comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
diesthar in carra quinq et ducentianni: et moꝵ¬
tuusẽ thara incarra: Nonsieautẽ accipiendũe. qͣ si
om̃s hosdies ibi egerit s quia om̃s dies uite
sue qui fuerunt anni ducenti quinq ibi compleue¬
nt . Alio quim: nesciet᷑ qͦt annos upcent chara. qm̃
ñ legit᷑ quoto atino uitȩ suȩ inciriã in carrã tiene.¬
rit. Et absurdũ e. existimare in ista serie generat¬
onum. ubidiligent̃ commemorat᷑ qt annosquis
uitert: huiꝰ solius numerũ amiorumute ñ comĩdai¬
tum es̃ memoriȩ: Qđ enĩ quorũdam eadem scriptu¬
ra cominemorat: tacent᷑ anni: ñ sunt in hocordine
in quo temꝑum dinumeratio discessione gignen¬
tium et genitorũ successione concexit᷑:. Iste autem
ordo qui dirigit᷑ ab adam usq ad noc et inde usq
ad abraham: suie numero aunorũ uitȩ suȩ nemi¬
nem continet: Qđ uͦ commemorata morte chare
patris abrahã deindelegit᷑. et dix̃ ds̃ ad abrahã. exi
de t̾ra tua & decognatione tita et dedomo patris

Expanded text:
ae in Charra quinque et ducenti anni, et mortuus est in Charra . Non sic autem accipiendum est, quasi omnes hos dies ibi egerit; sed quia omnes dies vitae suae, qui fuerunt anni ducenti quinque, ibi compleverit: alioquin nesciretur quot annos vixerit Thara, quoniam non legitur quoto anno vitrit: et absurdum est existimare in ista serie generationum, ubi diligenter commemoratur, quot annos quisque vixerit, hujus solius numerum annorum vitae non commendatum esse memoriae. Quod enim quorumdam, quos eadem Scriptura commemorat, tacentur anni, non sunt in hoc ordine in quo temporum dinumeratio discessione gignentium et genitorum successione contexitur. Iste autem ordo, qui dirigitur ab Adam usque ad Noe, et inde usque ad Abraham, sine numero annorum vitae suae neminem continet. Quod vero commemorata morte Thare patris Abraham, deinde legitur: Et dixit Dominus ad Abraham. Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris
Abbreviated transcription (Latin):
eiq fuerat fut᷑a subiecta. tam̃ in aliquid maiꝰ
intenta fuisse istam ꝓphetiã qͣ dicctm ẽ Popls
popłm suꝑabit. et maior seruiec minori conueni.¬
entiꝰ credit᷑ Et qͥd ẽ. hoc nͥ qđ inuidȩis et xp̃ia¬

Expanded text:
eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior seruiet minori, conuenientius creditur. Et quid est hoc, nisi quod in Iudaeis et Christia
Abbreviated transcription (Latin):
inchal Qua molestia cum angeret᷑: dñm int̾ro¬
gauit: Accepitq responsum: Duȩ gentes in utero
tuo sunt: et duo popłi de uentre tuo seꝑabiuit᷑
quia nondum illis natis nec aliquid agentib
bonis seu mali sine ullis bonis meritis eligit᷑ mi¬
nor maiore reꝓbato. quando ꝓc uldubio quan¬
tum attinet ad originale peccatũ ambo pares
erant Quantũ autem ad ꝓpͥum ulliꝰ eorũ: nul¬
lumerat S nunc de hac redicere aliquid latius
instituti oꝑis ratio ñ sinit Unde in aliis multa¬
iam diximus Qđ autẽ diccumẽ. maior seruiet
minori: nemo fere nr̃orum alit̃ incellexit. qͣm
maiorẽ popłm uidõrũ minori xp̃iano popło ser¬
uiturum Et reuera quamuis ingente idumeoꝵ
quȩ nata ẽ. de maiore cui duo nomina erant:
Nam et esau uocabat᷑ et edom: unde idumei
hoc uidi possit impletũ: quia postea suꝑ atͣa
fuerat a popło qui ortꝰ ẽ ex minore. idẽ. isrłitico.

Expanded text:
inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interroinclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogavit, accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt, et duo populi de ventre tuo separabuntur, ia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dicere aliquid latius instituti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa diximus. Quod autem dictum est: Maior seruiet minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃t̃ isaac nullusẽ. heres et ñ qui filii carnis hi
filii dĩ: s filii ꝓmissionis depucant᷑ in semine:
De quo dictũ ẽ Inisaãc uocabit᷑ tͥ sem̃ Neq
enim uideo curetiã cethura pꝰ uxoris mortẽ du¬
eta: nͥ ꝓpt̃ hoc misteriũ dicta sit concubina S
quisqͥs hec ñ uult inistis significationib acci¬
ꝑe: ñ calumniet᷑ abrabe Quid si enĩ et hoc
ꝓui sumẽ. contͣhereticos futuros. scđarũ ad¬
ũsarios nuptiaꝵ. ut in ipso patre mulcarũ gen¬
trum pꝰ obitũ coniugis iterũ conuigari demon¬
straret᷑ ñ eẽ peccatũ : Et mortuus ẽ. ab raham:
cũ eẽt. annorũ centũ septuaginta Annorũ
gesimum quo ei naci sunt fili illud memorabiltẽ.
qđ cum illi dm̃ raganti ut parerec uxoreiꝰ quȩ stenł
erat concessis dñs qđ petebat atq haberet illa
conceptim gestiebant gemini adhuc inutero eiꝰ

Expanded text:
praeter Isaac nullus est haeres; et non qui filii carnis, hi praeter Isaac nullus est haeres; et non qui filii carnis, hi filii Dei; sed filii promissionis deputantur in semine , de quo dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen . Neque enim video, cur etiam Cethura post uxoris mortem ducta, nisi propter hoc mysterium, dicta sit concubina. Sed quisquis haec non vult in istis significationibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc provisum est contra haereticos futuros secundarum adversarios nuptiarum, ut in ipso patre multarum gentium post obitum conjugis iterum conjugari demonstraretur non esse peccatum? Et mortuus est Abraham, cum esset annorum centum septuaginta quinque gesimum quo ei nati sunt filii, illud memorabile est, quod cum illi Deum roganti ut pareret uxor ejus, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, atque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero ejus
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tu. a nouum existiant ꝑtinere: Ambȩ qͥp¬
pe et uxores abrahȩ et concubinȩ sunt appella¬
tȩ. sarauͦ nũqͣm dicta ẽ. concubina: slam et qñ
data ẽ. agar abrahȩ: ita scriptũ ẽ Q app̃hen.¬
dit sarai uxorabrabã agar egipriam ancillã
suam. pꝰ decem a nnos qͣm habitauerat abrahã
in t̾ra chanaan. et dedit eam abrahã uiro suo
ipsi uxorem: De cethura autẽ qͣm pꝰ obitũ sarȩ
accepit.: sic legit᷑. Adiciens autẽ abraham sump.¬
sit uxorem : cui nom̃ cethura: Eoce ambȩ dicunt᷑
uxores. ambȩ porro concubunȩ repꝑuintur
ham om̃enisensũ suum isaac filio suo: et filiis¬
concubinarũ suarũ dedit abrahã dationes:
et cliuisit eos ab isaac filio suo. ad huc se uiuo
acdorientem int̾ra orientis: Habent gͦ ñ nulla
nuinera filiĩ concubinarũ. s ñ ꝑueniunt ad reg¬
num ꝓ missũ. nec heretici nec uidĩ carnales: qͥa

Expanded text:
mentum novum existimant pertinere? Ambae quipmentum novum existimant pertinere? Ambae quippe et uxores Abrahae, et concubinae sunt appellauero numquam dicta est concubina. Nam et quando data est Agar Abrahae, ita scriptum est: Et adprehendit Sara uxor Abram Agar Aegyptiam ancillam suam post decem annos, quam habitauerat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram uiro suo ipsi uxorem. De Cettura autem, quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adiciens autem Abraham sumsit uxorem, cui nomen Cettura. Ecce ambae dicuntur uxores; ambae porro concubinae fuisse repeham omnem censuconcubinarum suarum dedit Abraham dationes, et dimisit eos ab Isaac filio suo adhuc se vivo, ad Orientem, in terram Orientis . Habent ergo nonnulla munera filii concubinarum, sed non perveniunt ad regnum promissum, nec haeretici, nec Judaei carnales: quia
Abbreviated transcription (Latin):
Tunc gͦ scđmn narracionẽ stephani int̾ra illa ẽ.
licet patrissui quitolligit᷑. ante brennium fu¬
patris sui: cum annoꝵ quadraguita eẽt isaãc
duceret qñ abeiꝰ qñ ab eiꝰ pacre in mesopotamiã
seruus missusẽ. qͥd aliud de monstratũ ẽ. cũ eidẽ
seruodixit abraham. pone manũ cuã sub fe¬
exillo femore crahebat᷑ fuisse uenturũ: Nũqͥd
hec parua sunt p̃nunciatȩ indicia ueritatis.
uilt qdđ abraham pꝰ mortẽ sarȩ cethurã dixit
uxorem: u̾bi absit i ncontinentiã suspicemͣ.
p̃sercim in illa iam ȩcate. et in illa fidĩ scĩtate:
An adhuc ꝓcreandi fili querebant̾ cumiã dõ
ꝓmictente tanta mulciplicatio filiorq isa ac ꝑ
stellas cȩli et arenã te fidȩ ꝓbatissimateneret᷑:
S ꝓ fecto si agar et ismael doccore apło signifi¬
cant᷑ carnales uet̾is testam̃ti. cur ñetiam cechu¬
ra et filii eiꝰ significent carnales. qui se ad cesta¬

Expanded text:
Tunc ergo secundum narrationem Stephani in terra illa est Tunc ergo secundum narrationem Stephani in terra illa est licet patris sui, qui colligitur ante biennium fupatrui sui, cum annorum quadraginta esset Isaac, duceret, quando ab eius patre in Mesopotamiam seruus missus est, quid aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: Pone manum tuam sub fee in carne, quae ex illo femore trahebatur, fuisse uenturum? Numquid haec parua sunt praenuntiatae indicia ueritatis, vult, quod Abraham post mortem Sarrae Cethuram duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa jam aetate, et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum jam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas coeli et arenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore Apostolo, significaverunt carnales veteris Testamenti ; cur non etiam Cethura et filii ejus significent carnales, qui se ad Testa
Abbreviated transcription (Latin):
Nuno siui eo qđ ꝓdest nunc scire feci Ita hic dñs
multiplicabo sem̃tuum tamꝗͣ stellascęli. et tã¬
qͣm arenam quȩ ẽ. uixta labium maris. et here¬
ditate possidebit sem̃tuum ciuitates adũsarioꝵ:
Et benedicent᷑ in semine tuo om̃s gentes t̃re: qͥa
obaudisti uoci meȩ Hoc mͦẽ. illa deuocatione
gentium in semine abtahȩ pꝰ holocaustũ qͦ signi¬
ficatusẽ: xp̃s etiam uiratione fidĩ firmata ẽ. ꝓ.¬
missio Sepeeium ꝓmiserat: s ñ uiraũat Quid
si confirmatio. et infideliũ quedam increp̾atio:
Posthȩc sara mortua ẽ. centesimo uicesimo et.¬
septimo anno uitȩ suȩ centesimo autẽ. et xxxͦ.
septimo. uirisui Decẽ qͥppe annis eam p̃cedebat
abetate. sic̃ ipse quando sibi ex illa ꝓmissus ẽ
filius ait Simͥ centũ annorũ nascet᷑ filiꝰ : et si sa¬
ra annorũ nonaguita pariet Cunc enim dgrũ¬
emit abraham: inquo sepeliuit abraham uxorẽ:

Expanded text:
Nunc sciui, pro eo quod est nunc sciri feci: ita hic Dominus Nunc sciui, pro eo quod est nunc sciri feci: ita hic Dominus multiplicabosementuum tamquam stellas caeli et tamquam harenam, quae iuxta labiummaris. Ethereditatepossidebitsemen tuum ciuitates aduersariorum, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obaudisti uocem meam. Hoc modo est illa de uocatione gentium in semine Abrahae post holocaustum, quo significatus est Christus, etiam iuratione Dei firmata promissio. Saepe enim promiserat, sed numquam iurauerat. Quid si confirmatio et infidelium quaedam increpatio? Post haec Sarra mortua est, centensimo uicensimo septimo anno uitae suae, centensimo autem et tricensimo septimo uiri sui. Decem quippe annis eam praecedebat aetate; sicut ipse, quando sibi ex illa promissus est filius, ait: Si mihi annorum centum nascetur filius, et si Sarra annorum nonaginta pariet. Tunc emit agrum Abraham, in quo sepeliuit uxorem.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓhibitus. quis erat ille aries qͦ immolato implecũ
ẽ. significatio sanguine sacrificuine Nempe qñ
eum uidit ab rahã: cornibꝰ in frutice tenebat᷑ Quis
gͦ ille figurabat᷑ nͥ iħs anteqͣm immolaret᷑ spinis
uid aicis corronatꝰ : S diumna ꝑ angłm ũba potiꝰ
audiamꝰ: Aie quippe scriptura Et extendit abra-¬
ham manũ suam sumere macherã: ut occidet
filium suũ Et uocauit illũ angłs dñi decelo: ec
dixit: Abraham: Ille autẽ dixit: Ecce ego: Et dix̃.
Nonmicias manũ cuam suꝑ puerum: neq facias
illi quicqͣm: Nunc enim scui quia tunes dm̃ tuũ:
et ñ peꝑcisti filio tuo dilecto ꝓpt̾me Nunc siui
dictum ẽ: nunc scur feci seq enĩ hoc ndũsciebat ds̃:
Beinde arieco illo immolato ꝓ isa acfilio suo uoca¬
uit ut legit᷑ abrabam nom̃ loei illiꝰ dñs udet. tt
dicunt hodie in monte dñs apparuit sic̃ dictũ ẽ:

Expanded text:
prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum est significatiuo sanguine sacrificium? Nempe quando eum uidit Abraham, cornibus in frutice tenebatur. Quis ergo illo figurabatur, nisi Iesus, antequam immolaretur, spinis Iudaicis coronatus? Sed diuina per angelum uerba potius audiamus. Ait quippe scriptura: Et extendit Abraham manum suam sumere machaeram, ut occideret filium suum. Et uocauit illum angelus Domini de caelo et dixit: Abraham! Ille autem dixit: Ecce ego. Et dixit: Non inicias manum tuam super puerum, neque facias illi quicquam; nunc enim sciui quia times Deum tuum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me. Nunc sciui dictum est \'nunc sciri feci\'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus uidit; ut dicant hodie: In monte Dominus apparuit. Sicut dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
uocabit᷑ tͥ sem̃: idẽ inquit: Nonqͥfilii carnis hi filii
dĩ. s filii ꝓmissionis. depucant᷑ in semine: Ne ꝑhoc
filii ꝓmissionis. ut sint sem̃ ab rahȩ. inisaãc uocant᷑.
hoce. in xp̃o uocante grã congregant᷑: hanc gͦ ꝓmif¬
sionem piuspat̃ fidelit̾ tenens. quia ꝑhunc oporte¬
bat impleri quẽ ds̃ iubebat occidi: ñ hesitauit qđ
sibi redli poterat immolatꝰ. quidari potuit ñsꝑatꝰ:
Sic intellectumẽ. et in ȩpła ad hebreos. et sic expo¬¬
nussus situm: fide inquit p̃cessit abraham. isaac temptaiꝰ.
et unicũ obculit qui ꝓmissiones suscepit: Adquẽ
idiodictumẽ. in isa ac uocabit᷑ tͥsem̃: cogitansqͥa et ex
mortuis excitare potest ds ꝓinde addidit: d hoc
etiam eũ. et insimilicudinẽ adduxit Cuiꝰ sinuli¬
dñs crucẽ suã. ita sibi ligna ad uictimȩ locum
quibꝰ fuerat imponendus. ipse portauit Postre¬
mo quia isaac occiꝰᷤ n oportebat. pꝰea qͣm ẽ. pat̾ fenre

Expanded text:
nquit, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae, in Isaac uocantur, hoc est in Christo uocante gratia congregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, quem Deus iubebat occidi, non haesitauit, quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic intellectum est et in epistula ad Hebraeos, et sic expositum. Fide, inquit, praecessit Abraham Isaac tentatus et unicum obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cogitans quia et ex mortuis suscitare potest Deus. Proinde addidit: Pro hoc etiam eum et in similitudinem adduxit; cuius similiDominus crucem suam, ita sibi ligna ad uictimae locum, quibus fuerat inponendus, ipse portauit. Postremo quia Isaac occidi non oportebat, postea quam est pater ferire
Abbreviated transcription (Latin):
plum Inde rursus abraham fecit ingeraris apd̃
regem ciuitatis illiꝰ abimelech qđ in egipto de
conuige fecerat. eiq similit̾ intacta red̾dita ẽ Ubi
sane abraham obuirganti regi cur caciusset uxo¬
rem. sororemq dixisset: aꝑiens qđ timuerit. etiã
hoc addidit Et enim soror mea ẽ. de patre: s ñde
matre: Quia de patre suo soror erat abrahȩ: de qua
ꝓpinqua erat eĩtis Cantȩ autẽ pulchrttudinis fu¬
it: ut eciam in illa ȩtate posset ad amari: Post hȩc

Expanded text:
plum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput plum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soror erat Abrahae, de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset adamari. C
Abbreviated transcription (Latin):
adhebreos. ubi cum hospitalitas laudaresꝰ ine
mitteret᷑ abianȩ. diuinũ datũ ẽ. eciã taleres¬
ponsũ ut diceret᷑: Abraham erit inmagnã gen¬
tem et multã: et benedicent᷑ in eo om̃s gentes
trȩ: Et hic duo illa breuissime plenissimeq ꝓmis¬
sa sunt Gens isrł scłm carnẽ: ec om̃s gentes scłm
loch. et ueniente igneo imbrede cęlo: tota illa re¬
gio impiȩ ciuitatisꝰ incinerẽ ũ sa ẽ. Ubi suprai
mascłos intanta consuecudine conualuerant:
qm tam̃ leges solent aliorũ factorũ p̃bere licentiã:
Serũ et ha eorum suppliciũ spetim̃ futi udicũ
diuini fuit: Nã quo ꝑtinet qđ ꝓhibiti sunt qui
lib̾abant᷑ ab angłis retro respicere. nͥ qͥa ñẽ. animo
redeundum ad uecerem uitã qua ꝑ gr̃am regene.¬
Deniq uxor loch ubi respexit remansit: et insa¬
lem conũsa hominibꝰ fidelibꝰ qđ dam p̃stitit condi¬
m̃tum qͦ sapiant aliquid unde illud caueat᷑ exem¬

Expanded text:
ad Hebraeos, ubi, cum hospitalitas laudaretur, Pead Hebraeos, ubi, cum hospitalitas laudaretur, Peromitteretur Abrahae, diuinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur: Abraham erit in magnam gentem et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae. Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunt, gens Israel secundum carnem et omnes gentes secundum Loth et ueniente igneo imbre de caelo tota illa regio inpiae ciuitatis in cinerem uersa est, ubi stupra in masculos in tantam consuetudinem conualuerant, quantam leges solent aliorum factorum praebere licentiam. Verum et hoc eorum supplicium specimen futuri iudicii diuini fuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberabantur ab angelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad ueterem uitam, qua per gratiam regeneDenique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exem
Abbreviated transcription (Latin):
quia inuenit puertuus miscđiam ante te: et q̃
secunt᷑: De inde pꝰhȩc ũba: singłatit̃ illi respon¬
dit & dñs cum in duobꝰangłis eẽt: dicens Ecce mi¬
seratus sum faciẽ tuanr et cȩtera. Unde multo ẽ.
credibiliꝰ qđ et abraham intribꝰ et loch in duobꝰ
uiris dũm agnoscebant: cui ꝑ singłarẽ numerũ
loquebant᷑ etiã cum eos homines eẽ. arbitrarent᷑:
Neq enimobaliã causam sic eos susceꝑunt ut
tamqͣm mortalibꝰ et humana refectione indigen¬
tib muustrarent: s erat ẜfecto aliquid qđ ita ex¬
cellebant licet tamqͣm homines. ut in eis eẽ. ho¬
minem sic̃ eẽ assolet in ꝓpħis. hi qui hospitalita.¬
tis illis exhibeant curã dubitare ñ possent. atq
ideo et ipsos aliquanto pluralit̃. et in eis dñm
aliquando singłarit̾ appellabant: Angłos
autẽ fuisse scripcura testat᷑ ñ solum in hoc gene¬
sis libro ubi hȩc gesta narrant᷑. uerumetiã inepła

Expanded text:
quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et \'quae quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et \'quae sequuntur. Deinde post haec uerba singulariter illi respondet et Dominus, cum in duobus angelis esset, dicens: Ecce miratus sum faciem tuam, et cetera. Unde multo est credibilius, quod et Abraham in tribus et Loth in duobus uiris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur; neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tamquam mortalibus et humana refectione » indigentibus ministrarent; sed erat profecto aliquid, quo ita excellebant, licet tamquam homines, ut in eis esse Dominum, sicut esse adsolet in prophetis, hi, qui hospitalitatem illis exhibebant, dubitare non possent; adque ideo et ipsos aliquando pluraliter et in eis Dominum aliquando singulariter appellabant. Angelos autem fuisse scriptura testatur, non solum in hoc genesis libro, ubi h
Abbreviated transcription (Latin):
et uidens ꝓcurrit inobuiam illis: abhostio tab̾¬
nacli sui et adorauit suꝑ t̾ra met dix̃ : Dñe si in¬
ueni grãm ante ce &e cetera Curñet illud adũtunt
duos ȩxeis uenisse ut sodomitȩ delerent᷑ Cum
adhuc abraham ad unumloqueret᷑ dñm appel¬
lans. et inc̃aedens ne simul iustũ cum impioin
sodomis ꝑderet : Illos autẽ duos suscipitloth
ut etiam ipse incolloqͥo cum illis suo singłarit
dñmappellatet: Namcum eis pluralit̃ dixiss.
ecce dnĩ declinate indomũ pueri ur̃i et cȩcaquȩ
ibi dicunt᷑: pꝰea tam̃ ita legit᷑: Et cenueruntan¬
głi manum eiꝰ: et manum uxoris eiꝰ. et manum
duarũ filiarũ eiꝰ. ideo qđ parceret dñs ipsi Et
faccumẽ. ut moxeduxerunt illum foras: dixert̃
Salua animã tuã Ne respexeris recro: nec stete¬
ris in tota regione: inmonte saluumce fac: neqñ
comp̃hendaris Dix̃ autem loth ad illos Oro dñe

Expanded text:
et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabeet uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domine, si inueni gratiam ante te, et cetera: quur non et illud aduertunt, duos ex eis uenisse, ut Sodomitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixisset: Ecce, domini, declinate in domum pueri uestri, et cetera quae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur: Et tenuerunt angeli manum eius et manum uxoris eius et manus duarum filiarum eius, ip eo quod parceret Dominus ipsi. Et factum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec steteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine,
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc posset Ad aliquidenĩ emortuum corpꝰ
incelligere debemꝰ ñ ad om̃ia Nãsi adom̃ia ñ
iamsenectꝰ iuuii. s cadauerẽ. mortui Quãuis
etiã sic solui soleat ista questio qđ de cethura
pꝰea genuit abraham: quia donũ gignendi qđ
adño accepit. etiã pꝰobitum mansit uxoris S ꝓp¬
tereꝰ mͥ uidet᷑ illa quã secuti sumꝰ huiꝰ questionis
solutio p̃ferenda : quia centenariꝰ quidẽ senex
s cemꝑis nr̃i de nulla pocest femina gignere.
non tunc quando adhuc candui uc centũ
bre incrib uiris qđ dubitancdũ ñ ẽ. angło fuis¬
se: quamuis quidã existiment. unũ in eis fuisse
dñm xp̃m. asserentes etiam eũ ante indum̃tum
carius fuisse uisibilẽ Est quid ẽ diinȩ potesta¬
terea confirmant horumtriũ aliquẽ fuisse xp̃m
quia cũ cresuidiss ad dñm singłarit̃ ẽ. locutꝰ sic
enimscriptũs. Et ecce tres uiri stabant suꝑ eum

Expanded text:
adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis etiam sic solui soleat ista quaestio, quod de Cettura postea genuit Abraham, quia donum gignendi, quod a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, bre in tribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, adserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse uisibilem. Est quidem diuinae potestarum trium aliquem fuisse Christum, quia, cum tres uidisset, ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum,
Abbreviated transcription (Latin):
Abram̃ uͦ qdđ ancea uocabat᷑. int̾p̃tat᷑ pat̃ excelsꝰ.
De nomine autẽ murato sarȩ ñ ẽ. reddita ratio: s
sicut auint qui scripser int̾p̃tationes nominũ he¬
breorũ quȩ hissacris litteris continent᷑. sarai int̃¬
p̃tatur pͥncepsmea. sara autẽ untꝰ Uude scriptũ
ẽ. in epła ad hebreos fĩde et ipsa sara uirtutẽ acce¬
pit inconceptione seminis Ambo autẽ seniores
erant: sic̃ scriptura cestat᷑. s illa etiã sterił et cru¬
ore menstruo iam desticuta: ꝓpt̃ qđ iam parre
ñ poss etiam sisterił ñ fuiss. Porro si feminartasit
ꝓueccioris ętatis. ut ei solita mulierũ ad huc
possic ille senior s de adolescentula gignere sic̃
abtaham pꝰmortẽ sarȩ decethura. pocuit qͥa uiui¬
dameiꝰ in uenit ecatẽ: hoc gͦ ẽ. qđ mirũ comiñdat
apłs Et ad hoc dicit ab rahȩ iani fuisse corpꝰemor¬
cuum. qm̃ ñ exom̃i femina cui ad huceẽt. aliqͦ
pariendi tempꝰ extremũ generare ipse in illa ȩtate

Expanded text:
Abram uero, quod ante uocabatur, interpretatur pater excelsus. De nomine autem mutato Sanae non est reddita ratio; sed, sicut aiunt, qui scripserunt interpretationes nominum Hebraeorum, quae his sacris litteris continentur, Sara interpretatur princeps mea, Sarra autem uirtus. Unde scriptum est in epistula ad Hebraeos: Fide et ipsa Sarra uirtutem accepit ad emissionem seminis. Ambo enim seniores erant, sicut scriptura testatur; sed illa etiam sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit prouectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc possit ille senior, sed de adulescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sanae de Cettura potuit, quia uiuidam eius inuenit aetatem. Hoc ergo est, quod mirum commendat apostolus, et ad hoc dicit Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate
Abbreviated transcription (Latin):
illi coniuges ñ uocant᷑ inscript᷑issic̃ antea uoca¬
bant᷑ ab ram et sarai. s sic̃ nos eos ab initio uoca¬
iumꝰ. qm̃ siciã uocant᷑ ab om̃ib abrahã et sara
Cur autẽ mutatũ sit nom̃ abrahȩ redditaẽ ratio:
qͥa patrẽ inqͥt multaꝵ gentiũ posuite Nc̃ gͦ significa

Expanded text:
illi conjuges non vocantur in Scripturis, sicut antea vocailli conjuges non vocantur in Scripturis, sicut antea vocabantur, Abram et Sara; sed sicut nos eos ab initio vocavimus, quoniam sic jam vocantur ab omnibus, Abraham et Sarra. Cur autem mutatum sit nomen Abrahae, reddita est ratio: Quia patrem, inquit, multarum gentium posui te. Hoc ergo signif
Abbreviated transcription (Latin):
na:. tãꝗͣ dictũsit: Quin fuerit regenerat᷑ int̾̃ibit a ĩa
illa de gen̾eeiꝰ. qͥa testam̃tũ dĩ dissipauit qñ in adã
cũ om̃ib etiam ipse peccauit Si enim dixiss qͥa hoc
testam̃tũ merim dissipauit: n n de ista arc̃cisione
cuiꝰ dissipatio ꝑtin̾e possit ad paruulũ Si autẽ hoc
qͥsqͣm ñ nͥ de ista curũcisione dictũ ẽẽ. contendit q̃
uulꝰ: q̃rat locutionis aliquẽ modum qͦ ñ absurde
possit intelligi idõ dissipasse testam̃tũ. qͥa licet ñ
ab illo tanĩ muilloẽ. dissipatum: Uerũ sicqͦq aĩad¬
ũtendũ ẽ. nulla inse negligentia sua inuiste inte-¬
rire incircũcisi animã paruuli: nͥ originał obliga¬
patrem inulcarũ gencim posuite. et augeã te
ualde. et ponamte in gentes et reges exceexibunt.
et dabotͥ ex sara filiũ. et benedicam illũ. et erit in
nationes. et reges gentium ex eoerunt: qͣm ꝓmis¬
sionẽ nunc in xp̃o cernimꝰ recddi Ex illo deinceps¬

Expanded text:
regeneratus, interibit anima illa de genere eius\', quia testamentum Dei dissipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit. Si enim dixisset: Quia hoc testamentum meum dissipauit\', non nisi de ista circumcisione cuius dissipatio pertinere posset ad paruulum. Si autem hoc quisquam non nisi de ista circumcisione dictum esse contendit, quod auerit paruulus: quaerat locutionis aliquem modum, quo non absurde possit intellegi, ideo dissipasse testamentum, quia licet non ab illo, tamen in illo est dissipatum. Verum sic quoque animaduertendum est nulla in se neglegentia sua iniuste interire incircumcisi animam paruuli nisi originalis obligaPatrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges deEt dabo tibi ex Sarra filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt quam promissionem nunc in Christo cernimus re
Abbreviated transcription (Latin):
dilectissuno. ipsoisaac ut pia eiꝰ obedientia ꝓ¬
om̃isẽ. culpanda cemptatio: quia et gratulan¬
da ẽ. qͣ fit ꝓbatio Et plerũq alit̃ animꝰ humanꝰ.
sibi ipsi innotescere ñ pocest: nͥ uires suas sibi ñ
ũbo. s exꝑim̃to temptatione qͦdam mͦ int̾rogan¬
te respondeat Ubi si dĩ munꝰ agnorierit: tunc
ham qđ uictimis ds̃ delectaret᷑ humanis. qͣniuis
diuino inconante p̃cepto. obediendum sit. ñ
disputandumsit. Uerũtam̃ abrahã confestim fi¬
lium cũ fuiss immolatꝰ resurrecturũ credidisse
laulandus ẽ Dixerat namq illi ds̃. cũde ancilla
et filio eiꝰ. foraseiciendis. uoluntatẽ conuigis nol¬
let implere Inisaac uocabit᷑ łͥ sem̃: Et certe ibi se¬
quit᷑ ac dicit᷑ Et filiũ autẽ ancillȩ huiꝰ inmagnã gentẽ

Expanded text:
 ut pia ejus obedientia pomnis est culpanda tentatio: quia et gratulanda est, qua fit probatio. Et plerumque aliter animus humanus sibi ipsi innotescere non potest, nisi vires suas sibi, non verbo, sed experimento, tentatione quodammodo interrogante, respondeat: ubi si Dei munus agnoverit, tunc ham, quod victimis Deus delectaretur humanis: quamvis, divino intonante praecepto, obediendum sit, non disputandum. Verumtamen Abraham confestim filium, cum fuisset immolatus, resurrecturum credidisse laudandus est. Dixerat namque illi Deus, cum de ancilla et filio ejus foras ejiciendis voluntatem conjugis nollet implere: In Isaac vocabitur tibi semen. Et certe ibi sequitur ac dicitur, Filium autem ancillae hujus in magnam gentem
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tum dĩ dissipauer̃t: inqͦ om̃s peccauert̃. Mul¬
ta qͥ ppe appellant᷑ testam̃ta dĩ. exceptis illis
duob magnis ueteri et nouo: qđ licet unicuiq
legendo cognoscere Testam̃tũ autem pͥmũ id¬
qđ factũ est ad hominẽ pͥmũ: ꝓfecto illudẽ. Edie
ecłitis: marte moriemini Unde scriptũ ẽ. in libro¬
qui ecł asticꝰ appellat᷑ Om̃is caro sic̃ uestim̃tũ uece¬
rascit: Testa m̃tũ enim a scłoẽ. morce morientis: Cum
enĩlex euidentior pꝰeadata sit. et dicatapłs. uͥ autẽñ
tũ e. p̃uaricatores reputaui om̃s peccatores t̃iȩ. nͥ qͥa
om̃s legis alicuiꝰ p̃uaricatȩ sunt rei qͥ aliqͦ peccato
tenent᷑ obstricci: Quamobrẽ si etiã paruuli qđ uera
fides habet nascunt᷑. ñ ꝓpͥe s originalit̾ peccatores:
unde ilł grãm remissionis peccatorũ necessariam
confitemi: ꝑfecto eo mͦ qͦ sunt peccatores. etiã p̃uari¬
catores legis illiꝰ quȩ inparadiso dataẽ. agnoscunt᷑:

Expanded text:
i dissipauerunt, in quo omnes peccauerunt. Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libroqui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum enim lex euidentior postea data sit, et dicat apostolus: Ubi arum est: Praeuaricatores aestimaui omnes peccatores terrae, nisi quia omnes legis alicuius praeuaricatae sunt rei, qui aliquo peccato tenentur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitemur: profecto eo modo, quo sunt peccatores, etiam praeuaricatores legis illius, quae in paradiso data est, agnoscuntur;
Abbreviated transcription (Latin):
hesisse Seminasse. nec amasse: Ait enĩ foce ancilla
tua in manibꝰ tuis: utere ea qͦmͦ tͥ placuerit: Oui¬
rum uirilit̃ utentẽ feminis: contuge temꝑant̃ an¬
cilla obtemꝑant̃. nulla intemꝑ ant̃: Posthȩc natꝰ¬
re uoluiss dõ dicente Non erit heres tuus hic: s
qui exiet de te ille erit herestuus Ne hoc gͦ ꝓmis¬
sum in ancille filio putaret implecũ: iã cũ eẽt.
annorũ nonaginta et nouẽ apparuit ei dñsaedix̃
illi: Ego sum ds̃ place in conspecctu meo qͥa agestĩ¬
et esto sine querela. et ponã testam̃tũ meũ int̾ me
et in ẽte. et implebote ualde Et ꝓcidit ab raham
in faciẽ suam: et locutꝰ ẽ illi dñs dicens: Ecce testa¬
m̃tum meũ cecum: et eris pat̾ multarũ gentium.
et non appellabit᷑ adhuc nom̃ tuũ abrã sed erit
nom̃ cuum abraham. qͥa patrẽ multarũ gentiũ
pofui te. et augeauite ualde. et ponã ce iugentes.

Expanded text:
haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manibus tuis, utere ea quo modo tibi placuerit.s o uirum uiriliter utentem feminis, coniuge temperanter, ancilla obtemperanter, nulla intemperanter! CAre uoluisset. Deo dicente: Non erit heres tuus hic; sed qui exiet de te, ille erit heres tuus. Hoc ergo promissum ne in ancillae filio putaret inpletum, iam cum esset annorum nonaginta et nouem, apparuit ei Dominus et dixit illi: Ego sum Deus, place in conspectu meo et esto sine querella, et ponam testamentum meum inter me et inter te et inplebo te ualde. Et procidit Abraham in faciem suam. Et locutus est illi Deus dicens: Et ego, ecce testamentum meum tecum, et eris pater multitudinis gentium; et non appellabitur adhuc nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham, quia patrem multarum gentium posui te; et augeam te ualde ualde et ponam te in gentes,
Abbreviated transcription (Latin):
sultans. s potiꝰ obediens coniugi: q̃suȩ sterllitatis
credidit solatiũ. si ferundum ancille uterũ. qm̃
natura non poterat. uoluntate faceret suũ Eceo
iure qͦ dicit apłs Similit̾ et uir ñ habet pocestatẽ
corꝑis sui. s mulier. uteret᷑ mulier ad pariendum
exalt̾a: qđ ñ poterat exse ipsa: Nulla ẽ. hic cupido las¬
cuuȩ nulla neqͥti t᷑pitudo: qđ ab uxore causa ꝓlis
ancilla marico cͣclit᷑. ec a marito causa ꝓł accipit᷑ Ab
utroq ñ culpa luxuriȩ. s nat᷑e fructꝰ exqͥridͤ: Deniq
cum ancilla grauida domine sterili suꝑbiret. et
hoc sara suspicione muliebri uiro potiꝰ imputaret:
etiam ibi demonstraũ abrahan ñse amatorẽ seruũ.
s lib̃um fuisse genitorẽ et inagar sarȩ conuigi pu¬
dicitiã custoclisse. nec uoluntatẽ suam. s uoluntatẽ
illiꝰ impleuisse Accepisse: nec petisse Accessisse: nec

Expanded text:
sultans, sed potius oboediens coniugi, quae suae sterilitatis sultans, sed potius oboediens coniugi, quae suae sterilitatis credidit esse solacium, si fecundum ancillae uterum, quoniam natura non poterat, uoluntate faceret suum, et eo iure, quo dicit apostolus: Similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Nulla est hic cupido lasciuiae, nulla nequitiae turpitudo. Ab uxore causa prolis ancilla marito traditur, a marito causa prolis accipitur; ab utroque non culpae luxus, sed naturae fructus exquiritur. Denique cum ancilla grauida dominae sterili superbiret et hoc Sarra suspicione muliebri uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit Abraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse genitorem et in Agar Sarrae coniugii. pudicitiam custodisse nec uoluptatem suam, sed uoluntatem illius inpleuisse; accepisse nec petisse, accessisse nec
Abbreviated transcription (Latin):
ficat iam infine scłi ꝑ ignẽ uidicandoseẽ. carnales
Sicur enĩ afflictio ciuitatis dĩ quał antea ñqͣm fuit
q̃ sub antixp̃o fut᷑a sꝑat᷑ significat᷑ tenebrosocimo¬
re ab rahȩ cuta soł occasum. idẽ. ꝓpinquante iã
fine scłi: sic adsoł occasum idẽ. adipsũ iam finem
significat᷑ isto igne dies uidicii. dirim̃s carnales ꝑ
ignem saluandos et igne dampnandos:. Deiñ testam̃tũ
factũ ad abrabam trã chanaam ꝓpͥe manfestat: et no.¬
minat in ea undecĩ gentes a flumine agipti usq ad
fum̃ magnũ eufraten Nongͦ aflumine magno egip¬
ti hocẽ ilo: s aparuo qđ diuidit int̃egiptũ et pale
cunt᷑ filiorum abrahe uniꝰ de agarancilla. alt̾iꝰ de
sara lib̾a: de quibꝰ in libro suꝑiore iam diximus
Qđ autẽ attinet adrẽ gestã nullo mͦ ẽ inurendũ
de hac concubina crim̃ abrahȩ Ususest ea qͥppe ad
generandã ꝓlem: ñ ad explendã libidinẽ: Nec in¬

Expanded text:
ficat iam in fine saeculi per ignem iudicandos esse carnales. Sicut enim adflictio ciuitatis Dei, qualis antea numquam fuit, quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso timore Abrahae circa solis occasum, id est propinquante iam fine saeculi: sic ad solis occasum. id est ad ipsum iam finem, significatur isto igne dies iudicii dirimens carnales per ignem saluandos et igne damnandos. Deinde testamentum factum ad Abraham terram Chanaan proprie manifestat et nominat in ea undecim gentes a flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphraten. Non ergo a flumine magno Aegypti, hoc est Nilo, sed a paruo, quod diuquuntur filiorum Abrahae, unius de Agar ancilla, alterius de Sarra libera, de quibus in libro superiore iam diximus. Quod autem adtinet ad rem gestam, nullo modo est inurendum de hac concubina crimen Abrahae. Usus est ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem, nec in
Abbreviated transcription (Latin):
annos habenci nascet᷑ filius. et si sata annorum
nonaginta pariet: ñ sunt dubitantis. s admiran.¬
tis Si quẽ uͦ mouec qđ dictũ ẽ et dabo tͥ et semini
tuo pꝰ tet̾ram in qͣ tu incola es. om̃em trã chanaan.
inpossessione ec̃nam. qͦ mͦ accipiat᷑ impletũ si¬
ue adhuc expectet᷑ implendũ. cũ possessio q̃cũq
trena. et̃na cui libet genti eẽ. ñ possit: sriant et̃¬
S ñ sunt ausi latini. hoc dicere secłare: nelonge
in aliud muterent sensũ: Scłaria qͥppe dicuntur
multa: q̃ in hoc scło sic agunt᷑. ut breui etiã temꝑe
transeant Eõnoon autẽ qđ dr̃: aut ñ habet finẽ
aut usq in huiꝰ scłi tendit᷑finẽ: Itẽ pot̃ mouere qͦmͦ¬
dit᷑ carnẽ p̃putii sui occauo die. intĩbit anima
illa decgen̾eeiꝰ. quia cestam̃tũ meum dissipaũ:
Cnulla culpa sit pariuili. cuiꝰ dix̃ animã ꝑi¬

Expanded text:
annos habenti nascetur filius et si Sarra annorum annos habenti nascetur filius et si Sarra annorum nonaginta pariet, non sunt dubitantis, sed admirantis. Si quem uero monet quod dictum est: Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua tu incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, quo modo accipiatur inpletum siue adhuc expectetur inplendum, cum possessio quaecumque terrena aeterna cuilibet genti esse non possit: sciat aeteSed non sunt ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa, quae in hoc saeculo sic aguntur. ut breui etiam tempore transeant: altoviov autem quod dicitur. aut non habet finem aut usque in huius saeculi tenditur finem. detur carnem praeputii sui octavo die, disperiet anima ejus de genere suo, quia testamentum meum dissipavit c nulla culpa sit paruuli, cuius dixit animam peri
Abbreviated transcription (Latin):
significet᷑ gr̃a ñ nat᷑a: qͥa de sene et anusterili ꝓmit¬
tit᷑ filius Quãuis enĩ et nat᷑alẽ ꝓcreationis excur
natura. ibieuidenciꝰ incelligit᷑ grã: Et qͥa hoc ñ ꝑgene¬
racionẽ s ꝑ regenerationẽ futurumerat: ideo nc̃
imꝑata ẽ. cutũcisio. qñ de sara ꝓmissus ẽ. filiꝰ et qđ
om̃i ñ ñ solũ filios. uerũ etiam seruos. uernacłos.
et emptitios curumcidiuibet: ad om̃s istam grãm
ꝑcinere testat᷑: Quid enim aliud circũcisio signifi¬
cat. quã nat᷑am exuta uetustate renouatã: Et qͥd
aliud qͣm xp̃m occauusdies. quiebdomada cõ¬
pleta hocẽ pꝰ sãbatũ resurtexit: Parentũ mutant᷑
et nomina Om̃ia resonant nouitatẽ. et incesta¬
m̃to ueteri obumbratũ intelligit᷑ nouum Quid
ẽ. enim qđ dicit᷑ testam̃tũ uetꝰ. nͥ noui occultatior
dentis Uerha quoq eiꝰ illa manimo. si mͥ centum

Expanded text:
significatur gratia, non natura: quia de sene et anu sterili promitsignificatur gratia, non natura: quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamvis enim et naturalem procreationis excurnatura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum uetus nisi noui occultatio? dentis. Verba quoque eius illa in animo suo: Si mihi centum
Abbreviated transcription (Latin):
s sara erit nom̃ eiꝰ Benedicã autemillã: et dabo
ex ea filiũ: et benedicam illũ. et erit in nationes.
et reges gentiũ ex eo ert Et ꝓcidit abrahã suꝑ
faciem suã: et risit et dix̃ in animo suo aicens
Sim̾ͥ centũ annos habenti nascentut filiꝰ. ⁊ sara
annorũ non aginta pariet: Dix̃ autẽ abrahã ad
dm̃ Ism ael uiuat in conspectutuo Dix̃ autẽ dĩ
ad abrahãita Eece sara uxortua pariet łͥ filiũ: et
uocab̾ nom̃eiꝰ isaas Et statuã testam̃tũ neũ ad¬
pꝰ illũ: De ismael autẽ ecce ex audiai tez fcce be¬
nedixieum: et ampliabo illũ . et multiplicabo
eũ ualde Duodetĩgentes generabit: et dabo
illum ingentẽ magnã Testam̃tũ autem meum
statuã adisaãc: quẽ pariet tͥ sara in temꝑe hoc
adaunũ sequentẽ: Hic aꝑtiora ꝓmissa st̃ de uo¬
catione gentiũ. in isa ãc idẽ. in filio ꝓmissionis. qͦ

Expanded text:
sed Sarra erit nomen eius. Benedicam autem illam et dabo sed Sarra erit nomen eius. Benedicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt. Et procidit Abraham super faciem suam et risit et dixit in animo suo dicens: Si mihi centum annos habenti nascetur filius, et si Sarra annorum nonaginta pariet? Dixit autem Abraham ad Deum: Ismael hic uiuat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et uocabis nomen eius Isaac; et statuapost illum. De Ismael autem ecce exaudivi te: ecce benedixi eum, et ampliabo illum, et multiplicabo illum valde. Duodecim gentes generabit: et dabo illum in gentem magnam. Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem . 2. Hic apertiora promissa sunt de vocatione Gentium in Isaac, id est, in filio promissionis, quo
Abbreviated transcription (Latin):
ȩc̃nã. et ero illi ds̃ Et dix̃ dñs ad abrahã łu autẽ
testam̃tum meũ conseruab̾: tu et sem̃ tuum pꝰte
in ꝓgeniessuas Et hoc ẽ cestam̃tũ qđ conseruab
int̾ me et uos. et int̾ sem̃ tuũ pꝰte in generationes
suas Circuncidet᷑ ur̃m om̃e mascłinum. et cir¬
cuncidimini carnẽ p̃pucii ur̃i. eterit in signũ
testam̃ti int̾̃ me et in t̃uos Et puer occodierũ
cutũ cidet᷑ urm̃ omne mascłinum in ꝓgenies
ur̃as: uernacłs et emptitꝰ ab om̃i filio alieno.
qui ñ ẽ. de semine tuo Circũcisione circũcidet᷑
ũnacłs domꝰ tuȩ et emptitiꝰ: et erit testam̃tum
meũ incarne ur̃a intestam̃to ȩt̃no Et qui ñ fu¬
erit curcũcisꝰ masculꝰ qͥ ñ cutũ cidet᷑ carne p̃¬
putii siuoctaua die. ꝑ ibit anima illea degen̾e
eiꝰ quia testam̃tũ meũ dissipauit: Et dix̃ dñs ad
abrahã : Sarai uxor tua. ñ appellabit᷑ nom̃ eiꝰ sarat.

Expanded text:
ro illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conservabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum quod conservabis inter me et vos, et inter semen tuum post te in generationes suas. Circumcidetur vestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii vestri: et erit in signum testamenti inter me et vos. Et puer octo dierum circumcidetur, uestrum omne masculinum in progenies uestras. Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, interibit anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit. Et dixit Deus ad Abraham: Sara uxor tua, non appellabitur nomen eius Sara,
Abbreviated transcription (Latin):
trimum: et curturẽ et columbã Accepit autem
ille hȩcom̃̃a: et duusit illa media. et posuit ea comi
faciem altiꝰ alteri. auesautẽ ñ diuisit: Et descen¬
đunt sic̃ scriptumẽ. aues supͣ corꝑaquȩ diuisa
erant: et consedit ilł abraham Cirea soł autẽ occa¬
sum: pauor irruit suꝑ abrahã. et ecce timor tene¬
brosus magnꝰ incidit ei. et dictũ ẽ. ad abraham:
gent eos quadringentis annis Gentẽ em cui
seruierint: iudicabo ego: Post hec ꝓͦͥ bunt huc
cum suppelleccile multa Tuai ibis ad patres
tuoscum pace: nutritꝰ in seneite bona Quaua
uͦgeneracione conũtent sep ͤ: Nondumenĩ impłe¬
ea sunt peccata amorteor usq adhuc Cum autẽ¬

Expanded text:
trimum et turturem et columbam. Accepit autem trimum et turturem et columbam. Accepit autem illi haec omnia et diuisit illa media et posuit ea contra faciem alterum alteri; aues autem non diuisit. Et descenderunt, sicut scriptum est, aues supra corpora quae diuisa erant, et consedit illis Abram. Circa solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei; et dictum est agent eos quadringentiservierint, judicabo ego. Post haec vero exibunt huc cum suppellectili multa. Tu autem ibis ad patres tuos cum pace nutritus in senecta bona. Quarta vero generatione convertent se huc. Nondum enim impleta sunt peccata Amorr
Abbreviated transcription (Latin):
quisq acutiꝰ intuet᷑: tanto pluresuidet Unde
et acerrime cernentib aliqͣs occultas eẽ. meri¬
to existimat᷑: exceptis eis sidibꝰ quȩ iaia parte
orbis a nob remotissima oriri et occide ꝑbibent᷑:
Postremo quicũq uniũsũ stellarũ nunerũ
comp̃hendisse et conscripsisse iactant᷑sicut
aratꝰ. uł eudoxiis. uł si qui alii sunt: eos lib huiꝰ
contempnit auctoritas Hinc sane illa senentia
dandam. credidita praham dõ. et deputatũ alli
ad iusticiã. ne circuncisiogłet᷑. gentesq incircu
cisas ad fidẽ xp̃i nollet amitti: hoc enim qͣndo fa¬
ctum ẽ. ut credentiabrahȩ deputaret᷑ fides ad ui¬
loqueret᷑ eids etiam hoc ait ad illũ : Egodĩ qui
eduxi te detra caldeorũ: ut demtͥ t̾ram cͥanaãn.
ut heressis eiꝰ Ubi cum int̾rogass ab raham scdin
quid sciret qđ heres eiꝰ erit: dixit illids Accipe
mͥ uiuencam trimã. et capram trimã et arietem

Expanded text:
quisque acutius intuetur, tanto plures uidet. Unde quisque acutius intuetur, tanto plures uidet. Unde et acerrime cernentibus aliquas occultas esse merito existimatur, exceptis eis sideribus, quae in alia parte orbis a nobis remotissima oriri et occidere perhibentur. Postremo quicumque uniuersum stellarum numerum conprehendisse et conscripsisse iactantur, sicut Aratus uel Eudoxus uel si qui alii sunt, eos libri huius contemnit auctoritas. Hic sane illa sententiadandam: Credidit Abraham Deo, et deputatum est illi ad iustitiam; ne circumcisio gloriaretur gentesque incircucisas ad fidem Christi nollet admitti. Hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad juloqueretur ei Deus, etiam hoc ait ad illum: Ego Deus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut dem tibi terram hanc, ut heres sis eius. Ubi cum interrogasset Abraham secundum quid sciret, quod heres eius erit, dixit illi Deus: Accipe mihi iuuencam trimam et capram trimam et arietem
Abbreviated transcription (Latin):
Tues sacerdos in etnum: scđm ordinẽ melchisedech
Non scilicet sodm ordinẽ aaron. qͥ ordo fuerat aufe¬
rendꝰ inlucentibꝰ rebꝰ ꝗ̃ ilł umbris p̃notabant᷑.¬
Etiã ñ unc faccum ẽ ũbum dĩ ad abrahã in uisu
Qui cũ ei ꝓcectionẽ mertedẽq ꝓmuteret ualde
multam: ille de posteritate sollicitꝰ quendã elie¬
ter uernacłm suũ futum sibi dixit heredẽ. con¬
tinuoq illi ꝓmissus ẽ. heres ñ ille ũ nacłs. s qui
de ipso abrahã fuerat exiturus Rursũq sem̃
innumerabile: ñ sic̃ arena tde s sicut stelle celi:
Ubimͥ mag̃ uidet᷑ ꝓmissa posterits. celesti feli¬
citate sublimis Namquantũ ad mulatudiuem
ꝑtinet. quid sunt stellȩ cȩli ad arenã trȩ qisiqͥs
adistam comparationẽ in cantũ eẽ. similedicat
inquantũ etiã stellȩ dinumerari ñualent. qua
nec om̃s eas uide posse credendumẽ: Nã qͣn

Expanded text:
Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech : Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech : non scilicet secundum Aaron, qui ordo fuerat auferendus, illucescentibus rebus quae illis umbris enotabantEtiam tunc factum est uerbum Domini ad Abraham in uisu. Qui cum ei protectionem mercedemque promitteret ualde multam, ille de posteritate sollicitus quendam Eliezer uernaculum suum futurum sibi dixit heredem, continuoque illi promissus est heres, non ille uernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae caeli ad harenam terrae? nisi quis et istam conparationem in tantum esse similem dicat, in quantum etiam stellae dinumerari non ualent, quia nec omnes eas uideri posse credendum est. Nam quanto