comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
magnum et bonorum ꝓprium magnę dilecti-¬
onis indicium. Quãqͣm enim qđ sumus. qđ uiui¬
mus. qđ cȩlum t̾ramq conspicimꝰ. quod habemus
mentem atq atq rationem. quia eum ipsum qͥ
hȩc om̃ia condidit inquiramꝰ. nequaqͣm ualemꝰ
actioni sufficere grãrum: tm̃ qđ nos honeratos
obrutosq peccatis et a contemplatione suȩ lucis
ausos. ac tenebrarum idẽ iniquitatis dilectione
cecatos. non om̃ino deseruit. misitq nob uerbũ
suum. qui ẽ. eius unicꝰ filius. quo ꝓ nob̾ assũp¬
ta carne nato atq passo quanti ds hominem
pendet nosceremꝰ atq illo sacrificio singłari
a peccatis om̃ib mundatemur eiꝰq sp̃u incor¬¬
dib nr̃is dilectione diffusa om̃ib difficulta¬
tib suꝑatis in ec̾nam requiem et contemplati¬
onis eiꝰ in effabilem duccedinem ueniremꝰ: que
corda quot linguę ad agendas ei grãs satis eẽ
contenđint: Hoc misterium uitȩ ȩt̾nȩ: um¬

Expanded text:
magnum, et bonorum proprium magnae dilectimagnum, et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. Quanquam enim, quod sumus, quod vivimus, quod coelum terramque conspicimus, quod habemus mentem, atque rationem, qua cum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum, tamen quod nos oneratos, obrutosque peccatis, et a contemplatione suae lucis aversos, ac tenebrarum, id est iniquitatis dilectione caecatos, non omnino deseruit, misitque nobis Verbum suum, qui est ejus unicus filius, quo pro nobis assumpta carne nato, ac passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus, atque illo sacrificio singulari, a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem ueniremus, quae corda, quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? C
Abbreviated transcription (Latin):
uarro. siue qui aliunde accepit. siue quȩ ipse
coniecit. distribuere laborauit. Hȩc autem
facit atq agit unus uerus ds̃: s sicut ds. idem
ubiq tocus. nullus indusus locis. nullis un¬
cłis alligatus. in nullas partes sectilis. ex nul¬
la parce mutabilis implens cęlum et t̾ram
p̃sente potentia non indigente natura. Sic itaq
administrat omnia que creauit: ut eciam ipsa
ꝓprios exerere et agere motus sinat. Quanuis
enim nichil eẽ possit sine ipso: non tm̃ sunt
qđ ipse. Agit autem multa etiam ꝑ angłos: s
non nͥ ex se ipso beatificat angłos. Itaq quan-¬¬
uis ꝓpt̃ aliquas causas hominib angłos mittat:
non tm̃ ex angłis homines. s ex se ipso sicut angłos
beatificat. Ab hoc uno et uero dõ: uitam sꝑamꝰ
ȩt̾nam. Habemus enim abillo p̃t̃ huiꝰcemodi be ⁊xxxui¬
nefcia quȩ ex hac de qua non nulla diximus
oministratione naturȩ bonis małq largitur:

Expanded text:
Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Haec autem facit adque agit unus uerus Deus, sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis uinculis adligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, inplens caelum et terram praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creauit, ut etiam ipsa proprios exerere et agere motus sinat. Quamuis enim nihil esse possint sine ipso, non sunt quod ipse. Agit autem multa etiam per angelos; sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. Ita quamuis propter aliquas causas hominibus angelos mittat, non tamen ex angelis homines, sed ex se ipso, sicut angelos, beaeternam: habemus enim ab illo praeter hujusmodi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae, bonis, malisque largitur,
Abbreviated transcription (Latin):
seguberiuto us qͥui solem fecit coꝑaliui nelaoi¬
sirnum luminum eiq ium congrua. et mottor
ledit qui ipsis etiam inferis dominationem
suani potestatemq non substiaͥit. qui sciia
et alimenta mortalium siue arida siue liquida
naturis competentib actributa substituit. qui
tĩam fundat atq fecundat qui fructus ciꝰ ani¬
inalib hominibq largitur. quicausas non
solum pͥncipales s etiam sub sequences nouit
atq ordinat. qui lunȩ statuit modum suun.
qui uias cęlestes atq t̾restres locorum muta¬
tionib p̃bet. qui humanis ingeniis quȩ cira¬
uit etiam scientiam arcium uariarum ad ad¬
uiuandam uitam naturãq concessit. qui con¬
uncrionem maris et feminȩ ad utorium
ꝓpagandȩ ꝓlis instituit. qui hominum ꝯtib
quem focis et luminib adhibent ad facilli¬
mos usus munus t̾reni ignis indulsit. Ista
sunt certe quȩ diis selectis ꝑ nescio quas pisi¬
cas int̃p̃tationes uir accutissimꝰ atq docꝰtissimꝰ

Expanded text:
et gubernator est; qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet; qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuandam uitam naturamque concessit; qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit; qui hominum coetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. Ista sunt certe, quae dis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus
Abbreviated transcription (Latin):
qui requirunt quomͦ semꝑ creator semꝑ dñi
fuit. si creatura seruiens non semꝑ fuit. aut
qͦ mͦ creata ẽ. ut non pociꝰ ereatori coet̾na ẽ. si sẽꝑ
fuit uereor ne faciliꝰ udicer affirmare qđ nes¬
cio. qͣdocere qͦd scio Redeo gͥ ad id qđ creator
nr̃ scire nos uoluit: Illa uͦ quȩ uł sapientio¬
rib in hac uita scire ꝑ misit uł om̃ino ꝑfec¬
tis in alia uita in alia uita scienda seruauit.
ultra uires meas cẽ. confiteor. S idõ ꝑutaui
sine affirmatione tractanda: ut qui hec lagt̃
iuideant. a quib questionum ꝑicłis debeant
temꝑare. nec adom̃ia se ido neos arbitrent᷑.
potiꝰq intelligant qͣm sit apło obtemꝑan¬
dum p̃cipienti salubrit̃ ubiatt Dico autẽ
pon plus sape q̃in oporcet saꝑe s sape ad cem

Expanded text:
qui requirunt, quo modo semper creator, semper dominus qui requirunt, quo modo semper creator, semper dominus fuit, si creatura seruiens non semper fuit; aut quo modo creata est et non potius creatori coaeterna est, si semper fuit: uereor ne facilius iudicer adfirmare quod nescio, quam docere quod scio. Redeo igitur ad id, quod creator noster scire nos uoluit; illa uero, quae uel sapientioribus in hac uita scire permisit uel omnino perfectis in alia uita scienda seruauit, ultra uires meas esse\' confiteor. Sed ideo putaui sine adfirmatione tractanda, ut qui haec legunt uideant, a quibus quaestionum periculis debeant temperare, nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit apostolo obtemperandum praecipienti salubriter, ubi ait: Dico autem non plus sapere quam oportet
Abbreviated transcription (Latin):
idõ semꝑ fuisse dicunt᷑: qr om̃i cemꝑe fuerunt.
sine quib temꝑa nullo modo eẽ. potuerunt:
Tempꝰ autẽ qm̃ mutabilitate cranscurrit : et̃ñi¬
tati immutabili ñ potest eẽ coet̃num: Ac ꝑhoc
etiam sum mortalitas angłorũ ñ transit intem¬
pe: nec p̃terita ẽ. quasi iam ñ sit. nec fucura:
quasi nondum sit Cam̃ eorum motꝰ quib tem¬
ꝑa ꝑagunt᷑: ex fucuro inp̃t̾itum transeunt:
& idõ creatori incuiꝰ motudicendũ ñ ẽ. uł fu¬
isse qđ iam non sit: uł fut᷑um eẽ qđ ñdum sit:
coȩt̾ni eẽ. nonpossunt: Qua ꝓpt̾ sidñs ds̃ semꝑ
dñs fuit: semꝑ habuit creaturam suo domina¬
tui seruientem Uerumtam̃ non de ipso genitã.
s ab ipso de nichilo faccam. nec ei coȩtnam: Erat
quippe ante illam: quanuis nullo temꝑe sine
illa. non eam spatio transcurrente. s manente
ꝑpetuitate ꝑ̃cedens S hoc si respondero eis

Expanded text:
ideo semper fuisse dicuntur, quia omni tempore fuerunt, ideo semper fuisse dicuntur, quia omni tempore fuerunt, sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt: tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit, aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. Ac per hoc etiamsi immortalitas Angelorum non transit in tempore, nec praeterita est quasi jam non sit, nec futura quasi nondum sit, tamen eorum motus quibus tempora peraguntur, ex futuro in praeteritum transeunt, et ideo Creatori, in cuius motu dicendum non est uel fuisse quod iam non sit, uel futurum esse quod nondum sit, coaeterni esse non possunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit, semper habuit creaturam suo dominatui seruientem; uerum tamen non de ipso genitam, sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam; erat quippe ante illam, quamuis nullo tempore sine illa; non eam spatio transcurrente, sed manente perpetuitate praecedens. Sed hoc si respondero eis
Abbreviated transcription (Latin):
mundus Si enim de alio atq alio intelli¬
gatur: potest dici aliqͦmͦ. hoc ẽ. erat alius
homo. qͣnclo ñerat iste homo Sic ergo erat
aliud rempꝰ. ꝗͣndo ñ erat hoc tempꝰ : recte possu¬
mus dicere At uͦ erat tempꝰ quando nulłũ
erat tempꝰ. quis uł in sipientissimꝰ dixerit:
Sicut gͦ dicimꝰ creatũ cempꝰ. cum ideo semꝑ
fuisse dicatur. quia om̃i temꝑe tempꝰ fuit :
ita non ẽ. consequens. ut si semꝑ fuerunt angli
ideo non sint creati. ut ꝓptẽa semꝑ fuisse dican¬
tur. quia om̃i temꝑe fuerunt Et ꝓptea om̃i
temꝑe fuerunt: quia nullomͦ sine his ipsatẽ¬
pora eẽ. potuerunt: Ubi enim nulla creatura
ẽ. cuiꝰ mutabilibꝰ motibꝰ temꝑa ꝑ agunt᷑: tem¬
ꝑa om̃ino eẽ. ñ possunt: Acꝑ hoc et sisemꝑ
fuerunt: creati sunt. Nec si semꝑfuerunt :
ideo creatori sunt coȩt̃ni. Ille enim semꝑ fuit
ȩt̃nitate immutabili: isti autẽ facti sunt. Sed

Expanded text:
mundus. Si enim de alio adque alio intellemundus. Si enim de alio adque alio intellegatur, potest dici aliquo modo, hoc est: Erat alius homo, quando non erat iste homo; sic ergo: Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, recte possumus dicere; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, quis uel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tefuisse dicatur, quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens, ut si semper fuerunt Angeli, ideo non sint creati, ut propterea semper fuisse dicantur, quia omni tempore fuerunt; et propterea omni tempore fuerunt, quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. Ubi enim nulla creatura est, cujus mutabilibus motibus tempora peragantur, tempora omnino esse non possunt. Ac per hoc et si semper fuerunt, creati sunt; nec, si semper fuerunt, ideo Creatori coaeterni sunt. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili: isti autem facti sunt; sed
Abbreviated transcription (Latin):
si semꝑ fuisse intelligant᷑ : Ad hoc quid respon-¬
debit᷑ Andicendum ẽ. et semꝑ eos fuisse q̃m
om̃i tempore fuerunt. qui cum cempore facti
sunt. aut cum quibꝰ facta sunt cemꝑa et tm̃ crea¬
tos: Neq enim et ipsa temꝑa creata eẽ. nega¬
bimus: quam iuis om̃i temꝑe tempꝰ fuisse ne.¬
mo ambigatz Nam si non om̃i temꝑe fuit
cempꝰ: erat gͦ tempꝰ. quando nullum erat cẽpꝰ
Quis hoc stulcissimꝰ dixeric: Possumꝰ enim
recte dicere erat tempꝰ. quando ñerat toma
Frat cempꝰ qͣndo non erat iherłm Erat tempꝰ.
quando ñerat abraham Erat tempꝰ: quando
ñ erat homo. et si quidhuiꝰ modi Postremo
mundus: possumꝰ dicete. erat cempꝰqͣndo non
erat mundus At uͦ erat cempꝰ quando nu¬
llum erat tempꝰ tam inconuenient̃ dicimꝰ : ae
si quisqͣm discat. Erat homo: qͣndo nullus erat
homo. aut erat iste niundus: qͣndo nullꝰ erat

Expanded text:
si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid responsi semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse, quoniam omni tempore fuerunt, qui cum tempore facti sunt, aut cum quibus facta sunt tempora, et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus, quamuis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus, erat ergo tempus, quando nullum erat tempus. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus, quando non erat Roma; erat tempus, quando non erat Hierusalem; erat tempus, quando non erat Abraham; erat tempus, quando non erat homo, et si quid huius modi; postremo mundus, possumus dicere: Erat tempus, quando non erat mundus; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, tam inconuenienter dicimus, ac si quisquam dicat: Erat homo, quando nullus erat homo, aut: Erat iste mundus, quando iste non erat
Abbreviated transcription (Latin):
et illi iam erant ance cęlum: At si cempꝰ non
acelo. uerum et ante celum fuit. non quidẽ
in horis et dieb et m̃sib et annis: ñ istȩ dim̃si¬
ones cemꝑalium spatiorum quȩ usitate aeꝓpͥe
dicunt᷑ temꝑa manifestũ ẽ. qđ amotu siderũ
cepint. unde et ds̃ cum hȩc insticueret. dixit
Et sunit insignia et intemꝑa. et indies. et inan¬
nos. s inaliquo mutabili motu. cuiꝰ aliud pͥus.
alud poteriꝰ p̃terit. eo qđ simul eẽ. ñ possunt:
Siergo ante glum in angłicis motib cale aliqͥd
fuit. et ideo tempꝰ iam fuit. atq angłi ex quo fac¬
ti sunt cemꝑalit̃ mouebantur. etiam sic om̃i
cempore fuerunt. quando quidẽ cum ilł fac¬
ta sunt tempora Quis autem dicat non semꝑ
fuit. qđ om̃i tempore fuit: s hoc respondero:
dicetur mͥ Quo mͦgͦ non coȩtni creatori. si sẽꝑ ille. semꝑ
illi fuerunt: Quomͦ etiam creati dicendist̃.

Expanded text:
et illi iam erant ante caelum. At si tempus non et illi iam erant ante caelum. At si tempus non a caelo, uerum et ante caelum fuit; non quidem in horis et diebus et mensibus et annis nam istae dimensiones temporalium spatiorum, quae usitate ac proprie dicuntur tempora, manifestum est quod a motu siderum coeperint; unde et Deus, cum haec institueret, dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, sed in aliquo mutabili motu, cuius aliud prius, aliud posterius praeterit, eo quod simul esse non possunt; — si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit adque angeli, ex quo facti sunt, temporaliter mouebantur: etiam sic omni tempore fuerunt, quando quidem cum illis facta sunt tempora. Quis autem dicat: Non semper fuit, quod omni tempore fuit? Sed si hoc respondero, dicetur mihi: Quo modo ergo non coaeterni Creatori, si semper ille, semper illi fuerunt? Quo modo etiam creati dicendi sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ratioq sana condempnat: cauendum ẽ. ne sit
absurdum. et aluce ueritatis alienum. morta¬
lem quidem ꝑ uices temꝑum semꝑ fuisse crea¬
turam descendentẽ aliam: aliam succedentẽ.
immortalẽ uͦ ñ eẽ. cepisse nͥcum ad nr̃m scłm¬
uentumẽ. qͣndo et angłi creati sunt. si eosrecte
lux illa pͥmum facta significat aut illud potiꝰ
cęlum de quo dictumẽ. In pͥncipio fecit deus
cȩlum et tram. cum cm̃ ñ fuerint ancequam
fierent. ne immortales sisemꝑ si semꝑ fuisse
dicantur dõ coȩt̃ni eẽ. calint᷑ Si aucem dixe¬
re non inrempore cieatos eẽ angłos s ante om̃ia
temꝑa facti sunt. utrum semꝑpotuerint eẽ. qͥ
facti sunt: hic respondendum force uideatur:¬
qͦmͦ ñ semꝑcumid qđẽ om̃i temꝑe non incon.¬
uenient̃ semꝑ eẽ. dicat᷑ Usq ad eo autẽ isti
om̃i cemꝑe fuerunt: ut etiam ante om̃iatem¬
ꝑa facti ssint. si tm̃ acelo coepta sunt tempora¬

Expanded text:
ratioque sana condemnat: cavendum est, ne sit ratioque sana condemnat: cavendum est, ne sit absurdum et a luce veritatis alienum, mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam decedentem aliam, aliam succedentem; immortalem vero non esse coepisse, nisi cum ad nosentum est, quando et Angeli creati sunt, si eos recte lux illa primum facta significat, aut illud potius coelum de quo dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram : cum tamen non fuerint, antequam fierent, ne, immortales si semper fuisse dicantur, Deo coaeterni esse credantur. Si autem dixero, non in tempore creatos Angelos, sed ante omnia tempora facti sunt, utrum semper potuerint esse qui facti sunt. Hic respondendum forte videaturuod est omni tempore, non inconuenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint; si tamen a caelo coepta sunt tempora
Abbreviated transcription (Latin):
hominum. Ualde quippe altumẽ. scrutari: et
semꝑ fuisse et hominem quẽ nũqͣm fecerat ex
aliquo cemꝑe pͥmum facere uoluisse nec con¬
silium uoluntatemq mutasse: Egti quidem¬
sicut dñm dm̃ aliquando dnm ñ fuisse dicere ñ
autleo: ita hominem autea ñqͣm fuisse et ex qͦdam
temꝑe pͥmum hominẽ creatum eẽ. dubitare ñ de¬
tum eẽ. recolo Quis hominum pocest scire consili¬
umdĩ: Aut quis pocerit cogitare quiduelit ds̃:
Cogitatationes enim mortalium timide: et incer¬
te ad inuentiones nr̃e: Corruptibile enim corpꝰ
ad grauat animam: et depͥmit t̃rena in habita¬
tio sensum multa cogitantem: Ex hisgͥ quȩ in
hac trena in habitatione multa cogito. Idõ utiq
multa. quia unum qđ ex illis uł p̃t illa qđ for¬
te non cogico. uerum ẽ. inuenire non possum:
nunc aliam ꝑ alia atq alia temꝑum spatia.
ne aliquam creatori coet̃nã eẽ dicamꝰ. qđ fides

Expanded text:
hominum. Valde quippe altum est, et semper hominum. Valde quippe altum est, et semper Deum fuisse, et hominem quem nunquam fecerat, ex aliquo tempore primum facere voluisse, nec consilium voluntatemque mutasse. CAPUsicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo, ita hominem nunquam antea fuisse, et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non detum esse recolo, Quis hominum potest scire consilium Dei? aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae, et incertae adinventiones nostrae. Corruptibile enim corpus aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem . Ex his igitur quae in hac terrena inhabitatione multa cogito ideo utique multa, quia unum quod ex illis vel praeter illa, quod forte non cogito, verum est, invenire non possum, nunc aliam, per alia atque alia temporum spatia, ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus, quod fides
Abbreviated transcription (Latin):
fuit. ñ mutabili uoluntate incemꝑe condi.¬
dit. et genꝰ humanũs ex uno multiplicauit:
quandoquidem psalmus ipse cum p̃misiss atq
dixiss Tudñe seruab̾ nos et custodies nos age¬
neratione hac et in ȩt̃num. Ac deinde reꝑcus.¬
sissec eos. inquorum stulta impiaq doctrina
nulla lib̾ationis et beatitudinis animȩ seruat᷑
ȩt̃nitas. concinuo subiciens. Incurruitirimpii
ambulant. Tanqͣm ei diceret᷑. Quid gͦ tu cre¬
dis. sentis. intelligis: Numquid nam existiman¬
dum ẽ. subito dõ placusse hominẽ facere quẽ
nunqͣm antea infinita retro ȩt̃nitate feciss
cui nichil noui accide pocest. in quo muta.¬
bile aliquid ñ ẽ: Continuo respondit ad ipsũ
dm̃ loquens Scd altitudinẽ tuam multipli¬
casti filios hominum. Sentiant inquit homi¬
nes qđ putant. et qđ de his placet opinentur
et disputent. Scd̾m alcitudinẽ tuã qͣm nuutꝰ
potest nosse homunum: inulciplicasti filios

Expanded text:
fuit, non mutabili voluntate in tempore condifuit, non mutabili voluntate in tempore condidit, et genus humanum ex uno multiplicavit, quandoquidem psalmus ipse, cum praemisisset atque dixisset, Tu, Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum; ac deinde repercussisset eos, in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas, continuo subjiciens, In circuitu impii ambulant: tanquam ei diceretur, Quid ergo tu credis, sentis, intelligis? numquidnam existimandum est subito. Deo placuisse hominem facere, quem nunquam antea infinita retro aeternitate fecisset, cui nihil novi accidere potest, in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens, Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum . Sentiant, inquit, homines quod putant, et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam, quam nullus potest nosse hominum, multiplicasti filios
Abbreviated transcription (Latin):
cimus qđ sacer ad monet psalmus Cu dñe
seruabis nos et custodies nos: a generatione
hac in ęt̾num: Satis autem istis existimo con¬
uenire qđ sequit᷑: In circuitu impu ambu¬
lant.Nonquia ꝑcuculos quos opinant᷑ coꝵ¬
uita ẽ recursura: s quia mͦ talis ẽ. erroris
eorum uia idẽ. falsa doctrina hominum
Quid autem mirum ẽ. in his curiutib er¬
rances. sinec aditum. nec exitum. inuenuint.
qui genus humanũ atq ista nr̃a mortalitas.
nec quo initio coepta sit sciunt. nec qͦ fine
claudarur: quando quidem altitadinẽ dĩ
pęnitrare ñ posfunt: quia cum ipse st et̃nꝰ
et sine initio. ab aliquo cm̃ micio exorsusẽ.
temꝑa et hominem quẽ ñqͣm antea fecerat:
fecit intemꝑe. ñ cm̃ nouo et repentino s imn¬
mutabili ȩt̾noq consilio. Quis hanc sialeat
altitudinem inuestigabilẽ uestigare: et in¬
scrutabilẽ. ꝑscrutari. scđm qͣm ds̃ hominẽ
temꝑalem anceqͣm nemo unqͣm hominum

Expanded text:
dicimus, quod sacer admonet Psalmus, Tu, Domine, dicimus, quod sacer admonet Psalmus, Tu, Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur, In circuitu impii ambulant : non quia vita est recursura, sed quia modo talis est erroris eorum via, id est falsa doctrina. Quid autem mirum est si in his circuitibus errantes, nec aditum nec exitum inveniunt, quia genus humanum atque ista nostra mortalitas, nec quo initio coepta sit sciunt, nec quo fine claudatur, quandoquidem altitudinem Dei penetrare non possunt, quia cum ipse sit aeternus et sine initio, ab aliquo tamen initio exorsus est tempora, et hominem quem nunquam antea fecerat, fecit in tempore, non tamen novo et repentino, sed immutabili aeternoque consilio? Quis hanc valeat altitudinem investigabilem investigare, et inscrutabilem perscrutari, secundum quam Deus hominem temporalem, ante quem nemo unquam hominum
Abbreviated transcription (Latin):
nec recen et nouumẽ. ut monstrum sub so¬
le nascatur. quamuis hȩc ũba quidã sic in¬
tellexerunt. tanqͣm inp̃destinatione dĩ iam
facta fuisse om̃ia sapiens ille uoluisset intel¬
ligi et ideo nichil recens eẽt subsole Absit
autẽ a recta fide: ut his salomonis ũb illoscir¬
cuitus significatos eẽ. credamꝰ quib illiputant
sic eadem temꝑum. temꝑaliũq rerum uolumi¬
na repeci. ut ũbi gr̃a sicut isto scłoplatophi¬
losophus in urbe attheniensi. et in ea scola
quȩ academica dieta ẽ. discipłos docuit. ita ꝑ
innumerabilia retro scła. multum quidem
plixis in t̃uallis. s tm̃ certis. et idem placo. et
eadem ciuitas. et eadem scola. idemq disci¬
płi repetiti et ꝑ innumerabilia deinde scła
re pecendi sunt. Absit inquan ut nos ista cre¬
famus. semel enim xp̃c mortiuis ẽ. ꝓpectatis¬
et morsei ultra nondominabit᷑: Et nospꝰre
surretionem semꝑ cum dño erim᷑: cui mͦdi

Expanded text:
nec recens et nouum est, ut monstrum sub sonec recens et nouum est, ut monstrum sub sole nascatur. quamuis haec uerba quidam sic intellexerunt, tamquam in praedestinatione dei iam facta fuisse omnia sapiens ille uoluisset intellegi et ideo nihil recens sub sole esse. absit autem a recta fide ut his Salomonis uerbis illos circuitus significatos esse credamus, quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum uolumina repeti, ut uerbi gratia sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola quae Academia dicta est discipulos docuit, ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis interuallis, sed tamen certis et idem Plato et eadem ciuitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. absit, inquam, ut nos ita credamus. semel enim Christus mortuus est pro pecr, mors ei ultra non domiresurrectionem semper cum Domino erimus , cui modo
Abbreviated transcription (Latin):
euitentur: Nam quiddã et illud qđ legit᷑
in libro salomonis qui uocat᷑ eccłastes. quidẽ.
qđ fuit ipsum qđ erit et quidẽ. qđ factum ẽ.
ipsum qđ fiet et ñ ẽ. om̃e recens sub sole qui .xU.¬
locat᷑ et dicat. ecce hoc nouum ẽ iam fuit in
scłis quȩ fuerunt antẽ ius. ꝓpt̃ hos circuitꝰ
in eadem redeuntes. et in eadem cuncta retło.¬
dunces dictum intelligi uolunt: qđ ille aut
de his rebꝰ dixit de quib suꝑuis loquebatur
hoc ẽ. degenerationibꝰ aliis euncib aliis ueni¬
entib. de solis anfractib. de correntiũ lapsi¬
bꝰ. aut certe de om̃ixm generib quȩ oriun¬
turatq occidunt. Fuerunt enĩ homines
ante nos: sunt et nobiscũ. erunt et postnos
Itaq animantia uł arbusta monstra quoq
ipsa quȩ inusitate nascunt᷑: quãuis int̾se
diũsa sint. et quedam eorum semel facta nar¬
rent᷑ tam̃ scđm id qđ generalit̃ miracula
et monstra sunt. utiq et fuerunc et erunt.

Expanded text:
uitentur ? nam quidam et illud quod legitur uitentur ? nam quidam et illud quod legitur in libro Salomonis, qui uocatur ecclesiastes: quid est quod fuit? ipsum quod erit. et quid est quod factum est? ipsum quod fiet; et non est omne recens sub sole. qui loquetur et dicet: ecce hoc nouum est: iam fuit in saeculis quae fuerunt ante nos, propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta reuocantes dictum intellegi uolunt; quod ille aut de his rebus dixit, de quibus superius loquebatur, hoc est de generationibus aliis euntibus, aliis uenientibus, de solis anfractibus, de torrentium lapsibus, aut certe de omnium rerum generibus, quae oriuntur atque occidunt. fuerunt enim homines ante nos, sunt et nobiscum, erant et post nos; ita quaeque animantia uel arbusta. monstra quoque ipsa, quae inusitata nascuntur, quamuis inter se diuersa sint et quaedam eorum semel facta narrentur, tamen secundum id quod generaliter miracula et monstra sunt utique et fuerunt et erunt
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse renouata atq repetita. in rerum nacura
atq ita deinceps fore sine cessatione ad seuera.¬
rent uolumina uenientium et p̃tereuntium
scłorum siue in inundo ꝑmanente isti circuitꝰ
fierent. siue certis inter uallis oriens et occideis
mundꝰ eadem semꝑ quasi noua quȩ transac-¬
ta et uentura sunt exhiberet: A quo ludibrio
ꝓrsus immortalẽ animam etiã cum sapien¬
tiam ꝑcȩꝑit lib̾are ñ possunt: euntem sine
beatitudo ẽ. de cuiꝰ nunqͣm ȩt̾nitate confidit᷑
dum anima uenturã miseriam aut imperitis¬
sime inueritate nescit. aut infelicissime in
beatitudine ꝑtimescit : Aut si ad iniserias
numqͣm ulteriꝰ reditura ex his adbeatitudinẽ
ꝑgit. fit aliquid gͦ noui intempore. qđ finem
non habet temporis Cur nongͦ et mundus.
cur ñ et homo factus in mundo ut illi nescio qͥ
falsi circuitus a falsis sapientibꝰ fallacib q
comꝑti in doccrina sanatramite recti itineris

Expanded text:
fuisse renouata adque repetita in rerum natura fuisse renouata adque repetita in rerum natura adque ita deinceps fore sine cessatione adseuerarent uolumina uenientium et praetereuntium saeculorum; siue in mundo permanente isti circuitus fierent, siue certis inmundus eadem semper quasi noua, quae transacta et uentura sunt, exhiberet. a quo ludibrio prorsus immortalem animam, etiam cum sapientiam perceperit, liberare non possunt euntem sine beatitudo est, de cuius numquam aeternitate confiditur, dum anima uenturam miseriam aut imperitissime in ueritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? at si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit, fit ergo aliquid noui in tempore quod finem non habet temporis. cur non ergo et mundus, cur non et homo factus in mundo, ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris
Abbreviated transcription (Latin):
et detrahentur: Hȩc tanca spatia ñ semelatq
iterũ sepiꝰq s semꝑꝰ quid fit. quid agitur. qͣndo
numqͣm adinitium qđ om̃ino nullumẽ. ꝑue¬
nitur: qua ꝓpt̃ qđ nos mͦ querimꝰ. pꝰ quinq
milia et qđ excurrit annorũ: possent et poste¬
ri eciam pꝰ annorũ sexcencies milies eadẽ curi¬
ositate requirere. suntantum hȩc mortalitas
hominum exoriendo. et occubando. et imꝑi¬
ta ꝑ seueraret infirmitas Potuerunt et qͥfue¬
runt ante nos ipsis recentib hominis creati
pͥmus homo uł pꝰ pͥdie uł eodem die pꝰea qͣm
factusẽ: potuit inquirere cur ñ ante sit factꝰ
Et quandocũq antea factus eẽt: ñ uires cunc
alias. et alias nunc uł etiã postea. ista deinicio
rerum temꝑaliũ controũsia repꝑiret: Hanc
autem se philosophi mundi huius. ñ alit̃ pu¬
cauerunt posse uł debere dissoluere: nͥ cir¬
cuitus temꝑum inducerent. quib eatum sẽꝑ

Expanded text:
et detrahantur haec tanta spatia non semel adque et detrahantur haec tanta spatia non semel adque iterum saepiusque, sed semper: quid fit, quid agitur, quando numquam ad initium, quod omnino nullum est, peruenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et inperita perseueraret infirmitas. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati primus homo uel postridie uel eodem die, posteaquam factus est, potuit inquirere cur non ante sit factus; et quandocumque antea factus esset, non uires tunc alias et alias nunc uel etiam postea ista de initio rerum temporalium controuersia reperiret. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt posse ucuitus temporum inducerent, quibus eadem semper
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑexiguum ẽ. alcerum in comparabilit̃
magnũ s utrumq finitũ: Illud uͦ temꝑis
spatium qđ ab aliquo in ito ꝓg̃ditur. et aliqͦ
t̃mino cohercetur: magnitudine qͣntacũq
tendatur. comparatũ illi qđ initiũ ñ habet.
nescio ucrum ꝓminimo. an potiꝰ ꝓnullo de:¬
putandum ẽ. Hinc enim si afine uł breuissi¬
ma singillatim mom̃ta detrahantur. decres¬
cente numero licet tam ingenti. ut uocabu¬
lum non inueniat retrorsum redeundo. tan¬¬
qͣm si hominis dies abillo inquo nuncuiuit
ad initium illa decractio ꝑducet᷑ Si autem
decrahantur retrorsus in spacio qđ a nullo cepit
exordio. ñ dico singłatim minuta. uł mom̃ta.
uł horarum. aut dierũ. aut m̃suim. aut annoꝵ
etiamquantitates. s tam magna spatia quanta
illam summa comp̃hendit annorũ quȩ iam dici
a quibꝰ libet computatoribꝰ ñ potest. quȩ cm̃
mom̃corum minutͣim decractione consumant᷑.

Expanded text:
perexiguum est, alterum incomparabiliter perexiguum est, alterum incomparabiliter magnum, sed utrumque finitum; illud uero temporis spatium, quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. magnitudine quantacumque tendatur, conparatum illi, quod initium non habet, nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. Hinc enim si a fine uel breuissma siugillatim momenta detrahantur, decrescente numero licet tam ingenti, ut uocabulum non inueniat, retrorsum redeundo tamquam si hominis dies ab illo, in quo nunc uiuit, ad initium illa detractio perducetur. Si autem detrahantur retrorsus in spatio, quod a nullo coepit exordio, non dico singillatim minuta momenta, vel horarum aut dierum aut mensium aut annorum etiam quantitates; sed tam magna spatia, quanta illa summa comprehendit annorum, quae jam dici a quibuslibet computatoribus non potest, quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur;
Abbreviated transcription (Latin):
poris qđ tam pauci eis uident᷑ anni. ex qͦ insti¬
tutus homo. in nr̃is auctoritatibꝰ legicur con¬
sident nichil eẽ. diucurnum in quo ẽ. aliud
extremum. et om̃ia scłorum spatia definita
si et̃nitati int̃minate comparent᷑. ñ exigua
existimanda eẽ s nulla Ac ꝑ hoc sinonquinq
uł .ui. uerum etiam .lx. milia siue sexcenta
annorũ. aut itidem ꝑ totidem cociens mul¬
tiplicaret᷑ hec summa ubi iã nullum nume.¬
rum nom̃ haberemꝰ. ex quo ds̃ hominẽ fecit:
similit̃ queri poss cur ante ñ fecerit Ds̃
quippe ab hominis creatione cessacio rectorsꝰ
et̃na sine initio tanta ẽ. ut si ei conferat᷑ qͣm¬
libet magna et in effabił numerositas tem¬
porum quȩ tm̃ fine conclusa certi spatii t̃mi¬
natur ne salcem tanta uideri debeat. quan¬
ta si humoris breuissimam guctam uniũso
mari etiam quantum oceanꝰ circumfluit
comparemus. qm̃ istorum duoꝵ unum qͥdem

Expanded text:
poris, quod tam pauci eis videntur anni ex quo instiporis, quod tam pauci eis videntur anni ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur; considerent nihil esse diuturnum, in quo est aliquid extremum, et omnia saeculorum spatia definita, si aeternitati interminatae comparentur, non exigua existimanda esse, sed nulla. Ac per hoc, si non quinque vel sex, verum etiam sexaginta millia, sive sexcenta, annorum; aut itidem per totidem toties multiplicaretur haec summa, ubi jam nullum numeri nomen haberemus, ex quo Deus hominem fecit; similiter quaeri posset, cur ante non fecerit. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est, ut si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum, quae tamen fine conclusa certi spatii terminetur, nec saltem tanta videri debeat, quanta si humoris brevissimam guttam universo mari, etiam quantum Oceanus circumfluit, comparemus: q
Abbreviated transcription (Latin):
cendiisq trarum quas illi ñ putant toto
prsus orbe contingere. et id eo paucos homi¬
nes ex quib multicudo pͥstina reparet᷑ semꝑ
remanere contendunt: ita et hi possunt
putare qđ aliqui hominũ ꝑeunte mundo
relinquantur in mundo: S sicut ipsum
mundum ex materia sua renasci existimant.
ita in illo exelem̃tis eiꝰ genus humanum. ac
deinde a parentib ꝓgeniem pupullare
mortalium. sicut aliorũ animalium: Qđ¬
autem respondimꝰ cum de mundi origine
questio ũteretur. eis qui nolunt crede ñ eum
semꝑ fuisse s eẽ. cepisse sicut etiã plato aꝑtis¬
loquitur sensisse credatur : hoc etiam de pͥma
hominis conditione responderim ꝓpt̃ eos qͥ
similit̃ mouentur. Cur homo ꝑ innumerabi¬
lia atq infinita recro temꝑa creatus non sit.
tamq sero creatus ut minus qͣm sex milia sinc
annorum. ex guo eẽ. cȩpisse in sacris literis inue¬
nitur: Si ezam breuitas eos offendit literis tem¬

Expanded text:
cendiisque terrarum, quas illi non putant toto cendiisque terrarum, quas illi non putant toto prorsus orbe contingere, et ideo paucos homines, ex quibus multitudo pristina reparetur, semper remanere contendunt, ita et hi possunt putare, quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo; sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant, ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium, sicut aliorum animalium. autem respondimus, cum de mundi origine quaestio verteretur, eis qui nolunt credere non eum semper fuisse, sed esse coepisse, sicut etiam Plato apertisloquitur, sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim, propter eos qui similiter moventur, cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit, tamque sero sit conditus, ut minus quam sex millia sint annorum, ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. Si enim brevitas eos offendit tem
Abbreviated transcription (Latin):
cordat historia: Et ideo g̃ca potiꝰ fides haben¬
daẽ quia ueritatem ñ excedit annorũ. qͥlite¬
ris nr̃isq uere sacix sunt continent᷑ Porro
sihȩc epła alexandri quȩ maxime innotuit.
multum abhorret inspatus temꝑum a ꝓba¬
bili fidererum. quanto munus credendũ
ẽ illis licteris quas plenas fabulosis uelut
antiquitatib ꝓ ferre uoluerint. contra au¬
ccoritatẽ notissimorũ diunorũq librorum.
quȩ cocum orben sibi credicurũ eẽ. p̃dixit:
et ciui totus orb sicut ab ea p̃dictus ẽ. credi¬
dit: quȩ uera se narrasse pͣcerita exhis quȩ
futura p̃uuntiauit. cum canta ueritate im¬
ñ existimant sempit̃nũ. siue ñ eum solum
s innumerabiles opinentur. siue solũ qui¬
dem eẽ. s certis scłorum int̾uallis innume¬
rabilit̃ oriri et occidere: necesse ẽ fateant᷑
hominum genus pͥus sine hominib gignen¬
tib exticisse: Neq enim ut alluuionib in¬

Expanded text:
cordat historia, Et ideo Graecae potius fides habencordat historia, Et ideo Graecae potius fides habenda est: quia veritatem non excedit annorum, qui Litteris nostris, quae uere sacrae sunt. continentur. Porro si haec epistula Alexandri, quae maxime innotuit, multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris, quas. plenas fabulosis uelut antiquitatibus proferre uoluerint contra auctoritatem notissimorum diuinorumque librorum, quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit, et cui totus orbis, sicut ab ea praedictum est, credidit; quae uera se narrasse praeterita ex his, quae futura praenuntiauit, cum tanta ueritate inn existimant sempiternum, siue non eum solum, sed innumerabiles opinentur. siue solum quidem esse, sed certis saeculorum interuallis innumerabiliter oriri et occidere, necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus extitisse. Neque enim ut alluuioibus in
Abbreviated transcription (Latin):
sacrȩ aput illos haberent᷑ Continec etiam reg.¬
na: quȩ greca quoq nouit historia: Inquibꝰ
regnum assyriorum in eadẽ epła alexandr:
qumq milia excedit annorum Ingca uꝰ hi¬
storia  mille ferme et crecentos habet abipsi
belipͥncipatu. quẽ regem et ille egitiꝰ i eꝰ¬
demregni pouit exordio. ꝑsarum aute et ma¬
cedonum imꝑium usq ad ipsum alexaudrum
constituit cũ apud g̃cos in acedonum usq ad
mortem alexandri quadringenti octoguita
quinq repꝑiantur: Fsarum uͦ donec ip̃siꝰ ae¬
tantur: Longe itaq hi numeri annorũ illis
egiptus sunt minores. nec eis etiain siter tantũ
computarent᷑ ȩquarent᷑: Phibent᷑ enim egip¬
tũ quondam tam breues annos habuisse. ut
quat̾is m̃sib finirent᷑ Unde annus plenior
et uerior quał nunc et nob̾ et illis ẽ. treseorũ
annos complectebat᷑ antiquos: S nec sic qͥdẽ
ut dixi greca egipciȩ numero tempumcon¬

Expanded text:
sacrae aput illos haberentur, continet etiam regsacrae aput illos haberentur, continet etiam regna, quae Graeca quoque nouit historia; in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum; in Graeca uero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu, quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio; Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum, constituit, cum aput Graecos Macedonum usque ad mortem Alequinque reperiantur; Persarum vero, donec ipsius Ale computentur. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores, nec eis, etiamsi ter tantum computarentur, aequarentur. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse, ut quaternis mensibus finirentur. Unde annus plenior et verior, qualis nunc et nobis et illis est, tres eorum annos complectebatur antiquos. Sed ne sic quidem, ut dixi, Graeca Aegyptiae numero temporum con
Abbreviated transcription (Latin):
gantur homines ad exiguam paucitatẽ exqͦ¬
rumꝓgenie cursus multitudo pͥstina repare.¬
tur: Ac sic identidem repꝑiri et institui qͣsi
pͥma: cum restituant᷑ potiꝰ q̃ fuerant illis
nimiis uastacionibꝰ int̾rupta et excinta: &¬
terum hominem nͥ ex homine existere om̃i¬
no non posse: Dicunt autẽ qđ putant: ñ
qđ sciunt: Fallunt eos eciam quȩdã m̃dacis¬
simȩ littere quas ꝑ hibent in historia cemꝑũ
multa annorũ milia continere. cum ex litteris
sacris ab institurione hominis ñũdum comple¬
ta annorum sex milia computemꝰ Unde ne
mulca dispucem quem ad modum illarum
luterarũ in quͥb longe plura annorũ milia
referuntur uanitas refallatur. et nulla in ilt
rei huiꝰ idonea repꝑiatur auctoritas. illa epła
alexandri magni ad olimpiadem matrẽ suã
quam scripsit narrationem cuiꝰdam egipcii
sacerdotis in sinuans. quã ꝓtulit ex literis q̃

Expanded text:
gantur homines ad exiguam paucitatem, ex qugantur homines ad exiguam paucitatem, ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur, ac sic identidem reparari et institui quasi prima, cum restituantur potius quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta; caeterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. Dicunt autem quod putant, non quod sciunt. 2. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae, quas perhibent in historia temporum multa annorum millia continere: cum ex Littersacris ab institutione hominis nondum conpleta annorum sex milia conputemus. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum, in quibus longe plura annorum milia referuntur, uanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam, quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans, quam protulit ex litteris quae
Abbreviated transcription (Latin):
dicendum: Ex uno quippe homine quẽ pͥmũ
ds̃ condidit genus humanum sumpsit exor¬
dium. scđdm sc̃ȩ scripture fidem. quȩ mirabile
auccoritatem ñ inmeritohabet inorbem trarũ
atq in om̃ib gentib quas sibi eẽ. credituras int
&̧tera uera quȩ dixit. uera diuinitate p̃dixit:
entium qͥd loquant᷑ de nacura uł insticitio¬
ne geueris humani: Alii namq sicut de ipo¬
so mundo crediderunt semꝑ fuisse homines
opinant᷑. Unde ait et apuleiꝰ cum hoc ani¬
mantium genus describet singillatim morta¬
lescuncłi cm̃ uniũsogenere ꝑ ppetui Et cum
illis dictum fuerit. si semꝑfuerit humanum
lenares aussi liberalium quarũq rerum in¬
q artium institutores. ut a quibꝰ pͥmum illa
uł illa regio parsq t̾rarum. illa atq illa m¬
sula in coliceꝑit: respondent diluuis et con¬
flagrationib ꝑcerta int̾ualla temꝑũ. ñ qͥdẽ
om̃ia s plurima t̾rarum ita uastari ut redi¬

Expanded text:
dicendum. Ex uno quippe homine, quem primum dicendum. Ex uno quippe homine, quem primum Deus condidit, genus humanum sumpsit exordium secundum sanctae scripturae fidem. quae mirabilem auctoritatem non inmerito habet in orbe terrarum adque in omnibus gentibus, quas sibi esse credituras inter cetera uera, quae dixit, uera diuinitate praedixit. entium quid loquantur de natura uel institutione generis humani. Alii namque, sicut de ipso mundo crediderunt, semper fuisse homines opinantur. Unde et ait Apuleius, cum hoc animantium genus describeret: \'Singillatim mortales, cuncti tamen uniuerso genere perpetui.\' Et cillis dictum fuerit, si semper humanum genuria, narrans qui fuerint quarumque rerum inum aliarumque artium institutores, vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum, illa atque illa insula incoli coeperit: respondent, diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia, sed plurima terrarum ita vastari, ut redi
Abbreviated transcription (Latin):
ati sunt. istis mala uoluntate cadentibꝰ. illiam¬
pliꝰ aduiti. ad eam beatitudinis plenitudinem
unde se numqͣm casuros cercissimi fierent ꝑue¬
nerunt. sicut iam etiam in libro queni sequit᷑
iste cractauimus Confitendum ẽ. gͥ cum debi¬
ta laude creatoris. ñ ad solos scos homines ꝑti¬
nere: uerum etiã de sc̃is angłis posse dici qđ
angłorũ bonũ eẽ. qđ scriptum ẽ. Michi autẽ
ad herere dõ bonumẽ. Hoc bonum quib com¬
mune ẽ. habent et cum illo cui adherent et int̃
se scãm societatẽ. et siuit una ciuitasclĩ eadẽq
uiuum sacrificium eiꝰ. uiuumq templum eiꝰ:
Cuius pars quȩ coniungenda in mortalib an¬
głis. ex mortalib hominib cong̃gat᷑. et nunc
mortalit̾ ꝑ egrinatur int̾ris. uł ineis qui morce
obierunt secietis animarũ receptis sedib q re¬
quiescit: eodem dõ creante quẽa dmodum exor
ta sit. sicuc de angłis diccum ẽ. tam uideo eẽ.

Expanded text:
ati sunt, istis mala uoluntate cadentibus illi amati sunt, istis mala uoluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, peruenerunt; sicut iam etiam in libro, quem sequitur iste, tractauimus. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere, uerum etiam de sanctis angelis posse dici, quod angelorum bonum esse. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Hoc bonum quibus commune est, habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una ciuitas Dei eademque uiuum sacrificium eius uiuumque templum eius. Cuius pars. quae coniungenda inmortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mortaliter peregrinatur in terris uel in eis, qui mortem obierunt, secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit, eodem Dta sit, sicut de Angelis dictum est, jam video esse
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse: insolo desidio remansuram: nisi ille
qui bonam naturã ex nichilo sui capacem fe¬
cerat. ex se ipso faceret implendo meliorem.
pͥus faciens excitando auidiorem : Nam et
hoc discutiendum ẽ. si boni angłi ipsi in se
feceriunt uoluntatẽ bonam: utrum aliqua
eam. an nulla uoluntate fecerunt: Di nulla:
utiq nec fecerunt: Si aliqua: utrum mala
aͬbona: Si mala: quomͦ eẽ. potuit mala uo¬
luntas bonȩ uoluntatis effectrix e Si bona:
iam ergo habebant: Et istam quis fecerat
nͥ ille qui eos cum bona uoluntate idẽ. cum
amore casto. quo illi adhererent creauit. simul
eis et condens naturam. et largiens grãm:
Unde sine bona uoluntate hoc ẽ. di amore.
numqͣm scõs angłos fuisse credendumẽ. Isti
autem qui cum bonicreati eẽnt. cm̃ mali sunt
mala ꝓpͥa uoluntate qͣm bona natura ñ fecit
nisi cum abono sponte defecit ut mali causa
non sit bonum s defectus a bono: aut mino

Expanded text:
fuisse in solo desiderio remansuram, nisi ille, fuisse in solo desiderio remansuram, nisi ille, qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso faceret inplendo meliorem, prius faciens excitando auidiorem? Nam et hoc discutiendum est, si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam uoluntatem, utrum aliqua eam an nulla uoluntate fecerunt. Si nulla, utique nec fecerunt. Si aliqua. utrum mala an bona? Si mala, quo modo esse potuit mala uoluntas bonae uoluntatis effectrix? Si bona, iam ergo habebant. Et istam quis fecerat nisi ille, qui eos cum bona uoluntate, id est cum amore casto quo illi adhaererent, creauit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona uoluntate, hoc est Dei amore, numquam sanctos angelos fuisse credendum est. Isti autem, qui, cum boni creati essent, tamen mali sunt mala propria uoluntate, quam bona natura non fecit, nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum, sed defectus a bono, aut minor
Abbreviated transcription (Latin):
sent suitiq noluissent: Si autẽ boni angłi
fuerunt pͥus sine bona uoluntate eamq
uise ipsi dõ ñ oꝑante fecerunt: Ergo melio¬
res a se ipsis qͣm ab illofacti sunt : Absit Qͥd
enim erant sine bona uoluntate nisi mali:
Aut si ꝓptea ñ mali quia nec mala uolun.¬
tas eis iner̾at : neq enim ab ea quã nũdum
cȩꝑant habere defecerant: certe nondũ cales
nondum tam boni qͣm eẽ cum bona uolunta¬
te cȩꝑunt: At si non potuerunt se ipsos facere
meliores qͦm eos ille fecerat quo nemo melius
quicqͣm facit : ꝓfecto ẽt honam uoluntatem
qua meliores eẽnt. nͥ oꝑante aduitorio crea-¬
coris habere non possent: Et cum id egit eorũ
uoluntas bona. ut non ad seipsos quominus
erant. s ad illum qui summe ẽ. conũcerent᷑.
eiq ad herentes magis ẽẽnt. eiꝰq participati¬
one sapient̃ beateq uiuerent. quid aliud
ostenditur nͥ uoluntate quã libet bonã inopẽ¬

Expanded text:
sent. si utique noluissent. Si autem boni angeli sent. si utique noluissent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona uoluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt. Absit. Quid enim erant sine bona uoluntate nisi mali? Aut si propterea non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat neque enim ab ea, quam nondum coeperant habere, defecerant, certe nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona uoluntate coeperunt. At si non potuerunt se ipsos facere meliores, quam eos ille fecerat, quo nemo melius quidquam facit: profecto et bonam uoluntatem, qua meliores essent, nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. Et cum id egit eorum uoluntas bona, ut non ad se ipsos, qui minus erant, sed ad illum, qui summe est, conuerterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque uiuerent: quid aliud ostenditur nisi uoluntatem quamlibet bonam inope