comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ministerium p̃bueri nt creatori &̧tera facien¬
ti nescio. nec tribuere illis audeo qđ forte ñ
possunt. nec debeo derogare qđ possunt:
Creationem tm̃ condicionemq om̃ium na¬
turarum qua fit ut ominno natuix sint:
eis quoq fauentibꝰ illi dõ cribuo cuise etiam
ipsi debere nes qđ sunt. cum grarũ actione
nouerunt: Non solum gͥ agricolas non dicimꝰ
fructuũ quorũq creatores. cum legamꝰ qui neq
plancat ẽ. aliquid. neq qui rigat. s qui incre¬
mentum dat ds̃: s ne ipsam quidẽ t̾ram qͣm
uis om̃ium fecunda uideat᷑. quȩ geminib
erumpentia ꝓ mouet& fixa radicib conti.¬
nec. cũ itidem legamꝰ dis̃ illi dat corpꝰ qͣmͦ
uoluerit. et uniciuq seminum ꝓpͥumcorpꝰ
Ita nec fȩminam sui puerpii creatricem ap¬
pellare debemꝰ: s potiꝰ illum qui cuidamfa.¬
mulo suo dixit: Priꝰ qͣm te formarem in utero
nouite Et quamius anima s uel sic affecta

Expanded text:
ministerium praebuerint Creatori caetera facienministerium praebuerint Creatori caetera facienti, nescio; nec tribuere illis audeo quod forte non possunt, nec debeo derogare quod possunt. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum, qua fit ut omnino naturae sint, eis quoque faventibus illi Deo tribuo, cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores, cum legamus, Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat; sed qui incrementum dat Deus; sed ne ipsam quidem terram, quamuis er omnium fecunda uideatur, quae germinibus erumpentia promouet et fixa radicibus continet, cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quo modo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus, sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero, noui te. Et quamuis anima sic uel sic affecta
Abbreviated transcription (Latin):
cientes causas causas habent. de secreto et occul¬
to naturȩ uiuentis atq incelligentis arbitrio.
quȩ nonsolum naturales corꝑum spẽs. uerum
etiam ipsas animantium animas. dum ñfit
facit: supͣdicta illa spẽs artificib quibq tri¬
buatur: Hec autem altera non nͥ undartifici
creatori et conditori dõ. qui mundum ipsum
et angłos sineullo mundo. et sine ulł agłis
fecit: Qua enim uidiuina et ut ita dicam ef¬
fecciua quȩ fieri nescit. s facere accepit sp̃em.
cum mundus fieret rotunditas cęli. et rotun¬
ditas sost eadem ui diuina et effectiua quȩ
fieri nescit. s facere accepit spetiẽ rotũditas
naturales quas uidemus in reb quibq nas¬
centib non extrinsecus adhibi s intuna
ceatoris potentia. qui dixit celũ et t̃ram
ego impleo & cuiꝰ sapientia ẽ. quȩ attingit
a fine usq ad finem fortit. & disponit om̃u
suauit̃: ꝓ in de facci pͥmitus angłi. cuiꝰ modi

Expanded text:
cientes causas habet de secreto et occulcientes causas habet de secreto et occulto naturae uiuentis adque intellegentis arbitrio, quae non solum naturales corporum species, uerum etiam ipsas animantium animas, dum non fit, facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur; haec autem altera non nisi uni artifici, creatori et conditori Deo, qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. Qua enim ui diuina et, ut ita dicam, effectiua, quae fieri nescit, sed facere, accepit speciem, cum mundus fieret, rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem ui diuina et effectiua, quae fieri nescit, sed facere, accepit speciem rutunditas naturales quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi, sed intima Creatoris potentia, qui dixit, Coelum et terram ego impleo : et cujus sapientia est quae attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter . Proinde, facti primitus Angeli cujusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
dõ qui fabricatus ẽ. mundum: s ab aliis mino¬
rib quos qͥdem ipse creauerit. ꝑmissu siue uis¬
su eiꝰ animalia facca eẽ. cuncta mortalia. inqͥ¬
b homo p̃cipuum diisq ipsis cognatum te-¬
neret locum. si suꝑsticitione careant qua quȩ¬
runt. unde iuste uideant᷑ sacra et sacrificia fa¬
cere quasi conditoribꝰ sius. facere carebunt etiã
huiꝰ opiniorus errore: Neq enim fas ẽ. ullius
naturȩ quamlibet minime mortalisq creato¬
rem nͥ dñm crede acdicere: et anteqͣm possit
intelligi: Angłi autem quos illi dõs liben¬
tius appellant: etiam si adhibens uł uissi
lium. quam nec agricolas frugum atq arboꝵ¬
Cum enim alia sit sp̃es quȩ adhibetur extrin¬
secus cuicumq materiȩ corporali. sicut oꝑant᷑
homines figłi et fabri atq id genus opifices.
qui etiam pingunt et fingunt formas similes
corꝑib animalium. ała uͦ quȩ intrinsecus effi¬

Expanded text:
Deo, qui fabricatus est mundum, sed ab aliis minoDeo, qui fabricatus est mundum, sed ab aliis minoribus, quos quidem ipse creauerit, permissu siue iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia, in quibus homo praecipuum disque ipsis cognatum teneret locum, si superstitione careant, qua quaerunt unde iuste uideantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis, facile carebunt etiam huius opinionis errore. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere, et antequam possit intellegi. Angeli autem, quos illi deos libentius applium, quam nec agricolas frugum atque arboCum enim alia sit species, quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali, sicut operantur homines figuli et fabri adque id genus opifices, qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium; alia uero, quae intrinsecus effi
Abbreviated transcription (Latin):
fecit ut ds̃ Neq enim hȩc carnali consue¬
tudine cogitanda sunt: ut uidere solemꝰ
opifices ex materia quacumq t̃rena corpora¬
lihm̃bris qđ artis industria potuerint fa¬
bricates Manꝰ dĩ: potencia dĩẽ. qui etiam
iufibilia nuisibilit̃ oꝑatur: S hec fabulo.¬
sa pocius q̃n uera eẽ arbitrantur: qui uir¬
cutem ac sapientiam dĩ qua nouit. et pot̃
etiam sine hoͤminib ipsa certe facere semi¬
na ex his usitatis. et cocidianis mentiuntar
ñ nouerunt. infidit̃ cogitant: quasi ñ hec
ipsa quȩ nouerunt dehumanis conceptib
atq parcub si in exꝑtis narrarent᷑ incredi¬
biliora uiderent᷑. quamuis et ea ipsa pleriq
magis nature corꝑalib causisqͣm operib¬
diuinȩ m̃tis assignent: S cum his nullum nob̃ ẽ¬
inhis libris negocium. qui diuinam m̃tẽ
facere uł curare ista non credunt. Illiau¬
tem qui platoni suo credunt: ñ ab illo sũmo

Expanded text:
fecit, ut Deus. Neque enim haec carnali consuefecit, ut Deus. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt, ut uidere solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. quod artis industria potuerint, fabricantes. Manus Dei potentia Dei est, qui etiam uisibilia inuisibiliter operatur. Sed haec fabulosa potius quam uera esse arbitrantur, qui uirtutem ac sapientiam Dei, qua nouit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina, ex his usitatis et cottidianis metiuntur non nouerunt, infideliter cogitant; quasi non haec ipsa, quae nouerunt de humanis conceptibus adque partubus, si inexpertis narrarentur, incredibiliora uiderentur; quamuis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibdiuinae mentis adsignent. in his libris negotium, qui diuinam mentem facere uel curare ista non credunt. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo
Abbreviated transcription (Latin):
bat etiam grã sua popłm piorum in adoptio¬
nemuocandũ. remissisq peccatis uistifica¬
tum sp̃u sc̃o. sc̃is angłis in ȩt̃na pace socian¬
dum. nouissima inimica morte destructa.
cui popło eẽt. huiꝰ rei consideratio ꝓfutura.
qđ ex uno homine ds̃ ad comiñdandã ho¬
minib qͣm ei grata sit. etiam in plurib uni
hominem ad imaginem suam: Talem qͥppe
illi animam creauit: qua ꝑ rationẽ atq in¬
telligentiam om̃ib eẽt. p̃stantior animali¬
bꝰ t̃restribꝰ et natatilib et uolacilib quȩ m̃¬
tem huiꝰ modi ñ haberent Et cum uudꝰ m
t̃reno formass expuluere. eiq animam qͣlẽ
dixi. siue qͣm iam fecerat sufflanido indidiss
siue potiꝰ sufflando feciss. eumq flatum
quẽ sufflando fecit: Nam quid ẽ aliud suf¬
flare qͣm flatum facere animam hominis
eẽ. uoluiss: etiam conuigem illi in adiuto¬
rium generandi et ex eiꝰ latere osse detracto

Expanded text:
bat etiam gratia sua populum piorum in adoptiobat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem uocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum, nouissima inimica morte destructa; cui populo esset huius rei consideratio profutura, quod ex uno homine Deus ad commendandum hominibus. quam ei grahominem ad imaginem suam. Talem quippe illi animam creauit, qua per rationem adque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et uolatilibus, quae mentem huius modi non haberent. Et cum uirum terreno formasset ex puluere eique animam qualem dixi siue quam iam fecerat sufflando indidisset siue potius sufflando fecisset eumque flatum, quem sufflando fecit nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?, animam hominis esse uoluisset, etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto
Abbreviated transcription (Latin):
destinatus unum ac singłm creauit: ñ utiq
solum sine humana societate deserendũ.
s ut eo modo uehem̃tiꝰ ei commendaret᷑
ipsiꝰ societatis unitas. uincłmq concordiȩ
si non cantum int̾se naturȩ similitudine.
uerum etiã cognitionis effectu homines
necterentur. qͣndo ne ipsam quidẽ femi¬
nam copulandam uiro. sicut ipsum creare
illi placuit. s exipso. ut om̃ino ex homine
uno deffundet᷑ genus humanum: Nec ig¬
norabat᷑ hominem peccaturũ et morti iã
obnorium morituros ꝓpagaturũ: eoq ꝓg̃s¬
suros peccandi immanitate mortales ut
tutuis atq pacatiꝰ int̾ se rationalis uoluntatis
ex ꝑtes. bestiȩ sui generis uiuerent. quarum
ex aquis et trisplurimum pullulauit exordi¬
um qͣm homines quorũ genꝰ exuno ẽ. ad com¬
menclanilam concordiam ꝓpagatũ: Neq
enim unqͣm int̃se leones. auit int̾ se dracones.
qualia homines bella gesserunt: s p̃uide¬

Expanded text:
destinatus, unum ac singulum creauit, non utique destinatus, unum ac singulum creauit, non utique solum sine humana societate deserendum, sed ut eo modo uehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas uinculumque concordiae, si non tantum inter se naturae similitudine, uerum etiam cognationis affectu homines necterentur; quando ne ipsam quidem feminam copulandam uiro sicut ipsum creare illi placuit, sed ex ipso, ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanuut ex uno homine, quem primum condidit, mulnorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi inmanitate mortales, ut tutius adque pacatius inter se rationalis uoluntatis expertes bestiae sui generis uiuerent, quarum ex aquis et terris plurium pullulauit exordium, quam homines, quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones, qualia homines, bella gesserunt. Sed praeuide
Abbreviated transcription (Latin):
ut ex uno homiine quem pͥmum condidit nul¬
tiplicaret᷑ genꝰ hum anum. qͣm sud in coass
a plurib. Nam cum animantes alias solia¬
rias et qͦdam mͦ soliuagas. idẽ. quȩ solicu¬
dinem magis appetant. sicuti sunt aquilȩ
milui. leones. lupi. etquȩcumq ita sunt alias
cong̃ges instituerit. quȩ cong̃gate atq in ggi¬
b malint uiuere ut sunt columbi. sturni.
cerui. dammnulȩ. et cetera huiꝰ modi utrũq
tñigenus ñ ex singłis ꝓpagauit s plura si¬
mul uissit existere Hominem uͦ euiꝰ nacuram
qͦdam mͦ mediam int̃ angelõbestias conde¬
bat. ut si creatori suo canqͣm uero dño sub¬
ditꝰ. p̃ceptum eiꝰpia obedientia custodiret
inconsortiũ transiret angłicun sine mor¬
ce madia. beatam immortalitatẽ absq ullo
t̃mino consecut᷑. si autem dñm dm̃ suum
liba uolunt᷑e suꝑbeatq in obedient᷑ uiꝰ
offendec morti addiccus bestia lit̾ uiueret.
libidinis seruus. et̃noq pꝰ mortem supplicio

Expanded text:
ut ex uno homine, quem primum condidit, multiplicaret genus humanum, quam si id incohasset a pluribus. Nam cum animantes alias solitarias et quodam modo soliuagas, id est, quae solitudinem magis adpetant, sicuti sunt aquilae milui, leones lupi et quaecumque ita sunt, alias congreges instituerit, quae congregatae adque in gregibus malint uiuere, ut sunt columbi sturni, cerui damulae et cetera huius modi: utrumque tamen genus non ex singulis propagauit, sed plura simul iussit existere. Hominem uero, cuius naturam quodam modo mediam inter angelos bestiasque condebat, ut, si Creatori suo tamquam uero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret, in consortium transiret angelicum, sine morte media beatam inmortalitatem absque ullo termino consecutus; si autem Dominum Deum suum libera uoluntate superbe adque inoboedienter usus offenderet, morti addictus bestialiter uiueret, libidinis seruus aeternoque post mortem supplicio
Abbreviated transcription (Latin):
anatura bona fit uoluntas mala: Qđ unde
fieri potest ut natura bona quamius inuta¬
bilis. antaqͣm habeat uoluntatem malam. fa¬
ciat aliquid mali. hocẽ ipsam uoluntatem
malam: Nemo gͥ qua erat efficientem cau¬
sam malȩ uoluntatis: Non enun ẽ. efficiens
s deficiens: quia nec illa effȩtio s defectio.
Deficere namq ab eo qđ summe ẽ adid qđ
minus ẽ: hocẽ. inciꝑe habere uoluntatem
malam: Causas porro defectionum istarum.
uidere cenebras uł al ne sllenquã nelua
tm̃ utrumq nob̃ notume silentium:¬

Expanded text:
natura bona fit uoluntas mala. quod unde natura bona fit uoluntas mala. quod unde fieri potest ut natura bona quamuis mutabilis, antequam habeat uoluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est ipsam uoluntatem malam? Nemo igitur quaerat efficientem causam malae uoluntatis: non enim est efficiens, sed deficiens, quia nec illa effectio, sed defectio. deficere namque ab eo quod summe est ad id quod minus est hoc est incipere habere uoluntatem malam. causas porro defectionum istarum, uidere tenebras uel audire silentium, quod tamen utrumque nobis notum est
Abbreviated transcription (Latin):
eadem pulcritudo ambobꝰ parit᷑ institit oc¬
culta cemptatio ꝓpͥam gͥ in uno eorũ uolun.¬
tatem malã. res quȩ fecerit scire uolentib
sibene intueantur nichil occurrit: Si enim
dixerimꝰ qđ ipse eam fecerit. quiderat ipse ante
uo luntatem malam nͥ natura bona. cuiꝰ auctor
ds̃ quiest immutabile bonum: Qui g dicit
eum qui consensit temptanti atq suadenti.
cui ñ consensit aliud ad illicite utendumpulchit
corpore qđ uidendum ambob parit̃ affuit
animo et corꝑe fuerint. ipsum sibi fecisse uo¬
luncatem: qui utiq bonus ante uoluntatem
malam fuerit: qua erat cur eam fecerit utrũ
quia natura ẽ. an quia ex nichilo facta ẽ. et
inueniet uoluntatem malam. ñ exeo es inciꝑe
qđ natura ẽ. s ex eo qđ de nichilo facta natu¬
ra ẽ. Nam siatura ciusaẽ. uoluntatis inalȩ
quid aliud cogimur dicere. nͥ abono fieri
malum. et bonum eẽ. causam mali Siqͥdẽ

Expanded text:
eadem pulchritudo, ambobus pariter institit oceadem pulchritudo, ambobus pariter institit occulta tentatio; propriam igitur in uno eorum uoluntatem malam res qusi bene intueantur, nihil occurrit. si enim dixerimus quod ipse eam fecerit, quid erat ipse ante uoluntatem malam nisi natura bona, cuius auctor deus, qui est immutabile bonum? qui ergo dicit eum qui consensit temtanti atque suadenti, cui non consentit alius, ad inlicite utendum pulchro corpore, quod uidendo ambobus pariter affuit, animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse uoluntatem malam, quia utique bonus ante uoluntatem malam fuerit, quaerat cur eam fecerit, utrum quia natura est an quia ex nihilo facta est, et inueniet uoluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est, sed ex eo quod de nihilo facta natura est. nam si natura causa est uoluntatis malae, quid aliud cogimur dicere nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali ? si quidem
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enim pulchritudo illa corꝑis Nam
eam non fecit inambobꝰ: quandoquidem
amborũ ñ disparilit̾ occurrit aspectib:
An caro intuentis in causaẽ: Cur ñ et illius:
An uͦ animuse Cur ñ utriꝰq Ambos etiam
et animo et corꝑe ęqualit̾ affectos fuissȩ
p̃diximus: En dicendum ẽ. alterũ illorũ
occulta maligni sp̃s suggestione cemptatum:
quasi non eidem suggestioni. et qualicumq
suasioni ꝓpͥa uoluncate consenserit: Hanc gͥ
consensionem. hanc malam quã male suaden¬
ti adhibuit uoluntatem. quȩ in eo resfecerit:
querimꝰ: Nam ut hoc quoq impeduñtum
abista questione tollatur. si eadem temptati¬
one ambo. temptentur et unꝰ ei odat atq con¬
sentiat. alt̃ idem quifuerat ꝑ seueret: Quid
aliud apparet nͥ unum noluisse. alterum
uol uissea castitate deficere: Unde nisi ꝓpͥa
uoluntate: Ubi eadem fuerat in utroq cr¬
pis et animi affaccio amborũ ocłis parit᷑ usa:

Expanded text:
Neque enim pulchritudo illa corporis; nam Neque enim pulchritudo illa corporis; nam eam non fecit in ambobus, quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. An caro intuentis in causa est? quur non et illius? An uero animus? quur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione tentatum, quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria uoluntate consenserit? Hanc igitur consensionem, hanc malam quam male suadenti adhibuit uoluntatem, quae in eo res fecerit, quaerimus. Nam ut hoc quoque inpedimentum ab ista quaestione tollatur, si eadem tentatione ambo tententur, et unus ei cedat adque consentiat, alter idem qui fuerat perseueret: quid aliud apparet, nisi unum noluisse, alterum uoluisse a castitate deficere? Unde, nisi propria uoluntate. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter uisa est
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ pͥma peccauit uoluntatẽ malam: Sed
etiam res ipsa quȩcumq ẽ. inferior. usq ad
in fimam t̃ram qm̃ narura et essentia ẽ ꝓ.¬
cul dubio bona ẽ. habens modum et sp̃em
suam. ingenere atq ordine suo Quo mͦ gͦ
res bona efficiens ẽ. uoluntatis malȩ: qͦ mͦ
inquam bonum ẽ. causa mali: Cum enim
se uoluntas relicto suꝑiore ad inferiora con¬
uertit: efficitur mala: Non quia malũ ẽ.
quose conũtit: s quia ꝑ usa ẽ. ipsa conũsio
Idcirco ñ res inferior uoluntatẽ malam fec̃.
s tem inferiorem pͣue atq inordinate ipsa
quia facta ẽ. appeciuit: Si enim aliqui duo
equalit̾ affecti animo et corꝑe uideant uniꝰ
corꝑis pulchritudinẽ quamiuis unꝰ eorũ ad
illicite fruendum moueat᷑. alt̃ in uolunta¬
te pudica stabił ꝑseueret. quid putamꝰ eẽ.
cause ut in illo fiat. in nullo ñ fiat uoluntas
mala: Quȩ illam resferit in quo fȩͣcita est :

Expanded text:
quae prima peccauit, uoluntatem malam. Sed quae prima peccauit, uoluntatem malam. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram, quoniam natura et essentia est, procul dubio bona est, habens modum et speciem suam in genere adque ordine suo. Quo modo ergo res bona efficiens est uoluntatis malae? Quo modo, inquam, bonum est causa mali? Cum enim se uoluntas relicto superiore ad inferiora conuertit, efficitur mala, non quia malum est, quo se conuertit, sed quia peruersa est ipsa conuersio. Idcirco non res inferior uoluntatem malam fecit, sed rem inferiorem praue adque inordinate, ipsa quia facta est, adpetiuit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore uideant. unius corporis pulchritudinem, qua uisa unus eorum ad inlicite fruendum moueatur, alter in uoluntate pudica stabilis perseueret, quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat uoluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est?
Abbreviated transcription (Latin):
hoc bono pͥuabat Et ideo in mala tiatura
uoluntas mala eẽ. non poterat: s in bona.
mutabili tm̃. cui uitiũ ñ posset hõc nocere:
Si enim^ nocuit: non utiq uitium fuit ac ꝑ
hoc ne mala uoluntas fuisse dicenda ẽ. Porro
si nocuit: bonum auferendo uł utiq uł mi-
uoluntas mala in ea re inqua bonum nat᷑ale
p̃cesserat. qđ mala uoluntas nocendo posset
acdimere: Sigͦs non erat : ñ erat sempit̃na:
Quis eam fecerit quero. restat ut dicatur :
qđ ea res fecerit malam uoluntatẽ. in qua nul¬
la uoluntas fuit Hȩc utrum suꝑior sit reqͥto:
an inferior an ȩquał S si suꝑior. utiq me-¬
lior: Quomͦ gͦ nulliꝰ. aut ñ potiꝰ bonȩ uo.¬
luntatis : Hoc idem ꝓfecto et ȩ̨qualis:
Duo quippe qͣm dui sunt parit̾ bonȩ uo¬
luntatis: non facit alt̃ in altero uolunta¬
tem malã: Relinquit᷑: ut inferiores cui
nulla uoluntas ẽ. fecerit angłicȩ naturȩ

Expanded text:
hoc bono priuabat. Et ideo in mala natura hoc bono priuabat. Et ideo in mala natura uoluntas mala esse non poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc posset nocere. Si enim non nocuit, non utique uitium fuit, ac per hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda est. Porro si nocuit, bonum auferendo uel minuendo uti uoluntas mala in ea re, in qua bonum naturale praecesserat, quod mala uoluntas nocendo posset adimere. Si ergo non erat sempiterna, quis eam fecerit quaero. Restat ut dicatur, quod ea res fecerit malam uoluntatem, in qua nulla uoluntas fuit. Haec utrum superior sit, requiro, an inferior, an aequalis. Sed superior utique melior; quo modo ergo nullius, ac non potius bonae uoluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. Duo quippe quamdiu sunt pariter uoluntatis bonae, non facit alter in altero uoluntatem malam. Relinquitur ut inferior res, cui nulla uoluntas est, fecerit angelicae naturae,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc mala uoluntas: efficiens ẽ. oꝑis mali
Malȩ autem uoluntatis efficiens nichil ẽ. qm̃
si res aliqua ẽ. aut habet aut ñ habet aliquã
uoluntatẽ: Si habet: aut bonam ꝓfectohabec
aut malam. Si bonam quis ita desipiet ut di¬
cat. qd bona uoluntas faciat uoluntatẽ ma-¬
lam: Erit enim sicaẽ. bona uoluntas causa
peccati: quo absurdius putari nichil potest:
Si autem res ista quȩ p̾utatur facere uolun-¬
tatem malam. ipsa quoq habet uoluntatẽ
malam: eciam eam quȩ fecerit res conseq̃nt̃
int̾rogo Atq ut sit aliquis inquirendi modꝰ.
causam pͥmȩ malȩ uõluntatis inquiro: Non÷
sit aqua fieret: illa pͥor ẽ quȩ alcerã fecit:
Sirespondetur qđ eam nulla res fecerit. et
ideo semꝑ fuerit. quero utrum mali in aliqͣ
natura fuerit Si enim innulla fuit: om̃i¬
no non fuit: Si autem in aliquã: uiciabat
eam: et corrumpebat. eracq illi noxia. ac ꝑ

Expanded text:
hoc mala voluntas efficiens est operis mali, hoc mala voluntas efficiens est operis mali, male autem voluntatis efficiens est nihil. Quoniam si res aliqua est, aut habet aut non habet aliquam voluntatem: si habet, au bonam profecto habet, aut malam: si bonam, quis ita desipiat, ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona voluntas causa peccati: quo absurdius putari nihil potest. Si autem res ista quae putatur facere voluntatem malam, ipsa quoque habet voluntatem malam; etiam eam quae fecerit res, consequenter interrogo: atque ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae voluntatis inquiro. Non esit a qua fieret, illa prior est, quae alteram fecit. Si respondetur quod eam nulla res fecerit, et ideo semper fuerit; quaero utrum in aliqua natura fuerit. Si enim in nulla fuit, omnino non fuit: si auteeam et corrumpebat eratque illi noxia ac per
Abbreviated transcription (Latin):
ñ eẽt. nec illorum uitiorũ offensione uitu¬
ꝑandus. et om̃ium naturarum considatio.¬
ne laudandus ẽ. ł inde causa beatitudinis
angłorum bonorum a nerissima reppitur.
qđ ei adherent qui arneẽ. Cum uero caiusa
miserie malor inglorum querit᷑ ea meri
iptris qrad aliud qͣm suꝑbia ñcupatur:
lt u quippe om̃is peccati suꝑbia Nolue¬
nr gͣ ad illum custodire fortitudinem suã:
Et qui magis. eẽnt. si ei qui summe ẽ. adhere¬
tent: se illi p̃ferendo id qđ minus ẽ p̃tule¬
runt: Hic pͥmus defectus et pͥma inopia.
pͥmumq uicium eiꝰ nature: quȩ ita creata :
ut nec summe ẽẽt. et tm̃ ad beatitudinem
habendam eo qui sum me ẽ. frui poss aquo
aũsa ñ quidem nulla. s tam̃ minus eẽt atq
ob hoc misera fieret: Huiꝰ porro malȩ uolun¬¬
tatis causa. efficiens si queratur: nichil in-¬
uenitur: Quid ẽ. enim qđ facit uoluntatẽ
malam: cum ipseͥ faciat opꝰ malum: Hac ꝑ

Expanded text:
non esset — nec ullorum uitiorum offensione uitunon esset — nec ullorum uitiorum offensione uituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima reperitur, quod ei adhaerent qui summe est. cum uero causa miseriae mavitium quid aliud quam superbia nuncupatur? Initium quippe omnis peccati superbia . Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam : et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent; se illi praeferendo, id quod minus est praetulerunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium ejus naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen ad beatitudinem habendam, eo qui summe est frui posset, a quo aversa, non quidem nulla, sed tamen minus esset, atque ob hoc misera fieret. Hujus porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil invenitur. Quid est enim quod facit voluntatem malam, cum ipsa faciat opus malum? Ac per
Abbreviated transcription (Latin):
sam lucem quȩ certe & illis placet. ocłis in-¬
firmis ꝑ inconuenientiam nocere: et in il¬
lo ardore qui eis displicet. non nulla ant¬
malia ꝑconuenientiam salubrit᷑ iuiuere:¬
Naturȩ igit᷑ om̃s qm̃ sunt. et idõ habent
modum su̾um. sp̃ẽm suam. & quandam
secum pacem suam: ꝓfecto bonȩ sunt. Et cũ
ibi sunt ubi eẽ. ꝑ nature ordinẽ debent
quantum acceꝑunt suum eẽ custodiunt:
melius deteriꝰ ue mutantur: In eum dii¬
na ꝓuidentia tendentes exitum: quem
ratio gub nandȩ uniũsitatis in  ludit:
Ita ut nec tanta corruptio quanta usq ad
interitum naturas mutabiles mortalesq
ꝑcducit sic faciat non eẽ qđ erat. ut ñ inde
fiat consequent̃ qđ eẽ debebat Quȩ cum
ita sint: ds̃ qui sum meẽ. atq obhoc ab illo
facta ẽ om̃is eẽntia quȩ̃ non sumine ẽ. qͥa
neq illi ȩquał eẽ deberet quȩ de nichilo
facta eẽt. neq ullo modo eẽ poss si ab illo facta

Expanded text:
sam lucem, quae certe et illis placet, oculis insam lucem, quae certe et illis placet, oculis infirmis per inconuenientiam nocere, et in illo ardore, qui eis displicet, nonnulla animalia per conuenientiam salubriter uiuereNaturae igitur omnes, quoniam sunt, et ideo habent modum suum, speciem suam, et quamdam secum pacem suam, profecto bonae sunt. Et cum ibi sunt, ubi esse per naturae ordinem debent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt. melius deteriusve mutantur, in eum divina providentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae universitatis includit: ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat consequenter quod esse debeat. Quae cum ita sint, Deus qui summe est, atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe est quia neque illi aequalis esse deberet, quae de nihilo facta esset, neque ullo modo esse posset, si ab illo facta
Abbreviated transcription (Latin):
illa animalia quorum abundantia egipti¬
orum suꝑbia uapulauit S isto mͦ possunt
et solem uicuꝑare. qͣm quidam peccantes
uł debita non reddentes poni a uidicib
iubent᷑ ad solem: Non itaq ex commodo
uł in commodo nr̃o. s ꝑ se ipsam considata
natura. dat artifici suo głam sicẽ. et natu¬
ra ignis et̃ni sine ulla dubieatione lauda¬
bił : quamuis damptis impiis futura pe¬
nał. Quid enimẽ igne flãmante ui gente¬
atq lucente pulchriꝰ: Quidcale faciente.
curante coquente utiliꝰ. Quamuis eo nichil
sit urente molestuis: Idem gͥ ipse alit̃ ap¬
positus ꝑniciosus: qui conuenient̃ adhi¬
bitus: commodissimus inuenit᷑: Nam eiꝰ in
uniũ so mundo utilitates ũbis explicare
quis sufficit: nec audiendi sunt qͥlaudant
in igne lucem: ardorẽ autem uituꝑant:
Uidelicet ñ ex sui natura. s ex suo cominodo
ut incommodo: Uidere enim uolunt: arde¬
re nolunt: S parum attendunt eamip.¬

Expanded text:
illa animalia, quorum abundantia Aegyptiilla animalia, quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit. Sed isto modo possunt et solem vituperare; quoniam quidam peccantes, vel debita non reddentes, poni a judicibus jubentur ad solem. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro, sed per seipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis, quamvis damnatis impiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante, vigente, lucente pulchrius? quid calefaciente, curante, coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus, qui conuenienter adhibitus commodissimus inuenitur. Nam eius in uniuerso mundo utilitates uerbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem autem uituperant, uidelicet non ex ui naturae, sed ex suo commodo uel incommodo. Videre enim uolunt, ardere nolunt. Sed parum adtendunt eam ip
Abbreviated transcription (Latin):
difficientib oriunt᷑. et succumbt minora
maiorib atq inqualitates suꝑantium su¬
ꝑata uertuntur: rerum ẽ. ordo transeuntiũ:
Tuiꝰ ordinis decus nos ꝓpterea ñ delectat:
qm̃ parti eiꝰ ꝓcondicione nr̃ȩ mortalitatis
intexti uniũ sum cui partiłȩ quȩ nos
offendunt satis apte decentq conueniunt.
sentire ñ possumus. Unde nob inquib eam
contemplari minꝰ idonei sumꝰ rectissime
credenda p̃cipit᷑ ꝓuidentia conditoris: ne
tanti arcificis opꝰ in aliquo rep̃hendere
uanitate humanȩ temeritatis audeamꝰ.
quamqͣm et uitia rerum t̾renarũ ñ uoltn.¬
taria. neq pęnalia. naturas ipsas quarum
et conditor ds. si prudent̃ attendamus
eadem ratione comm̃dãt. quia et in eis hoc
nobis ꝑuicium tolli displicet qđ in natura
placet. nͥ quia hominib eciam ipsȩ naturȩ
plerumq displicent cum eis fuint noxiȩ
non eas consid̾antib s utilitatem suam. sic̃

Expanded text:
deficientibus oriuntur et succumbunt minora deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, rerum est ordo transeuntium. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat, quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti uniuersum, cui particulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueniunt, sentire non possumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum et conditor Deus, si prudenter attendamus, eadem ratione commendant: quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet, quod in natura placet: nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae, non eas considerantibus, sed utilitatem suam; sicut
Abbreviated transcription (Latin):
bonumẽ. qđ impunita ñ ẽ hoc enim ẽ. iustũ
Et om̃e uistum ꝓculdubio bonum: Non
enim quisqͣm de naturalib uiciis. sed de
uoluntariis pęnas luit: Nam etiam qđ uici¬
um consuetudine nimio ue ꝓg̃ssu roboratũ.
uelut naturalit inoleuit. a uoluntate sum¬
psit exordium. De uiciis quippe nunc loqui¬
mur eiꝰ nat᷑e cui mens in ẽ. capax intelligibi¬
lisẽ lucis. qua discernitur iustum ab in¬
uł intellectu uł sensu. uł uita om̃ino ciren¬
tium. quib eorum dissolubilis natura cor¬
rumpitur. dampnabilia putare tidiłm ẽ.
cum istȩ creaturȩ eum modum nutu crea¬
toris acceꝑint. ut cedendo ac succedendo ꝑa¬
gant infimam pulchritudinẽ temꝑum
in genere suo.istius mundi partib congru-¬
entem: Neq enim cȩlestib fuerant trena
coequanda: aut ideo uniũsitati deeẽ ista de¬
buerunt. qm̃ sunt illa meliora: Cum gͦ in
his locis ubi eẽ talia competebat. aluisalia

Expanded text:
bonum est, quod inpunita non est. Hoc enim est iustum bonum est, quod inpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum ab invel intellectu, vel sensu, vel vita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare, ridiculum est: cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim coelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo universitati deesse ista debuerunt, quoniam sunt illa meliora. Cum ergo in his locis, ubi talia esse competebat, alia aliis
Abbreviated transcription (Latin):
corruptibilibꝰq naturis. bonis tm̃. ipsorum
quoq testimonio uitiorum: Si enim bonȩ
ñ eẽnt: eis uicia nocere non possent. Nam
quid eis nocendo faciunt. nͥ adimunt inte¬
gritatem. pulchritudinẽ.: salutem. uirtutem
et quicquid boni natura ꝑuiciũ detrahi. siuie
minui consueuit: qđ si om̃ino desit: nichil
boni ad ũdo ñ nocet. ac ꝑhoc nec uicuimẽ.
Nam ẽẽ uicium. et ñ nocere ñ pocest Uñ
colligitur quãuis ñ possit uicium nocere
in commutabilibono. non cm̃ posse nocere
nͥ bono quia ñ in est nͥ ubi nocet: Hc etiã
isto mͦ dicipotest uiciun ẽẽ. nec in sum mo
posse bono nec nͥ in aliquo bono: Sola gͦ
bona alicubi eẽ possunt. sola mala nusqͣm:
qm̃ naturȩ etiam illȩ quȩ ex malȩ uolun-¬
tatis initio uiciatȩ sunt. in quantũ uiciosȩ
sunt. malȩ sunt: Inquantum autem naturȩ
sunt ÷ bonȩ sunt: Et cum inpenis ẽ. natura
uiciosa: excepto eo qđ nat᷑a ẽ. etiam hocibi

Expanded text:
corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum quoque testimonio uitiorum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui consueuit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde colligitur, quamuis non possit uitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono, quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, uitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam; quoniam naturae etiam illae, quae ex malae uoluntatis initio uitiatae sunt, in quantum uitiosae sunt, malae sunt, in quantum autem naturae sunt, bonae sunt. Et cum in poenis est natura uitiosa, excepto eo, quod natura est, etiam hoc ibi
Abbreviated transcription (Latin):
ria natura non ẽ . nͥ quȩ ñ ẽ. Ei quippe ꝗdẽ.
autem inscripturis inimici dĩ. qui ñ natura
s uiciis adũsant᷑ eiꝰ imꝑio: nichil ei ualentes
nocere s sibi Inimici enim sunc resistendi
uoluntate. ñ potestate ledendi Ds̃ namq
immutabił ẽ. et om̃i modo incorruptibił:
iccirco uicium quo resistunt dõ qui eiꝰ appel.¬
lantur inimici. ñ ẽ dõ. s ipsismalum Neq¬
enim hoc ab aluid nͥ quia corrumpit᷑ ineis
naturȩ bonum Natura gͥ contraria non
ẽ dõ. s uicium: quia malum contrarium
ẽ bono Quis autẽ neget dm̃ summe bonũ:
Uitium gͥ contrariũ ẽ dõ tanqͣm malum bono:
porro autem bonũ ẽ. natura qͣm uicium Un¬
de et huic bono utiq contrarium ẽ s dõ tan¬
tum mͦ tanqͣm bono malum: nate uͦ quã
uiciat. ñ tantum malum s etiam noxium
Nulla quippe mala dõ noxia: s mutabilibꝰ

Expanded text:
ria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe, quod ria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe, quod autem in scripturis inimici Dei, qui non natura, sed uitiis aduersantur eius imperio, nihil ei ualentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi uoluntate, non potestate laedendi. Deus namque inmutabilis est et omni modo incorruptibilis. Idcirco uitium, quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura igitur contraria non est Deo sed uitium, quia malum contrarium est bono. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam uitiat; unde et huic bono utique contrarium est; sed Deo tantummodo tamquam bono malum, naturae uero, quam uitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia sed mutabilibus
Abbreviated transcription (Latin):
tur dm̃ tam bonam eorum creasse naturam.
cui noxium sit non ẽẽ cum dõ Hec dicta siQ
existimet eos aliam uelut ex alio pͥncip
habere potius se naturam nec eorum natȩ̨
auccorem dm̃. Cuiꝰ erroris impietate tanto
quisq carebit: expediciꝰ et faciliꝰ: quanto
pspicato intels te potuerit at quunui
qͣudo moysen mittebat ad filios isrł. Ego
sum quisum. Cum enimds̃ summa essentia
sit. hoc ẽ. summe sit. et idõ immutabił sit.
reb quas ex nichilo creauit. eẽ. dedit. s ñ
summe eẽ. ficut ẽ ipse: Et aliis dedit eẽ am¬
plius aliis minus: atq ita naturas essentia¬
rum gradib ordinauit. Sicut enim abeo
qđ ẽ saꝑe uocat᷑ sapientia: sic abeo qđ ẽ eẽ.
uocat᷑ essentia nouo quidẽ nomine quo
usi ueteres non sunt latini sermonis auc¬
tores: s iam nr̃is temꝑib usitato. nedeeẽt.
retur essentia: ac ꝑ hocei naturȩ quȩ sũme
ẽ. qua faciente sunt quȩcumq sunt cont᷑.¬

Expanded text:
tur Deum tam bonam eorum creasse naturam, tur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo. CAPUT II. existimet eos aliam uelut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cuius erroris inpietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intellegere potuerit, quod quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset est, ut diceretur essentia; ac per hoc ei naturae, quae summe est, qua faciente sunt quaecumque sunt, contra
Abbreviated transcription (Latin):
indigentiam suam nͥ utiq beata sit. eiq explen¬
de non sufficiat nͥds̃: ꝓfecto ñ illi adhetere
uicium ẽ. Om̃e autem uitium naturȩ nocet:
ac ꝑ hoc contra nat̾am ẽ. Ab illa gͥ q̃ adheret dõ:
non nacura diffeit ista s uitio Quo tm̃ etiã
uicio ualde magna multumq laudabił os¬
tenditur ipsa natura Cuiꝰ enim recte uitu¬
ꝑatur uicium: ꝓcul dubio natura laudat᷑
Nam recta uitii uituꝑatio ẽ. qđ illo deho
ram ocłorum ꝑtinet usus Et cum uitium
aurium dr̃ surditas: ad edrum naturam
ꝑtinere demonstrat᷑ auditus: ita cũ uitiim
conuenire: Quam porro magna sit laus
adherere dõ ut ei uiuat. inde sapiat. illo
gaudeat. tantoq bono sine morte. sine erro¬
re. sine molestia ꝑfruatur: quis digne cogi¬
tare possit aut ȩloqui: Qua ꝓpt᷑ etiam᷑
uitio malorum. qͣuo non adherent dõ. qm
om̃e uicium naturȩ nocet: satis manifesta¬

Expanded text:
indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explenindigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonram oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita, cum uitiumconuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat, illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
beatum dm̃ Ca uͦ quȩ fecit: bona quidem
eẽ. qđ ab illo. ueruntam̃ mutabilia qđ non
de illo. s de nichilo facta sunt Quamqͣm gͦ
summa non sint quib ẽ ds̃ malus bonum:
magna sunt tm̃ ea mutabilia bona quȩ ad¬
herere ñ possunt ut beata sint inimutabili
bono: Qđusq adeo bonum eorumẽ: ut sine
illo misera eẽ necesse sit. Nec idõ cet̾a in hac
creature unuĩsitate meliora sunt : quia mise¬
ra eẽ ñ possunt Neq enim cet̾a m̃bra corꝑis
nr̃i ideo dicendũ ẽ ocłis eẽ mel iora: quia ceca
tura sentiens. et cum dolet qͣm lapis qui dolo¬
re nullo modo potest: ita rationał natura p̃¬
stantior etiam misera qͣm illa quȩ rationis
sensum ẽ expers Et idõ in eam ñ cadit miseria:
Qđ cum itasit huic naturȩ quȩ intanta ex¬
cellentia creata ẽ ut licet sit ipsa mutabilis.
inherendo tm̃ in commutabili bono idẽ. sum¬
mo dõ beatitudinem consequatur. nec expleat

Expanded text:
beatum Deum: ea vero quae fecit, bona quidem beatum Deum: ea vero quae fecit, bona quidem esse quod ab illo, verumtamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quanquam ergo summa non sint quibus est Deus majus bonum; magna sunt tamen ea mutabilia bona quae adhaerere possunt, ut beata sint, inmutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca tura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat
Abbreviated transcription (Latin):
łitate studia partium. ꝓindiuidua caritate
suꝑbi fallaces in uidi effecti st̃:. Beatitudinis
gͥ illorum causa ẽ. ad herere dõ: quo cirta isto¬
rum miseriȩ causa excontrario ẽ intelligen¬
da qđ non adherere dõ qͣm obrem siconque.¬
ritur quare illibeati sint. recte respondecur
quia dõ adherent Et cum querit᷑ cur isti sint
miseri: recte respondetur. quia non adherent
dõ Non ẽ creacurȩ rationalis uł intellectuat
bonum qđ beata sit nͥds̃: ita quamuis non
onũs beata possit eẽ creatura: Neq enim munꝰ
hoc ad ipiscuntur aut capiunt ferȩ lignasaxa.
et si qͥd huiꝰ modiẽ Ea tm̃ quȩ pocest non
ex se ipsa potest: quia ex nichilo creata ẽ. s ex
illo a quo creata ẽ. hoc enim adepto beata.
quo amisso misera ẽ. Ille uͦ qui non alio s ĩp¬
so bono beatusẽ: ideo miser non potest eẽ.
quia non se potest amictere: Dicimus itaq
inmutabile bonum noneẽ. nͥ unum uerũ

Expanded text:
ritate. studia partium pro indiuidua caritate ritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Ita quamuis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt feret si quid ejusmodi est, ea tamen quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata est, quo amisso, misera est. Ille vero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amittere. Dicimus itaque immutabile bonum non esse, nisi unum verum
Abbreviated transcription (Latin):
ad rationalium mortalium genus
dam de ipsis angłisee dicenda quib demon¬
strecur quantum a nob̾ potest qͣm ñ in conueni¬
q societas. ut non quatuor duȩ scilicet angło.¬
rum. totidemq hominum. s duȩ potiꝰ cuuta¬
tes hocẽ. societates meritoeẽ. dicant᷑ Una in
bonis. altera inmalis Nonsolum in angłis
uerum eciam in hominib constitute Angłorũ
bonorum et malorum int̾ se contrarios appe¬
titus. non naturis. pͥncipusq diũsis cum d̃s̃
om̃ium substantiarum bonus auctor conditor
utrosq creauerit. s uolupratib et cupidita¬
tibꝰ excitisse dubitare fas ñ ẽ. du alii constant̃
in communi om̃ib bono qd ipse illis dĩ ẽ. atq
in eiꝰ ȩt̃nitate. ueritate. caritate ꝑsistunt. alii
sua potestate potus delectati. uelut bonum
suum sibi ipsi ẽẽnt. a suꝑiore communi om̃i¬
um beatifico bono ad ꝓpria defluȩ̨runt:
Et hauentes elationis fastum: ꝓ excelsissima
etnitate uanitatis astuciam. ꝓcertissima ue¬

Expanded text:
ad rationalium mortalium genus dam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniisque societas, ut non quattuor duae scilicet angelorum totidemque hominum, sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se contrarios adpetitus non naturis principiisque diuersis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ue
Abbreviated transcription (Latin):
tam. qđ erudita iam tempora fuerunt: quȩ falsitatẽ
si reciꝑet fabularum Quis autẽ romulum dm̃ nͥ roma
credidit: atq id parua et incipiens: Tum deinde
posteris seruare fuerat necesse qđ acceꝑant amaiorib
ut cum ista suꝑstitione in lacte quocdam mͦ matris ebi.¬
bita cresceret cuutas. atq ad tam magnũ ꝑueniret imꝑiũ.
ut ex eiꝰ fastigio uelud ex altiore quodam loco. alias

Expanded text:
tam. quod erudita iam tempora fuerunt, quae falsitatem tam. quod erudita iam tempora fuerunt, quae falsitatem non reciperent fabularum. Quis autem Romulum deum nisi Roma credidit, adque id parua et incipiens? Tum deinde posteris seruare fuerat necesse quod acceperant a maioribus, ut cum ista superstitione in lacte quodam modo matris ebibita cresceret ciuitas adque ad tam magnum perueniret imperium, ut ex eius fastigio, uelut ex altiore quodam loco, alias
Abbreviated transcription (Latin):
in tomulo acdmirandum qđ eteri quidũ ex bomunbꝰ fac-
ciee dicunt᷑ minus cruditis hominum se se aerint :
ut fingendi ꝓcluus eẽc ratio eua. timꝑii facilea dere¬
denidumimpellerent᷑: Romuli autem ȩtatẽ minus his
sexcentis annis iori inueteratis litteris atq doctriis
oꝵ atnq illo antiquo ex inculta hominum uita eriore
Siblato fuisse cernimꝰ: Et paulo pꝰ de eodem romulo
italoquit᷑: qui a clhunc ꝑcinet sensum: Ex quo intelligi
potest in quit ꝑ mulcis annis ante hemerum fuisse qͣm
tomulum: ut iam doctis hominib ac temporibꝰ ipsis
erudicis ad fingendum uix quisqͣm eẽt. loci Antiqͥ¬
tas enim recipit fabulas fictas eciam non ñqͣm incon¬¬
dice hȩc ȩtas autem iamexculta p̃seram eludensom̃e
qđ fieri ñ potest respuit: Unus e meiteo doctissimorum
hominum. idemq eloquentissimus om̃ium marcus culliꝰ
cicero: ꝓpperea dicit diuinitatẽ romuli mirabilit̃ credi¬

Expanded text:
in Romulo admirandum, quod ceteri. qui di ex hominibus facti in Romulo admirandum, quod ceteri. qui di ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut fingendi procliuis esset ratio. cum inperiti facile ad credendum inpellerentur; Romuli autem aetatem minus his sescentis annis iam inueteratis litteris adque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum uita errore sublato fuisse cernimus.\' Et paulo post de eodem Romulo ita loquitur, quod ad hunc pertinet sensum: \'Ex quointellegi potest, inquit, permultis annis ante Homerum fuisse quam Romulum. ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum uix quicquam esset loci. Antiquitas enim recipit fabulas, fictas etiam nonnumquam incondite; haec aetas autem iam exculta, praesertim eludens omne quodfieri non potest, respuit.\' Unus e numero doctissimorum hominum idemque eloquentissimus omnium Marcus Tullius Cicero propterea dicit diuinitatem Romuli mirabiliter credi