comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ret: quia neq irasci solet: neq nocere. Hec quidẽ
ratio non magis contra regulum: qͣ contra oue
insiurandum uilet. Sed in iurciuraudo: n
qui metus: sea que uis effectus debet intelligi.
Chenii iusiurindum affirmatio religiosa
quod autem affirmatiue: quasi deo teste ꝓnn¬
seris: id tenendum est. lam emm non. id ira
deorum: que nulla est. sed. ad iusticiam. & ad
fidem pertinet. Nam prcclare Ennius. Ofides
alma: apta pimis & iusmrandum louis. Qui
igitur iusiurandum uiolat: is fidem uiolat.
quam in capitolio uicinam louis optiuii ma¬
xIIIII. Ut in Catonis oratione est: maiores uri
elle uoluerunt. At enim ne iratus quidem lup¬
piter: plus regunlo nocuisset: ꝗͣ sibi nocuit ipse
regulus. Certe si nichil malum esset insi dole¬
re id autemnon modo non sii̾mum inalu: sed
nec malum quidem else maxinia auctoritate
philosophi affirmant. Quorum quidem testem
non mediocrem: sed haud scio: an grauilsimmiũ

Expanded text:
ret, qui neque irasci solet nec nocere. Haec quidem ret, qui neque irasci solet nec nocere. Haec quidem ratio non magis contra Reguli quam contra omne ius iurandum valet. Sed in iure iurando non qui metus, sed quae vis sit, debet intellegi; est enim ius iurandum affirmatio religiosa; quod autem affirmate quasi deo teste promiseris, id tenendum est. Iam enim non ad iram deorum, quae nulla est, sed ad iustitiam et ad fidem pertinet. Nam praeclare Ennius: Ó Fides alma ápta pinnis ét ius iurandúm Iovis! Qui ius igitur iurandum violat, is Fidem violat, quam in Capitolio vicinam Iovis optimi maximi, ut in Catonis oratione est, maiores nostri esse voluerunt. At enim ne iratus quidem Iuppiter plus Regulo nocuisset, quam sibi nocuit ipse Regulus. Certe, si nihil malum esset nisi dolere. Id autem non modo non summum malum, sed ne malum quidem esse maxima auctoritate philosophi affirmant. Quorum quidem testem non mediocrem, sed haud scio an gravissimum
Abbreviated transcription (Latin):
Quid autem iratus lupiter plus nocere potuisset
ꝗͣ nocuit sibi ipłe Regulus. Nulla igitur uis fueru
religionis: que tantam utilitatem peruerteret. An
ne turpiter faceret primuꝰ imimima de malis. Non
igitur tantum mali uirpitudo ista habebit. qͣtu
ille cruciatus. Deinde illud etiam aꝑud Actiuͭ.
Fregisti ne fidem. neq dedi neq do infideli cuiꝗͣ.
Quanꝗͣ. ib impio rege dicitur: luculente tanie dicit.
Addunt. et que madmodii nos dicamus: uideri
quedam utilia: que non sint: sic se dicere uideri
quedam honesta que nonsint. Ut hoc ip̃ uidet᷑
honestum: conseruandi iusiurandi causa ad cru¬
ciatum reuertisse. Sed fit non honestuͣ:q qd
per uim hostium ellet. ictum: ratumi esse non
debuit. Addunt etiam quicquid ualde utile
lit: id fieri honestum: et iamsi antea ñ uideretͥ.
Hec fere contra Regulum. Sed prima uideaniꝰ.
Non fuit luꝑpiter metuendus: ne iratus noce¬

Expanded text:
Quid autem iratus Iuppiter plus nocere potuisset, Quid autem iratus Iuppiter plus nocere potuisset, quam nocuit sibi ipse Regulus Nulla igitur vis fuit religionis, quae tantam utilitatem perverteret. An ne turpiter faceret? Primum minima de malis. Num igitur tantum mali turpitude ista habebat, quantum ille cruciatus? Deinde illud etiam apud Accium: Fregistín fidem? Néque dedi neque do ínfideli cuíquam quamquam ab impio rege dicitur, luculente tamen dicitur. Addunt etiam, quem ad modum nos dicamus videri quaedam utilia, quae non sint, sic se dicere videri quaedam honesta, quae non sint. ut hoc ipsum videtur honestum, conservandi iris iurandi causa ad cruciatum revertisse; sed fit non honestum, quia, quod per vim hostium esset actum, ratum esse non debuit. Addunt etiam, quicquid valde utile sit, id fieri honestum, etiamsi antea non videretur. Haec fere contra Regulum. Sed prima quaeque videamus. Non fuit Iuppiter metuendus ne iratus noce
Abbreviated transcription (Latin):
modo non censuerit captiuos rennittendos. Ueci
ctiam dissualerit. Quomodo stulte. etiam ne si
rcipconducebat. Potest autem quod iutile reip
sit: id cuiꝗͣ ciui utile esse: peruertunt homines ea
que sunt fundamenta nature: cumi xtilitatem
ib honestate seiungunt. Ommes enm expectinis
Utilitatẽ ad eamq rapimur: nec facere aliter ullo
modo possimus. Nam quis est: qui utilia fugiai
aut qui potius qui eam studiolissime prosequatur.
Sed quia nusꝗͣ possumus: nisi in laude decore
honestate: Utilia repperire. Propterea illa prima d
suma habemus. Utilitatis nomien: non t. ani.
splendidum ꝗͣ necessarium ducimus. Quid est igx
dixerit quis in uireiuirando. num iratu timeniꝰ
louem. At hoc quidem cõmune est omniu philo¬
sophorum non corum modo qui deum nichil
habere ipsum negotri dicunt de nichil exiberi al¬
teri. sed corum etiam qui deum semper agere aliꝗd
& moliri uolunt. nuͣꝗͣ nec irasci deum: nec uocere.

Expanded text:
modo non censuerit captivos remittendos, verum modo non censuerit captivos remittendos, verum etiam dissuaserit. Quo modo stulte? etiamne, si rei publicae conducebat? potest autem, quod inutile rei publicae sit, id cuiquam civi utile esse? Pervertunt homines ea, quae sunt fundamenta naturae, cum utilitatem ab honestate seiungunt. Omnes enim expetimus utilitatem ad eamque rapimur nec facere aliter ullo modo possumus. Nam quis est, qui utilia fugiat? aut quis potius, qui ea non studiosissime persequatur? Sed quia nusquam possumus nisi in laude, decore, honestate utilia reperire, propterea illa prima et summa habemus, utilitatis nomen non tam splendidum quam necessarium ducimus. Quid est igitur, dixerit quis, in iure iurando? num iratum timemus lovem? At hoc quidem commune est omnium philosophorum, non eorum modo, qui deum nihil habere ipsum negotii dicunt, nihil exhibere alteri, sed eorum etiam, qui deum semper agere aliquid et moliri volunt, numquam nec irasci deum nec nocere.
Abbreviated transcription (Latin):
queris auctores. Harum enm est uittutũ ꝓ¬
priu: inl extimescere: omma hunana despiçẽ
nichil quod hoiim accidere possit intollerandu
putare. Itaq quid fecit. In senatum uenit: ma¬
data expoluit: sentenciã ne diceret: recusauit
ꝗͣ diu iurciurando hostium teneret᷑ non esse sena¬
tͥorem. Atq illud etiam: ostultum homine̾ dixerit
quispiam: &e repugnantem utilitati suac. reddi
captiuos negauit esse Utile. Illos enim adolescenter
& bonos duces esse: se iam confectum se nectute.
Cuius cum ualuisset auctoritas: captini retenti
sunt iꝑle carthaginem rednt: neq euni caritas
patrie retmuit nec suorum. Neq uero tamen
ignorabat se ad crudelissimũ hostem: d ad exqui¬
sita suꝑplicia proficisci. Sed iusiurandiĩ conseriiã¬
dum putabat. Itaq tum cum iugulando necabat᷑
erat in meliori causa: qͣ si domi senex: captiuis ꝑ
uirus de consularis remansisset: at stulte qui nõ

Expanded text:
quaeris auctores? Harum enim est virtutum pquaeris auctores? Harum enim est virtutum proprium nihil extimescere, omnia humana despicere, nihil, quod homini accidere possit, intolerandum putare. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret recusavit, quam diu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem. Atque illud etiam O stultum hominem, dixerit quispiam, et repugnantem utilitati suae!, reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit, neque eum caritas patriae retinuit nec suorum. Neque vero tur ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci, sed ius iurandum conservandum putabat. Itaque turn, cum vigilando necabatur, erat in meliore causa, quam si domi senex captivus, periurus consularis remansisset. At stulte, qui non
Abbreviated transcription (Latin):
eiusdem fide sacrata: ius perpetuo falleret. Illi
Uero non modo cum hostibus. Uerum etiam cũ
fluctibus: id quod fecit: dinicare melius fuit.
qͣͥ descrere consentientem greciam: ad bellũ bar¬
baris inferendum. Sed dmnctamus de fabulas
de externa ad reni factam nostramq ueniamus.
MActilius Regulus: cum consul iterum in
affrica: ex insiduis captus esset duce Nanthippo
lacedemomo iiperatore autem patre Anniba¬
lis. Hamilcare iuratus missus est ad senatum
Et nisi essent rediti poenis captiui nobiles qui¬
dam reditet iple Carthaginem. Is cum Romani
uenisset. Ut ilitatis specieni uidebat: sed eam Ut
res declarit: falsam uidicauit: que erat talis.
manere in patria. esse domi sue cũ exore: cũ libe¬
ris quã calamitatẽ accepisset in bello. cõmune̾ for¬
tune belice iudicanten tenere consularis dignita¬
tis gradui. quis hec neget esse utilia: que censes
mãgnitudo aĩ. & fortitudo negat. Na locupletiores

Expanded text:
iam, Fidé sacratae iús perpetuo fálleret. Illi iam, Fidé sacratae iús perpetuo fálleret. Illi vero non modo cum hostibus, verum etiam cum fluctibus, id quod fecit, dimicare melius fuit quam deserere consentientem Graeciam ad bellum barbaris inferendum. Sed omittamus et fabulas et externa; ad rem factam nostramque veniamus. M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset duce Xanthippo Lacedaemonio, imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domui suae cum uxore, cum liberis, quam calamitatem accepisset in bello, communem fortunae bellicae iudicantem tenere consularis dignitatis gradum. Quis haec negat esse utilia? quem censes? Magnitudo animi et fortitudo negat. Num locupletiores
Abbreviated transcription (Latin):
prestantia cernitur: altera in confirmatione &e
moderatione continentie de temperantie. Urile
Uidebatur Ulixi : Ut quidem poete tragice pro¬
diderunt. Nam apud o Homerum optiuuĩ
acictorem talis de Ulyxe milla suspitio est: sed
insimulant eũ tragedie: simulatione nisanie
militiam subterfugere uoluisse non honestũ
consilium ac utile Ut aliquis fortalse dixerit
regnare. & ithace uiuere oçiose: cum parentibus
ciun uxore: cum filio. Ullũ tu decus in quot
hac conferendum putas. Egouero istani conten¬
nendam de abnciendam: quoniam que honesta
non sit ne utilem quidem esse arbitor. Quid ẽi
auditurũ putas fiusse Uyxem. si in ipsa simula¬
tione perleuerasset: qui cum maximas res gellerit
m bello. camen hec audiuit ab Aiace cuius ipse
princeps iurisuirandi fuit. Quo ad onnies sc̃it
solus neglexit fidem: furere assimulauit: ne co¬
iret quo instituit. Onod in palamedis perspicax¬
istius prudentia percepisset malitiosam audacie¬

Expanded text:
praestantia cernitur, altera in conforrnatione et praestantia cernitur, altera in conforrnatione et moderatione continentiae et temperantiae. Utile videbatur Ulixi, ut quidem poëtae tragici prodiderunt nam apud Homerum, optimum auctorem, talis de Ulixe nulla suspicio est, sed insimulant eum tragoediae simulatione insaniae militiam subterfugere voluisse. Non honestum consilium, at utile, ut aliquis fortasse dixerit, regnare et Ithacae vivere otiose cum parentibus, cum uxore, cum filio. Ullum tu decus in cotide conferendum putas? Ego vero istam contemnendam et abiciendam, quoniam, quae honesta non sit, ne utilem quidem esse arbitror. Quid enim auditurum putas fuisse Ulixem,si in illa simulatione perseveravisset? qui cummaximas res gesserit in bello, tamen haec audiat ab Aiace: Cuius ípse princeps iúris iurandí fuit, Quod ómnes scitis, sólus neglexít fidem; Furere ássimulare, né coiret, ínstitit. Quodní Palamedi pérspicax prudéntia Istíus percepset málitiosam audác
Abbreviated transcription (Latin):
deneda sunit. Si glidium quis. apud te linel
mente deposuerit: repetat in lamens: reddere
peccatum sit. non reddere officiĩ. Quid si is
qui apud te pecuniam deposuerit. bellum inferar
patrie: reddes ne depositum. Non credo. Facies
enin contra remp que debet esse carissima.
Sic multa que natura honesta uidentur else
temporibus fiunt non honesta: facere promissa
stare cõuentis reddere deposita: cõmutata uti¬
litate fiunt non honesta. At de his quidẽ que
Uidentur esse utilitatis contra iusticia̾ simu¬
latione prudentie satis arbitror dictum.¬
Ed quoniam aquattuor fontibus honestat¬
primo libro officia duximus. in eisdeni uer¬
sabimur: cũ docebimus ea que uidentur esle uti¬
lia:. ueq sint ꝗͣ sint uirtutis imimica. Ac de pru¬
dentia quidem: quã uiultĩmitari malitia. itc̃qr
de iusticia: que semper est Utilis: disputatũ est
Relique sunt duae partes honestatis: quarum
alteram ainmi excellentis magnitudine. et

Expanded text:
ddenda. Si gladium quis apud te sana ddenda. Si gladium quis apud te sana mente deposuerit, repetat insaniens, reddere peccatum sit, officium non reddere. Quid? si is, qui apud te pecuniam deposuerit, bellum inferat patriae, reddasne depositum? Non credo; facias enim contra rem publicam, quae debet esse carissima. Sic multa, quae honesta natura videntur esse, temporibus fiunt non honesta; facere promissa, stare conventis, reddere deposita commutata utilitate fiunt non honesta. Ac de iis quidem, quae videntur esse utilitates contra iustitiam simulatione prudentiae, satis arbitror dictum.d quoniam a quattuor fontibus honestatprimo libro officia duximus, in eisdem versemur, cum docebimus ea, quae videantur esse utilia tneque sint, quam sint virtutis inimica. Ac de prudentia quidem, quam vult imitari malitia, itemque de iustitia, quae semper est utilis, disputatum est. Reliquae sunt duae partes honestatis, quarum altera in animi excellentis magnitudine et
Abbreviated transcription (Latin):
sit. turpe non sit. At ne illa quidem promissa
seruanda sunt. que non sunt his iplis utilia:
quibus illa promiseris. Sol Pzetonti filio: Ut
redeamus ad sabulas: facturũ se esse dixit quie¬
quid optasset: optauit ut in currũ patris tollo¬
retur: lublatus est atq insanus anteqͣconstitit
ictu fulminis deflagrauit: qͣto melius fuerat in
hoc prounssum patris non else seruatum. Quid
quod Theseus eregit prounsitm a Neptuuo: cuẽ
cum tres optationes Neptimus dedisset: opt.a.
interitum Hippolyti filn sui: cum is patri sus¬
pectus esset de nouerca: quo oꝑtato inpetrato Thx¬
seus in maxinus luit luctibus. Quid Aganiẽnõ
cum deuouisset Hyane ꝙ in suo regno pulcherri¬
nuu natũ esset: illo anno ĩmollauit E phigeniam
qua nichil erat eo quidem anno natũ pulchrius.
Promissum potius non faciendũ: ꝗͣ tam tetrũ
Facmus admictendum fuit. Ergo de promissa
non lacienda nõnunꝗͣ neq lemper deposita re¬

Expanded text:
sit, turpe non sit. Ac ne illa quidem promissa sit, turpe non sit. Ac ne illa quidem promissa servanda sunt, quae non sunt iis ipsis utilia, quibus illa promiseris. Sol Phaëthonti filio, ut redeamus ad fabulas, facturum se esse dixit, quicquid optasset; optavit, ut in currum patris tolleretur; sublatus est. Atque is, ante quam constitit, ictu fulminis deflagravit. Quanto melius fuerat in hoc promissum patris non esse servatum! Quid, quod Theseus exegit promissum a Neptuno? cui cum tres optationes Neptunus dedisset, optavit interitum Hippolyti filii, cum is patri suspectus esset de noverca; quo optato impetrato Theseus in maximis fuit luctibus. Quid, quod Agamemnon cum devovisset Dianae, quod in suo regno pulcherrimum natum esset illo anno, immolavit Iphigeniam, qua nihil erat eo quidem anno natum pulchrius? Promissum potius non faciendum quam tam taetrum facinus admittendum fuit. Ergo et promissa non facienda non numquam, neque semper deposita re
Abbreviated transcription (Latin):
cipiam dederit ad iquam inter cutam: pepi
teretur: li eo medicamento lanus factus fuerit.¬
& annis aliquor post mciderit in cundẽ morbiĩ
nec ab eo qui cum pepigerat impetret. Ut item
coliceat uti: quid faciendum lit: cunilit is ĩhũ¬
manus qui non concedit uti: nec ei quicqͣ fiat
inuirie. Uite de laluti consulendum est. Quidsi
quis sapiens rogatus sit ab eo qui heredẽ faciat
cum ai testamento lex tertiũ milies relinquatꝰ
Ut antequem hereditatem adeat: lucc palã in
forosaltet: idq se facturun promiserit: quod
aliter eum heredem scripturus ille non esset
faciat quod promiserat ille: nec ne promisisse
nollem. & id arbitror fuisse grauitatis: quoni.a
promiserit se saltare in forõ: turpe ducerer: ho¬
nestius mentietur: si ex hereditate inchil exco¬
perit. ꝗͣ si ceperit: insi forte eam pecuniam in
reip. magnum aliquod tempus contulerit. Ut
Uel saltare eum: cum patrie consulturus etiã¬

Expanded text:
cuipiam dederit ad aquam intercutem pepigcuipiam dederit ad aquam intercutem pepiguteretur, si eo medicamento sanus factus sit et annis aliquot post incident in eundem morbum nec ab eo, quicumpepigerat, impetret,ut iterum eo liccat uti, quid faciendum sit. Cum sit is inhumanus, qui non concedat, nec ei quicquam fiat iniuriae, vitae et saluti consulendum. Quid? si qui sapiens rogatus sit ab eo, qui eum heredem faciat, cum ei testamento sestertium milies relinquatur, ut, ante quam hereditatem adeat, luce palam in foro saltet, idque se facturum promiserit, quod aliter heredem eum scripturus ille non esset, faciat, quod promiserit, necne? Promisisse nollem et id arbitror fuisse gravitatis; quoniam promisit, si saltare in foro turpe ducet, honestius mentietur, si ex hereditate nihil ceperit, quam si ceperit, nisi forte eam pecuniam in rei publicae magnum aliquod tempus contulerit, ut vel saltare, cum patriae consulturus
Abbreviated transcription (Latin):
spect ibit patrie salutem: anteponet saluti patris.
Ouerit etiam si sapiens adulteres nũmos accipiet
imprudens probonis cum id rescierit solututu¬
ne lit eos si cui debeat probonis. Diogenes ait
Antipater negat cui potius allentior. Qui uene¬
num lugiens: Uendat sciens: debeat ne dicere:
non necelle putat Dyogenes antipater uiribo¬
in existimat. Ne sunt quasi controuersie in¬
iure stoicorum. In mancipio uendendo dicẽ¬
di ueuitia. Non insi ea: que nisi dixcris. redibe¬
itur manciꝑium uire ciuili. Sed hic mendac̾e
esse: aleatorem: suracem: ebriosum: alteri dicẽda
uidentur. alteri non dicenda uidentur. Si
quis aurum uendens auricalcum se putat uen¬
dere: indicet ei ne uirbonus aurum illud elle
Cux emiat denario quod sit millenarium¬
&e que lit inter cos phylolophos quos noia¬
ui controuersa: pacta. &e promissa semper¬
ne scruanda sint que nec ui nec dolo malo. ui
pretores solent: facta lint. Si quis medic inicutu

Expanded text:
spectabit, patriae salutem anteponet saluti patris. spectabit, patriae salutem anteponet saluti patris. Quaerit etiam, si sapiens adulterinos nummos acceperit imprudens pro bonis, cum id rescierit, soluturusne sit eos, si cui debeat, pro bonis. Diogenes ait, Antipater negat, cui potius assentior. Qui vinum fugiens vendat sciens, debeatne dicere. Non necesse putat Diogenes, Antipater viri boni existimat. Haec sunt quasi controversa iura Stoicorum. In mancipio vendendo dicendane vitia, non ea, quae nisi dixeris, redhibeatur mancipium iure civili, sed haec, mendacem esse, aleatorem, furacem, ebriosum? Alteri dicenda videntur, alteri non videntur. Si quis aurum vendens orichalcum se putet vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud esse an emat denario, quod sit mille denariume sit inter eos philosophos, quos nominavi, controversia. Pacta et promissa semperne servanda sint, QUAE NEC VI NEC DOLO MALO, ut praetores solent, FACTA SINT. Si quis medicamentum
Abbreviated transcription (Latin):
nauigantem in alto eiicere de naui uelit: qͥuia
sua non sit quoad em̃ peruentum sit eo: quo sũp̃¬
ta nauis est: non doniui est nauis: sed nauigan¬
tium. Quid si in una tabula sint duo nautragi
eque lapientes: sibi ut rapiat: an alter cedat alte¬
ri. cedat uero: sed ei ciuus magis intersit uel
sua Uel rcip canla uiuere. Quid si hec paria in
Utroq millum erit certamen: sed quasi in sorte
ut in dinicando uirtus: alteri cedat alter:
Quid si pater fana expilet: cuniculos agat. ad
erariũ mdicet ne id m magistratibus filiꝰ. Ne¬
Fis id quidem est: quin etiam defendat patrem
si arguatur: non igit᷑ patria prestabit omnibus
officiis ñnouero sed ipi patrie conducit pios
habere ciues non parentes. Quid si tyrannnideni
occupare: si patriam prodere conabitur pater.
silebit ne filius immo uero obsecrabit patre̾ ue
id faciat si inchil proficiet accusabit: mmabitur
et ian ad extremum si ad perniciem patrie res

Expanded text:
navigantem in alto eicere de navi velit, quia navigantem in alto eicere de navi velit, quia sua sit. Quoad enim perventum est eo, quo sumpta navis est, non domini est navis, sed navigantium. Quid? si una tabula sit, duo naufragi, eique sapientes, sibine uterque rapiat, an alter cedat alteri? Cedat vero, sed ei, cuius magis intersit vel sua vel rei publicae causa vivere. Quid, si haec paria in utroque? Nullum erit certamen, sed quasi sorte aut micando victus alteri cedet alter. Quid? si pater fana expilet, cuniculos agat ad aerarium, indicetne id magistratibus filius? Nefas id quidem est, quin etiam defendat patrem, si arguatur. Non igitur patria praestat omnibus officiis? Immo vero, sed ipsi patriae conducit pios habere cives in parentes. Quid? si tyrannidem occupare, si patriam prodere conabitur pater, silebitne filius? Immo vero obsecrabit patrem, ne id faciat. Si nihil proficiet, accusabit, minabitur etiam, ad extremum, si ad perniciem patriae res
Abbreviated transcription (Latin):
cum in hos benefici else odeberemus cum illis
sic agere: Ut cũ coloĩs nostris soleremus. Eoq
magis: quo illa ordinũ conui̾ctio ad salutẽ reip
pertinebat. Male etiã Curio: cũ causam tnspa¬
danorum equam esse dicebat᷑. Uincat Utilitas
potius diceret non esse equam: quia non esset
Utilis reip: quem cum utilem esse diceret: nõ¬
esse equam fateretur. Pleniis est sextus liber
de officiis Hecatonis talium questionũ sit ne
bom uiri in maxima caritate ãnone fanuliam
non alere: in utranq partem disꝑutat: sed tñ
ad extremum Utilitate putat officium dirigi
magis qͣ humanitate. Querit si in mari iactu¬
ra facienda sit: equi ne preciosi potins iacturam
faciat an seruuli uilis. Hic alio res familiaris:
alio ducit humanitas: si tabulam de naufragio
st ultus arripuerit: extorquebit ne eam sapiens
si potuerit: Negat quia sit miucũi. Quid dñs
naius cripiet nesuũ. Mmime. Non plus ꝗͣ si

Expanded text:
cum in hos benefici esse deberemus, cum illis cum in hos benefici esse deberemus, cum illis sic agere, ut cum colonis nostris soleremus, eoque magis, quod illa ordinum coniunctio ad salutem rei publicae pertinebat. Male etiam Curio, cum causam Transpadanorum aequam esse dicebat, semper autem addebat: Vincat utilitas! Potius doceret non esse aequam, quia non esset utilis rei publieae, quam, cum utilem non esse diceret, esse aequam fateretur. Plenusestsextus liber de officiis Hecatonis talium quaestionum: sitne boni viri in maxima caritate annonae familiam non alere. In utramque partem disputat, sed tamen ad extremum utilitate, ut putat, officium dirigit magis quam humanitate. Quaerit, si in mari iactura facienda sit, equine pretiosi potius iacturam faciat an servoli vilis. Hic alio res familiaris, alio ducit humanitas. Si tabulam de naufragio stultus arripuerit, extorquebitne eam sapiens, si potuerit? Negat, quia sit iniurium. Quid? dominus navis eripietne suum? Minime, non plus quam
Abbreviated transcription (Latin):
tui nostro: qui nunquam utilitatem adignitate
seinxit armis cum hoste certare: an uenens.
Sin glorie causa imperium expetendum est: sco¬
lus absit: in quo non potest esse gloria. Sin ip̾e o¬
p̃es expetuntur: quoquomiodõ non poterunt
else ytiles cum mifanna. Non igitur utilis
illa. L. Phillipi.O. filii sententia: quas ciuitates
L. Sylla pecuma accepta ex senatus consulto libe¬
rauisset: Ut he rursus uectigales essent: neq his
pecunam: quam pro libertate dederant reddere¬
mus ei lenatus est assenlus: Turpe imperio. Puir¬
ratharum enim meliorfides: qͣ senatus a cdaucti
uectigalia. Utile igitur quousq audebunt dico¬
re quicꝗͣ Utile: quod non honestum: potest aute
Uli imperio: quod gloria debet fultum esse. et
beniuolentia sociorũ. Utile esse odium & ĩfanna.
Ego etiam cum. Catone̾ lepe dissensi: nimis eni¬
michi uidebat᷑ prefracte erarium uectigaliaq
defendere: oĩa publicanis negare: multa sotus

Expanded text:
tui nostro, qui numquam utilitatem a dignitate tui nostro, qui numquam utilitatem a dignitate seiunxit, armis cum hoste certare an venenis? Si gloriae causa imperium expetendum est, scelus absit, in quo non potest esse gloria; sin ipsae opes expetuntur quoquo modo, non poterunt utiles esse cum infamia. Non igitur utilis illa L. Philippi Q. f. sententia, quas civitates L. Sulla pecunia accepta ex senatus consulto liberavisset, ut eae rursus vectigales essent neque iis pecuniam, quam pro libertate dederant, redderemus. Ei senatus est assensus. Turpe imperio! piratarum enim melior fides quam senatus. At aucta vectigalia, utile igitur. Quousque audebunt dicere quicquam utile, quod non honestum? potest autem ulli imperio, quod gloria debet fultum esse et benivolentia sociorum, utile esse odium et infamia? Ego etiam cum Catone meo saepe dissensi; nimis mihi praefracte videbatur aerarium vectigaliaque defendere, omnia publicanis negare, multa sociis,
Abbreviated transcription (Latin):
pitudnus: satis persuasum esse debet: inchil elle
Utile quod non honestum lit. Quanq id quidem
tum sepe alias: tum Pyrchi bello a. C. fabritio con¬
sule: iterum & asenatu nr̃o iudicatum est. Cum
enim Rex Ryerhus. P. Ro. bellum ultro intulissei
cumq de imperio certamen eslet cum Rege gene¬
rolo ac potente pertuga ab eouenit in castrã fabro¬
in: eiq est pollicitus: li premium ei proposuillet
le ut clam uenisset: lic clam in Rytrhi castra re¬
diturum: de cum ueneno necaturum. Hunc
ł.abritius reducendum curauit ad Pyrrhũ: id
Qeius factum alenatu laudatum est. At qui
li speciem utilitatis oꝑimionemq querinus ma¬
nim illud bellum pertugaꝵnus. &e grauem ad¬
uerlarium imperi sustulisset. Sed magnum de¬
decus: & flagitium: qui cum laudis cer̾tanien
siisset. cum non uixtute: sed scelere luperatum.
Ut rum igitur utilius uel fabritio qui talis i
hac urbe. qualis Aristides athenis fuit. Uel sena¬

Expanded text:
pitudinis, satis persuasum esse debet nihil esse pitudinis, satis persuasum esse debet nihil esse utile, quod non honestum sit. Quamquam id quidem cum saepe alias, tum Pyrrhi bello a C. Fabricio consule iterum et a senatu nostro iudicatum est. Cum enim rex Pyrrhus populo Romano bellum ultro intulisset, cumque de imperio certamen esset cum rege generoso ac potenti, perfuga ab eo venit in castra Fabrici eique est pollicitus, si praemium sibi proposuisset, se, ut clam venisset, sic clam in Pyrrhi castra rediturum et eum veneno necaturum. Hunc Fabricius reducendum curavit ad Pyrrhum, idque eius facturr laudatum a senatu est. Atqui, si speciem utilitatis opinionemque quaerimus, magnum illud bellum perfuga unus et gravem adversarium imperii sustulisset, sed magnum dedecus et flagitium, quicum laudis certamen fuisset, eum non virtute, sed scelere superatum. Utrum igitur utilius vel Fabricio, qui talis in hac urbe, qualis Aristides Athenis, fuit, vel sena
Abbreviated transcription (Latin):
ad uulgi oꝑinionem: que maior utilitas quam
regnandi esse possit. Nichil contra mutilius ei
qui id miuste consecutus sit muemo: cum ad
Ucritatem cepi reuocare rationem. Pollunt eni
cuiqz elle utiles angores: sollicitudines: diurin
&̾ nocturni metus uita inlidiarum periculor¬
q plenissima. Muli iniqui atq infideles reguo
paucibom sunt: inquit Actͥus at cui regno: quod
a tantalo &e Relope proditum iure obtinebatur.
Nam quanto plures ei regi putas: qui exereitu
populi Romam populumq iplum Romanun
oppressisset ciitateniq non modo liberam sed
ctiam gentibus imperantem: leriure libi coegillet.
Hunc tu quas conscientie labes in animo cenles
habuisse. Que uulnera. Cuius auten uita ip̃a
potest utilitati elle: cum cius uite ea conditio
lit. ut qui illa cripuerit in maxima gratia futurꝰ
sit. & gloria. Quod si hec utilia non lunt: que na¬
xime uidentur: que plena lunt dedecoris ac tur¬

Expanded text:
ad volgi opinionem quae maior utilitas quam ad volgi opinionem quae maior utilitas quam regnandi esse possit; nihil contra inutilius ei, qui id iniuste consecutus sit,invenio,cum ad veritatem coepi revocare rationem. Possunt enim cuiquam esse utiles angores, sollicitudines, diurni et nocturni metus, vita insidiarur periculorumque plenissima? Múlti iniqui atque ínfideles régno, pauci bénivoli, inquit Accius. At cui regno? Quod a Tantalo et Pelope proditum iure optinebatur. Nam quanto pluris ei regi putas, qui exercitu populi Romani populum ipsum Romanum oppressisset civitatemque non modo liberam, sed etiam gentibus imperantem servire sibi coëgisset? Hunc tu quas conscientiae labes in animo censes habuisse, quae vulnera? Cuius autem vita ipsi potest utilis esse, eum eius vitae ea condicio sit, ut, qui illam eripuerit, in maxima et gratia futurus sit et gloria? Quodsi haec utilia non sunt, quae maxime videntur, quia plena sunt dedecoris ac tur
Abbreviated transcription (Latin):
Unũ solum: quod omnũ scelerat issiniu fuerat
excepit. Quid igitur ininuta colligimius: hered¬
tates: mercaturas: uendiciones fraudulentas.
Ecce tibi dico qui rex populi Romam: dñsq oĩ¬
um gentium elle concupiuit: idq perlecerit.
hanc cupiditatem si quis honestam esse dicit
amens est. Probat enimi leguni &e sibertatis inte¬
ritum: earumq oppressionem tetram: de dete¬
stabilem: gloriosam putat. Qui autem fatetur
honestini non esse in ca ciuitate. que libera fuit
queq esse debeat regnare: sed ei qui id facere possit
esse utile. qua hunc obiurgatione. Aut qͦ potius
coniutio a tanto errore coner auertere. Potest.
n. dn ĩmortales cuiꝗͣ esse utile focdissimũ. & ter¬
minũ paricidium patrie qͣuis is qui se. eo obstrii¬
xexit. ab oppressis ciuibus parens nominetur.
Houestate igitur dirigenda vtilitas est. Et
quidem lic ut hec duo uerba inter le discreꝑare
sed tamen ynum sonare uideantur. Nunc ab eo

Expanded text:
unum solum, quod omnium sceleratissimum fuerat, unum solum, quod omnium sceleratissimum fuerat, exceperit. Quid igitur minuta colligimus, haereditates, mercaturas, venditiones fraudulentas? ecce tibi, qui Rex populi R. dominusque omnium gentium esse concupierit, idquove patefecetit. Hanc cupiditatem si quis honestam esse dicit, amens est: probat enim legum et libertatis interitum, earumque oppressionem tetram et detestabilem, gloriosam putat. Qui autemfateatur, honestum nonesse, in ea civitate, quaelibera fuit, quaeque esse debeat, regnare, sed ei, qui id facere possit, esse utile, qua nunc obiurgatione, aut quo potius convitio a tanto errore coneravertere? Potest enim, Dii Immortales, cuiquam esse utile foedissimum, et teterrimum parricidium patriae; quamviseo, qui se obstrinxerit, ab oppressis civibus parens nominetur. Honestate igitur dirigenda utilitas est: et quidem sic, ut haec duo verba inter se discrepare, e, re unum sonare videantur. Non habeo,
Abbreviated transcription (Latin):
tandum. ut uiri bomi: de splendorem de nom̃e
amictas: Quid est: quod afferre tantũ utilita
ista: que dicitur possit qͣtum auferre: si boni ui¬
ri nomen eripuerit: fidem iusticiamq detra¬
xerit. Quid enim interest: Utrum ex homĩe
le cõuertat quis in belluani. an hominis ligura
ianitatem gerat belue. Quid ꝗ omnia rec¬
ta. gc honesta negligunt: dũinodo potentiam
conlequantur. Nonne id faciunt: quoed his
qui etiam locerum habere uoluit eum: cuius
ipse audacia potens esset. Utile ci uidebat᷑ plu¬
rniũ posse alterius inuidia. Id qͥ miustum
ni patriam ꝗͣ mutile: ꝗͣ turpe esset nõ uidebat
lꝑ̃e autem locer in ore lemper grecos uersus
Erupidis de phenissis habehat quos dicamui
potero incondite fortasse. sed tamen ut res possit
intelligi. Nam si uiolendum est ius: regnandi
gratia Uiolendum est: alus in rebus pietatẽ colas
Capitalis Eteocles uel potius Euripides. qui id

Expanded text:
tendum, ut viri boni et splendorem et nomen tendum, ut viri boni et splendorem et nomen amittas? Quid est, quod afferre tantum utilitas ista, quae dicitur, possit, quantum auferre, si boni viri nomen eripuerit, fidem iustitiamque detraxerit? Quid enim intese convertat quis in belluam, an in hominis figuta immanitatem gerat belluae? Quid? qui omnia recta et honestanegligunt, dummodo potentiam consequantut; nonne id faciunt, quod is, qui etiam soeerum habere voluit eum, cuius ipse audacia potens esset? utile enim videbatur plurimum posse alterius invidia. Id quam iniustum in patriam, quam inutile, quam turpe esset, non videbat. Ipse autem socer in ore semper Graecos versus Euripidis de Phoenissis habeat: quos drcam, ut potero; incondite fortasse, sed tamen, utres possit intelligi. Nam si violandum est ius, regnandi gratia Violandum est: aliis rebus pietatem colas. Expositio et Ratio. Capitalis Eteocles, velpotius Euripides, qui id
Abbreviated transcription (Latin):
bus uicis statue facte sunt ad eas thus d cerei.
Quid multa. Nemo enꝗͣ multitudini fuuit cari¬
or. Hec lunt que conturbant hoiẽs in deliberati¬
onc non nũqͣ cum id in quo uiolatur equitas
non ita magnum. Illud autem quod ex eo paritur
ꝓcrinaginun uideatur. Mario preripere collegis: &
tribius plebis popularem gratiam: non ita t̾urpe
consulem ob eam rem fieri quod sibi tunȩ̨ propo¬
suerat. Ualde utile uiolebatur. Sed ommnũ Una
regula est: quam cupio tibi esse notissimam: aͭ
illud quod utile uidetur: turpe ne sit: aut si tue¬
pe est: ne uideatur esse ytile. Quid igitur possu¬
mus ne aut illum Mariũ uirum bonum iudica¬
re: atq hunc. Explica atq excute intelligentia
tuam: ut uideas que sit in ea species: forma: &
notio uiri boni. Cadit ergo in uirum bomim
mentiri emolumenti sui caula: criminari. pͥ¬
ripere: Fallere: Nichil profecto minus. Est ergo
Ulla res tanti: aut cõmodan ullum tam expec¬

Expanded text:
bus vicis statuae, ad eas tus, cerei; bus vicis statuae, ad eas tus, cerei; quid multa? nemo umquam multitudini fuit carior. Haec sunt, quae conturbent in deliberatione non numquam, cum id, in quo violatur aequitas, non ita magnum, illud autem, quod ex eo paritur, permagnum videtur, ut Mario praeripere collegis et tribunis plebi popularem gratiam non ita turpe, consulem ob eam rem fieri, quod sibi tum proposuerat, valde utile videbatur. Sed omnium una regula est, quam tibi cupio esse notissimam, aut illud, quod utile videtur, turpe ne sit aut, si turpe est, ne videatur esse utile. Quod igitur? possumusne aut ilium Marium virum bonum iudicare aut hunc? Explica atque excute intellegentiam tuam, ut videas, quae sit in ea species forma et notio viri boni. Cadit ergo in virum bonum mentiri emolumenti sui causa, criminari, praeripere, fallere? Nihil profecto minus. Est ergo ulla res tanti aut commodum ullum tam expe
Abbreviated transcription (Latin):
elset ipud populum Romanũ criminatus elt
bellum illum ducere: si se consulem fecilsent: bre¬
ui tempote aut uiuiui aut mortuu. luguetam
se in potestate populi Ronam redacturii. Itaq
factus est ille quidem consul. sed a fide iusticuꝵ
discellit: qui optimũ & grauissimũ ciue̾ cuius
legatus & a quo milsus ellet: in numidiam fallo
crimine. adduxerit. Nec noster quidem Gratidi¬
amuis officio bomi uiri fiuictus elt: tunc cũ pic¬
tor esser: collegiuq pretorium tribum plebis
adhibuissent. Uͦt res numaria de coĩ sentencia
conltitueret᷑. lactabatur enim temporibus ili
uiũnus sic: Ut nemo pollet scire. quid haberet
conscriplerunt cõmuniter edictum: cum poena:
atqr uditio. constitueruntq. Ut oes simul in rostii
post meridiem descenderent: & ceteri quide alius
alio. Mlalius a subseliis in rostra ductus uia iati¬
ielq quod cõmuniter compositum fuerat solus
cdixit. & cares si queris: ei mgno honori fiit oi¬

Expanded text:
esset, apud populum Romanum criminatus est esset, apud populum Romanum criminatus est bellum illum ducere; si se consulem fecissent, brevi tempore aut vivum aut mortuum Iugurtham se in potestatem populi Romani redacturum. Itaque factus est ille quidem consul, sed a fide iustitiaque discessit, qui optimum et gravissimum civem, cuius legatus et a quo missus esset, in invidiam falso crimine adduxerit. Ne noster quidem Gratidianus officio viri boni functus est tum, cum praetor esset collegiumque praetorium tribuni plebi adhibuissent, ut res nummaria de communi sententia constitueretur; iactabatur enim temporibus illis nummus sic, ut nemo posset scire, quid haberet. Conscripserunt communiter edictum cum poena atque iudicio constitueruntque, ut omnes simul in rostra post meridiem escenderent. Et ceteri quidem alius alio, Marius ab subselliis in rostra recta idque, quod communiter compositum fuerat, solus edixit. Et ea res, si quaeris, ei magno honori fuit; omni
Abbreviated transcription (Latin):
bitent: aquibus nati est id quod iani contric¬
tum est uetustate prouerbium. Cuui em̃i fidẽ
alicuius: bonitatẽq laudent: digniĩ esse dicunt:
qui cim in tenebris mices. Hoc quam habet uĩ
msi illam: nchil exꝑedire quod non deceat etĩã¬
si id possis nullo refellente obtinere. Uides ne¬
igitur hoc prouerbio neq gigi illi posse ueniã
dari neqr huic quem paulo aute fingebam:
digitorũ percussione hereditates oimn̾ũ posse
conuertere. Ut enim quod turpe est id qͣuis
occultetur: tamen honestum fieri millo mõ
pot. sic quod honestũ non est id utile ut sit.
effici non potelt. aduerlante etiam & repugnate
natura. At eni cum permagna premia lunt. elł
caula peccandi . C.Marius cum aspe consulitus
longe abell: & septiniũ anium post preturani
iaceret: neq petiturus unqͣ consulatum uidete¬
tur. Q. metellum cuius legatus erat. sunui uitũ
d ciueni cum ab eo impcraiore suo Roma missus

Expanded text:
bitent? a quibus natum est id, quod iam contribitent? a quibus natum est id, quod iam contritum est vetustate, proverbium. Cum enim fidem alicuius bonitatemque laudant, dignum esse dicunt, quicum in tenebris mices. Hoc quam habet vim nisi illam, nihil expedire, quod non deceat, etiamsi id possis nullo refellente optinere? Videsne hoc proverbio neque Gygi illi posse veniam dari neque huic, quem paulo ante fingebam digitorum percussione hereditates omnium posse converrere? Ut enim, quod turpe est, id, quamvis occultetur, tamen honestum fieri nullo modo potest, sic, quod honestum non est, id utile ut sit, effici non potest adversante et repugnante natura. At enim, cum permagna praemia sunt, est causa peccandi. C. Marius cum a spe consulatus longe abesset et iam septimum annum post praeturam iaceret, neque petiturus umquam consulatum videretur, Q. Metellum, cuius legatus erat, summum virum et civem, cum ab eo, imperatore suo, Romam missus
Abbreviated transcription (Latin):
non nocet qui quodam quali ueneno ꝑficiat
qui ueros heredes moueit. in corum locum ip̃e
succedat. Non ergo faciat dixerit quis: quod uti¬
le sit quodq expediat: mimo intelligat: nichil nec
sularem audiebam de part̾e nostro puer: iudicen.
M. luctatio pythie fuisse: equiti romano sane ho¬
nesto. cui his sponsionem fecissetin bonus uirẽet
Etaq ei dixisse Fimbriam se illam rem nũꝗͣ uidi¬
caturum: ne aut spoliaret fama probatiun hoiẽ
si contra indicasset. aut statuisse uideretur ui¬
rum bonũ aliquem esse: cum eas res ninumerabi¬
libus officns & laudibus contineret. Huic igit᷑
Uiro bono quem Fimbria esse non modo socrates
nouerat: nullo modo Uideri potest: quicꝗͣ ẽẽ utile
quod non honestum sit. Itaq talis uir non moͬ
facere: sed nec cogitare quidem quicꝗͣ audebit.
quod non audeat predicare. Hoc nõne est turpe
dubitare philosophos: que ne rustici quidem du¬

Expanded text:
non noceat, qui quodam quasi veneno perficiat, non noceat, qui quodam quasi veneno perficiat, ut veros heredes moveat, in eorum locum ipse succedat? Non igitur faciat, dixerit quis, quod utile sit, quod expediat? Immo intellegat nihil nec sularem audiebam de patre nostro puer iudicem M. Lutatio Pinthiae fuisse, equiti Romano sane honesto, cum is sponsionem fecisset. NI VIR BONUS ESSET. Itaque ei dixisse Fimbriam se illam rem numquam iudicaturum, ne aut spoliaret fama probatum hominem, si contra iudicavisset, aut statuisse videretur virum bonum esse aliquem, cum ea res innumerabilibus officiis et laudibus contineretur. Huic igitur viro bono, quem Fimbria etiam, non modo Socrates noverat, nullo modo videri potest quicquam esse utile, quod non honestum sit. Itaque talis vir non modo facere, sed ne cogitare quidem quicquam audebit, quod non audeat praedicare. Haec non turpe est dubitare philosophos, quae ne rustici quidem du
Abbreviated transcription (Latin):
aberit millum facinus. Sic enum cogitans est:
istud quidem honestum. Uerum hoc expedit.
res anatura copulatas. audebit errore diuellere
qui fons est fraudum maleficiorum: sceleriun: cri¬
minũ onninĩ. Itaq si uir bonus habeat hanc
uimi: Ut si digitis concrepuerit possit in locuple¬
tium testamento nomen eius irrepere hac ui nõ
utatur: nec si exploratum quidem habeat id
oĩo nenmem unꝗͣ suspicaturũ. At si dares hãc
uim.M. Crasso ut digitorum percussionc heres
posset prescriptus esse: qui re uera esset non heres
in foro crede michi saltaret. Homo autẽ iustus
& is quem sentimus uirum bonũ: nichil cuiqͣ
quod in se transferat: detrahet. Hoc qui ad mi¬
ratur: his se quis sit uirbonus nescire fatetur.
At uero si quis uoluerit animi sui complicatẽ
notionem euoluere: iam se ipse doccat eum bonu
uirum esse: qui prolit quibus possit: noceat ne¬
mini: insi lacessitus miuria. Qnid ergo. hic

Expanded text:
aberit, nullum facinus. Sic enim cogitans: Est aberit, nullum facinus. Sic enim cogitans: Est istuc quidem honestum, verum hoc expedit, res a natura copulatas audebit errore divellere, qui fons est fraudium, maleficiorum, scelerum omnium. Itaque, si vir bonus habeat hanc vim, ut, si digitis concrepuerit, possit in locupletium testamenta nomen eius inrepere, hac vi non utatur, ne si exploratum quidem habeat id omnino neminem umquam suspicaturum. At dares hanc vim M. Crasso, ut digitorum percussione heres posset scriptus esse, qui re vera non esset heres, in foro, mihi crede, saltaret. Homo autem iustus isque, quem sentimus virum bonum, nihil cuiquam, quod in se transferat, detrahet. Hoc qui admiratur, is se, quid sit vir bonus, nescire fateatur. At vero, si qui voluerit animi sui complicatam notionem evolvere, iam se ipse doceat cum virum bonum esse, qui prosit, quibus possit, noceat nemini nisi lacessitus iniuria. Quid ergo? hic
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt. Quid ergo. satm hoc est. Ut nõ deliquisse
uideantur: Michi quidem non uidetur. quẽ ꝗͣ
alterum unum amaui: alterum non odi mortuũ.
Sed cum Balilius. M. satyrũ sororis filiir̃. nome
siui ferre uoluisset: eunq fecisset heredem: hũc
dico patronũ agri piceni et sabini: Oturpẽ nota¬
& nomen temporun illorum non erat equum
principes ciuis rem habere ad satrxiũ: nichil
preter nomen peruenire. Etenim si his qui nõ
defendit iniuriam: neq propullata sius cum põt
miuste facit. Ut in prmio libro disserui qualis
habendus est is: qui modo non repellit: sed ctĩã
aduuiat miuriam. Michi quidem etiani Uere
hereditates non honeste uidentur: si sint malino¬
sis blanditis officiorum non ueritate: sed simu¬
latione quesite. At qui in talibus rebus aliud
Utile interdum: aliud honestum uideri solet
falso. Nam cadem Utilitatis que honestatis est
regula: qui hoc non preuiderit: ab hoc nulla fraus

Expanded text:
verunt. Quid ergo? satin est hoc, ut non deliquisse verunt. Quid ergo? satin est hoc, ut non deliquisse videantur? Mihi quidem non videtur, quamquam alterum vivum amavi, alterum non odi mortuum; sed, cum Basilus M. Satrium, sororis filium, nomen suum ferre voluisset eumque fecisset heredem hunc dico patronum agri Piceni et Sabini; o turpem notam temporum nomen illorum!, non erat aequum principes civis rem habere, ad Satrium nihil praeter nomen pervenire. Etenim, si is, qui non defendit iniuriam neque propulsat, cum potest, iniuste facit, ut in primo libro disserui, qualis habendus est is, qui non modo non repellit, set etiam adiuvat iniuriam? Mihi quidem etiam verae hereditates non honestae videntur, si sunt malitiosis blanditiis, officiorum non veritate, sed simulatione quaesitae. Atqui in talibus rebus aliud utile interdum, aliud honestum videri solet. Falso; nam eadem utilitatis, quae honestatis, est regula. Qui hoc non perviderit, ab hoc nulla fraus
Abbreviated transcription (Latin):
latio intelligentie: ex quo illa niuumerabilia nas¬
cinitur Ut Utilia cum honestis pugnare uidean¬
tur. Quotus.ni. quisq reperietur: qui impunita¬
te. oe igoratione omni preposita abstinere possit
imuria. Periclitemur si placet in his quidem ex¬
emplis: in quibus peccare xulgus hoim fortalse
non putat neq enĩ de scicariis: ueneficis: testamẽ¬
tarnis: furibus: peculatoribus hoc loco disserẽdũ
est. qui non uerbis sunt: &e disputatione philoso¬
phorum. sed uinculis de carcere caltigandi. Sed hec
considerenius: que faciunt hi qui habentur boni.
L minutii basilii locupletis hois fallũ testanientũ
quidem egrecia romani actulerunt. Quod quo
facilius obtinerent: scripserunt heredes secui. M.
crassum de Quintũ Hortelum: hoiẽs eiusdem
ciuitatis potentissimos: qui cum illud falsum
esse suspicarentur: sibi autem nullius essent consen
culpe: aliem facmnoris inumisculinii non repudia¬

Expanded text:
latio intellegentiae; ex quo ista innumerabilia naslatio intellegentiae; ex quo ista innumerabilia nascuntur, ut utilia cum honestis pugnare videantur. Quotus enim quisque reperietur, qui impunitate et ignoratione omnium proposita abstinere possit iniuria? Periclitemur, si placet, et in iis quidem exemplis, in quibus peccari volgus hominum fortasse non putet. Neque enim de sicariis, veneficis, testamentariis, furibus, peculatoribus hoc loco disserendum est, qui non verbis sunt et disputatione philosophorum, sed vinclis et carcere fatigandi, sed haec consideremus, quae faciunt ii, qui habentur boni. L. Minuci Basili, locupletis hominis, falsum testamentum quidam e Graecia Romamn attulerunt. Quod quo facilius optinerent, scripserunt heredes secum M. Crassum et Q. Hortensium, homines eiusdem aetatis potentissimos; qui cum illud falsum esse suspicarentur, sibi autem nullius essent conscii culpae, alieni facinoris munusculum non repudia
Abbreviated transcription (Latin):
tis: uenditis: conductis: locatis: quibus uite lo¬
cietas continetur. In his magis esse uidicis sta¬
tuere: presertim cum in plerisq essent iudicia
contraria: quid quemqͣ cuiq prestare oportet.
Quo circa astutie tollende sunt eaq malitia
que uult quidem uideri se esse prudentiam sed
ab est abea. distatq plurimũ. Prudentia est em̃
locata in delectu bonorum &e malorũ. Malitia
si omnia que turpia sunt: mala sunt: mala bo¬
nis anteponit. Nec uero in prefidns solum ius
ciuile ductum anatura: malitiam fraudemꝙ
Uendicat: sed in mancipiorum uenditionc. Ue¬
ditorũ fraus omnis excluditur. Qui enĩ scure
debuit. de lauitate: de fuga: de furus: prestat
edicto ediliun. Heredu alia est causa. Ex
quo intelligitur: quomam uiris natura fons
lit: hoc secundum naturam esse: ne minem id agere:
Ut ex alterius predetur inscitia. Nec ulla pernici¬
es uite maior inueniri potest: qͣ in malitia simu¬

Expanded text:
tis venditis, conductis locatis, quibus vitae sotis venditis, conductis locatis, quibus vitae societas contineretur; in iis magni esse iudicis statuere, praesertim cum in plerisque essent iudicia contraria, quid quemque cuique praestare oporteret. Quocirca astutiae tollendae sunt eaque malitia, quae volt illa quidem videri se esse prudentiam, sed abest ab ea distatque plurimum. Prudentia est enim locata in dilectu bonorum et malorum, malitia, si omnia, quae turpia sunt, mala sunt, mala bonis ponit ante. Nec vero in praediis solum ius civile ductum a natura malitiam fraudemque vindicat, sed etiam in mancipiorum venditione venditoris fraus omnis excluditur. Qui enim scire debuit de sanitate, de fuga, de furtis, praestat edicto aedilium. Heredum alia causa est. Ex quo intellegitur, quoniam iuris natura fons sit, hoc secundum naturam esse, neminem id agere, ut ex alterius praedetur inscitia. Nec ulla pernicies vitae maior inveniri potest quam in malitia simu