comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑamꝰ. ꝑpatientia expectamꝰ. In malisaũ
quȩ qͥsq patit᷑. ñ in bonis quȩbꝰ frur
opꝰ ẽ patientia. Hanc itaq uitã de qua
na suꝑ terrã. in qͣ cotidie clamamꝰ ad dĩ
lib̾a nos a malo: cogit᷑ homo colerare etũ
remissis peccatis. quãuis ut in eam ueni¬
ret muiseriã. pͥmũ fuerit causa peccat
Produtior ẽ enĩ pęna quã culpa. Ne par¬
ua putaretur culpa. sicũ illa finiret
& pęna. Ac ꝑhoc ad demonstrationẽ
debite miseriȩ. uł ad enĩdationẽ labił
uitȩ. uł ad exercitacionẽ necessariȩ
patientiȩ. tẽporalit̾ hominẽ decine
pęna. etiã quẽ iam ad dampnationem
sẽpit̾nã reum ñ retinet culpa. hecł
istoꝵ dierũ qͦs in hac mortalitate agimꝰ
malos. quãuis in eis diligamꝰ uidere
dies bonos. Flenda quidẽ. s ñ rep̃henden¬
da conditio. Uenit enĩde ira dĩ iusta.
de qua scriptura loquens. horao inq̃
nat ermuliere breinis uicȩ & plenꝰ ire:
qa ira diis sit ut hominis. id⁊ ꝑturba¬

Expanded text:
s, per patientiam exspectamus . In malis autem quae quisque patitur, non in bonis quibus fruitur, opus est patientia. Hanc itaque vitam de qua na super terram ? in qua quotidie clamamus ad Dominum, Libera nos a malo , cogitur homo tolerare etiam remissis peccatis: quamvis ut in eam veniret miseriam, primum fuerit causa peccatum. Productior est enim poena quam culpa; ne parva putaretur culpa, si cum illa finiretur et poena. Ac per hoc vel ad demonstrationem debitae miseriae, vel ad emendationem labilis vitae, vel ad exercitpatientiae, temporaliter hominem detinet poena et quem jam ad damnationem sempiternam reum non detinet culpa. Haec est istorum dierum, quos in hac mortalitate agimus malos, quamvis in ea diligamus videre dies bonos, flenda quidem, sed non reprehendenda conditio. Venit enim de ira Dei justa, de qua Scriptura loquens, Homo, inquit, natus ex muliere, brevis vitae, et plenus irae : cum ira Dei non sit ut hominis, id est perturba
Abbreviated transcription (Latin):
s spm̃ scm̃ qͦ nrã infirmitas adiuuatur:
satis ipse demonstrat apłs. Inde enĩ cȩpit.
Sp̃s inqͥt adiuuat infirmicatẽ nr̃am. De¬
inde ista subiunx̃. Quid enĩ oremꝰ sicut
oportet nescimꝰ. & cȩtera. De hoc qͥppe
spũ. aꝑtiꝰ alibi dic̃. Non enĩ accepistis
sp̃m seruitutis iterũ intimore: sed ac¬
cepistis spm ad optionis filioꝵ. in quo
clamamꝰ abba pat̾. Ecce hic non dixit.
qđ ipse sp̃s clam& orando: sed inqͦ cla-¬
mamꝰ inqt abba pat̾. Alio tam̃ loco ait.
Qm̃ filii estis: misit dĩ spm̃ filii sui
in corda nr̃a clamantẽ abba pat̾. Non
tem dicere maluit: qͦ efficit᷑ ut dame¬
mus. Sic̃ sunt illa. ipse sp̃s int̾pellat
gemitibꝰ inenarrabilibꝰ. Ec sp̃s patris
sapit. recte incelligit. recto consilio a
fortituline p̃ualet. nemo scient̃ pus
est. uł pie sciens. Nemo cimore casto

Expanded text:
m, quo nostra infirmitas adiuuatur, satis ipse demonstrat apostolus. inde enim coepit: Spiritus, inquit. adiuuat infi rmitatem nostram; deinde ista subiunxit: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus, et cetera. de hoc quippe spiritu apertius alibi dicit: Non enim accepistis spiritum seruitutis iterum in timore. sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: \'Abba pater\'. ecce hic non dixit, quod ipse spiritus clamet orando, sed \'in quo clamamus\', inquit, \'abba pater\'. alio tamen loco ait: Quoniam filii estis, misit deus spiritum filii sui in corda uestra clamantem: \'Abba pater\'. non tem dicere maluit, quo efficitur, ut clamemus, sicut sunt illa: Ipse spiritus interpellat gemitibus inenarrabilibus et: Spiritus patris sapit, recte intellegit, recte consilio ac fortitudine praeualet, nemo scienter pius est uel pie sciens, nemo timore casto
Abbreviated transcription (Latin):
tis &e caritatis. & continentiȩ: ita sine
spũ fidei. non ẽ recte qͥspiã crediturus.
nec sine spũ orarionis salubrit̾ oraturꝰ.
Non qͥa tot st̃ spĩ. sed omĩa hȩc oꝑat᷑ unꝰ
atq idẽ sp̃s. diuidens ꝓpͥa unicuiꝙ ꝓut
uult. Quia sp̃s uͥ uult spirat. Sed quod
fatendũ est: alit̾ adiuuat ñdũ in habi¬
tans. alit̾ in habitans. Nam ñcdũ in habi¬
tans. ad iuuat ut sint fideles. In habitanꝰ
ad uiuat iam fideles. L Quid enĩ ore

Expanded text:
tis et caritatis et continentiae. ita sine spiritu fidei non est recte quispiam crediturus nec sine spiritu orationis salubriter oraturus, non quia tot sunt spiritus. sed omnia haec operatur unus atque idem spiritus diuidens propria unicuique, prout uult, quia spiritus, ubiuult, spirat. sed, quod fatendum est. aliter adiuuat nondum inhabitans aliter inhabitans; nam nondum inhabitans adiuuat. ut sint fideles, inhabitans adiuuat iam fideles. Quod est e
Abbreviated transcription (Latin):
homo existima a se ipso eẽ. Quod si mpo¬
testate habet᷑. ñ utiq posceretur. Uerũ
tam̃ ne saltẽ orationis pucarentur pre¬
cedere merita qͥbꝰ ñ gratiuta daret grã:
sed iã nec grã eẽt. qͥa debita redderet᷑:
etiã ipsa oratio int̾ gr̃ẽ inunera reꝑit᷑.
Quid enĩ oremꝰ ait doctor gentiũ. sic̃
oportet nescimꝰ: sed ipse sp̃s int̾pellat
gemicibꝰ inenarrabilibꝰ. Quid ÷ aũ inter¬
pellat. nͥ int̾pellare nos facit : indigen¬
tis enĩ certissimũ indiciũ ẽ int̾pellare
gemitibꝰ. nullꝰaut̃ rei eẽ indigentẽ. fas
est credere spm̃ scm̃. Sed ita diccum est
int̾pellat. qͥa int̾pellare nos efficit. nob̾
ꝙ int̾pellandi & gemendi inspirat affec¬
tũ. Sicut illud in euangłio. Non enĩ uos
estis qͥ loquimini: s sp̃s patris ur̃i qui
loquit᷑ in uob̾. Neq enũ ce hoc ita fit de
facere diceretur. qđ ut faciamꝰ facit.

Expanded text:
 quod si in potestate haberetur, non utique posceretur. uerum tamen ne saltem orationis putentur praecedere merita, quibus non gratuita daretur gratia — sed iam nec gratia esset, quia debita redderetur —, etiam ipsa oratio inter gratiae munera reperitur. quid enim oremus, ait doctor gentium, sicut oportet, nescimus; sed ipse spiritus interpellat gemitibus inenarrabilibus. quid est autem \'interpellat\' nisi interpellare nos facit? indigentis enim certissimum indicium est interpellare gemitibus. nullius autem rei esse indigentem fas est credere spiritum sanctum. sed ita dictum est ‛interpellat’, quia interpellare nos efficit nobis- w que interpellandi et gemendi inspirat affectum, sicut illud in euangelio: Non enim uos estis. qui loquimini. sed spiritus patris uestri, qui loquitur in nobis. neque enim et hoc ita fit de facere diceretur. quod ut faciamus. facit.
Abbreviated transcription (Latin):
uiserti sunt ibi. Quib ne suꝑbiant:
dr̃. Noli altũ sapere. s cime Nã sids
naturalib ramis ñ peꝑcit: nec tͥ parcet.
S ne de ipsis fractis desperet᷑: paulopost
dicit & ipsi si non ꝑmanseruit in infi¬
delicate inserent᷑. Petens est enĩ ds̃ it̃m
inserere illos. Nam si cu ex naturali

Expanded text:
inserti sunt ibi: quibus ne superbiant, inserti sunt ibi: quibus ne superbiant, dicitur: noli altum sapere, sed time; nam si deus naturalibus ramis non pepercit, neque tibi parcet. sed ne de ipsis fractis desperetur, paulo post dicit: et ipsi si non permanserint in infidelitate, inserentur; potens est enim deus iterum inserere illos. nam si tu ex n
Abbreviated transcription (Latin):
insereret᷑. & non baecas siluestres s oliuã
Si tu ex naturali incisus es oleastro. &e otͣ
inquit adu̾sus ramos. S dicis ait. fra-¬
cti sunt rami ut ego inserar. bene. Pro¬
pt̃ in credulitatẽ fracti sunt: tu autẽ
fide sta. Noli altũ sapere: s cune. Qͥa
enĩ ÷ noli altũ sapere. Noli suꝑbire qr
insertus es: s time. ne frangaris ꝑ in¬
fidelitatẽ sicut illi fracti sunt.
ractos ramos dicit qui ex ipso populo
inxp̃o credere noluerunt. Et in ipsa
oleȩ radice. id÷ origine scõꝵ hebreorũ.
tanquã oleastrum gentes insertas. ut
fierent participes pinguedinis oleȩ qͦre¬
redditum gaudet apłs: qͥ inter fractos ra¬
mos ꝑ ueredulitatem fuit Inde seqͥppe
lib̾atum dicit. cum se de iudaismo ad
xp̃m transisse letatur. Quia xp̃s semꝑ
in illa radice atq in illa arbore p̃dicatꝰ
est. Inquẽ uenientẽ qui ñ crediderunt:¬
⁊ fracti sunt inde. Et qui erediderunt:

Expanded text:
insereretur, ut non baccas silvestres, sed olivam insereretur, ut non baccas silvestres, sed olivam Si tu ex naturali incisus es oleastro, et continquit, adversus ramos. Sed dicis, ait: Fracti sunt rami, ut ego inserar. Bene; propter incredulitatem fracti sunt: tu autem fide sta; noli altum sapere, sed time. Quid enim est, Noli altum sapere? Noli superbire, quia insertus es; sed time ne frangaris per infidelitatem, sicut illi fracti sunt. ractos ramos dicit, qui ex ipso populo in Christo credere noluerunt, et in ipsa oleae radice, id est origine sanctorum Hebraeorum. tamquam oleastrum gentes insertas ut fierent participes pinguedinis oleae? redditum gaudet Apostolus, qui inter fractos ramos per incredulitatem fuit. Inde se quippe liberatum dicit, cum se a Judaismo ad Christum transisse laetatur, quia Christus semper in illa radice, atque in illa arbore, praedicatus est: in quem venientem qui non crediderunt, fracti sunt inde; et qui crediderunt,
Abbreviated transcription (Latin):
iste ꝑ humilitatẽ inseri meruit. Illi ami¬
serunt radicem: ille tenuit eam.
Gentes iam credentes inxp̃m. & quasi
superbire cupientes. contra iudeos quicru¬
alius paries occurrens in angulo id÷ in
ipso xp̃o. dediu̾so uenienti parieti p̃pucii
id ÷ gentium. Cum gͦ erigerent se gentes
sic illas repͥmit. Si enĩ tu inquit ex natu¬
rali incisus oleastro. insertus es i illis: noli
głari adu̾sus ramos. Nam si gloriaris: ñ
cu radicem portas. s radix te. Gde radice
patriarcharũ dicit. fractos quosdã ramos.
ꝓpt̃ infidelitatẽ: e insertũ ibi oleastrum
ut eẽt particeps pinguedinis oliue idest
ȩccłam exgentib uenientẽ. Ꝙ qͥs inserit
oleastrũ in olua : Oliua solet inoleastro.
oleastrũ inoliua nunquam uidimꝰ. Nam
quisquis fecerit. non inuieniet bacas nini
eleastri. Qđ eñ inseritur: hoc crescit.
culi. hoc ostendens apłs om̃i potentia
sua dm̃ fecise ut oleaster in radice oliuȩ

Expanded text:
iste per humilitatem inseri meruit; illi amiiste per humilitatem inseri meruit; illi amiserunt radicem, iste tenuit eam.Gentes jam credentes in Christum, et quasi superbire cupientes contra Judaeos qui crualius paries, occurrens in angulo, id est in ipso Christo, de diverso venienti parieti praeputii, id est Gentium: cum ergo erigerent se gentes, sic illas reprimit: Si enim tu, inquit, ex naturali incisus oleastro, insertus es in illis, noli gloriari adversus ramos. Nam si gloriaris: non tu radicem portas, sed radix te. Ergo de radice Patriarcharum dicit fractos quosdam ramos propter infidelitatem, et insertum ibi oleastrum, ut esset particeps pinguedinis olivae, id est, Ecclesiam ex Gentibus venientem. Et quis inserit oleastrum in oliva? Oliva solet in oleastro; oleastrum in oliva nunquam vidimus. Nam quisquis fecerit, non inveniet baccas nisi oleastri. Quod enim inseritur, hoc crescit, culi. Hoc ostendens Apostolus, omnipotentia sua Deum fecisse, ut oleaster in radice olivae
Abbreviated transcription (Latin):
pmisionem heredes. Benedicemꝰ g̃ oño
udo abrasum. & isaiac ox iacob lrborem
quidem benedix̃ quandã eam que oliuam
creauit. Sicut dicit apłs. Ipsos patriarchas
sc̃õs. unde effloruit popłs dĩ. S hȩc arbor
oliue putata ÷ ñ amputata. & inde superbi
rami fracti sunt. Ipse ÷ blasphemꝰ &e impius
popłs uideoꝵ. Manserunt tam̃ rami boni
&utiles. Nam inde apłi. Et cũ ibi rami uti¬
les relicti e̾e̾nt. ꝑdĩ miscd̾iam insertus est
&e oleaster gentium. cui dicit apłs. Tu aut̃
cũ ees. oleaster. in sertus es in illis. & particeps
pinguedinis oleȩ factus es. Noli głari adu̾¬
sus ramos. Qđ si głaris: ñ tu radicẽ portas
s iadix te. Hȩc una arbor ⁊÷ ꝑtinens ad a¬
braham & isaac & iacob & qđ plus est ma¬
gis ad abraham & isaac & iacob. oleaster
insertus: quã rami confracti. Illi enim ꝑ
fragm̃tũ. iam ibi sunt. Oleaster ñ ibi erat:¬
& ibi est. Illi ꝑ suꝑbiam frangi meruerun :

Expanded text:
promissionem haeredes» . Benedicimur ergo omnes in Deo Abraham et Isaac et Jacob. Arborem quidem benedixit quamdam, eamque olivam creavit, sicut dixit Apostolus, ipsos Patriarchas sanctos, unde effloruit populus Dei: sed haec arbor olivae putata est, non amputata, et inde superbi rami fracti sunt; ipse est blasphemus et impius populus Judaeorum. Manserunt tamen rami boni et utiles; nam inde Apostoli. Et cum ibi rami utiles relicti essent, per Dei misericordiam insertus est et oleaster Gentium, cui dicit Apostolus: «Tu autem cum esses oleaster, insertus es in illis, et particeps pinguedinis olivae factus es. Noli gloriari adversus ramos: quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te» . Haec una arbor est pertinens ad Abraham et Isaac et Jacob; et quod plus est, magis ad Abraham et Isaac et Jacob oleaster insertus, quam rami confracti. Illi enim per fragmentum jam non ibi sunt; oleaster non ibi erat, et ibi est: illi per superbiam frangi meruerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
loco econtrario satis ostendit ubi ait. Nõ
alta sapientes: s humilib consentientes.
Ex hoc qđ ait humilib consentientes: uttiq
aperuit nichil aliud sedixisse alta sapi¬
entes. quam suꝑbientes. Timor gͦ ñ ÷ in
caritate: s ꝑfecta caritas foras mittit ti¬
morem. S illũ seruilem illum qͦ cũ seqͥsq
aboꝑe malo abstinet pena terret᷑. ñ iꝰtitia
delectat᷑. Hunc foras caritas mittit quã
ñ delectat iniquitas. etiã si ꝓponat᷑ impu¬
nitas. non illum qͦ timet anima ne amit¬
tat. ipsam gram. ꝑ quam in illa factũ est
ut eam non peccare delectet. Quo cimer
ne eam ds̃ deserat: etiã si nullis doloꝵoru¬
ciatib puniat. Hic timor castus est: ñ eũ
eicit caritas. s asciscit. De illo quippe
sriptum est. Timor dnĩ castꝰ ꝑmaneis
in scłm sełi. Nequaquã istũ dicut¬

Expanded text:
loco e contrario satis ostendit, ubi ait: Non loco e contrario satis ostendit, ubi ait: Non alta sapientes sed humilibus consentientes. ex hoc, quod ait \'humilibus consentientes\', utique aperuit nihil aliud se dixisse \'alta sapientes\' quam superbientes. Timor ergo non est in caritate, quia perfecta caritas foras mittit timorem sed illum seruilem, illum, quo, cum se quisque ab opere malo abstinet, poena terretur, non iustitia delectatur; hunc foras caritas mittit, quam non delectat iniquitas, etiamsi proponatur impunitas, non illum, quo timet anima, ne amittat ipsam gratiam, qua in illa factum est, ut eam non peccare delectet, quo timet, ne deus eam deserat, etiamsi nullis dolorum cruciatibus puniat. hic timor castus est; non eum eicit caritas, sed adsciscit. de illo quippe scriptum est: Timor domini castus, permanens in saeculum saeculi. nequaquam istum dic
Abbreviated transcription (Latin):
parauit ds̃ ut in illis ambulemꝰ. In
hoc itaq intellectu gr̃ȩ: in est cunor de
qͦ dr̃. noli altũ saꝑe s tune. Timor autẽ
iste: alius ÷. Nam ⁊ ille seruilis quem
caritas foras mittit. Illo enun tẽmet᷑ ne in¬
cidatur. intormentũ supplicii: isto autem
ne dimittatur gr̃a beneficii. Qua ꝓpt̃ ꝗus
fidelib ad nouum testamentum ꝑtinenti¬
b. Diat apłs qđ paulo ante cõmemoraui:¬
timore. s accepistis sp̃m adoptionis fili¬
orum in quo clamamꝰ abba pater. Io est
ut fides in nobis sit quȩ ꝑdilectionẽ oꝑat᷑.
Nõ tam timendo penã. quã amando usti¬
tiam. Tam̃ quia ñ fit anima uista. nisi
participatione melioris qͥ iustificat ĩpiũ:
quid enĩ habet qđ non accepit: Nõ debet
tion acceperit. Ob hoc eidictum est. noli al¬
cum saꝑe s cime. &timor iste p̃cipitur
etiam his qui ex fide uiuentes heredes st̃
noui testam̃ti atq inlib̾tatẽ uocati al¬
tũ enim saꝑe. dictũ ÷ suꝑbire. Qđ alio

Expanded text:
parauit deus, ut in illis ambulemus. in hoc itaque intellectu gratiae inest timor, de quo dicitur: Noli altum sapere, sed time. timor autem iste alius est; non est ille seruilis, quem caritas foras mittit. illo enim timetur, ne incidatur in tormentum supplicii, isto autem, ne amittatur gratia beneficii. Quapropter quamuis fidelibus ad nouum testamentum pertinentibus dicat apostimorem, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, pater\', id est ut fides in nobis sit, quae per dilectionem operatur, non tam timendo poenam quam amando iustitiam, tamen, quia non fit anima iusta nisi participatione melioris, qui iustificat impium — quid enim habet, quod non accepit? - , non debet , tamquam non acceperit. ob hoc ei dictum est: Noli altum sapere, sed time. et timor iste praecipitur etiam his, qui ex fide uiuentes heredes sunt noui testamenti atque in libertatem uocati. altum enim sapere dictum est superbire, quod alio
Abbreviated transcription (Latin):
cordib q fidelium. Ipse quippe ante
aduentũ uidicis saluatoris ñ in merito.
creditur.&ꝰ. uenturus: quia etiam
nunc uiuere ñ ĩmerito creditur.
Curru nanq igneo raptus ÷ dehuma
gem spĩtalit᷑ quam nunc uidĩ carna¬
lic sapiunt. coiu̾tet cor patris adfiliũ.
iot coi patrũ ad filios. Singlarẽ sipe

Expanded text:
cordibusque fidelium. Ipse quippe ante cordibusque fidelium. Ipse quippe ante aduentum iudicis Saluatoris non inmerito speratur esse uenturus, quia etiam nunc uiuere non inmerito creditur. Curru namque igneo raptus est de regem spiritaliter, quam nunc Iudaei carnaliter sapiunt, conuertet cor patris ad filium, id est cor patrum ad filios
Abbreviated transcription (Latin):
te legis moysi serui mei. quã mandaui
ei u choreb. ad omẽm isrł p̃cepta & iudi¬
cia: oportune cominemorat pꝰ declara¬
tum futurũ tam magnil int̾ obserua¬
tores legis eontemptoresq legis diseri¬
men. Simul etiam ut discant legem
spitalũ intelligere & inuentant in ea
xp̃m. Perquẽ iudicẽ facienda ÷ inter
bonos & malos ipsa discretio. Nonenĩ
fruifra idem dñs ait uideis. Sicrede¬
retis moysi: crederetis & mͥ. De me enĩ
ille scripsit. Cũ aũ admonuisset ut me:¬
minisfent legis moysi. qm̃ p̃uidebat.
eos multo ad huc tempore ñ eã spualit᷑
sicut oportuerat accepturos: continuo
subiecit. Ecce ego mutam uob̾ heliam
chesbiten antequam ueniat dies dñi
magnus & illustris qui conuertãt
cor patris ad filiũ. & cor hominis ad
ꝓximũ suum. Ne ferte ueniens. ꝑcutiã
terrã penitus. ꝑhunc heliam magnũ
mirabilemq ꝓpħam exposita sibi lege
ultimo tempore ante iudiciũ uideos
diciuos. celeberrimũ ÷ insermonib

Expanded text:
te legis Moysi serui mei, quam mandaui ei in Choreb ad omnem Israel, praecepta et iudicia opportune commemorat post declaratum futurum tam magnum inter obseruatores legis contemtoresque discrimen; simul etiam ut discant legem spiritaliter intellegere et inueniant in ea Christum, per quem iudicem facienda est inter bonos et malos ipsa discretio. Non enim frustra idem Dominus aitludaeis: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. Cminissent legis Mosi — quoniam praeuidebat eos multo adhuc tempore non eam spiritaliter, sicut oportuerat, accepturos — continuo subiecit: et ecce ego mittam uobis Helian Tesbiten, antequam ueniat dies domini magnus et inlustris, qui conuertet cor patris ad filium et cor hominis ad proximum suum, ne forte ueniens percutiam terram penitus. Per hunc Heliam magnum mirabilemque prophetam exposita sibi lege ultimo tempore ante iudicium Iudaeos dituros, celeberrimum est in sermonibus
Abbreviated transcription (Latin):
onsilium in opis confudistis qm̃¬
milem aduentum filii dĩ. qr ĩ eonõ
uidistis pomꝑam scłi. Ut hi qͦs uoca¬
bat indõ solo spem ponerent. ñ inreb
humilicatem contempsistis: Ipse
enĩ ĩclaritate uenturus est ad iudi¬
iustoꝵ: ut qm̃ istohumili aduen¬
tu facta ÷ cecitas exparte in isrł:
ut plenitudo gentium intraret.
illo alio fiat qđ seqͥt᷑ &e sio om̃is isrł
saluus fieret. Pro uideis enĩ apłs etiã
llud ysaiȩ cestimonium accepit

Expanded text:
onsilium inopis confudistis, emilem adventum Dei, quia non in eo vidistis pompam saeculi, ut hi, quos vocabat, in Deo solo spem ponerent, non in rebhumilitatem contempsistis. Ipse enim in claritate venturus est ad judijustorum, ut quoniam isto humili adventu facta est coecitas ex parte in Israel, ut plenitudo gentium intraret, illo alio fiat quod sequitur: et sic omnis Israel salvus fieret. Pro Judaeis Apostolus etiam illud Isaiae testimonium accepit,
Abbreviated transcription (Latin):
di & arescimeruerunt. Ole
nt locum audi gͦ quemadmodui podĩ¬
nineut rami naturales. quemadmodũ
inseratur oleaster: ex ipso centurione.
dico uob: ñ inueni tantã fidẽ in isrł:
Pmoptea dico uob̃: quia multi ab orien¬
te & occidentei. Quam late terram
occupauerit oleaster. Amara silua:
mundus hic fuit. S ꝓpt̾ humilitatẽ
ꝓpt̃ ñ sũ dignus qͥ sub tectũ meũ intres.
multi ab oriente & occidente uenient.
Et puta qr uenient. quid de illis fiet::
Sienĩ uenient. iã p̃cisiᷤ de siluaz uͥ inse¬
rendi sunt ne arescant. Et recumbent
abraham ssaãc & iacob Ubi : in regno
inquit gloꝵ. Et qͥd erit de illis qͥ uener̃
de sty rpe abrahȩ. qd sit de ramis quib
ar bor plena erat: quid nͥ qr p̾cidentur.
ut iti instrant᷑: Doce qi p̾cident᷑. filũ aũ
segui ibunt incenebras exceriores:. Qa

Expanded text:
di et arescere meruerunt; oleanit locum. 6. Audi ergo quemadmodum praecidantur rami naturales, quemadmodum inseratur oleaster, ex ipso centurione, dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel: propterea dico vobis, quia multi ab oriente et occidente. Quam late terram occupaverat oleaster! Amara silva mundus hic fuit: sed propter humilitatem, propter Non sum dignus ut sub tectum meum intres, Multi ab oriente et occidente venient. Et puta quia venient: quid de illis fiet? Si enim venient, jam praecisi sunt de silva: ubi inserendi sunt, ne arescant? Et recumbent,Abraham, et Isaac, et Jacob. Ubi? In regno, inquit, coelorum. Et quid erit de illis qui venerunt de stirpe Abrahae? quid fiet de ramis quibus arbor plena erat? Quid, nisi quia praecidentur, ut isti inserantur? Doce quia praecidentur: Filii autem regni ibunt in tenebras exteriores . 7.
Abbreviated transcription (Latin):
tunet. Noq enĩ initis & puis est. qscipsũ
inse ipso amat. & laudat. S elatis & fe¬
rox non nouit dicere. In dño laudabit᷑ ani¬
Q ͥd enĩ boni amat quia forte hoo ipsũ ꝓpt̃
hoc ipsũ amat nichil timere. Potest enĩ
hoc sibi ꝑsuadẽ ñ sanitate s ĩmanitate.
Uerbi gr̃a. Est aliquis audacissimꝰ latio.
quanto ꝑuerse forcior. tanto piculose cru¬
delior. Qui ꝓpt̃ ipsũ amorẽ suũ qͥ amat
nichil timere. ingentia facinora moliat᷑.
Ut qđ amat exerceat. & exerceudo corrobo¬
ret: quanto eiꝰ fuerint maiora cõmissa:
tanto maior erit. ñ cim̃tis audatia. Non
hoc gͦ ꝓmagno bono amandũ est qđ &
in homine pessimo inueniri pocest. Qua¬
foras mittat timorem. Crodat & inteligat
coipore qđ corrum pit̾ & agguat aninã
anto minor sit timor: quanto patrua quo
cendimꝰ ꝓpior. Maior enĩ timor debet
ee peregrinantium: mino ꝓgiquon¬

Expanded text:
tur. Neque mitis et pius est, qui se ipsum in se ipso amat et laudat: sed elatus et ferox, non novit dicere, In Domino laudabitur ani. Quid enim boni amat, qui forte hoc ipsum propter hoc ipsum amat nihil timere? Potest enim hoc sibi persuadere, non sanitate, sed immanitate. Verbi gratia, est aliquis audacissimus latro, quanto perverse fortior, tanto periculose crudelior, qui propter ipsum amorem suum quo amat nihil timere, ingentia facinora moliatur, ut quod amat exerceat, et exercendo corroboret: quanto ejus fuerint majora commissa, tanto major erit non timentis audacia. Non hoc ergo pro magno bono amandum est, quod et in homine pessimo inveniri potest. foras mittat timorem: credat et intelligat corpore quod corrumpitur et aggravat animam. Tanto minor sit timor, quanto patria quo tendimus propior. Major enim timor debet esse peregrinantium, minor propinquan
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ mortẽ filii eiꝰ: multomagis reconcili¬
ati salui erimꝰ ab ira ipsiꝰ. quia uͦ etiã
cũ peccatorib pena debita redditur.
Non est iniquitas apud dm̃ sie dicit. Qͥd
diceiius: Nunqͥd imnpius ds̃ qͥ infert
iram: Uno autem loco & bonitatẽ
& seueritatẽ ab illo.ee̾. breuiter am¬
monuit dicens. Uides gͦ bonitatẽ &
seueritatẽ dĩ. in eos quidẽ qui ceci

Expanded text:
mortem Filii ejus; multo magis reconciliati, salvi erimus in vita ipsius . Quia vero etiam cum peccatoribus poena debita redditur, non est iniquitas apud Deum, sic dicit: Quid dicemus? Numquid iniquus Deus, qui infert iram ? Uno autem loco et bonitatem et severitatem ab illo esse breviter admonuit, dicens: Vides ergo bonitatem et severitat
Abbreviated transcription (Latin):
si non ꝑmanserint. infidelitate inserent᷑.
Pocens ẽ. eni dĩ iterum uiserere eos. Illigͦ
qui ꝑmanent ininfidelitate. ad illã sen¬
centiam dñi ꝑtinent. uͥ ait. filii autem
regni. ibunt intenebras exc̾iores ibierit
fletus & stridor dentiũ. Gentes autẽ ꝑ¬
manentes inbonitate. ad illã qđ superiꝰ
uiuentib & infidelis suꝑbia naturali¬
um ramoꝵ usta dĩ seueritate con¬
fringitur. & fidelis humilitas olenstri
diuinȩ bonitatis inseritur.
ua cuiq culpe qualis & quanta pę¬
na debeatur: diuni iudicii ÷ ñ huma¬
ni sicut scriptum est. O altitudo diui¬
tiarum sapientiȩ &e scientiȩ dĩ. quam
inscrutabilia sunt iudicia eiꝰ: & inues¬
tigabiles uiȩ eiꝰ. Item quia bonitate dei
donant᷑ peccata conu̾sis. hoc ipsũ quod
xp̃c missus ÷ satis ostendit. qui ñ ĩ sua
natura quam ds̃ ÷. s in nr̃a quã de
femina assumpsit ꝓnob̾ mortuus est.

Expanded text:
si non permanserint in infidelitate, inserentur: potens est enim Deus iterum inserere eos . Illi autem qui permanent in infidelitate, ad illam sententiam Domini pertinent, ubi ait: Filii autem regni hujus ibunt in tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor dentium. Gentes autem permanentes in bonitate, ad illud quod superius viventibus, et infidelis superbia naturalium ramorum justa Dei severitate confringitur, et fidelis humilitas oleastri gratia divinae bonitatis inseritur. a cuique culpae qualis et quanta poena de-. beatur. diuini iudicii est, non humani, sic scriptum est: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabilesdonantur peccata conversis, hoc ipsum quod Christus missus est, satis ostendit; qui non in sua natura qua Deus est, sed in nostra quam de femina a
Abbreviated transcription (Latin):
n io eu muent iumnumnoa. ilse uoe E
ficgurus uiuore ce iotuor. Qaare
uenre . tie qui nonundent uiacint. Qui
se nomudere confitentur: iluminent.
& qui uident: ceci fiant: id÷ qui eecitai¬
tem suam non conficent᷑ grauꝰ obdu¬
rentur. Deniq impłȩtũ est qui uident
ceci fiant legis defensor es legis trac¬
tatoꝵ es. legis doctores. legis intellec¬
cores. auctorem legis crucifixerunt.
D cecitas. Ipsa est quȩ ex pate isrł est
facta ÷ ut crucifigeret᷑ xp̃c. & plenitu¬
do gentium intraret. Cecitas ex parte
isrł facta ÷. Quid ÷ ut qͥ ñ uident ui¬
deant : Ut plenitudo gentiũ intraret.
Et cecitas ex parte ifrł̃ facta ÷. Totus
orbis cecus iacebat. Sed uenit ille:
ut qui ñ uident uideant. & qͥ udent
oci fiant. Ignoratus ÷ auideis. cruci¬
fixus ÷ a uideis. De sanguine suo cos¬
liriũ fecit cecis. Duriores facti. ceci¬
ores facti quia se iaclabant uidere
lum̃. crucifexerunt lum̃. Quanta

Expanded text:
 ille judex futurus vivorum et mortuorum. Quare venit? Ut qui non vident, videant: qui se non videre confitentur, illuminentur. Et qui vident, caeci fiant: id est, qui caecitatem suam non confitentur, gravius obdurentur. Denique impletum est, Qui vident, caeci fiant: Legis defensores, Legis tractatores, Legis doctores, Legis intellectores auctorem Legis crucifixerunt. O caecitas! ipsa est quae ex parte Israel facta est. Ut crucifigeretur Christus, et plenitudo Gentium intraret, caecitas ex parte Israel facta est. Quid est, Ut qui non vident, videant? Ut plenitudo Gentium intraret, caecitas ex parte Israel facta est . Totus orbis caecus jacebat: sed venit ille, ut qui non vident, videant; et qui vident, caeci fiant. Ignoratus est a Judaeis, crucifixus est a Judaeis: de sanguine suo collyrium fecit caecis. Duriores facti, caeci facti qui se jactabant videre lucem, crucifixerunt lucem. Quanta
Abbreviated transcription (Latin):
Iici aut̃ humano more. contra natu¬
ram eẽ. qđ ÷ contͤ naturȩ usum mor
naturam dix̃: qđ ÷ contra consuetu¬
dinem naturȩ. Quã notitia humana
comp̃hendit. ut oleaster insertꝰ inolea:
nõ oseastri bacas. s oliuȩ pinguedinẽ
ferat. Ds aut̃ ereator & conditor oĩũ¬
naturarum: nichil contra naturã fecit.
d enierit euiq rei naturale: quod ille
fecerit aquo est om̃is modus numetꝰ

Expanded text:
dici autem humano more contra naturam esse, quod est contra naturae usum morttra naturam dixit, quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia humana conprehendit, ut oleaster insertus in olea non oleastri baccas, sed oliuae pinguedinem ferat. deus autem creator et conditor onaturarum, nihil contra naturam facit: id enim erit cuique rei naturali, quod ille fecerit, a quo est omnis modus, numerus,
Abbreviated transcription (Latin):
seruitutis urrum intimore: s idẽ ipse
apłs oleastro inserto moliua timorẽ p̾ci¬
pit: hoc ÷ gentib addicis radici ab abrahã
isaac &e iacob. ut & ipsȩ fierent isrł. id÷ ꝑ
tinerent ad semen abrahȩ. Amputatis ꝓpt̃¬
tes constituere: iustitiȩ dĩ ñ sunt subiecti.
De his quippe uana elatione cum̃tib dictũ
est. quod ibunt intenebras exteriores. Qͥa
iactanteise de semine abrahȩ: sem̃ abrahȩ
fieri noluerunt ut ee̾nt filii ꝓmissionis.
Quia fidem nouitestam̃ti ñ receperunt.
uͥ dĩ iustitia commendat᷑: suã constitu¬
ere uolentes. id ÷ canquã de sius meritis
facit pium. Ut de pitcet᷑ fides eiꝰ ad iustitiã.
& impleat᷑ ineo ñ qđ postulabat eiꝰ me-¬

Expanded text:
seruitutis iterum in timore. sed idem ipse apostolus oleastro inserto in oliua timorem praecipit, hoc est gentibus additis radici Abraham, Isaac, Iacob, ut et ipsae fierent Israhel, id est pertinerent ad semen Abrahae. Quam tes constituere iustitiae dei non sunt subiecti. de his quippe uana elatione tumentibus dictum est, quod ibunt in tenebras exteriores, quia iactantes se de semine Abrahae semen Abrahae fieri noluerunt, ut essent filii promissionis; quia fidem noui testamenti non receperunt, ubi dei iustitia commendatur, suam constituere uolentes, id est tamquam de suis meritis facit pium, ut deputetur fides eius ad iustitiam et impleatur in eo. non quod postulabat eius me
Abbreviated transcription (Latin):
Ic stue gratant̾ siue indignanter
audiant iudei. nos tam̃ uͥ possumus
cũ eoꝵ dilectione p̃dicemꝰ. nec suꝑ be
gloriemꝰ aduersus ramos fractos: sed
potius cogitemus cuiꝰ gr̃a & quanta
miscđia & inqua radice inserti sumꝰ.
ut nõ alta sapiamꝰ. s humilib consen-¬
tientes. ne his cũ p̃sumptione insultan¬¬
do si cũ timore exultando dicamus.
eos de quib dictũ ÷. Accedite ad eũ
& illumi namini. & uultus ur̃i non
erubescent. Si aũ audiunt & ñ obau-¬
diuitt. uident & inuident: inter eos
sunt de quib dictii ÷. Peccator uide¬
bib & iraseet᷑: dentib sius fremet et
cabosiet Ego aut̃ dicit eccła xp̃o ue¬

Expanded text:
i, sive gratanter, sive indignanter audiant Judaei, nos tamen ubi possumus, cum eorum dilectione praedicemus. Nec superbe gloriemur adversus ramos fractos: sed potius cogitemus cujus gratia, et quanta misericordia, et in qua radice inserti sumus; ut non alta sapientes, sed humilibus consentientes , non eis cum praesumptione insultando, sed cum tremore exsultando dicamus ,eos quibus dictum est: Accedite ad eum, et illuminamini ; et vultus vestri non erubescent. Si autem audiunt et non obaudiunt, vident et invident, inter eos sunt de quibus dictum est: Peccator videbit, et irascetur; dentibus suis frendet, et tabescet . Ego autem, dicit Ecc
Abbreviated transcription (Latin):
moluia erant. suꝑbiendo initt iuatt
tri oleastro s tam̃ ꝑ humilitate ibi me¬
ruit inseri. unde oliua suꝑbiendo p̃cidi.
Audi oluam superbientẽ & frangi di¬
gnam. nos deseruicute non sumꝰ nati.
patrẽ habemꝰ ab raham. Respondit᷑.
Si filii abraham essetis. facta ab rahę
faceretis. Cont̾ra id qđ dictũ ÷ deser-¬
uitute ñ sumꝰ nati. siuos filł liba¬
uerit: cunc uere lib̾i eritis. Lib̾os
uos cẽ. iactatis: Omis qui facit pec¬
catũ seruus ÷ peccati. Quanto ergo
mitus homo seruus. ecͥs hominis.
quã ꝑuersȩ cupiditatis. Iui tamai
suꝑbiendo: humilem ñ receperuit.
U ideo oleastrũ dignum inserie. Cent¬
rione illium: non de isrłitis. sed de
gentib. Dñe ñ sum dignus ut uaẽ
sub tectum meum. Q dris. Amei

Expanded text:
oliva erant, superbiendo fracti sunt. tri oleastro: sed tamen per humilitatem ibi meruit inseri, unde oliva superbiendo praecidi . Audi olivam superbientem, et frangi dignam: Nos de servitute non sumus nati, patrem habemus Abraham. Respondetur: Si filii Abrahae essetis, facta Abrahae faceretis. Contra id quod dictum est, De servitute non sumus nati: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis. Liberos vos esse jactatis? Omnis qui facit peccatum, servus est peccati . Quanto ergo tutius homo servus esses hominis, quam perversae cupiditatis? Illi tamen superbiendo humilem non receperunt. Vide oleastrum dignum inseri, Centurionem illum, non de Israeliticis, sed de Gentilibus: Domine, non sum dignus, ut sub tectum meum intres. Et
Abbreviated transcription (Latin):
eatus apłs doctor gentiũ infide & ue¬
ntate ex hortans nos: ut in eadẽ fide cuiꝰ
idoneus minist̃ effectus est. stabiles firmiq
maneamꝰ. Precepto admonet: terret exẽ¬
plo. Uides inquit bonitatẽ &e seneritatẽ
dĩ. In eos quidẽ qui oeciderunt seueri¬
tatem inte aut̃ bonicatem. si ꝑ manseriᷤ
inbonitate. Hoc dix̃ utiq de udeis qͥ
tanquam rami qͥ ex illa olea quȩ ⁊ in
scis patriarehis. tanquam in radice fru¬
difera ꝓpt̾ infidelitatẽ fiacti sunt: ut
gentiũ ꝓpt̾ fidem insereret᷑ oleaster. &
fieret particeps pinguedinis oloȩ ra¬
mnis naturalib amputatis. S noli

Expanded text:
us, doctor Gentium in fide et veritate, exhortans nos ut in eadem fide, cujus idoneus minister effectus est, stabiles firmique maneamus, praecepto admonet, terret exemplo. Vides, inquit, bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem; in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate. Hoc dixit utique de Judaeis, qui tanquam rami ex illa olea, quae in sanctis Patriarchis tanquam in radice fructifera, propter infidelitatem fracti sunt; ut Gentium propter fidem insereretur oleaster, et fieret particeps pinguedinis oleae ramis naturalibus amputatis, Sed noli
Abbreviated transcription (Latin):
Pitugante sicebi rami humilis insertẽ pt
Ioleaster. Maneat tam̃ radix illis p̃cisis.
istis receptis. Ubi manet radix: in pari¬
archis. & enĩ patria xp̃i popłoutb̃ de¬
erens uenit scd̃m carnem. Si liuiꝰ atbs¬
ris radix: abraham ysaac. iacob. pocid¬
athie sei . Et ubi ista: in teque apus
am̃ in honore magno ut in abiabe
inum adiuttus ille pauꝑ post cupus
mun leuaretit & in abrahȩ sinu
tum iquo a suꝑbo diuuite uideret᷑.¬

Expanded text:
gantur superbi rami, humilis inseratur oleaster: maneat tamen radix, illis praecisis, istis receptis. Ubi manet radix? In Patriarchis. Etenim patria Christi populus eis venit secundum carnem: sed hujus arboris radix, Abraham, Isaac, et Jacob, patriarchae sancti. Et ubi isti? In requie apud Deum, in honore magno: ut in Abrahae sinum adjutus ille pauper post corporis exitum levaretur, et in Abrahae sinu de longinquo a superbo divite videret
Abbreviated transcription (Latin):
olosenses &e hiific̃ laodi¬
censes. sunt asianb ft ipsi
preuenti erant apseudo apłis. Nec ad
hos accessit ipse apłs: sed&e hos ꝑ
sterium in eos accepit ẜrgo apłs iã ligatus
scribit eis ab epheso ꝑ thicit dia¬

Expanded text:
olossenses et hi, sicut Laodicenses, sunt Asiani; et ipsi praeventi erant a pseudo apostolis, nec ad hos accessit ipse Apostolus, sed et  qui et ministerium in eos accepit. Ergo Apostolus jam ligatus, scribit eis ab Epheso. Et i
Abbreviated transcription (Latin):
tiuet. quam qͥsq in se ipsẽtacit Spterea
seriptumest. Miserere animȩ tuȩ placeis
dõ. Corpꝰ etiam nr̃m cũ temꝑantia castiga¬
mꝰ. si hoc quemalmodũ debemꝰ ꝓpt̃ dm̃
facimꝰ ut non ex hibeamꝰ m̃bra nr̃a arma
iniqͥtatis peccato s arma uistitiȩ do: sacr¬
ficium est. Ad qđ ex hortans apł̃s ait.
dõ placentem. rationabile obsequiũ ur̃m:
Si gͦ corpꝰ quo inferiore tanquã famulo uł
tanquam instrum̃to utit᷑ anima cũ eibonꝰ.
& rectus usus. ad dĩ refertur sacrificiu ::
quanto magis anima ipsa cũ se refert addm̃.
ut igne amoris eiꝰ accensa formam concupis¬
centiȩ scłaris amiitat. eiq canquã incom¬
mutabili formȩ subdica reforiet᷑: hinc
ei placens qđ ex eiꝰ pulcrhicudine acept
fit sacrificium: Qđ idem apł̃s conseqnt̃
adiungens. & nolice inquit conformari
hiuc scło: s reformamini innouicate ñ¬
tis ure. ad ꝓbaudum uos: quȩ sit uoluntas
dĩ. quod bonum &e beneplacitũ &eptectuo.

Expanded text:
in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo, sacrificium est. Ad quod exhortans apostolus ait: Deo placentem, rationabile obsequium vestrum. Si ergo corpus, quo inferiore tanquam famulo, vel tanquam instrumento utitur anima, cum ejus bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est; quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris ejus accensa, formam concupiscentiae saecularis amittat, eique tanquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex ejus pulchritudine acceperit, fit sacrificium? Quod idem apostolus consequenter adjungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo: sed reformamini in novitate mentis vestrae, ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod b
Abbreviated transcription (Latin):
set sunt natut corporiua ingaa¬
q un lnarum. Et aliqua specie soriua¬
tur sicut sunt figurȩ uł qualitates
corporum. doctrinȩ uł artes animarũ.
& oidinem aliquem petit aut tenet. sic̃
sunt pondera uł collocationes corꝑum
atq amores. aut delectationes anima¬
rum. Oportet gͥ ut creatorem ꝑ ea
quȩ facta sunt intellectum conspici¬
entes: triuitatem intelligamꝰ cuius¬
increatura qͦmͦ dignum est. apparet
uestigium. in illa enim trinitate sum¬
suna pulcritudo. & beatissima delec¬
tatio. Itaq illa tria &e ase inuicem de¬
terminari uident᷑. & in se infinita suĩ.

Expanded text:
t sunt naturae corporum, et ingenia animarum; et aliqua specie formatur, sicut sunt figurae vel qualitates corporum, ac doctrinae vel artes animarum; et ordinem aliquem petit aut tenet, sicut sunt pondera vel collocationes corporum, atque amores aut delectationes animarum. Oportet igitur ut Creatorem, per ea quae facta sunt, intellectum conspicientes , Triin creatura quomodo dignum est, apparet vestigium. In illa enim Trinitate, sumsima pulchritudo, et beatissima delectatio. Itaque illa tria, et se invicem determinari videntur, et in se infinita sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
salomon fecit de lignis & lapidib iuberem̃.
quantomagis latriã debemꝰ cui templum
nfacimꝰ s sumꝰ : Ac ꝑ hoc si &e patͥ & filio
& sp̃iu scõ latria debet᷑ exhibetur a nobis
de quo dictumest. dñm dm̃ tuũ adorabis:
& illi soli seruies. Procul dubio dñs ds̃ nr̃
ab homine pot̾ fide p̃cedente. incelligat᷑¬

Expanded text:
Salomon fecit de lignis et lapidibus, juberemur; quanto magis latrian debemus, cui templum non facimus, sed sumus! Ac per hoc, si et patri et filio et spiritui sancto latria debetur et exhibetur a nobis, de qua dictum est: Dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies, procul dubio dominus deus ab homine potest, fide praecedente intellegit
Abbreviated transcription (Latin):
anifestat qđ¬
non de ie geuars in uerbo atq im¬
perio fecerit. Qd aũ nonde se: utiq
denichili Non enĩ erat aliud unde fa¬
Ex ipso aut̃ ñ hoc significat qđ de ipso.
Qđ enim de ipso ÷: potest dici ex ipso.
Non aut̃ om̃e qd exipso: recte dicit᷑ de ipso.
Exipso eni celum & terra. quia ipse fec̃
ea. Non aut̃ de ipso: qͥa ñ de substantia
sua. Sicut aliquis homo sigignat filiũ
& faciat domum: exipso filiꝰ exipso domꝰ.
S filius de se ipso. domus de terra: & de
ligno. S hoc quia homo est. qui ñ pot̃
aliquid etiam de nichilo facere. Ds̃ aut̃
ex quo om̃ia. ꝑ quem omĩa. in quo omĩa.
non opꝰ habebat aliqua materia quam
ipse nonfecerat. aduiiari omipotentiã
suam. Cum aut̃ audimꝰ om̃ia ex ipso
&e ꝑ ipsum & inipso: om̃s utiq nacuras
intelligere debemꝰ quȩ naturalit̃ sunt.¬
Neq enĩ exipso sunt peccata. quȩ nat᷑am
ñ seruant. s uiciant. Quȩ peccata: ex
uoluntate eẽ peccantiũ: multis modis

Expanded text:
anifestum, qugenuerit, sed in uerbo atque imperio fecerit; quod autem non de se, utique de nihilo. non enim erat aliud, unde fa"Ex ipso" autem non hoc significat quod „ae ipso." quod enim de ipso est, potest dici "ex ipso;" non autem omne, quod" ex ipso" est, recte dicitur "de ipso;" ex ipso enim caelum et terra, quia ipse fecit ea, non autem de ipso, quia non de substantia sua. -sicut aliquis homo si gignat filium et faciat domum, ex ipso filius, ex ipso domus, sed filius de ipso, domus de terra et de ligno. sed hoc quia homo est, qui non potest aliquid etiam de nihilo facere; deus autem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, non opus habebat aliqua materia, quam ipse non fecerat,. adiuuari omnipotentiam suam. Cum autem audimus "omnia ex ipso et per ipsum et in ipso," omnes utique naturas intellegere debemus, quae naturalitNeque enim ex ipso sunt peccata, quae naturam non servant, sed vitiant, quae peccata ex voluntate esse peccantium multis modis
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ꝑ nosinae ipsos implere ñ possumꝰ.
ne ignorantes dĩ iusticiam. & nostrã
uolentes consticuere. iusticie dĩ ñ
simꝰ subiecti: Inlege itaq factoꝵ ẽ.
dĩ iubentis iusticiam: in lege aut̃
fidĩ. subuenientis nuiscđia Arbi¬
tramur enim iustificari hominem
ticiam. & amicꝰ dĩ appellatꝰ ẽ Qđ
credidit dõ intꝰ incorde. insola fide
est: Quod aut̃ immolandũ duxit
filium. qđ intrepidꝰ dexterã arma¬
uit. qđ iã feriret nisi uoce tenere¬
tur: magna fides ẽ utiq: s ⁊ mag¬
num opus Q ipsum opꝰ laudauit
bs̃: cum diceret qm̃ exaudisti uo¬
cem meã Quare gͦ apłs paulus ait.

Expanded text:
e non possumus, ne ignorantes Dei justitiam, et nostram volentes constituere, justitiae Dei non sumus subjecti. In lege itaque factorum est Dei jubentis justitia, in lege autem fidei subvenientis misericordia. Arbitramur enim justificari hominem titiam, et amicus Dei appellatus est. Quod credidit Deo, intus in corde, in sola fide est. Quod autem immolandum filium duxit, quod intrepidus dexteram armavit, quod jam feriret nisi voce teneretur, magna fides est utique, sed et magnum opus. Et ipsum opus laudavit Deus, cum diceret, quoniam exaudisti vocem meam. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
modo fides ꝑdilectionẽ oꝑatur : Et
quomodo iustificatur homo ꝑfidẽ.
sine oꝑib legis: Credidit aliquis:
Precepit fidei sacramenta: ⁊ mortuꝰ
est. Defuit illi oꝑandi tempꝰ: Quid di¬
cemus: Quia ñ ẽ iustificatus : Plane
dicimus iustificatũ: credentẽ in eum
qͥ iustificat impium: Ergo iste iusti¬
ficatus ẽ. ⁊ oꝑatus ñ ẽ Implecur sen¬
tencia dicentis apłi. arbitror iustifi¬
cari hominẽ ꝑfidẽ. sine oꝑibꝰ legis:
Latro qͥ cum dnõ crucifixus ẽ. corde
credidit adiusticiam: ore confessus
est ad salutem: Nã fides que ꝑdilec¬
tionem oꝑatur. ⁊ si ñ sit in quo exce¬
rius oꝑetur: incorde cam̃ illa feruenᷤᷤ
seruatur: Ham erant quidam ilege
qui de oꝑib legis gloriabantur quȩ
fortasse ñ dilectione s cuore facie¬
bant: & uolebant se uistos uideri:
ip̃poni gentib quȩ opꝰ legis ñ fece
cum eos qui accedebant ad dnm̃ ui-
derent iustificatos exfide. ut iam

Expanded text:
dilectionem operatur, et quomodo justificatur homo per fidem sine operibus legis? Credidit aliquis, percepit fidei sacramenta, et mortuus est, defuit illi operandi tempus. Quid dicimus? Quia non est justificatus? Plane dicimus justificatum, credentem in eum qui justificat impium. Ergo iste justificatus est, et operatus non est. Impletur sententia apostoli dicentis: Arbitror justificari homincorde credidit ad justitiam, ore confessus est ad salutem. Nam fides quae per dilectionem operatur, et si non sit in quo exterius operetur, in corde tamen illa fervens servatur. Nam erant quidam in lege qui de operibus lefortasse non dilectione, sed timore faciebant, et volebant se justos videri, et praeponi gentibus quae opus legis non fecerentibus, cum eos qui accedebant ad Dominum videret justificatos ex fide, ut jam
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑbie sp̃s. quo cor insipiens. obscura¬
tum ẽ cor eoꝵ qui cognicum dm̃ ñ
ut dm̃ grãs agendo glorificauerĩ:
Nȩc alio spũ decipiuntur etiam illi
ee fidei filius. qui nouit aquo speraes
quł ñdum hãb&: quã qͥ sibi tribut
id qdđ habet: quãius utriq horĩ
pferendꝰ sit qui ar haba: ⁊ nouit
aquo habae: sicam̃ ñ se credat esse.
qđ nondũ. ẽ. nec uicidat inuicium
illiꝰ pharisei. quiquamquã dõ grãs
igeret ex his que habebat nichil
canĩ petebat dari sibi. tamꝗͣ nichi¬
lo indigeret ad augendã ꝑficien¬
daniue iusticiã. His gͥ considera¬
tis ꝑcractatisq ꝓuirib quas dñs
dare dignatur. colligimꝰ ñ iusti

Expanded text:
spiritus, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu decipiuntur etiam illi,s e. se fidei filius, qui nouit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit qui et habet et nouit a quo habeat, si tamen non se credat iam esse quod nondum est, ne incidat in uitium illius pharisaci, qui quamquam deo gratias ageret ex his quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tamquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, colligimus non iust
Abbreviated transcription (Latin):
concines nͥds̃de: ⁊ hoc ipsum erat
sapienciȩ scire cuiꝰ ee̾t hoc donum:
adii dnm̃. & dep̃catus sum Ipsa est.
illa sapientia que pietas uocatur:
qua colit᷑ pat̾ luminũ. aquo ẽ omne
datum optimum ⁊iomẽ donũ ꝑfectũ:
colitur aut̃ sacrificio laudis accionibꝰ¬
ꝙ gratiarũ: ut culcor eius. ñ inseipso
s in illo gloriatur: Ac ꝑ hoc lege ope¬
rum dicit ds̃. fac qđ iubeo Lege fidĩ
ut ammoneat quid faciat fides. idẽ.
ut cui uibetur. si ñ dum potest. sciat
quid petat: Si aut̃ continuo potest.
&e obedient̃ facit: debar eciam scire
quo donante pose̾it: N enĩ spm̃ huiꝰ
mundi accepimꝰ. ait idẽ constancis¬

Expanded text:
nisi Deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc donum; adii Dominum, et deprecatus sum . Ipsa est illa sapientia quae pietas vocatur, qua colitur Pater luminum, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum . Colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor ejus non in se ipso, sed in illo glorietur . Ac per hoc lege operum dicit Deus, Fac quod jubeo: lege fidei ut admoneat quod faciat fides; id est, ut cui jubetur, si nondum potest, sciat quid petat: si autem continuo potest, et obedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. Non enim spiritum hujus mundi accepimus, ait idem ipse constantis
Abbreviated transcription (Latin):
sitis mali: Vlenenum aspidumq
labiis eorum Uenenũ tiolũ dicita
Aspidum aut̃ ꝗiia nolunt audur pre¬
cepta legis: sic̃ aspides nolunt audut
u̾ba incantantis Qđ in alio psalmoeui¬
dentius dicitur: Quoꝵ os maledilli¬
one &e amaritudine plenum ẽ. hac

Expanded text:
ibus malis. Venenum aspidum sub labiis eorum. Venenum dolosum dicit. Aspidum autem, quia nolunt audire praecepta legis, sicut aspides nolunt audire verba incantantis: quod in alio psalmo evidentius dicitur, quorum os maledictione et amaritudine plenum est, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
lenȩ ẽ. & sarcina mea leuis est: Et
uiam pacis ñ cognouerunt: Hanc utiq
quã dñs ut dixi cõmemorat. in iugo
leni. & in sarcina leui: Non ẽ cimor
oĩ ante ocłos eorum: Isti ñ dicunt
ñ ẽ dĩ: sed cam̃ non timent dm̃¬

Expanded text:
suave est, et sarcina mea levis est . Et viam pacis non agnoverunt. Hanc utique quam Dominus, ut dixi, commemorat, in jugo suavi et sarcina levi. Non est timor Dei ante oculos eorum. Isti non dicunt, Non est Deus, sed tamen non timent D
Abbreviated transcription (Latin):
aicanꝰ ao dimitte nob̾ debita nr̃a. In illo
uit᷑ regno uͥ semꝑ cũ corporeͥb immor¬
talib erimꝰ.: nec p̃lia nob tẽ erunt ulla
hos etiã nr̃ iste conflictus in qͦ ꝑiclita¬
mur. &e de qͦ nos iuctoria nouissima
cupim libari. ad uitȩ huiꝰ mala ꝑtin&:
quã tot tantoꝵq testimonis maloꝵ

Expanded text:
nobis debita nostra . In illo autem regno ubi semper cum corporibus immortalibus erimus, nec praelia nobis erunt ulla,hoc etiam noster iste conflictus, in quo periclitamur, et de quo nos victoria novissima cupimus liberari, ad vitae hujus mala pertinet, quam tot tantorumque testimonio malorum