comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
honui iudicus non sequetur. Il¬
lus igitur ex uirtute fructus
est: ubi uirtus mortalis et a¬
duca est. Itaqr qui hec locutisi
umbrã quãd̾ uirtutis uidebãt.
ipãm uirtute̾ non uidebant.
defixi enim fuerunt in fram.
nec uultus suos in altũ erige¬
bant. ut eam possent intuer.
que se se celi regiombus osten¬
tabat. hec cã est cur p̾ceptis
eoꝵ nullus obtemꝑet. ꝯm̃ aut
ad uicia erudiunt si uoluptatẽ
defendunt. aut si uirtutẽ asse¬
rnt: neq pcto̾ penam minãt
nͣ soluis turpitudimis. neq unt¬
tuti ullũ pͥmiũ pollicentar.
nͥ solius honestatis et laudis.
tormentis: sed cũ torquetur ꝙ
podt pro nisticia. prodeo illa
panencia doloris btĩsẜm̃ faciet.
est enim deus qui solus potest
honorare birtutẽ. cuius m̾ces
mmortalitas sola est. qmͣ qui
nõ appetunt nec religionem te¬
nent: cui eb̾ia subiacet uita.
profecto neq uirtutis uni stiuĩt
quis pͥmiũ ignorant.neq ĩ

Expanded text:
hominum iudiciis non sequetur. nulhominum iudiciis non sequetur. nullus igitur ex uirtute fructus est, ubi uirtus mortalis est et caduca. ita qui haec locuti sunt, umbram quandam uirtutis uidebant, ipsam uirtutem non uidebant. defixi enim fuerunt in terram nec uultus suos in altum erigebant, ut eam possent intueri, quae sese a caeli regionibus ostentabat. haec causa est cur praeceptis eorum nullus obtemperet, quoniam aut ad uitia erudiunt, si uoluptatem defendunt, aut si uirtutem adserunt, neque peccato poenam minantur nisi solius turpitudinis neque uirtuti ullum praemium pollicentur nisi solius honestatis et laudis, tormentis: sed cum torquetur pro fide, pro iustitia, pro deo, illa patientia doloris beatissimum faciet. est enim deus qui soluhonorare virtutem; cujus merces immortalitas sola est: quam qui non appetunt, nec religionem tenent, cui aeterna subjacet vita, profecto neque virtutis vim sciunt, cujus praemium ignorant; neque in
Abbreviated transcription (Latin):
quis eñ non irriẜit maxiẽ
ꝓ homo uoluptarius ꝑsonam
sibi uiri fortis imposuit: et
quid̾ supra modũ. Non enim
fieri potest. ut quisꝙͣ cruciatꝰ¬
cũ corporis uoluptatibus du¬
tat. cũ satis sit ad offm̃ uir¬
tutis implend̾̃ ꝑferre ac su¬
stmnere. Quid dicitis stoiti.
quid tu epicure: beatus est
sapiens etiã cũ torquetur. di
pp̃ gloriã sapiencie non fruet᷑
in tormentis enim fortasse mo¬
uetur. Si pp̃ memoriam aut
non senciet. si occidunt amme
aut si senciet nichil ex ea con¬
sequetur. Quis gͦ alius in uir
tute fructus est. que btĩtudobi¬
te: ut equo aĩo moriatur. Ronuĩ
mͥ affertis unius hore. aut for¬
tasse momenti. pp̾ qd̾ non ex¬
pedit in tota uita miserus et
laboribus confiti. Quantũ cor
poris mors occupat. que tum
uenit utrũ equo an miquo aĩo
subieris. Iam nichil refert ita
fit ut nichil ex uirtute capte¬
tur nͥ glĩa. Sed hec aut suꝑua¬
cua et breuis est. aut prans

Expanded text:
Quis eum non irriserit? Maxime, Quis eum non irriserit? Maxime, quod homo voluptarius personam sibi viri fortis imposuit, et quidem supra modum, non enim fieri potest, ut quisquam cruciatus corporis pro voluptatibus ducat, cum satis sit, ad officium virtutis implendum, perferre ac sustinere. Quid dicitis Stoici? Quid tu Epicure? Beatus est sapiens, etiam cum torquetur. Si propter gloriam patientiae; non fruetur; in tormentis enim fortasse morietur. Si propter memoriam; aut non sentiet, si occidunt animae, aut si sentiet, nihil ex ea consetute fructus est? quae beatitudo uitae? aequo aiunt animo moriatur. bonum mihi adfertis unius horae aut fortasse momenti, propter quod non expediat in tota uita miseriis et laboribus confici. quantum autem temporis mors occupat? quae cum uenit, utrum aequo an iniquo animo subieris, iam nihil refert. ita fit ut nihil aliut ex uirtute captetur nisi gloria. sed haec aut superuacua et breuis est aut prauis
Abbreviated transcription (Latin):
ind gͦ nchil illi essesilẽ
p̾cipiunt. ymo ꝑ mlta
et ad u̾ni freꝙͣter accedunt. b
inchil ponderis hñt illa p̾cepͣ.
qr st̃ hũana. et auctoritate ma
credit quia tam se hommem pu¬
tat esse qui audit. ꝙͣ est ille qͥ
p̾cipit. p̾t̾ea nichil apud eos
certi est. nich̾ qd asapiã ueni¬
at. sed cũ om̃a co̾recturis agã¬
tur: młta et̾ diu̾sa et uana pro¬
ferant. stultissĩ est hoĩs p̾cep¬
tis eoꝵ uelle parere: que utrũ
uera sint an flã dubitatur. et
ideo nemo paret: quia nemo
uult ad iicertũ laborare. uir¬
tutem esse stoici auint q̃ sola
efficiat uitã beatã. nichil pt̃
uenus dici. Sed quid si crucia¬
bitur aut dolore afficietur.
pot̾i̾t ne quisꝙͣ inter carnifi¬
ces btũs esse. imo uero illatꝰ
corpori dolor mat̾ia uirtutis
est. Itaq ne in tormentis qͥd̾
miser est. Epicurus mltofor¬
cius sapiens inqͥt semꝑ btũs
est. et uelut inclusus in pha¬
laridis tauro. hanc uotẽ̾ emi¬
ctet. Sua ne est nichil curo.

Expanded text:
id ergo? nihilne illi simile praecipiunt? Imo permulta; et ad verum frequenter accedunt. Sed nihil ponderis habent illa praecepta, sunt humana, et auctoritate majcredit; quia tam se hominem putat esse, qui audit, quam est ille, qui praecipit. Praeterea nihil apud eos certi est, nihil quod a scientia veniat. Sed cum omnia conjecturis agantur, multa etiam diversa et varia proferantur, stultissimi est hominis, praeceptis eorum velle parere, quae utrum vera sint, an falsa, dubitatur; et ideo nemo paret, quia nemo vult ad incertum laborare. Virtutem esse Stoici aiunt, quae sola efficiat vitam beatam. Nihil potest verius dici. Sed quid, si cruciabitur aut dolore afficietur? Poteritne quisquam inter carnifices beatus esse? Imo vero illatus corpori dolor materia virtutis est: itaque ne in tormentis quidem miser est. Epicurus multo fortius. Sapiens, inquit, semper beatus est; et vel inclusus in Phalaridis tauro hanc vocem emittet: « Suave est, et nihil curo. »
Abbreviated transcription (Latin):
habuerit inuisum. et inmica
iustĩe alũpnũ uĩtatis ppłm̃ tru¬
cidauit. hidaspes q qui fuit
medor rex antiq̃simus. a quo
ãnus nom̃ accepit. qui mine
hi daspis dicitur admrabilis¬
om̃i sub int̾pietacione batitinã¬
tis pueri ad memoriã post̾is
tradidit: sublatũ in ex orbe im¬
pium nomenq romanũ młto
ante p̾fatus est: ꝙͣ illa troiana
gens conderetur.
Qnomodo

Expanded text:
habuerit inuisum et inimica habuerit inuisum et inimica iustitiae alumnum ueritatis populum trucidarit. Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus, a quo amnis nomen accepit qui nunc Hydaspes dicitur, admirabile somnium sub interpretatione uaticinantis pueri ad memoriam posteris tradidit: sublatuiri ex orbe imperium nomenque Romanum multo ante praefatus est quam illa Troiana gens conderetur. Quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
fine punici belli t̾mmata: tum
demq cõfirmatis uiribus cepis¬
se iuuenestere. sublata emꝰ car¬
tagine. que diu emula imꝑiiro¬
nam fuit. manus suas in to¬
tũ orbẽ t̾ra mariq porrexit.
donec regibus cunctis et naci¬
ombus imꝑio subiugatis. cũ
iam belloꝵ mat̾ia defic̾et.ui¬
ribus sius male ut̾etur. qͥbus
seipĩ confecit. Et hec fuit pͣ
eius senectus: cũ belł lac̾ata cĩ¬
libusiatq intestmno malo p̾ssa.
rursus ad regnũ singularisĩ¬
pern recidit: qiͣ ad alt̾am infã¬
ciam reuoluta. Amissa enĩ lib̾¬
tate quã bruto duce et auctore
defend̾it. ita cõsenuit tamꝙͣ
sustentare seipãm non ualeret.
nͥ admĩculo regenciũ intetur.
Q si hec ita st̾. quid restet nͥ ut
sequatur int̾itus senectutem.
Et id futurũ breui conciones
ꝓpheta ꝵ demĩciant sub amba¬
ge alioꝵ nom̃i: ne facile qͥs
intelligat. Sibille tñ aperte
int̾iturã esse romam loquũt᷑
et quid iudicio dei ꝙ nom̃ eius

Expanded text:
fine Punici belli terminata, tum fine Punici belli terminata, tum denique confirmatis uiribus coepisse iuuenescere. sublata enim Carthagine, quae tam diu aemula imperii fuit, manus suas in totum orbem terra marique porrexit, donec regibus cunctis et nationibus imperio subiugatis cum iam bellorum materia deficeret, uiribus suis male uteretur, quibus se ipsa confecit. haec fuit prima eius senectus, cum bellis laeerata ciuilibus atque intestino malo pressa rursus ad regimen singularis imperii reccidit quasi ad alteram infantiam reuoluta. amissa enim libertate, quam Bruto duce et auctore defenderat, ita consenuit, tamquam sustentare se ipsa non ualeret, nisi admQuod si haec ita sunt, quid restat, nisi ut sequatur interitus senectutem? Et id futurum brevi conciones prophetarum denuntiant sub ambage aliorum nominum, ne facile quis intelligat. Sibyllae tamen aperte interituram esse Romam loquuntur, et quidem iudicio dei, quod nomen eius
Abbreviated transcription (Latin):
tis demq opibus cõfmatũ. ali¬
qñ tñ corruet. Nichil est em̃ hu¬
manis unibus laboratũ. quod
nõ hũanis eque uiribus destrui
possit. qmĩ mortalia st̃ oꝑa mor¬
taliũ. Sed et alia pͥus regna
tũ ducius floruissent. inch̾onꝰ
tñ occid̾unt. Nam et egipcios.
qͥbus om̃ibus destructis ad roma¬
nos qͦ reꝵ sũma ꝑuenit. qui
ꝙ̃to cet̾is omĩbus regns aute¬
iore decident lapsu. qr plus ha¬
bent ponderis ad ruinam que
st̃ ceteris alciora. Non instite
seneca romane urbis tempora
distribuit in etates. Pͥmam eĩ
dixit infanciam sub rege romu¬
lo fuisse. aquo et genita. et qiͣ
educata sit roma. Deinde pu¬
ericiam sub cet̾is regibus: a
qͥbus et aucta sit. et disciplĩs
plĩbus institutisq formata.
at uero tarq̃mo regnãte cum
iam qiͣ adulta esse cepisset ser¬
uiciũ non tulisse. et erecto suꝑ¬
be dñacioms iugo maluisse
legibus obtẽꝑare ꝙͣ regibus.
Cumqz esset adulestencia eius

Expanded text:
tis denique opibus confirmatum, alitis denique opibus confirmatum, aliquando tamen corruet. Nihil est enim humanis viribus laboratum, quod non humanis aeque viribus destrui possit, quoniam mortalia sunt opera mortalium. Sic et alia prius regna, cum diutius floruissent, nihilominus tamen occiderunt. Nam et Aegyptios, quibus omnibus destructis ad Romanos quoque rerum summa peruenit. qui quanto ceteris omnibus regnis magniore decident lapsu, quia plus habent ponderis ad ruinam quae sunt ceteris altiora. non inscite Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates. primam enim dixit infantiam sub rege Romulo fuisse, a quo et genita et quasi educata sit Roma; deinde pueritiam sub ceteris regibus, a quibus et aucta sit et disciplinis pluribus institutisque formata; at uero Tarquinio regnante cum iam quasi adulta esse coepisset, seruitium non tulisse et reiecto superbae dominationis iugo maluisse legibus obtemperare quam regibus; cumque esset adulescentia eius
Abbreviated transcription (Latin):
detur omme ius et leges int̾ibt̃
li questũ aut defensũ malt. Au¬
dacia et uis omĩa possi debunt.
non fides in hoĩbus. non pax.
non hũanitas. non pudor. non
ueritas erit. atq ita neqz secu¬
ritas. neqz regien. neq re¬
quies amalis ulla. Omnis eñ
t̾ra timltuabitur. frement ubiqz
bella. Omnes gentes in armis
erunt. et se iuicem oppug̃bunt.
Ciuitates inter se finitiue p̾lia¬
buntur. et pͥma om̃i egiptus
stultaꝵ suꝑsticionũ luet penas
et sanguine uelut fliũe oꝑiet᷑
Tunc ꝑagrabit gladius orbem
metens omĩa. et tamꝙͣ messe̾
cũcta prosternens. Cuius uasti¬
tatis et confusioiis hec ent
causa: ꝙ romanũ nom̃ quo nc̃
regitur orbis horret anmus
dic̾e. sed dicam qr futurũ est tol¬
letur et̾ra. et imꝑiũ in asiam
reu̾tetur. ac rursus oriens dña
bitur: atq occidens ẜuiet nec
mnrũ aiuꝙͣ dt̾ uidĩ. si regnum
tanta mole fundatum. ac tãdiu
ꝑ tot et tales unos auctum tã¬

Expanded text:
detur omne ius et leges interibunt. detur omne ius et leges interibunt. ut quaesitum aut defensum manu, audacia et uis omnia possidebunt. non fides in hominibus, non pax, non humanitas, non pudor, non ueritas erit atque ita neque securitas neque regimen neque requies a malis ulla. omnis enim terra tumultuabitur, frement ubique bella, omnes gentes in armis erunt et se inuicem obpugnabunt: ciuitates inter se finitimae proeliabuntur et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas et sanguine uelut flumine operietur. tum peragrabit gladius orbem metens omnia et tamquam messem cuncta prosternens. cuius uastitatis et confusionis haec erit causa, quod Romanum nomen, quo nunc regitur orbis — horret animus dicere, sed dicam, quia futurum est — tolletur e terra et inperium in Asiam reuertetur ac rursus oriens dbitur, atque Occidens serviet. Nec mirum cuiquam debet videri, si regnum tanta mole fundatum, ac tandiu per tot et tales viros auctum, tan
Abbreviated transcription (Latin):
co̾moratur. et ab hiis dñantibꝰ
uersas id est orbem totum cele¬
stibus plagis u̾berari: ut iustꝰ
et cultor dei pplũs libe̾tur. Et
sicut tunc signa facta st̃ qͥbus
futura clades egiptus ostend̾ẽt᷑.
ita in ultimo fient prodigia
miranda ꝑ oiã elemẽta mundi
qͥbus inminens exitus uniu̾s
gentibꝰ intelligatur. Apiqͣnte
igitur hꝰ sclĩ termino huma¬
naꝵ reꝵ statũ cõmutari nncce
est. et in det̾ius nequicia mua¬
lestente prolabi. ut iam nra h.
tempora qͥbus nniqͥtas et mali¬
cia usq ad frĩmũ gradũ creuit.
in illius tam̃ in sanabil mali
cõꝑacionem. felicia et ꝓpe aurea
possint iudicari. Ita etenim ui¬
sticia rarescet. ita impietas et
auaricia. et cupiditas et libido
crebrescet. ut si qui forte tum fu¬
erint bomi: p̾de st sceleratis ac
diuexẽtur undiqz ab inustis.
soli at̾ mali opulenti sint. bom
uero in omĩbus cõtumehis atq
in egestate iactentur. Confimi¬

Expanded text:
commoratur et ab his dominantibus commoratur et ab his dominantibus tiones id est orbem totum caelestibus plagis uerberari, ut iustus et cultor dei populus liberetur. et sicut tunc signa facta sunt quibus futura clades Aegyptiis ostenderetur, ita in ultimo fient prodigia miranda per omnia elementa mundi, quibus imminens exitus uniuersis gentibus intellegatur. propinquante igitur huius saeculi termino humanarum rerum statum commutari necesse est et in deterius nequitia inualescente prolabi, ut iam nostra haec tempora, quibus iniquitas et malitia usque ad summum gradum creuit, in illius tamen insanabilis mali conparatione felicia et prope aurea possint iudicari. ita enim iustitia rarescet, ita inpietas et auaritia et cupiditas et libido crebrescet, ut si qui forte tum fuerint boni, praedae sint sceleratis ac diuexentur undique ab iniustis, soli autem mali opulenti sint, boni uero in omnibus contumeliis atque in egestate iactentur. confun
Abbreviated transcription (Latin):
St in aichains sanctar
tum cogente mopia rei frumẽ¬
tarie pͥntipem hebreoꝵ cum omĩ
domo et cognacione. Cuins et po¬
steri cum diuous in egipto cõmo¬
rantes in magnã gentem creuis¬
sent. et magno atqz in tollerãdo
ẜuitutis ingo p̾m̾entur. ꝑcussit
egiptum deus insanabili plaga
et populũ suũ lib̾auit. traductũ¬
in medio mari cum discissis flu¬
ctibus. et in utrãq ꝑtem dimo¬
tis ꝑsiccũ populus grade̾tur.
Conatusq rex egipcioꝵ profu¬
gos insequi: coeunte in statum
suũ pelago cum omĩbus copiis
int̾ceptus est. Qd facinus tam
clarum tamq admirabile ꝙͣnis
ad pñs uirtutem dei hoĩbus ostẽ¬
deret. tñ p̾significacio et figura
maioris rei fuit qmͣ deus idem
in extrema tpr̃m cõsũmacione
facturus est. liberabit enim ple¬
ben suam de graui ẜuitute mũdi
Sed quĩ tunc una plebs dei et
apud unã gentem fuit egiptus
sola ꝑcussa est. Nunc at̾ quia
populus dei ex omĩbus lnguis
congregatus apud omnes gẽtes

Expanded text:
st in arcanis sanctarum tum cogente inopia rei frumentariae principem Hebraeorum cum omni domo et cognatione. cuius posteri cum diutius in Aegypto commorantes in magnam gentem creuissent et graui atque intolerando seruitutis iugo premerentur, percussit Aegyptum deus insanabili plaga et populum suum liberauit traductum medio mari, cum discissis fluctibus et in utramque partem dimotis per siccum populus graderetur. conatusque rex Aegyptiorum profugos insequi coeunte in statum suum pelago cum omnibus copiis interceptus est. quod facinus tam clarum tamque mirabile quamuis ad praesens uirtutem dei hominibus ostenderet, tamen praesignificatio et figura maioris rei fuit, quam deus idem in extrema temporum consummatione facturus est: liberabit enim plebem suam de graui seruitute mundi. sed quoniam tunc una plebs dei et aput unam gentem fuit, Aegyptus sola percussa est, nunc autem quia populus dei ex omnibus linguis congregatus aput omnes gentes
Abbreviated transcription (Latin):
na est itaq uirtus acbo¬
nor bia q̃ fert non in he¬
liseos campos ut poete loquũtur.
sed ad ipsam mundi artem. At le¬
na maloꝵ ex̾cet penas. et ad im¬
pia tartara mictit. Est enim cri¬
minatoris illius qui pͣuis religi¬
ombus institutis aũtit homiẽs
ab itinere celesti: et in uiam ꝑdi¬
tionis inducit. cuins uie species
et figura sic est composita in aspͤ¬
tu: ut plana et patens et omin
gn̾e floꝵ et fructuũ delectabil
esse uideatur. In ea enim posita
st̃ omĩa q̾ probonis hñtur in ter¬
ra. opulenciã dico honorẽ. qͥete.
boluptatẽ.illecebras omnes. Sed
cũ his ꝑit̾ inusticiã. crudelitatẽ
suꝑbiam. ꝑfidiã. libidinẽ. cupidi¬
tatem. discordiam. ignorantiam
aut̾ hꝰ uite talis est. cum uentũ
fuerit ad extremũ unde iam re¬
gredi non licet. cũ omĩ sua pulca¬
tudine tam subito p̾sciditur: ut
non ante quis fraudem prospie
possit. ꝙͣ p̾cipitatus in altitudi¬
nem profundã cadat. Quisqͥs

Expanded text:
na est itaque uirtutis ac bonorum uia, quae fert non in Elysios campos, ut poetae loquuntur, sed ad ipsam mundi arcem, at laeua malorum exercet poenas et ad impia Tartara mittit. est enim criminatoris illius, qui prauis religionibus institutis auertit homines ab itinere caelesti et in uiam perditionis inducit. cuius uiae species et figura sic est conposita in aspectum, ut plana et patens et omni genere florum atque fructuum delectabilis esse uideatur. in ea enim posuit deus omnia quae pro bonis habentur in terra, opulentiam dico, honorem quietem uoluptatem inlecebras omnes, sed cum his pariter iniustitiam crudelitatem superbiam perfidiam libidinem cupiditatem discordiam ignorantiam autem huius uiae talis est. cum uentum fuerit ad extremum, unde iam regredi non licet, cum omni sua pulchritudine tam subito praeciditur, ut non ante quis fraudem prospicere possit quam praecipitatus in altitudinem profundam cadat. quisquis
Abbreviated transcription (Latin):
uisus oculoꝵ intencõe aĩ constat.
Itaq qñ mens ut supͣditm̃ est o¬
culis tamꝙͣ fenestus utitur: nõ
tantũ hoc ebriis et insanis acci¬
dit sed et̾ sanis et sobriis. Nãsi
uidebitur. Certũ est enĩ inl̾uallũ
ac spaciũ quo acies oculoꝵ coit.
quicqͥd dupplex uidebatur. Quidgͦ
mirum si mens ueneno ac poͬ
uini dissoluta dirig̾e se nõ potest
ad uidend̾ sicut ne pedes quid̾ ad
ambuland̾ nerius stupestentibus
debiles. Aut si uis furoris incere¬
brũ senens concordiã disiũgit
oculoꝵ: Quod adeo u̾m est ut lustis
hoĩbus si aut insam aut ebrii fiat.
nullomõ pt̾ accide̾. ut aliqͥd duppłe
uideant. Quare si rõ apparet cur

Expanded text:
uisus oculorum intentione animi constat. uisus oculorum intentione animi constat. itaque quoniam mens, ut supra dictum est, oculis tamquam fenestris utitur, non tantum hoc ebriis aut insanis accidit, sed et sanis et sobriis. nam siuidebitur: certum est enim interuallum ac spatium quo acies oculorum coit. quidquid duplex uidebatur. quid ergo mirum si mens ueneno ac potentia uini dissoluta dirigere ae non potest ad uidendum, sicut ne pedes quidem ad ambulandum neruis stupescentibus debiles aut si uis furoris in cerebrum saeuiens concordiam disiungit oculorum? quod adeo uerum est, ut luscis hominibus, si aut insani aut ebrii fiant, nullo modo possit accidere ut aliquid duplex uideant. quare si ratio apparet cur
Abbreviated transcription (Latin):
globatis opus fuit. ut uisus in
latũ spar geretur. et q̃ in p̾mori
facie adheierent ut libere possit
omĩa contueri. Gͦ ieffabilis dĩe
prouidencie uirtus fecit duos si¬
milimos orbes eosq ita deuinxit.
ut non in totũ conu̾ti sed mou̾i
tm et flecti cũ modo possent.
⁊bes at̃ ipsos humoris puri
ac liquidi plenos esse uoluit
in quori media ꝑte sintille luminũ
concluse tuerentur. quas pupillas
mĩcupanus in qͣbus puris ac sub¬
tilibus cernendi sensus ac rõ cõ¬
tinetur. per eos igitur orbes seipã
mens intendit. ut uideat miraqz
rõne in unũ mistetur. et cõnngi¬
tur amboꝵ luminũ uisus. libet
hoc loto illoꝵ rep̾hendere bantatẽ
qui dũ uolũt ostende̾ sensus flõs
esse: multa colligant in qͥbus o¬
tuli fallant᷑ Inter q̃ illud eciã qd̾
furiosis et ebriis omnia dupplicia
uideantur qͣiͣ u̾o eius erroris obstu¬
ra sit causa. Ideo em̾ fit qr st̃ duo
oculi. Sed quomodo id fiat: accipe

Expanded text:
globatis opus fuit, ut uisus in globatis opus fuit, ut uisus in latum spargeretur, et quae in primori facie adhaererent, ut libere possent omnia contueri. ergo ineffabilis diuinae prouidentiae uirtus fecit duos simillimos orbes eosque ita deuinxit, ut non in totum conuerti, sed moueri tamen ac flecti cum modo possent. orbes autem ipsos umoris puri ac liquidi plenos esse uoluit, in quorum media parte scintillae luminum conclusae tenerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris atque subtilibus cernendi sensus ac ratio continetur. per eos igitur orbes se ipsam mens intendit ut uideat miraque ratione in unum miscetur et coniungitur amborum luminum uisus. Libet hoc loco illorum reprehendere uanitatem qui dum uolunt ostendere sensus falsos esse, multa colligunt in quibus oculi fallantur, inter quae illud etiam, quod furiosis et ebriis omnia duplicia uideantur: quasi uero eius erroris obscura sit causa. ideo enim fit, quia duo sunt oculi. sed quomodo id fiat accipe.
Abbreviated transcription (Latin):
sepe dmostitur. Qd̾ quid̃ ut refel¬
leret lucretius meptissimo usus
est argum̃to. Si enm mens inqͣt
ꝑ oculos uidet erutis et effossis o¬
culis magis uid̾et qũ enulse cum
postibus fores plus inferũt luĩs
ꝙͣ si fu̾int obducte. Nimnũ ipsib
pocius epicuro qui eũ docuit effossi
oculi erant ne uid̾e̾nt effossos or¬
bes. ac ruptas oculoꝵ fibras. et
fluente̾ ꝑ uenas sangniẽm. et crestẽ
tem ex uulm̾ibus carnẽ et obductas
ad ultim̾ acatrites nich̃ posse lucis
adunct̾e. nͥ forte oculos naribus
similes nasti uolebat. ut nõ tam
oculis ꝙͣ foramĩbus c̾neremus qͦ.
nich̾ ad spẽm fedius uel usum mu¬
tilus fieri potest. Quãtulum em̃
uide̾ possemus si mens ab intinus
penetralibus capitis ꝑ exignas
cau̾naꝵ rimulas actend̾e̾t. ut si
qͥs uelit tnͣspic̾e ꝑ citutã nõ plus
profecto cernat ꝙͣ cicute ipius ca¬
pacitas comp̾hendit. Itaq ad ui¬
dend̾ menbris pocuis in orbem cõ¬

Expanded text:
saepe dinoscitur. quod quidem ut refelsaepe dinoscitur. quod quidem ut refelleret Lucretius, ineptissimo usus est argumento. si enim mens inquit per oculos uidet, erutis et effossis oculis magis uideret, quoniam euulsae cum postibus fores plus inferunt luminis quam si fuerint obductae. nimirum ipsi uel potius Epicuro qui eum docuit effossi oculi erant, ne uideret effossos orbes et ruptas oculorum fibras et fluentem per uenas sanguinem et crescent- tes ex uulneribus carnes et obductas ad ultimum cicatrices nihil posse lucis admittere, nisi forte oculos auribus similes nasci uolebat, ut non tam oculis quam foraminibus cerneremus: quo nihil ad speciem foedius, ad usum inutilius fieri potest. quantulum enim uidere possemus, si mens ab intimis penetralibus capitis per exiguas cauernarum rimulas attenderet! ut si quis uelit transpicere per cicutam, non plus profecto cernat quam cicutae ipsius capacitas conprehendat. itaque ad uidendum membris potius in orbem con
Abbreviated transcription (Latin):
n hiis audiendi tantũ
offm constitutũ est sicut inocu¬
lis uidendi. Quoꝵ p̾cipue mexpli¬
cabilis est et mira subtilitas quia
eoꝵ orbes gẽmaꝵ similitudinem
p̾fe̾ntes ab ea ꝑte qua uidend̾ fuit
menbranis ꝑlucẽtibus texit. ut
in speculo refulgentes ad sensũ
intimũ penetrarẽt. per eas igit
menbranas sensus ille qui dicit. ͦ
mens ea q̃ st̃ foris tñspicit ne for¬
te existimes aut imaginũ nncur
ꝙ uidet non in eo ꝙ uidetur. aut
in tencione a eus cum a cie aut ef¬
fusione radioꝵ qm̃ si ita esset tar¬
dius ꝙͣ oculis aũtimꝰ bide̾mus donͨ.
initentus aer cũ acie aut effusi
radii ad id qd̾ uidend̾ esset ꝑuem¬
rent. Cum aut̃ uideamus eod mo¬
mento tprĩs pħnq uero aliuda¬
gẽtes nichominus tñ uniu̾sa que
contra st̃ posita intueamur. bius
et mainfestius est mente̾ esse q̃
ꝑ oculos ea que st̃ opposita tñspici¬
ant qiͣ ꝑ fenestras lucente uitro.
aut speculari lapide obductas. Et
idcͥto mens ac uoluntas ex oculis

Expanded text:
n his audiendi tantum officium constitutum est sicut in oculis uidendi. quorum praecipue inexplicabilis est ac mira subtilitas, quia eorum orbes gemmarum similitudinem praeferentes ab ea parte qua uidendum fuit membranis perlucentibus texit, ut in speculo refulgentes ad sensum intimum penetrarent. per eas igitur membranas sensus ille qui dicitur mens, ea quae sunt foris transpicit, ne forte existimes aut imaginum incursquod uidet, non in eo quod uidetur, aut intentione aeris cum acie aut effusione radiorum, quoniam si ita esset, tardius quam oculos aduertimus uideremus, donec intentus aer cum acie aut effusi radii ad id quod uidendum esset peruenirent. cum autem uideamus eodem momento temporis, plerumque uero aliud agentes nihilominus tamen uniuersa quae contra sunt posita tueamur, uerius et manifestius est mentem esse quae per oculos ea quae sunt opposita transpiciat quasi per fenestras perlucente uitro aut speculari lapide obductas. et idcirco mens ac uoluntas ex oculis
Abbreviated transcription (Latin):
nanis. Est gͦ aliquis artifex
mũdi deus. et seorsum eut mũdꝰ
qui factus est seorsum ille qui
fecit. Iam uero illd̾ ꝙͣ repugns
et ꝙͣ absurdũ: ꝙ cũ celestes ignes
cet᷑aq mũdi elem̃ta deos esse¬
affirment. Item mũdũ ipm̃ deũ
dicunt. Quomõ potest ex mltoꝵ
deor aceruo unus deus confici.
Si astra dii st̃. Mundus gͦ nõ
deus: sed domicibũ deoꝵ est. Si¬
uero mũdus deus est. gͦ illa oĩa
que utiqz sola dei nom accipere
non pñt. Nec emiꝰ recte quis dix̾it.
menbra hoĩs unius. multos ho¬
mines esse. Sed tnꝰ nõ est simil
cõꝑacio aĩalis et mũdi. Annual
enꝰ qr sensu p̾ditum est. eciam
menbra eius hñt sensum. nec
nͥ acorpore duuilsa putrestunt.
Cimis igitur rei similitudinẽ
gent mundus: imirũ iyt̃eda¬
cent¬
cum factũ esse non diffitentᵃ
igitur ueritate sed eciã uerb
sus recte unicuntur. Sicut ei̾
domius in usũ hĩtandi facta. ꝑ
se nich̾ sentit. dũoq subiecta

Expanded text:
navis; est ergo aliquis artifex navis; est ergo aliquis artifex mundi Deus; et seorsum erit mundus, qui factus est, seorsum ille, qui fecit. Jam illud quam repugnans et absurdum, quod cum coelestes ignes caeteraque mundi elementa deos affirment, item ipsum deum mundum dicunt. Quomodo potest ex deorum multorum acervo unus Deus confici? Si astra dii sunt, mundus ergo non Deus, sed domicilium deouero mundus deus est, ergo illa omnia quae utique sola dei nomen accipere non possunt.. nec enim recte quis dixerit membra. hominis unius multos homines esse. sed tamen non est similis comparatio animalis et mundi. animal enim quia sensu praeditum est, etiam membra eius habent sensum nec nisi a corpore diuulsa brutescunt. cuius igitur rei similitudinem gerit mundus? nimirum ipsi docentcum factum esse non diffitenturigitur ucritate, sed etiam uerbis suis reuincuntur. sicut enim domus in usum habitandi facta per se nihil sentit dominoque subiecta
Abbreviated transcription (Latin):
mũdi pars est homo. et sensibil
est mundus. quia hõ sentit. gͦ
quia mortalis est hõ: mortal
sit et mundus nccͣe est. Nec tm̃
mortalis. sed et om̃ibus morb̾
passiomibusqz subiectus. Et e
contrano si deus est mundus:
et ꝑtes eius utiqz inmortales
st. gͦ et homo deus est. qr ꝑs
est ut dicitis mũdi. Si hõ ergo
imenta et peccudes et cetera
gn̾a bestiaꝵ et auium et pistiũ
qmĩ et illa eod̃ modo senciunt.
et mũdi ꝑtes st᷑. At hoc tollera¬
bile est. nam et hoc colũt egipor.
sed res eo ꝑuenit. ut et rane et
culices et formice dii esse uideã¬
tur. quia et ipsis mest ss̾ns. et
ex ꝑte al partes mundi st̾. Ita
semꝑ argumenta ex flõ petita:
meptos et absurdos exitus hñt.
Quid ꝙ id̾ ipĩ auint deoꝵ et
honĩ ca̾ mundũ esse constructũ.
deus est nec aĩans: si cõstructꝰ
est. Annmans eniꝰ non construit ᷑
sed nastitur. et si est edificatus.
dic utiqz tamꝙͣ domus tamꝙͣ

Expanded text:
 nam si mundi pars est homo et sensibilis  nam si mundi pars est homo et sensibilis est mundus, quia homo sentit, ergo quia mortalis est homo, mortalis sit et mundus necesse est nec tantum mortalis, sed et omnibus morbis passionibusque subiectus. et e contrario si deus est mundus et partes eius utique inmortales sunt, ergo et homo deus est, quia pars est ut dicitis mundi. si homo, ergo et iumenta et pecudes et cetera genera bestiarum et auium et piscium, quoniam et illa eodem modo sentiunt et mundi partes sunt. at hoc tolerabile est; nam et haec colunt Aegyptii. sed res eo peruenit ut et ranae et culices et formicae dii esse uideantur, quia et ipsis inest sensus et ex parte mundi sunt. ita semper argumenta ex falso petita ineptos et absurdos exitus habent. quid quod idem ipsi aiunt deorum et hominum causa mundum esse constructum Deus est, nec animans, si constructus est; animans enim non construitur, sed nascitur. Et si est aedificatus sic utique tamquam domus, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
ctũ sit. qd̾ nõ ab iisde̾ fuerit en̾¬
sum. Sic enĩ argumentant᷑ aͥ
nõ posse ut sensu careat ꝙ sensi¬
bilia ex se gn̾at. Mundus autẽ
gn̾at homme̾ qui est sensu p̾di¬
bilẽ. Item sine sensu esse nõ posse
cuiꝰ pars hẽat sensum. Igitur qr
homo sensibilis est. eciam mũd
cuns pars homo est messe sensit̃.
propones quid̾ uere st̾. et sensi¬
bile esse qd sensu p̾ditũ gignat᷑.
et habere sensum cuius pars sesu
aucta sit. sed assumptiones false
qͥbus argum̃ta concludũt quia
neq numdus gn̾at homniẽ. neq
homo mũdi pars est. Nam hoĩem
apͥncipio id̾ deus fecit qui et mũ¬
dui. et nõ est mũdi pars homo sic̾
corporis menbrũ. pt̾ eiꝰ mũdus
esse sine hoĩe. sicut urbs et domꝰ
Atqui ut domꝰ unius hoĩs hĩta¬
tulũ est: et urbs unius pplĩ: sic
et mũdus domiciliũ tocius gn̾is
hũam. et aliud est qd̾ nicolitur.
aliud est qd̾ incolit. Sed illi dũ
student id qd̾ flõ sustepant con¬

Expanded text:
ctum sit ab his quod non ab iisdem fuerit eversum. Sic enim argumentantur: Fieri non posse, ut sensu careat, quod sensibilia ex se generat. Mundus autem generat hominem, qui est sensu praedibilem esse. Item: Sine sensu esse non posse, cujus pars habeat sensum; igitur quia homo sensibilis est, etiam mundo, cujus pars homo est, inesse sensum. Propositiones quidem verae sunt, et sensibile esse, quod sensu praeditum gignat, et habaucta sit, sed adsumtiones falsae quibus argumenta concludunt, quia neque mundus generat hominem neque homo mundi pars est. nam hominem a principio idem deus fecit qui et mundum, et non est pars mundi homo sicut corporis membrum: potest enim mundus esse sine homine sicut urbs et domus. atquin ut domus unius hominis habitaculum est et urbs unius populi, sic et mundus domicilium est totius generis humani: et aliut est quod incolitur- , aliut quod incolit. sed illi dum student id quod falso susceperant con
Abbreviated transcription (Latin):
nnili modo t̾ra quã calta¬
mus quã subiginꝰ et co¬
limus ad uictũ deus nõ est: nec
que ẜuit ammãtibus ad usum
bibendi et lauandi deus nõ est.
ne fontes quid̃ exqͥbus aqua pro¬
fluit. Si fontes non st ne flũa
quid̾ que defontibus colligunt ᷑
Si flui̾a ꝙ dii nõ st̃.gͦ et mare
qd ex fliũbꝰ constat: deus hrĩ ñ
potest. Ce si neq celũ. neq t̾ra.
neqz mare q̃ mũdi ꝑtes st̃ dii ẽẽ

Expanded text:
ili modo si terra, quam calcamus, quam subigimus et colimus ad victum, deus non est, nec quae servit animantibus ad usum bibendi aut lavandi, deus non est, nec fontes quidem, ex quibus aqua profluit. Si fontes non sunt, nec flumina quidem, quae de fontibus colliguntur. Si flumina quoque dii non sunt, ergo et mare, quod ex fluminibus constat, Deus haberi non potest. Quod si neque coelum, neque terra, neque mare, quae mundi partes sunt, dii esse
Abbreviated transcription (Latin):
deorsum. nec hũc celestẽ uultũ
proitiamꝰ ad t̾ram. sed oculos
eo dĩ gamiꝰ quo illos nature sue
condicio direxit. nichilq aliud
adoremus. nich̾ colamus isi
soliuis artificis parentisq mĩ¬
unicũ nom̃. qui pp̾ea hominẽ
rigidũ fig᷑auit. ut stiamus nos
religionibus condamp̃ti et ab¬
iecti adeo ꝑ t̾ram uolutentur. qͥ
nõ tm̃ nichil p̾stare cultoribꝰ
illecebris et erroribus ꝑdant.
qm̃ hoc illis cotidianũ sit opꝰ
tenebras hoĩbus abduc̾e. ne
queratur ab his uerus deus. Nõ
iacent. Est em̃ piaculũ ma¬
si iusticiã sequare potencior
esse possis. et eos adiuracõne
dñn noĩs expellere ac fugare.
Q si apparet religiones istas
tot modis esse uanas quibus
docui: manifestũ est eos qui
uel mortus supplicant: uel ter¬
ram uen̾antur. uel spiritibus
inpuris aĩas suas mancipãt.
rõnem homĩ non ten̾e. eosq
impietatis ac sceleris sui sup¬
plicia pensuros. qui rebelles

Expanded text:
deorsum, nec hunc coelestem vultum deorsum, nec hunc coelestem vultum projiciamus ad terram; sed oculos eo dirigamus, quo illos naturae suae conditio dixerit, nihilque aliud adoremus, nihil colamus, nisi solius artificis parentisqunicum numen: qui propterea hominem rigidum figuravit, ut sciamus, nos religionibus, condemnati et abjecti a Deo, per terram volutentur: qui non tantum nihil praestare cultoribusillecebris et erroribus perdant; quoniam hoc illis cottidianum sit opus, tenebras hominibus obducere, ne quaeratur ab iis uerus deus. non iacent. est enim piaculum masi iustitiam sequare, potentior esse possis et eos adiuratione diuini nominis expellere ac fugare. quodsi apparet religiones istas tot modis esse uanas quibus docui, manifestum est eos qui uel mortuis supplicant uel terram uenerantur uel spiritibus inpuris animas suas mancipant, rationem hominum non tenere eosque inpietatis ac sceleris sui supplicia pensuros, qui rebelles
Abbreviated transcription (Latin):
latius ereq̃da. Illos gͦ neqͣssi¬
mos spũs quisquis uen̾atus fu¬
erit ac secutus. neq celo. neq
luce pocietur. que st̃ dei: sed in
illa decidet. q̃ in distribucione
reꝵ attributa esse ipĩ maloꝵ
pͥncipi disputaumꝰ in tene¬
sempit̾im̃. Docui religiones de¬
or tripplici modo uarias esse.
uno ꝙ silãcra ista q̃ coluntur
effigies st̃ homĩ mortuoꝵ.
Esse aut̾ ꝓu̾sũ et incongriẽs
ut simlãcrũ hoĩs: a silãtro dei
colatur. Colit eni qd̾ est det̾ius
et inbecillius. Cum mexpiabi¬
le facius esse deserere uiuente.
ut defunctor monum̃tis ẜuias.
qui nec uitã nec luce̾ dare ciꝙͣ
possunt. qua ipĩ carent. nec eẽ
Quis at̾ non intelligat ne phaᷤ
esse rectũ aĩal curuan ut adoret
terram. que idccͥo pedibꝰ nrĩs
subiecta est ut calcanda nob̾
non adoranda sit. Qui sumꝰ
ideo extitati ex ea statũq sb̃¬
lime̾ p̾ter ceteras ammãtes
accepimꝰ. ut non reuolua mur

Expanded text:
latius exequenda.. illos ergo nequissilatius exequenda.. illos ergo nequissimos spiritus quisquis ueneratus fuerit ac secutus, neque caelo neque luce potietur, quae sunt dei, sed in illa decidet quae in distributione rerum adtributa esse ipsi malorum principi disputauimus, in tenesempiternum. Docui religiones deorum triplici modo vanas esse: uno, quod simulacra ista, quae coluntur, effigies sint hominum mortuorum; esse autem perversum et incongruens, ut simulacrum hominis a simulacro Dei colatur: colit enim quod est deterius et imbecillius; tum inexpiabile facinus esse, deserere viventem, ut defunctorum monimentis servias, qui nec vitam, nec lucem dare cuiquam possunt, qua ipsi carent; nec esseQuis autem non intelligat, nefas esse rectum animal curvari, ut adoret terram? quae idcirco pedibus nostris subjecta est, ut calcanda nobis, non adoranda sit, qui sumus ideo excitati ex ea, statumque sublimem praeter caeteras animantes accepimus, ut non revolvamur
Abbreviated transcription (Latin):
icet aliqͥs cur gͦ deus h ͨ.
fieri patitur. nec tã ma¬
lis succurit erroribus ut mala
cũ boins pugnent. ut uicia sint
adu̾sa uirtutibus. ut habeat a
lios quos pumat. alios quos ho¬
noret. ultimis enꝰ temporibus
sta tuuit de unus ac mortius iudi¬
tare. de quo iudicio mͥ eut in ulti ͦ
libro disputacio. Differt igitur
donec ueniat tprm̃ finis. quo e¬
fũdat ira suã in uirtute ac ptã¬
te celesti. sicut uatũ p̾dicta pͥoꝵ
trbili monitu horrificant. Nũc
at̾ patitur hoĩes errare: et adu̾¬
sũ se quoqz impios esse: ipẽ iustꝰ
et mittis et paciens. Nec enĩ fĩ
pt̾ ut non is in quo sit ꝑfecta
uirtus: sit eciã ꝑfecta paciencia.
unde quid̃ putant ne irasti quid̃
tiones aĩ subiectus nou sit. qr
fragile est omne aĩal: qd affi¬
citur et cõmonetur. Que ꝓsua¬
sio u̾itatẽ ac religionẽ funditꝰ
tollit. Sedseponatur mt̾mi no¬
bis hic locus de ira dei disẜendi. ꝙ
et ub̾ior est mat̾ia et oꝑe ꝓpͥo

Expanded text:
icet aliquis: Cur Ergo Deus haec fieri patitur, nec tam malis succurrit erroribus? Ut mala cum bonis pugnent; ut vitia sint adversa virtutibus; ut lios quos puniat, alios quos honoret. ultimis enim temporibus statuit de uiuis ac mortuis iudicare; de quo iudicio mihi erit in ultimo libro disputatio. differt igitur, donec ueniat temporum finis, quo effundat iram suam in potestate ac uirtute caelesti, sicut uatum praedicta piorum terribili monitu horrificant. nunc autem patitur homines errare et aduersum se quoque inpios esse, ipse iustus et mitis et patiens. nec enim fieri potest ut non is in quo perfecta. sit uirtus, sit etiam perfecta. patientia. unde quidam putant ne irasci quidem -tiones animi, subiectus non sit, quia fragile est omne animal quod adficitur et commouetur. quae persuasio ueritatem ac religionem funditus tollit. sed seponatur interim nobis hic locus de ira dei disserendi, quod et uberior est materia et opere proprio
Abbreviated transcription (Latin):
fieri utilit᷑ et iuste pt̾. Sũma
igitur uirtus hñda patĩa est.
qua ut non careret hõ iustus
uoluit illã deus ut supͣdictũ est
pro merte contempm. Ilisi emii
cõtumehis fuerit affectus: ꝙͣ̃tũ
hẽat fortitudĩs in seipõ cohibẽdo
itfnorabitur. Si autẽ lacessitꝰ
uictus est. Si u̾o motũ illũ roe̾
comp̾sẜiit: hic plane imꝑat sͥ.
hic regere se potest. que sustẽ¬
tatio sii recte paciã noĩatur. q̃
una uirtus omibus est opposita
uitnis et affectibus. hec ꝑturba¬
tũ ac fluctuantẽ am̃i ad tñqͥlli¬
tatem suam reuocat. hec mitigat.
hec hominẽ sͥ reddit. gͦ qm̃
nature repugnare impossibile
prosiliat ad nocend̾ quoad fi̾ pt̃.¬
eosqr non modo retment. sed ⁊¬
maturius sopiatur. p̾cepit deus
nõ occide̾ solem suꝑ iram brãm ne
furoris mĩ testis abscedat. den
q in .tullius contra suũ p̾ceptũ
dequo paulo ante dixi. obluuonẽ
Q si hoc ille faciebat. hõ non a

Expanded text:
fieri et utiliter et iuste potest. summa fieri et utiliter et iuste potest. summa lgitur uirtus habenda patientia est, quam ut caperet homo iustus, uoluit illum deus, ut supra dictum est, pro inerte contemni. nisi enim contumeliis fuerit adfectus, quantum habeat fortitudinis in se ipso cohibendo ignorabitur. si autem lacessitus uictus est: qui uero motum illum ratione conpresserit, hic plane imperat sibi, hic regere se potest. quae snstentatio sui recte patientia nominatur, quae una uirtus omnibus est opposita uitiis et adfectibus. haec perturbatum ac fluctuantem animum ad tranquillitatem suam reuocat, haec mitigat, haec hominem sibi reddit. ergo quoniam naturae repugnare inpossibile prosiliat ad nocendum, quod fiereosque non modo retinent, sed maturius sopiatur. Praecepit Deus non occidere Solem super iram nostram, ne furoris nostri testis abscedat. Denique Marcus Tullius contra suum praeceptum, de quo paulo ante dixi, oblivionemrias. » Quod si hoc ille faciebat, homo non a
Abbreviated transcription (Latin):
lam facundiam sicut salustius
ab appio dictum refert ex̾cuit.
boluit homine̾ canmo modo ui¬
uere ut remordeat lacessitus.
Que retribucio cõtumelie ꝙͣ ꝑ
inciosa sit. et quas edere so¬
leat strages. unde opportumꝰ
petetur exemplũ. ꝙͣ ex ipiũs
p̾ceptoris tristissimo casu. qui
gestit ipse se ꝑdidit. E si la¬
cessitus nuria pacienciam
temusset. si disfimulare si fr̾e
cõtumeliam boni biri esse didicis¬
set. nec illas nobiles orõnes a¬
lieno titulo inst̾ptas. impacĩa
et leuitas. et insama profudisset.
nũꝙͣ capite suo rostra in qͥbus
ante floruerat cruentasset. nec
rempu. funditus prostͥpcio illa
delesset. Sapientis gͦ ac bom ui¬
ri non est uelle certare ac se ꝑi¬
culo cõmict̾e̾. qm̃ et unicere non
est in nra pta̾te. et est anceps
om̃e certam̃: sed est sapientis at
optimi uiri non aduersariũ uel¬
le tollere. qd fieri sine stele ac ꝑi¬
culo non pt̾: sed certamꝰ ipm̃ qͥd̾

Expanded text:
lam facundiam, sicut Sallustius lam facundiam, sicut Sallustius ab Appio dictum refert, exercuit, uoluit hominem canino modo uiuere, ut remordeat lacessitus. quae retributio contumeliae quam perniciosa sit et quas edere soleat strages, unde oportunius petetur exemplum quam ei ipsius praeceptoris tristissimo casu, qui gestit, ipse se perdidit? quodsi lacessitus I iniuria patientiam tenuisset, si dissimulare, si ferre contumeliam boni uiri esse didicisset nec illas nobiles orationes alieno titulo inscriptas inpatientia et leuitas et insania profudisset, numquam capite suo rostra, in quibus ante floruerat, cruentasset nec rem publicam funditus proscriptio illa delesset. sapientis ergo ac boni uiri non est uelle certare ac se periculo committere, quoniam et uincere non est in nostra potestate et est anceps omne certamen, sed est sapientis atque optimi uiri non aduersarium uelle tollere, quod fieri sine scelere ac periculo non potest, sed certamen ipsum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
qrͦ et insipientes si qñ accipunt
nabili furore ducuntur. et hiis
quisͥ. nocent uicem retribuere
conantur. In quo igitur sapiẽs
acbomis uirza malis et insipiẽ¬
tibus differt: nͥ ꝙ habet mui¬
ctam pacienciam qua stulti ca¬
ient. nͥ ꝙ regere se ac mitigare
iram suam nouit qmͣ illi quia bir¬
tute indigent: frenare nõ pñt.
Sed uidelicet hec illũ res fefel¬
lit qr sũ de uirtute ꝯuereretur
ni quacũq contencione unicere
putauit esse uirtutem. nec uidẽ
ullomodo potuit hominẽ dolori
et nre succũbentem. et his affe¬
aibus indulgentem quibus de¬
bet pocius reluctari. et ruentem
quatũq improbitas prouocarit.
uirtutis offm̃ non tenere. Qui
enim referre imuriam intitur
eum ip̃m aquo lesus est gestit
mitari. Ita qui malũ mutat᷑
bonus nullo pacto esse potest.
duobus igitur uerbis duas uir¬
tutes maxĩas bono et sapienti
uiro muocenciã pacienciãqz de¬
traxit. Sed qr ipẽ caninam il¬

Expanded text:
quoque et insipientes, si quando accipiunt quoque et insipientes, si quando accipiunt nabili furore ducuntur, et iis, qui sibi nocent, vicem retribuere conantur. In quo igitur sapiens ac bonus vir a malis et insipientibus differt, nisi quod habet inuictam patientiam, qua stulti carent, nisi quod regere se ac mitigare iram suam nouit, quam illi quia uirtute indigent, frenare non possunt? sed uidelicet haec illum res fefellit, quod cum de uirtute loqueretur, in quacumque contentione uincere putauit esse uirtutis nec uidere ullo modo potuit hominem dolori et irae succumbentem et iis adfectibus indulgentem quibus debet potius reluctari, et ruentem quacumque inprobitas prouocarit, uirtutis officium non tenere. qui emm referre iniuriam nititur, eum ipsum a quo laesus est gestit imitari. ita qui malum imitatur, bonus esse nullo pacto potest. duobus igitur uerbis duas uirtutes maximas bono et sapienti uiro, innocentiam patientiamque, detraxit. sed quia ipse caninam il
Abbreviated transcription (Latin):
magnas sepe concitat tempesta¬
tes: Ee si paciãm qua uirtute in¬
chil uerius: nich̾ hoĩe diginus
mueniri pt̃ improbitati opposue¬
ris extinguetur protinus tamꝙͣ
igm aqm suꝑposueris. Sinautem
prouocatux illa improbitas m¬
pacĩãm sͥ cõparem nacta est:tã¬
ꝙͣ̃ ꝑfusa oleo tm̃ excitabit incen¬
dium: ut id non flumen aliqd
sed effusio cruoris extinguat.
sapiens honio ademit bono uiro.
ut enim nich̾ maloꝵ fiat hec so¬
la efficit. Que si detur om̃ibus:
nullũ scelus nulla frans᷑ huma¬
nis rebus erit. Quid igitur bono
uiro pt̾ esse tam calamitosum tãq
cõtrariũ ꝙͣ ire frena ꝑmictere q̃
illũ non modo boni sed etiã hoĩs
appͦne despoliet. Si quid̾ nocere
alt̾i̾ ut ip̃e u̾issime ait. non est
stdm̃ hoĩs naturã. nam et pectu¬
des si latessas aut calce aut cor¬
nu repugnant. et serpentes ac
fere insi ꝑsequare ut occidas ne¬
gocium non exhibent. Et ut ad
homi exemipla redeannus imꝑiti

Expanded text:
magnas saepe concitat tempestamagnas saepe concitat tempestates? Quod si patientiam, qua virtute nihil verius, nihil homine dignius inveniri potest, improbitati opposueris, extinguetur protinus, tanquam igni aquam superfuderis. Sin autem provocatrix illa improbitas impatientiam sibi comparem nacta est, tanquam perfusa oleo, tantum excitabit incendium, ut id non flumen aliquod, sed effusio cruoris extinguat. sapiens homo ademit bono viro. Ut enim nihil malorum fiat, haec sola efficit: quae si detur omnibus, nullum scelus, nulla fraus in rebus humanis erit. Quid igitur bono viro potest esse tam calamitosum, tamque contrarium, quam irae fraena permittere; quae illum non modo boni, sed etiam hominis appellatione dispoliet? Siquidem nocere alteri, ut ipse verissime ait, non est secundum hominis naturam. Nam et pecudes si lacessas, aut calce aut cornu repugnant; et serpentes ac ferae, nisi persequaris ut occidas, negotium non exhibent; et ut ad hominum exempla redeamus imperiti
Abbreviated transcription (Latin):
sit omĩbus. et quia pntabitur
seipm̃ non posse defende̾ hẽbit ͧ
pro segin et merte. Qui autẽ
fuerit ultus inimicũ. hic fortis.
hic stremius iudicatur. hunc õs
u̾entur. hunc colunt. bonus u̾o
ille et si prodesse płibus possit.
illũ tñ suspicunt qui nocere ꝙͣ
ꝑare. malitq cõtempni dũ modo
semꝑbom fungatur officio ma¬
cialibus libris. At u̾o si qͥs uolu¬
erit inqͣt aĩ sui complicatam no¬
cionem euoluere. Iain se ipse do¬
ceat eum birum bonũ esse qui
prosit quibꝰ possit. noceat neĩ
nͥ lacessitus miuria. Oꝙͣ sim¬
plicem uerãq sentenciam duoꝵ
uerbor adiectione corrupit. Qͥd
en opus fu̾at id iung̾e̾ nͥ la¬
cessitus iuiria: ut uiciũ bono¬
uiro qiͣ caudam turpissimã appo
maxima est fac̾e̾t exꝑtem. no¬
citurum esse dixit bonum uirũ
si fuerit lacessitus. Iam ex h
ipso bom biri nom̃ amittat
uctẽ est. si nocebit. non miꝰ
mina inter homines. unde
pugne cõtencionesqz nastuntur
nͥ ꝙ improbitati opposita impaciã

Expanded text:
sit omnibus, et quia putabitur se ipsum non posse defendere, habebitur pro segni et inerte. qui autem fuerit ultus inimicum, hic fortis, hic strenuus iudicatur, hunc omnes uerentur, hunc colunt. bonus uero ille tametsi prodesse pluribus possit, illum tamen suspiciunt qui nocere quaperare malitque contemni, dummodo semper boni fungatur officio, macialibus at uero si quis uoluerit inquit animi sui conplicatam notionem euoluere, iam se ipse doceat eum uirum bonum esse qui prosit quibus possit, noceat nemini, nisi lacessitus iniuria. o quam simplicem ueramque sententiam duorum uerborum adiectione corrupit! quid enim opus fuerat adiungere nisi lacessitus iniuriaviro quasi caudam turpissimam apponirtutum maxima est, faceret expertem. Nociturum esse dixit bonum virum, si fuerit lacessitus: jam ex hoc ipso boni viri nomen amittat necesse est, si nocebit. Non minumina inter homines, unde pugnae contentionesque nascuntur, nisi quod improbitati opposita impatientia
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit gratutũ. maledicẽti
benedico respondeat. Nu̾ꝙͣ ipẽ
maledicat ne u̾bũ malũ proce¬
dat ex ore hoĩs qui colit uerbũ
bonũ. Qnͥ eciam caueat diligẽ¬
ter. nequꝰ inmicũ sua culpa
fatiat. Et si qͥs extit̾i̾t tam pro¬
t̾nus qui bono et iusto faciat
muiã clementer ac modeste
ferat. et ulcionẽ suam non sͥ
assumat: sed iudicio dei resfuet.
Innocenciam semꝑ et ubiq cu¬
stodiat. qd̾ p̾ceptũ non ad ħ̃
tantũ ualet. ut ipse imuriam
non inferat. sed ut illatam
s. non uindicet. Sed etenim
maximꝰ ac eqͥssimꝰ iuder spe¬
calator ac testis om̃i hũc hoĩ
p̾ferat. hũc malit de causa
sua promĩciare: cuius senten¬
ciam nemo effugere potest.
nec defensione cuiusꝙͣ nec grã.
Ita fit ut homo iustus contemptu

Expanded text:
fuerit gratuitum. Maledicenti fuerit gratuitum. Maledicenti benedicto respondeat: numquam ipse maledicat; ne verbum malum procedat ex ore hominis, qui colit Verbum bonum. Quin etiam caveat diligenter, ne quando inimicum sua culpa faciat; et si quis extiterit tam protervus, qui bono et justo faciat injuriam, clementer ac moderate ferat, et ultionem suam sibi non assumat, sed judici Deo reservet. Innocentiam semper et ubique custodiat. Quod praeceptum non ad hoc tantum valet, ut ipse injuriam non inferat: sed ut illatam sibi non vindicet. Sedet enim maximus et aequissimus judex, speculator ac testis omnium. Hunc homini praeferat; hunc malit de causa sua pronuntiare, cujus sententiam nemo effugere potest, nec defensione cujusquam, nec gratia. Ita fit, ut homo justus contemptu