis cognita esset nostra sententia. Non enim sumus ii, quorum vagetur animus errore nec habeat umquam, quid sequatur. Quae enim esset ista mens vel quae vita potius non modo disputandi, sed etiam vivendi ratione sublata? Nos autem, ut ceteri alia certa, alia incerta esse dicunt, sic ab his dissentientes alia probabilia, contra alia dicime impediat ea, quae probabilia mihi videantur, sequi, quae contra, improbare atque affirmandi arrogantiam vitantem fugere
Abbreviated transcription (Latin):
hoie dignius. Hanc qui expetũt igitur
philolophi nommnantur: nec quic ꝗͣ aliud
est philosophia si interpretari Uelis queni
studiũ sapientie. Sapientia autem est: ut
aueteribus doctoribus diffinitũ est: rerũ
diuinarui et humanarũ causariq quib
he res continetur scĩã: cuius studiuĩ qui
Uituperat haud sane nntelligo: quidna
sit quod ludandu putet. Nam siuc ob¬
lectatio queritur ammi: requies que curaru
que conlerri cum eorum studiis potest qui
semper aliquid acquirunt quod spectet: et
ualcat. ad bene beateq uiuendum siue rato
constantie uirtutisq queritur: aut hec¬
res ars est aut nulla oumino per quan eas
assequanuir. Nullam dicere maximariu
reruĩ art̃ẽ esse: cum minimarũ sine arte
nulla sit: hominũ elt parũ considerate loqe̾¬
tiu atq in maximis rebus errantui. Si
autem est. aliqua disciplina uirtutis Ubi
ea queritur. cum ab hoc disceredi genere
dilcesseris. Sed hec c̃ũ ad phiam cohortanĩ

Expanded text:
homine dignius? Hanc igitur qui expetunt, homine dignius? Hanc igitur qui expetunt, philosophi nominantur, nec quicquam aliud est philstudium sapientiae. Sapientia autem est, ut a veteribus philosophis definitum est, rerum divinarum et humanarum causarumque, quibus eae res continentur, scientia; cuius studium qui vituperat, haud sane intellego, quidnam sit, quod laudandum putet. Nam sive oblectatio quaeritur animi requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui semper aliquid anquirunt, quod spectet et valeat ad bene beateque vivendum? sive ratio constantiae virtutisque ducitur, aut haec ars est aut nulla omnino, per quam eas assequamur. Nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. Si autem est aliqua disciplina virtutis, ubi ea quaeretur, cum ab hoc discendi genere discesseris? Sed haec, cum ad philosophiam cohortamur,
Abbreviated transcription (Latin):
do opere ponerenius. Bemde ipsis
scriptis non ea que nunc seductiones
nostras mancdaremus Ut sepe fecimus.
Cum autẽ respi. in qua ominis mea cura. co¬
gitatio opera poni solebat: nulla esset omni¬
no ille . s. lictere conticuerunt forenses: et
senatorie. Nichil autem cum agere am¬
mus non posset: in studus ab initio uersa¬
tus etatis existimaui honestissime mole¬
stias deponi posse: si me ad philosophiam
rectulissem. Cui cum multum adolescens
dicendi causa temporis tribiissem: poste¬
aqͥ honoribus insernire coepi: meq tantu
rcip. tradidi. Tantuni erat philosophie
loci quantum supexfuerat amicorum: de
reip temporibus: Id autem omne cõsume¬
batur in legendo scribendi coñ non erat
Miximus ĩgitur in malis hoc tantũ hom
assecuti uidemur. Ut ea litieris mancdare¬
uius: que nec satis erant nota nostris. et
erant cognitione diguissima. Quid est
enum per deos optabilius sapientia quid
prestantius: quid homine melius: quied

Expanded text:
do operae poneremus, deinde ipsis do operae poneremus, deinde ipsis scriptis non ea, quae nunc, sed actiones nostras mandaremus, ut saepe fecimus. Cum autem res publica, in qua omnis mea cura, cogitatio, opera poni solebat, nulla esset omnino, illae scilicet litterae conticuerunt forenses et senatoriae. Nihil agere autem cum animus non posset, in his studiis ab initio versatus aetatis existimavi honestissime molestias posse deponi, si me ad philosophiam rettulissem. Cui cum multum adulescens discendi causa temporis tribuissem, posteaquam honoribus inservire coepi meque totum rei publicae tradidi, tantum erat philosophiae loci, quantum superfuerat amicorum et rei publicae temporibus; id autem omne consumebatur in legendo, scribendi otium non erat. Maximis igitur in malis hoc tamen boni assecuti videmur, ut ea litteris mandaremus, quae nec erant satis nota nostris et erant cognitione dignissima. Quid enim est, per deos, optabilius sapientia, quid praestantius, quid homini melius, quid
Abbreviated transcription (Latin):
UE MADAIODUM. ofFe¬
cia educcrentur ab honesta¬
ie Marce fili: atq ab eo
gendre uirtutis satis ex¬
plicatum arbitror libro
sequar: que pertinent ad uite cultũ: t ñ
xiie utile. et ad carum rerum quibus
Ut untur homines facultatem Ut adopes
ad copias. In quo tamen queri dixi qđ
grediar: si pauca prius de nistituto: ac
de indicio meo dixero. Quanqͣ emn li¬
bri nostri c̃õplures non miodo ad legendi
sed etiam ad scribendi studium excĩtaue¬
ruit : tamen interdum ueror: nc quibus¬
dam bomis uiris phĩe nomen sit muisum
murenturq in ea tantũ me opere: et t̃cͣ¬
omnes meas curas cogitacionesq m eun
conferebam. Cum autem dominati uni¬
us omnia tenerentur: neqr esset Usꝗͣ cõ¬
silio uit auct̾oritati locus: socios demq
neciie. ingoribus dedi: in quibus esseni
confe.tus uisi his restitisse nec rursii
mlignis hoic dorto uoluptatibus. At
miec in homines nontam cõinutandar
fec. Prnuu enim ut stante rep facere
solebamus niagendo plus qͣ in scriben¬

Expanded text:
uem ad modum officia ducerentur ab honestate, Marce fili, atque ab omni genere virtutis, satis explicatum arbitror libro sequar, quae pertinent ad vitae cultum et ad e cultum et ad earum rerum, quibus utuntur homines, facultatem, ad opes, ad copias ; in quo tur quaeri dixi, quid grediar, si pauca prius de instituto ac de iudicio meo dixero. Quamquam enim libri nostri complures non modo ad legendi, sed etiam ad scribendi studium excitaverunt, tamen interdum vereor, ne quibusdam bonis viris philosophiae nomen sit invisum mirenturque in ea tantum me operae et temomnis meas curas cogitationesque in eam conferebam; cum autem dominatu unius omnia tenerentur neque esset usquam consilio aut auctoritati locus, socios deniqunec me angoribus dedidi, quibus essem confectus, nisi iis restitissem, nec rursum indignis homine docto voluptatibus. Atqunec in homines non tam commutandaruset! Primum enim, ut stante re publica facere solebamus, in agendo plus quam in scriben
Abbreviated transcription (Latin):
Multiq dantur ad studia reditus. tamen agitac̃o
mentis que nuiꝗͣ acquiescit: potest nos in studns
cogitacionis: et sine opera nostra continere. Dis
Fautem cogitacio motusq animi: aut in consihiis
capiendis de rebus honestis: & pertmentibus ad
bene beateq uiuendum: aut in studno scientie
cognitiomsq uersabitur. Hec de primo quidem
officii fonte diximus

Expanded text:
multique dantur ad studia reditus; tum agitatio multique dantur ad studia reditus; tum agitatio mentis, quae numquam acquiescit, potest nos in studiis cognitionis etiam sine opera nostra continere. Omnis autem cogitatio motusque animi aut in consiliis capiendis de rebus honestis et pertinentibus ad bene beateque vivendum aut in studiis scientiae cognitionisque versabitur. Ac de primo quidem officii fonte diximus
Abbreviated transcription (Latin):
pulchrum putamus. labi autem: & crrare: nesc̃ire
decipi: & malum: et tuirpe dicimus. In hoc genere
naturali & honesto: duo uitia uitanda sunt. Unũ
ne icognita pro cognitis habeamus: hisq temere
assentiamus. Quod uitiũ effugere qui uolet oc̃s
autem uelle debent adhibebit ad considerandas
res. et tempus: & diligentiam. Aterum est uitiũ
quod quidem nimis magnui studium multamq
operam: in res obscuras: atq difficiles c̃õferunt:
casdemq non necessarias: quibus uitiis dedinatꝰ.
quod in rebus bonestis de cognitione dignis opere
cureq ponetur: id iure laudabitur. Ut in flstro¬
logia. G.Suplitiũ audiuinus: i Geonietria sextũ
Ponpeiũ ipsi cognouimus. multos in Dialecticis
plures in iure ciuili: que omnes artes inUeri uesti¬
gatione uersantur: cuius studio a rebus agendis
abduci contra officium est. Uirtutis enmlaus oĩs
mactione consistita qua tamen sepe fit intermissio

Expanded text:
pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, decipi et malum et turpe ducimus. In hoc genere et naturali et honesto duo vitia vitanda sunt, unum, ne incognitapro cognitis habeamus iisque temere assentiamur; quod vitium effugere qui volet omnes autem velle debent, adhibebit ad considerandas res et tempus et diligentiam. Alterum est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt easdemque non necessarias. Quibus vitiis declinatis quod in rebus honestis et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id iure laudabitur, ut in astrologia C. Sulpicium audivimus, in geometria Sex. Pompeium ipsi cognovimus, multos in dialecticis, plures in iure civili, quae omnes artes in veri investigatione versantur; cuius studio a rebus gerendis abduci contra officium est. Virtutis enim laus omnis in actione consistit; a qua tamen fit intermissio saepe
Abbreviated transcription (Latin):
et sapientissimus rite haberi solet. Quo cirea huic
quasi materia quam tractat: & in qua uersẽtur
subiecta est xcritas. Reliquis autem tribus neces
dasq: quibus adio uite contmetur: Ut societas ho¬
ninĩ conũictioq seruetur: & animi excelentia ma¬
gnitudoq tum in a̾gendis opibus: Utilit.atibus¬
qr : de sibi: & suis comparandis: tum multo magis
in ipsis despiciendis eluccat. Ordo autem: & cori¬
stancia: et moderatio: &ea que sunt similia uerłã¬
tur in eo genere: id quod adhibenda est quedam¬
acdio: non solum mentis agitatio. His enim rebus
que tractantur in uita: moduĩ quendam adhibetes
et ordinẽ honestaiteni: & decus conleruabimus.¬
A quatuor autem locis ni quos honesti uatu¬
ram uimq diuismius: priius ille qui in
Ueri cognitione consistit: maxime naturã actingit
humanam. Omnes enim trahimur: & ducimurꝰ ad
cogitionis scientie cupiditatem: in qua excellere

Expanded text:
et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas. Reliquis autem tribus virtutdasque, quibus actio vitae continetur, ut et societas hominum coniunctioque servetur et animi excellentia magnitudoque cum in augendis opibus utilitatibusque et sibi et suis comparandis, tum multo magis in his ipsis despiciendis eluceat. Ordo autem et constantia et moderatio et ea, quae sunt his similia, versantur in eo genere, ad quod est adhibenda actio quaedam, non solum mentis agitatio. Iis enim rebus, quae tractantur iadhibentes honestatem et decus conservabimus.tuor autem locis, in quos honesti naturam vimque divisimus, primus ille, qui in veri cognitione consistit, maxime naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem, in qua excellere
Abbreviated transcription (Latin):
Ormam quidem ipsam Marce fili: & t̃a¬
quam faciem honcsti uides: que si ocłis
cerneretur mirabiles amores/ ut ait Plato
excitaret sapientie. Sed omme quod honestũ¬
est: id quactuor partiũ oritur ex aliqua. aut
enim inperspicientia ueri solertiaq uersatur.
aut in hominũ societate tuenda tribuendoq
sium cuiq: E rerum cunctarũ fide: aut in
animi excelsi actq uuicti magnitudine ac ro¬
bore aut in onmui que fiunt. queq dicuntur
ordine: et modo in quo mest modestia: &e temperan¬
tia. Que quattuor quaꝗͣ inter se colligata: atq
implicita sint: tamen ex singulis certa officiorũ
genera nascuntur: Uelut ex ea parte que primo
descripta est: in qua sapientiam: & prudentiam
ponimus: mest indignatio: atq inuentio ueri :
ciusq uirtutis hoc munus est proprium. Ut em
quisq maximie perspicit quid in re quaq Uerissi¬
mu sit: quiq et acutissime & celerrime potest: et
uidere᷑ explicare rationem. Is prudentis sinius

Expanded text:
ormam quidem ipsam, Marce fili, et tamquam faciem honesti vides, quae si oculis cerneretur, mirabiles amores, ut ait Plato, excitaret sapientiae. Sed omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua: aut enim in perspicientia veri sollertiaque versatur aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur, ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia. Quae quattuor quamquam inter se colligata atque implicata sunt, tamen ex singulis certa officiorum genera nascuntur, velut ex ea parte, quae prima discripta est, in qua sapientiam et prudentiam ponimus, inest indagatio atque inventio veri, eiusque virtutis hoc munus est proprium. Ut enim quisque maxime perspicit, quid in re quaque verissimum sit. quique acutissime et celerrime potest et videre et explicare rationem, is prudentissimus
Abbreviated transcription (Latin):
conuictio. Nam ut tribuamus aliquid uo¬
luptati condimicnti: fortasse non nnchil. Uti¬
litͥatis certe nichil habebit
Abes a patre inumus Marce fili: mea¬
la
quidem sententia magnũ. sed perinde
crit. Ut acceperis. Quanꝗͥ hi tres libri inter
Cratippi cõmentarios tanquã holpites erur
recipiendi. Sed si ut iple uenissem athenas
quod quidem esset factum: nisi nic medio
cursu clara uoce patria reuocasset alquãdo
me quoq audires. Sic quomam his uolumĩ¬
bus ad te perfecta uox mea est: tribues ns
tpibus quantum poteris: poteris autẽ qͥtũ
Uoles. Cum uero intellexero te hoc scientie
genere gaudere: tum & prelens tecũ prope¬
dicm Ut spero &̾ dum aberis loquar. Uale
igitur mi Cicero: tibiq persuade: te michi
quidem esse carissimu. sed multo fore cario¬
rem si talibus monumentis: preceptisq le¬
tabere.

Expanded text:
coniunctio. Nam, ut tribuamus aliquid voconiunctio. Nam, ut tribuamus aliquid voluptati, condimenti fortasse non nihil, utilitatis certe nihil habebit. Habes a patre munus, Marce fili, mea quidem sententia magnum, sed perinde erit, ut acceperis. Quamquam hi tibi tres libri inter Cratippi commentarios tamquam hospites erunt recipiendi; sed, ut, si ipse venissem Athenas quod quidem esset factum, nisi me e medio cursu clara voce patria revocasset, aliquando me quoque audires, sic, quoniam his voluminibus ad te profecta vox est mea, tribues iis temporis quantum poteris, poteris autem, quantum voles. Cum vero intellexero te hoc scientiae genere gaudere, tum et praesens tecum propediem, ut spero, et, dum aberis, absens loquar. Vale igitur, mi Cicero, tibique persuade esse te quidem mihi carissimum, sed multo fore cariorem, si talibus monitis praeceptisque laetabere.
Abbreviated transcription (Latin):
bonitas: nec liberasitas nec comitas esse potest
non plus ꝗͣ amicitia: si hec non per se erpetan¬
tur. sed ad uolupratem utilitatem ue referat.
Conferamus igitur in pauca. Nam ut utilita¬
tem millam esse docuimus: que honestati ẽẽt
contraria: sic ommẽ uoluptatem dicimus ho¬
nestati elle contrariam. Quo magis reprche¬
deudos Califonẽ & Dinomachũ udico. que se
direpturos ꝯtrouersiam putauerunt: si cum
honestate uoluptatem: tanꝗͣ cum hoĩe pecudẽ
copulauissent. non recipit istam cõiĩctionem
honestas: aspernatur. repellit. nec uero finis
bonorum & malorũ. qui simplex esse debet: ex
dissimilibus rebus misceri. de temperari potest
sed de hoc hactenus. Magna enm res est: alio
situm. Qnemadniodum igitur: si quando ca
que uideretur utilitas honẽstati repignat.
driudicanda ressit. satis est supea disputatũ
Sin autem speciem xtilitatis: etiam uoluptas
habere dicitur: nulla potest esse ei cũ honestatt

Expanded text:
bonitas nec liberalitas nec comitas esse potest, bonitas nec liberalitas nec comitas esse potest, non plus quam amicitia, si haec non per se expetantur, sed ad voluptatem utilitatemve referantur. Conferamus igitur in pauca. Nam ut utilitatem nullam esse docuimus, quae honestati esset contraria, sic omnem voluptatem dicimus honestati esse contrariam. Quo magis reprehendendos Calliphontem et Dinomachum iudico, qui se dirempturos controversiam putaverunt, si cum honestate voluptatem tamquam cum homine pecudem copulavissent. Non recipit istam coniunctionem honestas, aspernatur, repellit. Nec vero finis bonorum et malorum, qui simplex esse debet, ex dissimillimis rebus misceri et temperari potest. Sed de hoc magna enim res est alio situm. Quem ad modum igitur, si quando ea, quae videtur utilitas, honestati repugnat, diiudicanda res sit, satis est supra disputatum. Sin autem speciem utilitatis etiam voluptas habere dicetur, nulla potest esse ei cum honestate
Abbreviated transcription (Latin):
consentanẽu sit ei dicere: qui bona in uolupta¬
te terminauerit. mala in dolore. ut si illum au¬
diam de continentia: o̾e temperantia. Dicit illo
quidem multa multis locis. sed aqua heret
ut auĩt Nam quomodo potest temperantiam
laudare is: qui ponat sũnũ bonũ in uoluptate.
Est eñi temperantia libidmũ mimica. Libidi¬
nes autem consectatrices uoluptatis. Atq in
his tantũ tribus generibus quoquomodo pos¬
sunt: non incallide tergiuersantut. Prudentia
introducunt scientĩa Tuppeditanteͬ uoluptates
depellentem dolores fortitudinẽ qͦ aliquo modo
expediunt. cum tradunt rationem negligen¬
de mortis: perpetiendi que doloris. Etiam
temperantiam inducunt. non facillime illi
quidem: sed tamen quoquoͦ. possunt. Dicũt
enĩ uoluptatis magnitudme doloris detrac¬
tionem fieri. Iusticia uacillit. uel iacet potius
Ommesq he uirtutes: que in comitate cernũ.¬
tur. ocͦ in locietate generis humani. Neq em̃

Expanded text:
consentaneum sit ei dicere, qui bona voluptaconsentaneum sit ei dicere, qui bona voluptate terminaverit, mala dolore. Et, si illum audiam, de continentia et temperantia dicit ille quidem multa multis locis, sed aqua haeret, ut aiunt; nam qui potest temperantiam laudare is, qui ponat summum bonum in voluptate? est enim temperantia libidinum inimica, libidines autem consectatrices voluptatis. Atque in his tamen tribus generibus, quoquo modo possunt, non incallide tergiversantur; prudentiam introducunt scientiam suppeditantem voluptates. depellentem dolores; fortitudinem quoque aliquo modo expediunt, cum tradunt rationem neglegendae mortis, perpetiendi doloris; etiam temperantiam inducunt non facillime illi quidem, sed tamen quoquo modo possunt; dicunt enim voluptatis magnitudinem doloris detractione finiri. Iustitia vacillat vel iacet potius omnesque eae virtutes, quae in communitate cernuntur et in societate generis humani. Neque enim
Abbreviated transcription (Latin):
epicurus. eiusdem fere aditor: auctorq sentẽ¬
cie. Cum his ueris equisq. ut dicit᷑: si honestatę̃
tueri. ac retinere sentencia est: decertandum est.
Nam si non modo utilitas: sed uita omnns beata
corporis firma constitutione: eiusq costitutiois
spe explorata: Ut a Mletrodoro scriptũ est. con¬
tmetur certe hec utilitas. & quidem sumina.
lic enim cenlẽt cum honestate pugnabu. Na
Ubi primum prudentie locus dabitur: an ut
conquirat Tnidiq suauitates. Quod miser uir¬
tutis lamulatus. leruientis uoluptati. Quod
autem munus prudentie: An legere intelligi
uoluptates. Fac nchil isto esse uicundius: ꝗd
cogitari potest turpius. lam qui dolorẽ siminu
malum dicat apud eum quem habet locũ for¬
titudo: que est dolorũ laborũq contemptio.
Quãuis enm multis in locis dicat Epicurus
sicut hic dicit satis fortiter de dolore: tam̃e
non id expetendum est quid dicat: sed quid

Expanded text:
Epicurus, eiusdem fere adiutor auctorque sentenEpicurus, eiusdem fere adiutor auctorque sententiae. Cum his viris equisque, ut dicitur, si honestatem tueri ac retinere sententia est, decertandum est. Nam si non modo utilitas, sed vita omnis beata corporis firma constitutione eiusque constitutionis spe explorata, ut a Metrodoro scriptum est, continetur, certe haec utilitas, et quidem summa sic enim censent, cum honestate pugnabit. Nam ubi primum prudentiae locus dabitur? an ut conquirat undique suavitates? Quam miser virtutis famulatus servientis voluptati! Quod autem munus prudentiae? an legere intellegenter voluptates? Fac nihil isto esse iucundius, quid cogitari potest turpius? Iam, qui dolorem summum malum dicat, apud eum quem habet locum fortitudo, quae est dolorum laborumque contemptio? Quamvis enim multis locis dicat Epicurus, sicuti dicit, satis fortiter de dolore, tamen non id spectandum est, quid dicat, sed quid
Abbreviated transcription (Latin):
honestatis comparatione: ea que uidentur uii¬
liauincuntur. Actilius autcin qui grece seplit
historiam plures ait fuisse: qui in cistra reuer¬
tillent. eadem fraude. Ut uircuirando liberare̾t᷑
eolq acenloribus omnibus ignoniunis notatos
Sit um huiulloci fmis. Perlꝑicuũ elt em̃: que
timido animo hiumli. demisso fractoq fiant :
qualle fuisset Reguli factum si aut de captiuis
ꝙ ip̃i opus elle uideretur: non quod reip censniss
aut domi remanere uolusset: non esse utilia
quia sunt flagitiola forda: & turpia.¬
Estat quarta pars: que decore. moderatione.
Imodestia. continentia.temperantia. conti¬
netur. Potest ioitur quicꝗͣ utile esse: quod si hui
talium uirtutũ choro contrariui. Atq ab Ari¬
stipo cyrenaici:atq annicerii philosophi noĩati
omne bonũ in uoluptate posucrũt.Uirtuteniq
censuerunt obeam rem esse laudandam: quod
efficiens esset uoluptatis quibus obsoletis floret

Expanded text:
honestatis comparatione ea, quae videntur utihonestatis comparatione ea, quae videntur utilia, vincuntur. C. Acilius autem, qui Graece scripsit historiam, plures ait fuisse, qui in castra revertissent eadem fraude, ut iure iurando liberarentur, eosque a censoribus omnibus ignominiis notatos. Sit iam huius loci finis. Perspicuum est enim ea, quae timido animo, humili, demisso fractoque fiant, quale fuisset Reguli factum, si aut de captivis, quod ipsi opus esse videretur, non quod rei publicae, censuisset aut domi remanere voluisset, non esse utilia, quia sint flagitiosa, foeda, turpia.estat quarta pars, quae decore, moderatione, modestia, continentia, temperantia continetur. Potest igitur quicquam utile esse, quod sit huic talium virtutum choro contrarium? Atqui ab Aristippo Cyrenaici atque Annicerii philosophi nominati omne bonum in voluptate posuerunt virtutemque censuerunt ob eam em esse laudandam, quod efficiens esset voluptatis. Quibus obsoletis floret
Abbreviated transcription (Latin):
bit ex decem nobilissimis qui tunc exat᷑ imssi
nouem reuertisle. a senatu re non impetrata.
Unũ ex decem: qui paulo postꝗͣ egressus erat
c castris redisset quasi. iliquid esset oblitus ro¬
me remansisserredito emni ni castra: liberatu
se esse iureiurando interpretabatur. non iecte.
Fraus enĩ distringit non dissoluit periurium.
Fuit igitur stulta calliditas: ꝑeruerse mntata
prudentiam. Itaq decreuit senatus: Ut ille ux¬
terator de callidus uinctus ad Amibalem du¬
ceretur. Sed illud maxniui : octo hominun
milia tenebat Annibal: non quos in acie cepis¬
set. aut qui periculo mortis diffugissent: sed
qui relicti in castris fuissent apaulo d̾e Uarrone
consulibus. Eos lenatus non censuit redimen¬
dos: cum id parua pecuma fieri potuisset. Ut
esset insitum militibus: nostris. uit uincere
aut emori. Qua quidem re audita: fractim ai
Anmbalis scriplit. Idem quod senatus pplusq
Rrebus afflictis tam excello aiõ fuislet. Sic

Expanded text:
s, ex decem nobilissimis, qui tum erant missi, s, ex decem nobilissimis, qui tum erant missi, novem revertisse dicit re a senatu non impetrata; unum ex decem, qui paulo post, quam erat egressus e castris, redisset, quasi aliquid esset oblitus, Romae remansisse; reditu enim in castra liberatum se esse iure iurando interpretabatur, non recte; fraus enim astringit, non dissolvit periurium. Fuit igitur stulta calliditas perverse imitata prudentiam. Itaque decrevit senatus, ut ille veterator et callidus vinctus ad Hannibalem duceretur. Sed illud maximum: octo hominum milia tenebat Hannibal, non quos in acie cepisset, aut qui periculo mortis diffugissent, sed qui relicti in castris fuissent a Paulo et a Varrone consulibus. Eos senatus non censuit redimendos, cum id parva pecunia fieri posset, ut esset insitum militibus nostris aut vincere aut emori. Qua quidem re audita fractum animum Hannibalis scribit idem, quod senatus populusque Romanus rebus afflictis tam excelso animo fuisset. Sic
Abbreviated transcription (Latin):
gladiũ distrinxit iutauitq se illum statim iut¬
secturum: insi usiurandum libi dedisset se patre
missum esse facturũ. lurauit hoc terrore coac¬
tus lonponius: rem ad populum de tulit. doc
cur libi a cã desistere necesse esset. Maliũ nul¬
lum fecit. Tantũ teniporibus illis iusiradii
ualebat. Atq hic. T Minlius is est qui ad Am¬
cuem galli: quen ab eo prouocatus occiderat
torque detracto: cognomen ĩuenit. Cuius tercio
consulatu latimi ad uelerm fusi & fugati ma¬
gnus uir in primis. &c qui nuper ndulgens m
patrem: idem acerbus oe seuerus in filii sed
Ut laudandus regulus in conseruando uireiura.¬
do: sic decem illi quos post caunenlem pugna.
uiratos ad senatum misit Annibal: m castra
redituros ea quorum erant poem: insi de redi¬
mendis captiuis impetrauissẽt: si non rediert
uituperandi. de quibus non omnes uno nio¬
do. Nam Polibius bonus auctor in prinns scri¬

Expanded text:
gladium destrinxit iuravitque se illum statim intgladium destrinxit iuravitque se illum statim interfecturum, nisi ius iurandum sibi dedisset se patrem missum esse facturum. Iuravit hoc terrore coactus Pomponius; rem ad populum detulit, docuit, cur sibi causa desistere necesse esset, Manlium missum fecit. Tantum temporibus illis ius iurandum valebat. Atque hic T. Manlius is est, qui ad Anienem Galli, quem ab eo provocatus occiderat, torque detracto cognomen invenit, cuius tertio consulatu Latini ad Veserim fusi et fugati, magnus vir in primis et, qui perindulgens in patrem, idem acerbe severus in filium. Sed, ut laudandus Regulus in conservando iure iurando, sic decem illi, quos post Cannensem pugnam iuratos ad senatum misit Hannibal se in castra redituros ea, quorum erant potiti Poeni, nisi de redimendis captivis impetravissent, si non redierunt, vituperandi. De quibus non omnes uno modo; nam Polybius, bonus auctor in primi
Abbreviated transcription (Latin):
bis non mirabile uidetur. illis quidem tempo¬
ribus aliter facere non potuit. Itaq laus non
est hominus: sed temporum. Nullum uiculu
ad astringendam fiden iureiurando maiores
indicant foedera: quibus de cum hoste deuinci¬
tur fides indicant notiones: ammaduersiones
censorum. qui milla de re diligentius ꝗͣ de uire
uirando idicabant.L.mansio Auli filio: cun
dictitor fuisset. M. Ponpomius Tei plebis diem
dixit: ꝙis pancos sibi dies ad dictaturam gera¬
dam addidis set. criminabatur etiam. ꝙ litũ
filium qui postea est torquatus appellatus ab
homnibus relegasset & niri habitari iussisset.
quod cum auduuisset adolescens filius. negoniu
exhibere patri: accurrisse coma. de eũ prima
luce Ponponi domũ uenisse dicitur. Cui cum
eet nuntiatum: quod illum iratum allaturũ
ad se aliquid contra patrem arbitraret᷑ surrexit
e lectulo. remotisq arbitris ad se adolescentem
uissit uenire. At ille ut ingressus est: cõfestim

Expanded text:
bis nunc mirabile videtur, illis quidem tempobis nunc mirabile videtur, illis quidem temporibus aliter facere non potuit; itaque ista laus non est hominis, sed temporum. Nullum enim vinculum ad astringendam fidem iure iurando maiores indicant foedera, quibus etiam cum hoste devincitur fides, indicant notiones animadversionesque censorum, qui nulla de re diligentius quam de iure iurando iudicabant. L. Manlio A. f., cum dictator fuisset, M. Pomponius tr. pl. diem dixit, quod is paucos sibi dies ad dictaturam gerendam addidisset; criminabatur etiam, quod Titum filium, qui postea est Torquatus appellatus, ab hominibus relegasset et ruri habitare iussisset. Quod cum audivisset adulescens filius, negotium exhiberi patri, accurrisse Romam et cum primo luci Pomponi domum venisse dicitur. Cui cum esset nuntiatum, qui illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem arbitraretur, surrexit e lectulo remotisque arbitris ad se adulescentem iussit venire. At ille, ut ingressus est, confestim
Abbreviated transcription (Latin):
quod erat actum per uim quasi non forti uiro
uis possit adhiberi. Cur igitur ad senatũ pro¬
ficilcebatur cum presertim decaptuus dissua¬
sualurus esset. Quod maxmni in eo est: id rep¬
cenditis. Non enim suo iudicio stetit. sed susce¬
ꝑit caulam: Ut ellet iudicium senatus. Cui insi
ipse auctor suisset captiui profecto poem̃s reddi¬
ci essent. lta incolumis in patria Regulus resti¬
tillet. quod quia ꝑatrie non utile putauit. id¬
circo honestum sibi de sentire illa: &e pati credi¬
dit. Nam quod aiunt: quod ualde utile sit: id
fieri honestum imio uero esse non fieri. Est enim
nichil utile: quod idem non honestũ. nec quia
Utile honestum est: sed quia honcstũ Utile.
Quare ex multis mirabilibus exemplis hauel
facile ꝗs dixerit. hoc exemplo uit laudabilius
aut prestintius. Sed ex tota ac laude Reguli.
Unum illud est admirationie digni ꝙ capti¬
uos retinendos censuerit. Nam q rednt no¬

Expanded text:
quod erat actum per vim.—Quasi vero forti viro quod erat actum per vim.—Quasi vero forti viro vis possit adhiberi. Cur igitur ad senatum proficiscebatur, cum praesertim de captivis dissuasurus esset? Quod maximum in eo est, id reprehenditis. Non enim suo iudicio stetit, sed suscepit causam, ut esset iudicium senatus; cui nisi ipse auctor fuisset, captivi profecto Poenis redditi essent; ita incolumis in patria Regulus restitisset. Quod quia patriae non utile putavit, idcirco sibi honestum et sentire illa et pati credidit. Nam quod aiunt, quod valde utile sit, id fieri honestum, immo vero esse, non fieri. Est enim nihil utile, quod idem non honestum, nec, quia utile, honestum, sed, quia honestum, utile. Quare ex multis mirabilibus exemplis haud facile quis dixerit hoc exemplo aut laudabilius aut praestantius. Sed ex tota hac laude Reguli unum illud est admiratione dignum, quod captivos retinendos censuit. Nam quod rediit, no
Abbreviated transcription (Latin):
eslet. legionibus nostris sub ingũ missis pacem
cum lantibus fecerant: dediti sunt his. Iniul¬
sii enini populi senatusq fecerant. Eodemque
tempore Tiberius mimitius .O. Aemilius
qui tum tribum plebis erant:. quod corium
auc toritate paxerat lacta dediti lunt. Ut paꝵ
Cumitum repudiaretur. Atq huius deditionis
iple Postumius: qui dedebatur suasoret auctor
fuit. Ouod idem multis annis post.CMañci¬
uus: qui ut numantins: quibus cum line sena¬
tus auctoritate focdus fecerat: dederetur: roga¬
tionem suasit eam: quan laucius furius. et¬
Sextus atilius ex lenatusconsulto ferebant: qua
acceꝑta: est hostibus deditus. Honestius hic ꝗͣ.
O. lonpeius: quo cum i eadem causa esset. depre¬
cante accepta lex non est. Hic ea que uidebat᷑.
Utilitas plus ualuit: qͣ honestas. Apud supcrio¬
res xtilitas species salla ab honestatis auctorita¬
te luperata est. At tumi non debuit ratum essẽ

Expanded text:
esset, legionibus nostris sub iugum missis pacem esset, legionibus nostris sub iugum missis pacem cum Samnitibus fecerant, dediti sunt iis; iniussu enim populi senatusque fecerant. Eodemque tempore Ti. Nurnicius, Q. Maelius, qui tum tribuni pl. erant, quod eorum auctoritate pax erat facta, dediti sunt, ut pax Samnitium repudiaretur; atque huius deditionis ipse Postumius, qui dedebatur, suasor et auctor fuit. Quod idem multis annis post C. Mancinus, qui, ut Numantinis, quibuscum sine senatus auctoritate foedus fecerat, dederetur, rogationem suasit ear, quam L. Furius, Sex. Atilius ex senatus consulto ferebant; qua accepta est hostibus deditus. Honestius hic quam Q. Pompeius, quo, cum in eadem causa esset, deprecante accepta lex non est. Hic ea, quae videbatur utilitas, plus valuit quam honestas, apud superiores utilitatis species falsa ab honestatis auctoritate superata est. At non debuit ratum esse,
Abbreviated transcription (Latin):
id obseruandum est: Quod aliter: id si non fe¬
cerit millum pcriuriũ est. Ut si predonibus pac¬
tũ pro capite precium non attuleris: nulli fraus
est: ne si uiratus quidem id non feceris. Nam
pirata non est experduellium numero diffinitꝰ
sed cõmunis hostis omniũ: cum hic non fides¬
esse debet: nec iuliurandum cõnume. Non eñi
fallum mrare periurare est. Sed quo ex animi
tui sentencia iuraueris: sicut uerbis concipit᷑.
more nostro id non facerę: periuriũ est. Scite
enini Euripides uiraui lingua mẽte̾ iniur ata
gero. Regulus uẽro debuit conditiones pactio¬
nesq bellicas & hostiles perturbare periurio.
Cum iusto emi & legitimo hoste res gerebatur.
iduersus quem & torum ius feciale & multa s
iura cõmuma. Quod inita esset: mĩꝗͣ claros
Uiros senatus uictos hostibus dedisset. At uero
Fitus Ueturius. & Spurius lpostunius: cũ iter
consules ellent. quia cũ male puguatũ apud El

Expanded text:
id servandum est; quod aliter, id si non feid servandum est; quod aliter, id si non fecerit, nullum est periurium. Ut, si praedonibus pactum pro capite pretium non attuleris, nulla fraus sit, ne si iuratus quidem id non feceris; nam pirata non est ex perduellium nurnero definitus, sed communis hostis omnium; cum hoc nec fides debet nec ius iurandum esse commune. Non enim falsum iurare periurare est, sed, quod EX ANIMI TUI SENTENTIA iuraris, sicut verbis concipitur more nostro, id non facere periurium est. Scite enim Euripides: Iurávi lingua, méntem iniuratám gero. Regulus vero non debuit condiciones pactionesque bellicas et hostiles perturbare periurio. Cum iusto enim et legitimo hoste res gerebatur, adversus quem et totum ius fetiale et multa sunt iura communia. Quod ni ita esset, numquam claros vir Sp. Postumius cum iterum consules essent, quia, cum male pugnatum apud Caudium
Abbreviated transcription (Latin):
Regulum: nolite queso uituperare. Due eniꝰ locu¬
pletiorem querimus: ꝗͣ principem publice rei qͥ
retmnendi ofsicni causa: cruciatũ subierit uolu¬
tarium. Nam qui aiunt minima de malis
hi ut turpiter potius qͣ calamitose. An est ullu
maius mialum turpitudie: Que si in deformi¬
tate corporis habeat aliquid offensionis ꝗͣta
illa de prauatia. & focditas turpificati ammi
debet uideri: Itaq neruosius qui illa disserũt
solum audent malum dicere: id quod turpesit
qui autem remissius. hi tamen non dubitant
sũmũ malum dicere. Nam illud quidem ueq
dedi neq do fideni infideli cuiqͣ. Iecirco rec¬
te apocta dicitur: quia cum tractaret᷑ Atceꝰ
perlone leriuendum fuit. Sed si hic sibi sumut
nullini esse fidem que infideli data sit. Uideant
ne queratur latebra periurio.
St uitem etiam ius bellicũ. fidesq iu sui¬
randi sepe hosti seruanda. Quod cinin
uiratum est Ut mens conciperet fieri oportere

Expanded text:
Regulum nolite, quaeso, vituperare. Quem enim locuRegulum nolite, quaeso, vituperare. Quem enim locupletiorem quaerimus quam principem populi Romani, qui retinendi officii causa cruciatum subierit voluntarium? Nam quod aiunt: minima de malis, id est ut turpiter potius quam calamitose, an est ullum maius malum turpitudine? quae si in deformitate corporis habet aliquid offensionis, quanta illa depravatio et foeditas turpificati animi debet videri! Itaque nervosius qui ista disserunt, solum audent malum dicere id, quod turpe sit, qui autem remissius, ii tamen non dubitant summum malum dicere. Nam illud quidem: Néque dedi neque do ínfideli cuíquam idcirco recte a poeta, quia, cum tractaretur Atreus, personae serviendum fuit. Sed si hoc sibi sument, nullam esse fidem, quae infideli data sit, videant, ne quaeratur latebra periurio. s etiam bellicum fidesque iuris iurandi saepe cum hoste servanda. Quod enim ita iuratum est, ut mens conciperet fieri oportere,