comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ iãceli: in qͥbꝰ iã ꝑ speciẽ habitat ds̃ uidentes eum
facie ad faciẽ: om̃s scĩ angeli om̃s scȩ uirtutes potestates.
ꝑegrinando ingemiscimꝰ et quã desiderando oramꝰ.
Ibi habitat ds̃ Illuc leuauit iste fidẽ: illuc ascendit affe¬
ctu desiderando. Et ipsũ desideriũ facit animã desu-¬
dare sordes peccatoꝵ. et mundari ab om̃i labe. ut fiat
et ipsa celũ. qi leuauit oculos ad eũ qͥ habitat in celo.
Nã si celũ istud corporeũ qđ oculis uidemꝰ intellexerimꝰ
eẽ. habitationẽ dei : transitura. ẽ. habitatio dei. qr cęlũ
et t̾ra transient: Deinde antequã faceret ds celũ et t̃¬
rã. ubi habitabat : Sed dicet aliquis. Et ante quã faceret
as scõs ubi habitabat: In se habitabat ds̃. apud se habi¬
tabat. et apud se ẽ. ds̃. Et quando dignat᷑ habitare in
sc̃is: ñ sic s̃ scĩ domꝰ dei ut ipsa subtracta cadat deus.
Alit̃ eñ nos habitamꝰ in domo: alit̃ d̃ in sc̃ĩs Tu habitas

Expanded text:
autem jam coeli in quibus per speciem jam habitat Deus, videntes eum facie ad faciem; omnes sancti Angeli, omnes sanctae Virtutes, Potestates, regrinando ingemiscimus, et quam desiderando oramus: ibi habitat Deus. Illuc levavit iste fidem, illuc ascendit affectu, desiderando: et ipsum desiderium facit animam desudare sordes peccatorum, et mundari ab omni labe, ut fiat et ipsa coelum; quia levavit oculos ad eum qui habitat in coelo. Nam si coelum istud corporeum quod oculis videmus, intellexerimus esse habitationem Dei; transitura est habitatio Dei, quia coelum et terra transient . Deinde antequam faceret Deus coelum et terram, ubi habitabat? Sed dicit aliquis: Et antequam faceret Deus sanctos, ubi habitabat? In se habitabat Deus, apud se habitabat, et apud se est Deus. Et quando dignatur habitare in sanctis, non sic sunt sancti domus Dei, ut ipsa subtracta cadat Deus. Aliter enim nos habitamus in domo, aliter Deus in sanctis: tu habitas
Abbreviated transcription (Latin):
dei sedens. Quȩ sursũ sunt sapite: ñ quȩ suꝑ tertĩ
Mortu enĩ estis. et uita ur̃a abscondira ẽ. cũ xp̃o in
deo. Ergo et ille adhuc deorsũ. ẽ: et nosiã sursũ su¬
mͦ. Ille deorsũ ẽ. cõpassione caritatis: nos sur sũ sumꝰ
spe caricatis. Spe enĩ salui facti sumꝰ. Sed q spes nã
corde nr̃o eantet hic homo: et unꝰqͥsq sit iste homo
Cũ enĩ dicitis illud singuli: qr om̃s unũ estis in xp̃o
unꝰ homo illud dic̃. Et ñ ad te dñe leuauimꝰ oculos
nr̃os: sed ad te dñe leuaui oculos meos Debetis
qͥdẽ putare unũquẽq ur̃m loqui: sed unꝰ ille ma-¬
xime loqͥt᷑ qui etiã diffusus ẽ toto orbe trarũ. Unꝰ
ille loquit᷑: qͥ alibi dic̃. A firibꝰ tr̃ȩ ad te clamaui:
dũ angeret᷑ cormeũ. Suis. ẽ. iste qͥclamat a finibꝰ t̃¬
rȩ: Qͥ sunꝰ homo diffusus ẽ. usq ad fines trȩ: Vnꝰqͥsq
homo: in regione sua potest clamare: Nũ qͥd a finibꝰ

Expanded text:
quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo» . Ergo et ille adhuc deorsum est, et nos jam sursum sumus: ille deorsum est compassione charitatis, nos sursum sumus spe charitatis. «Spe enim salvi facti sumus» . Sed quia spes nostra corde vestrum cantet hic homo, et unusquisque sit iste homo. Cum enim dicitis illud singuli, quia omnes unum estis in Christo, unus homo illud dicit: et non, Ad te, Domine, levavimus oculos nostros; sed, «Ad te, Domine, levavi oculos meos.» Debetis quidem putare unumquemque vestrum loqui; sed unus ille maxime loquitur, qui etiam diffusus est toto orbe terrarum. Unus ille loquitur, qui alibi dicit, «A finibus terrae ad te clamavi, cum angeretur cor meum» . Quis est qui clamat a finibus terrae? quis unus homo diffusus est usque ad fines terrae? Unusquisque homo in regione sua potest clamare; numquid a finibus
Abbreviated transcription (Latin):
sitꝰ ẽ et carne suscitata immortalis ꝑ quã fuit ad tẽ¬
pꝰ mortalis. et nichil in cęlo ꝑsecutionũ paciens ni-¬
chil malitiarũ et obꝓbrioꝵs. sic̃ in hac t̾ra quando
ꝓ nob̾ om̃ia sustinere clignatꝰ ẽ cõpassus tam̃ cor-¬
pori suo in t̾ra laboranti dix̃. saule saule qͥd me
ꝑsequeris. iã ipsũ nemo tangebat. et se pati ꝑsecu¬
cionẽ de celo clamabat: ñ p̃t̃ spẽ. eẽ. debemꝰ im¬
mocũ magna fiducia p̃sumere: qr si ꝑ caritatem¬
ipse nobiscũ in tra ẽ ꝑ eandẽ caritatẽ et nos eũ illo¬

Expanded text:
situs est, et carne suscitata immortalis, per quam fuit ad temsitus est, et carne suscitata immortalis, per quam fuit ad tempus mortalis, et nihil in coelo persecutionum patiens, nihil malitiarum et opprobriorum, sicut in hac terra quando pro nobis omnia sustinere dignatus est; compassus tamen corpori suo in terra laboranti, dixit, «Saule, Saule, quid me persequeris» ? jam ipsum nemo tangebat, et se pati persecutionem de coelo clamabat: non praeter spem esse debemus, imo cum magna fiducia praesumere, quia si per charitatemipse nobiscum in t
Abbreviated transcription (Latin):
SCERDENTIS Cantica ex ordine cũ ur̃ã¬
scĩtate consideranda suscepi: ascendentis
et amantis. Et ideo ascendentis: quia a¬
mantis. Om̃is amor: aut ascendit. aut descendit. Desi¬
derio enĩ bono leuam᷑ ad dm̃: et desiderio malo ad
ima precipitam᷑. Sed qr iã malo desiderio lapsi ceci.¬
dimꝰ: suꝑ est nob̾ si agnoscimꝰ quis ad nos ñ ceciderit
sed descenderit. herendo illi ascendamꝰ: qi nr̃is ui¬
in celũ. nisi qͥ de celo descendit: filiꝰ hominis qͥ ẽ. in
celo. Tanquã de se solo iudet᷑ dixisse. Frgo cȩteri re-¬
manser̃. qr solus ascendit. qui solus descendit: Qͥ d
cendit cũ corpore. uestitꝰ ȩccłia sua: quã sibi ex hi¬
buit sine macula et ruga. Solus gͦascendit. Sed
et nos quando cũ illo sic sumꝰ ut in illo m̃bra eius
simꝰ. et nob̾cũ solus ẽ. Et ideo unꝰ: et semꝑ imꝰ. U̾ni¬
tas nos cõpaginat uni. Et illi soli cũ illo ñ ascendus:
qͥ cũ illo unꝰ ee̾̃. noluerint. Iã uͦ qm̃ ipse qͥ in cȩlo po¬

Expanded text:
scendentis cantica ex ordine cum Sanctitate vestra consideranda suscepi; ascendentis et amantis, et ideo ascendentis quia amantis. Omnis amor aut ascendit, aut descendit. Desiderio enim bono levamur ad Deum, et desiderio malo ad ima praecipitamur. Sed quia jam malo desiderio lapsi cecidimus; superest nobis, si agnoscimus quis ad nos non ceciderit, sed descenderit, haerendo illi ascendere; quia vi nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelo» . Tanquam de se solo videtur dixisse. Ergo caeteri remanserunt, quia solus ascendit, qui solus descendit? Quid cendit cum corpore; vestitus Ecclesiam suam, quam sibi exhibuit sine macula et ruga . Solus ergo ascendit. Sed et nos quando cum illo sic sumus, ut in illo membra ejus simus; et nobiscum solus est, et ideo unus, et semper unus. Unitas nos compaginat uni: et illi soli cum illo non ascendunt, qui cum illo unus esse noluerint. Jam vero quoniam ipse qui in coelo po
Abbreviated transcription (Latin):
illo unꝰ simꝰ. Qͥd sibi gͦ uult. qđ adhuc tanquãserui
loqum᷑: Nũqͥd tantũ meritũ habere possimꝰ &
exclia quãuis iã filii facti ex seruis. qͣntũ habut ps
condicionẽ nr̃am. ut maior sit in nob̾̃ grã ipsiꝰ srmo
enĩ seruos fec̃: quos redemit. Sanguis eñ ille ꝓserius
p̃tiũ. ẽ. ꝓ sponsa pignꝰ ẽ. Agnoscentes itaq conditi¬
onẽ nram: et si iã filii ꝑ grãm. serui tam̃ ꝑ naturã.¬

Expanded text:
i vult, quod adhuc tanquam servi loquimur? Numquid tantum meritum habere possumus in Ecclesia, quamvis jam filii facti ex servis, quantum habuit ipse conditionem nostram, ut major sit in nobis gratia ipsius? Primo enim servos fecit, quos redemit. Sanguis enim ille pro servis pretium est, pro sponsa pignus est. Agnoscentes itaque conditionem nostram, etsi jam filii per gratiam, servi tamen pr
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ qͥ sine lege peccatierunt. Ubi enĩ ñ ẽ. lex: nec
p̃uaricatio. Secd̃m istũ autẽ raillus ẽ sine p̃uari¬
catione peccator: quia preuaricantes deputat
om̃s peccatores t̃rȩ. Nullus gͦ scdm istũ sine lege

Expanded text:
est, qui «sine lege peccaverunt: Ubi enim non est lex, nec est, qui «sine lege peccaverunt: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio:» secundum istum autem nullus est sine praevaricatione peccator; quia praevaricantes deputat omnes peccatore
Abbreviated transcription (Latin):
Non itaq p̃uaricantes deputat om̃s peccatores apłs:
sed eos tantũ p̃uaricantes deputat. qͥ transgrediun-¬
cator ẽ: quia peccat in lege. Sed ñ om̃is peccator
preuaricator ẽ: quia peccant aliqui sine lege. Ubi
autẽ ñ . ẽ. lex: nec p̃uaricatio. Porro si nemo sine
lege peccaret: ñ idẽ ipse apłs diceret. Quicunq
sine lege peccauerunt: sine lege ꝑibunt. Sedm¬
uͦ istũ psalmũ si p̃uaricantes sunt om̃s peccatores:
nullũ ẽ. itaq sine p̃uaricatione peccatũ. Nulla
ẽ autẽ p̃uaricatio sine lege Hullũ ẽ. igit᷑ nisi in
lege peccatũ. Qui gͦ dicit p̃uaricantes deputaui
om̃s peccatores t̾rȩ: nullũ ee̾ om̃ino nisi qͥ legem
trans gressisunt uult intelligi peccatores. Et ob
hoc aduersat᷑ ille qͥ dix̃: quicunq sine lege pecca¬
uer̃. sine lege ꝑibunt. Scd̾m illũ quippe sunt
aliqui peccatores. quãius ñ sint p̃uaricatores: id

Expanded text:
. Non itaque praevaricantes deputat omnes peccatores Apostolus, . Non itaque praevaricantes deputat omnes peccatores Apostolus, sed eos tantum praevaricantes deputat qui transgrediuncator est, quia peccat in lege, sed non omnis peccator praevaricator est, quia peccant aliqui sine lege; «Ubi» autem «non est lex, nec praevaricatio.» Porro, si nemo sine lege peccaret, non idem ipse apostolus diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt.» Secundum istum vero psalmum, si praevaricantes sunt omnes peccatores terrae, nullum est utique sine praevaricatione peccatum: nulla est autem praevaricatio sine lege; nullum est igitur nisi in lege peccatum. Qui ergo dicit: «Praevaricantes deputavi omnes peccatores terrae,» nullos esse omnino, nisi qui legems; et ob hoc adversatur illi qui dixit: «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt.» Secundum illum quippe sunt aliqui peccatores, quamvis non sint praevaricantes, id
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. ubi eñ ñ ẽ lex nec preuaricatio. hoc autẽ dix̃:
cũ a lege ꝓmissa distingueret. Nã ut de suꝑioribus
sensus pleniꝰ colligatur: non eñĩ ꝑ legẽ inquit ꝓmis¬
sio abahȩ aut semini eiꝰ ut heres esset mundi sed ꝑ
iustitiã fidei. Si enĩ qui ꝑ legẽ heredes sunt: ex in ani-¬
ta est fides & euacuata ẽ ꝓmissio. Lex enĩ irã oꝑat᷑.
Ubi enĩ ñ ẽ. lex: nec preuaricatio. Ideo ex fide. ut
scđm grãm firma sit ꝓmissio omi semini: ñ ei tantũ
qui ex lege ẽ. sed ei qui ex fide. ẽ. abrahã.qͥ. ẽ. pat̾
om̃iũ nr̃m. Cur hoc apłs ait. nisi ut ostenderet
legẽ sine ꝓmissionis grã ñ solũ ñ auferre uerũ et
augere peccatũ : Unde et illud. ẽ. Lex subintra¬
uit: ut abundaret delictũ. Sed quia omnia per
grãm dimittunt᷑. ñ solũ quȩ sine lege uerũ etiam
quȩ in lege cõmissasunt: ideo ibi sequutꝰ adiunxit.
Ubi autẽ abundauit delictũ: suꝑ abundauit grã

Expanded text:
 lex non est, nec praevaricatio.» Hoc autem dixit, cum a lege, promissa distingueret. Nam ut de superioribus sensus plenior colligatur: «Non enim per legem,» inquit, «promissio Abrahae aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per justitiam fidei. Si enim qui per legem haeredes sunt; exinanita est fides, et evacuata est promissio: lex enim iram operatur; ubi enim non est lex, nec praevaricatio.» «Ideo exn ei tantum quod ex lege est, sed et ei quod ex fide est Abraham, qui est pater omnium nostrum» . Cur hoc Apostolus ait, nisi ut ostenderet legem sine promissionis gratia, non solum non auferre, verum et augere peccatum? Unde et illud est: «Lex subintravit, ut abundaret delictum.» Sed quia omnia per gratiam dimittuntur, non solum quae sine lege, verum etiam quae in lege commissa sunt; ideo ibi secutus adjunxit: «Ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia»
Abbreviated transcription (Latin):
etiã si sequit᷑ impunitas: qr nec impunitatẽ iu¬
dicat sequuturã. quando amore iustitiȩ pecca¬
tũ ipsũ deputat penã. Talitimore carnes cruci¬
figunt᷑: qm̃ carnales delectationes quȩ legis lic¬
tera uetant᷑ potiꝰ quã uitant᷑. spũaliũ bonoꝵ de¬
lectatione uincunt᷑: et eedẽ usq ad ꝑfectionẽ cres

Expanded text:
etiamsi sequatur impunitas; quia nec impunitatem juetiamsi sequatur impunitas; quia nec impunitatem judicat secuturam, quando amore justitiae peccatum ipsum deputat poenam. Tali timore carnes crucifiguntur; quoniam carnales delectationes, quae legis littera vetantur potiusquam vitantur, spiritualium bonorum delectatione vincun
Abbreviated transcription (Latin):
uis a timore tuo carnes meas: a iudiciis enĩ tius
timui. Hoc ẽ. atimore tuo casto qͥ ꝑmanet in scłm
scłi: carnalia mea desideria cõpͥmant᷑. Aiuidiciis
enĩ tiuis timui: cũ mͥ lex minaret᷑ pęnã quȩ mͥ ñ po¬
terat dare iustitiã. Sed hunc timorẽ quo pena
metuit᷑ consũmata caritas foras mittit: quȩ non
timore penȩ sed delectatione iustitiȩ lib̾os red-¬
dit. Timor nãq iste qͦ ñ amat᷑ iustitia sed timetur
pena seruilis. ẽ: qr carnalis ẽ. Et ideo ñ crucifigit
carnẽ. Uiuit enĩ peccandi uoluntas: quȩ tunc
apparet in oꝑe. quando sꝑat᷑ impunitas. Cũ uͦ
pena credit᷑ sequutura: latent̃ uiuit. unut tam̃.
Mallet enĩ licere. Et dolet ñ licere qđ lex uetat:
qr ñ spũalit̃ delectat᷑ eiꝰ bono. sed carnalit̾ malũ
metuit qđ minat᷑ limore autẽ casto. ipsa quȩ
hunc timorẽ foras mittit peccare timet caritas.

Expanded text:
vis a timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis vis a timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui:» hoc est, a timore tuo casto, qui permanet in saeculum saeculi , carnalia mea desideria comprimantur; «a judiciis enim tuis timui,» cum mihi lex minaretur poenam, quae mihi non poterat dare justitiam. Sed hunc timorem, quo poena metuitur, consummata charitas foras mittit ; quae non timore poenae, sed delectatione justitiae liberos reddit. Timor namque iste, quo non amatur justitia, sed timetur poena, servilis est, quia carnalis est; et ideo non crucifigit carnem. Vivit enim peccandi voluntas, quae tunc apparet in opere, quando speratur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit: vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex vetat; quia non spiritualiter delectatur ejus bono, sed carnaliter malum metuit quod minatur. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet charitas,
Abbreviated transcription (Latin):
carnẽ suã crucifixer̃ cũ passionibꝰ et concupis¬
centus. Cũ hic dictũ sit qđ ipsi crucifixerint
carnẽ suã: in isto psalmo tam̃ ds̃ rogat᷑ ut id
faciat. cui dicit᷑ confige clauis a timore tuo car¬
nes meas: ut intelligat᷑ etiã id qđ recte facimꝰ
gr̃ẽ dei eẽ. tribuendũ qui in nob̾ oꝑat᷑ et uelle
et oꝑari ꝓ bona uoluntate. Sed qͥd sibi uult
qđ cũ dixisset confige clauis a timore tuo car-¬
nes meas. addidit Auidiciis enĩ tuis timui :
Qͥd ẽ. confige a timore tuo. timui enĩ: Si iam
timuerat uł timebat. cur adhuc ut a timore
suo dĩ crucifigeret carnes eiꝰ orabat: An ad di sibi
uolebat timorẽ ut tantũ timeret quantũ suffice¬
ret crucifigendis suis carnibꝰ. id.ẽ. concupiscenti-¬
is affectibꝰq carnalibꝰ: t̾anquã dicens ꝑfice in me
timorẽ tuũ: timui enĩ a iudiciis tuis. Sed. ẽ. hic
aliꝰ sensus altior: quantũ ds̃ donat scrutato si¬
nu scripturȩ huiꝰ eruendus. Confige inquit cla-¬

Expanded text:
carnem crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis» . Cum hic dictum sit quod ipsi «crucifixerunt carnem suam,» in isto tamen psalmo Deus rogatur ut id faciat, cui dicitur, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» ut intelligamus etiam id quod recte facimus, gratiae Dei esse tribuendum, qui in nobis operatur et velle et operari, pro bona voluntate . 7. Sed quid sibi vult, quod cum dixisset, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» addidit, «a judiciis enim tuis timui?» Quid est, «Confige a timore tuo; timui enim?» Si jam timuerat, vel timebat, cur adhuc, ut a timore suo Deus crucifigeret carnes ejus, orabat? An addi sibi volebat timorem, ut tantum timeret, quantum sufficeret crucifigendis suis carnibus, id est concupiscentiis affectibusque carnalibus: tanquam dicens, Perfice in me timorem tuum; timui enim a judiciis tuis? Sed est hic alius altior sensus, quantum Deus donat, scrutato sinu Scripturae hujus eruendus. «Confige,» inquit, «cla
Abbreviated transcription (Latin):
ad illã p̾uaricationẽ ꝑtinere monstrant᷑. quȩ
data lege in paradiso pͥma cõmissa ẽ: ac ꝑ hoc¬
gła dei. Om̃s igit᷑ p̃uaricantes grã saluatoris in¬
uenit: alios magis. alios minꝰ. Quanto enĩ legis
maior in quocũq cognitio. tanto minor peccati
gͦ. ut hominibꝰ ñ sua sed dei . id. ẽ a deo donata iu¬
stitia subueniret. Unde ait apłs. Per legẽ. cognitio
peccati. Non gͦ ablatio. sed cognitio. Nunc autẽ si¬
ne lege inquit iustitia dei manifestata ẽ: testificata
ꝑlegẽ et ꝓpħuas. Promde etiã iste subunxit
ropterea dilexi testimoniatua. Tanquã dice.¬
ret. Qm̃ lex siue in paradiso data. siue natu¬
ralit̾ insita. siue in licteris ꝓmulgata p̃uari.¬
cantes fecit om̃s peccatores t̾rȩ ꝓptẽa dilexi te¬
stimonia tua quȩ sunt in lege tua de grã tua:
ut ñ sit in me iustitia mea sed tua. Lex enĩ ad
hoc ꝓdest: ut mittat ad grãm. Nonsolũ enĩ qđ

Expanded text:
ad illam praevaricationem pertinere monstrantur, quae, ad illam praevaricationem pertinere monstrantur, quae, data lege in paradiso, prima commissa est : ac per hocgloria Dei.» Omnes igitur praevaricantes gratia Salvatoris invenit, alios magis, alios minus. Quanto enim legis major in quocumque cognitio, tanto minor peccati ergo, ut omnibus non sua, sed Dei, id est a Deo donata, justitia subveniret. Unde ait Apostolus: «Per legem cognitio peccati.» Non ergo ablatio, sed «cognitio. Nunc autem sine lege,» inquit, «justitia Dei manifestata est, testificata per Legem et Prophetas» . Proinde etiam istpropterea dilexi testimonia, tanquam diceret: Quoniam lex, sive in paradiso data, sive naturaliter insita, sive in litteris promulgata, praevaricantes fecit omnes peccatores terrae; propterea dilexi testimonia tua, quae sunt in lege tua de gratia tua, ut non sit in me justitia mea, sed tua, lex enim ad hoc prodest ut mittat ad gratiam. Non solum enim quod
Abbreviated transcription (Latin):
idẽ apłs dic̃ gentes quȩ legẽ ñ habent. naturalit̾
quȩ legissunt faciunt: hilegẽ ñ habentes. ipsi si¬
sine lege peccauer̃. et sine lege ꝑibunt. Scd̃m id
uͦ qd ait ipsi sibi sunt lex: ñ immerito p̃uaricato-¬
res estimant᷑ om̃s peccatores t̃rȩ. Nullus enĩ ẽ. qͥ fa-¬
ciat alteri inturiã. nisi qͥ fieri nolit sibi. Et in hoc
trans gredit᷑ naturȩ legẽ quã ñ sinit᷑ ignorare: dũ
id qđ facit ñ uult pati. Nunqͥd autẽ lex ista natu.¬
ralis ñ erat in ppło isrł: Erat plane: qm̃ et ipsi ho¬
mines erant. Sine lege autẽ naturali essent: si p̃t̃
naturã humani generis ẽẽ. pocussent. Multo ma-¬
gis gͦ p̃uaricatores factisunt lege diuma: qua na-¬
turalis illa siue instaurata siue aucta siue firmata
ẽ. Iã uͦ si i om̃ibꝰ peccatoribꝰ t̾rȩ ñ incongrue de-¬
putant᷑ et pariuli ꝓpt̃ originalis uincula pecca¬
ti: etiã ipsi in similitudinẽ p̃uaricationis ade.

Expanded text:
it apostolus, «Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt; hi legem non habentes, ipsi sisine lege peccaverunt, et sine lege peribunt: secundum id vero quod ait, «Ipsi sibi sunt lex;» non immerito praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam et ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive firmata est. 5. Jamvero si in omnibus peccatoribus terrae non incongrue deputantur et parvuli, propter originalis vincula peccati, etiam ipsi in similitudine praevaricationis Adae ,
Abbreviated transcription (Latin):
Qđ qͥd aliud ẽ. nisi ñ ẽ. in me iustitia mea quȩ
ex lege .ẽ. in qua p̃uaricator effectꝰ sũ. sed iustitia
dei id ẽ. quȩ mͥ ex deo ẽ. ñ ex me: Sic qippe
in me uiuit ñ ego sed xp̃s. qui factus ẽ nobis
sapientia a deo. ec iustitia et scificatio et redem.

Expanded text:
 est aliud, nisi, Non est in me justitia mea, quae ex lege est, in qua praevaricator effectus sum; sed justitia Dei, id est, quae mihi ex Deo est , non ex me? Sic quippe in me vivit, non ego, sed Christus, «qui factus est nobis sapien
Abbreviated transcription (Latin):
dendo sapuerunt: ut dicerent illos ꝑire qͥ sine
lege peccauer̃. hos autẽ qui in lege peccauerunt
udicari tantũmͦ ñ ꝑire: tanquã ꝑpęnas tran-¬
sitorias credant᷑. eeͥ. purgandi. sic̃ ille de quo
dictũ ẽ. ipse autẽ saluus erit. sic tam̃ quasi ꝑ
ignẽ. Sed hoc merito fundam̃ti bene incelligit᷑.
de qͦ aiebat apłs ut hoc diceret. Suꝑius quippe
dixerat. Ut sapiens architectus fundam̃tũ posu.
Aliꝰ suꝑȩdificat. Unꝰqͥsq autẽ uideat quomodo
suꝑȩdificat. Fundam̃tũ enĩ aliud nemo potest

Expanded text:
dendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine dendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine lege peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: tanquam per poenas transitorias credantur esse purgandi, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostolus, ut hoc diceret. Superius quippe dixerat, «Ut sapiens architectus fundamentum posui; alius superaedificat: unusquisque autem videat quomodo superaedificat. Fu
Abbreviated transcription (Latin):
nunc questio ẽ: et ait. Quicũq enĩ sine lege
peccauer̃. sine lege ꝑibunt. Et quicũq in le-¬
ge peccauer̃: ꝑ legẽ iudicabunt᷑. hos itaq iu¬
deos. illos autẽ grecos uolens intelligi qm̃ de
his agebat: utrosq sub peccato eẽ. demonstrat.
ut egere se grã utriq fateant᷑. cꝓpt̃ qđ dicit.
Non enĩ ẽ. cdistinctio. Om̃s enĩ peccauerunt.
et egene gła dei iustificati gratis ꝑ grãm ipsius
ꝑ redẽptionẽ quȩ. ẽ. in xp̃o iħu. Quos itaq dic̃
om̃s peccasse. nisi uideos et grecos de qͥbꝰ dixerit
ñ enĩ. ẽ. distinctio: Nã et de his paulo ance.
causati enĩ sumꝰ inquit iudeos et grecos om̃s sub
peccato. ee. Ac ꝑ hoc qͥcũq sine lege peccauer̃.
illa scilicet de qua udei głabant᷑. sine lege ꝑi
bunt. Et qͥcũq in lege peccauer̃ id. ẽ. ipsi iu¬
dei: ꝑ legẽ iudicabunt᷑. Nec ideo ñ ꝑibunt:
apł̃i uerbis alit̃ quã se res habet. parũ atten¬

Expanded text:
ge peccaverunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique fateantur: propter quod dicit, «Non enim est disa Dei; justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu.» Quos itaque dicit omnes peccasse, nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverunt,» illa bunt; et quicumque in lege peccaverunt,» id est ipsi Judaei, «per legem judicabuntur.» Nec ideo non peribunt, Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum atten
Abbreviated transcription (Latin):
cio sit ubi lex ñ. ẽ: sed uerũ ñ eẽ. qđ aliqͥ sine
lege peccauerunt : Aut uerũ quidẽ e̾ẽ. aliqͦs
sine lege peccasse. sed uerũ ñ . ee̾. ubi lex ñ ẽ. pre¬
dẽ ꝓculdubio ueritas dix̃ p̃uaricantes depu¬
taui om̃s peccatores t̾rȩ : Respondetur enĩ nob̾.
aiebat quã ds̃ dedit ꝑ moysen famulũ suum
ppło suo isrł. Hoc ipsa quȩ circũstant ũba eius
ostendunt. Disputabat enĩ de udeis et grecis
id ẽ. gentibꝰ: ñ ad circũcisionẽ sed ad p̃putiũ ꝑti¬
nentibꝰ. Ideo sine lege eos dicit: qr ñ acceꝑant le¬
gẽ quã se accepisse głabant᷑ uidei. Unde ait illis.
Si autẽ tu iudeus cognominaris. et requiescis in
lege. et głaris in deo. Deniq unde ad hanc sen-¬
tentiã uenerit intuendũ ẽ: ut diceret quicũq
sine lege peccauer̃ sine lege ꝑibunt. Ira inquit
et inclignatio. tribulatio et angustia. in omnem
anumã hominis oꝑantis malũ iudei pͥmũ et
greci. Gła autẽ et honor et pax om̃i oꝑanti bo-¬

Expanded text:
 lex, sed verum non esse quod aliqui sine lege peccaverint; aut verum quidem esse aliquos sine lege peccasse, sed verum non esse, ubi lex non est, praedem procul dubio Veritas dixit, «Praevaricantes deputavi omnes peccatores terrae?» Respondetur enim nobis:agebat quam Deus dedit per Moysen famulum suum populo suo Israel. Hoc ipsa quae circumstant, verba ejus ostendunt. Disputabat enim de Judaeis et Graecis, id est Gentibus, non ad circumcisionem, sed ad praeputium pertinentibus; ideo sine lege eos dicens, quia non acceperant legem quam se accepisse gloriabantur Judaei: unde illis ait, «Si autem tu Judaeus» «cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo.» Denique unde ad hanc sententiam venerit, intuendum est, ut diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Ira,» inquit, «et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Gr
Abbreviated transcription (Latin):
sitas deleat᷑ et recte factoꝵ caritas inspiretuR.
cꝓptẽa inqͥt dilexi testimonia tua. Quidã codi¬
attestantia iusticiȩ dei. qua iustificam᷑ gratis. Hic
sunt et nr̃a testimonia necessaria: ꝓ qͥbꝰ ipsã quȩ
hic agit᷑ uitã martires finierunt. Cognita itaq
dei grã quȩ sola lib̾at a p̃uaricatione quȩ legis
cognitione cõmittit᷑: orando dicit. Confige
clauis a timore tuo carnes meas. Sic enĩ expres¬
sius int̃p̃tatisunt qͥdã nr̃i: qđ grece uno uerbo
dici potuit. id. ẽ. catheloson. Hoc alii confige di-¬
tiã minꝰ explicauer̃: qm̃ in eo qđ ẽ. confige. ñ so-¬
nat clauis. Catheloson autẽ sine clauis intelligi

Expanded text:
sitas, et recte factorum charitas inspiretur: «Propterea,» inquit, «dilexi testimonia tua.» Quidam codiattestantia justitiae Dei, qua justificamur gratis: hic sunt et nostra testimonia necessaria, pro quibus ipsam quae hic agitur, vitam martyres finierunt. 6. «vers.» 120. Cognita itaque Dei gratia, quae sola liberat a praevaricatione, quae legis cognitione committitur, orando dicit: «Confige clavis a timore tuo carnes meas.» Sic enim expressius interpretati sunt quidam nostri, quod graece uno verbo dici potuit, id est, καθήλωσον. Hoc alii «confige» ditiam minus explicaverunt: quoniam in eo quod est «confige,» non sonant clavi; καθήλωσον autem sine clavi
Abbreviated transcription (Latin):
tiosos. sed ligna fenũ stipulã ȩdificat: ñ tam̃ res.¬
puit ne recipiat. nec receptũ deserit fundam̃tũ.
idq om̃ibꝰ carnalibꝰ suis quibꝰ capit᷑ atq succũbit
delectationibꝰ anteponit. eũ ad hunc articulum
uentũ fuerit ut aut illȩ deserant᷑ aut xp̃s ubi
si ñ anteponit᷑ xp̃s. ñ illi. ẽ. fundam̃tũ. Om̃bus
quippe structure posterioribꝰ partibꝰ anteponi¬
tur fundam̃tũ. Nec cogitasse existimo eos qͥ sen-¬

Expanded text:
tiosos, » sed « ligna, fenum, stipulam » aedificat , » non tamen respuit ne recipiat, nec receptum respuit fundamentum, idque omnibus carnalibus suis, quibus capitur vel succumbit, delectationibus anteponit, cum ad hunc articulum ventum fuerit, ut aut illae deserantur, aut Christus; ubi si non anteponitur Christus, non illi est fundamentum. Omnibus quippe structurae posterioribus partibus anteponitur fundamentum. Nec cogitasse existimo eos qui sen
Abbreviated transcription (Latin):
et sermones nr̃i. Et legis inqͥt tuȩ ñ sũ oblitus:
tanꝗͣ ad ñ obluuscendũ dei legẽ manibꝰ ipsiꝰ ad-¬
iuuet᷑ eiꝰ memoria: ubi eiꝰ ẽ. anima. Anima uͦ
mea in manibꝰ meis: qͦmͦ intelligat᷑ ignoro. Iusti e-¬
ideo mortuus erat: ideo ꝑierat. An forte ita dicꝰ¬
tũ ẽ. anima mea in manibꝰ meis. tanꝗ̃ eã uiufi-¬
candã offerret deo: unde alibi dr̃ ad te leuaui

Expanded text:
et sermones nostri . «Et legis,» inquit, «tuae non sum oblitus:» tanquam ad non obliviscendam Dei legem manibus ipsius adjuvetur ejus memoria, ubi ejus est anima. «Anima» vero «mea in manibus meis,» quomodo intelligatur, ignoro. Justi quideo mortuus erat, ideo perierat . An forte ita dictum est, «Anima mea in manibus meis,» tanquam eam vivificandam offerret Deo? Unde alibi dicitur: «Ad te
Abbreviated transcription (Latin):
ria oris mei beneplacita fac dñe. Hoc ẽ. placeant
tͥ. Noli reꝓbare: sed apꝓba. Bene autẽ intelligun¬
t᷑ oris uoluntaria sacrificia laudis: confessione
caritatis ñ timore necessitatis oblata. Sed qͥd est
qd̃ adiungit. et iudicia tua doce me: Nonne
ipse in us̃ibꝰ suꝑioribꝰ dixerat. a iudiciis tuis ñ de.¬
clinaui : Q mͦ istud. siea ñ nouerat: Porrosino¬
uerat. qͦmͦ hic dic̃ et iudicia tua doce me: An
sic̃ illud ẽ suauitatẽ fecisti cũ seruo tuo. et dic̃
postea suauitatẽ doce me: Id ita exposumꝰ :
ut intelligeremꝰ ũba ꝓficientis. et addi sibi ad id

Expanded text:
ria oris mei beneplacita fac, Domine:» hoc est, placeant tibi; noli reprobare, sed approba. Bene autem intelliguntur «oris voluntaria,» sacrificia laudis, confessione charitatis, non timore necessitatis oblata: unde dictquod adjungit, «Et judicia tua doce me?» Nonne ipse in versibus superioribus dixerat, «A judiciis tuis non declinavi?» Quomodo istud, si non ea noverat? Porro si noverat, quomodo hic dicit, «Et judicia tua doce me?» An sicut illud est, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» et postea dicit, «Suavitatem doce me?» Quod ita exposuimus, ut intelligeremus verba proficientis, et addi sibi ad id
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ xp̃i. Humiliatꝰ sũ inqͥt usq ualde. Non
enĩ ait humiliaui me. ut humilitatẽ quȩ in p̃¬
cepto ẽ intelligi necesse sit: sed ait humiliatꝰ
sũ usq ualde. maximã scilicet pasus ꝑsecutio¬
nẽ ꝓ eo qđ urauit et statiut custodire iudicia
nistitiȩ dei. Et ne in canta humiliatione fides
ipsa dleficeret: addidit. Dñe iuiuifica me sed̃m
ũbũtuũ: hoc ẽ. scd̃m ꝓmissũ tuũ. Nã et ũbũ
ꝓmissoꝵ dei luc̃na. ẽ pedibꝰ. et semitis lumen.
Sic et suꝑiꝰ ut eũ cds uiunficaret orauit in humi¬
liatione ꝑsecutionis: ubi ait. Paulo minꝰ consum¬
mauer̃ me in t̾ra ego autẽ ñ dereliqͥ mandata
tua. Scd̃m miscłiã tuã uiuficame: et custodiã
testimonia id ẽ martiria oris tui. Ubi intelligit᷑.
si ipse ñ uiuificet donando patientiã ꝓpt̃ qđ di-¬

Expanded text:
Christi, «Humiliatus sum,» inquit, «usque valde.» Non enim ait, Humiliavi me; ut humilitatem quae in praecepto est, intelligi sit necesse: sed ait, «Humiliatus sum usque valde;» maximam scilicet passus persecutionem, pro eo quod juravit et statuit custodire judicia justitiae Dei. Et ne in tanta humiliatione fides ipsa deficeret, addidit, «Domine, vivifica me secundum verbum tuum:» hoc est secundum promissum tuum. Nam et verbum promissorum Dei lucerna est pedibus, et semitis lumen. Sic et superius, ut eum Deus vivificaret, oravit in humiliatione persecutionis, ubi ait: «Paulo minus consummaverunt me in terra; ego autem non dereliqui mandata tua: secundum misericordiam tuam vivifica me, et custodiam testimonia,» id est martyria «oris tui.» Ubi intelligitur, si ipse non vivificet donando patientiam, propter quod di
Abbreviated transcription (Latin):
custodire iudicia iustitiȩ tuȩ: tanꝗͣ bene abulam
adillã luẽnã. et rectas semitas habens. Sequenti
autẽ ũbo. illud qđ antecedit expositũ ẽ. Quasi
enĩ quereremꝰ qͥd. eẽt iuraui: adiunx̃ et status.
hoc enĩ appellauit uiram̃tũ qđ̃ statuit ꝑ sacra¬
m̃cũ. qr ita debet eẽ mens fixa in obediendo ii¬
dicuis ustitiȩ dei ut sit om̃no ꝓ iuracione qđ
statuit fide autẽ eustocdiunt᷑ iudicia usticie
dei eũ sub deo nisto uidice nec recte factũ in

Expanded text:
custodire judicia justitiae tuae:» tanquam bene ambulans ad illam lucernam, et rectas semitas habens. Sequenti autem verbo illud quod antecedit expositum est. Quasi enim quaereremus quid esset, «Juravi;» adjunxit, «et statui.» Hoc enim appellavit juramentum quod statuit per sacramentum; quia ita debet esse mens fixa in custodiendis judiciis justitiae Dei, ut sit omnino pro juratione quod statuit. 3. Fide autem custodiuntur judicia justitiae Dei; cum sub Deo justo judice, ne
Abbreviated transcription (Latin):
illo lumine qđ immutabilit̾ lucet accensas. Nulla
qͥppe creatura quãius rationalis et intellectualis
aseipsa illuminat᷑. sed participatione sẽpit̾nȩ
ueritatis accendit᷑. Etiã si aliqͣndo dies uocat᷑.
ñ dies dñs. sed quẽ fec̃ dñs. Et ideo audit. Accedit
ad dñm et illuminamini. Ppt̃ ꝗ̃ participationẽ:
in qͣntũ homo ẽ. ipse mediator. luc̃na in apocalip.¬
simuncupat᷑. Sed singularis ẽ. ista susceptio. De
nullo enĩ scõꝵ dici diuinitꝰ potuit. aut diciullo
mͦ fas. ẽ. ũbũ caro factũ ẽ: nisi de uno mediatore
tilum̃ dicat᷑. et homo ab illo ũbo illuminat᷑ lum̃
na ñ sit: qͥd ẽ. hoc ũbũ qđ ita lum̃ dr̃ ut luc̃na
sit. ait enĩ. luc̃na pedibꝰ meis ũbũ tuũ et lum̃
semitis meis: nisi ũbũ intelligamꝰ qđ factũ ẽ ad

Expanded text:
illo lumine quod immutabiliter lucet, accensas. Nulla illo lumine quod immutabiliter lucet, accensas. Nulla quippe creatura, quamvis rationalis et intellectualis, a seipsa illuminatur, sed participatione sempiternae veritatis accenditur: etiamsi aliquando dies vocatur, non dies Dominus, sed quem fecit Dominus; et ideo audit, Accedite ad eum, et illuminamini . Propter quam participationem, in quamtum homo est et ipse Mediator, «lucerna» in Apocalypsi nuncupatur . Sed singularis est ista susceptio: de nullo enim sanctorum dici divinitus potuit, aut dici ullo modo fas est; «Verbum caro factum est» , nisi de uno Mediatore ti, lumen dicatur et homo ab illo Verbo illuminatus, qui rna non sit; quid est hoc verbum, quod ita lumen dicitur, ut lucerna sit ait enim, «Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis», nisi verbum intelligamus quod factum est ad
Abbreviated transcription (Latin):
qđ factas om̃ia: Non ita ẽ. Nã illud ũbũ lum̃ ẽ.
sedluẽna ñ .ẽ. Luc̃na qͥppe creatura. ẽ ñ crea.¬
tor quȩ participatione incõmutabilis lucis
accendit᷑ hoc erat ioħs: de qͦ dic̃ ubũ ds̃. Ille
erat luen̾a ardens et lucens. Sedlum̃ ẽ et liu¬
ena fittam in cõꝑatione ũbi de qͦ dictũ ẽ. ds̃
eiat ũbũ ñ erat ille lum̃ sed missus ẽ ut te¬
stimoniũ ꝑhib̃et de lumine. Erat eñĩ lum̃ uerũ.
ñ qđ̃ illuminat᷑ ut homo. sed qđ illuminat omnẽ
hominẽ. Nisi autẽ et luc̃na lum̃ eet: ñ diceret apłis
uos estis lum̃ mundi. Quo audito: ne id se putarent
xẽ. qđ ille qͥ hoc dixerat. nã et de seipso alioloco diỹ
ego sũ lum̃ mundi: ait ille de illis. Non potest ciui¬
tas abscondi suꝑ montẽ constituta: neq accendt̃
luẽnã et ponunt eã sub modio. sed suꝑ candela¬
brũ: ut luceat om̃ibꝰ qͥ in domo s̃. Sic luceat lum̃
ur̃m corã hominibꝰ: ut scirent se tanꝗ̾ luẽnas de

Expanded text:
 facta sunt omnia? Non est ita. Nam illud Verbum lumen est, sed lucerna non est. Lucerna quippe creatura est, non Creator, quae participatione incommutabilis lucis accenditur. Hoc erat Joannes, de quo dicit Verbum Deus, «Ille erat lucerna ardens et lucens» . Sed lumen est et lucerna: et tamen in comparatione Verbi, de quo dictum est, «Deus erat Verbum,» non erat ille lumen; sed missus est, ut testimonium perhiberet de lumine. Erat enim lumen verum, non quod illuminatur, ut homo, sed quod illuminat omnem hominem . Nisi autem et lucerna lumen esset, non diceret Apostolis, «Vos estis lumen mundi.» Quo audito ne id se putarent esse, quod ille qui hoc dixerat; nam et de seipso quodam loco dixit, «Ego sum lumen mundi» : ait illis de illis, «Non potest civitas abscondi odio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt: sic luceat lumen vestrum coram hominibus» ; ut scirent se tanquam lucernas de
Abbreviated transcription (Latin):
corporis: exultatio tam̃ cordis. Deinde subiecit.
nclinaui cor meũ ad faciendas iustificationes
tuas in ȩt̾nũ: ꝓpt̃ retributionẽ. Qui dic̃ ineli¬
naui cor meũ. ipse iã dixerat inclina cor meũ
intestimonia tua: ut incelligamꝰ simul hoc esse
et diuni muneris et ꝓpͥȩ uoluntatis. Sed nũqͥd
in ȩc̾nũ facturi sumꝰ iustificationes dei: Oꝑa illa qͥ¬
dẽ quȩ oꝑam̃ circa ꝓximoꝵ necessitates ȩt̃na eẽ ñ
poss̾ sic̃ nec ipsȩ necessitates. Sed si ñ diligendo
ista facimꝰ: nulla ẽ. iustificatio. Si autẽ diligendo:
ȩtña ẽ ipsa dilectio eiq ȩtna parata ẽ. retributi¬
o. łpt̃ quã retributionẽ. dic̃ se inclinasse corsuũ
ad faciendas iustificationes dei: ut in et̃nũ dili-¬
gens. in ȩc̃nũ mereat᷑ habere qđ diligit.

Expanded text:
corporis, exsultatio tamen cordis. 8. «vers.corporis, exsultatio tamen cordis. 8. «vers.iendas justificationes tuas in aeternum, propter retributionem.» Qui dicit, «Inclinavi cor meum;» ipse jam dixerat, «Inclina cor meum in testimonia tua;» ut intelligamus simul hoc esse et divini muneris et propriae voluntatis. Sed numquid in aeternum facturi sumus justificationes Dei? Opera illa quidem quae operamur circa proximorum necessitates, aeterna esse non possunt, sicut nec ipsae necessitates: sed si non diligendo ista faciamus, nulla est justificatio; si autem diligendo, aeterna est ipsa dilectio, eique aeterna parata est retributio; propter quam retributionem dicit se inclinasse cor suum ad faciendas justificationes Dei, ut in aeternum diligens, in aeternum mereatur habere quod diligit.
Abbreviated transcription (Latin):
osuer̃ inqͥt peccatores laqueũmͥ: et amanda¬
tis tius ñ erraui. Unde hoc. nisi qr eiꝰ anima in ma¬
uno ũbo uolentes dicere. qđ uno ũbo in grecopo¬
sitũ ẽ: hereditaui int̃p̃catis. Qdet silatinũ eẽ. pos¬
set: magis significaret eũ qͥ dedit hereditatẽ. quã
eũ qͥ accepit: ut sic e̾et. hereditaui. qͦmͦ ditaui
Meliꝰ gͦ duobꝰ ub̃ insinuat᷑ integer sensus. siue di¬
acqͥsierit hereditate: testimonia inqͥt tua. Qͥd in¬
confiteret᷑: id ÷ ut martir dĩ fieret atq eiꝰ martiria
diceret. sic̃ martires dict̃ a patre sibi cuiꝰ heres ẽ.
eẽ. collatũ : Multi qͥppe uoluer̃. nec potuer̃. Nul¬
litam̃ potuer̃ nisi qͥ uoluer̃: qi ñ potuissent. si te¬
stimonia dĩ negare uoluissent. Sed eciã ipsoꝵ p̃¬
parata ẽ. uoluntas a dño. Ideo hȩc hereditate se
acqͥsisse iste testat᷑. Et hoc in ȩt̾nũ: qr ñ ẽ in eis gła
breuitẽpore patientiũ. et sine fine regnantium.

Expanded text:
osuerunt,» inquit, «peccatores laqueum mihi, et a mandatis tuis non erravi.» Unde hoc, nisi quia ejus anima in mauno verbo volentes dicere quod uno verbo in graeco positum est, «Haereditavi» interpretati sunt. Quod etsi latinum esse posset, magis significaret cum qui dedit haereditatem, quam eum qui accepit; ut sic esset «haereditavi,» quomodo, Ditavi. Melius ergo duobus verbis insinuatur integer sensus; sive diacquisierit «haereditate; Testimonia,» inquit, «tua.» confiteretur; id est, ut martyr Dei fieret, atque ejus martyria diceret, sicut martyres dicunt, a Patre sibi, cujus haeres est, esse collatum? Multi quippe voluerunt, neque potuerunt: nulli tamen potuerunt, nisi qui voluerstimonia negare voluissent. Sed etiam ipsorum praeparata est voluntas a Domino. Ideo haec haereditate se acquisisse iste testatur, et hoc «in aeternum;» quia non est in eis gloria ria est brevi tempore patientium, et sine fine regnantium.
Abbreviated transcription (Latin):
met᷑. et una relinquet᷑. In agro s̃ qͥ gub̃nant ȩccłiã.
Uidete si ñ apłs in agro erat: qͥ dic̃ ego plantaui a-¬
pollorigauit. sed ds̃ increm̃tũ dedit. In lecto autẽ
eos incelligi uoluit: qͥ amauer̃ quietẽ. Per lectũ e¬
nĩ qͥetẽ uoluit intelligi: ñ se miscentes turb̾ ñ tu¬
multui generis humant: in otio seruientes cdeo.
Et inde tam̃ unꝰ assumet᷑: et unꝰ relinquet᷑. Sunt
ibi ꝓbi: et sibi reꝓbi. Ne expauescatis qͣndo ibi
inueniunt᷑ reꝓbi. Nã et latent qͥdã: qͥ ñ inuenien-

Expanded text:
metur, et una relinquetur» . In metur, et una relinquetur» . In idete si non in agro erat: «Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit» . In lecto autem eos intelligi voluit, qui amaverunt quietem; per lectum enim quietem voluit intelligi; non se miscentes turbis, non tumultui generis humani, in otio servientes Deo: et inde tamen unus assumetur, et unus relinquetur. Sunt ibi probi, et sunt ibi reprobi. Ne expavescatis quando ibi inveni
Abbreviated transcription (Latin):
cũ congregatis: Sed tam̃ dicere consuert̾. Quid
sibi uult nom̃ monachoꝵ : Quanco meliꝰ nos dicimꝰ.
qͥd sibi uult nom̃ circũcellionũ : Sed ñ inqͥunt uo¬¬
cant᷑ circũ celliones. forte corrupto sono nominis eos
appellamꝰ. Dicturis nob̾ integrũ nom̃ ipsoꝵ. Forte
circũcelliones uocant᷑: ñ certicelliones. Plane si hoc
uocant᷑: exponunt qͥd sint. Nã circũ celliones dicti
s̃ qđ circũ cellas uagant᷑. Solent enĩ ire hac et illac
nũꝗͣ habentes sedes: et facere quȩ nostis. et quȩ illi
et clerici falsi. et fideles falsi. Omĩa genera fr̃s mei
tria quȩ aliqͣndo uob̾ cõm̃dauimꝰ et ut puto ñ
semel: habent bonos suos. habent malos suos. De
tribꝰenĩ ipsis generibꝰ dictũ ẽ: duo in agro. unꝰ assu.¬
met᷑ et inꝰ relinquet᷑. Et duo in lecto: unꝰ assumet᷑.
et unꝰ relinquet᷑. Et duȩ in molendino: una assu-¬

Expanded text:
cum congregatis. Sed tamen dicere consueverunt: Quid cum congregatis. Sed tamen dicere consueverunt: Quid sibi vult nomen monachorum? Quanto melius dicimus nos: Quid sibi vult nomen circellionum? Sed non, inquiunt, vocantur circelliones. Forte corrupto sono nominis eos appellamus. Dicturi sumus vobis integrum nomen ipsorum? Forte circumcelliones vocantur, non circelliones. Plane si hoc vocantur, exponant quid sint. Nam circumcelliones dicti sunt, quia circum cellas vagantur: solent enim ire hac, illac, nusquam habentes sedes; et facere quae nostis, et quae illi et clerici falsi, et fideles falsi. Omnia genera, fratres mei, tria quae aliquando vobis commendavimus, et ut puto, non semel, habent bonos suos, habent malos suos. De tribus enim ipsis generibus dictum est: «Duo in agro; unus assumetur, et unus relinquetur: et duo in lecto; unus assumetur, et unus relinquetur: et duae in molendino; una assu
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd ẽ in unũ : Erat inqͥt illis anima una et cor unũ
in dm̃. Ipsigͦ priꝰ audier̃: ecce ꝗͣ bonũ et ꝗ iocundũ.
habitare fr̃s in unũ. Primi audier̃. sed ñ soli audier̃.
Non enĩusq ad illos ista dilectio. et unitas frm̃ Uenit
enĩ et ad posteros ista caritatis exultatio: et uotũ dño.
Sed debet ee. impigeranimꝰ ut uoueat et reddat: ne
cũ se minꝰ idoneũ putat ad uo reddendũ. piger sit
aduouendũ. Plane nũꝗͣ reddet: si de suo putat se
redditurũ. Ex uoce huiꝰ psalmi appellatis ẽt mona-¬
chi: ne qͥs uob de ito nomine insultet catholicis En.
ut erubescendo sanent᷑: illi uob̃ insultant de mona-¬
chis. Primo si cõparandis : uos uidete. Si ũbis ur̃is
opꝰ ẽ: iã laboratis. Non opꝰ ẽ. nisi ad moneatis unum-¬
quẽq ut attendat solũ: attendat et cõparet. Qͥd
opꝰ ẽ. ut ũbis nr̃is cõparent᷑ ebriosicũ sobriis. p̃cipi¬
tes cũ considatis. furentes cũ simplicibꝰ. uagantes

Expanded text:
ma una et cor unum in Deum» . Ergo ipsi prius audierunt, «Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum.» Primi audierunt, sed non soli audierunt. Non enim usque ad illos ista dilectio et unitas fratrum venit. Venit enim et ad posteros ista charitatis exsultatio, et votum Deo. Sed debet esse impiger animus, ut et voveat, et reddat; ne cum se minus idoneum putat ad reddendum, piger sit ad vovendum. Plane nunquam reddet, si de suo se putaverit redditurum. 3. Ex voce hujus psalmi appellati sunt et Monachi, ne quis vobis de isto nomine insultet Catholicis. Quaitis, ut erubescendo salventur; illi vobis insultant de monachis. Primo si comparandi sunt, vos videte; si verbis vestris opus est, jam laboratis. Non opus est, nisi ut admoneatis unumquemque ut attendat; solum attendat, et comparet. Quid opus est verbis vestris? Comparentur ebriosi cum sobriis, praecipites cum consideratis, furentes cum simplicibus, vagantes
Abbreviated transcription (Latin):
lit in hunc mundũ. nichil potest de mundo aufer¬
re: cogitantẽ quẽ ad modũ diues ille qͥ ardebat in
flãma apud inferos guttã stillari sibi de digito de¬
siderauit eiꝰ qͥ micas de m̃sa eiꝰ concupiscebat. Cogitan¬
aurizent sibi fundam̃tũ bonũ infuturũ : ut ap¬
p̃hendant uerã uitã . Ecce quȩ assumit᷑ de molen-¬
dino. Qualis autẽ ille diueserat qͥ induebat᷑ pur¬
pura et bisso. et epulabat᷑ qͦtidie splendide. et ia.¬
centẽ ad ianuã suã pauꝑẽ contẽpnebat. relinque¬
tur: qi de molendino una assumet᷑ t̃ una re¬
linquet᷑. Sic diẽ et ierechiel de tribͦꝑsonis in qͥbs
ñ absurde triageͤnera intelligimꝰ: cũ miserit ds̃
gladiũ in t̾rã. si fuerint in medio eoꝵ noe. daniel
et iob ñ lib̾abunt filios neq filias. sed ipsi solisalius
quȩdã genera significauit. Noe significat recto
deo idẽ uxorẽ ñ querens. Erat uir scs in desidiis
cȩlestibꝰ uitã gerens: tẽptatꝰ in multis. et inuentꝰ

Expanded text:
lit in hunc mundum, nihil potest de mundo auferre; cogitantem quemadmodum dives ille qui ardebat in flamma apud inferos, guttam sibi destillari de digito desideravit ejus qui micas de mensa ejus concupierat. Cogitanaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam» . Ecce quae assumetur de molenebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide, et jacentem ad januam suam pauperem contemnebat , relinquetur. Quia de molendino una assumetur, et una relinquetur. 5. Sic dicit et Ezechiel de tribus personis, in quibus non absurde tria haec genera intelligimus: «Cum miserit Dominus gladium in terram, etsi fuerint in medio eorum Noe, Daniel et Job, non liberabunt genera quaedam significavit. Noe significat rectorDeo, id est, uxorem non quaerens. Erat vir sanctus, in desideriis coelestibus vitam gerens; tentatus in mul
Abbreviated transcription (Latin):
hoc peccatũ Illi gͦ tanꝗͣ barba erant. Multi enĩ
haberemꝰ. Sed qr descendit et in orã uestim̃ti. sic
enĩ aic Qđ descendit in orã uestim̃ti eiꝰ secu-¬
ta ẽ ȩccłia. de ueste dñi peꝑit monasteria. Nã
uestis sac̃docalis ȩcclłiam significat. Ipsa ẽ uestis
de qͦ dic̃ apłs: ut exhiberet sibi głosã eccłiã ñ ha¬
bentẽ maculã neq rugã. Mundat᷑ ut ñ habeat
maculã extendit᷑ ut ñ habeat rugã. Ubi extendit
fullo nisi in ligno: Uidemꝰ qͦtidie a fullonibꝰ tun.¬
cas qͦdã mͦ crucifigi. Crucifigunt᷑: ut rugã ñ habe¬
ant. Qͥd ẽ gͦ ora uestim̃ti fr̃s mei : in ora uestim̃ti qͥd
accepturi sumꝰ: Ora finis uestim̃tiẽ. Qͥd accepturi

Expanded text:
 Ergo illi tanquam barba erant. Multi enim haberemus. Sed quia descendit et in oram vestimenti; sic enim ait, «Quod descendit in oram vestimenti ejus:» secuta est Ecclesia, de veste Domini peperit monasteria. Nam vestis sacerdotalis Ecclesiam significat. Ipsa est vestis de qua dicit Apostolus, «Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, neque rugam» . Mundatur, ut non habeat maculam; extenditur, ut non habeat rugam. Ubi eam extendit fullo, nisi in ligno? Videmus quotidie a fullonibus tunicas quodammodo crucifigi: crucificuntur, ut rugam non habeant. Quid est ergo ora vestimenti? fratres mei, in ora vestimenti quid accepturi
Abbreviated transcription (Latin):
mon qͥ descendit suꝑ montẽ sion. hoc uoluit in¬
telligere fr̃s mei. grãm dei eẽ. qđ fr̃s habitant in
unũ: ñ ex suis uiribꝰ. ñ ex suis meritis: sed ex illius
dr̃i dono. ex illiꝰ grã: sic̃ ros de cȩlo. Non enĩ t̾rasi¬
bipluit. Aut ñ qͥcqͥd genuerit arescit. nisi pluuia
desuꝑ descendat: Dic̃ qͦdã loco in psalmo. Pluiuiã
uoluntariã segregas ds̃ hereditati tuȩ. Iuare dix̃
uoluntariã : Iuia ñ meritis nr̃is. sed illiꝰ uolunta¬

Expanded text:
Sion.» Hoc voluit intelligi, fratres mei, gratiam Dei esse quod fratres habitant in unum; non ex suis viribus, non ex suis meritis, sed ex illius dono, sed ex illius gratia, sicut ros de coelo. Non enim terra sibi pluit, aut non quidquid genuerit arescit, nisi pluvia desuper descendat. Dicit quodam loco in psalmo: «Pluviam voluntariam segregabis, Deus, haereditati tuae» . Quare dixit «voluntaria
Abbreviated transcription (Latin):
fectionẽ intelligimꝰ: qr in ora ꝑficit᷑ uestimentũ.
Et illi ꝑfecti. qͥ nor̃ habitare in uũ: illi ꝑfecti qui
legẽ implent. Iuomͦ autẽ implet᷑ lex xp̃i. ab eis qui
habitant fr̃s in unũ: Audi apłm. Inuicẽ onera
ur̃ã portate: et sic implebitis legẽ xp̃i. Hȩc ẽ. ora
uestim̃ti. Quomͦ fr̃s mei intelligimꝰ quã orã dicat.
qͦ potuit descendere ungentũ : ñ puto qđ oram
uestim̃ti. in lat̾̃ibꝰ uoluit intelligi. Sunt enĩ orȩ
in lateribꝰ. Sed abarba descendere ungentũ ad o-¬
rã potuit: quȩ in capite ẽ: ubi caput aꝑit᷑. Tales
s̃ qui habitant in unũ: ut qͦmͦ ꝑ istã orã intrat

Expanded text:
ectionem intelligimus, quia in ora vestimentum perficitur; et illi perfecti, qui norunt habitare in unum? Illi perfecti qui legem implent. Quomodo autem impletur lex Christi ab eis qui habitant fratres in unum? Audi Apostolum: «Invicem onera vestra portate, et sic implebitis legem Christi» . Haec est ora vestimenti. Quomodo, fratres mei, intelligimus, quam oram dicat, quo potuit descendere unguentum? Non puto quod oram vestimenti in lateribus voluit intelligi. Sunt enim orae in lateribus. Sed a barba descendere unguentum ad oram potuit, quae in capite est, ubi aperitur capitium. Tales sunt qui habitant in un