comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ ait Ouidius .u. libro faustorum.
Rays amalthea eretea nobil yda
Dicit᷑ ĩsilius occuluisse iouem
¶ Rea la scelse gia ꝑcuna fida. Rea fuit re¬
gina cretensis que alio noĩe dr̃ opis, ul cy¬
bele. q̃ apaganis olim mat̾ deorum appel¬
lata ẽ. In cuiꝰ honorẽ ⁊ filioꝵ suoꝵ romaĩ
illud maximũ templũ fecert ꝙ patẽo an¬
tiꝗtꝰ dicebat᷑. Huic itaq regine dũ graui¬
da ẽẽt Satumus uir eius mandauit ꝙ
quicꝗd pare̾t mox sͥ representaret᷑. Hũe¬
rat eͥ aboraculo in responsum ꝙ ip̃e erat
filiũ hĩturus ꝗ ipm de regno fugaret.
Uñ uolebat filium si sͥ nasce̾t᷑ occidẽ. ꝑꝑ¬
ea mandauit uxori ut oͥ quieꝗt pareret
p̃sentaret. S regina cũ puerum peꝑisset
eius pulcritudine delectata. nĩpħis eũ
alendũ in yda cretensi studuit commen¬
dare. Ip̃a uero a saturno int̾rogata ubi e¬
rat et quid erat quod peꝑat lapillum cã¬
didum panno inuolutum eidẽ regi mon¬
stinuit dicẽs se illum lapillum eandidũ

Expanded text:
 ait Ovidius, V libro Faustorum: Nays amalthea cretea nobilis Yda, Dicitur in silvis occuluisse Iovem. vv. 100-102 Rea la scelse già per cuna fida. Rea fuit regina cretensis que alio nomine dicitur Opis, vel Cybele; que a paganis olim mater deorum appellata est; in cuius honorem et filiorum suorum Romani illud maximum templum fecerunt quod Pantheon antiquitus dicebatur. Huic itaque regine, dum gravida esset, Saturnus vir eius mandavit quod quicquid pareret mox sibi representaret. Habuerat enim ab oraculo in responsum quod ipse erat filium habiturus qui ipsum de regno fugaret; unde volebat filium, si sibi nasceretur, occidere. Propter ea mandavit uxori ut sibi quicquit pareret presentaret. Sed regina, cum puerum peperisset, eius pulcritudine delectata, nimphis eum alendum in Yda cretensi studuit commendare. Ipsa vero a Saturno interrogata ubi erat et quid erat quod peperat, lapillum candidum panno involutum eidem regi monstravit, dicens se illum lapillum candidum
Abbreviated transcription (Latin):
la ncera del sangue ⁊ ẽ. Hic incipit pͥ¬
mus giro in quotractat autor de uiosẽ¬
tia que ex̾cetur inꝓximum. Cuius peã
ẽ ꝙ punitur in quadam fouea plena
sanguine bullienti Incireuitu euiꝰ foree
ponit centauros arcub ⁊ sagittis arma¬
tos. qui quidem tenent typum ⁊ figu¬
ram iuosentie qr ip̃i primo humana
libertatem cũ equis ꝑuiolentiam cõtur¬
barunt.
¶O eieca cupidigia ⁊ ira folle. Hic exela

Expanded text:
la riviera del sangue, etc. Hic incipit primus giro, in quo tractat autor de violentia que exercetur in proximum. Cuius pena est quod punitur in quadam fovea plena sanguine bullienti; in circuitu cuius fovee ponit Centauros, arcubus et sagittis armatos, qui quidem tenent typum et figuram violentie, quia ipsi primo humanam libertatem cum equis per violentiam conturbarunt. O cieca cupidigia et ira folle. Hic excla
Abbreviated transcription (Latin):
entia enim siue ꝯcordia ut ip̃e ponit est
dissolutio uniuersi siẽ econtra discordia
ẽ coadunatio ⁊ ꝯẜuatio omniũ creatũa¬
rum. Ut ait intextu. Io ꝑesauacheluniu̾¬
so sentisse amore ꝑloquale e chicreda che
il mondo piuuolte sia conu̾so inchaos .i.
inconfusionem siue millam primam ⁊
primordialem materiam ex qua creatus
ẽ mundus. De qua primordiali maͣ ait
Unus erat coto nature uultus ĩ orbe.
Que dixe chaos nidis ĩdigestaq moles.
¶Et nota ꝙ chaos accipitur duob modis.
¶Primo emm accipitur ꝓdistantia locoꝵ
ut in euangelio beati Luce dicit᷑. Int̾ noᷤᷤ
⁊ uos chaos magnum finnatumẽ. So
modo accipit ꝓ primaria reꝵ confusioe.
ut hic. Uult itaqz dicere hie uirgilius ꝙ
qn inpassione xp̃i terra tremuĩt ꝙ ipse
credidit ẜmopinionẽ empedoeles ꝙ mũ¬
dus sentiret dominium amoris/ ex quo
dominio deꝑiret.

Expanded text:
entia enim sive concordia, ut ipse ponit, est entia enim sive concordia, ut ipse ponit, est dissolutio universi, sicut e contra, discordia est coadunatio et conservatio omnium creaturarum. Unde ait in textu: «Io pensava che l'universo / sentisse amore per lo quale è chi creda / che il mondo più volte sia converso in chaos», idest in confusionem, sive in illam primam et primordialem materiam ex qua creatus est mundus. De qua primordiali materia Unus erat toto nature vultus in orbe. Quem dixere chaos: rudis indigestaque moles. Et nota quod chaos accipitur duobus modis: Primo enim accipitur pro distantia locorum, ut in Evangelio beati Luce dicitur: Inter nos et vos chaos magnum firmatum est. Secundo modo accipitur pro primaria rerum confusione, ut hic. Vult itaque dicere hic Virgilius quod quando in passione Christi terra tremuit, quod ipse credidit, secundum opinionem Empedoclis, quod mundus sentiret dominium amoris, ex quo dominio deperiret.
Abbreviated transcription (Latin):
aũt sunt labennti. ¶ Primus megyꝑ¬
in ycalya. Om̃s ita ꝯstrueti ut dissolu̾e
eos nee secula quidem possint. Hucus
tremo sichipensai cheluniuso
sentissamor ꝑ loquale chicreda
Piuuoltelmondo inchaos conu̾so.
⁊ intm̃tremuit ꝙ ego uirgilius credidi
sentirent amorem ꝑ quẽ amorẽ ẽ qui
⁊ sur destructionem. Ad euius snĩe euidẽ¬
tiam clanorem ẽ sciendum ꝙ quidam
phs qui nocatus est empedoeles dequo¬
fit mentio supra in primo circulo cãtu
quinto posuit ꝙ omnia fcã sunt ex du¬
ob principiis .s. amore ⁊ odio. Et po¬
suit ꝙ qñ odium est int̾ ip̃a ereata tñc
bene reguntur ⁊ gubernant om̃ia. ꝗa
unum elementum alt̾ius inuidia op¬
time operat᷑. S qñ inter ip̃a creata ẽet
amor posuit ꝙ tune mundus dissolu̾e¬
tur:. quia ꝑꝑconcordiam elementa abin¬
uicem dissentirent. Et sic ꝑistum modũ
posuit ꝙ plurib uicib mundus erat de¬
struetus ⁊ iterum erat factus. ¶Coueĩ¬

Expanded text:
autem sunt laberinti: primus in Egypautem sunt laberinti: primus in Egypin Ytalya; omnes ita constructi ut dissolvere eos nec secula quidem possint. Hucusqtremò sì, ch'i' pensai che l'universo sentiss'amor, per lo qual è chi creda più volte 'l mondo in chaos converso; et intantum tremuit quod ego Virgilius credidientirent amorem; per quem amorem est qui et sui destructionem. Ad cuius sententie evidentiam clariorem est sciendum quod quidam phfit mentio supra in primo circulo, cantu quinto, posuit quod omnia facta sunt ex duobus principiis, scilicet amore et odio. Et posuit quod quando odium est inter ipsa creata, tunc bene reguntur et gubernantur omnia, quia unum elementum alterius invidia optime operatur. Sed quando inter ipsa creata esset amor, posuit quod tunc mundus dissolveretur, quia propter concordiam elementa ab invicem dissentirent. Et sic per istum modum posuit quod pluribus vicibus mundus erat destructus et iterum erat factus. Conveni
Abbreviated transcription (Latin):
sue prudentie dum a morte capit cepit
mortẽ. Uñ canit ecc̃a. Qͥ mortem nram
moriendo destrux̃ ¶elꝑ labenntũ pos¬
sumus acciꝑe limbum inquem xp̃e die
sue passionis descendit. Diabolum liga¬
uit. ianuas inferni ꝯfregit. patres sc̃os
ĩ eduxit. ⁊ sic in deuictor gloriosus ascẽ¬
dit. S qr mentio frã ẽ de laberinto iu¬
deamus quid sit: ⁊ quot fu̾int laberin¬
ti. ¶ Laberintus eͥ ubi fuit minotaurus
ielusus fuit qui dam carcer horriduo ⁊
plexis panetib edificium qualis ẽ apd
eretam a dedalo factus ubi fuit minota¬
uius inclusus. In quo siquis introient
siñ glomẽ lini exitum inuenire nõ pͭ
Cuius edificii talis ẽ situs ut aꝑiẽtib
fores conitruum intus t̾ribile audiat᷑.
Descenditur aũt centenis ultra gradi¬
b. Intus simulaera ⁊ mõstrifiee effigi¬
es in ꝑtes diu̾sas transitus innum̾i ꝑte
nebras/ ⁊ ceter ad errorem ingredienti¬
um fc̃a ita ut de tenebris eius ad lucem
uenire impossibile uideatur. Quatud

Expanded text:
capitur, cepit mortem. Unde canit Ecclesia: Qui mortem nostram moriendo destruxit. Vel per laberintum possumus accipere Limbum, in quem Christus die sue passionis descendit, diabolum ligavit, ianuas Inferni confregit, patres sanctos inde eduxit, et sic inde victor gloriosus ascendit. Sed quia mentio facta est de laberinto, videamus quid sit et quot fuerint laberinti. Laberintus enim, ubi fuit Minotaurus inclusus, fuit quidam carcer horridus et plexis parietibus edificium, qualis est apud Cretam a Dedalo factus, ubi fuit Minotaurus inclusus; in quo si quis introierit sine glomere lini, exitum invenire non potest. Cuius edificii talis est situs, ut aperientibus fores tonitruum intus terribile audiatur; descenditur autem centenis ultra gradibus; intus simulacra et monstrifice effigies, in partes diversas transitus innumeri per tenebras, et cetera ad errorem ingredientium facta, ita ut de tenebris eius ad lucem venire impossibile videatur. Quatuor
Abbreviated transcription (Latin):
laberinto tͥbutarii puen athenaꝵ. Dr̃
ħo intrando illum labitur intus. nt di¬
ceturĩ. sic mundum intrãtes ꝑ diu̾sa
pecca labunt᷑. Pminotaurum uo qui
intrantes pueros deuorabat dyabolu
intellige quianimas deuorat ⁊ sͥ incor

Expanded text:
laberinto tributarii pueri Athenarum. Dicitur laberinto tributarii pueri Athenarum. Dicitur  quia homo intrando illum <labitur intus>, ut dicetur infra, sic mundum intrantes per diversa peccata labuntur. Per Minotaurum vero, qui intrantes pueros devorabat, dyabolum intellige, qui animas devorat et sibi incorp
Abbreviated transcription (Latin):
rius apparebit. ¶Sz circa istã ystoriam
siue fabulam duo principaliter sũt uidẽ¬
da ¶Primunie ueritas hystorie ¶Sin
u̾o allegoria fabule. Ueritas ystorie ẽ
ista. In regno namq cretensi fuit ꝗdam
notarius regis minois nomine tamus
que regina pasiphe dilex̃. ⁊ cum eo ĩ do¬
mo Uedali occulte ꝯubuit. S qr gemi¬
nã figuram ẜm poetas genuir qr medi
homo ⁊ medius taurus i deo dicitur q̃d
humana fuir genita aminoe inhuma¬
na u̾o atauro. Uħ puer natus dictus est
minotaurus qͣiminois ⁊ taurifilius.
S reu̾a ħo mhumanus fuit. Dedalũ
aut in laberinto melusum regina cor
corruptis custodib relaxauit. Et iñ fa¬
bulose dictum ẽ ipi alis assumptis u¬
na cum filio aduolasse. ¶legorice
ãt istam fabulam sic accipimus. Iste
eͥ laberintus mundũ significat qr plenꝰ
ẽ omni fallacia ⁊ errore. Rãmundum
intrantes nescuint exire de illo siẽ nec de

Expanded text:
rius apparebit. Sed circa istam ystoriam rius apparebit. Sed circa istam ystoriam sive fabulam duo principaliter sunt videnda: Primum est veritas hystorie; secundum vero, allegoria fabule. Veritas ystorie est ista: In regno namque Cretensi fuit quidam notarius regis Minois, nomine Taurus, quem regina Pasiphe dilexit et cum eo in domo Dedali occulte concubuit. Sed quia geminam figuram secundum poetas genuit, quia medius homo et medius taurus, ideo dicitur quod humana fuit genita a Minoe, inhumana vero a tauro. Unde puer natus dictus est Minotaurus, quasi Minois et Tauri filius. Sed re vera homo inhumanus fuit. Dedalum autem in laberinto inclusum regina cor corruptis custodibus relaxavit. Et inde fabulose dictum est ipsum, alis assumptis, una cum filio advolasse. Allegorice autem istam fabulam sic accipimus: Iste enim laberintus mundum significat, quia plenus est omni fallacia et errore. Nam mundum intrantes nesciunt exire de illo, sicut nec de
Abbreviated transcription (Latin):
rant destinati. Theseus aũt ueniens
incretam abadriagne filia Reg̃ ereten¬
sis diligit᷑. ⁊ obhoe abipã sagaciter edo¬
cet̃ quomõ abip̃o minotauro nõ solum
euadat.sed insuꝑ quomodo ip̃m occidat
⁊ deipõpostea exeat laberinto. Dedit eĩ
sͥunum globum fili cum quo sic̃ intra¬
ret exitum in uenire ualeret. ac ⁊̃ quas¬
dam pallas piee lana ⁊ farina ꝯfectas
mandans ei ut cuniminotaurus os p̃
fam̾e ⁊ bestiali iracundia aꝑiret ꝙillaᷤᷤ
pallas ꝓieeret inos eiꝰ. Iõ infm ait inte¬
ammaestrato dala tua sorella. Ꝙ cũ
theseus omnia q̃ adriagnes eu docuerat
ꝑfecisset minotaurum ipmn occidit/ ⁊ de
laberinto liber ⁊ saluus exiuit. S cũ mi¬
nos ꝯꝑisset ꝙ redalus uaccã ligneã fe¬
cerat ⁊ ibi reginam ĩcluẜat. ip̃m ⁊ filiu
ciꝰ ycarum in laberintum reclusit. S il¬
li alis sibi impositis de laberinto exme¬
runt sicut ĩ inoctauo cͥculo. cãtu.xuii. cła¬

Expanded text:
rant destinati. Theseus autem, veniens rant destinati. Theseus autem, veniens in Cretam, ab Adriagne, filia regis Cretensis, diligitur, et ob hoc ab ipsa sagaciter edocetur quomodo ab ipso Minotauro non solum evadat, sed insuper, quomodo ipsum occidat et de ipso postea exeat laberinto. Dedit enim sibi unum globum fili cum quo, sicut intraret, exitum invenire valeret; ac etiam quasdam pallas, pice, lana et farina confectas, mandans ei ut cum Minotaurus os pre fame et bestiali iracundia aperiret, quod illas pallas proiceret in os eius. Ideo infra ait in teammaestrato da la tua sorella, Quod cum Theseus omnia que Adriagnes eum docuerat perfecisset, Minotaurum ipsum occidit et de laberinto liber et salvus exivit. Sed cum Minos comperisset quod Dedalus vaccam ligneam facerat et ibi reginam incluserat, ipsum et filium eius Ycarum in laberintum reclusit. Sed illi, alis sibi impositis, de laberinto exiverunt, sicut infra in octavo circulo, cantu XVII, cla
Abbreviated transcription (Latin):
tus minotaurus ho quidam.s.inhua¬
nus ut dic̃ magr̾ in ystoriis scolasticis.
Uidens aũt minos talẽ filium sͥ natu
uiter comprehendit .s. Adulterium re-¬
gine ¶Partum ipius adulterii mõstre¬
osum. ¶aberintum a uedalo fabricatũ.
¶ ⁊ imꝑo minotaurum inclusum Dicẽs.
¶reu̾ar opꝓbriũ gniͣs fedumq patebat
Matris adulterĩ monstrinouitate bifor ᷤᷤ.
Destinat hẽminos thalamiremou̾e pudoe.
Multipliciq domo cecisq ineludẽ tectis.
Uedalus ĩgenio fabre celeberrimꝰ artis
Poĩt opus. turbaq notas. ⁊ liua flexu
Uucit in errorem uariaꝵ abage marũ.
Et cum ipẽ minos athenieses tã atroci
prelio subiugasset ꝙ tenebant᷑ annuatĩ
ip̃i athenienses suos pueros nutteͣ deyo¬
randos. U̾t nonum annũ tributi ceci¬
dit sors suꝑ egei Regis filium ꝗuocaba¬
tur cheseus clamanti uniu̾so ppło athe¬
nar ꝙ ꝑ illos nouem transactos an¬
nos filii eoꝵ minotauro deuorãdi fue¬

Expanded text:
tus Minotaurus, homo quidam, scitus Minotaurus, homo quidam, scinus, ut dicit magister in ystoriis scolasticis. Videns autem Minos talem filium sibi natum, viter comprehendit, scilicet adulterium regine, partum ipsius adulterii monstruosum, laberintum a Dedalo fabricatum, et in ipso Minotaurum inclusum, dicens: Creverat opprobrium generis, fedumque patebat Matris adulterium monstri novitate biformis; Destinat hunc Minos thalami removere pudorem Multiplicique domo cecisque includere tectis. Dedalus ingenio fabre celeberrimus artis Ponit opus, turbaque notans, et lumina flexu Ducit in errorem variarum ambage viarum. Et cum ipse Minos Athenienses tam atroci prelio subiugasset, quod tenebantur annuatim ipsi Athenienses suos pueros mittere devorandos, post nonum annum tributi cecidit sors super Egei, regis filium, qui vocabatur Theseus, clamanti universo populo Athenarum quod per illos novem transactos annos filii eorum Minotauro devorandi fue
Abbreviated transcription (Latin):
linfamia diereti era discesa. Ista cretẽ¬
sis in famia fuit quidam nir inhuma¬
niis filius regis Mmoys ꝯuadietus ẽ
Minotaurus. Cuius ystoria ħ ẽ. Dum
pasiphe uxor Mmois regis cretensio
puscritudine unius taui ut porte diẽt
płimum capta eẽt rogauit ped̾alũ qui
erit ualde ingeniosus ut maminueĩ
ret ⁊ modum quõ ip̃a cum illo tauro
quem tantum amabar concumbere
posset. Dedalus aũt uir summi ĩge¬
nii uaccam ligneam uacuam intus
fecit quam corio unius pulcemme yac¬
ee quamille taurus ardenter amabat
ccoꝑuit ⁊ ibi intus reginam pasiphẽ¬
abscondit. Taurus u̾ouisa uacca adeã
cucurat ⁊ ypamymaginans ẽẽ uacẽa
cum regina ꝯcubuit uñ uirgꝰ inbucho¬
licis.
¶Pasiphen niuei solatur amore iuuẽci.
Ha uirgo infelix que te dementia cepit.
Uurginemuocat eam uͥgilius. nõ ꝙ nĩgo
ẽẽt qr iã mat̾ fuaͣt fedre. Adriagnes ⁊ ã¬
drogei.s a iridi ⁊ pulcra etate uirginẽ
eam uocat. Ex quo con cubitu fuit geni¬

Expanded text:
l'infamia di Creti era discesa. Ista Cretensis infamia fuit quidam vir inhumanus, filius regis Minoys, qui dictus est Minotaurus. Cuius ystoria hec est: Dum Pasiphe, uxor Minois regis Cretensis , pulcritudine unius tauri, ut poete dicunt, plurimum capta esset, rogavit Dedalum, qui erat valde ingeniosus, ut viam inveniret et modum quomodo ipsa cum illo tauro, quem tantum amabat, concumbere posset. Dedalus autem, vir summi ingenii, vaccam ligneam vacuam intus fecit, quam corio unius pulcerrime vacce, quam ille taurus ardenter amabat, cooperuit, et ibi intus reginam Pasipheabscondit. Taurus vero, visa vacca, ad eam cucurrit, et ypsam ymaginans esse vaccam, cum regina concubuit. Unde Virgilius in Bucholicis: Pasiphen nivei solatur amore iuvenci. Ha, virgo infelix, que te dementia cepit? Virginem vocat eam Virgilius, non quod virgo esset, quia iam mater fuerat Fedre, Adriagnes, et Androgei, sed a viridi et pulcra etate virginem eam vocat. Ex quo concubitu fuit geni
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ thesis ꝙ est positio. in theseus bona po¬
sitio. Et xp̃s ⁊ bona fecit iuxta illud bñ
omnia fecit. ⁊ in bonum signum positu ᷤ
ẽ. iuxta illud qd̾ dixit symeon ad mari¬
ammatremeius. Ecce hic positus est ĩ
ruinam ⁊ in reẜrectionẽ multorum ini
isił. Sieut theseus fuit ruina minotani
que int̾fecit. ⁊ reẜrectio .i. liberatio a the¬
narum que atributo ꝑipm̃ liberate sũt.
Dux aũt theseus dr̃ athenanun et bñ
xp̃m ducem et̾nitatis signifieat. Int̾pre¬
tantur enim athene eterne suie immor¬
tales abathanatos ꝙ ẽ immortalitas yl
cem ⁊ pilos.i. carnem ⁊ sanguinem in
sua potestate ponendo. ⁊ siegenus hũa¬
num abeius domimo liberauit sieut li¬
beraint thescus ppłm athenarum. S no¬
ta ꝙ theseus ꝯsilio ⁊ auxilio adriagnes

Expanded text:
 thesis quod est <positio>; inde theseus, <bona positio>. Et Christus et bona fecit, iuxta illud <bene omnia fecit, et in bonum signum positus est>, iuxta illud quod dixit Symeon ad Mariam matrem eius: Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel; sicut Theseus fuit ruina Minotauri, quem interfecit, et resurrectio, idest liberatio, Athenarum, que a tributo per ipsum liberate sunt. Dux autem Theseus dicitur Athenarum et bene Christum ducem eternitatis significat. Interpretantur enim Athene eterne sive immortales, ab athanatos, quod est <immortalitas>, vel cem et pilos, idest carnem et sanguinem in sua potestate ponendo, et sic genus humanum ab eius dominio liberavit, sicut liberavit Theseus populum Athenarum. Sed nota quod Theseus consilio et auxilio Adriagnes
Abbreviated transcription (Latin):
Ra loloco ou ascender la nua
uemmo al pestro. Lict̾am sic ꝯstrue.
Ille locus ubi ripam descendere ueni¬
mus erat alpestris .i. ualde durus ⁊ ar¬
duns siẽ sunt loca in alpib ubi nulla ui¬
a uł semita repitur.
Et ꝑ quel cheueranco: tal cogni uistane
sarebe schiua. Quasi dicat. Nonsolum
q aspitatem ille locus ꝑquem descendi¬
mus erat horridus pedibus adambula¬
dum. S erat omm iusui t̾ribił ⁊ abomi¬
nabiłio ⁊ ad uidendum. ⁊ hoc ꝓpt̾ illud
quod erat ibi .s. precipitium quod erat
adeo magnum ꝙ fundus ibi nullatenꝰ
uidebatur.
¶Quale quella ruina che nelfianco
diqua datrento la dice ꝑcosse
oꝑtremuoto op sostegno manco ⁊ c̃.¬

Expanded text:
ra lo loco ov'a scender la riva venimo, alpestro. Licteram sic construe: Ille locus ubi ripam descendere venimus erat alpestris, idest valde durus et arduus, sicut sunt loca in Alpibus, ubi nulla via vel semita reperitur. et, per quel che v'er'anco, tal, c'ogni vista ne sarebe schiva. Quasi dicat: Non solum propter asperitatem ille locus per quem descendimus erat horridus pedibus ad ambulandum, sed erat omni visui terribilis et abominabilis etiam ad videndum; et hoc propter illud quod erat ibi, scilicet precipitium quod erat adeo magnum, quod fundus ibi nullatenus videbatur.Qual è quella ruina che nel fianco di qua da Trento l'Adice percosse, o per tremoto o per sostegno manco, c
Abbreviated transcription (Latin):
deum. ¶ Prima punitur ĩ primo giro¬
ne in quodam .s. fluuio sanguinis bul
ingris pleno. ¶ Gertia u̾o punit᷑ in t̾tio
girone in quodam loco .s. arenoso ubi
conainne pluit ignis. ¶ Fraus aũt di¬
uiditur in duas partes .s. in deceptionẽ
⁊ ꝓdicionem. S qr decemmodis cõmit¬
titur fraus. Ideo decem locis punitur
que loca malebulgie nuncupantur.
¶ꝑditio u̾o qr quadriꝑtita ẽ idcrxo ĩ mͦi¬

Expanded text:
Deum. Prima punitur in primo girone, in quodam scilicet fluvio sanguinis bullnigris pleno. Tertia vero punitur in tertio girone, in quodam loco scilicet arenoso, ubi continue pluvit ignis. Fraus autem dividitur in duas partes, scilicet in deceptionem et proditionem. Sed quia decem modis committitur fraus, ideo decem locis punitur; que loca malebulgie nuncupantur. Proditio vero, quia quadripartita est, idcirco in
Abbreviated transcription (Latin):
tum aut ꝑꝑ debile fundamentum. Isto¬
natalis ẽ. Inter tridentum eĩ ⁊ transi¬
um est quidam mõs qui uocat barchꝰ.
⁊ iuxta istum montem ex latere tͥuisis
transit quidam fluinus qui appellatũ
actax. Iste ittq mons in qͣdam sui ꝑte
aut ꝑpterremotum aut ꝓpter debile fũ¬
damentum cum magna ualde ruma de¬
seendit inplanum. Et sie ad yma ru¬
endo ab unanpa fluuium actaeis pcus¬
sit. Nuuiꝰ uero taliter a monte ꝑcussus
fere ꝑ miliare recessit: tanta enim fuit
materia quam secum illa ruina ꝯtrax̃
num. Et in capite istiꝰ ruine inuenit mi¬
notuurum qui tenet typũ atq figuram
malitie et bestialitatis. Et sub nomie
malitie ⁊ bescialitatis ponit autor uio¬
lentiam atq fuudem. Liolentiam di¬
uidit intres ꝑtes ẜm ꝙ ħo pͭ ea triplicit̾¬

Expanded text:
t propter debilem fundamentum. Istoria talis est: Inter Tridentum enim et Trivisium est quidam mons qui vocatur Barchus, et iuxta istum montem, ex latere Trivisii, transit quidam fluvius qui appellatur Attax; iste itaque mons in quadam sui parte, aut propter terremotum aut propter debile fundamentum, cum magna valde ruina descendit in planum; et sic ad yma ruendo, ab una ripa fluvium Attacis percussit. Fluvius vero taliter a monte percussus, fere per miliare recessit; tanta enim fuit materia quam secum illa ruina contraxnum. Et in capite istius ruine invenit Minotaurum, qui tenet typum atque figuram malitie et bestialitatis. Et sub nomine malitie et bestialitatis ponit autor violentiam atque fraudem. Violentiam dividit in tres partes
Abbreviated transcription (Latin):
Osi discesi del cerchio primaio. gui
nel secondo. Sẽꝑ autor deuno cͥcu¬
lo descendit in alium quousq ꝑtĩgat
adcentrũ. Qͥa pͥmus arculus cingit
ẜm. ⁊ ẜs tertium ⁊ t̾tius quãtum. ⁊
sic de singulis. semꝑ minuit̃ atq strĩ¬
git᷑ locus. Et ꝙͣis iste circulus ẜs sit
minor primo nõ tñ ht̃ minorẽ penam.
immo maiorẽ. quia quanto magis descẽ¬
ditur canto maior penasentit᷑. Ideo seꝗt̃
pis loca debita assignare. uñuersus.
Cognitor ẽ uen minos adigitq fateri.
Et uirgilius .ui. encydoꝵ.
Qsitor minos urnam mouet ille silentũ
Conciliumq uocat uitasq ⁊ cͥmĩa discit.

Expanded text:
osì discesi del cerchio primaio / giù nel secondo. Semper autor de uno circulo descendit in alium quousque pertingat ad centrum. Quia primus circulus cingitsecundus tertium, et tertius quartum, et sic de singulis; semper minuitur atque stringitur locus. Et quamvis iste circulus secundus sit minor primo, non tamen habet minorem penam, immo maiorem: quia quanto magis descenditur, tanto maior pena sentitur. Ideo sequitur: pis loca debita assignare. Unde versus: Cognitor est veri Minos adigitque fateri. Et Virgilius, VI Eneydorum: Quesitor Minos urnam movet; ille silentum Conciliumque vocat vitasque et crimina discit.
Abbreviated transcription (Latin):
ebbi uiuo assai diquel chinolli
⁊ ora lasso ungocçiol daqua bramo.
In hoc notabili ẽuident̃ appet ꝙ ꝗ ĩ hac uita
ꝯsolatur inalia tubulatur. Impossibile ẽ
Secinidum notabile.
La rigida iustitia chemi fruga
trage cagion delloro oupeceai
ꝑmetter pu limie sospininfuga.
In hoc notabili notare debemꝰ ꝙ nõ solum
casti te ⁊̃ iudicabo. Iõ ait magr̾ adamus
Bigi da iustitia q̃ me cruciat suie pũgit cãz
trahit deloco in quo peceaui .i. ille locus a¬
menus ⁊ aꝗs abundans/ qr ibi peccaui sya
ꝯtinua recordatõe me crueiat ⁊ torm̃tat.

Expanded text:
ebbi vivo assai di quel ch'i' volli et ora, lasso! un gocciol d'aqua bramo. In hoc notabili evidenter apparet quod qui in hac vita consolatur, in alia tribulatur. Impossibile estSECUNDUM NOTABILE. La rigida iustitia che mi fruga trage cagion del loco ov'i' peccai per metter più li mie' sospiri in fuga. In hoc notabili notare debemus quod non solum casti, te etiam iudicabo. Ideo ait magister Adamus: Rigida iustitia que me cruciat, sive pungit, causam trahit de loco in quo peccavi; idest ille locus amenus et aquis abundans, quia ibi peccavi, sua continua recordatione me cruciat et tormentat.
Abbreviated transcription (French):
Poscia li uolse le nouelle spalle
⁊ dissalaltro iuoche buoso corra
como fattio carponperquesto calle
Cosi uidio la settiua çauorra
mutar ⁊ trasmutar ⁊ qui mi scusi
la nouita se fior salingua aborra
Et auegna che liocchimiei confusi
fosseralquanto ⁊ lanimo smagato
non poter quei fugirsi tãto chiusi
Chinonscorgesse ben puccio sciãcato
⁊ era que ke sol detre compagni
cheuenner prima nonera mũ tato
Laltrera quel chetu gauille piagni.

Expanded text:
Poscia li volse le novelle spalle, Poscia li volse le novelle spalle, e disse a l'altro: "I' vo' che Buoso corra, com'ho fatt'io, carpon per questo calle". Così vid'io la settima zavorra mutare e trasmutare; e qui mi scusi la novità se fior la penna abborra. E avvegna che li occhi miei confusi fossero alquanto e l'animo smagato, non poter quei fuggirsi tanto chiusi, ch'i' non scorgessi ben Puccio Sciancato; ed era quel che sol, di tre compagni che venner prima, non era mutato; l'altr'era quel che tu, Gaville, piagni.
Abbreviated transcription (French):
tantallungar quantaccorciauan quelle
Poscia li pie di rietro insieme attorti
diuentaron lomembro cheluom cela
elmiẜo del su nauea due porti
Mentre chel fummo luno ⁊ laltro uela
dicolor nuouo ⁊ generalpel suso
perluna parte ⁊ perlaltral dipela
Lunsi leuo ⁊ laltro cad de giuso
non torcendo pero le lucernempie
sotto lequai clascun cambiaua muso
Quel chera dricto il trasse uerletempie¬
⁊ ditroppa matena chen la uenne
uscix li orecchi de le gote scempie
Cio ehenoncor sen dietro ⁊ siritenne
diquel souerchio fenaso la faccia
⁊ lelabra ingrosso quanto conuenne
Quei che giaceua il muso innançi caccia
⁊ li orecchi ritira ꝑ latesta
come face lecorna la lumaccia
Et la ligua cauea uiuta ⁊ presta
primaparlar sifende ⁊ la forcutti
nelaltro sinchiude elfummo resta
anima chera fiera diuenuta
su folado fifuggi per lauallebe
el altro dietralui parlando sputa

Expanded text:
tanto allungar quanto accorciavan quelle. tanto allungar quanto accorciavan quelle. Poscia li piè di retro, insieme attorti, diventaron lo membro che l'uom cela, e 'l misero del suo n'avea due porti. Mentre che 'l fummo l'uno e l'altro vela di color novo, e genera 'l pel suso per l'una parte e da l'altra il dipela, l'un si levò e l'altro cadde giuso, non torcendo però le lucerne empie, sotto le quai ciascun cambiava muso. Quel ch'era dritto, il trasse ver' le tempie, e di troppa matera ch'in là venne uscir li orecchi de le gote scempie; ciò che non corse in dietro e si ritenne di quel soverchio, fé naso a la faccia e le labbra ingrossò quanto convenne. Quel che giacëa, il muso innanzi caccia, e li orecchi ritira per la testa come face le corna la lumaccia; e la lingua, ch'avëa unita e presta prima a parlar, si fende, e la forcuta ne l'altro si richiude; e 'l fummo resta. L'anima ch'era fiera divenuta, suffolando si fugge per la valle, e l'altro dietro a lui parlando sputa.
Abbreviated transcription (French):
a miseli lacoda tramendi
⁊ dietro perleren su laritese
Ellera abarbacata mainon fue
adalber sicome lorribil fiera
plaltrumembra auiticchio le sue
Poi sappiecar come dicalda cera
plopapiro suso uncolor bruno
chenone nero ancora elbianco more.
Li altri duenguardauano ⁊ ciascuno
gridaua ome agnel come timuti
quando napparuer due figure miste
muna faccia ouerandue perduti
uro alimento a lun dilor trafisse
sunperlapiaga ⁊ laltro perlabocca
nontrasmuto sicamendue le forme
acambiar lor materie fosser ꝓute
In sieme sirispuoẜ atai norme
chel ẜpente lacoda inforça fesse
el feruco ristrinsensieme lorme
Legambe con le cosce secostesse
sappiccarsi chenpoco la giuntura
non facea segno alcũ che si paresse¬
ollea la coda fessa la figura
che si perdeua la ⁊ la sua pelle
si facea molle ⁊ quella dila dura
uidi entrar lebraccia per la scelle
e due pie dela fiera cherancorti

Expanded text:
e miseli la coda tra 'mbedue e miseli la coda tra 'mbedue e dietro per le ren sù la ritese. Ellera abbarbicata mai non fue ad alber sì, come l'orribil fiera per l'altrui membra avviticchiò le sue. Poi s'appiccar, come di calda cera pche non è nero ancora e 'l bianco more. Li altri due 'l riguardavano, e ciascuno gridava: "Omè, Agnel, come ti mutin'apparver due figure mistein una faccia, ov'eran due perduti.ro alimento, a l'un di lor trafisse;'un per la piaga e l'altro per la bocca trasmutò sì ch'amendue le forme a cambiar lor matera fosser pronte. Insieme si rispuosero a tai norme, che 'l serpente la coda in forca fesse, e 'l feruto ristrinse insieme l'orme. Le gambe con le cosce seco stesse s'appiccar sì, che 'n poco la giuntura non facea segno alcun che si paresseogliea la coda fessa la figura che si perdeva là, e la sua pelle si facea molle, e quella di là dura. Io vidi intrar le braccia per l'ascelle, e i due piè de la fiera, ch'eran corti,
Abbreviated transcription (French):
Inde cessar le suopere biece
sotto la maça dereule che forse
sine die cento ⁊ non senti le diece
Mentre che si parlaua ⁊ ei trascorse
⁊ tre spinti uenner sotto noi
dequai neio nel duea mio saccorse
Senonquando gridar chisiete uoi
perchen ostra nouella sinstette
⁊ intendemo pura dessi poi
non liconoscea maei seguette
come suol seguitar ꝑ alcuncaso
chelun nomareun altro conuenette
Dicendo cianfa doue fiarimaso
perchio acio chel duca stessartento
mipuosildito su dalmento aluaso
Setuse or lector acreder lento
cio chi diro non sammarauillia
cheio cheluidi apenalmiconsẽto
omitenea leuate inlor lecillia
⁊ un ẜpente consei pie silancia
dinançaluno ⁊ tutta lui sappillia
Co pie dunezo li auinse la pancia
⁊ conliañterior le braçcia p̃se
por liaddento luna ⁊ laltra guancia
Li d̾iretani a lecosce distese

Expanded text:
onde cessar le sue opere biece onde cessar le sue opere biece sotto la mazza d'Ercule, che forse gliene diè cento, e non sentì le diece". Mentre che sì parlava, ed el trascorse, e tre spiriti venner sotto noi, de' quali né io né 'l duca mio s'accorse, se non quando gridar: "Chi siete voi?"; per che nostra novella si ristette, e intendemmo pur ad essi poi. Io non li conoscea; ma ei seguette, come suol seguitar per alcun caso, che l'un nomar un altro convenette, dicendo: "Cianfa dove fia rimaso?"; per ch'io, acciò che 'l duca stesse attento, mi puosi 'l dito su dal mento al naso. Se tu se' or, lettore, a creder lento ciò ch'io dirò, non sarà maraviglia, ché io che 'l vidi, a pena il mi consento. Com'io tenea levate in lor le ciglia, e un serpente con sei piè si lancia dinanzi a l'uno, e tutto a lui s'appiglia. Co' piè di mezzo li avvinse la pancia, e con li anterïor le braccia prese; poi li addentò e l'una e l'altra guancia; li diretani a le cosce distese,
Abbreviated transcription (Latin):
Nisto xuiiͦ eantu autor trnetat de tͣ ꝑte
t̾ti gironis inq̃ parte ponit usuranos
uanigne sedentes ⁊ ad collum pendentes bũ¬
sas hñtes. Et incip̃ ista t̾tia ꝑs istiꝰ t̾tii giro¬
nis misto cantu. Ibi.
Andai oue sedea lagente mesta. Et fut
misto codẽ cantu. Ibi.
Tornamindietro dalaĩe lasse. Et to de

Expanded text:
isto XVII cantu autor tractat de tertia parte tertii gironis, in qua parte ponit usurarios in igne sedentes et ad collum pendentes bursas habentes. Et incipit ista tertia pars istius tertii gironis in isto cantu, ibi: andai ove sedea la gente mesta. et finit in isto eodem cantu, ibi: torna'm'in dietro da l'anime lasse. Et tunc de
Abbreviated transcription (Latin):
Nisto.uiiͦii. cantu ꝓsequit᷑ qd in supi¬
ori incepit preambulum .s. ad circulũ
sextum in quo ponit hr̃ticos tumulatos.
⁊ incipit ibi. Uentro uintramo senzalcu¬
na guerra. Et funt in subsequenti cãtu
Ibi. Lonr̃o scender conuienesẜ tardo ciẽ.
Et tractat in isto cantu principalit tria.
¶Primo de trib furiis infernasib q̃ tenet
typum hrtice praũitatis. ¶So de gorgo¬
ne que tenẽt typunt̾roris ⁊ obliuionis.
Et tertio de quodam nuntio qui fuit mis¬
sus decelo ut portas panderet ciuitatis ꝗ
nuntius tenet figuram siũ silitudinem
uentatis que omnia seereta ⁊ abscõsa re¬
nelat.
Deductio textus deuuilgan in latinum.

Expanded text:
isto VIIII cantu prosequitur quod in superiori incepit preambulum, scilicet ad circulum sextum, in quo ponit hereticos tumulatos et incipit ibi: «Dentro vi 'ntramo senz'alcuna guerra», et finit in subsequenti cantu, ibi: «Lo nostro scender convien esser tardo», etc. Et tractat in isto cantu principaliter tria: Primo de tribus Furiis infernalibus, que tenent typum heretice pravitatis; secundo de Gorgone, que tenet typum terroris et oblivionis; et tertio de quodam nuntio, qui fuit missus de celo ut portas panderet civitatis, qui nuntius tenet figuram sive similitudinem veritatis, que omnia secreta et absconsa reelat. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
manõ tacer setu diqua entro eschi
diquei chebe or cosi la lingua ꝑnta
Epiange qui largẽto de franceschi
iuidi potrai dir quel da duera
la doue i ꝑeccatori stãno freschi
¶Tertio ponit quendam albatem uallis ũ¬
brose ꝗ fuit de illa nobili domo de papia
q̃ dr beecheria. Iste itaiq abbas muẽtlis

Expanded text:
ma non tacer, se tu di qua entro eschi, di quei ch'ebe or così la lingua pronta. E' piange qui l'argento de' Franceschi: <I' vidi> potrai dir <quel da Duera là dove i peccatori stanno freschi> ». Tertio ponit quendam abbatem Vallis Umbrose, qui fuit de illa nobili domo de Papia que dicitur Beccheria. Iste itaque abbas inventus
Abbreviated transcription (Latin):
te eũ inferiꝰ en ego reu̾tor ad huc adillã t̾¬
ram qͣm ego bñmuniui subaudi barat¬
tatorib. Ibi eͥ oĩs ciuis excepto bonturo
gandi ĩtueniente pecumia fit ibi adu̾biũ
affirmandi. Et his dcĩs illũ piciens uelo¬
cissiẽ ꝓaliis ut dix̾at retrocessit. Illa ãt
ponte alta uoce clamaĩt. hie non ht̃ locuz
sẽs ultus. In isto eͥ fliuuo alit̾ ꝙͣ in sercło
notat᷑. Et iõ situ nõ uis demĩs fricaturis
sr̾ius nõ ascendas. Pea ipin cũ plus ꝙͣ cẽ¬
tum uncis momordeĩt/ Dicẽtes uronice
coopte hie ludere te oportet. ita ꝙ occulte si
uales accaffi. Quid aũt istus accaffi re¬
sonet uel importet in expoĩtõe lictere appa¬
rebit. Et ad duẽ hic autor unã pulc̾rimã
figuram dicens. Nõ eͥ alit̾ quoq ab eorũ
uassall̃ faciunt subm̾gi ĩmedio caldarie
deatur ꝙ tusis hie abisto capite põtis pꝰt
aliquẽ scopulum ꝗ sit tͥ ꝓ schermo abscõ¬

Expanded text:
te eum inferius, en ego revertor adhuc ad illam tete eum inferius, en ego revertor adhuc ad illam terram quam ego bene munivi – subaudi barattatoribus –. Ibi enim omnis civis excepto Bonturo gandi, interveniente pecunia, fit ibi adverbium affirmandi –». Et his dictis, illum proiciens velocissime, pro aliis, ut dixerat, retrocessit. Illa auteponte alta voce clamarunt: «Hic non habet locum Sanctus Vultus. In isto enim fluvio aliter quam in Serclo notatur. Et ideo si tu non vis de nostris fricaturis, superius non ascendas». Postea ipsum cum plus quam centum uncis momorderunt, dicentes yronice: «Cooperte hic ludere te oportet, ita quod occulte si vales accaffi». Quid autem istud accaffi resonet vel importet, in expositione lictere apparebit. Et adducit hic autor unam pulcerrimam figuram dicens: Non enim aliter quoqui ab eorum vassalli faciunt submergi in medio caldarie deatur quod tu sis hic, ab isto capite pontis post aliquem scopulum qui sit tibi pro schermo abscon
Abbreviated transcription (Latin):
int̾im. Nc̃ u̾o sic diẽ. Balit̾ deponte in põ¬
tẽ aluid loq̃do ꝙ mea comedia cantare nõ
fissurã ⁊ alios plantus nanos subaudi
ꝗnte bulgie. ⁊ uidi eã mirbilit̾ obscura¬
tam. Et ponit hic quãdã ꝯꝑatõem ut illã
obscuritatẽ meliꝰ intelligere ualeamꝰ di¬
cens. Quał pix hiemali tp̃r in arçana re¬
netoꝵ ebullit ad reꝑandum nauigia sua
fracta. tał nõ arte ignis s arte diuina ebul¬
lit inferiꝰ una pegola dẽpsa intm̃ ꝙ inuiscat
undiq ripamilsa ¶ Inteñ u̾o ꝙ uantes ooy¬
loꝵ ibi lumiẽ scrutaret᷑ ipm uirgilius ad
se trax̃ dicendo. Caue cane. Ad cuiꝰ nocẽ rã¬
tes illicose cõuertit ⁊ uidit pꝰt se unũ diabo¬
lũ nigrũ suꝑ pontẽ uelocit̾ ueniẽtẽ. ⁊ sr̃ hu¬
merũm suum acutũ atq suꝑbũ unũ pcc̃o¬
rẽ gestantẽ. cuiꝰ pcc̃oris manib tenẽs pedẽ
ip̃m de ponte ꝓiclẽs exclamauit. Omala¬
branca ecce unũ ex antianis scẽ çite mit¬

Expanded text:
interim>. Nunc vero sic dicit: Taliter de ponte in pontem, aliud loquendo quod mea Comedia cantare non fissuram, et alios plantus vanos – subaudi quinte bulgie – et vidi eam mirabiliter obscuratam. Et ponit hic quandam comparationem, ut illam obscuritatem melius intelligere valeamus, dicens: Qualis pix hiemali tempore in arzana Venetorum ebullit ad reparandum navigia sua fracta, talis non arte ignis sed arte divina ebullit inferius una pegola dempsa in tantum quod inviscat undique ripam illam. Interim vero quod Dantes oculorum ibi lumine scrutaretur, ipsum Virgilius ad se traxit, dicendo: «Cave, cave». Ad cuius vocem Dantes illico se convertit, et vidit post se unum diabolum nigrum super pontem velociter venientem, et super humerum suum acutum atque superbum unum peccatorem gestantem; cuius peccatoris manibus tenens, pedem ipsum de ponte proiciens exclamavit: «O Malabranca, ecce unum ex antianis Sancte Zite; mit
Abbreviated transcription (Latin):
asignis illoꝵ demonum oculos nõuol¬
uebat. Illi aũt insimul sussurantes di¬
cebat unus ad alterũ uis ꝙ ipm̃ capiã
istounco. Et alius respõdebat.Ita. Et ta¬
lit̾ facias ꝙ inuanum ul uacnũ nõ labo¬
res. S malacoda ꝗ fecerat eũ fidũ hec ar¬
diens ad illũ ꝗ hec dixerat celerit̾ se cõnẽ¬
tẽs. Ait. quiesce ꝗesce scarmillione. Pea
dix̃ ad uirgilium atq dantẽ. Pistũ sco¬
pulũ ulterius transiri nõ põt qr sexiꝰ arcꝰ
iaçet totus rumosus ĩfundo. Et si oĩo ẽ

Expanded text:
a signis illorum demonum oculos non vola signis illorum demonum oculos non volvebat. Illi autem, insimul sussurrantes, dicebat unus ad alterum: «Vis quod ipsum capiam isto unco?» Et alius respondebat: «Ita. Et taliter facies quod in vanum vel vacuum non labores». Sed Malacoda, qui fecerat eum fidum, hec audiens ad illum qui hec dixerat celeriter se convertens ait: «Quiesce, quiesce, Scarmillione». Postea dixit ad Virgilium atque Dantem: «Per istum scopulum ulterius transire non potest, quia sextus arcus iacet
Abbreviated transcription (Latin):
tione lict̾e clarius aꝑpebit. ¶Ptꝙͣ uero uͥ¬
gilius illi demoni dixit ꝙ nõ sine uelle di¬
iuno ⁊ fato dextro ĩferm semitus ꝑagra¬
bat. adiũxit uimitte nos ire sub audiui
pace qr beneplacitũ ẽ incelo ut ego demõ¬
strẽ uni ⁊ non diẽ curistudit̾ silure. Ad
hec u̾ba ita ꝑdidit suam suꝑbam audaciã
malacoda ꝙ demanib cecidit sͥ uncꝰ.⁊ di
xit ad socios admõ non sit lesuo. ¶ĩta
itaq a malacoda securitate uirgꝰ clamaũ
ad dantem. Otumꝗt qui sedes int̾ pontis
scopulos sic absconsus secure admͦ ad me
redi. Ad cuiuo uocẽ Dantes ꝯcite se erex̃ ⁊
ad uirgiliũ ꝓpauit.d quemui dendũ ultͦ
se demones ingesẜunt. ꝑꝑ quod Bantes
liẽ mͦ uidi ego illes pedites expauẽ q pac¬
tis ꝯpoĩtis exiuerãt decapna qñ se inme¬
dio hostium ꝯspexere. unde tunore arre¬
ptus ꝙͣtum pot̾at uirgilio ad herebat ⁊¬

Expanded text:
tione lictere clarius apparebit. Postquam vero Virtione lictere clarius apparebit. Postquam vero Virgilius illi demoni dixit quod non sine velle divino et fato dextro Inferni semitas peragrabat, adiunxit: «Dimitte nos ire – subaudi in pace – quia beneplacitum est in celo ut ego demonstrem uni – et non dicit cui – istud iter silvestre». Ad hec verba ita perdidit suam superbam audaciam Malacoda, quod de manibus cecidit sibi uncus, et dixit ad socios: «Admodum non sit lesus». Habita itaque a Malacoda securitate, Virgilius clamavit ad Dantem: «O tu», inquit, «qui sedes inter pontis scopulos sic absconsus, secure admodum ad me redi». Ad cuius vocem Dantes concite se erexit, et ad Virgilium properavit. Ad quem videndum, ultro se demones ingesserunt; propter quod Dantes li enim modo vidi ego illos pedites expavere, qui pactis compositis exiverant de Caprona, quando se in medio hostium conspexere. Unde, timore arreptus, quantum poterat Virgilio adherebat, et
Abbreviated transcription (Latin):
dit. Uirgͦ ultra ab alio põtis capite ꝑtͣnsi¬
uit. Et statĩ ꝙ sr̾ npã sextam ꝑueĩt cũ illo
furore ⁊ cũ illa ⁊ tẽpestate cũ ⁊ qua canes
insiliunt inm̃dicũ exiuert̃ demões de sub
ponte ⁊ u̾sus ipm̃nõs uncos unanimit̾ cõ¬
u̾terãt. S ille subito exclamaũ. Nullus ĩ¬
ꝗẽs inm̃ sit mͦ follis. Añ nempe ꝙͣ me capi
atur̾ uncus ueĩat huc q me audiat unuᷤᷤ
os demoẽs acclamant̃. Uadat malacoda.
Ad hãc uorẽ malacoda semouit ⁊⁊ ueĩt ad
uͥgiliũ syripã Dicens cũ se mor̾ier a̧d soci¬
os. Quid sibiydent: subandi sua locutio.
Qĩ dicat nicħ. Cui uirgꝰ. Credis tu ĩquit
malacoda meuidere uenisse hucus securũ
ab̾ oĩb urĩs schermis sũ uelle diuno ac
⁊ fato dextro: S hienota tu lector ꝙ ĩ isto
cunschermo taia. ¶So hie. Sicuro gia da
tuttiuostri schermi. Et ponit ibi yuna si¬
gnificatõe ⁊ hic ꝑ alia. Nã ibi ponit᷑ ꝓ de¬
gnatione siue offensione sicut in exposi¬

Expanded text:
capite pertransivit. Et statim quod super ripam sextam pervenit, cum illo furore et cum illa etiam tempestate cum et qua canes insiliunt in mendicum, exiverunt demones de sub ponte et versus ipsum omnes uncos unanimiter converterunt. Sed ille subito exclamavit: «Nullusestrum sit modo follis. Ante nempe quam me capiat vester uncus, veniat huc qui me audiat unus vomnes demones acclamarunt: «Vadat Malacoda». Ad hanc vocem Malacoda se movit et venit ad Virgilium super ripam, dicens cum se moveret ad socios: «Quid sibi proderit?» – subaudi sua locutio –. Quasi dicat: nichil. Cui Virgilius: «Credis tu», inquit, «Malacoda, me videre venisse hucusque, securum ab omnibus vestris schermis, sine velle divino ac etiam fato dextro ?» Sed hic nota tu, lector, quod in isto cun schermo t'aia». Secundo hic: «sicuro già da tutti vostri schermi». Et ponitur ibi pro una significatione et hic pro alia. Nam ibi ponitur pro degnatione sive offensione, sicut in exposi
Abbreviated transcription (Latin):
ego ꝓme nullatenꝰ ip̃m peto. Cui uͥgiliuᷤ
Noli expauescere.qr hoc faciunt ꝑꝑ pu
trdas passiones. Illi at decẽ demones it̾
ampientes ꝑ sinistrũ aggerẽ se uolue¬
runt s pͥus quil ipõꝵ habebat u̾sus eo¬
ꝵ ducem dentib linquã strictũ ⁊ dux ꝙ
eos p̃ibat eũ anu tãquã cũ tubicina bu¬
cinabat.
Expositio lictere.

Expanded text:
ego pro me nullatenus ipsum peto». Cui Virgilius: ego pro me nullatenus ipsum peto». Cui Virgilius: «Noli expavescere, quia hoc faciunt propter putridas passionesarripientes, per sinistrum aggerem se volverunt; sed prius quilibet ipsorum habebat versus eorum ducem dentibus linguam strictam, et dux qui eos preibat cum anu tanquam cum tubicina bucinabat. EXPOSITIO LICTERE.
Abbreviated transcription (Latin):
.i. pons ꝗtranseuntib mã p̃ber. Et assi¬
quat hie cãm qr sextus pons ⁊ qͦ tp̃r fuit
frctus. Heriuiꝗt quinq horis płus ꝙͣ
sit ista hora tͣnsactio mille ducẽti sexa gĩ¬
ta sex anni ꝯpleti sunt ꝙ hie semita fuit
fractu. Ego aũt ntuto uersus illas deisti
mieis ad renidendũ si aliꝗs deista bulgia
exͣ pegolam se emgit. Ite qͥ cũ eis qr non
enint uob̾ praut. Et ħis dcis decẽ mali¬
¶Primũ. Scritamĩ ineireuitu istã inscosã
foueã bullientẽ. ¶ Sm isti duo sint sal¬
n usq ad aliũ pontẽ ꝗtotus integer extẽ¬
dit̃ suꝑtanas. ¶Nomina u̾o istoꝵ .x. de¬
monum ista sunt.¶Pmꝰ barbanecia ⁊
cante. cui cognom̃ impouit furiosũ ui¬
cens. Et Rubicante il paço. ¶Dantes uͦ
audiẽs istos talib nõib nomiãn. et
uidẽs meis duo mala signa subsanna
naces/ ait ad ducẽ suum. Heume magr
mi quidẽ istud ꝙuideo: Rogo teut sine¬
isto conductuuadamꝰ soli si tu scis ire qr

Expanded text:
bet». Et assignat hic causam quare sextus pons et quo tempore fuit fractus. «Heri», inquit, «quinque horis plus quam sit ista hora transactis, mille ducenti sexaginta sex anni completi sunt quod hic semita fuit fracta. Ego autem mitto versus illac de istis meis ad revidendum si aliquis de ista bulgia extra pegolam se emergit. Ite igitur cum eis, quia non erunt vobis pravi». Et his dictis, decem maliPrimum, scrutamini in circuitu istam viscosam foveam bullientem. Secundum, isti duo sint salvi usque ad alium pontem, qui totus integer extenditur super tanas. Nomina vero istorum decem demonum ista sunt: primus Barbariccia, et cante; cui cognomen imposuit furiosum, dicens: et Rubicante il pazzo. Dantes vero audiens istos talibus nominibus nominari, et videns in eis duo mala signa, subsannanaces, ait ad ducem suum: «Heu me, magister mi, quid est istud quod video? Rogo te ut sineisto conductu vadamus soli, si tu scis ire, quia
Abbreviated transcription (French):
⁊ dissi padre dachetumilaui
Diquel peccato oue mo cader degio
lunga ymessa con lattender corto
tifara triumphar nel alto seggio
Francesco uenne poi comi fu morto
ꝑme maun deneri chenibini
gli dissenonportar non mifar torto
enir sene dee giu tramie mischini
ꝑche diedel consillio frodolente net
dalquale mquastato li son acrmi
Cassoluer non si puo chinon sipente
nepenter ⁊ ueler insieme puossi
perla contradition che nõl cõsente
Ome dolente come mi riscossi
quando mi prese dicendomi forse
tu non pensau chi loi co fossi
Aminos miporto ⁊ quelli attorse
ottouolte la coda aldosso duro
⁊ poi che pergran mbia la simorse
Disse questie derei del foco furo
perchio la doue uedi son ꝑduto
a si uestito andando mirancuro
Quandelli ebbel su dir cosi compiuto
la fiamma dolorando siꝑtio
torcendo ⁊ dibattendol corno aguto

Expanded text:
e dissi: "Padre, da che tu mi lavi e dissi: "Padre, da che tu mi lavi di quel peccato ov'io mo cader deggio, lunga promessa con l'attender corto ti farà trïunfar ne l'alto seggio". Francesco venne poi, com'io fu' morto, per me; ma un d'i neri cherubini li disse: "Non portar: non mi far torto. Venir se ne dee giù tra ' miei meschini perché diede 'l consiglio frodolente, dal quale in qua stato li sono a' crini; ch'assolver non si può chi non si pente, né pentere e volere insieme puossi per la contradizion che nol consente". Oh me dolente! come mi riscossi quando mi prese dicendomi: "Forse tu non pensavi ch'io löico fossi!". A Minòs mi portò; e quelli attorse otto volte la coda al dosso duro; e poi che per gran rabbia la si morse, disse: "Questi è d'i rei del foco furo"; per ch'io là dove vedi son perduto, e sì vestito, andando, mi rancuro". Quand'elli ebbe 'l suo dir così compiuto, la fiamma dolorando si partio, torcendo e dibattendo 'l corno aguto.
Abbreviated transcription (French):
io che priamipiaceua allor minerebe
⁊ pentuto ⁊ confesso murendei
amiẜ lasso ⁊ giouato sarebe
Lo principe de noui phansei
abiendo guenupresso ala terano
⁊ non consaraein ne conquidei
heciascun sunmico em xp̃iano
⁊ nessunera stato auincer acri
nemercatante interra disoldano
Le sommofficio ne ordini sacri
guardomnse nemme quel capestro
che solea farli suocinti piumacri
Macome costantin chiese siluestro
dentro si ratti aquerir delelebre
cosi michiese questi ꝑ maestro
Aguerir dela sua su perba febre
diman domini consillio ⁊ io tacetti
perchelesueparole paruer ebre
Et pomidisse tu cor non sospecti
sinor tassoluo ⁊ tuminsegna fare
si come penestrino interragetti
ociel possio ẜrare ⁊ diseirare
cometusaipero sondue lechiaui
chel mio antecessor nõ ebbe care
Allormipins li angomenti grauim
lauel tacer mi fu auisel pegio

Expanded text:
ciò che pria mi piacëa, allor m'increbbe, ciò che pria mi piacëa, allor m'increbbe, e pentuto e confesso mi rendei; ahi miser lasso! e giovato sarebbe. Lo principe d'i novi Farisei, avendo guerra presso a Laterano, e non con Saracin né con Giudei, ché ciascun suo nimico era cristiano, e nessun era stato a vincer Acri né mercatante in terra di Soldano, né sommo officio né ordini sacri guardò in sé, né in me quel capestro che solea fare i suoi cinti più macri. Ma come Costantin chiese Silvestro d'entro Siratti a guerir de la lebbre, così mi chiese questi per maestro a guerir de la sua superba febbre; domandommi consiglio, e io tacetti perché le sue parole parver ebbre. E' poi ridisse: "Tuo cuor non sospetti; finor t'assolvo, e tu m'insegna fare sì come Penestrino in terra getti. Lo ciel poss'io serrare e diserrare, come tu sai; però son due le chiavi che 'l mio antecessor non ebbe care". Allor mi pinser li argomenti gravi là 've 'l tacer mi fu avviso 'l peggio,