comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et ipse adduxerat. et Manlius habutrat duas legiones
instituit cohortes pronumero imlitum complet: demde ut
quisq uoluntarius aut & sociis in castra uenerat equaliter
distribuerat. ac breui spacio legiones numnero hominũ geple¬
uerat: cum in initio nõ amplius duobus unlibus habuisset
sed & omni copia circiter quarta pars erat militaribus armis
instructa: ceten ut queq̃ casus armauerat sparos aut lan¬
ceas alii preacutas sudes portabaut: Sed posteaq: antonius
cum exercitu aduentabat Catilina permontes iter facer mo
ad urbem modo galliam uersus castra mouer. hostibus occa¬
sionem puguandĩ nõ dar sperabat prope diem magnas copias
se se habiturum si rome socii incepta patrauissent. interea ser¬
uitia repudiabat cuius in mitio ad eum magne copis con¬
currebant: opibus coniurationis fretus simul alienum
suis ratiombus xistimans iuideri causam ciuium cũ fugituus
comunicasse. sed postq̃ in castra nuntius peruent rome con¬

Expanded text:
et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis pro numero militum conplet. deinde, ut quisque voluntarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quom initio non amplius duobus milibus habuisset. sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudis portabant. sed postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis iter facere, modo ad urbem, modo Galliam vorsus castra movere, hostibus occasionem pugnandi non dare. sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. interea servitia repudiabat, quoius initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus, simul alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse. Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae con
Abbreviated transcription (Latin):
quo sibi fidem facerot contra morem maiorum luxuriose in¬
misq liberaliter habuerat. loca amena uoluptaria facile
nurar. ea priuatun et publice rapes. delubra deoris spoliare
sacra profanaq oĩa pollue: igitur hnii milites postquã uicto¬
nam adlepti sune mchil reliq̃ui uictis feca. quippe secunde
res sapientium anmos fatigant. nedum illi cõruptis mori¬
bus uictorie temperaret: posto. diuitie honori ee ceper et
eas gioria imperiui. potentia sequebantur hebesc& urtus. pau¬

Expanded text:
quo sibi fidum faceret, contra morem maiorum luxuriose niquo sibi fidum faceret, contra morem maiorum luxuriose nimisque liberaliter habuerat. Loca amoena, voluptaria facile mirari, ea privatim et publice rapere, delubra spoliare, sacra profanaque omnia polluere. Igitur ii milites, postquam victoriam adepti sunt, nihil reliqui victis fecere. Quippe secundae res sapientium animos fatigant: ne illi corruptis moribus victoriae temperarent. Postquam divitiae honori esse coepere et eas gloria
Abbreviated transcription (Latin):
paulauim crescer interdum uendicari. post ubi contagio ẽi
pestuentia inuasit ciuitas ĩiutata ẽ: imperium ex iu̾stis¬
simo atq optimo crudele intollerandum& factum: sed p̃ri¬
mo magis ambitio qua auaritia animnos hominu egreebat
quod tane iuitiũ propius iurtuti erat. nam glam honorẽ
imperium bonus ignauus eque sibi & optant. sed ille uera
inticur uia huie qͥa bone artes desunt dolis atq fallaciis cõ¬
tendit: auaritia studiũ pecume habet quã uem̃o sapies concu¬
piuit: ea qi uenenis malis imbuta corpus aminũꝙ urdem
effeminae: semper infinta ĩsatiabilis ẽ neq copla neq mo :¬
pia minuitur: Sed poste: lucius sylla armis recepta r.p
bonis &mitiis mnalos euentus habuit raper oñes traher . do -¬
mũ alius. alius agros cuperͤ. neq moduin ueq modestiam
uictores haba. feda crudeliaq facinora ĩ ciues facẽ: huc
accedebat q̃đ L sylla xercitum quem i asia ductauerat

Expanded text:
paulatim crescere, interdum vindicari; post, ubi contagio quasi paulatim crescere, interdum vindicari; post, ubi contagio quasi pestilentia invasit, civitas immutata, imperium ex iustissumo atque optumo crudele intolerandumque factum. Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat, quod tamen vitium propius virtutem erat. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant; sed ille vera via nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit. Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit: ea quasi venenis malis imbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita, insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur. Sed postquam L. Sulla armis recepta re publica bonis initiis malos eventus habuit, rapere omnes, omnes trahere, domum alius, alius agros cupere, neque modum neque modestiam victores habere, foeda crudeliaque in civis facinora facere. Huc accedebat, quod L. Sulla exercitum, quem in Asia ductaverat,
Abbreviated transcription (Latin):
uerat . quiq tardius reuocati prelio excesserant: quã qui
signa reliquer. aut pulsi loco ceder ausierant: in pace uõ
beneficiis magisquã mẽti imperiũ agit̃abant : et accegta
miuria ignoscer quiã persequi inalebaut: sed uoi labor atos
iustitia res .p. creuit reges magni domiti balo nationes er
et populi ingentes ui subacti: carthago emula imperii. ro¬
mani a stupe interq̃e cuncta maria terreq patebat. seiure
fortuna ac miscer ouia cepit: qui labores. pericula. dubias
atqs. asperas res facie tollerauerant his ocuuin. diuitiẽ op¬
dem imperii creuit. et ea quasi inateries onium malorum
fuer naq auaritia fidem probitatem. ceterasqͥ artis bonas suo
uertit. pro hiis superbiam. crudelitate. deos negligei onia uena¬
lia naber docuit. Ambitio multos mortales falsos fieri subegit
micitias immicitiasq nõ exre sed e comodo estimar. mago.
uultumquã ingeniu bonum haber. hec ueraque primo

Expanded text:
verant quiqverant quiqsigna relinquere, aut pulsi loco cedere ausi erant. Io pace vero, benesiciis magis, quam metu, imperium agir bant; accepta iniuria, ignoscere, quam persequi, malebant. Sed, ubilabore, atque iustitia Resp. crevit, Reges magn, bello domiti; nationes ferae et populi ingentes vi subacti, Carthagomani, ab stirpe interiit, cuncta maria terraeque patebant, saevire fortuna ac miscere omnia catque prosperas res facile tolera verant, iis otium, divitiae, opdein imperii cupido crevit. Eo quasi materies omnium malorum fuere. Namque avaritia fidem, probitatem, ceterasque arres bonas sub vertit; pro his superbiam, crudelitatem, Deos negligere, omnia venialia habere docuit: ambitio multos mortales talsos fieri subegit; micitias, ivoltum quam ingenium bonum habere. Haec primo
Abbreviated transcription (Latin):
heet sel prẽicto fortuna: omni re dominatur ea res cunctas
ex ubidiue magis quã ex uero cdebrat obscurato: Atheni¬
prouener ibi scriptorum magna ingenia per terrarũ orbe
athemensium facta pro maximis celebrane: ita torũ q¬
ea fecer iurtus tanta habetur quantũ ea uerbis potuere
quia prudentissimus quisq maxime negociosus erat in¬
genium nemo sint corpore exercebat. optimus quisq fa¬
cer q̃. dicer. et sua ab aliis benefacta laudari es ipe aliorꝵ
narar inalebat: igitur domi inilities bom mores colebãt :
concordia maxuna. minima auartera erat: ius bonũq ap
eos nõ legibus magis q̃ natura ualebat: uirgra distordias sunuil¬
cates cum hostibus exercebant: ciues cum ciuibus de uir¬
tute certabant: in suppliciis deorli magnifici. domi parci
ianncos fideles trant. duabus hiis artibũs audacia ĩ bello
iundicatum ẽ in fos qui contra imperiui in hosteni pugna¬

Expanded text:
heret. Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas heret. Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex lubidine magis quam ex vero celebrat obscuratque. Athenieruntur. Sed quia provenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta pro maxumis celebrantur. Ita eorum, qui fecere, virtus tanta habetur, quantum eam verbis potuere quia prudentissumus quisque maxume negotiosus erat: ingenium nemo sine corpore exercebat, optumus quisque facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum narrare malebat. Igitur domi militiaeque boni mores colebantur; concordia maxuma, minuma avaritia erat; ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat. Iurgia, discordias, simultates cum hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant. In suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. Duabus his artibus, audacia in bello,vindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugna
Abbreviated transcription (Latin):
semperq hiis aliena iurtus formidolosa est: sed ciuitas in¬
credibile memoratu est adepta libertate quantũ oreui cre¬
uerit canta cupido elonie incesferat: iã primũ uiuentus si¬
mulac belli pat̾ens erat in castris per laborem usu militiam
discebat. magisq in decoris arimis et inilitaribus equis q̃r in
scortis atq in conuiuiis libidinem habebant: ĩgitur talibus ui¬
ris nõ labor insolitus. nõ locus ullus asper aut arduus eat nõ
armatus hostis forundolosus uirtus omnia domuerat sed gice
maximũ eertamen inter ipsos erat. sicq quisq hostem fane
murum ascender circũspici dum tale facuius faceret: propera¬
re. ea diuitias ea bonam fama magnamq nobilitate putabaui.
laudis auidi pecume liberales erant: gloriam ingentẽ diuitias
honestas uolebant. Memorar possem q̃uibus ĩ locis maximas
munitas pugnando ceperit ni ea reslongius uos ab incepto tra¬

Expanded text:
semperque iis aliena virtus formidulosa est. Sed civitas insemperque iis aliena virtus formidulosa est. Sed civitas incredibile memoratu est, adepta libertate, quantum brevi creverit: tanta cupido gloriae incesserat. Iam primum iuventus, simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usum militiae discebat magisque in decoris armis et militaribus equis quam in scortis atque conviviis lubidinem habebant. Igitur talibus viris non labor insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus hostis formidulosus: virtus omnia domuerat. Sed gloriae maxumum certamen inter ipsos erat: se quisque hostem ferire, murum ascendere, conspici, dum tale facinus faceret, properabat. Eas divitias, eam bonam famam magnamque nobilitatem putabant. Laudis avidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, divitias honestas volebant. Memorare possum, quibus in locis maxumas munitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto tra
Abbreviated transcription (Latin):
a periculis aberant: at romam domi milities intenti fest mar¬
parar alius alui hortari hostibus obiuã ire liberatatem
patriam parentesq armis tegey: post ubi pericula uirtu¬
te propulerant sociis atq amĩcis auxilia portabat / mago.
dundis ꝙ̃ accipiendis beneficiis amicitias parabant: imp̃e¬
rium legitimũ nomen regiuni habebat: delecti quibus cor-¬
pus amus infirmu. ingeniũ fapientia ualidum erat rec
.p. consuleabant/ hii ueł etatẽ uel cure similitudine pa¬
tres appellabantur: post ubi regium imperium quod i¬
initio conseruande libertatis aiq causa dugende rei. p. fue¬
rat/ in supabiam dominationenĩq se conuertie inuutato mor
annua imperia binosq imperatores sibi fecer. eo modo mini¬
me posse putabant pe licentiam insolescer auinũ humanis.
sed ea tempestatẽ ceper se quisq magis extoller magisq uige¬
nui ÷ promptu habe nam regibus bom q̃ mali suspeetiores st

Expanded text:
a periculis aberant. At Romani domi militia periculis aberant. At Romani domi militiparare, alius alium hortari, hostibus obviam ire, libertatem, patriam, parentisque armis tegere. Post, ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiundis beneficiis amicitias parabant. Imperium legitumum, nomen imperi regium habebant. Delecti, quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validum erat, rei publicae consultabant; hi vel aetate vel curae similitudine patres appellabantur. Post, ubi regium imperium, quod initio conservandae libertatis atque augendae rei publicae fuerat, in superbiam dominationemque se convortit, inmutato more annua imperia binosque imperatores sibi fecere: eo modo minume posse putabant per licentiam insolescere animum humanum. Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere magisque ingenium in promptu habere. Nam regibus boni quam mali suspectiores sunt
Abbreviated transcription (Latin):
que utraq his artibus auxerat quas supra menoraui.
incitabant preterea corrupti cuutatis mores. quos pes¬
sima ac diuersa inter semala luxuria atq auaritia
uexabant res ipsa hortari uidetur qui de moribus ciui¬
tatis cempus admonuit supra repete ac paucis institu¬
pulcherrima et optuna pessim̃a ac flagitiosissima faca
sit disserer: Urbem romami sicuti ego accepi condi¬
der atq habue in initio troiani qui enta duce profugi
hominum adroste / sine legibus sine imperio uiberã ato:
solutum / hĩ posto. in uia menia conuener dispari ge¬
uer dissimili linoua alii alio mor uuietes incredibile est¬
memoratu quã facile coalueriut. sed postquã res eoru
cuubus moribus agris aueta satis prospera. satises polles
iudebãtur sicuti pleraq mortalium habentur inudia ex
opulentia orta est icidur reges funtimi populiq bello ten¬
tar pauci ex amicis auxilio esse. nã ceteri inctii perculsi

Expanded text:
quae utraque iis artibus auxerat, quas supra memoravi. quae utraque iis artibus auxerat, quas supra memoravi. Incitabant praeterea corrupti civitatis mores, quos pessuma ac divorsa inter se mala, luxuria atque avaritia, vexabant. Res ipsa hortari videtur, quoniam de moribus civitatis tempus admonuit, supra repetere ac paucis institupulcherruma atque optuma pessuma ac flagitiosissuma facta sit, disserere. Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi s hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum. Hi postquam in una moenia convenere, dispari genere, dissimili lingua, alii alio more viventes, incredibile memoratu est, quam facile coaluerint: ita brevi mubus, moribus, agris aucta, satis prospera, satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare, pauci ex amicis auxilio esse: nam caeteri metu perculsi
Abbreviated transcription (Latin):
spe metu partibus .r.p. animus liber erat. Tgitur de ca¬
tilint coniuratione quauerissime potao paucis absoluam.
nam id facinus in primis ego memorabile eeistimo scele :
prius explananda sunt q initui narrandi faciam
Catilina nobili gena fuit magna ui amini et corporis sed
cedes rapine . discordia cuulis grat᷑a fuer ibiq uiustutẽ
ex ercuit. corpus patiens inedieꝰ algoris uigilię supra q̃ cuig
credibile esset/ aminus audax / suo dolus suarius ciuisuas.
rei simulator ac dissimulator. alieni appetes . sui pro¬
fusus ardens in cupidicatibus. satis eloquentie sapietiȩ
parum / uastus animus ĩmoderata incredibilia nimis
alta semper cupiebat. Huno post dominationem. L
syllȩ lbido maxima inuaserat rei .p. capiunde:
neq id quibus modis assequa etur dum sibi reguũ para¬
ret quicq̃ pensi habebat. agitabatur magis magisq ̃ dies
aminus forox inopia rei familiaris et conserentia sederii :

Expanded text:
spe, metu, partibus rei publicae animus liber erat. Igitur de Caspe, metu, partibus rei publicae animus liber erat. Igitur de Catilinae coniuratione, quam verissume potero, paucis absolvam; nam id facinus in primis ego memorabile existumo scelerisprius explananda sunt, quam initium narrandi faciam. L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna vi et animi et corporis, sed cedes, rapine, discordia civilis grata fuere, ibique iuventutem suam exercuit; corpus patiens inedie, algoris, vigilie supra quam credibile est cuiquam; animus audax, subdolus, varius, cuiuslibet rei simulator ac dissimulator; alieni appetens, sui profusus; ardens in cupiditatiparum. Vastus animus immoderata, incredibilia, nimis alta semper cupiebat. Hunc post dominationem L. Sullae lubido maxuma invaserat rei publicae capiundae; neque id quibus modis adsequeretur, dum sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat. Agitabatur magis magisque in dies animus ferox inopia rei familiaris et conscientia scelerum,
Abbreviated transcription (Latin):
facilia factu putãt equo animo accipit. supra ea ueluti fic¬
ta pro falsis ducit: sed ego adoloscentulus in mitio sicuti
pleriq a. stucio ad rem. ꝑ latus sum ibiq multa aduersa
fuere: nã pro pudor. pro abstmentia . pro uirtute. audacia
largitio auaritia iugebant: que tam et si animus asperua¬
batur insolens malarum artiũ tamẽ inter tanta uitia
beccilla etas ambitione corrupta tenebatur at me cũ ab
reliquis malis moribus dissentirem inchilominus honoris
cupido eade que ceteros fama atq muidia uexabat: igitur
ubi animus : ex multis miseriis atq̃. periculis requieuit et michi
reliquã etatẽ a re.p. procul habendam decreui. nõ fuit con¬
silium secordia atq desidia bonũ ociũ conterei / neq uero &¬
agrum colendo aũt uenando seruilibus officiis intentũ etatẽ
aga. sed a quo incepto studio me ambitio mala detinuerae
eodem regressus statui res gestas .p.r. carpcii ut queq me.

Expanded text:
facilia factu putat, aequo animo accipit, supra ea veluti ficfacilia factu putat, aequo animo accipit, supra ea veluti ficta pro falsis ducit. Sed ego adulescentulus initio, sicuti plerique, studio ad rem publicam latus sum ibique mihi multa advorsa fuere. Nam pro pudore, pro abstinentia, pro virtute audacia, largitio, avaritia vigebant. Quae tametsi animus aspernabatur insolens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbecilla aetas ambitione corrupta tenebatur; ac me, cum ab reliquorum malis moribus dissentirem, nihilo minus honoris cupido eadem, qua ceteros, fama atque invidia vexabat. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis requievit et mihi reliquam aetatem a re publica procul habendam decrevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere neque vero agrum colundo aut venando, servilibus officiis, intentum aetatem agere; sed, a quo incepto studioque me ambitio mala detinuerat, eodem regressus statui res gestas populi Romani carptim, ut q
Abbreviated transcription (Latin):
ficant iurtuti õma pareut: Sed multi mortales dediti uetrr
atq. sonmo indocti incultrq uitã sicuti peregrmantes trã¬
siere  quibus prosftcto contra naturã corpus uoluptati. aui¬
ma oueri fuit: corum igo uitam mortemq uix ꝵistimo
quonia de utraq silcturꝰ. Uerum emim uero is deniũ uiuer
atqi frui auinla uidetur qui aliquo uegocio intentus p̃da¬
ri facmoris aut artis bone famã querit. Sed ĩ magna cõpia
rerum aliua alii natura iter ostendit: Pulchrũm ẽ bene
bello clarum ficri licet. et qui fecer. et qua facta aliorum
scripser multi laudantur. at michi quidem tam asi hau¬
quaq pargloria sequatur scriptorem et auctorõ tamen
iprimis ar̃oluũ udetur res gestas scribar/ primũ qͥđ facta
dictis exequanda sunt. dehinc quia plenq delicta q̃ repre¬
henderis maliuolentia et inuidia dic̃ta pũcant uboĩ de ma¬
oua iurtute atq gloria bonoru inemores que sibi quisos :

Expanded text:
ficant, virtuti omnia parent. Sed multi mortales, dediti ventri ficant, virtuti omnia parent. Sed multi mortales, dediti ventri atque somno, indocti incultique vitam sicuti peregrinantes transiere; quibus profecto contra naturam corpus voluptati, anima oneri fuit. Eorum ego vitam mortemque iuxta aestumo, quoniam de utraque siletur. Verum enim vero is demum mihi vivere atque frui anima videtur, qui aliquo negotio intentus praeclari facinoris aut artis bonae famam quaerit. Sed in magna copia rerum aliud alii natura iter ostendit. Pulchrum est bene bello clarum fieri licet; et qui fecere et qui facta aliorum scripsere, multi laudantur. Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen in primis arduom videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dehinc, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malevolentia et invidia dicta putant, ubi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque
Abbreviated transcription (Latin):
Eguur sintio reges cum iã in terris nomen imperii id pͥniu
fuit diuersi: pars ingenium / alii corpus &acebant: etia
tum iutã hominumt sine cupiditate agitadatur. sua cuiq
sacis placebant: postea ueroq̃. in asia eyrus ĩ grecia lace̾¬
demonii et athemenses cepere. uroe satq nationes subiges
libidine dominandi causain belli habti maxiniã gioriã
maximo imperio putar tum demũ periculo atq negociis
compertum est in bello plarmiũ ingeniũ posse. Qđ si m̃pe
ratorum animi uirtus i pace ita ut bello ualeret equa¬
bilius atq. constantis se se res humane haberẽt: nee :
aliud alio ferrĩ neqͥ mutari ac misceri onia cerntres: na
imperium facie his arcibus retinctur quibus ĩ initio partu
est. Uerum̃ ubi pro labore desidia pro continentia et equi¬
tate libido atq: superbia ĩuaser fortuna simul imutatur¬
cũ moribus: ita imprium semper ab optimo quoq ad mi¬
nus bonum trans fertur. que homines arat. nauigãt edi¬

Expanded text:
Igitur initio reges nam in terris nomen imperi id primum fuit divorsi pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur; sua cuique satis placebant. Postea vero, quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbis atque nationes subigere, lubidinem dominandi causam belli habere, maxumam gloriam in maxumo imperio putare, tum demum periculo atque negotiis compertum est in bello plurumum ingenium posse. Quod si regum atque imperatorum animi virtus in pace ita ut in bello valeret, aequabilius atque constantius sese res humanae haberent neque aliud alio ferri neque mutari ac misceri omnia cerneres. Nam imperium facile iis artibus retinetur, quibus initio partum est. Verum ubi pro labore desidia, pro continentia et aequitate lubido atque superbia invasere, fortuna simul cum moribus inmutatur. Ita imperium semper ad optumum quemque a minus bono transferetur. Quae homines arant, navigant, aedi
Abbreviated transcription (Latin):
unctus Sylle traditur et ab eo ad Marum deductus est: peridem tem¬
pus aduersum gallos ab ducibus nostri . ꝑ. scipione et M. Manlio male
pugnatun quo metu italia ominis contremutrat. illiq et denide omines
sue prona esse cuni gallis prosalute nõ progioria certar. Sedpostquã
bellun in nunudia confectum iuguitham romam iunctum adduci nũ¬
ciatum est . Marius consul absens factus est et ei decreta prouincia gal¬
lia isq dl ianuari magna glonia triuuphauie Ea tempestatt᷑ ppes

Expanded text:
Sullae vinctus traditur et ab eo ad Marium deductus est. Per idem temSullae vinctus traditur et ab eo ad Marium deductus est. Per idem tempus aduersum Gallos ab ducibus nostris Q. Caepione et Cn. Manlio male pugnatum. Quo metu Italia omnis contremuerat. Illincque et inde usque e prona esse, cum Gallis pro salute, non pro gloria certare. Sed postquam bellum in Numidia confectum et Iugurtham Romam vinctum adduci nuntiatum est, Marius consul absens factus est, et ei decreta prouincia Gallia, isque Kalendis Ianuariis magna gloria consul triumphauit. Et ea tempes
Abbreviated transcription (Latin):
perimui. sed plerunq regie uoluntates ut uehementes sic mobiles sepe ipse
sibi aduerse. postea tempore et loco constituto in colloquiũ uti de pace
coniemrctur: Hoghus Syllam modo modo Iugurthe legatuni appel¬
urus adhibicis amicis ac statim ĩmutata uolinitate remotis a se ccteris
dicitur secum ipse nulta agitauisse uultu ac motu corporis pariter at
animo uarius que seilicet ipso tacente occulta pectoris orisimutatione pa¬
tefecit: tamen postramo Syllam accersiri uibet et ex eius sententia Numi¬
de insidias tendit: demdo ubi dies aduenit et ei nunciatun et Iugurtha
uon longe ese cum paucisamicis et questore nostro quasi obiuus honoris
causa procedis in tumulum facillimum uisu insidiantibus eodem numida
cum plerisque necefaris suis merimisuer dictum erac accedie ac stati signo
datoumndique simiis ex insidis muaditur ceteris oseriuncatis iuouitha

Expanded text:
perimus. Sed plerumque regiae voluntates ut vehementes sic mobiles, saepe ipsae perimus. Sed plerumque regiae voluntates ut vehementes sic mobiles, saepe ipsae sibi aduersae. Postea tempore et loco constituto, in colloquium uti de pace veniretur, Bocchus Sullam modo, modo Iugurthae legatum appelurus adhibitis amicis ac statim immutata voluntate remotis ceteris dicitur secum ipse multum agitauisse, uultu colore motu corporis pariter atque animo varius; quae scilicet ita tacente ipso occulta pectoris patefecisse. Tamen postremo Sullam accersi iubet et ex illius sententia Numidae insidias tendit. Deinde ubi dies advenit et ei nuntiatum est Iugurtham haud procul abesse, cum paucis amicis et quaestore nostro quasi obvius honoris causa procedit in tumulum facillimum visu insidiantibus. Eodem Numida cum plerisque necessariis suis inermis, uti dictum erat, accedit, ac statim signo dato undique simul ex insidiis invaditur. Ceteri obtruncati, Iugurtha
Abbreviated transcription (Latin):
lia iusa constituunt: ita compesito dolo digrediumtur. At rex postero
die Asparem iugurthe legatum aippellat dicitq sibi per Dauarem ex
Sylla coonitum posse conditiomibus bellumn componi. quamobiem re¬
gis fui sententiam exquirert ille letus in castra iugurthe preficiscitur
deide cuncta ab illo doctus properato itiuer post diem oc tauum
redit ad Boghun et ei nunciat iugunthani cuper̃ onnia que impe¬
rarentur facer sed Mario parum confides: sepe antea cum imperatoribus
romanis pacem conuentami fuisse frustra Ceterum Boghus si ani¬
bobus consultum et ratam pacen uellet daret operam ut unã quasi de
pace in colloquiũ coniemrctur ibiq syllam sibi traderet cum talẽ
uirum in potestate habuisset tum fore uti uissu s ꝑ.aR. fedus fient
mani in hostum potestate relic tum iri. Hec Mauras secum ipse diu
uoluens tandem promisit: ceterum dolo anuero cunctatus paruui cõ¬

Expanded text:
lia visa constituunt. Ita composito dolo digrediuntur. At rex postero lia visa constituunt. Ita composito dolo digrediuntur. At rex postero die Asparem, Iugurthae legatum, appellat dicitque sibi per Dabarem ex Sulla cognitum posse condicionibus bellum poni: quam ob rem regis sui sententiam exquireret. Ille laetus in castra Iugurthae proficiscitur. Deinde ab illo cuncta edoctus properato itinere post diem octauum redit ad Bocchum et ei nuntiat Iugurtham cupere omnia quae imperarentur facere, sed Mario parum confidere; saepe antea cum imperatoribus Romanis pacem conventam frustra fuisse. Ceterum Bocchus si ambobus consultum et ratam pacem vellet, daret operam, ut una ab omnibus quasi de pace in colloquium veniretur, ibique sibi Sullam traderet. Cum talem virum in potestatem habuisset, tum fore uti iussu senatus aut populi fcam in hostium potestate relictum iri. Haec Maurus secum ipse diu voluens tandem promisit; ceterum dolo an vere cunctatus, parum com
Abbreviated transcription (Latin):
gurtham intrare sinam. preterea siquid meq uobisq dignum
petiueris haua repulsus abibis. Adea Sylla prose breuiter et mo-¬
dice de pace deq comumbus rebus multis dis sceruit. demq regi pate¬
fecit q̃d polliceatur senatuni et populum romanum quonĩan ar¬
mis amplius ualusset nõ in gratiam habiturum. faciendum ali¬
quid qͥd illorum magis quã sua retulis se uideretur. id adeo in promptu
esse quomani iugurthe copiam haberet quem si ronianis tradidis set
fore ut illi plurimum debertur auncitiami fedus nunuidit partem
quani nunc peteret tunc ultro aduenturam. Rex primo agitare
cognationem affimtatent preterra fedus interuenisse. Ad hoc inetu¬
ere ne fluxa fide asus popularium animos auerteret quis et iuguitha
carus et romam nuisi erant deinque sepius facigatus lemicor & uo
luntate sylle omma se facturum promittie Ceterum ad simulan¬
dam pacera cuuis Niunda defessus bollo auidissimus erat que uti¬

Expanded text:
Iugurtham sinam. Praeterea si quid meque vobisque dignum Iugurtham sinam. Praeterea si quid meque vobisque dignum petiueris, haud repulsus abibis." Ad ea Sulla pro se breviter et modice, de pace et communibus rebus multis disseruit. Denique regi patefacit, quod polliceatur, senatum et populum Romanum, quoniam armis amplius valuissent, non in gratiam habituros; faciendum ei aliquid, quod illorum magis quam sua rettulisse videretur. Id adeo in promptu esse, quoniam copiam Iugurthae haberet. Quem si Romanis tradidisset, fore ut illi plurimum deberetur; amicitiam foedus Numidiae partem, quam nunc peteret, tum ultro adventuram. Rex primo negitare: cognationem, affinitatem, praeterea foedus interuenisse; ad hoc metuere, ne fluxa fide usus popularium animos auerteret, quis et Iugurtha carus et Romani inuisi erant. Denique saepius fatigatus lenitur et ex voluntate Sullae omnia se facturum promittit. Ceterum ad simulandam pacem, cuius Numida defessus bello auidissimus erat, quae uti
Abbreviated transcription (Latin):
sylla antete cognitum imultis oratiombus aliis ultro ego met opem
tuli nullius idigii io eseĩminutum qđ cẽteri doles̃ solent ego le¬
tor fuerit unchi aliquando eo uisse tue amicitie qua ap̃ animum
meum mchil caruis habeo id adeo &x periri lic et arma uiros pecu¬
mam postremo quiequd auimo libet sume utere et quoad uines nui¬
quã tibi redditam gratiam putaueris sed semper ap̃ me nttgra erit
demque inchil me sciente frustra uoles. nam utego exiscimo re¬
gem armis quã muinficentia uinci minus flagitiosum: Ceteruni de
re publica uestra cuius curator huc missus &x paucis accipe. bellũ
ego populo romano neq feciintq factum unquã uolui finos intos
aduersum armatos armistutatus sum id oimtto quonam ita¬
uobis placet. gente utiuultis cum iuguitha bellum ego flumen Mlu¬
lucham quoa interme et Ulicipsan fuit non egrediar neq id iu

Expanded text:
Sulla, ante te cognitum multis orantibus. Aliis ultro egomet opem Sulla, ante te cognitum multis orantibus. Aliis ultro egomet opem tuli, nullius indiguus. Id imminutum, quod ceteri dolere solent, ego laetor. Fuerit mihi eguisse aliquando pretium tuae amicitiae, qua apud meum animum nihil carius est. Id adeo experiri licet. Arma viros pecuniam, postremo quicquid animo libet, sume utere, et, quoad viues, numquam tibi redditam gratiam putaueris: semper apud me integra erit; denique nihil me sciente frustra uoles. Nam, ut ego aestimo, regem armis quam munificentia vince minus flagitiosum est. Ceterum de re publica vestra, cuius curator huc missus es, paucis accipe. Bellum ego populo Romano neque feci neque factum umquam volui; at finis meos aduersum armatos armis tutatus sum. Id omitto, quando vobis ita placet. gerite quod uultis cum Iugurtha bellum. Ego flumen Muluccham, quod inter me et Micipsam fuit, non egrediar neque id intrare
Abbreviated transcription (Latin):
suo ammo uolue solitum iugurtham romanis an illi syllam trade¬
ret lbiomem aduersum nos. mctum pro notis suasisse: igiturs ylia respõ¬
dit se pauca coram asperꝰ locuturun cetera occulte nullo autemq:
paucissimis prtzentibus snnul edocet que sibi responolerentur. post&
sicuti uoluerant congressi dicit se mis sum a consule: uenisse quesitã
ab eo pacem an bellum agitaturus forct.⁊um rexuti preceptum fue¬
rat post diem decnnũ ređir uibet at nichi letram nunc decreuisso se
illo die responsurum. demde cimoo ad sua castra digressi sedubi plerũq̃i
nactis proceffit Sylla a/ Exgco occulte arcõsitur ab utroque tan¬
tumodo fidi interprites adhibentur: Preterea Dauat internuntius
sanctusiuriurat & sententia amborum: statim siorex incipit᷑
Enquã egro ratuis sum foreuti rex maximus in hac terra et omi¬
nium quos norui priuato homini gratiam deber et me hercule

Expanded text:
animo suo voluere solitum, Iugurtham Romanis an illi Sullam tradeanimo suo voluere solitum, Iugurtham Romanis an illi Sullam traderet; libidinem aduersum nos, metum pro nobis suasisse. Igitur Sulla respondit se pauca coram Aspare locuturum, cetera occulte nullo aut quam paucissimis praesentibus. Simul edocet, quae sibi responderentur. Postquam, sicuti voluerat, congressi, dicit se missum a consule venisse quaesitum ab eo, pacem an bellum agitaturus foret. Tum rex, uti praeceptum fuerat, post diem decimum redire iubet, ac nihil etiam nunc decrevisse, sed illo die reponsurum. Deinde ambo in sua castra digressi. Sed ubi plerumque noctis processit, Sulla a Boccho occulte accersitur. Ab utroque tantummodo fidi interpretes adhibentur, praeterea Dabar internuntius, sanctus vir et ex sententia ambobus. Ac statim sic rex incipit: "Numquam ego ratus sum fore uti rex maximus in hac terra et omnium, quos novi, privato homini gratiam deberem. Et mehercule,
Abbreviated transcription (Latin):
rum ea resuti in tali negocio probata est acstatim prefecti quia
de improuiso accelerãt dubio ats hesitante iugartha incolumes
transeunt: denide paucis dicbus quo ire maenderant peruentum est
ibi cum Bogo quidam Huunda A sparnomine multum et fami¬
hiariter agchat premissus a iugurtha. postquã iugurtham accitum
audiuerat oratum et fubdole speculatum Boghi consilia ierat pre¬
terea Dauar Massagrade filius ex gente Mais sinisse ceterum ma¬
terno gener impar. nam pater euis ex concubna nãtus erat Nauro ob
tempestatibus ex pertus illico ad Syllam nuntiatum mittit para¬
tum se seracere que populus romanus uellet: colloquio diem. locum
lcentius gerertur nam ab insidiis etus alicer cauen nequiuisset. sed ego
compenio Hoghum magis punica fide quã ob que predicabat t
simul iomanos et Numidiam spe pacis detinuisse. multumq. cũ

Expanded text:
rum. Ea res, uti in tali negotio, probata; ac statim profecti, quia rum. Ea res, uti in tali negotio, probata; ac statim profecti, quia de improuiso acciderant, dubio atque haesitante Iugurtha incolumes transeunt. Deinde paucis diebus, quo ire intenderant, perventum est. Ibi cum Boccho Numida quidam Aspar nomine multum et familiariter agebat, praemissus ab Iugurtha, postquam Sullam accitum audierat, orator et subdole speculatum Bocchi consilia; praeterea Dabar, Massugradae filius, ex gente Masinissae, ceterum materno genere impar—nam pater eius ex concubina ortus erat—, Mauro ob anis multis ante tempestatibus expertus ilico ad Sullam nuntiatum mittit: paratum sese facere quae populus Romanus vellet; colloquio diem locum licentius gereretur; nam ab insidiis eius aliter caueri nequiuisse. Sed ego comperior Bocchum magis Punica fide quam ob ea, quae praedicabat, simul Romanos et Numidam spe pacis attinuisse multumque cum
Abbreviated transcription (Latin):
uti fortem animũ gererat isepe antea paucis strenius aduerfus mul¬
titudinem bene pugnatum. quanto sibi in prelio minus pepercissẽt
tanto tutiores fort. nec quẽ quã decer quem manus armauerat
ab inermibus peditious auxllium peter in maxiino inctu nudum
et cccum corpus hostes uertes: denide Uolungen quoniam
hostilia facerit: iouem optimum maximu obtestatus ut sccleris
atq perfidic Exghi testis adesset: castris abir̃ iubet: Ille lachrunas
orare ne ea crederet inchil dolo factum ac magis calliditate iugur¬
the cuiudelicet speculanti uer suũ cognitum esset Ceterum quomã
neq mgentem inulticudinem haberet et spes opesq &x patre suo pende¬
rent creder illum iichil palam ausurum cũ ipse filus testis adisset
quar optimũ factum uideri permedia erus castra palam transire
sseuel premissis uelibidem relictis Mauris se solum cum syla itu¬

Expanded text:
uti fortem animum gererent: saepe antea a paucis strenuis aduersum muluti fortem animum gererent: saepe antea a paucis strenuis aduersum multitudinem bene pugnatum; quanto sibi in proelio minus pepercissent, tanto tutiores fore; nec quemquam decere, qui manus armauerit, ab inermis pedibus auxilium petere, in maximo metu nudum et caecum corpus ad hostis vertere. Dein Volucem, quoniam histilia faceret, Iouem maximum obtestatus, ut sceleris atque perfidiae Bocchi testis adesset, ex castris abire iubet. Ille lacrimans orare, ne ea crederet: nihil dolo factum, ac magis calliditate Iugurthae, cui videlicet speculanti iter suum cognitum esset. Ceterum quoniam neque ingentem multitudinem haberet et spes opesque eius ex patre suo penderent, credere illum nihil palam ausurum, cum ipse filius testis adesset. Qua re optimum factu videri per media eius castra palam transire; sese vel praemissis vel ibidem relictis Mauris solum cum Sulla itu
Abbreviated transcription (Latin):
negat se totiens fusum numidam pertimescer uirtuti fuorũ satis cit¬
dere et̃ si certa pestis adesset mansurum potuis q proditis quos duce¬
bat turpi fugas icerte ac forsitan post paulo morbo interiture uite par¬
ceret: Ceterum ab eodem monitas uti noctu proficisceret consiluim
approbat / ac statim milites cenatos esse in castrisignesq quã ereberri¬
mos fien: dende prima iugilia silentio egredi ibet. unnaq nocturno
itiner fessis ommbus sylla pariter cum ortu solis castra metabatur
tum equites Mauri nunciant iugurtham circiter duũ iliũ inter¬
uallo ainte eos consedisse. qͥd postquã auolitum est cum uero ingens
metus nostros muadit credes se proditos a. uolunge et insidiis cir¬
cumuentos ac fuer qui dicerẽt manu uinolicandum neq ap illũ
tantum seclus inultum relinquendum: Ae sylla quanꝙ̃ cadem
&istimabat / tamen ab iniuria maurũ prohibee suos hortatur

Expanded text:
negat se totiens fusum Numidam pertimescere: virtuti suorum satis crenegat se totiens fusum Numidam pertimescere: virtuti suorum satis credere; etiam si certa pestis adesset, mansurum potius, quam, proditis quos ducebat. Turpi fuga incertae ac forsitan post paulo morbo interiturae vitae parceret. Ceterum ab eodem monitus, uti noctu proficisceretur, consilium approbat; ac statim milites cenatos esse in castris ignisque quam creberrimos fieri, dein prima vigilia silentio egredi iubet. Iamque nocturno itinere fessis omnibus Sulla pariter cum ortu solis castra metabatur, cum equites Mauri nuntiant Iugurtham circiter duum milium interuallo ante consedisse. Quod postquam auditum est, tum vero ingens metus nostros invadit; credere se proditos a Voluce et insidiis circumventos. Ac fuere qui dicerent manu vindicandum neque apud illum tantum scelus inultum relinquendum. At Sulla, quamquam eadem existimabat, tamen ab iniuria Maurum prohibet. Suos hortatur,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ea leuia sunt muniti erant: sed mn itiuer quinto demq die Uolux
filuis Goghi repente in campis patentibus cum mlle ñõ amplius equi¬
tibus iese ostendit qui temer et effuse euntes sylle auisq ominbus et nume¬
rum amplioran uero et hostilem inctum efficiebant igitur sequisq expe¬
diꝰ arma atq tela tentai intender timor aliquantus se d spes amplior
quippe uictoribus et aduersum eos quos sope uicerãt intrim equitos ex¬
ploratum prenus si rem uti erat quietatã nuntiant. Uoluxe adue¬
mens ques torem appeliat dicutti se a patre bogho obiua illi simul
ee presidio uns sum: dem per eum et poximum diem sine metu
conuincti eunt post ubi castra locata et diei uesper erat repente
Ularius incerto uultu pauens ad syllam occurrit dicitq sibia fpe¬
culatoribus cognitum haud procul iugurt ham abesse: fimuluti
noctu clam sccum profugeret rogat atq hortatur. ille animo feroci

Expanded text:
quod ea levia sunt, muniti. Sed in itinere quinto denique die Volux, quod ea levia sunt, muniti. Sed in itinere quinto denique die Volux, filius Bocchi, repente in campis patentibus cum mille non amplius equitibus sese ostendit, qui temere et effuse euntes Sullae aliisque omnibus et numerum ampliorem vero et hostilem metum efficiebant. Igitur se quisque expedire, arma atque tela temptare, intendere; timor aliquantus, sed spes amplior, quippe victoribus et aduersum eos, quos saepe vicerant. Interim equites exploratum praemissi rem, uti erat, quietam nuntiant. volux adveniens quaestorem appellat dicitque se a patre Boccho obviam illis simul et praesidio missum. Deinde eum et proximum diem sine metu coniuncti eunt. Post ubi castra locata et diei uesper erat, repente Maurus incerto uultu pauens ad Sullam accurrit dicitque sibi ex speculatoribus cognitum Iugurtham haud procul abesse. Simul, uti noctu clam secum profugeret, rogat atque hortatur. Ille animo feroci
Abbreviated transcription (Latin):
cettrum Mlauri impetratis ommbus rebus tres romani prefecti cum
.Cn. Octauio rusone qui questor stipendium in aphricami portauerae
duo ad regem redeunt ex hiss boghus cum cetera tum maxime be¬
nignitatem e studium sylle libeus accepit: romes legatis euis postẽꝵ
errasse regeni et suguithe sceler lapsuni deplorati funt amicitiani et
fedus pctentibus hoc modo respondetur. Senatus et populus romanus
bencficii et iniurie memor esse solet: ceterum bogtio quomam peni¬
tet delicti gratiam facit fedus et amcitia dabuñtur cum meruerit.
quibus rebus cognitis boghus perluteras a Mario petiuit uti syllam
ad se micteret ciuus arbitratu de negociis cõmumbus consuleretur
is imssus cum presidio equitum atqͦ peditum funditonim baleatoꝵꝵ:
preterca iere sagutarii et coh̃os peligna cum uelitaribusarmis itinens
preperandi causa. neq secus hniis atq aliis armis aduersum tela hostiũ

Expanded text:
Ceterum Mauri impetratis omnibus rebus tres Romam profecti duce Ceterum Mauri impetratis omnibus rebus tres Romam profecti duce Cn. Octauio Rusone, qui quaestor stipendium in Africam portauerat, duo ad regem redeunt. Ex iis Bocchus cum cetera tum maxime benignitatem et studium Sullae libens accepit. Romaeque legatis eius, postquam errasse regem et Iugurthae scelere lapsum deprecati sunt, amicitiam et foedus petentibus hoc modo respondetur: "Senatus et populus Romanus benefici et iniuriae memor esse solet. Ceterum Boccho, quoniam paenitet, delicta gratiae facit: foedus et amicitia dabuntur, cum meruerit." Quis rebus cognitis Bocchus per litteras a Mario petiuit, uti Sullam ad se mitteret, cuius arbitratu communibus negotiis consuleretur. Is missus cum praesidio equitum atque peditum funditorum Baliarium. Praeterea iere sagittarii et cohors Paeligna cum uelitaribus armis, itineris properandi causa, neque his secus atque aliis armis aduersum tela hostium,
Abbreviated transcription (Latin):
hostibus uti meriti erant sed accurate et liberaliter habuit: quar̃ bar¬
bari et famam romanorum auaritie falsam et syllam obinunificẽ¬
tiam in sese amnicum ẽẽ rati sunt: nã et tum largitio multisignota
erat. miumficus nemo putabatur nisi pariter uolens dona omm̃a in
bemgitate habebantur: igitur questori mandata Boghi patefaciunt
simui ab eo petunt uti faũtor consultorq sibi adsit copias si de mani¬
tuadmem regis sui et alia que aut utilia aut beniuelentie esse crede¬
bant oratione extollunt: Dem sylla omina pollicitus doctiq quo
modo ap̃ Marium item ãp senatum uerba facerent. tirciter dies¬
ibidem quadraginta operiuntur Marius postesuã infecto negocio quo
intenderat redist enrtham de aduentu legatorumi certior factuis est
ghi cognoscit in quis legatis potestas eundi romã fit et ab consule interea
mnducie postulabantur Sylle et plensq placuer pauci ferocius decernunt

Expanded text:
hostibus, uti meriti erant, sed accurate ac liberaliter habuit. Qua re barhostibus, uti meriti erant, sed accurate ac liberaliter habuit. Qua re barbari et famam Romanorum auaritiae falsam et Sullam ob munificentiam in sese amicum rati. Nam etiam tum largitio multis ignota erat; munificus nemo putabatur nisi pariter volens; dona omnia in benignitate habebantur. Igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt; simul ab eo petunt, uti fautor consultorqtudinem regis sui et alia, quae aut utilia aut benevolentiae esse credebant, oratione extollunt. dein Sulla omnia pollicito docti, quo modo apud Marium, item apud senatum verba facerent, circiter dies quadraginta ibidem opperiuntur. Marius postquam infecto quo intenderat negotio Cirtam redit et de adventu legatorum certior factus est,cchi cognoscit. legatis potestas Romam eundi fit, et ab consule interea indutiae postulabantur. Ea Sullae et plerisque placuere; pauci ferocius decernunt,
Abbreviated transcription (Latin):
cognita legatione sylle et Manlii inctues id qđ parabatur donis cor¬
ruperat. Uarius interea &ercitu in hryberinis pesito cum expeditis
cohortibus et parte equitatus proficiscitur in loca sola obsesrum tur¬
rim regiam quo iugurtha perfugas onnies presidiuiu imposutrat:
tum uursus Eoghus seilicet seu reputando que sibi duobuis preliis
euenerant seu mointus ab aliis amicis quos sugurtha incõruptos
reliquerat ex omui copia necessarioruni quinq. delegie quorum et
fiaescognita et ingenia ualidissima trant eos ad ularium ac deni
si placeat romani legatis ire uibet agendarum itrum et quocunq m̃o
belli componendi licentiam permittie. illi mature ad hiberua ro-¬
ianorum proficiscuntur. dem̃ in itiner̃ a betulis latrombus circũ¬
uenti speliaciq: pauidi sine decor ad syllami prefuouint quẽ consul
in expeditionem pificiscens propretor ieliquerat seo ille nõ pio uanis

Expanded text:
cognita legatione Sullae et Manli metuens id, quod parabatur, donis corcognita legatione Sullae et Manli metuens id, quod parabatur, donis corruperat. Marius interea exercitu in hibernaculis composito cum expeditis cohortibus et parte equitatus proficiscitur in loca sola obsessum turrim regiam, quo Iugurtha perfugas omnis praesidium imposuerat. Tum rursus Bocchus, seu reputando quae sibi duobus proeliis venerant, seu admonitus ab aliis amicis, quos incorruptos Iugurtha reliquerat, ex omni copia necessariorum quinque delegit, quorum et fides cognita et ingenia validissima erant. Eos ad Marium ac deinde, si placeat, Romam legatos ire iubet, agendarum rerum et quocumque modo belli componendi licentiam ipsis permittit. Illi mature ad hiberna Romanorum proficiscuntur, deinde in itinere a Gaetulis latronibus circumventi spoliatique pauidi sine decore ad Sullam profugiunt, quem consul in expeditionem proficiscens pro praetore reliquerat. Eos ille non pro uanis
Abbreviated transcription (Latin):
parenter abunde habemus. amicorum neq nobis neq cuiq hominũ
hoc tempus multo plura bona accepisse quã mala perpessus esses sed
quona humanarum rerum fortuna pleraq regit cui seiliert pla¬
euit ium et gratiam nostram te &xperiri nine quoma perelam
licet fescma atq uti cepisti perge multa oportuna habes quo facilus
errata beneficiis superes. postremo hec in pectus cuũ dimittẽ nung̃
populum romanũ beneficgs uictum esse: nani bello quã ualidit
cu tescis. Ad ea Boghus placide e bengne simul pauca podelic̃to
suo uerba facit. se non hostili animo. sed ad iegnum tutandũ arma
cepisse: nam numidie parteni unde iugurthan &pulerit iure belli
fuam factam eam uastaria Mario nequiuisse: preterea unssis an=¬
tta romam legatis repulsum ab amicitra: ceterum uctera onntter
ac tum si peruarium liceret legatos ad fenatum mnissurũ. demde
copia facta mittendi animus baroari ab amicis fiexus quos iugurtha¬

Expanded text:
parentis abunde habemus, amicorum neque nobis neque quoiquam omnium parentis abunde habemus, amicorum neque nobis neque quoiquam omnium pulo Romano ad hoc tempus multo plura bona accepisses, quam mala perpessus esses. sed quoniam humanarum rerum fortuna pleraque regit, quoi scilicet placuit et vim et gratiam nostram te experiri, nunc, quando per illam licet, festina atque, uti coepisti, perge. multa atque opportuna habes, quo facilius errata officiis superes. postremo hoc in pectus tuom demitte, numquam populum Romanum beneficiis victum esse. nam bello quid valeat, tute scis.' Ad ea Bocchus placide et benigne, simul pauca pro delicto suo verba facit: se non hostili animo, sed ob regnum tutandum arma cepisse. nam Numidiae partem, unde vi Iugurtham expulerit, iure belli suam factam; eam vastari a Mario pati nequivisse. praeterea missis anea Romam legatis repulsum ab amicitia. ceterum vetera omittere ac tum, si per Marium liceret, legatos ad senatum missurum. dein copia facta animus bar