comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicenda sit uita: in cuius comparatione ista
quam ducimus mors potius sit appellanda quã
uita. Quale illud est in euangłio. Si ius ueni¬
re ad uitam: serua mandata. Hunquid addidit
ȩternam uł beatam: Item de resurrectio¬
ne carnis cum loqueretur: qui benefecert̃
inquit in resurrectionem uite. Heq hic ait
ȩternȩ: seu beate. S et hic: ueniant in¬
quit michi miserationes tuȩ et uiuam. Ne¬
q hic ait in ęternum uiuam. uł beate ui¬
uam: quasi aliud non sit uiuere quam sine
ullo fine. et sine ulla miseria uiuere. S ħ
quo merito: Quia lex tua inquit medi¬
tacio mea est. Hec meditatio nisi eẽt in fi¬
de que ꝑ dilectionem oꝑatur: nunquam
propter̾ eam posset ad illam uitam quispiã
ꝑuenire. hoc dicendum putaui. ne quisquã
cum totam legem memorie mandauerit.
eamq creberrima recordatione cantaue¬
rit. non tacens quod precipit. nec tam̃
uiuens ut precipit: arbitretur se fecisse

Expanded text:
dicenda sit vita, in cujus comparatione ista dicenda sit vita, in cujus comparatione ista quam ducimus, mors potius sit appellanda quam vita: quale illud est in Evangelio, «Si vis venire ad vitam, serva mandata» . Numquid addidit, aeternam, vel, beatam? Item de resurrectione carnis cum loqueretur, «Qui bene fecerunt,» inquit, «in resurrectionem vitae» : neque hic ait, aeternae, seu, beatae. Sic et hic, «Veniant,» inquit, «mihi miserationes tuae, et vivam:» neque hic ait, in aeternum vivam, vel, beatae vivam; quasi aliud non sit vivere, quam sine ullo fine et sine ulla miseria vivere. Sed hoc quo merito? «Quia lex,» inquit, «tua meditatio mea est.» Haec meditatio nisi esset in fide, quae per dilectionem operatur , nunquam propter eam posset ad illam vitam quispiam pervenire. Hoc dicendum putavi, ne quisquam, cum totam legem memoriae mandaverit, eamque creberrima recordatione cantaverit, non tacens quod praecipit, nec tamen vivens ut praecipit, arbitretur se fecisse
Abbreviated transcription (Latin):
tur: ut cum in multis inueniantur locis. maxi¬
me in psalmis. quodam etiam loco legatur
uniuersȩ uiȩ dñi miscdia et ueritas. & hic qui¬
dem pruno ueritatem posuit. quia humiliati
sumus in mortem. uidicante illo cuius uidicia
iusticia est: deinde miscđiam qua instauramꝰ
ad uitam. ꝓmittente illo cuius beneficium
gr̃a est. Idõ ait scdm eloquium tuum seruo tuo.
id est scd̾m quod ꝓmisisti seruo tuo. Siue ergo
regeneratio qua hic in dei filios adoptamur: a¬
siue fides et spes et haritas que tria edificant᷑
in nobis. quamuis de miscđia dĩ ueniant. tñ
in hac erumpnosa et ꝓcellosa uita solatia st̃
miseroꝵ non gaudia beatoꝵ. ido dictum est
idõ sequitur. Ueniant michi miserationes tue
et iuuam. Iunc eium uere uiuam: quando
nichil potero timere ne moriar. Ipsa enim
et sine ullo additamento dr̃ uita. uec intel¬
ligitur nisi ȩterna et beata: tanquam sola

Expanded text:
tur, ut cum in multis inveniantur locis, maxitur, ut cum in multis inveniantur locis, maxime in Psalmis, quodam etiam loco legatur, «Universae viae Domini misericordia et veritas» . Et hic quidem primo veritatem posuit, qua humiliati sumus in mortem, judicante illo cujus judicia justitia est: deinde misericordiam, qua instauramur ad vitam, promittente illo cujus beneficium gratia est. Ideo ait, «secundum eloquium tuum servo tuo:» id est, secundum quod promisisti servo tuo. Sive ergo regeneratio qua hic in Dei Filios adoptamur, sive fides et spes et charitas quae tria aedificantur in nobis, quamvis de misericordia Dei veniant; tamen in hac aerumnosa et procellosa vita solatia sunt miserorum, non gaudia beatorum: ideo dictum est,ideo sequitur, «Veniant mihi miserationes tuae, et vivam.» Tunc enim vere vivam, quando nihil potero timere, ne moriar. Ipsa enim et sine ullo additamento dicitur vita, nec intelligitur nisi aeterna et beata, tanquam sola
Abbreviated transcription (Latin):
et cura interpretis diligentioris expressõ.
etiam illud intelligamus quod potens est fa
cere ds̃ suꝑ quam petimus et initelliginius: ut
quia supra quam petunus et intelligimus sunt
ergo adhuc timet aeccłia que in hac uita est.
et nondum se uidet in eo regno ubi erit eius
secura iocunditas: s inter ꝑiculosas temptationes
in hoc mundo laborat. ubi audit qui se putat
stare caueat ne cadat: considerans huius mor¬
talitatis miseriam. in qua ugum graue super
filios adam a die exitus de uentre matris eoꝵ:
sic in om̃ib ꝑtenditur usq in diem sepulture
in matrem omĩum. ut ꝑpter carnem concupis¬
centem aduersus sp̃m etiã regen̾ati gem̾e sub eiꝰ
grauitate cogantur: hoc ergo considerans. cog¬
noui inquit dñe quia iusticia iudicia tua: et
ueritate  humiliasti me: fiat miscdia tua ut
consoletur me. scđm eloquium tuum seruo tuo.
Miscđia et ueritas ita diuino eloquio cõmendã¬

Expanded text:
et cura interpretis diligentioris expresso, et cura interpretis diligentioris expresso, etiam illud intelligamus, quod «potens est Deus facere supra quam petimus et intelligimus» ; ut quia «supra quam petimus et intelligimus» sunt ergo adhuc timet Ecclesia quae in hac vita est, et nondum se videt in eo regno ubi erit ejus secura jucunditas, sed inter periculosas tentationes in hoc mundo laborat, ubi audit, «Qui se putat stare, videat ne cadat» ; considerans hujus mortalitatis miseriam, in qua jugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, sic in omnibus pertenditur usque in diem sepulturae in matrem omnium , ut propter carnem concupiscentem adversus spiritum , etiam regenerati gemere sub ejus gravitate cogantur: hoc ergo considerans, «Cognovi,» inquit, «Domine, quia justitia judicia tua, et veritate humitiasti me. Fiat misericordia tua, et consoletur me secundum eloquium tuum servo tuo.» Misericordia et veritas ita divino eloquio commendan
Abbreviated transcription (Latin):
letabuntur quia in uerba tua sꝑaui: uł sic̃
alii diligentius expresserunt suꝑsꝑaui: tanꝗ
diceret qui timent te uidebunt ęccłiam tuã
et iocundabuntur quia in uerba tua suꝑsꝑa¬
uit : cum ipsi sint ȩccłia qui uident ȩcłiam
et iocundantur. S cur non dixit qui timẽt̃
uident te et iocundantur. s timent te uer¬
bum presentis temporis posuit: uidebunt
aut̃ et iocundabuntur. futuri temporis uer¬
ba sunt : An quia in presenti tempore timor
est. quamdui temptatio est uita humana
suꝑ tram  locunditas aut̃ quam uoluit hic
intelligi tunc erit: quando iusti fulgebunt
in regno patris sui sicut sol. Hinc enim etiã
illud in alio psalmo legitur. Quam multa
multitudo dulcedinis tue dñe: quam abscõ¬
disti timentib te. Hunc ergo quam diu ti¬
ment nondum uident. s uidebunt et iocũ¬
dabuntur: quia et illic sequitur. ꝑfecti aut̃

Expanded text:
laetabuntur, quia in verba tua speravi;» vel sicut laetabuntur, quia in verba tua speravi;» vel sicut alii diligentius expresserunt, «supersperavi»: tanquam diceret, «Qui timent te, videbunt» Ecclesiam tuam, «et jucundabuntur, quia in verba tua supersperavi;» cum ipsi sint Ecclesia, qui vident Ecclesiam et jucundantur? Sed cur non dixit, qui timent te, vident me, et jucundantur: sed «timent te,» verbum praesentis temporis posuit; «videbunt» autem et «jucundabuntur,» futuri temporis verba sunt? An quia in praesenti tempore timor est, quamdiu tentatio est vita humana super terram ; jucunditas autem quam voluit hic intelligi, tunc erit quando justi fulgebunt in regno Patris sui sicut sol ? Hinc enim etiam illud in alio psalmo legitur, «Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te!» Nunc ergo quamdiu timent, nondum vident; sed «videbunt,» et «jucundabuntur:» quia et illic sequitur, «Perfecisti autem
Abbreviated transcription (Latin):
INi hoc psalmo ꝑ ꝓpħiã
tanquam sibi petuut in¬
tellectum dari a deo cor¬
pori suo quod ẽ. eccłia.
ad dei mandata discenda:
cum ipso enim uita corporis eius hoc est ppłi eiꝰ
abscondita est in deo: et ipse in eodem corpore
suo indigentiam patitur: et poscit quod mẽ¬
bris sius est necessirium. Manus tuȩ inquit
fecerunt me et plasmauerunt me: da michi
intellectum ut discam mandata tua. Quia tu
inquit formasti me tu reforma: ut fiat in cor
bunt me et iocundabuntur: uł sicut alii
hñt codices letabuntur: quia in uerba tua
sꝑaui. id est in ea que ꝓmisisti : ut sint pro¬
missionis filii semen habrahȩ. in qua benedi¬
cuntur om̃s gentes. Qui sunt aut̃ qui timẽt
dm̃: Et quem̾ uidebunt et letabuntur: qm̃
de ipsa tanquam de se ipso ista uoa xp̃i est.
nunquid non ipsa est in eis qui timent dm̃
Quis est eigo ille: quem uident et iocabunt᷑:
An popłs ipse se uidet. et iocundatur. et sic
dictum est qui timent te iudebunt me et

Expanded text:
in hoc psalmo per Prophetam, tanquam sibi, petivit intellectum dari a Deo corpori suo quod est Ecclesia, ad Dei mandata discenda. Cum ipso enim vita corporis ejus, hoc est populi ejus, abscondita est in Deo , et ipse in eodem corpore suo indigentiam patitur, et poscit quod membris suis est necessarium. «Manus tuae,» inquit, «fecerunt me, et plasmaverunt me; da mihi intellectum, ut discam mandata tua.» Quia tu, inquit, formasti, tu reforma; ut fiat in corpbunt me, et jucundabuntur;» vel, sicut habent alii codices, «laetabuntur, quoniam in verba tua speravi:» id est, in ea quae promisisti, ut sint promissionis filii, semen Abrahae, in quo benedicuntur omnes gentes . Qui sunt autem qui timent Deum, et quem videbunt et laetabuntur, quoniam de ipsa, tanquam de seipso ista vox Christi est; numquid non ipsi sunt in eis qui timent Deum? Quis est ergo ille quem vident, et jucundantur? An populus ipse se videt, et jucundatur, et sic dictum est, «Qui timent te, videbunt me, et
Abbreviated transcription (Latin):
quia et iste salomon edificauerat templum
dño: in typo quidem. et in figura futurȩ aec¬
cłiȩ et corporis dñi. Unde dicit in euangłio
Soluite templum hoc: et intriduo excitabo
illud. Quia ergo ipse edificauerat illud tem¬
plum: edificauit sibi templum uerus salome
salomonis: interpretatur pacificus. Est aut̃
ille uerus pacificus de quo dicit apłs: ipse
est enuim pax nr̃a qui fecit utraq unum.
Ipse est uerus pacificuis. qui duos parietes edi¬
uerso uementes in se copulauit: quib factus
est lapis angularis: uenientem popłm ea
circuncisione credentium. et uenientem
popłm ex preputio gentium. et ipsoꝵ ore¬
dentium. Fecit unam eccłiam de duob po¬
pulis : et factus est illis lapis angularis. Et ido
uerus pacificus : ergo ille uerus salomoN.
Salomon aut̃ ille filius dauid de muliere
bersabeȩ rea in ifrł figuram gestabat huius
pacifici : quando templum edificauit. Ideo
ne illum putes salomonem qui edificauit

Expanded text:
Quia et iste Salomon aedificaverat templum Quia et iste Salomon aedificaverat templum Domino , in typo quidem et in figura futurae Ecclesiae et corporis Domini; unde dicit in Evangelio, «Solvite templum hoc, et in triduo excitabo illud» : quia ergo ipse aedificaverat illud templum, aedificavit sibi templum verus SalomonSalomonis interpretatur Pacificus: est autem ille verus pacificus, de quo dicit Apostolus, «Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum.» Ipse est verus pacificus, qui duos parietes e diverso venientes in se copulavit, quibus factus est lapis angularis, venienti populo ex circumcisione credentium, et venienti populo ex praeputio Gentium et ipsorum credentium; fecit unam Ecclesiam de duobus populis, factus est illis lapis angularis , et ideo vere pacificus. Quia ergo ille verus Salomon; Salomon autem ille filius David de muliere Bethsabee , rex Israel, figuram gestabat hujus pacifici, quando templum aedificavit: ideo ne illum putes Salomonem qui aedificavit
Abbreviated transcription (Latin):
re sit additum salomonis: quantum inspiraue¬
rit dñs dicam karitati ur̃ȩ. Salomon erit
cempore suo filius dauid magnus: ille
ꝑ quem inulta scã precepta. et salubria mo¬
nita. et diuina sacramenta sp̃s sc̃s in diuinisꝰ
litteris oꝑatus est. Ham ipse salomon mulier
amator fuit: et reꝓbatus est a deo. Et usꝙ ad¬
eo laqueus illi fuitꝰ illa cupiditas: ut a mulen¬
b etiam ydolis sacrificare cogeretur. dic de
illo scriptura testis est. S si illo cadente que
ꝑ illum dicta sunt delerentur: uidicarentur
quia ipse dixerat. non ꝑ illum dicta erant. Oꝑ¬
tune igitur etiam hoc egit miscdia dĩ et sp̃s
euis. ut quicquid boni ꝑ salomonẽ dictum est
dõ tribueretur: peccatum aut̃ hominis homi
Q uid mirum: quia in popło dĩ cecidit salomono
I n paradiso non cecidit adam: Non cecidit
de celo angłs: et diabolus factus est: ldo do¬
cemur in nullo hominum spem ẽẽ ponendã.

Expanded text:
re sit additum, «Salomonis,» quantum inspiravere sit additum, «Salomonis,» quantum inspiraverit Dominus, dicam Charitati vestrae. 2. Salomon erat tempore suo filius David, magnus ille, per quem multa sancta praecepta et salubria monita et divina sacramenta Spiritus sanctus in divinis Litteris operatus est. Nam ipse Salomon mulierum amator fuit, et reprobatus est a Deo: et usque adeo laqueus illi fuit illa cupiditas, ut a mulieribus etiam idolis sacrificare cogeretur, sicut de illo Scriptura testis est . Sed si illo cadente, quae per illum dicta sunt, delerentur; judicaretur quia ipse dixerat, non per illum dicta erant. Optime igitur etiam hoc egit misericordia Dei et Spiritus ejus, ut quidquid boni per Salomonem dictum est, Deo tribueretur; peccatum autem hominis homini. Quid mirum quia in populo Dei cecidit Salomon? In paradiso non cecidit Adam? Non cecidit de coelo angelus, et diabolus factus est? Ideo docemur in nullo hominum spem esse ponendam.
Abbreviated transcription (Latin):
tulus canticum graduum. iste psalmus
aliquid amplius in titulo accepit: qd̾
additum est salomonis. Sic enim pre¬
notatur: canticum graduum salomonis.
ltaq fecit nos intentos inusitacior titu¬
lus ceteris: ut queramus quare sit addi¬
tum salomonis. Nam quid sit canticũ
graduum: non opus est sepe repetere. Plura
enim hinc dicta sunt: quia qui cantat ascẽ¬
dit. Ascendentis uox in affectu pietatis et
haritatis ad illam suꝑnam iherłm cui suspi¬
ramus quandiu ꝑegrinamur: et ubi letabi¬
mur cum a ꝑegrinatione redierimus. As¬
cendit ad hanc om̃is qui ꝓficit: cadit ab
hac om̃is qui deficit. Nec pedib ascendere
queras: nec pedib te descendere putes.
A mando dm̃ ascendis: amando scłm cadis.
Sunt. ergo ista cantica amantium: quodã
scõ desiderio flagrantium. Ardent qui ista
cantant ex corde: quoꝵ etiam cor ardẽs
inuenitur in morib. in bona conuersatio¬
ne. in oꝑib scd̃m precepta dĩ: incontẽptu
temporalium. in karitate ȩternoꝵ. S qua¬

Expanded text:
tulus, «Canticum graduum,» iste psalmus aliquid amplius in titulo accepit, quod additum est, «Salomonis.» Sic enim praenotatur: «Canticum graduum Salomonis.» Itaque fecit nos intentos inusitatior titulus caeteris, ut quaeramus quare sit additum, «Salomonis.» Nam quid sit «Canticum graduum,» non opus est saepe repetere; plura enim dicta sunt hinc, quia cantat ascendentis vox in affectu pietatis et charitatis ad illam supernam Jerusalem, cui suspiramus quamdiu peregrinamur, et ubi laetabimur cum a peregrinatione redierimus. Ascendit ad hanc omnis qui proficit; cadit ab hac omnis qui deficit. Nec pedibus ascendere quaeras, nec pedibus te descendere putes: amando Deum, ascendis; amando saeculum, cadis. Sunt ergo ista cantica amantium, quodam sancto desiderio flagrantium. Ardent qui ista cantant ex corde, quorum etiam cor ardens invenitur in moribus, in bona conversatione, in operibus secundum praecepta Dei, in contemptu temporalium, in charitate aeternorum. Sed qua
Abbreviated transcription (Latin):
in dño: et iterum. gr̃a salui facti estis ꝑ fidem.
et hoc non ex uobis. s donum dĩ est: non ex
oꝑib. ne forte quis extollatur: s etiam se ipsũ
adiungit consequenter dicens. Ipsius eñ suinus
figmentum : creati in oꝑib bonis. Dicit etiam
seorsum de ipsis qui respiciuntur in cęlo. Fiuimꝰ¬
seruientes desideriis et uoluptatib uariis: in
malicia. et inuidia agentes: ab hominabiles: in¬

Expanded text:
in Domino» ; et iterum, «Gratia salvi facti estis per fidem, in Domino» ; et iterum, «Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur»: sed etiam seipsum adjungit consequenter, dicens, «Illius enim sumus figmentum, creati in operibus bonis.» Dicit etiam seorsum de se et ipsis qui respiciuntur in coelo: «Fuimseruientes desideriis et uoluptatibus uariis, in malitia et inuidia agentes, abominabiles, in
Abbreviated transcription (Latin):
intelligamus ꝑ totum teatum psalmi diuine
admonent litt̾erȩ : est et alius intellectus que
mecum karitas ur̃a consideret. Celos nunc
⁊significari arbitror eos qui sedebunt superx ii.
thronos: et cum dño uidicabunt. Terre aut̃
nomine ceteram multitudinem benedietoꝵ
ȩcerna: quos amncos sibi de maminona inquitatis
in huius iite mortalitate fecerunt. Eis quippe
dicit apłs. Si nos uobis spiritalia seminauimus:
magnum est si ur̃a cartialia metamus: Quod
etiam his uerbis dici potest. Si nos uobis cȩlestia
seminauimus: magnum est si terrena ur̃a me¬
tamus In cęlo ergo respicit cȩlestia seminantes.
in terra aut̃ terrena reddentes: tamen hunules
et oset illos. Humilia enini respicit in cęlo et
in terra: quia meminerunt utriq quid fuerit
ꝑ suam maliciam: quid facti suit ꝑ dm̃ gr̃am.
Neq enum illis tantum inodo dicit uas electionis.
fustis enim aliquando tenebrȩ nunc aut̃ lux

Expanded text:
intelligamus, per totum textum Psalmi divinae intelligamus, per totum textum Psalmi divinae admonent litterae; est et alius intellectus, quem mecum Charitas vestra consideret. Coelos nunc significari arbitror eos qui sedebunt super duodecim thronos, et cum Domino judicabunt ; terrae autem nomine caeteram multitudinem benedictorum, aeterna, quos amicos sibi de mammona iniquitatis in hujus vitae mortalitate fecerunt . Eis quippe dicit Apostolus: «Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus» ? Quod etiam his verbis dici potest: Si nos vobis coelestia seminavimus, magnum est si terrena vestra metamus? In coelo ergo respicit coelestia seminantes, in terra autem terrena reddentes; tamen humiles et hos et illos. «Humilia» enim «respicit in coelo et in terra;» quia meminerunt utrique quid fuerint per suam malitiam, quid facti sint per Domini gratiam. Neque enim illis tantummodo dicit Vas electionis, «Fuistis enim aliquando tenebrae; nunc autem lux
Abbreviated transcription (Latin):
nere aut̃ in carne necessarium inquit ꝓpter
uos. Proinde quisquis intelligit et conuersati¬
onem apłi que est in celis. et in carne mansio¬
nem in terris. simul oportet intelligat dñn
diñ nr̃m in excelsis scĩs habitantem: quem¬
admodum tamen eosdem scõs humiles sibi et
in celo respiciat : qm̃ que sursum sunt sapuit̾.
qui spe resurrexerunt cum xp̃o: et in terra.
qm̃ nondum soluti sunt carnis uinculo: ut
ex tota uita sua possint eẽ cum xp̃o. Si uero
alia dñs ds̃ nr̃ humilia respicit in cęlo et in
terra: credo quod in cęlo iam respicit quos
uocauit et habitat in eis: in terra aut̃ respi¬
eit quos uocat ut habitet in eis. Istos enim pos¬
sidet celestia cogitantes : illos excitat terro¬
na somniantes. S quia difficile optinemus
ut possint et ipsi iam humiles dici. qui non¬
dum suaui iugo dm̃ pia colla iunxerunt. qͣn¬
doquidem ut humilia isto loco in scãm eccłiam

Expanded text:
nere autem in carne necessarium,» inquit, «propter nere autem in carne necessarium,» inquit, «propter vos» . Proinde quisquis intelligit et conversationem Apostoli in coelis, et in carne mansionem in terris; simul oportet intelligat Dominum Deum nostrum in excelsis sanctis habitantem, quemadmodum tamen eosdem sanctos humiles sibi et in coelo respiciat, quoniam quae sursum sunt sapiunt, qui spe resurrexerunt cum Christo ; et in terra, quoniam nondum soluti sunt carnis vinculo, ut ex tota vita sua possint esse cum Christo. Si vero alia Dominus Deus noster humilia respicit in coelo, et alia in terra; credo quod in coelo jam respicit quos vocavit, et habitat in eis; in terra autem respicit quos vocat, ut habitet in eis. Istos enim possidet coelestia cogitantes, illos excitat terrena somniantes. 6. Sed quia difficile obtinemus ut possint et ipsi jam humiles dici, qui nondum suavi jugo Domini pia colla junxerunt quandoquidem humilia isto loco, ut sancta
Abbreviated transcription (Latin):
excelsos facit. In quib requiem habens: in ex¬
celsis habitat. S quia pusillanimis dat magna¬
nunitatem: eadem excelsa in quib habitat hu¬
milia respicit. S humilia inquit respicit in
celo et in terra: et excitauit nos etiam querere
utrum eadem in cęlo et que in terra. an alia in
celo alia in terra humilia respiciat dñs d̾s nr̃
S i enim eadem uideo: quemadiodum hoc in¬
telligam scd̾m apłm dicentem. in carne enim
ambulantes non scđm carnem nulitamus:
Arina enim milicie nr̃e non carnalia. s poten¬
cia dõ. Unde ergo potentia: nisi quia sp̃ualia:
Cum itaq apłs et in carne ambulet. et sp̃ualit
militet: non mirum si humilitas eus et in cęlo
respicitur ꝓpter sp̃s libertatem. et in terra ꝓpt̃
corporis seruitutem. Idem quiipe alio loco dic̃.
Nr̃a aut̃ conuersatio in cęlis est. Ipse item dicit
optimum sibi eẽ dissolui et ẽẽ cum xp̃o: ma¬

Expanded text:
excelsos facit, in quibus requiem habens in exexcelsos facit, in quibus requiem habens in excelsis habitat. Sed quia pusillanimis dat magnanimitatem, eadem excelsa in quibus habitat, humilia respicit. Sed «humilia,» inquit, «respicit in coelo et in terra.» 5. Et excitavit nos etiam quaerere utrum eadem in coelo, quae in terra; an alia in coelo, alia in terra humilia respiciat Dominus Deus noster. Si enim eadem, video quemadmodum hoc intelligam secundum Apostolum dicentem: «In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus: arma enim militiae nostrae non carnalia, sed potentia Deo» . Unde ergo potentia, nisi quia spiritualia? Cum itaque Apostolus et in carne ambulet, et spiritualiter militet, non mirum si humilitas ejus et in coelo respicitur propter spiritus libertatem, et in terra propter corporis servitutem. Idem quippe alio loco dicit, «Nostra enim conversatio in coelis est» : ipse item dicit, «optimum» sibi «esse dissolvi et esse cum Christo, ma
Abbreviated transcription (Latin):
humilia respicit in cęlo et in terra. In quib
ergo altis habitat: unde humilia respicit in
cęlo et in terraᷤ An in quib altis habitat etiã ipsa
humilia respicit: Sic eni exaltat humules:
ut non faciat suꝑbos. Itaq et in altis habitat
quos exaltat: fe̾cit q sibi eos cęlum hoc est
sedem suam: et eos tamen non suꝑbos s sem¬
ꝑ subditos intuendo. etiam in ipso cęlo hrami¬
lia respicit: in quib excelsis habitat. Sp̃s en
celsis habitans in ȩternum. nomen ei dñs: al¬
tisimus in sc̃ĩs habens requiem. Ea posuit qͥd
dixerit in excelsis habitans: hoc enim plani¬
us est locutus in scĩs inquit requiem habens
S qui sunt scĩ nisi humiles: qui pueri laudit
dñim: Itaq adiungit. Et pusillanimis dãs
magnanimitatem: et dans uitam qui in
humilitate cordis sunt. In quib sc̃ĩs requi¬
em habet: hns pusillanimis dat magnani¬
mitatem. Dans utiq magnanunitatem:

Expanded text:
«humilia respicit in coelo et in terra.» In quibus «humilia respicit in coelo et in terra.» In quibus ergo altis habitat, unde humilia respiciat in coelo et in terra? An in quibus altis habitat, etiam ipsa humilia respicit? Sic enim exaltat humiles, ut non faciat superbos. Itaque et in aliis habitat quos exaltat, facitque sibi eos coelum, hoc est sedem suam; et eos tamen non superbos, sed semper subditos intuendo, etiam in ipso coelo humilia respicit, in quibus excelsis habitat. Spirituscelsis habitans, in aeternum nomen ejus, Dominus altissimus in sanctis requiem habens.» Exposuit quid dixerit, «in excelsis habitans;» hoc enim plenius elocutus, «in sanctis,» inquit, «requiem habens.» Sed qui sunt sancti, nisi humiles, qui pueri laudant Dominum? Itaque adjungit: «Et pusillanimis dans magnanimitatem, et dans vitam qui in humilitate cordis sunt» . In quibus sanctis requiem habet, his pusillanimis dat magnanimitatem. Dans utique magnanimitatem
Abbreviated transcription (Latin):
est. Quid est laudate pueri: Ex hoc lau¬
date senes et usq in scłm: quia senectus
nr̃a albescit quidẽ canis sapientiȩ. s non
humilitate potius uidetur significare puericiã.
cui contraria est uana et falsa suꝑbiȩ magni¬
tudo. Et ideo diim nisi pueri non laudant:
quia suꝑbi eum laudare non possut. Sit se¬
nectus nir̃a puerilis. et puericia senilis: id est ut
nec sapientia ur̃a sit cum suꝑbra. nec humilitas
sine sapientia: ut laudetis dñm ex hoc et usq
nes sunt. Quid nurum si suꝑ homines excel¬
sus est dñs: lili suꝑ se excelsos quos colunt ocu¬
lis uident in cȩlo fulgere solem. et lunam. et
stellas. qui creature seruiunt: deserentes cre¬
atorem dñm. Et non solum excelsus suꝑ om̃s
gentes dñs: uerum etiam supra cȩlos gła eus.
Celi supra se suscipiunt eum: et humles eum
secum habent constituti carne infra cęlum:
habuet. unde humilia terrena respiciat: sed

Expanded text:
est qui est. «Laudate, pueri, ex hoc,» lauest qui est. «Laudate, pueri, ex hoc,» laudate, senes, «et usque in saeculum.» Quia senectus vestra albescet quidem canis sapientiae, sed nonhumilitatem potius videtur significare pueritia, cui contraria est vana et falsa superbiae magnitudo; et ideo Dominum nisi pueri non laudant, quia superbi eum laudare non norunt: sit senectus vestra puerilis, et pueritia senilis; id est: ut nec sapientia vestra sit cum superbia, nec humilitas sine sapientia, ut laudetis Dominum «ex hoc et unes sunt: quid mirum si super homines excelsus est Dominus? Illi super se excelsos quos colunt, oculis vident in coelo fulgere, solem et lunam et stellas, qui creaturae serviunt, deserentes Creatorem Sed non solum «excelsus super omnes gentes Dominus;» verum etiam «super coelos gloria ejus.» Coeli supra se suspiciunt eum; et humiles eum secum habent, constituti carne infra coelum, habitet, unde humilia terrena respiciat; sed
Abbreviated transcription (Latin):
decet semper et ubiq predicari. Semꝑ ergo
predicetur. Sit nomen dñi benedictum: ex
hoc nunc et usq in scłm. Ubiq predicetur.
d solis ortu usq ad occasum: laudate nomen dñi.
Querat ex me aliquis puerorum scõrum laudã¬
eium nomen dñi: et dicat michi. Ecce usq
in scłm: accipio usq in ęternum. Cur aut̃ ex
hoc. et non ante hoc et ante omĩa scła sit no¬
men dĩ benedictum: Respondebo paruulo:
qui non contumaciter querit. Uobis dicit᷑
S it nomen dñi benedictum: sit a uobis nom̃
dm̃ benedictum. Ex hoc utiq ex quo uobis
dicitur. incipitis eum laudare: s sine fine lau¬
laudate. Ne dicatis incipimus quidem lauda¬
re dñm quia pueri sumus: s cum creueri¬
mus magniq fuerimus nos met ipsos lauda¬
bunus. Non sic pueri: non sic. Propterea
dicit dñs ꝑ ysayam. Ego sum: et usq dũ
senescatis ego sum. Ille semꝑ laudandus

Expanded text:
decet et semper et ubique praedicari. Semper ergo decet et semper et ubique praedicari. Semper ergo praedicetur: «Sit nomen Domini benedictum, ex hoc et usque in saeculum.» Ubique praedicetur: «A solis ortu usque ad occasum, laudate nomen Domini. 2. Quaerat ex me aliquis puerorum sanctorum laudantium nomen Domini, et dicat mihi: Ecce «usque in saeculum,» accipio usque in aeternum; cur autem «ex hoc,» et non ante hoc et ante omnia saecula «sit nomen Domini benedictum?» Respondebo parvulo, qui non contumaciter quaerit: Vobis dicitur, sit nomen Domini benedictum;» sit a vobis nomen Domini benedictum, «ex hoc» utique ex quo vobis dicitur. Incipitis enim laudare, sed sine fine laulaudate. Ne dicatis: Incipimus quidem laudare Dominum, quia pueri sumus; sed cum creverimus magnique fuerimus, nos ipsos laudabimus. Non sic, pueri, non sic: propterea dicit Dominus per Isaiam, «Ego sum; et usque dum senescatis, ego sum» . Ille semper laudandus
Abbreviated transcription (Latin):
nec dm̃: Nam scriptum est. Inicium suꝑbię
homuinis: apostatare a dõ. Hanc se aduersus
precepta diuina tumidis ceruicib erigentẽ.
et suaui ugo dm̃ resistentem deicite. frangi¬
te. commninuite. atq consumite. et laudate
pueri dũm: laudate nomen dñi. Illa enun
ꝓstrata et exetincta: ex ore infantium. et lac¬
tentium ꝓfic̾itur laus. Illa oppressa atq dele¬
ta: qui głatur in dño głetur. Non cantant ista
qui se magnos putant. Non cantant ista qui
cognoscentes dm̃ non sicut dm̃ glorificauerut̃.
aut gr̃as egerunt: s laudant illi non dĩn:
non enim pueri sunt. Nomen suum predica¬
ri uolunt: et non laudant nomen dñi. Itaq
euanuerunt in cogitacionib suis: et obscura¬
tum est insipiens cor eorum: dicentes se ẽẽ
sapientes stulti facti sunt. Uoluerunt nomen
suum altissime et latissime diffamari: cito ip¬
si in angustias transituri. Dm̃ decet: dñm nrm

Expanded text:
nec Deum? Nam scriptum est, «Initium superbiae nec Deum? Nam scriptum est, «Initium superbiae hominis, apostatare a Deo» . Hanc se adversus praecepta divina tumidis cervicibus erigentem et suavi jugo Domini resistentem dejicite, frangite, comminuite atque consumite, et «laudate, pueri, Dominum, laudate nomen Domini.» Illa enim prostrata et exstincta, ex ore infantium et lactentium perficitur laus ; illa oppressa atque deleta, qui gloriatur, in Domino glorietur . Non cantant ista qui se magnos putant; non cantant ista qui cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt: se laudant illi, non Deum; non enim pueri sunt. Nomen suum potius praedicari volunt, et non laudant nomen Domini. Itaque evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; et dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt : voluerunt nomen suum diutissime et latissime diffamari, cito ipsi in angustias transituri. Deum decet, Dominum
Abbreviated transcription (Latin):
et sepissime audistis in eu̾agłio
dñm dicere. sinite pueros ue¬
nire ad me: talium est enim
regnum cȩlorum. Et iterum.
Siquis non receꝑit regnum dĩ
sicut puer: non uitrabit in illud. Et multis
plum: suꝑbiam ueteris hominis adinnouan¬
dam humiliter uitam similitudine puerilis
aetatis accusat. Qua propter diłmi cum can¬
tari auditis in psalmis. laudate pueri dñm:
ne arbitremini ad uos istam exhortacionem
non ꝑtinere. qui iam corporis puericiam suꝑ¬
gressi. uł iuuenili decore uirescitis uł senili ho¬
nore canescitis. Omĩb enim uobis dicit apłs.¬
estote: ut mentib ꝑfecti fitis. Qua malicia¬
maxime: nisi suꝑbia : Ipsa enim de uana gran¬
ditate presumens. non sinit hominẽ ãbulare ꝑ
artã uã et ĩtrare ꝑ ãgꝰtã portã. sueri aũ facile ĩtrãt ꝑãg̾
tã portã Et idõ nemo nisi ut puer intrat in reg¬
num celorum. Quid aut̃ suꝑbie malicia dete¬
rius: que prepositum non uult habere

Expanded text:
et saepissime audistis in Evangelio Dominum dicere, «Sinite pueros venire ad me; talium est enim regnum coelorum;» et iterum, «Si quis non receperit regnum Dei, sicut puer, non intrabit in illud» : et multiplum superbiam veteris hominis ad innovandam humiliter vitam similitudine puerilis aetatis accusat. Quapropter, charissimi, cum cantari auditis in Psalmis, «Laudate, pueri, Dominum,» ne arbitremini ad vos istam exhortationem non pertinere, quia jam corporis pueritiam supergressi, vel juvenili decore virescitis, vel senili honore canescitis: omnibus enim vobis dicit Aposestote, ut mentibus perfecti sitis . Qua malitia, nisi superbia? Ipsa enim de vana granditate praesumens, non sinit hominem ambulare per arctam viam, et intrare per angustam portam: puer autem facile intrat per angustum; et ideo nemo, nisi ut puer, intrat in regnum coelorum. Quid autem superbiae malitia deterius, quae praepositum non vult habere
Abbreviated transcription (Latin):
tris. nec eus que peꝑit aliquem. Et tamen
quid ei dicitur: dicent inquit in aures tuas¬
filii tui quos amiseras: angustia nobis est in
isto loco. Facite itaq nobis et nunc locum: in
quo commoremur. Tu uero dicis in corde tuo.
Qiuis generabit michi stos: cum sciam ẽẽ me
sine filiis. et uiduam: Quis ergo istos educauit
michi: Ego enim derelicta fui sola ⁊ hui aut̃¬
michi ubi erant: Ex ea ergo parte ista dicit
eccłia. qua uidetur nichil parere in istis turb̾
que non dimiserunt omĩa sua ut sequerent᷑
diim: et sederent suꝑ duodecim thronos. S
quam multi in eadem turba facientes sibi
amicos de mammona inquitatis. ꝑ opera
miscdiȩ ad dexteram stabunt. Non solum
ergo erigit de stercore quem collocet cum
principib popłi sui: s etiam habitare facit
sterilem in domo matrem filiorum letantem.
Qui in altis habitat. et humilia respicit in cęlo
et in terra: semen habrahe sicut stellas cęli

Expanded text:
tris, nec ejus quae peperit aliquem. Et tamen tris, nec ejus quae peperit aliquem. Et tamen quid ei dicitur? «Dicent», inquitfilii tui quos amiseras: angustia nobis est in isto loco; facito itaque nobis etiam nunc locum in quo commoremur. tu uero dices in corde tuo: quis generauit mihi istos, cum sciam esse me sine filiis et uiduam? quis ergo istos educauit mimihi ubi erant» ? Ex ea ergo parte ista dicit Ecclesia, qua videtur nihil parere in istis turbis quae non dimiserunt omnia, ut sequerentur Dominum, et sederent super duodecim thronos. Sed quam multi in eadem turba facientes sibi amicos de mammona iniquitatis, per opera misericordiae ad dexteram stabunt? Non solum ergo erigit de stercore, quem collocet cum principibus populi sui; sed etiam, «Habitare facit sterilem in domo, matrem filiorum laetantem:» qui in altis habitat, et humilia respicit in coelo et in terra, semen Abraham sicut stellas coeli,
Abbreviated transcription (Latin):
scrutatur omĩa. etiam altitudinem dĩ. Itaq
in cȩlo est: s in cęlo dñs humilia respicit. Quid
ergo fr̃s: si iam audiuimus humilia que in
cęlo sunt exaltata de stercore. ut ppłi collo¬
centur cum principibus: nchil ne consequẽ¬
ter audiuimus de humilib que in terra res¬
picit dñs: Pauciores sunt illi amuci iudicaturi cũ
dño: plures aut̃ isti quos recipiunt in tab̾nacłã
ȩterna. Quãius enim tota frumenti massꝰ in
comparatione seiuncte paleȩ paucos habere
uideatur: ꝑ se tamen considerata copiosa est.
Multi enim filii deserte: magis quam eius que
habet uirum. Multi filii eius que ꝑ gram in
senectute concepit: quam eius que ab in eunte
ecate legis iunculo maritata est. Et ego qui¬
dem dico. in senectute concepit: et intuens
saram matrem nr̃am in uno ysaac: que per
om̃s gentes mater est fidelium. Que aut̃ ꝑsona
est apud ysaiam uidete: quasi om̃ino non ma¬

Expanded text:
scrutatur omnia, etiam altitudinem Dei : itaque scrutatur omnia, etiam altitudinem Dei : itaque in coelo est; sed et in coelo Dominus humilia respicit. 8. Quid ergo, fratres, si jam audivimus humilia quae in coelo sunt, exaltata de stercore, ut cum populi collocarentur principibus; nihilne consequenter audivimus de humilibus quae in terra respicit Dominus? Pauciores enim sunt illi amici judicaturi cum Domino, plures autem isti quos recipiunt in tabernacula aeterna. Quamvis enim tota frumenti massa in comparatione sejunctae paleae paucos habere videatur; per se tamen considerata, copiosa est. «Multi enim filii desertae, magis quam ejus quae habet virum» : multi filii ejus quae per gratiam in senectute concepit, quam ejus quae ab ineunte aetate Legis vinculo maritata est. Et ego quidem dico, in senectute concepit; intuens Saram matrem nostram in uno Isaac, per omnes gentes matrem fidelium. Quae autem persona est apud Isaiam, videte: quasi omnino non ma
Abbreviated transcription (Latin):
habitat et humilia respicit in cęlo et in t̾ra:
uolens docere nos quare in cęlo humilia. cum
iam sp̃uales magni et iudiciari is sedib digni.
tali significentur eloquio: subiecit statimꝰ.
Qui erigit a terra in openi. et de stercore exal¬
tat pauꝑem. ut collocet cum principib cum
principib populi sui. Non itaq dedignentur
eẽ hiunilia capita excelsorum: sub dextera diũ.
Quamus enim collocetur fidelis diñcȩ pecunię
dispensator cum principib popłi dĩ. quãuis
sessurus in duodecim sedib et angłos quoq
udicaturus: a terra tamen inops erigitur:
et de stercore pauꝑ exaltatur. An forte nõ
exaltatur de stercore: qui seruiebat deside¬
riis et uoluptatib uariis: S forte cum ista
iam diceret non erat inops: non erat pauꝑ.
Quid ergo adhuc ingemiscit grauatus: habita¬
dm quod de cęlo est suꝑ indui cupiens: Cur
sathane stimulo carnis suę: Altus est quidem
habitante in se dño: et habens eumi sp̃m qui

Expanded text:
habitat, et humilia respicit in coelo et in terra:» volens docere nos quare in coelo humilia, cum jam spirituales magni et judiciariis sedibus digni, tali significentur eloquio; subjecit statim, «Qui erigit a terra inopem, et de stercore exaltat pauperem; ut collocet eum cum principibus, cum principibus populi sui.» Non itaque dedignentur esse humilia capita excelsorum, sub dextera Domini. Quamvis enim collocetur fidelis dominicae pecuniae dispensator cum principibus populi Dei, quamvis sessurus sit in duodecim sedibus, et angelos quoque judicaturus; a terra tamen inops erigitur, et de stercore pauper exaltatur. An forte non est exaltatus de stercore, qui serviebat desideriis et voluptatibus variis? Sed forte cum ista jam diceret, non erat inops, non pauper. Quid ergo adhuc ingemiscit gravatus, habitaculum quod de coelo est superindui cupiens ? Cur,satanae, stimulo carnis suae ? Altus est quidem habitante in se Domino, et habens eum Spiritum qui
Abbreviated transcription (Latin):
miscđ̾iam saluos nos fecit: ꝑ lauacrum regene¬
rationis. Ecce humilia que respiciuntur in cęlo
Sp̃uales enim sunt. Omĩa uidicant. s tamen hu¬
miles. ne deiecti udicentur. Quid de se ipso
singulariter: Nonne talia sunt que comie¬

Expanded text:
m regenerationis» . Ecce humilia quae respiciuntur in coelo. Spirituales enim sunt, et omnia judicant; sed tamen humiles, ne dejecti judicentur. Quid de seipso singulariter? nonne talia sunt quae comme
Abbreviated transcription (Latin):
tib fr̃ib quibus sum debitor huius officii. Qd̃
aut̃ de alfabeto hebreo ubi occoni uersus sin¬
gulis subiacent litteris. atq ita psalmus totus cõ¬
texitur. nichil dixei. non sit mirum: qm̃ nicħ
quod ad istum proprie ꝑtineret inueni. Hori
enim solus habet has litteras. Iuud sane sciant
qui hoc in greca et latina scriptura. quia non
illic seruatum est inuerare non possunt :om̃s
octo uersus in hebraicis codicib ab ea que illis
ꝓponitur littera incipere: sicut nobis ab eis
qui illas nouerunt litteras indicatum est. Qd̾
multo diligentius factum est: quani nr̃i uł lati¬
ne uł pimice quos abecedarios uocant. psal¬
mos facere consuerunt. Non enim om̃s uersus
donec claudatur ꝑxodus: s solos primos ab ea¬
dem littera incipunt quam preponunt.

Expanded text:
tibus fratribus, quibus sum debitor hujus officii. Quod tibus fratribus, quibus sum debitor hujus officii. Quod autem de alphabeto hebraeo, ubi octoni versus singulis subjacent litteris, atque ita Psalmus totus contexitur, nihil dixi, non sit mirum, quoniam nihil quod ad istum proprie pertineret inveni: non enim solus habet has litteras. Illud sane sciant qui hoc in graeca et latina scriptura, quoniam non illic servatum est, invenire non possunt, omnes onos versus in hebraicis codicibus ab ea quae illis praeponitur, littera incipere; sicut nobis ab eis qui illas noverunt litteras, indicatum est. Quod multo diligentius factum est, quam nostri vel latine vel punice, quos abecedarios vocant psalmos, facere consueverunt. Non enim omnes versus donec claudatur periodus, sed solos primos ab eadem littera incipiunt, quam praeponunt.
Abbreviated transcription (Latin):
quere: s uiuifica. Una quippe sillaba interest.
qua inter se in greco distant zesoni. et retesori.
unde et ipsi codices greci uariant: s quolibet
horum sit. oius ꝑdita queratur. ouis ꝑdita uiui¬
ficetur: ꝓpter quam pastor eius nonaginta nouẽ
dimisit in montib: et eam querens iudaicis
laceratus est ueprib. S adhuc queritur. adhuc
queratur: ex parte inuenta mnuenta adhuc
queratur. Ex ea namq parte qua dicit iste mã¬
data tua non sum oblitus. inuenta est: s per
eos qui mandata dĩ eligunt. colligunt. diligũt.
adhuc queritur: et ꝑsui pastoris sanguinem fu¬
sum atq disꝑsum. in om̃ib gentib inuenitur.
U t potui quantum adño adutus sum: psalnum
istum magnum ꝑtractaui et exposi. Quod
ꝓfecto melius sapientiores doctioresq fecerunt:
siue facturi sunt. Nec idõ tamen ei nr̃m deeẽ
debuit ministerium: maxime idem efflagitan¬

Expanded text:
«quaere,» sed «vivifica.» Una quippe syllaba interest, «quaere,» sed «vivifica.» Una quippe syllaba interest, qua inter se in graeco distant ζῆσον et ζήτησον: unde et ipsi codices graeci variant. Sed quodlibet horum sit, ovis perdita quaeratur, ovis perdita vivificetur, propter quam pastor ejus nonaginta novem dimisit in montibus, et eam quaerens , Judaicis laceratus est vepribus. Sed adhuc quaeritur, adhuc quaeratur, ex parte inventa adhuc quaeratur. Ex ea namque parte, qua dicit iste, «Mandata tua non sum oblitus,» inventa est; sed per eos qui mandata Dei eligunt, colligunt, diligunt, adhuc quaeritur, et per sui pastoris sanguinem fusum atque dispersum, in omnibus gentibus invenitur. 8. Ut potui, quantum a Domino adjutus sum, psalmum istum magnum pertractavi et exposui. Quod profecto melius sapientiores doctioresque fecerunt, sive facturi sunt; nec ideo tamen ei nostrum deesse debuit ministerium, maxime id de me flagitan
Abbreviated transcription (Latin):
omib mimicis. salutare dĩ nobis xp̃o occurrat.
psum se concupise: uisti anciquu ueracissime
confitentur. Ipsum concupiuit ȩcd̃ia: uentu¬
rum de uscerib matris. Ip̃sum concupiscit
ȩccłia : uenturum adextera patris. Subiun¬
gitur aut̃ huic sententię. et lex tua medita¬
tio mea: quia lex ꝑhibet testimonium xp̃o.¬
S in hac fide cum corde creditur ad iusticiam.
ore aut̃ confessio fit ad salutem: fremant gñs:
dum predicat̃ te. Uiuit anima mea et laudabit
te: et iudicia tua adiuuabunt me. Iudicia quip¬
pe illa sunt que tempus erat ut inciꝑent a domo
dm̃: s adiuuabunt me inquit. Et quis non uide¬
at quantum adiuuerit ȩccłiam sangius eccłiȩ.
quanta ex illa semente seges toto orbe surrexerit:
loquebatur. ostendit. Erraui inquit sicut ouis ꝑ¬
dita : quere seruum tuum. quia mandata tua
non sum oblitus. Nonnulli codices non habent

Expanded text:
omnibus inimicis, salutare Dei nobis Christus occurrat: omnibus inimicis, salutare Dei nobis Christus occurrat: ipsum se concupisse justi antiqui veracissime confitentur, ipsum concupivit Ecclesia venturum de visceribus matris, ipsum concupiscit Ecclesia venturum a dextera Patris. Subjungitur autem huic sententiae, «Et lex tua meditatio mea est:» quia lex perhibet testimonium  in hac fide, cum corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem ; fremant gentedum praedicat te: «Vivet anima mea, et laudabit te, et judicia tua adjuvabunt me.» Judicia quippe illa sunt, quae tempus erat ut inciperent a domo Domini . Sed «adjuvabunt me,» inquit. Et quis non videat quantum adjuverit Ecclesiam sanguis Ecclesiae? quanta ex illa semente seges toto orbe surrexerit?  totum Psalmum loquebatur, ostendit. «Erravi,» inquit, «sicut ovis perdita; quaere servum tuum, quia mandata tua non sum oblitus.» Nonnulli codices non habent
Abbreviated transcription (Latin):
adiunait. Fiat manus tua saluum me facere:
quia mandata tua elegi. ut non timerem.
Nec solum ut cor meum teneret. s lingua eti¬
am ꝓnuntiaret eloquia tua. mandata tua
elegiꝰ: timoremq amore compressi. Fiat ergo
manus tua : ut saluum me de manu facias
aliena. Sic aut̃ ds̃ saluos mr̃s fecit: cum eos
in anima non ꝑmisit occidi. Nam scdm carnẽ:
uana salus hominis. Potest et sic accipi fiat ma¬
nus tua. ut manus dĩ xp̃c intelligatur: uiacta
illud ysaie. Et brachium dm̃ cui reuelatum
est: Non enuim erat factus unigenitus cum
ꝑ eum facta sint. omnĩa: s factus est ex semine
dauid. ut eẽt iħc id est saluator. qui iam erat
ereator. S cum familiare sit scripture fiat
manus tua. et facta est manus dñi: nescio
utrum possit hic sensus in eis locis om̃ib ob¬
tineri. Sane ubi audimus quod sequitur. con¬
cupiui salutare tuum dñe: etiam nolentib

Expanded text:
adjunxit, «Fiat manus tua, ut salvum me faciat; adjunxit, «Fiat manus tua, ut salvum me faciat; quia mandata tua elegi.» Ut non timerem, nec solum cor meum teneret, sed lingua etiam pronuntiaret eloquia tua; «mandata tua elegi,» timoremque amore compressi. Fiat ergo manus tua, ut salvum me de manu facias aliena. Sic autem Deus salvos martyres fecit, cum eos in anima non permisit occidi: nam secundum carnem vana salus hominis . Potest et sic accipi. «Fiat manus tua,» ut manus Dei Christus intelligatur; juxta illud Isaiae, «Et brachium Domini cui revelatum est» ? Non enim erat factus Unigenitus, cum per eum facta sint omnia ; sed factus est ex semine David , ut esset Jesus, id est Salvator, qui jam erat Creator. Sed cum familiare sit Scripturae, «Fiat manus tua;» et, «Facta est manus Domini» : nescio utrum possit hic sensus in eis locis omnibus obtineri. Sane ubi audimus quod sequitur, «Concupivi salutare tuum, Domine;» etiam nolentibus
Abbreviated transcription (Latin):
ligendo decipitur. Eructabunt inquit labia
mea hymnum: cum docueris me iustifica¬
tiones tuas. Nouimus quemad modum doceat
ds: eos qui sunt docibiles dĩ. Om̃is enim qui
audiuit a patre et didicit: uenit ad eum qui
iustificat impium: ut non solum memoria
retmendo. uerum etiam faciendo custodiat
iustificationes di. Si enim qui głatur nõ inse¬
ipso s in dño głetur: hymnus utiq ructatur.
S iam quia didicit et laudauit doctorem dm̃:
deinde uult docere. Pronuntiauit inquit linga
mea eloquia tua: quia om̃a mandata tua ui¬
dicia. Cum hec se ꝓnuntiaturum dicit: utiq
minister fit uerbi. Quãus enm ds̃ doceat in¬
trinsecus: tamen fides ex auditu. est. Et quomͦ
audient sine predicante: Neq enim quia ds̃
dat incrementum: idõ non est plantandum
ra sint a contradicentib et ꝑsequentib. cum
fuerit ꝓnuntiator eloquioꝵ dĩ: ꝓpter quod

Expanded text:
ligendo decipitur. 3. «vers. 171. Eructabunt,» inquit, «labia ligendo decipitur. 3. «vers. 171. Eructabunt,» inquit, «labia mea hymnum, cum docueris me justificationes tuas.» Novimus quemadmodum doceat eos Deus qui sunt docibiles Deo. Omnis enim qui audivit a Patre et didicit, venit ad eum qui justificat impium : ut non solum memoria retinendo, verum etiam faciendo custodiat justificationes Dei. Sic enim qui gloriatur, non in seipso, sed in Domino gloriatur , hymnusque eructatur jam quia didicit et laudavit doctorem Deum, deinde vult docere. «Pronuntiabit,» inquit, «lingua mea eloquia tua, quia omnia mandata tua justitia». Cum haec se pronuntiaturum dicit, utique minister fit verbi. Quamvis enim Deus doceat intrinsecus; tamen fides ex auditu est: et quomodo audiunt sine praedicante ? Neque enim quia Deus dat incrementum , ideo non est plantandum ra sint a contradicentibus et persequentibus, cum fuerit pronuntiator eloquiorum Dei: propter quod
Abbreviated transcription (Latin):
nunc orantis audiamus:
qm̃ quis oret forte nouimus.
et nos ipsos si reꝑbi non sumꝰ.
in membris huius orantis ag̃¬
ppropinquet &̃o mã in conspectu tuo
dñe : id est oratio mea que fit in conspes¬
tu tũo. appropinquet tibi. Prope est eñ dñs his
qui obtriuerunt cor. Scdm eloquium tuum
da michi intellectum. Promisfum petit: nam
hoc ait scđm eloquium tuum: tanquam di¬
ceret scđm ꝓmissum tuum. Promisit enim
hoc dñs: ubi ait. intellectum tibi dabo. In¬
tret postulatio mea in conspectu tuo dñe: sd̃m
eloquium tuum eripe me. Repetit quodamͦ
quod petiuit. Nam quod prius dixerat appro¬
pinquet oratio mea in conspectu tuo dñe:
huic simile est. quod ait posterius intret po¬
tulatio mea in conspectu tuo dñe. Et quod
prius scđm eloquium tuum da michi ita¬
tellectum: huic congruit quod posteriꝰ ẽ. scdm
eloquium tuum eripe me. Accipiendo quippe
intellectum eripitur: qui ꝑ se ipsum non intel¬

Expanded text:
nunc orantis audiamus: quoniam quis oret novimus, et nos ipsos si reprobi non sumus, in membris hujus orantis agppropinquet oratio mea in conspectu tuo, Domine:» id est oratio mea, quae fit in conspectu tuo, appropinquet tibi. Prope est enim Dominus his qui obtriverunt cor . «Secundum eloquium tuum da mihi intellectum.» Promissum petit. Nam hoc ait, «Secundum eloquium tuum;» tanquam diceret, secundum promissum tuum. Promisit enim hoc Dominus, ubi ait, «Intellectum dabo tret postulatio mea in conspectu tuo, Domine; secundum eloquium tuum eripe me.» Repetit quodammodo quod petivit. Nam quod prius dixerat, «Appropinquet oratio mea in conspectu tuo, Domine;» huic simile est quod ait posterius, «Intret postulatio mea in conspectu tuo, Domine;» et quod prius, «Secundum eloquium tuum da mihi intellectum;» huic congruit quod posterius, «Secundum eloquium tuum eripe me.» Accipiendo quippe intellectum eripitur, qui per seipsum non intel