comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dõrum dominatur: si scđm eiꝰ arbitrium up¬
pit̃ loquitur aut loquendi ab illo accipit fa¬
cultatem. Qđ utiq absurdum ẽ. Si autem illi
humani tantum sermonis potestas cribura ꝑ
pueros s etiam pecora unde ruminus cogno¬
minatus ẽ. iouem descende uoluisse: et curam
nr̃i sermonis qđ pecorib antecellimus. ad se
ꝑtinere noluisse. Ac ꝑ hoc quidem ipse ẽ iouis
atq mercurius. Qđ si sermo ipse dr̃ eẽ mercu¬
rius sicut ea quȩ de illo incerpretant᷑ ostendunt.
nam ideo mercurius quasi medius currens dr̃.
appellatus qđ sermo curat inter homines
dr̃. ideo et mercib p̃eẽ quia int̾uendentes et
ementes sermo fit meduis. alas eiꝰ in capice et
pedib. significare uolucrem ferri ꝑ aera ser¬
monem. nuntium dictum qm ꝑsermonem
om̃ia cogitata nuncientur. si gͦ mercuruis ipse
sermo ẽ etiam ipsis confitentib ds non ẽ. S cũ
sibi dõs faciunt eos qui nec diĩ nec demones

Expanded text:
deorum dominatur, si secundum eius arbitrium Iupdeorum dominatur, si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem; quod utique absurdum est. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa pepueros, sed etiam pecora, unde Ruminus cognominatus est, Iouem descendere uoluisse, et curam nostri sermonis, quo pecoribus antecellimus, ad se pertinere noluisse; ac per hoc idem ipse est Iouis adque Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius, sicut ea, quae de illo interpretantur, ostendunt nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus, quod sermo currat inter homines εία dicitur; ideo et mercibus praeesse, quia inter uendentes et ementes sermo fit medius; alas eius in capite et pedibus significare uolucrem ferri per aera sermonem; nuntium dictum, quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur — si ergo Mercurius ipse sermo est, etiam ipsis confitentibus deus non est. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones
Abbreviated transcription (Latin):
rerum gignendarum. Quẽ alium hane ium ha¬
bere credunt qͣm mundum cui dictum ẽ Iuppit̃
ꝓgenitor genitrixq: Et cum alio loco genuni
dicit eẽ. uniuscuiꝰq animum rationalem. et
ideo eẽ. singłos singłorum: talem autem mun¬
di animum dm̃ eẽ. ad hoc idem utiq reuocat.
ue tanqͣm uniũ salis genus. ipse mundi ani-¬
mus eẽ creditur. Hic ẽ. gͥ quem appellant iouẽ.
Nam si om̃is genius ds̃. et om̃is uiri animus
genius: sequitur ut sit om̃is uiri animus ds̃.
Qđ si et ipsos abhorere absurditas ipsa com¬
pellit: restat ut eum singłarit̃ et excellent̃
dicant dm̃ genium. quem dicunt mundi
tem quo mͦ referrent ad aliquas partes mun¬
di et oꝑa dĩ quȩ sunt inelem̃tis non inue¬
nerunt. et ideo eos saltem oꝑib hominum p̃¬
posuerunt. sermocinandi et belligerandi ad¬
ministros. Quorum mercurius si sermonis eti-¬
am dõrum potestatem gerit: ipsi quoq regi

Expanded text:
rerum gignendarum. Quem alium hanc uim harerum gignendarum. Quem alium hanc uim habere credunt quam mundum, cui dictum est: \'luppiter progenitor genetrixque?\' Et cum alio loco genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum, talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique reuocat, ut tamquam uniuersalis genius ipse mundi animus esse credatur. Hic est igitur quem appellant Iouem. Nam si omnis genius deus et omnis uiri animus genius, sequitur ut sit omnis uiri animus deus; quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa conpellit, restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium, quem dicunt mundi tem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei, quae sunt in elementis, non inuenerunt, et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt, sermocinandi et belligerandi administros. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit, ipsi quoque regi
Abbreviated transcription (Latin):
cilius si aliquid hac doctrina qđ ad uitam et̃ ꝑtinet¬
nam salubrit̾ disceretur. ds̃ mundi rector
non abeis peccunia s sapientia uocaretur:
cuiꝰ amor purgat a sordib auaricie idẽ. ab
ad quem fortasse ceteri referendi sunt: ut ina¬
nis remaneat dõrum opinio plurimorum.
cum hic ipse sint om̃s. siue quando partes eiꝰ
uł potestates existimantur siue cum us anime
quam ꝓutant ꝑ cuncta diffusam. ex partib mo¬
lis huiꝰ inquas iusibilis mundus iste consurgit
et multiplici administratione natutę quasi
plurium dõrũ nomina accepit.: Quid ẽ enim
et saturnus: Unus inquit de pͥncipib ds̃: pe¬
nes quem sationum om̃ium dominatꝰ ẽ Nonne
expositio ũsuum illorũ ualerii sorani sic se ha¬
bet iouem eẽ. mundum et eum om̃ia semina
ex se mutere. et inse reciꝑe: Ipse ẽ gͥ penes quẽ
sationum om̃ium dominatꝰ ẽ. Quid ẽ genius:
Dsiquit qui p̃positus ẽ. acium habet om̃iun

Expanded text:
cilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret aetercilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret aeternam salubriter disceretur, deus mundi rector non ab eis Pecunia, sed Sapientia uocaretur, cuius amor purgat a sordibus auaritiae, hoc est ab ad quem fortasse caeteri referendi sunt, ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum, cum hic ipse sit omnes; sive quando partes ejus vel potestates existquam putant per cuncta diffusam, ex partibus molis huius, in quas uisibilis mundus iste consurgit, et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? \'Unus, inquit, de principibus deus, penes quem sationum omnium dominatus est.\' Nonne expositio uersuum illorum Valerii Sorani sic se habet, Iouem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. Quid est Genius? \'Deus, inquit, qui praepositus est ac uim habet omnium
Abbreviated transcription (Latin):
ut quisquis amat peccuniam. ñ quemlibet dm̃
s ipsum regem om̃ium sibi amare uideatur.
Longe autem aliud eẽt. si diuitiȩ uocarentur.
Aliud namq sunt diuitiȩ: aliud peccunia.
Nani dicimus diuites sapientes. uistos bonos.
quib peccunia uł nulla uł paruaẽ. Mag̃ enim
sunt uirtutib diuites: ꝑ quas eis etiam in ip¬
sis corꝑalium rerum necessitatib sat ẽ. qđ adẽ.
Pauꝑes uͦ auaros: semꝑ inhiantes. et egentes. Quã.¬
libet enim magnas peccunias habere possunt:
s in earum quantacunq habundantia non
egere non possunt. Et dĩ ipsum uerum recte
dicimus diuitem : non tm̃ peccunia s omni¬
potentia. Dicuntur itaq et diuites peccuni.¬
osi s interius egeni si cupidi. Item diciuntur
pauꝑes peccunia carentes: s in teriꝰ diuites si sa¬
pientes. Qualis gͦ ista theologia debet eẽ sa¬
pienti. ut rex dõrum. eiꝰ rei nom̃ accepit. qͣm
nemo sapiens concupiuit : Quanto enim fa¬

Expanded text:
ut, quisquis amat pecuniam, non quemlibet deum, ut, quisquis amat pecuniam, non quemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi amare uideatur. Longe autem aliud esset, si diuitiae uocaretur. Aliud namque sunt diuitiae, aliud pecunia. Nam dicimus diuites sapientes, iustos, bonos, quibus pecunia uel nulla uel parua est; magis enim sunt uirtutibus diuites, per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes uero auaros, semper inhiantes et egentes; quamlibet enim magnas pecunias habere possunt, sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eius rei nomen accepit, \'quam nemo sapiens concupiuit\'? Quanto enim fa
Abbreviated transcription (Latin):
mina : nͥ quia ipse ẽ. eciam ipsa rumina: ru¬¬
minus fortasse ꝓsuggentib marib rumina ꝓ
feminis. Dicerem quippe uoluisse illos ioui fe¬
mininum nom̃ imponere: nͥ et i illis uersi
b ꝓgenitor genitrixq diceretur. et inter eiꝰ alia
cognomina legerem qđ etiam peccunia uocare¬
tur. Quam deam int̃ illos munuscularios in-¬
uenimus: et in quarto libro commemorauimꝰ.
S cum et mares et feminȩ habeant peccuni¬
am. cur non et peccunia et pecuniꝰ appellatꝰ
sit. sicut rumina et ruminus: ipsi uiderint:
red diderunt. Et peccunia inquiunt uocatur:
qđ eiꝰ sunt omnia. Omagnam rationẽ duuni
nominis. Imno uͦ ille ciũꝰ sunt om̃ia uilissime
et contumel iosissime peccunia nuncupatur.
Adonua enim quȩ cęlo et t̾ra continentur.
quid ẽ. peccunia in om̃ib omnino reb quę
ab hominib nomine peccuniȩ possidentur: S
nimirum hoc auaritia ioui nomen imposuit:

Expanded text:
mina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortasse pro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponere, nisi et in illis uersibus - \'progenitor genetrixque\' diceretur, et inter eius alia cognomina legerem, quod etiam Pecunia uocaretur, quam deam inter illos minuscularios inuenimus et in quarto libro commemorauimus. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam, quur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit, sicut Rumina et Ruminus, ipsi uiderint._reddiderunt! uocatur Pecunia, inquiunt, uocatur, quod eius sunt omnia>.s o magnam rationem diuini nominis! Immo uero ille, cuius sunt omnia, uilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. Ad omnia enim, quae caelo et terra continentur, quid est pecunia in omnibus omnino rebus, quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc auaritia Ioui nomen inposuit,
Abbreviated transcription (Latin):
tigili ꝓpt̃ hoc ruminus appellatus ẽ. Nolo
dio ÷ qđ animalib mamimam p̃bere suggen¬
ab magis uinonem potuit decereqͣm ioueni:
ꝓsertim cum eẽt etiam diua rumina. quȩ in hoc
opus ad iutorium illi famu latum ue p̃beret.
Cogito enim posse responderi et ipsam uinonẽ
nichil aliud eẽ. qͣm iouem scđm illos ualerii
sorani uersus. ubi dictum ẽ. Iuppit̃ omps re¬
gum rerumq dm̃q ꝓ genitor genitrixq dm̃.
Quare gͦ dictus ẽ. et ruminus. cum diligentius
fortasse querentib ipse inueniatur eẽ. etiam illa
diua rumina: Si enim manifeste dõrum rec¬
te uidebatur indignum. ut in una spica alter
ad curam geniculi alter ad folliculi ꝑtineret:
quard ẽ indignius unam rem infimam id est
ut in maminis alantur animalia. duorum dõ.¬
rum potestate curari. quorum sit unus iuppit̃
rex ipse cunctorũ. et hoc agat non saltem cũ
coniuge sua. s cum ignobili nescio qua ru-¬

Expanded text:
Tigillus, propter illud Ruminus appellatus est. Nolo Tigillus, propter illud Ruminus appellatus est. Nolo dicere, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iouem, secundum illos Valerii Sorani uersus, ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deam. Quare ergo dictus est et Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mammis alantur animalia, duorum deorum potestate curari, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Ru
Abbreviated transcription (Latin):
ren. statorem. centum pecdem. supinalem. tigu¬
lum. almum. ruminum. et alia quȩ ꝑsequi
longum ẽ hec autẽ cognomina imposuerunt
uni deo ꝓpt̃ causas potestatesq diũsas. ñ tm̃
ꝓpt̾ totres etiam tot dõs cum eẽ. coegerunt:
qđ omnia uinceret. qđ a nemine uinceret᷑ qđ
opem indigentib ferrec. qđ haberet impellendi.
statuendi. stabiliendi. resupinandi potestatẽ.
qđ tanqͣm tigillus mundum contineret. ac
sustineret. qđ aleret omnia. qđ ruma id÷ mãmã stna
aleret animalia. In his ut aduertimus quȩdam
magna sunt. quȩdam exigua. et cm̃ unus ut᷑q
facere ꝑhibetur. Puto inter se ꝓpinquiores eẽ
causas rerum atq pͥmordia. ꝓpt̃ quas res unũ
mundum duosdõs uoluerunt iouem atq ia¬
num: qͣm continere mundum. et maniman
dare aninalib. Nec tm̃ ꝓpter hec oꝑaduo.
tam longe int̃ e ui et dignitate diũsa. duo dii
eẽ. compui eiunt. s unus uippit̃ ꝓpt̃ illud

Expanded text:
rem, Statorem, Centumpedam, Supinalem. Tigilrem, Statorem, Centumpedam, Supinalem. Tigillum, Almum, Ruminum et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina inposuerunt uni deo propter causas potestatesque diuersas, non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi. liendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinquiora esse causas rerum adque primordia, propter quas res unum mundum duos deos esse uoluerunt, Iouem adque Ianum, quam continere mundum et mammam dare animalibus; nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se ui et dignitate diuersa duo di esse conpulsi sunt; sed unus Iuppiter propter illud
Abbreviated transcription (Latin):
ranus. iuppit̃ ꝓgenitor genitrixq. Nec minus
cum causa unum et om̃ia idem eẽt. Mundus
enim uinis: et in eo uno omnia sunt. Cum gͦ
q sit mundus. quare duo dii ianꝰ et iuppit:¬
aras. diuersa sacra disiersa similia simulachra:
Si ꝓpterra qđ alia uis ẽ. pͥmordiorum. alia caut¬
sarum. et illa iani. illa iouis nomen accepit:
nunquid siunus homo indiuersis reb duas
habeat potestates aut duas arres quia singła.¬
rum diuersa uis ẽ ideo luos udices. aut
duo dicuntur arrifices: Sic gͦ et unus ds̃ cum
ipse habeat pote statem pͥmordiorum ipse cau¬
sarum. non ꝓpterea illum duos deos eẽ. necesse ẽ.
putari. quia pͥmordia causeq resduȩ̨ sunt:
Qđ si hoc iustum putant: etiam ipsum iouem
tot dõs eẽ. dicant quot ei cognominia ꝓpt̃ mul¬
tas potestates dederunt. q̃m res om̃s ex quib illa
cognomina sunt adhibita. multe atq diuersȩ
sunt. Ex quib pauca commemoro. Dixerunt

Expanded text:
ranus: Iuppiter progenitor genetrixque; nec minus ranus: Iuppiter progenitor genetrixque; nec minus cum causa unum et omnia idem esse; menim unus, et in eo uno omnia sunt. CAPUT Xsque sit mundus, quare duo dii sunt, Janus etaras, diuersa sacra dissimilia simulacra? Si propterea, quod alia uis est primordiorum, alia causarum, et illa Iani, illa Iouis nomen accepit: numquid si unus homo in diuersis rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum, ipse causarum, num propterea illum duos deos esse necesse est putari, quia primordia causaeque res duae sunt? Quod si hoc iustum putant, etiam ipsum Iouem tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt, quoniam res omnes, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae adque diuersae sunt, ex quibus pauca commemoro. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
mundi corpꝰ non ẽ. dĩ: s aut sola anima eiꝰ.
aut simul corpus et animus. ita cm̃ ut non sit
a corpore s ab animo ds̃. Si gͦ ianus ẽ mundus
et ds̃ ẽ. iamis: nunquid iouem ut ds̃ eẽ possit.
aliquam partem uni eẽ. dicti sunt: Magis
enim ioui uniuersum solent tribuere. Unde ẽ.
Iouis om̃ia plena. Ergo et iouem ut ds̃ sit et
maxime rex dõrum non alium possunt ȩxisti:¬
nare q̃m mundum qui diis ceteris scđm istos
sius partib regnet. In hanc sententiam etiam
quosdam ũsus ualerii sorani exponit idem
uarro: i eo libro quem seorsum ab istis de
cultu dõrum scripsit. Qui ũ sus hi sunt. suppit
omps regum rerumq am̃q P rogenitor genitirx¬
q dm̃ ds̃ unus et om̃is. Ex ponunt᷑ autem in
eodem libit ita. Cum marem existimarent qͥ
semen micteret. feminamq acciꝑet. iouemq
eẽ mundum. et eum om̃ia semina ex se matce¬
re et inse recipe. Qua causa scripsit inquit so

Expanded text:
mundi corpus non est deus, sed aut sola anima eius mundi corpus non est deus, sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus, ita tamen ut non sit a corpore, sed ab animo deus. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus, numquid Iouem, ut deus esse possit, aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Ioui uniuersum solent tribuere; unde est: Iouis omnia plena. Ergo et Iouem, ut deus sit et maxime rex deorum, non alium possunt existimare quam mundum, ut dis ceteris secundum istos suis partibus regnet. In hanc sententiam etiam quosdam uersus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro, quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit; qui uersus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixquo deum, deus unus et omnes. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret, feminam quae acciperet, Iouemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere, \'cum caus
Abbreviated transcription (Latin):
pis quẽ ꝓfilio deuoraret: qͣm istum dm̃ dice¬
ret. et conantem et adulterantem. et cotum mun¬
dum regentẽ. & ꝑtot stupͣ diffluentẽ: et natura¬
rum omnium naturaliumq rerum. causas
suminas habentem. et suas causas bonas non
habenrem. Deinde . quẽ iam locum int̃dõs hu¬
ic ioui tribuant: si ianus ẽ. mundus. Dõs enĩ
ueros animam mundi ac parces eiꝰ iste diffi¬
niuit. Aꝑ hoc quicquid hoc nonẽ: ñ ẽ. utiq scd̾m
istas uerus ds̃. Non gͥ ita dicturi sunt iouem¬
iouem animam mundi. ut ianꝰ sit corpus eius.
idest iste uisibił mundus: hoc si dicunt. non
erit quemadmodum ianum dm̃ dicant: qm̃ mun
di ac parces eiꝰ. Unde aꝑtissime idem dicit
dm̃ se arbitrari eẽ. animam mundi. et hunc
ipsum mundum eẽ dm̃. s sicut hominem
sapientem cum sit ex animo et corpore. tin ab
animo dici sapientẽ. ita mundum dm̃ dici ab
animo cum sit ex animo et corꝑe. Solum itaq

Expanded text:
pis quem pro filio devoraret; quam istum deum dicepis quem pro filio devoraret; quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. Deinde quero quem iam locum intic Ioui tribuant, si Ianus est mundus. Deos enim ueros animam mundi ac partes eius iste definiuit; ac per hoc, quidquid hoc non est, non est utique secundum istos uerus deus. Num igitur ita dicturi sunt Iouem animam mundi, ut Ianus sit corpus eius, id est iste uisibilis mundus? Hoc si dicunt, non erit quem ad modum Ianum deum dicant, quoniam mundidi ac partes eius. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum; sed sicut hominem sapientem, cum sit ex animo et corpore, tamen ei animo dici sapientem, ita mundum deum dici ab animo, cum sit ex animo et corpore. Solum itaque
Abbreviated transcription (Latin):
sunt fines. S iam hoc negotium int̃ ianum ter¬
minumq discussum ẽ. Causȩ autem que dant᷑
ioui efficientia sunt ñ effecta: nec ullo mͦ fieri
pocest. ut uł quȩ temꝑe p̃ueniant᷑ a factis.
iitiis ue factorum. Semꝑ enim prior ẽ. res quȩ
facit. qͣm illa quȩ fit Quaꝓpt̃ si adianum ꝑci¬
nent initia factorun: non ideo pͥora sunt effi¬
cientib causis quas ioui tribuunt. Sicut enim
nichil fit ita uichil inchoatur ut fiat: qd̾ non
faciens causa p̃cesserit. hunc sane dm̃ penes
quem sunt om̃s causȩ factarum omnium natu¬
rarum. naturaliumq rerum si iouem popłi
appellant. et tantis contumeliis. tamq scele
stis criminationib colunt: tetriore sactilegio
sese obstugunt. qͣm s ꝓrsus nullum putarent
dm̃. Unde satiꝰ eẽt. eis alium aliquem nomine
nuncupare dignum turpib et flagitiosis ho¬
norib. supposito uano figmento qđ potuis
blasphemarent. sicut saturno dr̃ suppositus la¬

Expanded text:
sunt fines. Sed iam hoc negotium inter Ianum Tersunt fines. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. Causae autem, quae dantur Ioui, efficientia sunt, non effecta; neque ullo modo fieri potest, ut uel tempore praeueniantur a factis initiisue factorum. Semper enim prior est res quae facit, quam illa quae fit. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum, non ideo priora sunt efficientibus causis, quas Ioui tribuunt. Sicut enim nihil fit, ita nihil inchoatur ut fiat, quod non faciens causa praecesserit. Hunc sane deum, penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum, si Iouem populi appellant et tantis contumeliis tamque scstis criminationibus colunt, deteriore sacrilegio sese obstringunt, quam si prorsus nullum putarent deum. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare, dignum turpibus et flagitiosis honoribus, supposito vano figmento, quod potius blasphemaret? Sicut Saturno dicitur suppositus la
Abbreviated transcription (Latin):
cui p̃t̾ hiatum oris et guituris etiam dextra et
sinistra fauces patent. Et tm̃ hanc uanitatem
ꝑtot ianuas nulla effugit anima nͥ qui audit
ueritatem dicentem. Ego sum ianua. Iouen au-¬
telligi exponant. Ds̃ ẽ. inquiunt habens pote
statem causarum quib aliquid fit inmundo.
Hoc qͣm magnum sit. nobilissimus uirgilii uer¬
sus ille testatur. felix qui potuit rerum cog
noscere causas. S cur ei p̃ponitur ianus hoc
nob̶ uir ille accutissimus doctissimusq res¬
pondeat. Qm̃ penes ianum inquit sunt pͥma:
penes iouem summa. Merito gͦ rex omnuum
iuppit̾ habetur. Prima enim uincunt᷑ a sum¬
mis: quia licet pͥma p̃ceclant tempore summa
suꝑant dignitate. S recte hoc diceretur. si fac¬
torum pͥma discernerent᷑ et summa. sicutinitiũ
factiẽ. ꝓficisci. summum ꝑuenire. Initium fac¬
a inceptio discendi. summum ꝑceptio dodtri¬
nȩ. Ae sic in om̃ib pͥma sunt initia. summiq

Expanded text:
cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. Et tamen hanc uanitatem per tot ianuas nulla effugit anima, nisi quae audit ueritatem dicentem: Ego sum ianua. CAPUtellegi, exponant. \'Deus est, inquiunt, habens potstatem causarum, quibus aliquid fit in mundo. Hoc quam magnum sit, nobilissimus Virgilii versus ille testatur: Felix qui pnoscere causas. Sed quur ei praeponitur Ianus? hoc nobis uir ille acutissimus doctissimusque respondeat. \'Quoniam penes lacum, inquit, sunt prima, penes louem summa. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. Prima enim uincuntur a summis, quia, licet prima praecedant tempore, summa superant dignitate.\' Sed recte hoc diceretur, si factorum prima discernerentur et summa; sicut initium facti est proficisci, summum peruenire; initium facti inceptio discendi, summum perceptio doctrinae; ac sic in omnibus prima sunt initia summique
Abbreviated transcription (Latin):
et gutture qͦrum similitudinẽ mundus non¬
habet uelle mundi simulachrũ componere.
iniano. ꝓpter solum palatum cuiꝰ similitudi.¬
nem ianus ñ habet: Cum uͦ eum faciunt qͣ¬
drifrontem et ianum geminum appellant.
ad quatuor mundi partes hoc int̃pretantur:
quasi aliquid spectet mundus foras. sicut ꝑ om̃s
facies ianus. Deinde si ianus ẽ. mundus. et mun-¬
dus quatuor partib constat: falsum ẽ. simula-¬
crum iam bifrontis. Aut si ꝓpterea uerum est
quia etiam nomine orientis et occidentis totus
solet mundus intelligi. Nunquid cum duas
alias nominamus: septentrionis et austri. sicut
illum quadrifrontem dicunt geminum ianum.
ita quisqͣm geminum dicturus ẽ mundum.
Non habent om̃ino unde quatuor ianuas quȩ
intrantib et exeuntib pateant int̃precaͤntur
admundi simi litudinem. sicut de bifronte
qđ dicerent saltem in ore hominis inuenert̃:
nͥ neptunus forte subueniat et porrigat piscẽ.

Expanded text:
et gutture, quorum similitudinem mundus net gutture, quorum similitudinem mundus nhabet, uelle mundi simulacrum conponere in Iano propter solum I palatum, cuius similitudinem Ianus non habet? Cum uero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant, ad quattuor mundi partes hoc interpretantur, quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat, falsum est simulacrum Iani bifrontis; aut si propterea uerum est, quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi, numquid, cum duas partes alias nominamus Septentrionis et Austri, sicut illum quadrifrontem dicunt geminum Ianum, ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas, quae intrantibus et exeuntibus pateant, interpretentur ad mundi similitudinem, sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis inuenerunt, nisi Neptunus forte subueniat et porrigat piscem,
Abbreviated transcription (Latin):
ducantur ad finem. qm̃ qui aliquid incipit. ma¬¬
xnne appetit. intendit. expectat ex optat. Nec
dere inchoata. nͥ terminetur exultat. S iambi¬
frontis simulachri interp̃tatio ꝓferatur. Duas
eum facies ante et retro habere dicunt: qđ hiatꝰ
nr̃ cum os aꝑimus mundo similis uideat᷑. Un¬
de et palatum gei ranon appellant: et nonnul¬
li inquit poetȩ latini. cȩlum uocauerunt pa¬
latum. Aquo hiatu oris. et soras eẽ. aditum
addentes uersus: et introrsus ad fauces. Ecce quo
ꝑductus ẽ. mundus: ꝓpt̃ palati nr̃i uocabu¬
lum uł grecum. uł poeticum. Quid autem hoc
ad animam. quid ad uitam et̃nam: ꝓpt̃ solas
saluias colatur hic ds̃. quib partim gluciendis
partim expuendis sub celo palati utraq pandit᷑
ianua. Quidẽ. porro absurdius. quam inipso
mundo non inuenire duas ianuas ex aduerso
sicas. ꝑ quas uł amittat ad se aliquid ad se ali¬
quid intro uł emitat ad se foras et de nr̃o ore

Expanded text:
rducantur ad finem, quem qui aliquid incipit marducantur ad finem, quem qui aliquid incipit maxime adpetit intendit, expectat exoptat, nec de re inchoata, nisi terminetur, exultat. CAfrontis simulacri interpretatio proferatur. Duas eum facies ante et retro habere dicunt, quod hiatus noster, cum os aperimus, mundo similis uideatur; unde et palatum Graeci copavov appellant, et nonnulli, inquit, poetae Latini caelum uocauerunt palatum, a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes uersus et introrsus ad fauces. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri uocabulum uel Graecum uel poeticum. Quid autem hoc ad animam, quid ad uitam aeternam? Propter solas saliuas colatur hic deus, quibus partim glutiendis partim spuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. Quid est porro absurdius, quam in ipso mundo non inuenire duas ianuas ex aduerso sitas, per quas uel ad- . mittat ad se aliquid intro uel emittat a se foras, et de nostro ore
Abbreviated transcription (Latin):
mundo fieri dicunt. in hoc etiam mundo t̃mina¬
ri fatenture. Quȩ ẽ. ita uanitas. in oꝑe illi dare
potestatem dimidiam. insimulac̾ro faciem du¬
plam: Nonne istum bi frontem multo elegantiꝰ
int̾p̃tarent᷑ si eundem et ianum et tminun di-¬
cerent. acq initiis unam faciem finib alteram
darent. q̃m qui oꝑatur utruimq debet intend̾e:
In om̃i enim motu actionis suȩ. quiñ respicit
initium: non ꝓspicit finem. Unde necesseẽ a
memoria respiciente ꝓspiciens conectatur in-¬
do inchoari putareut extͣ mundum ꝑfici et ideo
iano idẽ. mundo solam initiorum tribuerent po¬¬
testatem : ꝓfecto ei p̃ponerent t̃minum. eumq ab
diis selectis non alienarent. Quamqͣm etiam nc̃
cum inistis duob diis initia rerum temꝑalium
finesq tractantur: t̾mmo dari debuit plus ho¬
noris. Mlaior enim lecicia ẽ. cum res queq ꝑficit᷑.
sollicitudinis autem plena sunt cepta donec ꝑ¬¬

Expanded text:
mundo fieri dicunt, in hoc etiam mundo terminamundo fieri dicunt, in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista uanitas, in opere illi dare potestatem dimidiam, in simulacro faciem duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur, si eundem et Ianum et Terminum dicerent adque initiis unam faciem, finibus alteram darent? quoniam qui operatur utrumque debet intendere; in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens conectatur indo inchoari putarent, extra mundum perfici, et ideo Iano, id est mundo, solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque ab dis selectis non alienarent. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus dis initia rerum temporalium finesque tractantur, Termino dari debuit plus honoris. Maior enim laetitia est, cum res quaeque perficitur; sollicitudinis autem plena sunt coepta, donec pe
Abbreviated transcription (Latin):
in ista p̃locutione ꝓposita theo logia natura¬
lis. quȩ non huic tantum s multis philoso¬
phis placuit. De qua tunc diligentuis disse¬
rendum ẽ: cum de eiuili quantũ ad dõs se¬
lectos attinet opitulante dõ uero qđ restat
quero quisnamsit. Respondetur. Mundus
ẽ. breuis hȩc planeẽ atq aꝑta responsio.
Curgͦ ad eum dicuntur renum ĩnitia ꝑtine¬
re. fĩnes uͦ ad alterum quem t̃minum uoti¬
cant: nam ꝓpt̃ mitia et fines: duob istis
diis. duos menses ꝑhibent dedicatos. p̃ter¬
illos decem quib usq adecembrẽ capurẽ.
marcius. ianuarium pano. fẽbruariũ t̃mi¬
no. Ideo t̾minalia eodem m̃se februario ce¬
lebrari dicunt: cum fit sacrum purgatori¬
um qđ uocant februm. unde m̃sis nomen
accepit. Nunquid g̃ ad mundum qui ianusẽ.
initia terum ꝑtinent. et fines ñ ꝑtinent. ut alt̃
aliis ds̃ p̃ficeretur: Nonne om̃ia quȩ in hoc

Expanded text:
in ista praelocutione proposita theologia naturain ista praelocutione proposita theologia naturalis, quae non huic tantum, sed multis philosophis placuit: de qua tunc diligentius disserendum est, cum de civili, quantum ad deos selectos attinet, opitulante Deo vero, quod restat quaero quisnam sit? Respondetur, Mundus est. Brevis haec plane est atque aperta responsio. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere, fines vero ad alterum, quem Terminum vocant? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos, pillos decem, quibus usque ad Decembrem caput est Martius, Ianuarium lano, Februarium Termino. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt, cum fit sacrum purgatorium, quod uocant Februm, unde mensis nomen accepit. Numquid ergo ad mundum, qui lanus est, initia rerum pertinent et fines non pertinent, ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia, quae in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
da demonstrabunt Dicit gͦ idem uarro adhuc
de natarali cheologia ploquens. qar ie achue¬
ri es animam mundi quẽ giati uocant cosmon
minemi sapientem cum sit ex corꝑe sc anima
tim ab animo dici sapienten: ita mundani
dm̃ dici ab animo cum sit ex anino et corꝑe
hic uidecur quo mͦ unum uerũ confitenam
diut plures etiam intro ducat: adiungit mun¬
dum diuidi induas paites cȩlum et trame
celum bifariam. in ethera et a era t̾ram uͦ in
aquam &e humum. E quib summum eẽ ethe¬
ui. scđm aera. c̃ciam aquam. infimam t̾ram.
Quas om̃s partes quatuor. animarum eẽ plenas
inechere et aere immortalium. in aqua et tra
mortalium. Ab summo autem cirtuitu dĩ celi
usq circulum lunȩ: ȩtherias animas eẽ astra
ac stellas. Eos cȩlestes dos non mͦ intelligi ẽẽ:
s etiam uideri. Int̾ lune uͦ girum et nimbo¬
rum acuentorũ eacumina: aerias eẽ. animas
s eas animo non oculis uideri et uoeari hero¬
as et lares et genios. Hȩc ẽ uidelicet breuiter

Expanded text:
 Augustinus : Dicit ergo idem Varro, adhuc de naturali theologia praeloquens, Deum se arbitrari esse animam mundi, quem Graeci vocant κοσμον, hominem sapientem, cum sit ex corpore et animo, tamen ab animo dici sapientem, ita mundum deum dici ab animo, cum sit ex animo et corpore. Hic uidetur quoquo modo unum confiteri Deum; sed ut plures etiam introducat, adiungit mundum diuidi in duas partes, caelum et terram; et caelum bifariam, in aethera et aera; terram uero in aquam et humum; e quibus summum esse aethera, secundum aera, tertiam aquam, infimam terram; quas omnes partes quattuor animarum esse plenas, in aethere et aere inmortalium, in aqua et terra mortalium. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas; eos caelestes deos non modo intellegi esse, sed etiam uideri; inter lunae uero gyrum et nimborum ac uentorum cacumina aerias esse animas, sed eas animo, non oculis uideri et uoas, et lares, et genios. Haec est videlicet breviter
Abbreviated transcription (Latin):
re diumitatis alienę. illę literȩ uidicatȩ sint
hinc intelligi potest. quod eas maluit senatꝰ
incenderequas pompilius oceultauit: qͣm ci¬
mere qđ timuit qui hoc audere non potuit.
Qui gͦ uitam nec modo habere uult piam:
talib sacris querat ęt̾nam. Iui autem cum
malignis demonib non uult habere societa¬
tem. non suꝑsticionem qua coluntur noxia
ꝑtimescat : s ueram religionem quaꝓdunt᷑
et uncuntur agnoscat

Expanded text:
rae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, rae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non uult habere societatem, non superstitionem, qua coluntur, noxiam pertimescat, sed ueram religionem, qua produntur et uincuntur, agnoscat.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ant: aut illiom̃s nichil aliud qͣm homines
mortui ꝓdebantur. quos tam ꝓlixa tempes¬
ris uetustate fere om̃s popłi gentium dõs
mimortales eẽ credid̾ant. cum et talib sacris
idem illi demones oblectarentur. qui se colen
dosꝓ ipsis mortius quos dõs putari fecerant.
quib dam fallatium muraculorum attesta¬
tionib supponebant. S occulta dĩ ueri ꝓui¬
dentia factume: ut et pompilio amico suo il¬
lis conciliati ꝓtib quib ydromantia fieri
potuit cunga illa confiteri ꝑmitterentur.
et tm̃ ut poriturus incenderet ea potius quã
obruen admonere non ꝑ micterentur: qui
ne ipiotescerent nec aratro quo sunt eruta
obastere potuerunt. nec stilo uarronis. quo¬
sinuntur efficere. Sinuntur autem alto dĩ
summi iustoq udicio ꝓmeritis eorum qͦs
ab eis affligi cantum uł eciam subiciatq de¬
cipiuistum ẽ. Quam uͦ ꝑnitiosȩ uł acultu ue¬

Expanded text:
perant; aut illi omnes nihil aliud quam homines perant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant quibusdam fallacium miraculorum attestationibus, supponebant. Sed occulta Dei veri providentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur; et tamen ut moriturus incenderet ea potius, quam obrueret, admonere non permitterentur: qui ne innotescerent, nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo sinuntur efficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu ue
Abbreviated transcription (Latin):
cas int̾pretatur. quales si illi libri habuissent
non utiq arsissent: aut et istos uarronis ad
cȩsarem pontificem scriptos atq ed itos. pa¬
tres conscripti similit̃ incendissent: Qđ gͦ
aquam ex gesserit. id est exporta uerit. numa
pham egeriam coniugem dr̃ habuisse. quẽ
admodum in supradicto libro uarronis ex¬
ponitur. Ita enim solent res geste asꝑsione
mendatiͦum in fabulas uerti. Illagͥ ydro¬
mantia curiosissimus rex ille romanus et
sacra didicit quȩ in libris sius pontifices ha¬
berent: et eorum causas quas p̾ter se neminẽ
scire uoluit. utiq eas seorsum scripcas. secũ
quodam mͦ mori fecit. quando ita subtra¬
hendas hominum noticię sepeliendasq cu¬
rauit. Aut gͦ demonum illic tam sordide
et noxie cupiditates erant conscriptȩ. ut ex
his tota illa cheologia ciuilis etiam apud
tales homines execrabilȩs appareret. qui
tam multa in ipsis sacris erubescendasusce¬

Expanded text:
cas interpretatur? quales si libri illi habuissent, cas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa eo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susce
Abbreviated transcription (Latin):
diret quid insacris constituere atq obserua¬
re deberet. Qđ genus diuinationis idẽ uarro
aꝑsis dicit allatum: quo et ipsum numam
et postea pitagoram philo sophum usum
fuisse commemorat. Ubi adhibito sanguine
etiam inferos ꝑhibet sciscitari: et nichior¬
mantiam grece dicit uocari. Quȩ sine ydro.¬
mantia siue nichromantia dicat᷑. id ipsum
ẽ. ubi uidentur mortui diuinare. Quib
hȩc artib fiant : ipsi uiderint. Nolo enm
dicere has artes etiam ante nr̃i saluatoris
a̾uentum in ipsis ciuitatib gencium legib
solere ꝑ hiberi: et pęna seuerissima uindica¬
ri. Nolo inquam hoc dicere fortassis enim
talia cunc licebant. His tm̃ artib didicit
sacra illa pompilius. quorũ sacrorum facta
ꝓdidit. causas obruit: ita timuit et ipse qđ
didicit. quarum causarum ꝓditos libros sena¬
tus incendit. Quid mͥ gͥ uarro illorum sa¬
crorum alias nescio quas causas uelut phisi¬

Expanded text:
diret, quid in sacris constituere adque obseruadiret, quid in sacris constituere adque obseruare deberet. Quod genus diuinationis idem Varro a Persis dicit adlatum, quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat; ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et νεκοιομαντείαν Graece dicit uocari, quae siue hydromantia siue necromantia dicatur, id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physi
Abbreviated transcription (Latin):
unde legendo commo neret᷑: s ea cm̃ cumrex
eẽt. quiminime quemqͣm mecueret. nec doce¬
re aliquem. nec delendo uł quoquo modo
consumendo ꝑdere auderet. Ita qđ scire ne.¬
minem uoluit. ne homines nefarie doceret.
uiolaie autem timuie. ne demones iratos ha-¬
beret. obruit ubicutum putauit: sepulchro
suo ꝓpinquare aratrum posse non credens.
Senatus auteni cum religiones formidaret
dampnare maioꝵ. et ideo nume assentiri co-¬
geretur: illos tm̃ libros tam ꝑniciosos eẽ. ui¬
dicauit. ut nec obrui rursus iuberet. nehu-¬
mana curiositas multo uehementius rem
iam ꝓditam quereret: s flam mis aboleri
nefanda monim̃ta. ut quia iam necesse. ẽẽ.
existimabant sacra illa facere tolerabilius
erraretur causis eorum ignoratis. qͣm cogni¬
ad quem nullus dĩ ꝓpħa nullus sc̃s angłs
mittebatur. ydromantiam facere compulsus
ẽ: ut in a qua uideret imaginesdõrum. uł
potius ludificationes demonum. aquib au-¬

Expanded text:
unde legendo commoneretur: sed ea tamen, cum rex unde legendo commoneretur: sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem, nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet; ita qminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis, quam cogniad quem nullus Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantian facere conpulsus est, ut in aqua uideret imagines deorum uel potius ludificationes daemonum, a quibus au
Abbreviated transcription (Latin):
cultu dõrum. terrentius quidam cum hab̾et
ad ianiculum fundum. et bubulcꝰ eiꝰ uixta sepul.¬
chrum nunȩ pompilii. traiciens aratrum eriuss
exterra libros eiꝰ ubi sacrorum institutorum scri¬
ptę erant causȩ: in urbem ꝑtulit ad p̃torem. At
ille cum inspęxiss pͥncipia: in tantam detu¬
lit ad senatum. Ubi curr  io resquasdam cau¬
sasq legissent cur quidq insacris fuerit institu¬
cum. numȩ mortuo senatus assensusẽ: eosq li.¬
bros tanq̃m religiosi patres conscripti. p̃tor ut
combureret censuerunt. Ciedat quisq qđ pu¬
tat: imno uͦ dicat. qđ dicendum suggerit ue¬
sana contentio. qui libet tantȩ impietatis
sacrorum causas arege pompilio romanorũ
sacrorum institutore conscriptas. nec popło
nec senatui. nec saltem ipsis sacerdotib uino¬
tescere debuisse. ipsumq numam pompilium
curiositate illicita ad ea demonum ꝑuenisse
secreta. quȩ ipse quidem scrib̾et ut haberet

Expanded text:
cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis sacrorum causas a rege Pompilio, Romanorum sacrorum institutore, conscriptas, nec populo, nec senatui, nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse, ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet
Abbreviated transcription (Latin):
non solum ipsȩ uerum eciam quȩlibet aliȩ hu¬
ius generis eẽnt: quanuis nichil ad dm̃ uerũ
uitamq ȩtnam quȩ in religione querenda ẽ
ꝑcinerent. tm̃ qualicumq de rerum natura
reddita ratione aliquantulum mitigarent
offensionem. quã ñ intellecta in sacris aliqua
uelut turpitudo aut absurditas fecerat sic̃
in quib dam cheatrorum fabulis uł delubroꝵ
misteriis facere conatus ẽ ubi non theatra de
Iam̃ ut cumq conatus ẽ: ut sensum horribi.¬
lius reb offensum uelut naturalium causaꝵ
ratio reddita deliniret. S contra inueninius
pompilii libris redditas sacrorum causas nul¬
lo modo potuisse tolerari: nec dignas habitas.
quȩ non solum lecte in notescerent religiosis.
s salcem scripte recondent᷑. in tenebris. Iam
enim dicam qđ in tercio huiꝰ oꝑis libro me
suo loco dicturum eẽ ꝓmiseram. Nam sicut
aput eundem uarronẽ legitur in libro de

Expanded text:
non solum ipsae, verum etiam quaelibet aliae hunon solum ipsae, verum etiam quaelibet aliae hujus generis essent, quamvis nihil ad Deum verum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra deltamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita deleniret. CAPUT XXXIIII. Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de
Abbreviated transcription (Latin):
mones. sub defunctarum occasionib anima¬
rum uł creaturarum sp̃e mundanarum dõs
se putari cupientes. et quasi diuinis honori¬
b eisdemq scelestis ac turpib reb suꝑba
impuritate lȩtantes atq ad uerum dm̃ con-¬
uersionem humanis animis inuidentes. Ex
quorũ immanissimo et impussimo domina.¬
tu homo lib̾atur: cum credit in eum qui p̃buit
adexurgendum tantȩ humilitatis exemplũ
quanta illi suꝑbia cecid̾unt. Hinc sunt non
solum illi dequib multa iam diximꝰ et alii atq
alii similes ceterarũ gentium atq tr̾arum: s
etiam hi de quib nunc agimus tanqͣm in sena¬
tum dõrum selectiS plane selecti nobilitate
criminum: non dignatate uirtutum. Quorum
sacra uarto dum quasi ad natutales rationes
teferre conat᷑ querens honestare res turpes.
quo mͦ his quadret et consonet non potẽ inue¬¬
nire: qm̃ non sunt ipsȩ illorum sa crorẜ cause
quas putat uł pocuis uult putari. Namsi

Expanded text:
mones, sub defunctarum occasionibus animamones, sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes, et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes, atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa jam diximus, et alii atque alii similes caeterarum gentium atque terrarum; sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tanquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate virtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quomodo his quadret et consonet, non potest invenire: quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae quas putat, vel potius vult putari. Nam si
Abbreviated transcription (Latin):
inde ab exordio generis humani ꝑ quȩdam
signa et sacramenta temꝑib congrua quib
oportuit ꝑ angłos p̃dicatum e. Deinde popłs
m̃tum ageret conggatꝰ ẽ ubi ꝑ quosdam sci¬
entes. ꝑ quosdam nescientes id qđ exauentu
xp̃i usq nunc et deinceps agitur p̃nuntiaret᷑
eẽ uent᷑um. Sparsa etiam postea eadem gente
ꝑgentes ꝓpt̃ cestimonium scripturarum quib
etna salus in xp̃o futura p̃dicta ẽ om̃s enim
non solum ꝓphetiȩ quȩ in ũbis sunt. nec tan-¬
tum p̃cepta uite quȩ mores pietatemq confor¬
mant atq illis literis continent uerumetiam
sacra. sacerdotia. cabnaculum siue templum.
altabia. sacrificia. ccrimoniȩ. dies festi et qͥc¬
quid aliud ad eam seruitutem ꝑtinet quȩ
uitam fidelium in xp̃o et impleta eredimus
impleri cernimus. et implenda confidimnꝰ:¬
Phans gͦ religionẽ unam et ueram potuit
aꝑiri deos gentium cẽ. immundissimos de-¬

Expanded text:
inde ab exordio generis humani per quaedam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerum etiam sacra, sacerdotia, tabernaculum siue templum, altaria, sacrificia, ceremoniae, dies festi et quidquid aliud ad eam seruitutem pertinet, quae uitam fidelium in Christo et inpleta credimus et inpleri cernimus et inplenda confidimhanc ergo religionem unam et veram potuit eriri, deos Gentium esse immundissimos dae