comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
phylippus argenti qr equum sinim fa¬
ciebat ferreis angenteis ferrian.
manellorecchie impercossun duolo
ꝑchio auanti intento locchio sbarro. In
ultimis qñ autor dimisit istum phylip¬
pum ĩ illa derisionȩ ab illis pec̃orib ta¬
siter derider isse phylippus quibusdã
u̾bis autorem maure peussit que ꝯ de
uba qr ip̃e autor nõ bene intellexit i deo
ipa non senbit sedut moris ẽ in illo dolore
quẽ in aure recep̃ oculos aꝑuit ⁊ exͣ ꝓdux̃.
Ideo ait. ꝑchio auanti intento locchio sbã¬
sappressa la citta canome dite. ⁊ cͥ. Ditis
est quedam ciuitas inmedio inferni poĩta
incuius encuitu ẽ illud pantanũ obscurũ
turbidum ⁊ nubilosum. qd dr̃stix. Que
ciuitas ideo Ditis apoetis appłłatur: qr in
ea ⁊ sub̾t̾ eam sunt thauri inferni ab sc̃o¬
diti .i. peeores maximi collocati ut sũt. ¶eͣ¬
tici ¶ tymnni. ¶ raptores. ¶ Desꝑati.¶ bła¬
sphemi ¶ Sodomite. ¶usurarii. ¶ fraudulẽti¬

Expanded text:
Phylippus Argenti quia equum suum faPhylippus Argenti quia equum suum faciebat ferreis argenteis ferriari.ma nell'orecchie mi percoss'un duolo, perch'io avanti intento l'occhio sbarro. In ultimis quando autor dimisit istum Phylippum in illa derisione ab illis peccatoribus taliter derideri, ille Phylippus quibusdam verbis autorem in aure percussit, que quidem verba, quia ipse autor non bene intellexit, ideo ipsa non scribit; sed ut moris est in illo dolore quem in aure recepit, oculos aperuit et extra produxit. Ideo ait: «perch'io avanti intento l'occhio sbars'appressa la città c'à nome Dite, etc. Ditis est quedam civitas in medio Inferni posita, in cuius circuitu est illud pantanum obscurum, turbidum et nubilosum, quod dicitur Stix. Que civitas ideo Ditis a poetis appellatur, quia in ea et subter eam sunt thesauri Inferni absconditi, idest peccatores maximi collocati, ut sunt heretici, tyranni, raptores, desperati, blasphemi, sodomite, usurarii, fraudulenti
Abbreviated transcription (Latin):
uulcanaq arma capescas ꝙͣ te thersite
similem produeat achilles. SSi aut q̃riᷤ q̃
cedunt. Et sie patent quatuor uitia ea¬
pitalia que mista palude stigia sũt sub
Alma sdegnosa. benedecta colei chente
sincinse. Uerha sunt uirgilii adautorem.
Inquibus uerbis duo facit ipe uirgilius.
Namprimo commendat autorem cũ diẽ
ip̃m habere naturam contra utium ar¬
rogantie dedignantem. in eo ꝙ dat̃es dedi¬
gnatus fuit contra arrogantiam illius a¬
mine paludose. Ideo ait. Alm̃a sdegnosa.¬
¶ Secundo bẽnedieit ⁊ laudat illam q̃ tale
fructum gestauit inut̾o Ibi. Benedecta
colei chente sincinse.i. Benedieta sit illa
que tui gruida fuit. Et ẽ istud incingẽ
uocabulum romanorum. Nam cũ uolut
dicerẽ Illa mulier ẽ grauida siue p̃gnãs
dicunt Illa mulier est incincta.
fuit quidam miles de adimaribus de flõ¬
rentia totus accidiosus inicundus inui¬
dus ⁊ suꝑbus. Et dicitur ꝙuocabatur

Expanded text:
vulcanaque arma capescas / quam te Thersite vulcanaque arma capescas / quam te Thersite similem producat Achilles. Si autem queris que rocedunt. Et sic patent quatuor vitia capitalia que in ista palude Stigia sunt submv. 43-45 Alma sdegnosa, benedetta colei che 'n te s'incinse. Verba sunt Virgilii ad autorem. In quibus verbis duo facit ipse Virgilius; nam primo commendat autorem cum dicit ipsum habere naturam contra vitium arrogantie dedignantem, in eo quod Dantes dedignatus fuit contra arrogantiam illius anime paludose. Ideo ait: «Alma sdegnosa». Secundo, benedicit et laudat illam que talem fructum gestavit in utero, ibi: «benedecta colei che 'n te s'incinse»; idest, benedicta sit illa que tui gravida fuit. Et est istud «incingere» vocabulum Romanorum; nam cum volunt dicere: «Illa mulier est gravida, sive pregnans», dicunt: «Illa mulier est incincta».fuit quidam miles de Adimaribus de Florentia, totus accidiosus, iracundus, invidus, et superbus. Et dicitur quod vocabatur
Abbreviated transcription (Latin):
in hunc mundum uinformit̾ paupes ⁊
mendici ⁊ similit̾ in eximus tñmulti ĩ
uita sunt diuites ⁊ potentes. audi quid
dicat de eis ꝓpħa Baruch.÷ͦ ⁊ibisunt i¬
principes gentium qui dominant᷑ in be¬
stiis t̾re qui in auibus celi ludunt qui
argentum ⁊ aurum thesaurzant ĩ quo
confidunt homines: et respondet. Ext̾¬
minati sunt .i. extra terminos celi ⁊ mũ¬
di positi sunt ⁊ ad inferos descenderunt¬
⁊ alii loco eorum surrexerunt. Et poeta.
Quo pat̾ eneas quo diues tullius achꝰ
Pulus ⁊ umbra sumus. ¶ Pret̾ea si oẽ
qd nascitur ex nobiliniro est nobłe pe¬
diculi nobilium debent dici nobiles quod
falsumẽ. Sic similimodo filii nobiliũ
qui non sunt inuita ⁊ moribus generosi
non nobiles sed degeneres sunt dicẽdi. Uñ
Boetius Si malus es incipit contra te i¬
ipsorum parentum stare nobilitas.Et
Iurienalis/ Satim. uiii. Malo pater tͥ sit
tersites dum modo tũ sis eachidi similis

Expanded text:
in hunc mundum uniformiter pauperes et in hunc mundum uniformiter pauperes et mendici et similiter inde eximus, tamen multi in vita sunt divites et potentes. Audi quid dicat de eis propheta, Baruch 3°: Ubi sunt principes gentium qui dominantur in bestiis terre? qui in avibus celi ludunt, qui argentum et aurum thesaurizant, in quo confidunt homines? Et respondet: Exterminati sunt. Idest extra terminos celi et mundi positi sunt et ad inferos descenderunt, et alii loco eorum surrexerunt. Et poeta: Quo pater Eneas, quo dives Tullius Anchus? Pulvis et umbra sumus. Preterea, si omne quod nascitur ex nobili viro est nobile, pediculi nobilium debent dici nobiles, quod falsum est. Sic simili modo filii nobilium qui non sunt in vita et moribus generosi, non nobiles sed degeneres sunt dicendi. Unde Boetius: Si malus es, incipit contra te ipsorum parentum stare nobilitas. Et Iuvenalis, satira VIIIa: Malo pater tibi sit Tersites, dum modo tu sis / cachidi similis
Abbreviated transcription (Latin):
est. Quid genus ⁊ proauos strepitis: Si
primordia ur̃a autoremq deum spectes
nullus degener extat. ni tutiis peiora fo¬
uens yprium deẜar ortum. ¶ Seda cõ¬
sideratio ẽ qr omines factisumus ex una
enim fecit deus unum hominem aureũ
ul airgenteum ex quo nascerent᷑ nobiles
⁊ alium t̾rcum siue luteum ex quo nasce¬
rentur ignobiles. sed om̃s sumus ex ea¬
dem massa creatĩ. Ideo denobilitate gñis
suꝑbire non decet. Uersꝰ.¬
¶ Cum fex cũ lymus cũres uilissiã simus
Un suꝑbimus: ad terram terra redimu.
¶Gertia consideratio ẽ qr õs nudi in hunc
mundum intramus ⁊ nicħ nob̾cum p̃t̾
culpã portamus. Non eͥ rex frncie aut
solamnus babilonie nascitur indutus uł
coronatus. Un salomon. Nemo ex regibꝰ
ħuit alius natiuitatis exordium. Ideo i¬
beatus Iob qui fuit Rex dicebat᷑. Nudus
egressus sum deut̾omatnis mee nudus
illue reu̾tar. Si aũt dicis/ ⁊ si õs intramꝰ

Expanded text:
est. Quid genus et proavos strepitis? Si est. Quid genus et proavos strepitis? Si primordia vestra autoremque Deum spectes, nullus degener extat, ni vitiis peiora fovens proprium deserat ortum. Secunda consideratio est quia omnes facti sumus ex una enim fecit Deus unum hominem aureum vel argenteum, ex quo nascerentur nobiles, et alium terreum sive luteum, ex quo nascerentur ignobiles, sed omnes sumus ex eadem massa creati. Ideo de nobilitate generis superbire non decet. Versus: Cum fex, cum lymus, cum res vilissima simus, Unde superbimus? ad terram terra redimus. Tertia consideratio est quia omnes nudi in hunc mundum intramus et nichil nobiscum, preter culpam, portamus. Non enim rex Francie, aut soldanus Babilonie, nascitur indutus vel coronatus. Unde Salomon: Nemo ex regibus habuit aliud nativitatis exordium. Ideo beatus Iob, qui fuit rex, dicebat: Nudus egressus sum de utero matris mee, nudus illuc revertar. Si autem dicis, et si omnes intramus
Abbreviated transcription (Latin):
roĩs ꝑ suꝑbiam tunc de eo erit iudicium
siẽ de dyabolo qui fuit pater suꝑbie. Uñ
fit ẜm Boetium quãto de consolacione ut¬
qui probitate deẜta homo ẽẽ desierit cum
ir diuinam condicionem transire non pos¬
sit u̾tatur in beluam Quidam suꝑbiũt
descemate.i. denobilitate gñis quod ẽual¬
de fatuum triplici consideratioe. ¶Pma
consideratio ẽ quia om̃s faeti sumus ab
uno deo. ⁊ os descendimus abimo hoĩe
.s. adam. Non eniifactus ẽ unus ab u¬
no deo ⁊ alius abalio. nec unus descẽdit
abuno homine ⁊ alius ab alio sedomñs
hemus unum deum qui nos fecit ⁊ unũ
patrem a quo ꝓcessimus. nec ⁊̃ adã huir
nͥ unam uxorem ꝙ ho possit dicere ego
sum natus de una ⁊ illa erat nobilis. ⁊¬
tu de alia ⁊ illa enit ignobilis. Uñ Boe¬
tius t̾tio de consolatione. Om̃e hominũ
genus simili surgit ab ortu. Unts eͥ pat̾

Expanded text:
rationis per superbiam, tunc de eo erit iudicium rationis per superbiam, tunc de eo erit iudicium sicut de dyabolo, qui fuit pater superbie. Unde fit, secundum Boetium, quarto De Consolationequi probitate deserta homo esse desierit, \' cum in divinam condicionem transire non possit, vertatur in beluam. Vela Nequi probitate deserta homo esse desierit, \' cum de scemate, idest de nobilitate generis, quod est valde fatuum triplici consideratione: prima consideratio est quia omnes facti sumus ab uno Deo, et omnes descendimus ab uno homine, scilicet Adam. Non enim factus est unus ab uno Deo et alius ab alio, nec unus descendit ab uno homine et alius ab alio, sed omnes habemus unum Deum qui nos fecit et unum patrem a quo processimus. Nec etiam Adam habuit nisi unam uxorem, quod homo possit dicere ego sum natus de una et illa erat nobilis, tu de alia et illa erat ignobilis. Unde Boetius, tertio De Consolatione: Omne hominum genus simili surgit ab ortu: unus enim pater
Abbreviated transcription (Latin):
di aluis malum subsole qͣĩ perrorẽ egre¬
diens a facie principis.s. Stultum poĩtũ
insublimi. ẜ rtio huius ẽ qr iusto udi¬
cio deus hor ꝑmittit qr quanto suꝑbus al¬
tius eleuatur canto ꝓfundius demergit᷑.
Unde dicitur inpsalmo Ardi impiũ suꝑ¬
exaltatum ⁊ eleuatum. Et sequitur.Trã¬
siui/ et eccenõ erant.¶Tertio ho suꝑbuᷤ
tiam assequitur. ⁊ quanto magis aliq̃d
ẽ bonum tanto maiorẽ excellentiam ħt.
Et iõ cum aliquis attribuit sͥ maus bo
modum sͥ conuenientem in ꝓͥam excellẽ¬
tiam tendat. Et ideo quandocunq hõ rece
hemus a sapiente innũis. accipiamus eͥ
ternarium si ei unitas auferatur muta¬
tur ip̃ius t̾narii spẽs ⁊ remanet binariu.
⁊ si t̾nario addatur unitas resultat qua¬
t̾narius. ⁊ simile ẽ in ꝓpoĩto.si eͥ hõ sẽqͣt̃
regulam rationis u̾e dicit homo. Si at
a ratiõe defluat ꝑ luxuriam iamnõ erit
de eo uidicium sieut de homine s sicut de
bruto anumali. Si at excederet regulam

Expanded text:
 errorem egrediens a facie principis, scilicet stultum positum in sublimi. Sed ratio huius est quia iusto iudicio Deus hoc permittit, quia quanto superbus altius elevatur, tanto profundius demergitur. Unde dicitur in Psalmo: Vidi impium superexaltatum et elevatum. Et sequitur: Transivi et ecce non erat. Tertio, homo superbus tiam assequitur, et quanto magis aliquid est bonum, tanto maiorem excellentiam habet. Et ideo, cum aliquis attribuit sibi maius modum sibi convenientem in propriam excellentiam tendat. Et ideo quandocunque homo recedhabemus a sapiente in numeris. Accipiamus enim ternarium: si ei unitas auferatur, mutatur ipsius ternarii speties et remanet binarius; et si ternario addatur unitas, resultat quaternarius. Et simile est in proposito: si enim homo sequatur regulam rationis vere, dicitur homo; si autem a ratione defluat per luxuriam, iam non erit de eo iudicium sicut de homine, sed sicut de bruto animali. Si autem excederet regulam
Abbreviated transcription (Latin):
ibi ¶Quãti sitengon or la su gran regi
chequistaranno come por ambrago
dise la sciando orribili dispregi. Et ideo
istius paludis fregias ponitur guberna¬
tor qui in lingua greca ut dictum ẽ dr̃
ira fremens uel conturbatio mentis. qr
ista poẽa mentẽ hominis dolore contur¬
bant. Et qr inisto loco de quatuor pecis
capitalib ꝑtractat. Ideo deipĩs hie ali¬
qua adutilitatem legentium uideamus.
Et pͥmo de accidia.cura quã quatuor cõ¬
si deranda occurrunt. ¶Primo eiꝰ quiditu¬
tem ¶ So eius danabilitatem. ¶Gẽtio
remediorum oportunitatẽ. ¶ Quato spẽ¬
rũ multiplicitatem ¶ Curra pͥmũ nota
ꝙ accidia multipliciter diffinitur. E ẽĩ
accidia ẜm damascenum queda tnstitia
nem accidia importat inse quoddam te¬
dium oꝑandi ut patet ꝑ hoc qd dr̃ inglo¬
sa super illud pͥs. Dem escam abomina¬
ta ẽ aĩa eorum. Aquibusdam ⁊ dicitũ
ꝙ accidia ẽ torpor mentis negligẽtis boã

Expanded text:
ibi: «Quanti si tengon or là sù gran regi / che qui staranno come porci in brago, / di sè lasciando orribili dispregi». Et ideo istius paludis Fregias ponitur gubernator, qui in lingua Greca, ut dictum est, dicitur <ira fremens> vel <conturbatio mentis>, quia ista peccata mentem hominis dolore conturbant. Et quia in toto isto loco de quatuor peccatis capitalibus pertractatur, ideo de ipsis hic aliqua ad utilitatem legentium videamus. Et primo de accidia, circa quam quatuor consideranda occurrunt: Primo, eius quiditatem; secundo, eius damnabilitatem; tertio, remediorum oportunitatem; quarto, spetierum multiplicitatem. Circa primum nota quod accidia multipliciter diffinitur. Est enim accidia, secundum Damascenum, quedam tristitia finitionem, accidia importat in se quoddam tedium operandi, ut patet per hoc quod dicitur in glosa super illud Psalmista: Omnem escam abominata est anima eorum. A quibusdam etiam dicitur quod accidia est torpor mentis negligentis bona
Abbreviated transcription (Latin):
mento autoriste hoies his uitiis la borã¬
tes inpalude stygiapoĩt eẽ submsos.
ꝙ tristitiam gignat. Ꝙ aũt ista qͣtuõ
gnͣa hominum autor inista palude sb¬
mergat pacet. Peccata eͥ capitalia a ꝗ¬
b multa alia deruiãt sunt. uii ¶Srimũ
ẽ descendendo dico deorsum luxuria.
tum accidia. ¶ Quintumini. ¶Sextũ
egit circulo.iiii. cãtu.uii. ⁊ octauo ¶ Ptꝙͣ
u̾ode.u. circulo hoc ẽ depalude stigia exit
ciuitatem ingredit᷑ in qua ponit sepultã
hr̃ticam prauitatem. Patet ergo ꝙ ex qyo
ad illa poea que non sunt capitalia s ex
diosis ibi.Fitti nel limo dicen tristi fumo.
nesaerdolce chedal sol sallegra. portãdo
dentro acçidioso fummo. ¶So deiacun¬
dis. Ibi. figlio oruedi lanime dicolor cu
uinselira. Tertio de inuidis hr ibi. In
eo ꝙ dñs physippus argenti tactus doso¬
re cordis ꝙ autor ꝑ penas ĩferni sñ pena
transibat nauem subin̾ge̾ conatus fuit
⁊ in eo ꝙ uirgilius uocauit eũ canẽ di¬

Expanded text:
merito autor iste homines his vitiis laborantes in palude Stygia ponit esse submersos. quod tristitiam gignat. Quod autem ista quatuor genera hominum autor in ista palude submergat, patet: Peccata enim capitalia, a quibus multa alia derivantur, sunt VII. Primo est, descendendo dico deorsum, luxuria, tum accidia, quintum ira, sextum egit circulo IIII, cantu VII et octavo. Postquam vero de V circulo, hoc est de palude Stigia exit, civitatem ingreditur, in qua ponit sepultam hereticam pravitatem. Patet ergo quod, ex quo ad illa peccata que non sunt capitalia sed ex diosis, ibi: «Fitti nel limo dicen tristi fummo / nel aer dolce che dal sol s'allegra, / portando dentro accidioso fummo». Secundo, de iracundis, ibi: «Figlio, or vedi, l'anime di color cu' vinse l'ira». Tertio, de invidis habetur ibi: In eo quod dominus Phylippus Argenti, tactus dolore cordis quod autor per penas Inferni sine pena transibat, navem submergere conatus fuit, et in eo quod Virgilius vocavit eum canem, di
Abbreviated transcription (Latin):
lib cogitationib animum suũ repłet.
oriuntur Grima ẽ clamor qui ẽ ꝯfuse
uocis immoderantia. Gg̾. Initus ore suo
clamorem formar.s quid sensus loquat
sie ẽ blasphemia. Et est blasphemia uer¬
borum ꝯtra deum sordidata platio ¶Dic
eĩ Ieronmus sup matheum ꝙ blasphe¬
mare ẽ de deo mordinata u̾ba ꝑferre.
¶Si ꝯtra ꝓximum sic ẽ contumelia qua

Expanded text:
libus cogitationibus animum suum replet. libus cogitationibus animum suum replet. oriuntur: Prima est clamor, qui est confuse vocis immoderantia. Gregorius: Iratus ore sue clamorem format, sed quid sensus loquatur sic est blasphemia; et est blasphemia verborum contra Deum sordidata prolatio. Dicit enim Ieronimus super Matheum quod blasphemare est de Deo inordinata verba proferre. Si contra proximum
Abbreviated transcription (Latin):
tumẽ ꝙ iustitia relinquitur. Iacͥ primo
Ira uin iustitiam dei nõ oꝑatur. Gregoriꝰ
Dũ turbatus aius iudicium roĩs sue exa¬
sꝑat. oe qd furor sugg̾it rectũ putat. ¶Uͣ
est ꝙ socialis uita perditur. ecci.uiii. Cũ
iracundo nõ facias nxam. Gregori. Q
ex humana ratione iramnõ tẽꝑat/ nece
ẽ ut bestia lit̾ solus uiuat. ¶Sextun ẽ ꝙ
conditur. Gs̃. Cum iicundiam̃ti ꝯfusio¬
nis tenebras incutit huic deus radium
sue cognitionis abscondit. ¶Etauum ꝙ
quietem menti subtrahat spintui sancto
suam inħitationẽ elaudit. ¶Quantum
ad quartum ⁊ ultimum ẽ sciendũ ꝙ abi¬
ra.ui. filiarum spẽs oriuntur.u. ¶ Rixa.
¶Gumorintis. ¶ Contumelia ¶Clamo.
¶Indignatio.⁊ ¶Glasphemia. Que isto
ordine distinguntur.¶Quia ira aut est
quantum mascitur ꝯ aliquem quẽ repu¬
tat indignum ꝙ talem iniuriam ĩtulit
ꝯtraeum. ¶ Gumor aut̃ mentis ẽ inꝙͣtr̃
iratus cogitat diu̾sas uias iundcẽ. ⁊ ta¬

Expanded text:
primo: Ira viri iustitiam Dei non operatur. Gregorius: Dum turbatus animus iudicium rationis sue exasperat, omne quod furor suggerit rectum putat. Quintum est quod socialis vita perditur; Ecclesiastici VIII: Cum iracundo non facias rixam. Gregorius: Qui ex humana ratione iram non temperat, necesse est ut bestialiter solus vivat. Sextum est quod conditur; Gregorius: Cum iracundia menti confusionis tenebras incutit, huic Deus radium sue cognitionis abscondit. Octavum, qquietem menti subtrahat Spiritui Sancto, suam inhabitationem claudit. Quantum ad quartum et ultimum est sciendum quod ab ira VI filiarum speties oriuntur, videlicet rixa, tumor mentis, contumelia, clamor, indignatio, et blasphemia. Que isto ordine distinguntur : quia ira aut est quantum irascitur contra aliquem quem reputat indignum quod talem iniuriam intulit contra eum; tumor autem mentis est inquantum iratus cogitat diversas vias vindicte, et ta
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ luna iamerat subtus pedes eorũ que ut
habet᷑ suꝑiꝰ cantu xx qñ ip̃i erant suꝑ qͣr¬
tã bulgiam erat iam infinib occidentio i¬
subtus sobiliã. Ibi.
Uienne omai che giatienel confine
damendue liemispen ⁊ tocca londa
socto sobilia camo ⁊ lespine.
¶ Setuauessi nsꝑosio apresso. Lict̾a plano
soura colui che giatenne alta frõte ⁊ cͥ.
Qõquit hic ngꝰ ad autorẽ de bestramo debor¬
nio ꝗ inp̃cedẽnii bulgia est danmatꝰ dicens.
Qñ ille cuus ꝯsors tͥ digito minabat tu eraᷤᷤ
ita occupatus ĩuidendo illũ ꝗiã tenuit alcã¬
frontẽ ꝙ illum uidere nequisti. Altai fron¬
teu̾o ẽ quoddã castrum in anglia qd ꝗdez
castrum dẽs beltramus tenuit dũ inuebat.
¶Et io oduca mio la uiolẽta morte
che nõlie uendicata ⁊ c̾usq Ibi.
Punisce i falsator che qui registra. Lictera
xime cum adiutorio elucidatõis que in de¬
ductione deuulgan in latinum congruie

Expanded text:
quod luna iam erat subtus pedes eorum; que, ut quod luna iam erat subtus pedes eorum; que, ut habetur superius canto XX, quando ipsi erant super quartam bulgiam, erat iam in finibus occidentis subtus Sobiliam; ibi: Vienne omai; che già tiene 'l confine d'amendue li emisperi et tocca l'onda sotto Sobilia Caino et le spine; « Se tu avessi», rispos'io apresso, Lictera plana sovra colui che già tenne Altafronte, etc. Loquitur hic Virgilius ad autorem de Beltramo de Bornio, qui in precedenti bulgia est damnatus, dicens: Quando ille tuus consors tibi digito minabatur, tu eras ita occupatus in videndo illum qui iam tenuit Altamfrontem, quod illum videre nequisti. Altafronte vero est quoddam castrum in Anglia, quod quidem castrum dictus Beltramus tenuit dum vivebat. vv. 31-57 Et io: «O duca mio, la violenta morte / che non li è vendicata» etc. – usque ibi: punisce i falsator che qui registra. Lictera xime cum adiutorio elucidationis, que in deductione de vulgari in latinum congrue
Abbreviated transcription (Latin):
Amolta gẽte ⁊ le diu̾se ꝑiagbe
auen le luci mie sunebriare
che delostar apianger erã uaghe
bulgia uidit ꝙ ita erat pietate cõmotus
ꝙ a la crimis nõ potat abstinẽ licet supenꝰ
cantu.xͦx. malabulgia quarta de hac pie¬
tate a uirgilio sit reprehensus. Animꝰ enĩ
nalit̾ bene dispoĩtus abstinere nõ põt ꝗn
bonis reb gaudeat ⁊ ꝯtranis contristetũ
licet utrũq in suis inimicis aliqͣlit̾ ꝯtẽple¬
tur. Et tñ non mouet eñ ꝑsona talis. Sed
passio ꝑrospera n obio a uersa. Uñ molto¬
tiens acc̃it ꝙ homo uidẽs inĩcum suũ ni¬
mis dep̃ssum pietate s nõ debita cõmo¬
uet ⁊ erga ip̃m aꝑit uiscera pietatis. Et
hoc spectat spetialicer ad magnanimos ꝗ
pensa setu annouerar le credi
che miglia uentidue laualle uolge.
Q ista uallis ꝑ spatium uiquiti duorum
nuiliariũ uolnatur poetice fictũ ẽ. ⁊ nulla
iidiget expositione l alie fictiones ꝓma
iori p̾te mistice declarent̃.

Expanded text:
molta gente et le diverse piaghe aven le luci mie sì inebriate, che de lo star a pianger eran vaghe.bulgia vidit, quod ita erat pietate commotus quod a lacrimis non poterat abstinere, licet superius cantu XX, malabulgia quarta, de hac pietate a Virgilio sit reprehensus. Animus enim naturaliter bene dispositus abstinere non potest quin bonis rebus gaudeat et contrariis contristetur, licet utrumque in suis inimicis aliqualiter contempletur. Et tamen non movet eum persona talis, sed passio prospera nobis aversa. Unde moltotiens accidit quod homo, videns inimicum suum nimis depressum, pietate, licet non debita, commovetur, et erga ipsum aperit viscera pietatis. Et hoc spectat spetialiter ad magnanimos, qpensa, se tu annoverar le credi, che miglia ventidue la valle volge. Quod ista vallis per spatium viginti duorum miliarum volvatur, poetice fictum est, et nulla indiget expositione, licet alie fictiones pro maiori parte mistice declarentur.
Abbreviated transcription (Latin):
notitiam est sciedum ꝙ mõtuo cõradi¬
no electores alamanie ꝯuenerunt in
unum ⁊ regẽ yspaĩe ⁊⁊ imꝑatore unani¬
mit̾ elegerunt. Q electꝰ henricũ de domo
regis anglie qui erat nepos suus ꝓ apy¬
banda sua electione ae ⁊ ꝯfirmãda ad
romanam ecc̃am destinauit. S duiste
henricus in romana curia que tunc eiat
uitbii moraret᷑ quodam mane dũ ꝑuit¬
bium equitaret ⁊ ꝑ plateamsçi siluri
transitum faceret audiuit pulsan ad
corpus xͥ. Quistatim de equo descẽdit
ecẽamintrauit ⁊ huilit̾ genu flexo uĩx
altare manꝰ oratunis extendit. At come
montis fortis qui ex mandato regis ka¬
roli olim comitis andegauesis iute istiᷤᷤ
insidiabatur occulte post ip̃m inecc̃am
ẽ ingressus. ⁊ cum corpus inmolabat
dñicum ipm̃ henricum deum adorãtem
nephano gladio immolauit. Qua ꝑꝑ
clamant ꝯtͣ sacrilegum homicidam ia.¬
nͥ ad sportellum uiduitatẽ detam crude¬

Expanded text:
notitiam est sciendum quod, mortuo Corradinotitiam est sciendum quod, mortuo Corradino, electores Alamanie convenerunt in unum, et regem Yspanie et imperatorem unanimiter elegerunt. Qui electus, Henricum de domo regis Anglie, qui erat nepos suus, pro approbanda sua electione ac etiam confirmanda ad Romanam Ecclesiam destinavit. Sed dum iste Henricus in romana curia, que tunc erat Viterbii, moraretur, quodam mane dum per Viterbium equitaret et per plateam Sancti Silvestri transitum faceret, audivit pulsari ad Corpus Christi; qui statim de equo descendit, ecclesiam intravit, et humiliter genu flexu iuxta altare manus oraturus extendit. At comes Montis Fortis, qui ex mandato regis Karoli olim comitis Andegavensis vite istius insidiabatur, occulte post ipsum in ecclesiam est ingressus; et cum Corpus immolabatur Dominicum, ipsum Henricum Deum adorantem nephario gladio immolavit. Qua propter clamant contra sacrilegum homicidam iaiuntur nisi ad sportellum viduitatem de tam crude
Abbreviated transcription (Latin):
amboꝵ auãmadmiratus suppliciũ tãte
frdei remisit. Insr rogauit ut in societa¬
tem tante beniuolentie settium accepta
e acolino. Iste fuit Encolinus de rom ⁊¬
no gene fredericu mꝑatoris ꝗ tyr̃ade
exciir in marcia triusana ⁊ in ꝓuincia
lombirdie Aariinandita saplicia et
importabilia onera irrogauit. nõ solum
laycis sed ⁊ clericis ⁊ platis.
Et quessaltro chebiondo. e opico daesti.
Iste opiço fuit marchio estensis quem
aço filius suus ut dicitur gladio inter¬
fecit qua decausa dr hie priuignͦ. deo
air intextu. Ilqual ꝑuero fuspento dal
filliastro sunelmondo. S reuera ipse
aço fuit filius sue uxoris.
¶Mostrommunõbra daluncanto sola.
Iste est ille maledes comes montis fortiᷤᷤ
ꝗ in eccã sancti silun de uiterbio dũ ele¬
uaretur corpus domini nri iħu xp̃i. Hẽ¬
ricum de domo regis anglorum dente
tyrannco trucidauit. Ad cinus pleĩorẽ

Expanded text:
amborum animum admiratus, supplicium tante amborum animum admiratus, supplicium tante fidei remisit. Insuper rogavit ut in societatem tante benivolentie se tertium accepè Azolino. Iste fuit Enzolinus de Romano, gener Frederici imperatoris, qui tyrannidem exercuit in Marcia Trivisana et in provincia Lombardie. Nam inaudita supplicia et importabilia onera irrogavit, non solum laycis, sed etiam clericis et prelatis. Et quell'altro ch'è biondo, / è Opizzo da Esti. Iste Opizzo fuit Marchio Estensis, quem Azzo filius suus, ut dicitur, gladio interfecit; qua de causa dicitur hic privignus. Ideo ait in textu: «il qual per vero / fu spento dal filliastro sù nel mondo». Sed re vera ipse Azzo fuit filius sue uxoris. vv. 118-120 Mostromm'un'ombra de l'un canto sola. Iste est ille maledictus comes Montis Fortis, qui in ecclesia Sancti Silvestri de Viterbio, dum elevaretur corpus Domini nostri Iesu Christi, Henricum de domo regis Anglorum dente tyrannico trucidavit. Ad cuius pleniorem
Abbreviated transcription (Latin):
tur damon ci alt̾ pythias pietagorice pru¬
dentie sectatores tanta erant int̾ se amiei¬
tia copuloti ut cum unũ exhis dyonisiu
syracusanꝰ tyranniceuesset occidere a ty¬
ranno ut iret inpatriã suam quatinꝰ an¬
ꝙͣ moreretur domum posset ⁊ familiã or¬
dinare licentiampostulauit. Cuityrãnꝰ
hac ꝯditione licentiam condonauit ut ua¬
dem.i. fidciussorem ꝓip̃ius reditu inueĩret.
Qd socius audiens se uadẽ tyranno dare
erar pieulomortis ꝗm᷑ gladio cuices subie¬
etas habuerat. Codem ꝑieulo caput sun¬
subiecerat cui secure uuere licebat. Igir᷑
omnes ⁊ spalicer Dyonisius noue ac ꝑi¬
culose ꝓmissionis exitum expectabant.
Appropinquante aũt̃ finita die nec illo
redeunte unusquisꝙ sponsorẽ fuisse fatu¬
ui asẜebat. Sz ille nichil se de anuei con¬
stanna metuere preditabit. Eodẽ autem
momento ⁊ hora adyonisio ꝯstituta qui
domumiuat ẽ reu̾sus. Tyrannus autẽ

Expanded text:
tur Damon et alter Pythias, Pictagorice prutur Damon et alter Pythias, Pictagorice prudentie sectatores, tanta erant inter se amicitia copulati, ut cum unum ex his Dyonisius Syracusanus tyrannice velle occidere, a tyranno ut iret in patriam suam, quatinus antequam moreretur domum posset et familiam ordinare, licentiam postulavit. Cui tyrannus hac conditione licentiam condonavit, ut vadem, idest fide iussorem, pro ipsius reditu inveniret. Quod socius audiens, se vadem erat periculo mortis qui modo gladio ceruices subiectas habuerat: eidem subiecerat, cui secure vivere licebat. Igitur omnes, et spetialiter Dyonisius, nove ac periculose promissionis exitum expectabant. Appropinquante autem finita die, nec illo redeunte, unusquisque sponsorem fuisse fatuum asserebat. Sed ille nichil se de amici constantia metuere predicabat. Eodem autem momento et hora a Dyonisio constituta, qui domum iverat est reversus. Tyrannus autem,
Abbreviated transcription (Latin):
mala que feẽ duo solum memorabilia
bona scriptorib enarrant̃. ¶ Seribit eĩ
ualius libro.ui. capͦ delibere dictis aut
factis ꝙ senectutis ultime quedã muli¬
er syrcusana omnib dyonisii tyrãn
exitum ppt niniã morum ac̾bitatem ⁊
intolembilia onem uotis expetentibus
sola quoti die matutino tp̃r deos ut ĩcolu¬
mis acsuꝑstes eẽt orabat. Ꝙ ubi Dioni¬
sius cognoinit nõ debitam sibi admuntͤ
beninosentiam accersiuit eam. et ꝗd itu
ħor aut quomento suo faceret int̾rogaũ.
Puella cͥ cum grauem tyrannum hremꝰ
carere eo cupiebam: quo int̾fc̃õ aliquãto
tetrior arcem occupauit. Eius quoq fimͣ
dominationem magni extimabam. Ter¬
tium te supiorib importuniorẽ hẽ cepimꝰ
rectorem. Ita q re situ fũis assumptus
det̾ior in locum tuum succedat caput me¬
um ꝑ tua salute deuoneo. Tã facetã cuida¬
ciam dyonisius punire erubuit. ¶Aluid̃
nanair idem ual. libro .iiii. capitulo de

Expanded text:
mala que fecit, duo solum memorabilia mala que fecit, duo solum memorabilia bona a scriptoribus enarrantur. Scribit enim Valerius libro VI, capitulo de libere dictis aut factis, quod senectutis ultime quedam mulier Syracusana omnibus Dyonisii tyranni exitum propter nimiam morum acerbitatem et intolerabilia onera votis expetentibus sola, quotidie matutino tempore, deos ut incolumis ac superstes esset orabat. Quod ubi Dionisius cognovit, non debitam sibi admiratus benivolentiam, accersivit eam, et quid ita hoc aut quo merito suo faceret interrogavit. puella enim, cum gravem tyrannum haberemus, carere eo cupiebam; quo interfecto, aliquanto tetrior arcem occupavit; eius quoque finiri dominationem magni extimabam. Tertium te superioribus inportuniorem habere cepimus rectorem. Itaque ne, si tu fueris assumptus, deterior in locum tuum succedat, caput meum pro tua salute devoveo». Tam facetam audaciam Dyonisius punire erubuit. Aliud narrat idem Valerius, libro IIII, capitulo de
Abbreviated transcription (Latin):
ephanis substulit quodq ĩ his mẽsis
more grecie scriptum erat bonorũ deoꝵ
eas ẽẽ uti se bonitate eoꝵ p̃dicauit ¶Ide
pyonisius uietorias aureas ⁊ pateras
⁊ coronas q̃ simulacroꝵ porrectis maĩb
sustinebantur tollebat. ⁊ eas se accipe
⁊ non auferre dicebat. ꝑquanstultuz
eẽ argumentando a qb bona p̃camur
ab his porngentib nolle summere. Et
quanius ut ait autor statimẜm m̾ita pr¬
nitus nõ fuent tñ quanto deus magis
ipm punire distulit tanto mag̃ eũ ꝑcus¬
Pyonisii tał fuit ꝙ postquã quadragin¬
ta duos annos intymunide ꝯsupsisset
de regno fuit expulsus qui in greciamfy¬
giens ad tantam deuenit in opia ⁊ mis
rum aut fortune. Dyonisius inquit cũ
apatre syracusanorum tyrannidem.i. do¬
minium accepisset maximarum opum
dñs exercituum dux rector classium eꝗ¬
tatuum potens ꝑꝑ inopiam puerulos
licteras corinthi docuit᷑. Inter tot uero

Expanded text:
e phanis substulit, quodque in his mensis, e phanis substulit, quodque in his mensis, more Grecie, scriptum erat bonorum deorum eas esse uti se bonitate eorum predicavit. Idem Dyonisius victorias aureas, et pateras, et coronas, que simulacrorum porrectis manibus sustinebantur, tollebat, et eas se accipere et non auferre dicebat; per quam stultum esse argumentando, a quibus bona precamur, ab his porrigentibus nolle summere. Et quamvis, ut ait autor, statim secundum merita punitus non fuerit, tamen quanto Deus magis ipsum punire distulit, tanto magis eum percusDyonisii talis fuit quod postquam quadraginta duos annos in tyrannide consumpsisset, de regno fuit expulsus; qui in Greciam fugiens ad tantam devenit inopiam et misrum aut fortune: Dyonisius, inquit, cum a patre Syracusanorum tyrannidem, idest dominium, accepisset maximarum opum dominus, exercituum dux, rector classium, equitatuum potens, propter inopiam puerulos licteras Corinthi docuit. Inter tot vero
Abbreviated transcription (Latin):
dienda commisit tonsoꝵ quoq metu tõ¬
dere filias suas docuit. Uxores uero sua nͥ
excussas nnꝙͣ amplexatus ost. Cubi¬
cularem ⁊ lectum quasi castra lata fos¬
sa cingebat inquem se ligneo ponte reci¬
piebat. ¶ De ẜoponit beatus ambrosius
in libro deuirginib. ⁊ ual libro.i. capło
de neglectu religione sie dicens. Simeu¬
sis genitus dyonisius tot sacnlegia sua
quot iã recognoscimus iocosis dictis ꝓse¬
qui uoluptatis loco dux̃. ¶ano ei ꝑẜpi¬
ne spoliato cumꝑaltum mare ẜo uento
classe ueheretur ndens amicis ait.Ui¬
decis ne quam bona nauigatio abipis
diis immortalib sacnlegis tribuatur.
Detracto ⁊ Ioui olimpio magͥ ponderis
aureo anueulo uectoq ei lanes pallio.
dix̃ estate grauemeẽ aureum anulum.
lapio barbam aurrom demiinssit dicẽs
non conueniri patrem apollinem ĩberbẽ
ipm̃ u̾o barbatum conspici. ¶dem Uy¬
onisius mensas argenteas atq aureas

Expanded text:
dienda commisit, tonsorum quoque metu tondienda commisit, tonsorum quoque metu tondere filias suas docuit. Uxores vero suas excussas nunquam amplexatus est. Cubicularem etiam lectum quasi castra lata fossa cingebat, in quem se ligneo ponte recipiebat. De secundo ponit beatus Ambrosius in libro de virginibus, et Valerius libro I, capitulo de neglecta religione, sic dicens: Siracusis genitus Dyonisius tot sacrilegia sua, quot iam recognoscimus, iocosis dictis prosequi voluptatis loco duxit: fano enim Proserpine spoliato, cum per altum mare secundo vento classe veheretur, ridens amicis ait: «Videtisne quam bona navigatio ab ipsis diis immortalibus sacrilegis tribuatur?» Detracto etiam Iovi Olimpio magni ponderis aureo anuculo, iniectoque ei laneo pallio, dixit estate gravem esse aureum anulum, lapio barbam auream demi iussit, dicens non conveniri patrem Apollinem imberbem, ipsum vero barbatum conspici. Idem Dyonisius mensas argenteas atque aureas
Abbreviated transcription (Latin):
ipm Dyonisiũ gestaret inutero sõmaũ
parere satiriscum. Ẽ aũt satynscus ypẽs
monstmosus ⁊ ualde uenenosus. ¶Me¬
ruem aũt sinum siue uita sua fuit totalr
uiciosa. Na quadraginta duob annis
quib regnauit maudita ꝑicula ꝑ petra¬
uit Multas urbes subuertit multas gẽ¬
tes deleuit ⁊ nõ solum rebelles sed etiamͦ
scdeles t̾ramarq tynnnica dnatione
subegit Et ut breuiter suã tyrãnidẽ uno
uẽbo ꝯcludam incellige ꝙ cumde aliis ty¬
rinnis multa bona legant᷑ cũ malis ut
patet de alexandro ⁊ aliis de isto int̾ toti
mala que fec̃ nullum bõnum legit᷑ nͥ dro
que quidem duo bona expletis nequitiis
suis ponam ¶Bedeo ad uitam suã que a¬
domala fuit ꝙ necin amieis ci ꝯsãguine¬
is ꝯfidebat nec diuinamiustitiam ꝑ hor
usi sunt quibus suspecti domestici fueit.
Quod suminotis amicis incoꝵ locũ fe¬
rocissimarum gentium homines posuit
electisq preualidis ẜms lata sua ensto¬

Expanded text:
ipsum Dyonisium gestaret in utero somniavit ipsum Dyonisium gestaret in utero somniavit parere satiriscum. Est autem satyriscus serpens monstruosus et valde venenosus. Medium autem suum, sive vita sua, fuit totaliter viciosa. Nam quadraginta duobus annis quibus regnavit inaudita pericula perpetravit. Multas urbes subvertit, multas gentes delevit, et non solum rebelles, sed etiam fideles, terra marique tyrannica dominatione subegit. Et ut breviter suam tyrannidem uno verbo concludam, intellige quod, cum de aliis tyrannis multa bona legantur cum malis, ut patet de Alexandro et aliis, de isto inter tot mala que fecit nullum bonum legitur nisi duo: que quidem duo bona, expletis nequitiis suis, ponam. Redeo ad vitam suam, que adeo mala fuit quod nec in amicis et consanguineis confidebat, nec divinam iustitiam perhorrusi sunt quibus suspecti domestici fuerunt. Quod summotis amicis in eorum locum ferocissimarum gentium homines posuit, electisque prevalidis servis latera sua custo
Abbreviated transcription (Latin):
nidem uideamus / tria de ip̃o spaliter ponã.
.s. suũ prĩcipiũ. suũ medium ⁊ suum fi¬
nem. ¶ Suum principiũ fuit istud ꝙ añ¬
ꝙͣ nasceret᷑ fuit ꝑ oracula reuelatum qya¬
lis tynnnus futurus erat inmundo.
um fuit incelum ibiq deorum omniũ
sedibus plustratis uidit preualentẽ ui¬
rum flaui coloris lentiginosi unltus fẽ¬
reis eatenis uinctum Iouis solio pedib̾q
subiectum. Que mulier cũ iuuenẽ que
ip̃am ducebat int̾rogauit ꝗsnã eẽt au¬
dunt ilłum ẽẽ totiuo sicilie atq ytalie di¬
rum fatum solutumq auincusis multi
urbibus exitio futuram. Q d sõnũ po¬
stero die ẜmone uulgauit. Postꝙ̃ u̾o dy¬
onisius tyraniicum dñium accepisset
ilła ad specta culum cucũrit. ⁊ quem nũ¬
ꝙͣ iuderat recognouit ⁊ turbis uociferã¬
do hune eẽ queminuisione uiderat ac¬
clamauit. Quod ut tyrãnꝰ audiũ ip̃ã
ytimis cecidi mandauit. MIat̾ ⁊ sua dũ

Expanded text:
nidem videamus, tria de ipso spetialiter ponam, nidem videamus, tria de ipso spetialiter ponam, scilicet suum principium, suum medium, et suum finem. Suum principium fuit istud, quod antequam nasceretur fuit per oracula revelatum qualis tyrannus futurus erat in mundo.um fuit in celum, ibique deorum omnium sedibus perlustratis vidit, prevalentem virum flavi coloris, lentiginosi vultus, ferreis catenis vinctum Iovis solio pedibusque subiectum. Que mulier cum iuvenem que ipsam ducebat interrogavit quisnam esset, audivit illum esse totius Sicilie atque Ytalie dirum urbibus exitio futurum. quod somnium postero die sermone uulgauit. postquam donisius tyrannicum dominium accepisset, illa ad spectaculum cucurrit, et quem nunquam viderat recognovit, et turbis vociferando, hunc esse quem in visione viderat acclamavit. Quod ut tyrannus audivit, ipsam protinus occidi mandavit. Mater etiam sua dum
Abbreviated transcription (Latin):
¶Spreto mortali hitu diumo caput uelatͥ
est. Nec fuit ei pudori filium cuiẽ hoĩez
dissimulare. ¶Quarum ponit ⁊̃ ipe ua
lerius libro .uiii. capło de cupiditate głie
in hec uerba. Nam alexandri pectus in¬
satiabile saudis qui anaxarco comiti sro
ex autoritate demoenti p̃ceptoris ĩnume¬
rabiles muiidos eẽ referenti. Heume in¬
quit miẜuin ꝙ ne uno quidem ad huc sũ
potitus. Et subdit ualerius. Angustai
homĩ possessio fuit q̃ deorumomnium
domicilio suffecit.¬
¶ Et dyonisio fero/ che fecicilia auer doloro¬
si anni. Iste Dyonisius fuit rex symeu¬
sarum. Ubi nota ꝙ quicunq illo tp̃r erar
Rex simcusaꝵ erat ⁊ rex totius sicilie ac
totius ytalie. fuit autẽ iste Pyonisius
tymunus suꝑ os tyrannos a quo omne
mali reges ⁊ principes tymuni dicuntũ.
Alam ante ipm̃ om̃s reges tyrãni dice¬
bant᷑. p̾r ipsumu̾o solum mali reges ty¬
ranni uocantur. Et ut breuit̾ eius tyrã¬

Expanded text:
spreto mortali habitu diuinum, aemulatus spreto mortali habitu diuinum, aemulatus est, nec fuit ei pudori filium, ciuem, hominem disslerius libro VIII, capitulo de cupiditate glorie, in hec verba: Nam Alexandri pectus insatiabile laudis, qui Anaxarco comiti suo ex autoritate Democriti preceptoris innumerabiles mundos esse referenti: «Heu me, inquit, miserum, quod ne uno quidem adhuc sum potitus». Et subdit Valerius: «Angusta homini possessio fuit, que deorum omnium domicilio suffecit». Et Dyonisio fero, / che fe' Cicilia aver dolorosi anni. Iste Dyonisius fuit rex Syracusarum. Ubi nota quod quicunque illo tempore erat rex Siracusarum, erat et rex totius Sicilie ac totus Ytalie. Fuit autem iste Dyonisius tyrannus super omnes tyrannos, a quo omnes mali reges et principes tyranni dicuntur. Nam ante ipsum omnes reges tyranni dicebantur; post ipsum vero, solum mali reges tyranni vocantur. Et ut breviter eius tyran
Abbreviated transcription (Latin):
gregauit untutem ⁊ exercitu fortez ni¬
mis ⁊ exaltatum ⁊ eleuatum est cor eui
Et obtinuit regiones gentium ⁊ tyranoᷤᷤ.
⁊ factis̃ illi intributum. ¶ Secundũ poĩt
Seneca dicẽs ꝙ alexander quedã suumpe¬
dagogum qui uocabat᷑ lisimacus leoni¬
bus tradidit deuorandum. Istud i dẽnar¬
rat ualerius libro. uiuͦi capitulo dein ayt
odio. ¶Gertium ponĩt idem ualeriꝰ eodem
libro capituło de suꝑbia/ Diceno. ¶Or fi¬
lium phylippi regis seeẽ negabat se ex Io¬
ue genitum affirmabat. ¶ Mores ⁊ ueste ᷤᷤ
sui macedonici regni sprebat. ⁊ ꝑsaꝵ mo¬
res uestesꝙ sumebat. ¶Et ut deus ⁊ non
homo uideretur cultu diuino suum caput
ornabat. S ut nõ carcas tũ Lucane dułai
latino ip̃us ualcrii accipe textumeiꝰ. ale¬
xandri inquit regis uirtus ac felicitas tͥb¬
in solentie eundentissis gradib exultauit.
¶Fastidio e ꝓhylippi Iouem amonẽ patrẽ
asciuit. ¶Cedio morum ⁊ cultus macedo¬
mei uestem ⁊ instituta ꝑsica assupsit.

Expanded text:
nimis, et exaltatum et elevatum est cor eius; et obtinuit regiones gentium et tyrannos, et facti sunt illi in tributum. Secundum ponit Seneca, dicens quod Alexander quendam suum pedagogum qui vocabatur Lisimacus leonibus tradidit devorandum. Istud idem narrat Valerius libro VIIII, capitulo de ira aut odio. Tertium ponit idem Valerius eodem libro, capitulo de superbia, dicens quod filium Phylippi regis se esse negabat, se ex Iove genitum affirmabat. Mores et vestes sui Macedonici regni spernebat et Persarum mores, vestesque sumebat. Et ut deus et non homo videretur, cultu divino suum caput ornabat. Sed ut non careas tu, Lucane, dulci latino ipsius Valerii, accipe textum eius: Alexandri, inquitinsolentiae euidentissimis gradibus exultauit: fastidio enim Philippi Iouem Hammonem patrem asciuit, taedio morum et cultus Macedonici uestem et instituta Persica adsumpsit,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊mͥ preceptum ipsi cadem demonstrare.¬
¶ Tertio respondet unitucite qõi. Poterat
enim dicere chiron. A quo ẽ tibi ꝯcessum
ti da cantare ⁊ c̾. Qiͣ dicat. Netimeas de
nro descensu qr nõ descendimus ut latro¬
nes sedut ꝑsone quib uni ẽ uidere ꝯces¬
iurat ut eis p̃stet unum exsius qui faci¬
at eis tria. ¶ Primum ẽ ut eos associet.
parte sanguinis extat uadum. Io ait.
Et chenne mostriladone siguada.
signatis rationib auirgilio quare min
fernum descenderunt/ et facta a diunitõe
ut eis secur̃ prestet dueatum statim mã¬
dauit nesso ut eos dueat ⁊ aueniẽtibuᷤ
mnnide ⁊ tyrannis exẽplant̾ ꝑtinctare
icip̃ ab alexandro qui suas uietorias ⁊
untutes maximas mltis uitiis ⁊ maxiẽ
tyrãnide maculauit. Decuius tyrann¬
de ut fastidium tollam legẽtibus ponã
solummõ iiii exẽpla. ¶Primũ ponit sa¬
era scriptum. primo libro machabeoꝵ in
hec uerba ¶Alexander phylippi macedo

Expanded text:
et michi preceptum ipsi eadem demonstrare.et michi preceptum ipsi eadem demonstrare. Tertio respondet uni tacite questioni: Poterat enim dicere Chiron: A quo est tibi concessum tì da cantare», etc. Quasi dicat: Ne timeas de nostro descensu, quia non descendimus ut latrones, sed ut persone quibus uni est videre concesiurat ut eis prestet unum ex suis, qui faciat eis tria: Primum est ut eos associet. parte sanguinis extat vadum. Ideo ait: «et che nne mostri là dove si guada».signatis rationibus a Virgilio quare in Infernum descenderunt, et facta adiuratione ut eis securum prestet ducatum, statim mandavit Nesso ut eos ducat et a venientibus rannide et tyrannis exemplariter pertractare, incipit ab Alexandro, qui suas victorias et virtutes maximas multis vitiis et maxime tyrannide maculavit. De cuius tyrannide, ut fastidium tollam legentibus, ponam solummodo quatuor exempla: Primum ponit Sacra Sciptura, primo libro Machabeorum, in hec verba: Alexander Phylippi, Macedo,
Abbreviated transcription (Latin):
spondet u̾bis que dixerat ipe Chiron ad
socios suos crm dix̃. Ppendistis uos ꝙ il¬
le qui uenit retro mouet omne qͥd tãgit.
sie nõ solent pedes facere mortuoꝵ. Et
tẽ ait uirgilius ad eum bene ẽ uiuus. qiͣ
dieat non mireris si mouec pedibz unuier¬
sa que tangit. qr hõ ẽ ⁊ non spẽ. Na ista
e differentia inter corpus .⁊ spintũ in tan¬
gendo qr spintus ea que tangit mouet. qr
aut mouet ab aĩali. ¶ So assignat sibi
cam qriste sic uiuus graditur ꝑ ufẽnũ.
dicens nccitatem eẽ cãm istius itineris.
Iste cm̃ deuiauerat a bono ꝙ ad illud re¬
dire non potent nͥ prius uideret infenũ.
Oñ ait ibi beatrix.
Tanto gui cadde checuiti argomenti
alasalute sua enaingia corti
fuor chemostrarli le ꝑdute genti. Ideo a¬
it hie si soletto mostrar limiconuie la
ualle biua:. necessita ilcinduce ⁊ c̃. Qͣ
dicat Sibi ẽ ꝯcessum inferni secreta uidẽ

Expanded text:
spondet verbis que dixerat ipse Chiron ad spondet verbis que dixerat ipse Chiron ad socios suos cum dixit: «Perpendistis vos quod ille qui venit retro movet omne quod tangitur? Sic non solent pedes facere mortuorum». Et tunc ait Virgilius ad eum: «Bene est vivus; quasi dicat, non mireris si movet pedibus universa que tangit, quia homo est et non spiritus. Nam ista est differentia inter corpus et spiritum in tangendo, quia spiritus ea que tangit movet; quiaut movetur ab animali. Secundo, assignat sibi causam quare iste sic vivus graditur per Infernum, dicens necessitatem esse causam istius itineris. iste tantum deviaverat a bono quod ad illud redire non poterat nisi prius videret Infernum. Unde ait ibi Beatrix: Tanto giù cadde che tutti argomenti a la salute sua eran già corti fuor che mostrarli le perdute genti. Ideo ait hic: «sì soletto / mostrar li mi conviene la valle buia; / necessità il ci 'nduce», etc. Quasi dicat: Sibi est concessum Inferni secreta videre
Abbreviated transcription (Latin):
dii respondissent ꝙ nõ erat tutũ ad bellũ
ꝓcedere contrathebas. iste folus iracũdia
inflammatus ait ad amphioraum. Nõ
ei debemus timẽ dicta deorum s potiꝰ ire
oue le due nature son consorti. Centaunᷤᷤ
ex duab nacuris ꝯponitur. Equina. s. ⁊
humana. Nã abumbilico supra ht̃ naͣm
hominis abumbilico u̾o deorsum ĩqua¬
tuor pedibzestat equus. Et ideo quilibet
centaurus ht̃ duo pectora.s. pectus hũa¬
num ⁊ pectus equinum. Ideo ponit autõ
ꝙ qñ uirgilius applicuit ad centauros cẽ
capite ꝑtingebat ad pectus equinum ubi
mostrar luniconuien laualle biua
necessitalcinduce ⁊ non dilecto
Tal siparti dacantare alleluia
che mi cõmise questofficio nouo¬
li passi miei ꝑsi seluagia strada
dannun detuoi a cui noi siamo ayuo
Et chenne mostri ladoue siguada
⁊ cheporti costin insu la groppa
chenone sputo cheplaer uada. Uerbast̾
uirgilii ad chironem. Et nota.uii. q̃ faẽ
uͥgilius inuerbis istis. Namprimo re¬

Expanded text:
dii respondissent quod non erat tutum ad bellum procedere contra Thebas, iste Folus, iracundia inflammatus, ait ad Amphioraum: «Non enim debemus timere dicta deorum, sed potius ire ove le due nature son consorti, Centaurus ex duabus naturis componitur, equina scilicet et humana. Nam ab umbilico supra habet naturam hominis, ab umbilico vero deorsum in quatuor pedibus estat equus. Et ideo quilibet centaurus habet duo pectora, scilicet pectus humanum et pectus equinum. Ideo ponit autor quod quando Virgilius applicuit ad centauros, cum capite pertingebat ad pectus equinum, ubi mostrar li mi convien la valle buia; necessità 'l ci 'nduce et non dilecto. Tal si partì da cantare alleluia che mi coli passi miei per sì selvaggia strada, danne un de' tuoi, a cui noi siamo a provo, e che ne mostri là dove si guada, e che porti costui in su la groppa, chè non è spirto che per l'aer vada. Verba sunt Virgilii ad Chironem. Et nota VII que facit Virgilius in verbis istis: Nam primo re
Abbreviated transcription (French):
Lospaço eruna rena arida ⁊ spessa ꝯꝑatõ.
non daltrafogia facta che colei
¶Sopra tuttol sabiondun cader lẽto ꝯꝑ
ꝑiouean di fuoco dilatate falde
¶Quali alexandro inq̃lle parti calde ꝯ¬
dinidia uide souralsuo stuolo
onde la rena saccendea comesca
socto focile adoppiar lodolore Quĩti
cheꝑton poitra lor le peccatriei
tal plarena giusengiua quello.

Expanded text:
Lo spazzo era una rena arida e spessa, non d'altra foggia fatta che colei Sopra tutto 'l sabion, d'un cader lento, piovean di fuoco dilatate falde,Quali Alexandro in quelle parti calde d'India vide sovra 'l suo stuolo onde la rena s'accendea, com'esca sotto focile, a doppiar lo dolore. ton poi tra lor le peccatrici, tal per la rena giù sen giva quello.
Abbreviated transcription (Latin):
bit ouidius ĩ libro epłaꝵ.
fallere credentẽ non ẽ oposa puellã
Gloria.simplicitus digna fauore fuit.
¶Mentrio andaua li oechi miei inuno
furo scontrati.
Iste leno ꝗmista bulgia cognoscit᷑ fuit i
tus fuit dnĩs ueneticus de caccianimicis.
Sele fation che portinonsõ false
uenedico se tu caccianumico.

Expanded text:
ibit Ovidius in libro Epistularum: ibit Ovidius in libro Epistularum: Fallere credentem non est operosa puellam Gloria. Simplicitas digna favore fuit. s. vv. 40-42 Mentr'io andava, li occhi miei in furo scontrati: Iste leno, qui in ista bulgia cognoscitur ab auttus fuit dominus Veneticus de Caccianimicis. nfra: vv. 49-51 se le fation che porti non son false, Venedico se' tu Caccianimico.