comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
madidis capillis. facie dealbata. fluentib mem¬
bris incessu femineo. ꝑ plateas uicosq carthaginis.
etiam a popłis unde curpit̾ uiuerent ȩxigebant.
nichil uarro dicere uoluit. nec uspiam me le¬
gisse comniemini. Defecit int̾pietatio erubuit¬
ratio: conticuit oratio. Uicit magnȩs matris om̃s
dõs filios. non nominis maguitudo s criminis.
Huic monstro: nec iam monstrositas compara¬
tur. Ille insimulachris habebat solam defor¬
mitatem. ista insacris deformem crudelitatẽ.
Ille membra in lapidib addita hȩc in homini¬
b ꝑdita. Hac dedecus. tot iouus ipsius et tanta
stupra non uincunt. Ille int̾ femineas corrup¬
telas uno ganimede cȩlum infamauit: ista tot
mollib ꝓfessis et publicis et inquinauit t̾̃ram. sxxui¬
et celo fecit inuiriam. Saturnum fortasse posse¬
mus huic in isto genere turpissimȩ crudelita¬
ris suie conferre. siue pferre: qui patiẽ casttasse

Expanded text:
madidis capillis, facie dealbata, fluentibus memmadidis capillis, facie dealbata, fluentibus membris, incessu femineo, per plateas vicosque Carthaginis, etiam populis unde turpiter viverent exigebant, nihil Varro dicere voluit, nec uspiam me legisse comratio, conticuit oratio. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Iani monstrositas conparatur. Ille in simulacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamauit; ista tot mollibus professis et publicis et inquinauit terram et caelo fecit iniuriam. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis siue conferre siue praeferre, qui patrem castrasse
Abbreviated transcription (Latin):
attim flores significare phibuit: et ideo ab scisũ.
quia fios decidit ante fructum. Nongͦ ipsum
homineni uł quasi hominem qui ẽ uocatus at¬
tis s uirilia eiꝰ flori comparauerunt Ipsa quip¬
pe illo uiuente deciderunt immo u̾ ñ decidunt
neq decerpta s plane discerpta sunt: nec illo
flore amisso. quisq̃m postea fructiis s potiꝰ steri¬
lrtas consecuta ẽ. Quid gͦ ipse reliquus et quicqd
remansit ab sciso. quid eo significari dt̃ quo
refeitur. quȩ interpcatio inde ꝓfercur: An hec
frustra moliendo nichilq inueniendo ꝑsua¬
dent illud pocus eẽ. credendum qđ de honia¬
ne castrato fama iactauit litterisq mandatum ẽ
Merico hinc aũsatus ẽ. et uarro nĩ neq hocai¬
cere uoluit. Non enim hominẽ doctissimum
latuit. Itemq de mollib eidem matri magnȩ
conc omneni urorum mulieriumq uerecun.¬
diam consecratis qui usq in hesternum diem

Expanded text:
Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum est? Merito hinc auersatus est Varro noster, neque hoc dicere uoluit; non enim hominem dolatuit. Idemque de mollibus, eidem matri magne, contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis, qui usque in hesternum diem,
Abbreviated transcription (Latin):
tus. et qđ incelebratione nuptiarum suꝑ pͥapi
caput noua nupta sedere uibebatur: longe
contemptibiliora atq leuiora sunt. p̃ ista cur¬
pitudine crudelissima uł crudelitate turpissi¬
ma. Ibi demonicis ritib sic uterq sexus illudi¬
tur: ut neut̃ tm suo uulnere ꝑimatur. Ibi
fascinascio timetur agrorum: hic membroꝵ
amputatio non timetur. Ibi sic dehonestatur
nouȩ nupte uerecundia. ut non solum foecun¬¬
ditas s nec uirginitas ad imatur: hic ita ampu¬
tatur uirgirlitas. ut nec conuertatur infemi¬
nam. nec uir relinquatur. Et attis ille ñ ẽ com
memoratus. nec eiꝰ ab isto interpretatio requisi¬
ta ẽ. incuiꝰ dilectionis memoriam gallus absci¬
ditur. s docti greci atq sapientes nequaqm ra-¬
tionem tam scãm p̃claramq tacuerunt. ꝓpter
uernalem quippe faciem te̾rȩ quȩ ceteris ẽ tem¬
porib pulchrior porphiriꝰ philosophus nobilis

Expanded text:
tus; et quod in celebratione nuptiarum super Priapi tus; et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum noua nupta sedere iubebatur: longe contemtibiliora adque leuiora sunt prae ista turpitudine crudelissima uel crudelitate turpissima, ubi daemonicis ritibus sic uterque sexus inluditur, ut neuter suo uulnere perimatur. Ibi fascinatio timetur agrorum, hic membrorum amputatio non timetur. Ibi sic dehonestatur nouae nuptae uerecundia, ut non solum fecunditas, sed nec uirginitas adimatur; hic ita amputatur uirilitas, ut nec conuertatur in feminam nec uir relinquatur. memoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis,
Abbreviated transcription (Latin):
Ita ne ꝓpterea galli abscisi huic magnȩ deȩ ser¬
uiunt. ut significent qui semine indigeant
t̾ram sequi oportere: quasi noneos ipsa potuis
seruitus semine faciat indigere. Utrum enim se¬
quendo hanc deam. cum indigeant sem̃ adqui¬
runt. an potiꝰ sequendo hanc deam. cum habe¬
ant semen amutunt: Hoc int̃pretariͤ an dete-¬
stari: Nec attenditut quantum maligni de¬
mones p̃ualuerit: qui nec aliqua magna his
sacris polliceri ausi sunt. et tam crudelia ȩxige¬
re potuerunt. Si dea t̾ra eẽt. manus ei homines
oꝑando inferrent. ut semina consequerentur
ꝑ illam. non et sibi seuiendo. ut semina ꝑdent
ꝓpt̾ illam. Si dea eẽt. ita fȩcunda fieret mani¬
b alienis. ut non cogeret hominem sterilem
fieri manib suis. Iam qđ in liberi sacris hone¬¬
sta matrona pudenda uirilia coronabat spectan¬
te multitudine. ubi rubens et sudans si ẽ. ul-¬
la frons in hominib astabat forsitan et mari¬¬

Expanded text:
Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serItane propterea Galli abscisi huic Magnae deae seruiunt, ut significent, qui semine indigeant, terram sequi oportere; quasi non eos ipsa potius seruitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam, cum indigeant, semen adquirunt, an potius sequendo hanc deam, cum habeant, semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec adtenditur, quantum maligni daemones praeualuerint, qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt, et tam crudelia exigere potuerunt. Si dea terra non esset, manus ei homines operando inferrent, ut semina consequerentur per illam, non et sibi saeuiendo, ut semina perderent propter illam; si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda uirilia coronabat spectante multitudine, ubi rubens et sudans, si est ulla frons in hominibus, adstabat forsitan et mari
Abbreviated transcription (Latin):
ca nonuna: non tam dee multȩ qͣm nomina.
S errantium maiorum auctoritas depͥmit : eũ
uarronem post hanc sententiam trepidare cõ¬
pellit. Adiungit enim et dicit. Cum quib opinio
maiorum dehis deab qđ plures eas putarunt eẽ.
non pugnat. Quomͦ non pugnat cum ualde
aliud sit unam deam nomina habere multa :
aliudec deas multas: S pocest inquit fieti:
pli eadem res unasit. et in ea quedam res sintx
plures. Concedo: ut in uno honiine eẽ resplures:
nunquit ideo et homines plures: Sic in una dea
cẽ plures. Nunquid ileo & deas plures Uerum
sicut uolunt diuidant. conflent multipli¬
cent. replicent. implicent. Hȩc sunt telluris et
inatris magnę p̃clara misteria: unde om̃ia re¬
feruntur ad mortalia semina. et exercendam
agri culturam. Ita ne ad hȩc relata. et hunc fi¬
nem habentia. tympanum. turres galli. iacꝰtatio
insana membrorum. crepitus cẏmbalorum. con-¬
fictio leonum. uitam cuiqͣm pollicetur ȩt̃nam:

Expanded text:
multa nomina, non tam deae multae quam nomina. multa nomina, non tam deae multae quam nomina. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eundem Varronem post hanc sententiam trepidare conpellit. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus, quod plures eas putarunt esse, non pugnat.\' Quo modo non pugnat, cum ualde aliud sit unam deam nomina habere multa, aliud esse deas multas? \'Sed potest, inquit, fieri ut eadem res et una sit, et in ea quaedam res sint plures.\' Concedo in una homine esse res plures, numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum sicut uolunt, diuidant conflent, multiplicent replicent inplicent. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria, unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum, turres, Galli, iactatio insana membrorum, crepitus cymbalorum, confictio leonum uitam cuiquam pollicentur aeternam?
Abbreviated transcription (Latin):
put eam iactant: p̃cipitur inquit qui terram
colunt ne sedeant demꝑ enim eẽ. qđ agant. Cymba¬
lorum sonitꝰ feram̃torum iactandorum ac ma-¬
nuum. Et eius rei crepitus incolendo agro qui fit.
significant: ideo aere. qđ eam antiqui colebant
aere: anteqͣm ferrum eẽc inuentum. Leonem inqͥt
ad ungunt solutum ac mansuetum ut ostendañ
nullum genus ẽẽ t̾rȩ tam remotum ac uehemt̃ fer
rum qđ ñ subigi coliq conueniat. Deinde adiun¬
git et dicit. cellurem matrem et nominib plurib
eti cognominib qͥ nominarunt. dõs existimatos eẽ
complures. Tellurem inquit putant et̃ opem: qđ
oꝑe fiat melior: Matrem: qđ plurima pariat.
Magnam: qđ cibum pariat. & serpinam: qđ exea
ꝓserpant fruges. Uestam qđ uestiatur herb̃. Sic
alias deas inquit. non absurde adhanc inͣuocañ.
Sig una dea ẽ. quȩ quidem consulta ueritate nec
ipsa e. interim quid itur in multas: Unius sint inul

Expanded text:
put eam iactant, praecipitur, inquit, qui terram put eam iactant, praecipitur, inquit, qui terram colunt, ne sedeant; semper enim esse quod agant. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant; ideo aere, quod eam antiqui colebant aere, antequam ferrum esset inuentum. Leonem, inquit, adiungunt solutum ac mansuetum, ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac uehementer ferum, quod non subigi colique conueniat.1 Deinde adiungit et dicit, Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt, deos existimatos esse conplures. Tellurem, inquit, putant esse Opem, quod opere fiat melior; Matrem, quod plurima pariat; Magnam, quod cibum pariat; Proserpinam, quod ex ea proserpant fruges; Vestam, quod uestiatur herbis. Sic alias deas, inquit, non absurde ad hanc reuocant.\' Si ergo una dea est, quae quidem consulta ueritate nec ipsa est, interim quid itur in multas? Unius sint ista
Abbreviated transcription (Latin):
cognomina unus iuppiter. tot cognomina una
uino. inquib om̃ib ius mulciplex eẽ dr̃ ad
unum dm̃ uł anam deam ꝑtinens. ñ multitudo
cognominum dõrum eciam multitudinem faci¬
ens. S ꝓfecto sicut aliquando etiam ipsas ulissi¬
feminas earum quas libidine quesierunt cedet
penitetq turbarum: sicut animam uilem factam
et immiuidis sꝑitib ꝓstitutam. dõs sibi multiplica¬
re quib contaminanda ꝓsterneretur sicut pluri.¬
mum libuit. sic aliquando et piguit. Nam et ipse
uarro quasi derurba uerecundatus: unam deã
uult ẽẽ tellurem. Eandem inquit dicunt macrem
magnam. Qđ tympanum habeat. significariesse
orbem t̾re. Qd turris incapite: oͦpidum. Qđ sedes
fingantur cnta eam: cum om̃ia moueantur. ipsã
non moueri. Id gallos huic deȩ ut seriurent fe¬
cerunt: significat qui semine indigeant tr̃am se¬
qui oportere in ea quippe om̃ia reꝑiri. Qđ se a-¬

Expanded text:
cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno, in quibus omnibus uis multiplex esse dicitur ad unum deum uel unam deam pertinens, non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas uilissifeminas earum, quas libidine quaesierunt, taedet paenitetque turbarum: sic animam uilem factam et inmundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare, quibus contaminanda prosterneretur, sicut plurimum libuit, sic aliquando et piguit. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba uerecundatus unam deam uult esse Tellurem. \'Eandem, inquit, dicunt Matrem Magnam; quod tympanum habeat, significari esse orbem terrae; quod turres in capite, oppida; quod sedens fingatur, circa eam cum omnia moueantur, ipsam non moueri. Quod Gallos huic deae ut seruirent fecerunt, significat, qui semine indigeant, terram sequi oportere; in ea quippe omnia reperiri. Quod se a
Abbreviated transcription (Latin):
aut duos. Et cm̃ cres dicunt. et tres habentur. tres
coluntur aris fiuis. delubris suis. sacris simulachris
sacerdotib suis. et ꝑ hȩc etiam fallacib ꝓsticutam
animam constuprantib demonib suis Adhuc
respondeat᷑ quam partem t̾rȩ ꝑmee pars mun¬
cdani animi: ut dñi faciat tellumonem. non in¬
quit: s una eademq t̾ram habet geminam ium
et masculinam qđ semina ꝑducat et femininam
qđ recipiat atq nutriat: inde aui feminę dictam
eẽ. tellurem. amasculi tellumonem. Cur gͦ ponti¬
fices ut inse indicat additis quoq aliis duob qͣ¬
tuor diis faciunt rem diuinam. telluri tellumo¬
ni. altori. rusoni: Decellure ac tellumone iam
dictum ẽ Altori quare: Qđ excerra inquit alunt᷑
omnia quȩ natasunt. Rusoni quare: Qđ tursus
inquit cuncta eodem reuoluuntur. Debuit gͦ¬
una t̃ra ꝓpt̃ istam quat̾ geminam uim quatuor
hab̾e cognomina. ñ quatuor facere dos: sicut cot

Expanded text:
aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, quod recipiat adque nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, a masculi Tellumonem. Quur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus quattuor dis faciunt rem diuinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem reuoluuntur. CAPUT una terra propter istam quatergeminam uim quattuor habere cognomina, non quattuor facere deos; sicut tot
Abbreviated transcription (Latin):
phis fortasis agenda sunt. Nunc auteni istum
adhuc politicum uolo. Fieri enim potest: ut
licet in illam naturalis theologiȩ uelutilib̾tatẽ
caput erigere paululum uoluisse uideatur.
adhue tt̃ bunc librum uersans et se iillo ũ¬
sari cogitaus eum eciam inde respecett et hoc
ꝓ pteira dixerit ne maiores eiꝰ siue aliȩ ciutates
gellurem atd nepcunum inanit coliuissecredant
ubi enit orcus ft̃ ioius att neptuni quemr ditẽ
patrem uorant: Obieius conuix ꝓserpina. quꝑ
scđm aliam in eisdem libus positam opinionẽ
nont̃iȩ foecunditas s parsnferior ꝑhibetire
cum uͦ inferiorem ꝓserpinam deam. tellus illa
quid erit: Ita enim totum qđ ipsa erat in
duas istas partes dõsq diuisum ẽ ut ipsa tercia
quȩ sit aut ubi sit inueniri non possit nͥ quis
dicat simul istos dõs orcum atq ꝓserpinam unã
deam eẽ. tellurem et non eẽ iam tres. s aut unam

Expanded text:
phis fortassis agenda sunt; nunc autem istum phis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inaniter coluisse credantur. ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres, sed aut unam
Abbreviated transcription (Latin):
p̃nunet. Hoc p̃tet hominem om̃s catere mortales.
Hanc paitem animȩ mundi dicit dm̃ ĩnob autem
genuim uocari. Esse autẽ in mundo lapides ac t̾ram
quam uidemꝰ qđ non ꝑ manet sensus. ut ossa ut un-¬
gues dĩ. Solem uͦ. lunam. stellasq quȩ sentimꝰ qͥb¬
q ipse sentit: sensus eẽ eiꝰ. Ethera porro. ani
putant. qd uelut requi escendi causa abhis am¬
bagib atq anfãctib fatigatur. p ost quȩ egressus
ẽ: redeat in quam redeat ad ciuilem. Hic eum
adhuc tenco tantisꝑ: de hac ago. Nundum dico.
si t̃ra et lapides nr̃is sunt ossib et unguib simi¬
les similit̾ eos intelligentiam non hab̾e sicut sen¬
su carent: aut si idcuro hab̾e dicunt᷑ ossa et ungues
nr̃i intelligentiam quia in homine sunt quiha¬
bet intelligentiam tam stultum eẽ. qui hos in
mundo dõs dicit. qͣm stultus ẽ. qui in nob̃ ossa
et ungues homines dicit. Si hȩc cum phyloso¬

Expanded text:
praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues Dei; solem uero, lunam, stellas, quae sentimus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; aethera porro animuputat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philoso
Abbreviated transcription (Latin):
S pars animȩ mundi inquiunt quȩ ꝑ illam ꝑmeat
deam fecit. Quasi non euidentior sit in honunib a-¬
niina. quȩ utrumsic nulla fit questio: et tmho¬
mines dii non habentur. et qđ ẽ. grauit̃ dolen¬
dum hisquidii non sunt et quib ipsi meliores st̃
colendis et ad orandis mirabili et miserabili erro¬
re subduntur. Et certe idem uarro in eodem de
diis selectis libros tres eẽ. affirmat animȩ gradus
in om̃i uniũsaq natuta. Unum qđ om̃s partes cor-¬
poris quę uiuunt transit: et ñ habet sensum.
s tantum adiuiuendum ualitudinem. Hanc
uim in nr̃o corꝑe ꝑmeare dicit in ossa ungues.
capillos. sicut inmundo arbores sine sensu aliin-¬
tur et crescunt. et mͦ quodam suo uiuunt. Scđm
gradum animȩ. in quo sensus ẽ. Hanc uim ꝑueni¬
re in ocłos. aures. nares. os. tactum. Tercium gradum aĩȩ
eẽ summum. qđ uocatur animꝰ in qͦ intelligentia

Expanded text:
Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat, Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat, deam facit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit, nulla fit quaestio; et tamen homines dii non hdum, his, qui di non sunt et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de dis selectis libro tres esse adfirmat animae gradus in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae uiuunt, transit et non habet sensum, sed tantum ad uiuendum ualetudinem; hanc uim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos; sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum gradum animae, in quo sensus est; hanc uim peruenire in oculos, aures, nares, os, tactum: tertium gradum esse animae summum, quod uocatur animus, in quo intellegentia
Abbreviated transcription (Latin):
bilioris errorisẽ. Ita ne uuda adlitus ueniens
et in salum rediens duȩ sunt partes mundi.
aut duȩ partes animȩ mundi Quis ur̃m ita
desipiat. ut hoc sapiat: Cur gͦ uobis duas deas
fecerunt. nisi quia ꝓuisumẽ. asapientib ma¬
iorib ur̃is non ut dii plures uos regerent. s ut
ea quȩ istis uanitatib et falsitatib gaudent.
plura uos demonia possiderent: Cur autem
illa salatia ꝑ hanc interp̃tationem inseriorem
maris partem qua uiro erat subdita ꝑdidit:
Namq illam mͦ cum refluentẽ fluctum eẽ ꝑhibe¬
tis in suꝑficie posuistis. An quia uenialiam pe¬
licem accepit. irata suum maritum de suꝑnis maris
exclusit: Nempe una ẽ. t̾ra qͣm plenam quidem
uidemꝰ animalib suis: ueruntam̃ ipsam magnũ
corpꝰ in elem̃tis mundi. mundiq infimam partem.
Cuream uolunt deam: An quia fecunda est:
Cur gͦ non magis hominesdii sunt qui eam fecundiorẽ
faciunt excolendo. s cum arant non cum adorant:

Expanded text:
bilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens bilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Quur ergo uobis duas deas fecerunt, nisi quia prouisum est a sapientibus maioribus uestris, non ut di plures uos regerent, sed ut ea, quae istis uanitatibus et falsitatibus gaudent, plura uos daemonia possiderent? Quur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua uiro erat subdita, perdidit? Namque illam modo, cum relluentem fluctum esse perhibetis, in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusiuidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quur eam uolunt deam? An quia fecunda est? Quur ergo non magis homines di sunt, qui eam fecundiorem f
Abbreviated transcription (Latin):
plicaretur inuitatio demoniorum: S ꝓferat᷑
interp̃tatio p̃ clarȩ theologiȩ quȩ nos ab ista re-¬
p̃hensione reddita ratione compescat. Ueuilia
inquit unda ẽ. quȩ ad litus uenit: salatia quȩ
in salum redit. Cur gͦ deȩ fiłnt duȩ cum sit una
unda quȩ uenit et redit: Nempe ipsa ẽ exes¬
tuans inmulta numina libido uesana. Quant¬
uis enim non aqua geminetur quȩ it et redit:
huiꝰ tm̃ occasione uanitatis duob demonib in¬
uitatis ampliꝰ cominacłatur anima quȩ it et
ñ redic. Quesote uarro uł uos qui tam doctoꝵ
hominum talia scripta legistis. et aliquid mag¬
num uos didicisse iacratis. interp̃tamini hoc
nolo dicere scđm illam ȩt̃nam in commutabilẽ¬
q naturam qui solus ẽ. ds̃. s saltem scđm ani¬
mani mundi et partes eiꝰ quos dõs et̃ ueros exi¬
stimatis. Partem animȩ mundi quȩ mare ꝑme¬
at dm̃ uob̾ fecisse neptunum ut cumq tolera¬

Expanded text:
plicaretur inuitatio daemoniorum? Sed proferatur plicaretur inuitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione conpescat. \'Venilia, inquit, unda est, quae ad litus uenit; Salacia, quae in salum redit. Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae uenit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido uesana. Quamuis enim aqua non geminetur quae it et redit, huius tamen occasione uanitatis duobus daemoniis inuitatis amplius commaculatur anima, quae it et non redit. Quaeso te, Varro, uel uos, qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum uos didicisse iactatis, interpretamini hoc, nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam, qui solus est Deus, sed saltem secundum animam mundi et partes eius, quos deos esse ueros existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolera
Abbreviated transcription (Latin):
dieb om̃s uerbis flagitiosissimis uterentur:
donec illud membrum ꝑ forum transuectum
eẽt. atq in loco suo quiesceret. Cui m̃bro inho¬
nesto. matrem familias honestissimam. palam
coronam necesse erat imponere. Sic uidelicet
liber ds̃ placandus fuerat ꝓuentib seminũ.
sic ab agris fascinatio repellenda: ut matrona
facere cogeretur inpublico. qđ nec meretrix
si matronȩ spectarent ꝑmitti debuit inthea¬
tro. ꝓpter hęx saturnus solus creditus non ẽ
sufficere posse seminib ut occasiones multipli¬
candorum dõrum immunda anima reꝑiret.
et ab uno uero dõ merito immunditiȩ destituta
ac ꝑ multos falsos auiditate maioris immun-¬
ditię ꝓstituta. ista sacrilegia sacra nominaret:
seseq spurcorum demonum turbis conuiolan.¬
aquam maris eẽ. dixerunt. Ut quid illi adiunta
ẽ. et uenilia. nͥ ut sine ulla causa necessariorũ
sacrorum. sola libidine auimę ꝓstitutę multi¬

Expanded text:
diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiolanaquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multi
Abbreviated transcription (Latin):
reddita exortam eẽ ledeiam. et ex hoc sollemnia.
constituta. Dicit dende multa inmisteriis eius
tradi: quȩ nisi ad rugum inuentionem non
b ac ꝑ hoc nonsolum liquorib fructuum qͦꝵ
quodam mͦ pͥmatum unum tenent. uerũetiã
seminib animalium p̃fecerunt. ad quandam
turpitudinem ꝑuenerint: pigee quiden dicere
ꝓpt̃ sermonis longitudinem: s ꝓpt̃ istorum
suꝑbam hebitudinem non piget Int̾ cęcera
quȩ p̃t̃mittere q̃m multa sunt cogor. in italiȩ
comitiis quedam dicit. sacra liberi celebrata
cum tanta licentia turpitudinis: ut in eiꝰ ho¬
norem pudenda uirilia colerent᷑. non saltem ali-¬
quantum uerecundiore secreto. s in ꝓpatulo ex¬
ultante nequitia. Nam hoc urpe membrum
ꝑ liberi dies festos cum honore uagno pͥostellis
impositum. pͥus rure incompeas et usq inur.¬
bem postea uectabatur. In oppido autem lan¬
uino unus libero totus m̃sis tribuebatur. cuiꝰ

Expanded text:
reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentionem non bus ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodam modo primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quantam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere propter sermonis longitudinem; sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Inter cetera, quae praetermittere, quoniam multa sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
sine quo semen inquit non potest eẽ fecun¬
dum. hȩc et alia de satirno multa dicun¬
tur: et ad semen om̃ia ȩferunt᷑. d saltem
saturnus seminib cun tanta ista potestate
sufficeret. Quid ad sec dii aliĩ requunt᷑.
maxime liber et lida idẽ ceres: de quib
rursus qđ ad senen attinec tanta dicit: qͣsi
cris p̃dicantur illa eleusina: quȩ apud
arbenienses nobilisima fuerunt. De quib iste
achil interpietatur: n qđ attinet ad feum̃tum qđ
ceres muenit. et ad ꝓserpinam quam rapiente.
orco ꝑdlidit. Et hanc ipsam dicit sigruficare fe¬
cimaitatem seminun quȩ cum defiuss qͦdam
tempore eademq sterilitate tra areret grortam
ce opinionem qđ fil. m ceteris idẽ. ipsan fȩ¬
cundditatent quȩ a ꝓserpendo ꝓserpina dicta
e oreus abstulerat. et aput inferos detinuerat.
Qu res cum fuiss luctu publico celebrata:
quia rursus eadem fęcunditas rediit ꝓserpina

Expanded text:
sine quo semen, inquit, non potest esse fecunsine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potesufficeret: quid ad haec dii alii requiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen attinet, tanta dicit, quasi cris praedicantur illa Eleusinia, quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod attinet ad frumentum, quod Ceres invenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit. Et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum: quae cum defuisset quodam tempore, eademque sterilitate terra moereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina
Abbreviated transcription (Latin):
b dam etiam maiores sicut agallis: quia om.¬
tuum seminum optimum ẽ. genus humanum.
De hac crudelissiman mnitate quid opus ẽ plu¬
ra dicere : Hoc potiꝰ aduertamus atq teneamus:
has int̾pretationes non referr ad dm̃ uerum.
uiuam in corꝑeam in commutabilẽq nat᷑am
a quo uita in et̃num beata poscenda ẽ s eaꝵ
eẽ. fines iuireb corꝑalib temꝑalib. mutabili¬
b atq mortalib. Qđ celum inquit patrem sa¬
turnus castrasse infabulis dr̃: hoc siguificat.
penes saturnum ñ penes cȩlum semen eẽ cuu¬
num. hoc ꝓpterea quantum intelligi datur:
quia nichil in cęlo de seminib nascitur. S
ecce saturnus si cęli ẽ. filius: iouis ẽ filius.
Celum enin eẽ. iouem: innumerabilit̾ et di¬
ligent̃ affirmant. Ita ista quȩ aueritate non
ueniunt plerumq et nullo impellente se ipsa
sub uertunt. Cronon appellatum dicit: qd̾
greco uocabulo significat temporis spatium:

Expanded text:
ibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genua humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; sed earum esse fines in rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibus adque mortalibus. \'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, non penes Caelum semen esse diuinum\'. Hoc propterea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium,
Abbreviated transcription (Latin):
non ẽ. ut cetera deuoratum. qđ gleba comꝑtũ ẽ:
Ita enim hoc dictumẽ: quasi qui glebam o̾posu lex¬
it semen abstulerit. sicut sacurno ꝑhibent obla¬
ta gleba ab latum iouem. ac non potuis gleba
señ oꝑiendo fecerit illud diligentius deuorari
Deinde isto mͦ sem̃ ẽ iuppit̾ non seminis au¬
sa. qđ paulo ante dicebatur. Sed quia faciunt
homines. qui cum res stultas int̾ptantur non
inuenuint. quid sapient᷑ dicatur: faloem habet
inquit: ꝓpter agri culturam Certe illo regnan¬
te nundum erat agri cultuura: & ideo pͥora ei
temꝑa ꝑhibentur sicut idem ipse fabellas
interp̃tatur. quia pͥmi homines ex his uiuebant
seminib quȩ terra sponte gignebat. An fal¬
ces sceptro ꝑdito accepit ut qui pͥmis tempori¬
b rex fuerat ociosus: regnante filio fieret oꝑa¬
rius laboriosus: De inde ideo dicit aquib dã
pueros ei solitos inimolari sicut apenis: et aqͥ¬

Expanded text:
non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid sapienter dicatur? Saturnum habet, inquit, propter agriculturam.\' Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a qu
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm iaturmnis pͥor fuisset. nec pater iouis eẽt.
Semꝑ enim semen causa p̃cedit : nec unqͣm
generatur ex semine. S cui conantur uanissi¬
nas fabulas. si ue hominum res gestas. uelut
naturalib int̾p̃tationib honorare: eciam homi¬
nes accutissimi tantas patiunt᷑ angustias. ut eo¬
rum quoq uanitatem dolere cogamtir. Satur
num inquit dixerunt quȩ nata ȩxeo ẽẽnt soli¬
tum deuorare: qđ ea semina unde nascerent᷑
redirent. Et qđ illi ꝓioue gleba obiecta ẽ deuo¬
randa: significat inquit manib humanis obrui
ceptas serendo fruges. anteqͣm utilitas arandi ẽẽt.
inuenta. Saturnus ergo dici debure ipsa t̾ra: ñ
semina. Ipsa enim quodam modo deuorat quȩ
genuerit: cum ex ea uata semina in eam rursus
recipienda reduerint. Et qđ ꝓ ioue accepisse
dr̃ glebam. quid hoc ad idualet. qđ manib ho¬
minum sem̃ gleba comꝑtumẽ: Nunquid in eo

Expanded text:
mquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. mquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque uanum, inquit, dixerunt, quae nata ex eo essent, solitum devorare; quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Jove gleba objecta est devoranda, significat, inquit, manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inuenta. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Et quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo
Abbreviated transcription (Latin):
naturam in quadam inuisibili ac p̃potenti
regi atq administrari certa animi stabilitate.
eredebat. ita poterat affirmare deiano qđ mun¬
dus ipse eẽt. aut de saturno inuenire quomͦ et
ioius pater eẽt. et ioni regnanti subditus factus
ratio cum ꝑ hibentur homines fuisse. et unicuiq
eorum ab his qui eos adulando dõs eẽ. uolue¬
runt ex eiꝰ ingenio morib actib. casib sacra
et sollemia constituta. atq hȩc paulatim ꝑ ani¬
mas hominum demonib similes et ludicͤarũ
rerum auidas irrependo. longe lateq uulgata:
ornantib ea m̃datiis poetarum. et ad ea fal¬
lacib spiritib seducentib. facilius enim fieri
potuit. ut i̾uenis impius. uł ab impio patre
inter fici metuens. et auidus regni patrem
pelleret regno: qͣm id qđ istͥaͣ int̾p̃tatur. ideo
saturnum patrem aioue filio suꝑatum. qđ
aute ẽ. causa quȩ ꝑtinet adiouem. qͣm semen
qđ ꝑtinet ad saturniin. Si enim hocita ẽt: ñ¬

Expanded text:
naturam ui quadam inuisibili ac praepotenti naturam ui quadam inuisibili ac praepotenti regi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his, qui eos adulando deos esse uoluerunt, ex eius ingenio moribus, actibus casibus sacra et sollemnia constituta adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, nu
Abbreviated transcription (Latin):
diis incertis. s etiam illum de certis fecit incer¬
tum. Int̾cio porro isto de diis selectis. posteaqͣm
p̃locutus ẽ qđ ex naturali theo logia p̃loquen¬
dum putauit. ingressurus hulus euuił thoolo¬
gię uanitates et in sanias mendaces. ubi eum ñ
solum non ducebat rerum ueritas s eciam ma¬
iorũ p̃mebat auctoritas. de diis inquit popłi
romani publicis. quib edes dedicauerunt eos¬
q plurib signis ornatus notauerunt. in hocli¬
bid scribam: s ut xenophanes colo phonius
scripsit. quid putẽ nunquid condendam po¬
nam. Hominis eninẽ. hec opinati: dĩ scire.
Rerumgͥ non comphensarum nec firmissime
ereditarum s opinatarum et dubitandarum
sermonẽ trepidus pollicecur: dicturus ea quȩ
ab hominib instituta sunt. Neq enim sicut
sciebat eẽ mundum ẽẽ. cȩlum et c̃ram. eelum
siderib fulgidum. tĩam seminib feralem. atq
huiꝰ modicetera: sicut hanc totam molem atq

Expanded text:
dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incerdis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'. Rerum igitur non conprehensarum nec firmissime creditarum, sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram seminibus fertilem, adque huius modi cetera, sicut hanc totam molem adque
Abbreviated transcription (Latin):
Et si uenerem unceret: uino stella. Similit̃ mi¬
nerua summus echer. Et minerua itidem luna
quã eẽ. in echeris infimo lunite existimant Unã
uͦ rem dõs plures ita faciunt. Et ianus ẽ mundꝰ:
et iuppit᷑. Sic et uino ẽ t̾ra et mat̾ magna et
raui ita et cetera non explicant s potius im¬
plicant. sicut impecus errabundȩ opinionis
impulerit. Ita huc atq illuc hinc atq illine
insilunt. et resilunt: ut ipse uarro de om̃ib
dubitare quam aliquid affirmare maluerit.
Nam trium extremorum. pͥmum certis cum ab.¬
soluiss librum: in altero de diis incertis dicere
ingressus ait. Cum in hoc libello dubias dedus
opiniones posuero: rep̃hendi ñ debeo. Qui enĩ
putabit uidicare oportere et posse: cum audi¬
erit faciet ipse. Ego citius ꝑcluci possum ut
in pͥmo libro quȩ dixi indubitationem reuocẽ
quam in hoc quȩ p̃scribam. om̃ia ad aliquam
dirigam sumniam. Ita non solum istum de

Expanded text:
et, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Miet, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est mundus et Iuppiter; sic et Iuno est terra et Mater Magna et raui, ita cetera non explicant, sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de
Abbreviated transcription (Latin):
ex se mitteret et in se reciꝑet. quando quidem
etiam matrem magnam eandem cererem uo¬
bunt. q̃m nichil aliud dicunt ẽs qͣm t̾ram eamq
ꝑhibent et uinonem. & ideo ei scdđas causa scar¬
rum cribuunt. cum tm̃ ioti sit dictum ꝓge¬
nitor genitrixq dm̃. quia scđm cos totus ipse
mundus ẽ. iouis. Mineruan eciam. quia eam
humanis artib p̃posuerunt nec inuenerunt
uł stellam ubi eam ponerent: eandent ut sum¬
mum echeta. uł etiani lunam eẽ dixeruit Ur¬
stam quoq tpsum opterea dearum inaximam
putauerunt. qđ iplsit t̃ra: quanus ignem
fauudi leuiorem quiꝑtinet ad usus hominũ
sum sicue ionem Partes es i aenum. ut ma¬
ciem magniam. ut solem ut luna ul potꝰ apoline¬
et dianani. Et aliquando unum dm̃ res plures
aliquando unam rem. dõs plures faciunt. Nã
stella iupꝑit̃ habetur et dicit᷑. Itemq uino scda¬
cum causarum dña. et iuno aer. et iuino tra

Expanded text:
ex se emitteret, et in se reciperet. Quandoquidem ex se emitteret, et in se reciperet. Quandoquidem etiam Matrem magnam eamdem Cererem volunt, quam nihil aliud dicunt esse quam terram, eamque perhibent et Junonem. Et ideo ei secundas causas rerum tribuunt: cum tamen Jovi sit dictum, Progenitor genitrixque deûm: quia secundum eos totus ipse mundus est Jovis. Minervam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt, nec invenerunt vel stellam ubi eam ponerent, eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt, quod ipsa sit terra; quamvis ignem mundi leviorem qui pertinet ad usus hominum ersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam, uel potius Apollineet Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam stella Iuppiter habetur et dicitur; itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra
Abbreviated transcription (Latin):
bent collata ubi constantior motꝰ inerrabilem
meatum siderib p̃bet. nullas aras. nulla sacra.
nulla templa fecerunt. nec dõs non dico inter
hos selectos s ne inter illos quidem quasi plebei¬
os habuerunt: Appollinem quãuiᷤ diuinatorẽ
et medicum uelint: tm̃ ut in aliqua pacte mun-¬
di statuerent. ipsum etiam solem eẽ. dixerunt.
dianamq germanam eiꝰ similit̾ lunam. et uia¬
rum p̃sidem. unde et uirginem uolunt qđ
uia nichil pariat. ideo ambos sagitas habere.
qđ ipsa duo sidera de clo radios terras usq ꝑ¬
tendant. Uuleanum uo lunt ignem mundi.
Neptunum: aquas mundi. Ditem patrem hoc
ẽ. orcum: t̃renam et in fimam partem mundi.
Lib̾um et cererem p̃ponunt seminib uł illũ
masculmis. illam feminis. uł illum liquori.
illam uͦ aridicati seminum. Et hoc utiq totũ
refertur admundum idẽ ad iouem: qui ꝓpt̃ea
dictus ẽ ꝓgenitor genitrixq qđ om̃ia semina

Expanded text:
bent conlocata, ubi constantior motus inerrabilem bent conlocata, ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt, nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? CAPet medicum velint, tamen ut in aliqua parte mundi statuerent, ipsum etiam solem esse dixerunt; Dianamque germanam ejus similiter lunam et viarum praesidem. Unde et virginem volunt, quod via nihil pariat: et ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de coelo radios terras usque pertendant. Vulcanum volunt ignem mundi, Neptunum aquas mundi, Ditem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, vel illum masculinis, illam femininis; vel illum liquori, illam vero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad Jovem, qui propterea dictus est Progenitor genitrixque, quod omnia semina
Abbreviated transcription (Latin):
longe remotior. Sigͦ suꝑ iorem locum maior
dignitas meruit : quare saturnus ibi ẽ. ioue su¬
ꝑtore An uanitas fabulȩ quȩ regem om̃ium io-¬
uem facit non potuit usq ad sidera ꝑuenire :
et qđ non uoluit saturnus in regno suo neq
in capitolio salcem optinere ẽ. ꝑmissus incelo:
Quare autem ianus non accepit aliquã stellã:
Si ꝓpterea quia mundus ẽ et om̃s in illo sunt.
et iouis mundusẽ. et habet tam̃. An iste causam
suam composuit ut potuit et ꝓ una stella quã
non habet int̾ sida. tot facies accepit in t̾ra:
Deinde si ꝓpt̃ stellas. mercurium et martem
paites mundi putant. ut cos dõs hab̾e possint.
quia utiq sermo et bellum non sunt partes
mundi. s actꝰ hominum: cur arieti. et tauro. et
cancro. et scorpioni. ceterisq huiꝰ modi quȩ cȩlestia
signa numerant. et stellis ñ singłis. s singła plu¬
rib constant. suꝑiusq istis in summo celo phi¬

Expanded text:
longe remotior. Si ergo superiorem locum maior longe remotior. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? An uanitas fabulae, quae regem Iouem facit, non potuit usque ad sidera peruenire, et quod non ualuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio, saltem obtinere est permissus in caelo? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si, quia mundus est et omnes in illo sunt: et Ionis mundus est et habet tamen. An iste causam suam conposuit ut potuit et pro una stella, quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi, sed actus hominum: quur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpioni ceterisque huius modi, quae caelestia signa numerant et stellis non singulis, sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhi
Abbreviated transcription (Latin):
stellȩ sunt hidui: quas corum appellauendeomi¬
nibNam stellam quandam uocant mendr¬
rium. quandam itidem maitẽ. S ibiẽ. et illa
quam uocant iouem: tam et simundus ẽ. iouis.
Ibi quã uocant saturnum. et cm̃ ei p̃terea dant ñ
paruam substantiã. om̃ium uidelicet seminuni.
Ibiẽ. et illa om̃ium clarissuna quȩ ab eis appel¬
latur uenꝰ: et tm̃ eandem uenere ct̃. etiam lunam
uolunt. Quanius de illo fulgentissimo sidere.
apud eos tanq̃m de malo auteo uino uenusq
contendant. Luciferum emim quidam ueneris
quidam dicunt eẽ. iunonis. s ut sola uenꝰ uinc̃.
Nam multo plures eam stellam uederi tribu¬
unt: ita ut uix eorum quisqͣm reꝑiatut qui
aliud opinetur. Quis autem non rideat: cunt
regem omnium iouem dicant. qđ stella eiꝰ ab-
stella ueneris tanta uincitur claritate: Canto
enim eẽ. debuit ceteris illa fulgentior. quanto ẽ.
ipse potentior. Respondent ideo sic uideri: qͥa
illa quȩ putatur obscurior suꝑiorẽ atq at̾ris

Expanded text:
stellae sunt hi di, quas eorum appellauere nominibus. Nam stellam quandam uocant Mercurium, quandam itidem Martem. Sed ibi est et illa quam uocant Iouem, et tamen eis mundus est Iouis; ibi quam uocant Saturnum, et tamen ei praeterea dant non paruam substantiam, omnium uidelicet seminum; ibi est et illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. Luciferum enim quidam Veneris, quidam dicunt esse Iunonis; sed, ut solet, Venus uincit. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior, quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic uideri, quia illa, quae putatur obscurior, superior est adque a terris