comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑatus est ꝓpiciationẽ nr̃am: uel
dextera di sunt pociora oꝑa eius.
id est bona ȩterna. Illi gͦ dexterȩ
di resistunt: qͥ uel male credendo
uel male uiuendo xp̃o contͣdicunt.
Dextere d̾i etiã resistunt: qͥ terrena
amantes. et̾na bona querere contẽp¬
nunt. Ab his oĩb custodiri iustꝰ
desid̾at: ne scilicet malo exemplo
inquit oculi. Multũ diligent̃ uult
s tñ pͣciosa. Diligent̾ custoditur: qr
multũ diligitur. Mistice ocłs dĩ est.
eccłia sc̃oꝵ. Pupilla oculi ẽ. humani¬
tas xp̃i. Per pupillã aĩa aciem diri¬
git: ut ea que foris st̃ discernat.
& d̾̃s pater om̃e iudiciũ dedit filio.
& neminẽ nͥ ꝑ filium iudicat.
Quasi lucẽ a tenebris: sic iustos dis¬
cernens ab iniustis. Quid ẽ qđ iustꝰ
Xp̃c multa adu̾sa in hoc mundo pas
sic̃ pupilla ocłi: udelicet ñ ut nicħ
mali paciam᷑ in hoc mundo. s ut
ꝑ mala p̾sentia transeamꝰ ad gaudia

Expanded text:
ram. Vel dextera Dei potiora sunt opera ejus, id est aeterna bona. Illi ergo dexterae Dei resistunt qui vel male credendo, vel male vivendo Christo contradicunt. Dexterae Dei resistunt qui terrena amantes aeterna bona quaerere contemnunt. Ab his omnibus custodiri justus desiderat, ne videlicet malo exemplo inquit, oculi. Multum diligenter vult tamen pretiosa. Diligenter custoditur, quia multum custoditur. Mystice oculus Dei est Ecclesia sanctorum; pupilla oculi est humanitas Christi. Per pupillam animal aciem dirigit, ut ea quae foris sunt discernat; et Deus Pater omne judicium Filio dedit; et neminem nisi per Filium judicat, quasi lumen a tenebris, sic justos discernens ab injustis. Quid est ergo quoChristus multa adversa in hoc mundo passsicut pupilla oculi, videlicet non ut nihil mali patiamur in hoc mundo, sed ut per mala praesentia trans
Abbreviated transcription (Latin):
praue delectationi contraire. & paci¬
enter molestiam temptationis susti¬
nere: quatinꝰ & fatigatio nr̃a nobis
placeat. & tam̃ delectatio praua ad
consensum ñ accedat. In flagello itẽ
obedientiã seruat: qui & si causam
sue ꝑcussionis ignoret. tam̃ contra
dñm nͨ murmurat. Constans autẽ
& paciens est: quẽ nec pondꝰ tribula¬
tionis oppͥmit. nec duturnitas fran¬
git. Primꝰ gͦ gradꝰ discipline di est:
custodia mandatoꝵ. Scd̃s gradꝰ est :¬
dĩ ñ custodiunt. adhuc in disci¬
plina di esse ñ ceꝑunt. Qͥ autem
sub disciplina di ñ ẽ. ad hereditatẽ

Expanded text:
pravae delectationi contraire, et patipravae delectationi contraire, et patienter violentiam tentationis sustinere, quatenus, et fatigatio nostra nobis placeat, et tamen delectatio prava ad consensum non accedat. In flagello autem obedientiam servat qui, et si causam percussionis sui ignoret, tamen contra Deum non murmurat. Constans autem, et patiens est quem nec pondus tribulationis opprimit, nec diuturnitas frangit. Primus ergo gradus disciplinae Dei est custodia mandatorum. Secundus gradus est Dei non custodiunt, adhuc in disciplina Dei esse non coeperunt. Qui autem sub disciplina Dei non est, ad haereditatem
Abbreviated transcription (Latin):
fluas. Paciens. ne importunitate
uel instantia delectationis tandem
aliqñ emollescas. Hoc autẽ precipue
initia bonȩ ꝯuersationis ita atẽpta¬
tione uicioꝵ liberi esse uolunt. ut
si se uel tenuit̾ delectatione illicita
pulsari presenserint: statim tumi¬
do corde infirmitatis suȩ obliti contͣ
dñm murmurant. & si uł modicũ
fatigent᷑. ꝑ inconstantiȩ atq impaci¬
entie uiciũ eneruati ad consensum
iniquitatis declinant. S nesciunt
isti quã pra sit dispensatio ħ: ut ma¬
la quȩ iam uoluntate dimisimus.
qͣmuis inuiti adhuc in temptatiõe
sentiamꝰ. qͣtinꝰ in eis nẽ expietur cũ
cruciant. qđ priꝰin eis cõmissũ ẽ
cũ delectabant. & nr̃e infirmitatis
memores. dum semꝑ cogun᷑ remi¬
nisci quod fiumus: ñ nos extollat qđ
sumꝰ. Preterea etiã cũ mala nr̃a cũ
tanta difficultate uincimꝰ. ampliꝰ
peccare timeamꝰ. Cũ itaq tot utili¬
tates ex temptatiõe ꝓueniant: oport&.

Expanded text:
fluas; patiens, ne importunitate, fluas; patiens, ne importunitate, vel instantia tentationis tandem aliquando emollescas. Hoc autem praecipue initia bonae conversationis, ita a tentatione vitiorum liberi esse volunt, ut si se vel te tenuiter delectatione illicita pulsari persenserint, statim tumido corde infirmitatis suae obliti contra Deum murmurent; et si vel modicum fatigentur, per inconstantiae et impatientiae vitium enervati, ad consensum iniquitatis declinent. Sed nesciunt isti quam pia sit dispensatio Dei. Ut mala quae jam voluntate dimisimus quamvis inviti adhuc in tentatione sentiamus, quatenus in eis nunc expietur, cum cruciant, quod prius in eis commissum est, cum delectabant; et nostrae infirmitatis memores dum semper cogimur reminisci quod fuimus, non nos extollat quod sumus. Praeterea etiam cum mala nostra cum tanta difficultate vincimus, amplius peccare timeamus. Cum itaque tot utilitates ex tentatione proveniant, oportet,
Abbreviated transcription (Latin):
est quidã finis malꝰ. fi̾nis malꝰ
est. ꝓfundum peccatoꝵ. fĩnis bonꝰ est:
consummatio uirtutũ. Disciplina gͦ
di in finẽ corrigit: quia eos etiã qui
in ꝓfundũ uicioꝵ lapsi st̃ ad consum¬
mationẽ uirtutũ ꝑducit. Obona.
o dulcis disciplina di. utinã cognosca¬
mus. utinã suscipiamꝰ eã. utinã tene¬
ut uideamꝰ. ut concripiscamꝰ. ut app̾¬
hendamꝰ eã & teneamꝰ.In tribus
consistit. In preceptis.in tempta¬
mentis. in flagellis. In p̾ceptis exꝑi
tur obedientiã tuã ds̾. In tempta¬
mentis constantiã. In flagellis paci¬
entiam. Precepta obedient᷑ suscipe.
Temptanientis constant̃ resiste. Fła¬
gella pacient̃ sustine. Hec tn tria .l.
obedientia. constantia. pacientia. sͥ
inuicem deesse nͨ possunt: in singłis
enĩ necessaria st̃. In pceptis quidem
ut pͥmũ ea obedient᷑ suscipias. demñ
constant̾ ꝑficias: postremo pacient᷑
ut si forte d̾s uitioꝵ incursu te sol
ne ꝑ delectationẽ ad consensum de¬

Expanded text:
nis malus est profundum peccatorum; finis bonus consummatio virtutum. Disciplina autem Dei in finem corrigit, quia eos etiam, qui in profundum peccatorum lapsi sunt ad consummationem virtutum perducit. O bona, o dulcis disciplina Dei! utinam cognoscamus eam! utinam suscipiamus eam! utinam sustineeamus, ut concupiscamus, ut apprehendamus, ut teneamus eam. In tribus consistit: in praeceptis, in tentamentis, in flagellis. In praeceptis experitur Deus obedientiam tuam, in tentamentis constantiam, in flagellis patientiam. Praecepta obedienter suscipe, tentamentis constanter resiste, flagella patienter sustine. Haec tamen tria, id est obedientia, constantia, patientia, sibi invicem deesse non possunt, quia in singulis omnia necessaria sunt. In praeceptis quidem, ut ea primum obedienter suscipias, deinde constanter perficias, postremo tempus reut si forte Deus vitiorum incursu te sollne per delectationem ad consensum de
Abbreviated transcription (Latin):
Nemo gͦ contempnat disciplinã
d̾i. qr si peccator est: necessaria est
illi ut corrigat᷑. Si iustꝰ ẽ: necessã¬
ria est illi ut erudiat᷑ ꝓpt̾ea iste
qui eã iam ad correptionẽ acceꝑat.
adhuc eã ad eruditionẽ necessariam
sibi esse confirmat: ut sic̃ correptꝰ
expiauit culpas p̾teritas: ita eruditꝰ
cautelam habeat ꝯtͣ culpas futuras.
Dicat gͦ. Disciplina tua correrit me
in finẽ: & disciplina tua ipsa me
docebit.¬

Expanded text:
Nemo ergo contemnat disciplinam Dei, quia, si peccator est, necessaria est illi, ut corrigatur; si justus est, necessaria est illi ut erudiatur. Propterea iste qui eam ad correctionem acceperat, adhuc eam ad eruditionem necessariam sibi esse confirmat: ut sicut correctus expiavit culpas praeteritas: ita eruditus cautelam habeat contra culpas futuras. Dicat ergo: Disciplina tua correxit me in finem; disciplina tua ipsa me docebit
Abbreviated transcription (Latin):
iffintno est quȩ rei alicuiꝰ ꝓprias
amplectit᷑ potestates breuit᷑ & ab solu¬
te sic. Maiestas rei publice ẽ. in qua
continetur dignitas: & amplitudo
idem redintegrat uerbum: s id com¬
mutat qđ positum ẽ alio uerbo quod
idem ualeat

Expanded text:
Definitio est, quae rei alicuius proprias amplectitur potestates breviter et absolute, hoc modo: «Maiestas rei publicae est, in qua continetur dignitas et amplitudo idem redintegrat verbum, sed id commutat, quod positum est, alio verbo, quod idem valeat
Abbreviated transcription (Latin):
copulatio.
Drapsalma. sermonũ rupta continua¬
tio: docens ubicũq reꝑtũ suerit aut
ꝑsonarũ aut rerum ficri ꝑmutatõne᷑.
Litt̃a est congrua ordinatio. huge¬
dictionũ: qđ etiã constructionẽ uocamꝰ.¬
significatio: quã littera pͥma fronte
prefert.¬
Sententia est ꝓfundior intelligentia.
que nisi expositione uel int̾pretatiõe
non inuenitur.

Expanded text:
copulatio; diapsalma vero sermonum rupta continuatio; docens ubicumque repertum fuerit, aut personarum aut rerum fieri permutationem.Littera est congrua ordinatio dictionum, quam etiam constructionem vocamsignificatio, quam littera prima fronte praefertSententia est profundior intelligentia, quae nisi expositione vel interpretatione non invenitur.
Abbreviated transcription (Latin):
mũ gratuito p̃uenit eũ ꝑ solam
miscđiam. ut deinde liberaret en̾¬
ꝑ iusticiam. Hoc ẽ qr homo ex se i̾ti¬
ciam euadendi ñ habuit: d̾s homini
ꝑ miscđiam iusticiam dedit. Neq
enĩ ereptio hominis ꝑfecte rationa¬
bił esset. nisi ex utͣq parte iusta
fieret: id est sicut d̾s iusticiam ha¬
buit hominẽ requirendi. ita &
homo iusticiam haberet euadendi.
S hanc iusticiã homo numquam
habere potuisset: nisi d̾s ei per
miscdiam suã illam tribueret. Ut
gͦ d̾s ab homine placari posset: dedit
ds gratis homini qđ homo ex debito
dõ redderet. Dedit hominai hominẽ
quem homo ꝓ homine redderet: qͥ
ut digna recompensatio fieret. pͥori
ñ solum equalis: s maior esset. Ut gͦ
ꝓ homine redderet᷑ homo maior
homine. factꝰ est d̾s homo ꝓ homine.
& dedit se homo homini: ut se accipe¬
ret ab homine. Incarnatꝰ ẽd̾s dĩ filiꝰ.
& datus ẽ hominib d̾s homo xp̃c

Expanded text:
mum gratuito praevenit eum per solam mum gratuito praevenit eum per solam misericordiam, ut deinde liberaret per justitiam: hoc est, quia homo ex se justitiam evadendi non habuit, Deus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evadendi. Sed homo hanc justitiam nunquam habere potuisset, nisi Deus ei pmisericordiam suam illam tribueret. Ut ergo Deus ab homine placari posset, Deus dit gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit homini hominem, quem homo pro homine redderet; qui ut digna recompensatio fieret, priori non solum aequalis, sed et major esset. Ut ergo pro homine redderetur, homo major homine factus est Deus homo pro homine; et dedit se homo homini, ut se acciperet ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus,
Abbreviated transcription (Latin):
habuit. quare sibi ius in homine
uendicare debuisset. Patronꝰ autẽ
nullꝰ talis inueniri poterat. nisi ds̾.
S ds causim hominis susciꝑe noluit.
qr homini adhue ꝓculpa sua iratꝰ
suit. Oportuit gͦ ut priꝰ homo
dm̃ placaret: & sic deinde fiducialit᷑̃
d̾o patͦcinante cũ diabolo causã in iret.
S dm̃ rõnabilit̾ placare ñ poterat:
nͥ & damnũ qđ intulerat restitueret.
& de contẽptu satisfaceret. Homo uͦ
nichil habuit qđ digne dõ ꝓ illato
damno recõpensaret: qr si qͥd de irra¬
tionabili creatura redderet. ꝓ ratio¬
nabili sublata minꝰ esset. S nec ho¬
minem ꝓ homine reddere potuit :
quia uistum & innocentem abstu¬
lerat. & neminẽ nisi peccatorem
inuenit. Nichil gͦ homo inuenit
unde dm̃ placare posset: qr siue sua
siue se ipsum daret. digna recõpensa¬
tio ñ esset. Uidens gͦ d̾s hominem
sua uirtute iugũ damnationis iꝰte¬
euadere ñ posse: misertꝰ ẽ erꝰ. & pri¬

Expanded text:
habuit, quare sibi jus in homine habuit, quare sibi jus in homine vindicare debuisset. Patronus autem talis nullus inveniri poterat nisi Deus. Sed Deus causam hominis suscipere noluit, quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo patrocinante cum diabolo litem iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi damnum quod intulerat restitueret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro ablato damno recompensaret, quia si quid de irrationabili creatura redderet, pro rationabili sublata minus esset. Sed nec hominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive susive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis evadere non posse, misertus est ejus; et pri
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s. & homo. Diabolꝰ dõ iniuriam
fecisse ꝯuincitur: quia seruum eiꝰ¬
id est hominem & fraudulent̃ ab¬
duxit. & iuolenter tenuit. Homo
nu aliena ponens. suȩ seruitutis dãp¬
num illi intulit. Item. Diabolus
homini iniuriã fecisse ꝯuincitur.
quia illũ & priꝰ bona ꝓmittendo
decepit: & post mala inferendo nocu¬
it. Iniuste gͦ diabolꝰ tenet hominẽ.
s homo iuste tenet᷑: qr diabolꝰ nũꝙͣ.
meruit ut hominẽ sibi subiectum
premeret. s homo meruit ꝑ culpã
suam: ut ab eo premi ꝑmitteretur.
Licet enĩ ignoraret falsum. eẽ. qđ
diabolꝰ ꝓmisit: ñ tam̃ ignorauit qđ¬
illud etiã si uerũ esset. contͣ creatoris¬
cere ñ debuit. Iuste gͦ subiectꝰ ẽ homo
diabolo quantũ ꝑtinet ad culpam
suam: in uiste autẽ quantũ ꝑtinet
ad diaboli fraudulentim. Si gͥ homo
talem patronũ haberet cuiꝰ potentra
diabolꝰ in causam compelli posset:
uste dominio eiꝰ homo ꝯtradiceret.
quia nullã diabolꝰ iustã ciusam

Expanded text:
Diabolus injuriam Deo fecisse convincitur, quia servum ejus hominem et fraudulenter abduxit, et violenter tenuit. Homo num alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Item diabolus homini injuriam fecisse convincitur, quia illum et prius bona promittendo decepit, et post mala inferendo nocuit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret, sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen ignoravit quod etiam si verum esset contra Creatoriscere non debuit. Juste ergo subjectus est homo diabolo quantum pertinet ad culpam suam: injuste autem quantum pertinet ad diaboli fraudulentiam. Si talem patronum habet, cujus potentia diabolus in causam compelli posset, juste dominio ejus homo contradiceret, quia nullam diabolus justam causam
Abbreviated transcription (Latin):
menta fidi crescit dum homo ꝑ ag¬
nitionẽ ampliꝰ illuminat᷑ & inflã¬
matur ꝑ dilectionẽ. Fides gͥ ipsa ẽ
ꝑ quã reparatur homo. & in quam
es bonum amissum redditur: ut ꝑ
eã paulatim cognitione pariter &
amore crescens ad plerã illam uisi¬
onis felicitatẽ ꝑuenire mereatur.
Sicut enĩ iustus quam du in hoc
corpore existens peregrinatur a
dño uiuere habet ex fide: quemad¬
modum beatꝰ cũ eductꝰ de hoc ex¬
gastulo fuerit & introductꝰ in gau¬
dium dñi sui uiuere habebit ex
interim malicia hostis antiqͥ ad
impugnandos & ꝑsequendos fide¬
les relaratur: quatinꝰ uidelicet hoc
homini reputet᷑ ꝓ merito. si nunc
ꝑ fidem ambulans uiam ueritatis
etiam uel pugnatꝰ ñ deserat. quia
priꝰ uisione p̾sentis dĩ roboratus

Expanded text:
menta fidei crescit, dum homo per agmenta fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur et inflammatur perdilectionem. Fides igitur ipsa est per quam reparatur homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam paulatim cognitione pariter et amore crescens ad plenam illam visionis felicitatem pervenire mereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatus cum eductus de hoc ergastulo fuerit et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui prius visione praesentis Dei rob
Abbreviated transcription (Latin):
patri & matri honorem deferre:
ñ hoc ad carnales parentes solum
referendum est. s hoc pociꝰ ei p̃cipi¬
tur ut qui dm̃ in mandatis suis
aliquando contempsit: tẽ ꝓpt̾ dm̃
homini suꝑiori obedientiã atq ho¬
norem exhibere ñ dedignetur. D.
Ecce demonstrasti tria idest fidem.
& sacramenta ficdi. & oꝑa: nc̃ suꝑest
ut in his qui hȩc habebant qualis
aut quanta effecta sit reꝑatio: os¬
tendas.
.M.
i summũ bonum hominis
contemplatio p̾sentis dei esset
maxime quia ad ꝑfruendum hoc
homo pͥmum conditus creditur:
merito fides ꝑ quam absentem qͦ¬
dammͦ uidere incipit initium
boni. & pͥncipium restaurationis
eiꝰ memoratur. Nam qm̃ homo¬
qui peccando cognitionẽ dĩ ꝑdidit.
ꝑ fidem iterum illuminatur ut
eundẽ uidere atq agnoscere possit.
patet quia id ꝑ qđ ei pͥmum bonũ
quod ꝑdiderat redditur. iure exor¬
dium restaurationis eꝰ uocatur.
Quȩ restauratio scilicet scđm incre¬

Expanded text:
patri et matri honorem deferre, patri et matri honorem deferre, non hoc ad carnales parentes solum referendum est; sed hoc potius ei praecipitur, ut quod in mandatis suis aliquando contempsit, nunc propter Deum homini superiori obedientiam atque honorem exhibere non dedignetur. D. Ecce demonstrasti tria, id est fidem, et sacramenta fidei et opera. Nunc superest ut in his qui haec habebant, qualis aut quanta effecta sit reparatio ostendas. M. Si summum bonum hominis contemplatio praesentis Dei esset, maxime quia ad perfruendum hoc homo primus conditus creditur, merito fides, per quam absentem quodammodo videre incipit, initium boni et principium restaurationis ejus memoratur. Nam quoniam homoqui peccando cognitionem Dei perdidit, per fidem iterum illuminatur, ut eum videre atque cognoscere possit; patet quia id per quod ei primum bonum quod perdiderat redditur, jure exordium restaurationis ejus vocatur. Quae restauratio scilicet secundum incre
Abbreviated transcription (Latin):
longeuus suꝑ terram. Scđ̾m. non
occides. Tercium. ñ mechaberis.
Quartũ. ñ furtum facies. Quintũ.
ñ falsum testimoniũ dices. Sextum.
ñ concupisces uxorem ꝓximi tur
Septimũ. ñ concupisces rem ꝓximi
tui. Primũ scd̾m p̃ceptionem factũ
est. Sex alia. scd̾m ꝓhibitionem. D.
Quare de faciendis unũ tantũ prȩ¬
ceptum datum est. & de ñ faciendis
plura. oo. Primũ peccatũ hominis
fuit inobȩdientia: & ido uita ista
quȩ honuni ad pęnitentiã concedit᷑.
tota obedientiẽ deputatur. Quia gͥ
homo in malis agendis ex ꝓpria
concupiscentia in diuersa distrahi¬
tur: in bonis uͦ agendis sola obȩdi¬
entiȩ regula gubernatur. ido in
malis cauendis quȩ habet ex semet¬
ipso & ꝑ semetipsũ facere potest
singillatim instruendꝰ erat: ad bo¬
na uꝰ agenda ad obedientiam solũmͦ
reuocandꝰ. ut ibi ꝑ sententiã alteriꝰ
salubrius disceret quid ipse agere
debuisset. Cum enĩ iubetur homo

Expanded text:
longaevus super terram; secundum: Non longaevus super terram; secundum: Non occides; tertium: Non maechaberis; quartum: Non furtum facies; quintum: Non falsum testimonium dices; sextum: Non concupisces uxorem proximi tui; septimum: Non concupisces rem proximi tui . Primum secundum praeceptionem factum est; sex alia secundum prohibitionem. D. Quare de non faciendis unum tantum praeceptum datum est, et de faciendis plura? M. Primum peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientiae deputatur. Quia igitur homo in malis agendis ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis vero agendis sola obedientiae regula gubernatur; ideo in malis cavendis, quae habet ex semetipso et per semetipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo
Abbreviated transcription (Latin):
qualem se gͣ ꝓrimum exibere debe¬
ret. S postea cum lex subintrasset
& disciplinam uiuendi artiorem
ꝓponeret: cepit ex his quȩ media
erant quȩdam excipere. & ex eis alia
ꝑ p̾ceptionem alia ꝑ ꝓhibitionem
in alteram partẽ tantum locare:
ut quemadmodũ pͥmo homini ie
paradẏso d̾s de concessione naturali
unã ꝓ p̾cepto disciplinȩ ꝓhibitio¬
nem exceperat. ita mͦ filiis eiꝰ ñ in
una ueritate stantib s ꝑ uarios
errores dissiꝑatis ñ unũ de concessi¬
one naturali p̾ceptum disciplinȩ
quasi ꝓbandis s quasi corrigendis
& temꝑandis multa formaret: ut
quanto magis se in mediis temꝑare
discerent. tanto leuiꝰ inconcessa ca¬
uere ualerent. D. Quȩ fuerunt
illa quȩ lex naturalis facienda aut
uitanda ꝓposuerat. M.Illa septem
quȩ postea lex scripta in scda tabula
de dilectione ꝓximi mandabat. Pri¬
mũ erat. honora patrem tuũ & ma¬
trem tuam ut bene sit tibi: & sis

Expanded text:
qualem se erga proximum exhibere debequalem se erga proximum exhibere deberet. Sed postea, cum lex subintrasset, et disciplinam vivendi arctiorem proponeret coepit ex iis quae media erant quaedam excipere, et ex eis alia per praeceptionem, alia per prohibitionem in alteram partem tantum locare, ut quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione naturali unam pro praecepto disciplinae exhibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non ex una veritate stantibus, sed per varios errores dissipatis, non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. D. Quae fuerunt illa quae lex naturalis facienda aut vitanda proposuerat? M. Illa septem quae postea lex scripta in secunda tabula de dilectione proximi mandabat. Primum erat: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis
Abbreviated transcription (Latin):
si ita dicendũ est limamenta ueri¬
tatis habentia. Ista uero ñ iã umbra
uel imago s corpꝰ ueritatis in quib
quia plenarie salutis effectꝰ datur
& euidenter ostenditur quasi sp̃c
in corpore inuenti exteriori moti¬
one se ꝓdit: sic in eis uita gre inui¬
sibilis clarissime demonstratur.
D. De oꝑib restat inde ut quȩ di¬
cenda sunt aꝑias. oo.
ria sunt genera factoꝵ. quȩdam
sunt om̃imͦ bona quȩ numquam
preteriri possunt: quȩda om̃imͦ
mala. quȩ numꝗͣ. licite committi
possunt: quȩdã sunt media quȩ
siue fiant siue ñ fiant. nec culpa ẽ
nec meritũ. Quȩ sic ergo se habent
ut numꝗͣ licite fieri possint: illa
tantũmͦ lex naturalis ꝓhibuit. illa
teriri sola pcepit: media omũa ad
utrumlibet relinquens. de illis au¬
tem quȩ uel precipienda uel relin¬
quenda erant. unũ tantũ p̃ceptũ
in corde hominis posuit. qđ tͥ non
delicet consideratione homo disceret

Expanded text:
si ita dicendum est lineamenta verisi ita dicendum est lineamenta veritatis habentia. Ista vero non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis; in quibus quia plenarie salutis effectus datur, et evidenter ostenditur quasi spiritus in corpore viventi exteriori motione se prodit; sic in eis vita gratiae invisibilis clarissime demonstratur. D. De operibus restat nunc ut quae dicenda sunt aperias. M. Tria genera factorum sunt: quaedam sunt omnino bona quae nunquam licite praeteriri possunt; quaedam omnino mala sunt quae nunquam licite committi possunt; quaedam sunt media quae sive fiant sive non fiant nec culpa est nec meritum. Quae sic ergo se habent ut nunquam licite fieri possint, illa tantummodo lex naturalis prohibuit; illa teriri sola praecepit, media omnia ad utrumlibet relinquens. De illis autem quae vel praecipienda vel relinquenda erant, unum tantum praeceptum in corde hominis posuit: Quod tibi delicet consideratione homo disceret
Abbreviated transcription (Latin):
sibi imputari. S hoc signum qͣsi¬
delonge sumptum magis docuit
hominẽ quid esset quã qđ fieret.
Igitur cum tempꝰ aduenisset quo
ueritas declarari debuerat: datum
est remedium ꝑ circumcisionis
sacram̃tum. ubi dum interiori
substantia hominis pars ñ quidẽ
naturalit᷑ suꝑflua:. s eiꝰ qđ suꝑflu¬
um est figura p̾ciditur. iam ma¬
nifestiꝰ illa peccati circumcisio ꝙͣ.
in interiori homine gr̃a ꝑficit:
demonstrat᷑. quia aut̃ circũcisio
exteriores sordes & enormitates qͦ
foris sunt resecat: ablutio autem
maculas etiam interiores emundat.¬
tate adueniente. xp̃o circumeisio
cessare debuit. ut illud sacram̃tũ
succederet qđ ꝑfectam hominis
emundationem. & interiorem
animȩ candorem quem in xp̃o &
ꝑ ipsum sacram̃tum adipiscitur
posset declarare. Uidentur ergo mͥ¬
illa pͥma sacramenta quasi quȩd̃a
umbra gr̃ȩ sp̃ualis: illa uͦ quȩ pꝰtea
secuta sunt quasi quȩda imago. &

Expanded text:
sibi imputare. Sed hoc signum sibi imputare. Sed hoc signum de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars non quidem naturaliter superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praeciditur; jam manifestius illa peccati circumcisio quam in interiori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablutio autem maculas etiam interiores emundatate adveniente Christo circumcisio cessare debuit, ut illud sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso ot per ipsum sacramentum adipiscitur posset declarare. Videntur ergo illa prima sacramenta quasi quaedam umbra gratiae spiritualis; illa vero quae postea secuta sunt quasi quaedam imago, et
Abbreviated transcription (Latin):
lis ñ conferrent. eandẽ tam̃ mani¬
festiꝰ panderent. Erat quippe id̾e
saluator & eade fides. eadẽ grͣa illic
uenturi. hic exhibiti. S quia ipse
ꝑ quem salꝰ dabatur ad huc longe
erat eiusdẽ salutis signa obscura
esse debuerunt: ut paulatim eiꝰ
aduenti appropinquante. & fides
ampliꝰ cresceret. & gr̃a euidentiꝰ
se manifestaret. Ido pͥmũ ꝑ oblati¬
onem & postea ꝑ circumcisionem
ad ultimum ꝑ baptẏsmũ expiatio¬
nis & iustificationis sacram̃tum
formari institutum ẽ: quia erdẽ
mundationis forma & similitudo
in oblatione quide occulte innuit᷑.¬
in circuncisione uͦ eiudentiꝰ expri¬
mitur: ꝑ baptysmũ autẽ manifes¬
te declaratur. Primã namq insti¬
tutionẽ accepit homo: ut ꝓ reme¬
diis salutis exterioris substantię
partẽ offerret dõ. partem ad usum
ꝓprium retineret: quatinꝰ in hoc
facto disceret ea quȩ intrinsecꝰ bona
erant dđo tribuere quę uero mala

Expanded text:
lis non conferrent, eamdem tamen manilis non conferrent, eamdem tamen manifestius panderent. Erat quippe idem Salvator, eadem fides, eadem gratia: illic venturi, hic exhibiti. Sed, quia ipse per quem salus dabatur adhuc longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt, ut paulatim ejus adventu appropinquante et fides amplius cresceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur. Primam namque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala,
Abbreviated transcription (Latin):
tones ñ ita sub naturali lege quem¬
ad modum circũcisio subscripta &
baptysmꝰ sub gr̃a ad necessitatem
salutis. s ad cultum deuotionis fiebuss
sola tunc fide iustificante & puriłi¬
cante credentes. & rursum hoc etiã
in circumcisione. excepto qđ illi pͥo¬
res patres quamlibet iusti ⁊ do pla¬
centes ante datam hostiam regni
çelestis ianuam intrare ñ poterant.:
s tantum in sinu abrahȩ id est in
requie tranquilla seruabantur
quousq ille ueniret qui ꝓ nobis
moriens & resurgens ꝑ assumptã
carnẽ cȩlos ascenderet. ⁊ om̃ib in
se credentib ac se sequentib uiam
aꝑiret. DSi eadẽ uirtꝰ in illis
sacram̃tis fuit. quȩ in istis est: quid
causȩ erat ut illa cessarent & ista
succederent. doo. Manifestior ueri¬
tas in illis declaratur: & iustum
erat ut sicut paulatim ꝓcedente
temꝑe creuit agnitio fidi. ita etiã
alia sacramentã instituerentur.
quȩ & si aliam scĩficationẽ gr̃e sp̃ua¬

Expanded text:
tiones non ita sub naturali lege quemtiones non ita sub naturali lege quemadmodum circumcisio sub scripta et baptismus sub gratia ad necessitatem salutis, sed ad cultum devotionis fiebant, sola tunc fide justificante et purificante credentes. Et rursum hoc etiam in circumcisione excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante datam hostiam regni coelestis januam intrare non poterant; sed tantum in sinu Abrahae, id est in requie tranquilla servabantur, quousque ille veniret qui pro nobis moriens et resurgens per assumptam carnem coelos ascenderet, et omnibus in se credentibus ac se sequentibus viam aperiret. D. Si eadem virtus in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid causae erat ut illa cessarent et ista succederent? M. Manifestior veritas in istis declaratur; et justum erat ut sicut paulatim procedente tempore crevit agnitio fidei, ita etiam alia sacramenta instituerentur, quae etsi aliam sanctificationem gratiae spiritua
Abbreviated transcription (Latin):
est: alia exterior in reb quas possi¬
det. Uoluit ꝙͦ d̾s ut homo de exterio¬
ri substantia sibi oblationẽ faceret.
ut iusta recompensatione dũ id qđ
retribuente recuꝑaret. Per fidem
qͦ & oblationes siue sacrificia tunc
remissionem peccatoꝵ acceperunt:
quicumq ueterẽ hominẽ deponen¬
tes hoc ẽ adam. membra noui id est
xp̃i facti sunt. Idem nãq in illis
oblationes & sacrificia fide median¬
te oꝑabantur: qđ postea sub lege scͥp¬
ta circumcisio. aut gr̃a baptysmus.
uidelicet ut & ipsi ab omni peccato
siue originali siue actuali iustificati:
inter membra illiꝰ computarent᷑.
cuiꝰ fide & sacram̃tis sc̃ificabantur
Eadem quippe passio saluatoris p̃ce¬
dentib sacramentis id est siue oblatio¬
ni sub naturali. siue circumcisioni
sub lege scripta. uirtutẽ & efficatiã
scificationis contulit. quam subse¬
quentib & succedentib confert:
Hoc solo excepto qđ sacrificia & obla¬

Expanded text:
est; alia exterior in rebus quas possiest; alia exterior in rebus quas possidet. Voluit ergo Deus ut homo de exteriori substantia sua sibi oblationem faceret, ut justa recompensatione dum id quotribuente recuperaret. Per fidem ergo et oblationes sive sacrificia tunc remissionem peccatorum acceperunt quicunque veterem hominem deponentes, hoc est Adam, membra novi, id est Christi facti sunt. Idem namque in illis oblationes et sacrificia fide mediante operabantur, quod postea sub lege scripta circumcisio aut sub gratia baptismus; videlicet ut et ipsi ab omni peccato sive originali sive actuali justificati, inter membra illius computarentur, cujus fide et sacramentis sanctificabantur. Eamdem quippe passio Salvatoris, praecedentibus sacramentis, id est sive oblationi sub naturali, sive circumcisioni sub lege scripta, virtutem et efficaciam sanctificationis contulit, quam subsequentibus et succedentibus confert: hoc solo excepto quod sacrificia et obla
Abbreviated transcription (Latin):
est fides placere uͨ poterat in his
dunitaxat qui tempꝰ bene oꝑandi
babebant. id est cũ susceptione sacra¬
mentoꝵ & executione bonoꝵ oꝑum
ꝑ caritatẽ & spem fide roborata . D.
Ergo postea creuit sidesM. Duo¬
b modis crescit fides: ꝑ constantiã
& cognitionẽ. Alii fidem habent cog¬
nitione magnã. & paruã constantia:
alii cognitione paruã. & constantia
magnam: apud dm̃ autẽ p̾ciosior
ẽ magna fidĩ constantia quã cogni¬
tio magna. Antiqui gͥ sci fidem
habebant plures cognitione paruã.
& magnã constantia: sicut econtra¬
rio nunc multi fidem babent cog¬
nitione magnã. & constantia par¬
uam . D. Quȩ autẽ sacramenta erãt
sub lege naturali. DoOblationes
& sacrificia. & decimȩ. D Qua ratiõe
hec sacramenta uocantur. dog. Ma
sacrȩ rei signa sunt . D. Cauꝰ doo Re¬
missionis peccatoꝵ. D. Quomodo. d
ubstantia hominis. o.¬
duplex. alia interior quȩ ipse

Expanded text:
est, fides placere non poterat, in iis est, fides placere non poterat, in iis duntaxat qui tempus bene operandi habebant, id est, cum susceptione sacramentorum et exercitatione bonorum operum per charitatem et spem fide roboratam. D. Ergo postea crevit fides? M. Duobus modis crescit fides: per constantiam et cognitionem. Alii fidem habent cognitione magnam, et parvam constantia; alii cognitione parvam et constantia magnam. Apud Deum autem pretiosior est magna fidei constantia quam cognitio magna. Antiqui igitur sancti fidem habebant plures cognitione parvam et magnam constantia; sicut econtrario nunc multi fidem habent cognitione magnam et constantia parvam. D. Quae sacramenta erant sub lege naturali? M. Oblationes et sacrificia et decimae. D. Qua ratione haec sacramenta vocantur? M. Quia sacrae rei signa sunt. D. Cujus? M. Remissionis peccatorum. D. Quomodo? M. Substantia hominis duplex est: alia interior quae ipse
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ in carnẽ crucem & resurrectio¬
nem manifeste reuelatam fuisse:
cũ etiam apłi qͥ eum p̾sentem in
carnẽ uiderant quoꝵ fides & iusti¬
cia ab ipso saluatore pͣdicatur hoc
ignorasse legantur. Credebant
tam̃ se saluari ꝑ eum quomͦ & qͣndo
ei placuisset: s qđ morte illiꝰ redi¬
mendi essent exceptis paucis quib
hoc adõ releuatũ fuerat eos ignoras¬
se ex hoc patent̃ ostenditur qđ ae
petrꝰ dño mortẽ suã prȩdicenti
tur adeo ut ipsi ꝓpt᷑ crucem iam
desꝑantes dicerent. Nos autem
sꝑalamꝰ qđ ipse erat redempturꝰ
isrł. Qui enĩ ipso uiuente redẽpti¬
onem sꝑauerant: postea autẽ ipso
moriente desꝑant patent᷑ ostendi¬
tur quia qđ ꝑ mortem eiꝰ redim̃¬
di fuerant nescierunt. D. Hoc gͥ
illis priorib sufficere poterat ad
salutem: ut crederent eũ creatorem
om̃ium & saluatorem expectarent
uenturũ. M. Poterat hoc eis tunc
sufficere cũ cęt̾is sine quib ut dictũ

Expanded text:
ejus in carnem, crucem et resurrectioejus in carnem, crucem et resurrectionem manifeste revelatum fuisse; cum etiam apostoli qui eum praesentem in carne viderunt quorum fides et justitia ab ipso Salvatore praedicatur hoc ignorasse legantur. Credebant tamen se salvari per eum quomodo et quando ei placuisset; sed quod morte illius redimendi essent exceptis paucis quibus hoc a Deo revelatum fuerat eos ignorasse ex hoc patenter ostenditur, quod et Petrus Domino mortem suam praedicenti tur, adeo ut ipsi propter crucem jam desperantes dicerent: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel . Qui enim ipso vivente redemptionem speraverant, postea autem ipso moriente desperant; patenter ostendunt, quia quod per mortem ejus redimendi fuerant nescierunt. D. An hoc illis prioribus sufficere poterat ad salutem, ut crederent eum creatorem omnium, et salvatorem exspectarent venturum? M. Poterat hoc eis tunc sufficere cum caeteris sine quibus, ut dictum
Abbreviated transcription (Latin):
um. credat etiã & expectet om̃ium
saluatorem: & ut breuit᷑ ꝑstringa¬
mus. hȩc sunt quib nichil umquã
minꝰ recta fides habere potuit. ut
unꝰ ds credatur factor om̃ium. &¬
hominũ saluator. Nam illi qui
creaturã ꝓ dõ colentes gemino erro¬
re decepti uel creaturã eternã uel
dm̃ temporalem esse credebant: qͥd
isti aliud fecisse dicendi st̃ quã excel¬
lentiam factoris oꝑi. & infirmitatẽ
creaturȩ tribuisse creatori.Rur¬
sus philosophi gentiliũ quia fidẽ
de saluatore nͨ habebant. quamuis
inter creatorẽ & opꝰ suũ discernen¬
dum minime fallerentur: nequa¬
quã tam̃ fideles appellandi sunt
quia fidem saluatoris nͨ habit ert̃.
D Qualem fidem habuert᷑
antiqui de saluatore uenturo maxi¬
ine hii qui circa primordia scłi
existentes nidum adhuc scripturas
in quib aduentꝰ eiꝰ ꝓmittebatur
acceperant.d .M.
on necesse est ut dicamꝰ om̃ib
qui tunc fideles erant aduentũ

Expanded text:
um, credat etiam et exspectet hominum um, credat etiam et exspectet hominum salvatorem. Et ut breviter perstringamus, haec sunt quibus nihil unquam minus recta fides habere potuit, ut unus Deus credatur, factor omnium hominum salvator. Nam illi qui creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam, vel Deum temporalem esse credebant: quid isti aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam factoris operi et infirmitatem facturae tribuisse Creatoris? Rursus philosophi gentilium; quia fidem de Salvatore non habebant, quamvis inter Creatorem et opus suum discernendum minime fallerentur, nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem Salvatoris non habuerunt. D. Qualem fidem habuerunt antiqui de Salvatore venturo, maxime ii qui circa primordia saeculi existentes nondum adhuc Scripturas in quibus adventus ejus promittebatur acceperant? M. on necesse est ut dicamus omnibus qui tunc fideles erant adventum
Abbreviated transcription (Latin):
uirtꝰ quȩ intꝰ exhibetur. sic aliudẽ
fides qua nc̃ sicut dicit apłs. dm̃ qͣss
atq aliud uisio manifesta qua eu᷑
pꝰtea facie ad faciem contemplantes
uisuri sumꝰ. Fides gͥ sacramentũ
est uisionis futurȩ: & ipsa uisio uirtꝰ
est eius sacramenti qđ est fides D.
Doceri nunc uelim quȩ resad fidẽ
ꝑtineant.
uo st̃ creator & creatura: hec sa¬
na fides ita discernere debet. ut
nec creaturȩ diuinitatẽ creato¬
ris attribuat: nec creatori infirmi¬
tatem creature ascribat. id est nec
dm̃ concludat temꝑe: nec creaturã
tendat ȩternitate. Nam quod libet
cum recte inter creatorem & creatu¬
ram diuiserit: recte etiam offerre
studeat creatori honorem suum
tribuendo ut udelicet confiteatur
om̃ia ab ipso & ꝑ ipsum facta esse.
ipsum uͦ ñ aliunde s a semetipso
sine pͥncipio aut fine subsistere.
Deinde sequitur terciũ. ut uideli¬
cet eũ quẽ creatorem confitet᷑ om̃i¬

Expanded text:
virtus quae intus exhibetur; sic aliud est virtus quae intus exhibetur; sic aliud est fides qua nunc, sicut dicit Apostolus, Deumatque aliud visio manifesta qua eum postea facie ad faciem contemplantes visuri sumus. Fides igitur sacramentum est visionis futurae; et ipsa visio virtus est ejus sacramenti quod est fides. D. Doceri nunc velim quae res ad fidem rtineant? M. Duo sunt: Creator et creatura. Haec sana fides ita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attribuat, nec Creatori infirmitatem creaturae ascribat; id est, nec Deum concludat tempore, nec creaturam tendat aeternitate. Nam quodlibet hcum recte inter Creatorem et creaturam diviserit, recte etiam offerre studeat Creatoris honorem suum tribuendo, ut videlicet confiteatur omnia ab ipso et per ipsum facta esse, ipsum vero non aliunde sed a semetipso sine principio et fine subsistere. Deinde sequitur tertium, ut videlicet eum quem Creatorem confitetur omni
Abbreviated transcription (Latin):
qđ fides de p̾sentib. p̃teritis simul
& futuris esse potest: spes de solis
futuris. sides de nr̃is & alienis. spes
solumm de nr̃is. fides de bonis & ma¬
lis. spes de solis bonis. D. Quid est
sacramentũ fiłi. M. Duob modis
intelligi potest sacramentũ fidi: si¬
ue ipsum sacramentũ qđ est fides:
siue sacram̃tum fidi idest fidelium.
quo fideles utunt᷑ & scificantur. D.
Qua ratione fides sacram̃tum dicit᷑
O Sicut sacram̃tum baptysmi cum
dicitur ñ aliud sacram̃tum quam
ipsũ qđ ẽ baptysinus significat᷑: ita &
sacramentũ fidi ipsam fidem quȩ
sacramentũ ẽ non numquã accipere
solemꝰ. Porro çȩta om̃a idpsacram̃ta
fidi dicuntur: qđ ad eos tantũ qui
fidem habent sc̃ificandos instituta
fuit. Ipsa uero fides ut dictũ est: sa¬
cramentũ ẽ ꝓpt̾ca qđ sicut in baptys¬
mo & in aliis sacram̃tis aliud ẽ qđ
foris ostenditur. atq aliud sp̃ualis

Expanded text:
quod fides de praesentibus praeteritis simul quod fides de praesentibus praeteritis simul et futuris esse potest: spes de solis futuris; fides de nostris et alienis; spes solummodo de nostris. Fides de bonis et malis; spes de solis bonis. D. Quid est sacramentum fidei? M. Duobus modis intelligi potest sacramentum fidei: sive ipsum sacramentum quod est fides; sive sacramentum fidei, id est fidelium, quo fideles utuntur et sanctificantur. D. Qua ratione fides sacramentum dicitur? M. Sicut sacramentum baptismi cum dicitur, non aliud sacramentum quam ipsum quod est baptismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam fidem quae sacramentum est, nonnunquam accipere solemus. Porro caetera omnia ideo sacramenta fidei dicuntur, quod ad eos tantum qui fidem habent sanctificandos instituta sint. Ipsa vero fides, ut dictum est, sacramentum est, propterea quod sicut in baptismo et in aliis sacramentis aliud est quod foris ostenditur, atque aliud spiritualis
Abbreviated transcription (Latin):
his om̃ib quasi existentib psentib
quełã in nob̾ certitudo nascit᷑: ñ
iminerito ipsa fides & ñ existentiũ
substantia & nͨ apparentiũ argum̃¬
tum appellatur. Porro illud consi¬
derandum est qđ sola fide nemo pla¬
cere potest dõ nisi caritas illi sociata
fuerit: ut sit uidelicet fides oꝑans
ex dilectione. At tam̃ fides fundam̃̃¬
tum quodamͦ ẽ & p̾ncipium boni
in homine de qua caritas nascitur:
de caritate autẽ spes generat᷑. quia
sides ad agnitionem pertinet. Ca¬
ritas uero amor: spes autem fiducia
est . D. Breuiter uelim ut horum
diffinitione ꝓposita: ipsa mͥ manifes¬
tius distinguantur.. o.
ides est uoluntaria absentium
certitudo supͣ opinionẽ & infra
scientiã constituta. Caritas ẽ amor
di ꝓpt᷑ ipsum: & amor ꝓrimi ꝓpt᷑
am̃. Spes est fiducia futuroꝵ bonoꝵ
ex gr̃a di & bona conscientia. In hoc
etiam fides & spes differre uident᷑:

Expanded text:
his omnibus quasi existentibus praesentibus his omnibus quasi existentibus praesentibus quaedam in nobis certitudo nascitur, non immerito ipsa fides et non existentium substantia, et non apparentium argumentum appellatur. Porro illud considerandum est quod sola fide nemo potest placere Deo nisi charitas illi sociata fuerit, ut sit videlicet fides operans ex dilectione. Attamen fides fundamentum quodammodo est et principium boni in homine, de qua charitas nascitur, de charitate autem spes generatur; quia fides ad cogitationem pertinet, charitas vero amor, spes fiducia est. D. Breviter velim ut horum diffinitione proposita, ipsa mihi manifestius distinguantur. M. Fides est voluntaria absentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitas est amor Dei propter ipsum, et amor proximi propter Deum. Spes est fiducia futurorum bonorum ex gratia Dei et bona conscientia. In hoc etiam fides et spes differre videntur:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potuit.d M. Iria sunt. id est fides
& sacram̃ta fidi. & oꝑa bona. que a
principio ad optinendam salutem
homuni ꝓposita uidentur. his mi¬
lites. xp̃i semꝑ usi sunt. in fide ro¬
bur. in sacratnentis fidei arma. in
oꝑib bonis tela accipientes quibus
contra diabolum pugnauerunt.
Sane quemadmodũ neq robur in¬
ermi. neq arma sine uirib aut
tela contra fortem armatum ꝓdessẽ
possunt dimicanti: ita quidẽ fidẽ
sine oꝑib & sacramentoꝵ scĩficatiõe.
& rursus sine fide sacramenta aut
oꝑa salutis effectum nͨ habent. D
Quid est fides.dM. Paulꝰ dicit fi¬
dem esse substantiam rerũ sꝑandaꝵ.
argumentũ ñ apparentũ. D Qua¬
liter hoc accipiendum putas.M.
Quęcumq uel futura necdũ sunt
uel p̃terita esse iam desierunt. uel
prȩsentia ueritatem sui assensib
nr̃is siue cognitione abscondunt:
hec om̃ia quantum attinet ad nos
quodamͦ ñ sunt s quia ꝑ sidem de

Expanded text:
non potuit? M. Tria sunt, id est, fides, non potuit? M. Tria sunt, id est, fides, et sacramenta fidei, et opera bona: quae a principio ad obtinendam salutem homini proposita videntur. His milites Christi semper usi sunt: in fide robur in sacramentis fidei arma, in operibus bonis tela accipientes, quibus contra diabolum pugnaverunt. Sane quemadmodum neque robur inermi, neque arma sine viribus, aut tela, contra fortem armatum prodesse possunt dimicanti; ita quidem fides sine operibus et sacramentorum sanctificatione, et rursus sine fide sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. D. Quid est fides? M. Paulus dicit fidem esse substantiam rerum sperandarum, argumentum non apparentium . D. Qualiter hoc accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum sunt; vel praeterita jam esse desierunt; vel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cognitione abscondunt: haec omnia quantum attinet ad nos quodammodo non sunt; sed quia per fidem de
Abbreviated transcription (Latin):
significatione sacram̃tum uocatur.
D. Quid si dixerimꝰ illas ueteris le¬
gis figuras signa tantũ fuisse futuroꝵ
nͥ sacramenta & sp̃ualem grãm quȩ
in illis dabatur mediantib his quȩ
futura erant sacramentis fuisse col¬
latam.do. Siqͥs sacramenta priora
effectum scĩficationis habuisse ne¬
gauerit: ñ mͥ recte sentire uidetur.
in hoc tam̃ dignitatem sequentiũ
indubitant̃ p̾ferimꝰ qđ illa uisibi¬
lia & signa uisibilium fuerunt:
ista uero cum sint ipsa uisibilia qͥdẽ.
tantũmͦ in uisibilis gr̃ȩ sacram̃ta
sunt. Iecirco sacram̃ta gr̃ẽ pͥmum
ꝑ inuocationem trinitatis scĩficatio¬
nem in se suscipiunt: ac deinde scĩ¬
ficationẽ conferunt ut sint ex scĩfica¬
tione scĩficantia. atq hoc ex sua sibiq
celitꝰ indita scĩficatione conferatur:¬
qđ illa ꝑ hec conferre consueuerant
ex sola hoꝵ significatione. D. Quȩ st̃
illa sine quib salꝰ ab initio haberi

Expanded text:
significatione sacramentum vocatur. significatione sacramentum vocatur. D. Quid si dixerimus illas Veteris Legis figuras signa tantum fuisse futurorum, non sacramenta, et spiritualem gratiam quae in illis dabatur mediantibus iis quae futura erant sacramentis fuisse collatam? M. Si quis sacramenta priore effectum sanctificationis habuisse negaverit, non mihi recte sentire videtur, in hoc tamen dignitatem sequentium indubitanter praeferimus, quod illa et visibilia et signa visibilium fuerunt; ista vero cum sint visibilia, ipsa quidem tantummodo invisibilis gratiae sacramenta sunt. Idcirco sacramenta gratiae primum per invocationem Trinitatis sanctificationem in se suscipiunt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque hoc ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant quod illa per haec conferre consueverant ex sola horum significatione. D. Quae sunt illa sine quibus salus ab initio haberi
Abbreviated transcription (Latin):
semetipso despexerat pꝰtmodũ salu¬
brit̾ humiliatꝰ sponte se etiã in sen¬
sibilib reb ꝓpt̾ dm̃ substernat: Ad
doctrinã etiam sacramenta ꝓposita
st̃ homini ut ꝑ ea quȩ exteriꝰ agunt᷑
quid sibi interiꝰ exhibeat᷑: possit ag¬
noscere. DErgo in om̃i sacram̃to
plꝰ esse credendum est: quã id quod
solum uideri & corꝑali sensu ꝑcipi
potest. M.Duo ibi sunt. unũ quod
exteriꝰ sensu corꝑali ꝑcipimꝰ. quod
uirtꝰ nominatur. D. Quid interẽ
inter signũ & sacramentũ.dMSig¬
num solum ex institutione signifi¬
cat. Sacramentũ euã ex similitudine
representat. Item signũ rem signifi¬
care potest non conferre. In sacram̃to
autẽ ñ sola significatio ẽ: s etiam
efficatia. Ut iudelicet simul & ex in¬
stitutione significet & ex similitudi¬
ne rep̃sentet conferat ex sc̃ificatione.
D. Si potest aliquando sacram̃tum
ꝓ signo accipi.doo. Imꝓprie ꝓ sola

Expanded text:
semetipso despexerat postmodum salusemetipso despexerat postmodum salubriter humiliatus sponte se etiam in sensibilibus rebus praeter Deum substernat. Ad doctrinam etiam sacramenta proposita sunt homini, ut per ea quae exterius aguntur, quid sibi interius exhibeatur possit agnoscere. D. Ergo in ommni sacramento plus esse credendum est, quam id quod solum videri et corporali sensu percipi potest? M. Duo ibi sunt: unum quod exterius sensu corporali percipimus, quod enti nominatur. D. Quid interest inter signum et sacramentum? M. Signum solum ex institutione significat; sacramentum etiam ex similitudine repraesentat. Item signum rem significare potest, non conferre. In sacramento autem non sola significatio est, sed etiam efficacia; ut videlicet simul et ex institutione significat, et ex similitudine repraesentet, et conferat ex sanctificatione. D. Utrum potest aliquando sacramentum pro signo accipi? M. Improprie pro sola