comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
xtu lecm deillo iusto filio aichisis ꝗ
uenit a troya postquam su perbum yli¬
on extitit concrematum. uñ in cextu.
Risposemi non homo homogia fui.
⁊ liparentimiei furon lombardi.
mantuani ꝑ patria amendur.
Racqui sub iulio ancor che fosse tardi
⁊ uissi a roma sottol buono augusto.
nel tempo delli dei falsi ⁊ bugiardi.
ꝑr ta fiu ⁊ contar diquel giusto
Alli uol danchise cheuenne da troya.
ꝑo chei suꝑbo ylion fu combusto.
uirgilius uedens ip̃m expugna ferarũ
ad ea que euoserat pericula remeare/ ⁊¬
ipm̃ eutorem dulei locutione inducit
ad duo ¶Lamprimo ineutit ei timorẽ
qui retrahit hominem a pecis. diees.
Sed tu quare reu̾teris ad tot ⁊ talia no¬
cumenta de quib supple dei adiutõio
euas sti᷑ Secũdo ip̃m allicit ad amorẽ
qui fachoiem scandere oduirtutes di¬
cens quare non ascendis delectabile
montem qui ẽ causa ⁊ principium oĩs

Expanded text:
xtu: «Cecini de illo iusto filio Anchisis, qui xtu: «Cecini de illo iusto filio Anchisis, qui venit a Troya postquam superbum Ylion extitit concrematum». Unde ait in textu: Risposemi: «Non homo, homo già fui, et li parenti miei furon lombardi, mantuani per patria amendui. Nacqui sub Iulio, ancor che fosse tardi et vissi a Roma sotto 'l buono Augusto, nel tempo delli dèi falsi et bugiardi. Poeta fui, et cantai di quel giusto filliuol d'Anchise che venne da Troya, poi che 'l superbo Ylión fu combusto. Virgilius videns ipsum ex pugna ferarum ad ea que evaserat pericula remeare, ipsum autorem dulci locutione inducit ad duo: Nam primo incutit ei timorem, qui retrahit hominem a peccatis, dicens: «Sed tu quare reverteris ad tot et talia nocumenta de quibus» – supple Dei adiutorio – «evasisti?» Secundo, ipsum allicit ad amorem, qui facit hominem scandere ad virtutes, dicens: «Quare non ascendis delectabilem montem, qui est causa et principium omnis
Abbreviated transcription (Latin):
appuit. ẽẽt uerus ħomo in corꝑe uinẽe
an esset arima a corꝑe seꝑata elii duꝑita¬
tiorrespondens ait Noy homo subay¬
disum quia ho componitur ex aĩa ⁊ eor¬
pore. S sum aĩa ameo oli corꝑe seꝑata
deo sequitur homo iã fui. uius añt
aia fuerit ꝑ quinque signa bieuit᷑ maĩ¬
festat ¶ Primo ꝑ locum ubi fuit genitũ
atq natus qr in ciuitate mantue q̃ est
anti quissima ⁊ famosissima ciuitas ĩ
ꝓuincia lombardie. Uñ ait in textu am¬
bomei parentes fuerant lombardi pa¬
fui sub Iulio quanuis tarde. tarde ideo
dicit qr ꝓpe mortẽ ip̃ius sulii ¶ Gertio
mendacium atq falsorum ¶Quarto
ꝑ officium quo inmundo refulxit quia
poeta. Ideo bit poeta fui. s quia multi
poete fuerunt tpr̃e illo ideo Qͥnto et
ultimo se manifestat ꝑ librum en eydo¬
rum quem de gestis enee anchisis fi¬
lii composuit ⁊ descripsit. Ideo ait inte¬

Expanded text:
apparuit esset verus homo in corpore vivens, apparuit esset verus homo in corpore vivens, an esset anima a corpore separata. Cui dubitationi respondens ait: «Non homo» – subaudi sum, quia homo componitur ex anima et corpore – «sed sum anima a meo olim corpore separata». Ideo sequitur: «Homo iam fui». Cuius autem anima fuerit, per quinque signa breviter manifestat: Primo, per locum ubi fuit genitus atque natus, quia in civitate Mantue, que est antiquissima et famosissima civitas in provincia Lombardie. Unde ait in textu: «Ambo mei parentes fuerunt lombardi, pafui sub Iulio, quamvis tarde»; tarde ideo dicit, quia prope mortem ipsius Iulii. Tertio, mendacium atque falsorum». Quarto, per officium quo in mundo refulxit, quia poeta. Ideo ait: «Poeta fui». Sed quia multi poete fuerunt tempore illo, ideo quinto et ultimo, se manifestat per librum Eneydorum, quem de gestis Enee, Anchisis filii, composuit et descripsit. Ideo ait in te
Abbreviated transcription (Latin):
pace sibi obuiam ueniedo paulatĩ par¬
latim impellebat ip̃m ad illam obscurã
siluã ubi splendor ⁊ presentia solis tacet.
⁊ hor ẽ qd resonant uerba textus.
Et quale quei cheuolontieri acquista
⁊ guigne il tempo che ꝑderlo face
chen tutti i suo pensier piange ⁊ sattrista
Tal mi fece la bestia sença pace
che uenendomincontro apoco apoco
an suos oculos quidam se õbrulit qui
uidebatur ꝙ ꝓpter longum silentiũ eẽt
nucus. Quem cu uidisset autor suspi¬
rando clamauit. Mipere mei quicũꝙ te
es uł umbra ul homo certus. uñ ait in
textu.
¶Mentre chiruinaua in basso loco
dinançi alliocchimisi fu offerto
chiplungo silentio parea fioco
Quandiuidi costui nel grandipto
iiẜere dime gridai alui
¶Ragatus iste qui aꝑpuit ab autore ma¬
nifestat se eẽ uirgilium ꝑ quinque sigͣ.
s primo respondet dubitationi autoro
Bubita bat enim autor utrum iste q̃ sibi

Expanded text:
pace, sibi obviam veniendo, paulatim paupace, sibi obviam veniendo, paulatim paulatim impellebat ipsum ad illam obscuram silvam, ubi splendor et presentia solis tacet. Et hoc est quod resonant verba textus: Et qual è quei che volontieri acquista, et giugne il tempo che perder lo face, che 'n tutti i suo' pensier piange et s'attrista; tal mi fece la bestia senza pace, che, venendomi 'ncontro, a poco a pocoante suos oculos quidam se obtulit, qui videbatur quod propter longum silentium esset raucus. Quem cum vidisset autor, suspirando clamavit: «Miserere mei, quicumque tu es, vel umbra vel homo certus». Unde ait in textu: Mentre ch'i' ruinava in basso loco, dinanzi alli occhi mi si fu offerto chi per lungo silentio parea fioco Quand'i' vidi costui nel gran diserto, «Miserere di me», gridai a lui, . vv. 67-75 Rogatus iste qui apparuit ab autore, manifestat se esse Virgilium per quinque signa; sed primo respondit dubitationi autoris. Dubitabat enim autor utrum iste qui sibi
Abbreviated transcription (Latin):
sicheꝑarea chelaer netemesse.
¶Positis aucorimpedimentis que a lõza
sustinuit ⁊ leone adenarrandũ t̾aum
manum munt dicene ꝙ una lupa que
onerata omni auiditate ⁊ fame insua
macilentia uidebatur. ⁊ que multas i¬
gentes fecit iam uiuere luctuosas tan¬
tum sͥ grauaminis irrogauit ꝙ ipe au¬
tor spem ꝑdidit qͣm habebat ad illam al¬
titudinem saliendi. Uñ ait in textu.
Et una luꝑa che ditutte brame
semblaua carca ne la sua magreça.
Questa mi porse tanto di graueça
conla paura euscia di sua iusta
chi ꝑde la sꝑança dellalteça.
¶Qualiterantem ex uisiõne illius lupe
autor fuit contristatus/ exemplificando
subiungit dicens ꝙ quemadmodũ ille
qui libent̾ lucrat᷑ uel aliquid aliud uo¬
luntario ⁊ ardenti animo oꝑatur cñ tp̃s
sue intentioni ꝯͣrium appropinquat ĩ
suo corde medullitus contristatur sic eo¬
dem mõ fuit ip̃e aduisionẽ illius bestie
contristatus. ⁊ hoc totum qr illa bestia sỹ

Expanded text:
sì che parea che l'aere ne tremesse.sì che parea che l'aere ne tremesse.Positis autor impedimentis que a lonza sustinuit et leone, ad enarrandum tertium manum mittit, dicens quod una lupa, que onerata omni aviditate et fame in sua macilentia videbatur, et que multas gentes fecit iam vivere luctuosas, tantum sibi gravaminis irrogavit, quod ipse autor spem perdidit quam habebat ad illam altitudinem saliendi. Unde ait in textu: Et una lupa, che di tutte brame sembrava carca ne la sua magrezza, questa mi porse tanto di gravezza con la paura ch'uscia di sua vista, ch'io perdei la speranza de l'altezza.Qualiter autem ex visione illius lupe autor fuerit contristatus, exemplificando subiungit dicens quod, quemadmodum ille qui libenter lucratur, vel aliquid aliud voluntario et ardenti animo operatur, cum tempus sue intentioni contrarium appropinquat in suo corde medullitus contristatur, sic eodem modo fuit ipse ad visionem illius bestie contristatus; et hoc totum quia illa bestia sine
Abbreviated transcription (Latin):
Et ecco quasi al cominciar dellerta
una lonça legera ⁊ presta molto.
che dipel maculato en cou̾ta.
Et non misi partia dinançi aluolto.
ançimꝑediua tanto ilmo canmino
chi fui pritornar piu uolte uolto.
Temꝑera dalprincipio del mattino
elsol montaua in su conquelle stelle
cheran conlui quando lamordiuino
Mosse daprima quelle cose belle.
sicabene spar mera cagione
diquella fiera la gaietta ꝑelle.
Lora deltemꝑo ⁊ ladolce stagione
Quasi dicat sol qui iam abinferiori
emispio ad nr̃m suꝑius emispiũ ascen¬
debat ⁊ aurora que ip̃m preibat mͥ ꝯtin
illam feram deceptibilem ⁊ finuidulẽ¬
tam fiduciam ministrabant s nõ tãtũ
ꝙ timore michi non daret ⁊ unus leo
qui contra me cum capite eleuato ⁊ fa¬
me rabiosa tam uelorit᷑ ueniebat ꝙaer
in contremiscere uidebatur. Ideo in te¬
xtu ĩmediate sub sequitur.
Manosi che paura non mi desse
lauista chemapparue dunleone
Questi payea che contra me uenesse¬
con latestalta ⁊ con rabiosa famne

Expanded text:
Ed ecco, quasi al cominciar de l'erta, una lonza leggera e presta molto, che di pel macolato era coverta; e non mi si partia dinanzi al volto, anzi 'mpediva tanto il mio cammino, ch'i' fui per ritornar più volte vòlto. Temp'era dal principio del mattino, e 'l sol montava 'n sù con quelle stelle ch'eran con lui quando l'amor divino mosse di prima quelle cose belle; sì ch'a bene sperar m'era cagione di quella fiera a la gaetta pelle l'ora del tempo e la dolce stagioneQuasi dicat: Sol qui iam ab inferiori emisperio ad nostrum superius emisperium ascendebat, et aurora, que ipsum preibat, michi contra illam feram deceptibilem et fraudulentam fiduciam ministrabant, sed non tantam quod timorem michi non daret etiam unus leo qui contra me cum capite elevato et fame rabiosa tam velociter veniebat, quod aer inde contremiscere videbatur. Ideo in textu inmediate subsequitur: ma non sì che paura non mi desse la vista che m'apparve d'un leone. Questi pacon la test'alta e con rabbiosa fame,
Abbreviated transcription (Latin):
facie non xecedens. imo tantũ suũit̾ qd̾
in ceꝑat impediuit ꝙ ip̃e fuit ꝓ retrogra¬
diendo płib uicib fere uersus. S qr iam
noctis tenebre recedebant ⁊ aurora sũge¬
bat uidens illas prefulgidas stellas que
in sociẽtate arietis ascendebant/ cepit ex
tali uisione aliqnãtulũ ꝯfortai ⁊ ꝯͣ illa be

Expanded text:
facie non recedens, imo tantum suum iter quod facie non recedens, imo tantum suum iter quod inceperat impedivit, quod ipse fuit pro retrogradiendo pluribus vicibus fere versus. Sed quia iam noctis tenebre recedebant et aurora surgebat, videns illas prefulgidas stellas que in societatem Arietis ascendebant, cepit ex tali visione aliquantulum confortari, e
Abbreviated transcription (Latin):
la nocte chĩ passai contanta pieta
suus qui adhuc illa pericula siluestria
fugiebat se retro conuertit a dreuidendr
passum que nunꝙͣ euasit ꝑsona aligra
certe uiuens. Quasi dicat ego meu̾ti
ad ꝯsiderandum ⁊ ymaginandum pec¬
cata ⁊ scelem que reliqui. que quidem
nullus uiuens euadere põt qr nõ est ꝗ
uiuat ⁊ nõ peccet. Ideo ait in textu.
Cosi lanimo mi cancor fuggiua
ꝙͣ adradicemmontis applicuit duofe¬
ct primũ ẽ ꝙ alequantulum fesso cor
ato reincepit aggredi openbus illani¬
am deẜterpe quam prius inciꝑe aiõcr¬
gitabat. Quem uo modum in a seende¬
dotenũit demonstrat dicens ꝙpesi fe¬
npresi ma ꝑ la piaggia diẜta
sichel pie fermo semprera il piu basso.
¶ Et ecedum sic gradiens nersus illius
montis se altitudine autor sulleuaree.
in principio qͣi ripe: una lonça leuis. ⁊
compta mltum/ que tota diuersis erat
maculata coloribus/ sibi apparuit asua

Expanded text:
la nocte ch'i' passai con tanta pieta. la nocte ch'i' passai con tanta pieta. suus, qui adhuc illa pericula silvestria fugiebat, se retro convertit ad revidendum passum quem nunquam evasit persona aliqua certe vivens. Quasi dicat: Ego me verti ad considerandum et ymaginandum peccata et scelera que reliqui, que quidem nullus vivens evadere potest, quia non est qui vivat et non peccet. Ideo ait in textu: Così l'animo mi' c'ancor fuggiva, quam ad radicem montis applicuit duo fecit: primum est quod aliquantulum fesso corpato, reincipit aggredi operibus illam viam deserte ripe, quam prius incipere animo cogitabat. Quem vero modum in ascendendo tenuerit, demonstrat dicens quod pes inferipresi via per la piaggia diserta, sì che 'l piè fermo sempr'era il più basso. vv. 31-48 Et ecce, dum sic gradiens versus illius montis se altitudinem autor sullevaret, in principio quasi ripe una lonza levis et compta multum, que tota diversis erat maculata coloribus, sibi apparuit a sua
Abbreviated transcription (Latin):
optum. Unait in textu.
Ma pochi fu alpiedun collegiunto
ladoue terminaua quella ualle
che mauea di paura ilcor compunta.
Guardai inalto ⁊ uidi le sue spalle
uestite gia deraggi delpianeta
Et tunc ille timor qui in lacu durau̾at
sui cordis ꝑꝑ obscurum transitum que
denorte secit que quidem nox nil aluid
sonot quã hombiles tenebras que obsc¬
rant ⁊ horrificant illam siluam.qr ibi
nullus dies sed perpetuanox est/ uiso
monte clarissunis radiis illustrata fu¬
it aliquantusum quieracus. Et nota
ꝙ diẽ aliquantulum ⁊ nõ totalit᷑ qr ac¬
cidit sͥ sic̃ solet accidere nauiganti. qui
postquam eua sit ꝑiculamãris ⁊ adri¬
pam deseendit pretimore nõdum dige¬
sto ad hue ht anclitum fatigatum. Et
cum talianesitu statun ꝙ de naui deseẽ¬
uit se u̾tit ad marina ꝑicula q̃ euasit
un ait intextri
Allor fu la ꝑaum im poco queta
che nellago del cor mera durata

Expanded text:
opertum. Unde ait in textu: opertum. Unde ait in textu: Ma po' ch'i' fu' al piè d'un colle giunto, là dove terminava quella valle che m'avea di paura il cor compunto, guardai in alto et vidi le sue spalle, vestite già de' raggi del pianeta e. vv. 19-24 Et tunc ille timor, qui in lacu duraverat sui cordis, propter obscurum transitum quem de nocte fecit, que quidem nox nil aliud sonat quam horribiles tenebras que obscurant et horrificant illam silvam, quia ibi nullus dies, sed perpetua nox est, viso monte clarissimis radiis illustrato, fuit aliquantulum quietatus. Et nota quod dicit aliquantulum et non totaliter quia accidit sibi sicut solet accidere naviganti, qui postquam evasit pericula maris et ad ripam descendit, pre timore nondum digesto adhuc habet anelitum fatigatum. Et cum tali anelitu, statim quod de navi descendit, se vertit ad marina pericula que evasit. Unde ait in textu: Allor fu la paura un poco queta che nel lago del cor m'era durata
Abbreviated transcription (Latin):
eludit aũt omnia que in ista silua cõ¬
spexit ⁊ sensit que quidem enarnaire nõ
potest uno solo u̾bo dicens
Tante amara che poeo e piu morte
ma ꝑtractar del ben chiutronai
diro dellaltre co se chino scorre.
Hoe ẽtantum ẽ amara ista silua ꝙ ip̃a
morõ que ẽ amanor oĩ amaritudine
modicom amarior esse censerur. S ut
enarraret nobis bona q̃ elicere iñ potu¬
it ꝓmittit sedicturum de aliis reb qͣs
põt assignat dicens
Inõ soben ridir comiuentrai.
tuntera pien disonno in suquel ꝑunto
chelaueraçeniq abandonai
Hor ost in illo puntom quoego de ẜui m¬
amrectam tantũ eram graui sopore gͣ¬
uatus ꝙego nescio dicere mee principia
uisiõĩs. Anbulans uõ crtor siue potiꝰ
deuians atq errans ꝑ confusionẽ istiꝰ
silue. taitdem adradicem imniuo collis
deuenit ad quem he terminũi sta ualł.
que timore horribili uulneran at coripiꝰ.
illius planete qui õem hominemꝑoem
callem uia recta deducit ui̾dit radiis co¬

Expanded text:
ludit autem omnia que in ista silva conspexit et sensit, que quidem enarrare non potest uno solo verbo, dicens: Tant'è amara che poco è più morte; ma per tractar del ben ch'i' vi trovai dirò dell'altre cose ch'i' v'ò scorte. Hoc est: tantum est amara ista silva, quod ipsa mors, que est amarior omni amaritudine, modicum amarior esse censetur. Sed ut enarraret nobis bona que elicere inde potuit, promittit se dicturum de aliis rebus quapotest assignat, dicens: I' non so ben ridir com'i' v'entrai, tant'era pien di sonno in su quel punto che la verace via abandonai. Hoc est, in illo punto in quo ego deserui viam rectam, tantum eram gravi sopore gravatus, quod ego nescio dicere mee principia visionis. Ambulans vero autor, sive potius devians atque errans per confusionem istius silve, tandem ad radicem unius collis devenit, ad quem habet terminum ista vallis, que timore horribili vulneraverat cor ipsiillius planete, qui omnem hominem per omnem callem via recta deducit, vidit radiis co
Abbreviated transcription (Latin):
sequitur. Esol mõtauasu cõquelle stelle
cheran conlui quando lamor diuino.
mosse daprima quelle cose belle. Amo
ei diuinus quando in creatione mũdi
primum fecit celum ⁊ astra mouer: tue
sołerat in signoarietis ⁊ in istud signũ
semꝑ intrat quartodecimokał apũlie
.i. deamonono die mensis martii quo
dicens. Ier ꝑin oltre cque ore cheque¬
santa mille dugento consesanta ser q̃¬
ni compie chequi lauia furotta Na
ut sacra euangeliorum testatur ysto¬
ria. Incipiens aũt uniuersa q̃ ui dit
ꝑordinem enarrare diẽ ꝙ in medio iti¬
neris nr̃e nite hoc est in somno mueĩt
se inuna filua obscura que mundi er¬
rores ⁊ intia prefigurat. Et assignat
cam qr arecto itinere deuiarat quod
ꝗdẽ rectumit̾ mata significat uirtuosa.
Que autem ⁊ qualis suerit ista silua¬
subiungendo declarat dicene.
Et quanto dir qualerꝗe cosa dum.
esta selua seluagia ⁊ aspra ⁊ forte.
chene penẜrir nuoua la poura
Hoc est dicere deista silua quanta ⁊qͣlis

Expanded text:
sequitur: e 'l sol montava su con quelle stelle ch'eran con lui quando l'amor divino mosse da prima quelle cose belle. Amor enim divinus, quando in creatione mundi primum fecit celum et astra moveri, tunc sol erat in signo Arietis. Et in istud signum semper intrat quartodecimo Kalendis Aprilis, idest decimonono die mensis Martii, quo dicens: Ier, più oltre cinque ore che quest'octa, mille dugento con sesanta sei, anni compiè che qui la via fu rotta. Nut sacra evangeliorum testatur ystoria. Incipiens autem universa que vidit per ordinem enarrare, dicit quod in medio itineris nostre vite, hoc est in somno, invenit se in una silva obscura, que mundi errores et vitia prefigurat. Et assignat causam quia a recto itinere deviarat, quod quidem rectum iter viam significat virtuosam. vv. 4-6 Que autem et quasubiungendo declarat dicens: Et quant'a dir qual era è cosa dura, esta selva selvagia et aspra et forte che nel penser rinnuova la paura. Hoc est, dicere de ista silva quanta et qualis
Abbreviated transcription (Latin):
Nno enim doinĩ
fuit rome gnͣałis
remissio omniũ
peccatorum sedẽ¬
te ui saerosancta
sede romana Bo¬
nifatio papa uiiͦi.
sacro aũt io manouacante imꝑio de
mense martii die uenis sancti hoe est
illa diequamortuus fuit xp̃s in auro¬
ra iste poeta more portico fingit se istã
comediam her est uninsa que continẽ¬
tur inea inuision euidisse uñ ait in
textu
NEl meço del camnin duir̃a uita.
tilem somnus est Ꝙ aũt inaurora su¬
as ceꝑit insiones udere patet ꝑtextũ
ibi. Tempem dalprincipio delmanno.¬

Expanded text:
nno enim Domini fuit Rome generalis remissio omnium peccatorum, sedente in Sacrosancta Sede Romana Bonifatio papa VIII, sacro autem Romano vacante Imperio, de mense Martii, die veneris sancti, hoc est illa die qua mortuus fuit Christus, in aurora iste poeta more poetico fingit se istam Comediam, hoc est universa que continentur in ea, in visione vidisse. Unde ait in textu: Nel mezzo del cammin di nostra vita Mtilem, somnus est. Quod autem in aurora suas ceperit visiones videre, patet per textum ibi: «Temp'era dal principio del matino
Abbreviated transcription (Latin):
Et hoc dico qr cũ peiori spũ romãdiole ĩue¬
ni deuobis unumtalem ꝗ suo oꝑe in co¬
cito iam in aia balneat᷑ ⁊ incorꝑe uidetur
sriuo adhuc uiuus. Iõ ait in textu.
Che colpegiore sꝑuto diromagna
Et in corpo par uiuo ancor disopra.
Expositio lictere.

Expanded text:
Et hoc dico quia cum peiori spiritu Romandiole inveEt hoc dico quia cum peiori spiritu Romandiole inveni de vobis unum talem qui, suo opere, in Cocito iam in anima balneatur, et in corpore videtur superius adhuc vivus. Ideo ait in textu: Chè col pegiore spirto di Romagna et in corpo par vivo ancor di sopra. EXPOSITIO LICTERE.
Abbreviated transcription (Latin):
mone ꝗ p̾ea illud corpꝰ gubernat interm
ꝙ totum suum tp̃s uoluat siue decũrat.
Ipa u̾o aĩa nut insic fr̃am cit̾na/ ⁊ forte
uidetur ad huc corpus supius umbre q̃
post me hyemat. Tu debes scire si tuue¬
nis mõ inferiꝰ ꝙ ip̃e est ẜbranca aune ⁊
st̾ plures anni p̾ea transacti ꝙ ip̃e fuit i¬
ta reclusus. Tune dantes ait ad illũ. E¬
go credo ꝙ tume decipis qr brãca aune ñ
est mortuus ad hue/. ⁊ comedit ⁊ bibit ⁊
dormit ⁊ uestib oꝑitur. Ad que ille. In
fossato inquit malebranche in quo bul¬
lit tenax pix nodum uenerat micheri zã¬
che ꝙ iste dimisit unũ demonẽ incorpe
tionẽ cum ip̃o similiter fecit. Sz extende
u̾sus me admõ tuam manũ ⁊ aꝑimͥ o
culos sz dantes sͥ oculos aꝑire cõtẽpsit
ĩmo dicit ꝙ curialitas fuit se erga illũ
tiam ꝑtem fit. Hainquit/ anuenses
hoĩes diu̾si aboĩmore/ ⁊ pleni oͥ neꝗtia
quare non estis uos demundo submoti.

Expanded text:
mone, qui postea illud corpus gubernat, interim mone, qui postea illud corpus gubernat, interim quod totum suum tempus volvatur, sive decurrat. Ipsa vero anima ruit in sic factam cisternam et forte videtur adhuc corpus superius umbre, que post me hyemat. Tu debes scire, si tu venis modo inferius, quod ipse est Ser Branca Aurie, et sunt plures anni postea transacti quod ipse fuit ita reclusus». Tunc Dantes ait ad illum: «Ego credo quod tu me decipis, quia Branca Aurie non est mortuus adhuc, et comedit, et bibit, et dormit, et vestibus operitur». Ad quem ille: «In fossato», inquit, «Malebranche, in quo bullit tenax pix, nondum venerat Micheri Zanche, quod iste dimisit unum demonem in corpore xtende versus me admodo tuam manum et aperi michi oculos». Sed Dantes sibi oculos aperire contempsit, immo dicit quod curialitas fuit se erga illum tiam partem finit. «Ha», inquit, «Ianuenses, homines diversi ab omni more, et pleni omni nequitia, quare non estis vos de mundo submoti?»
Abbreviated transcription (Latin):
mouet. Et unus tristium ꝑditoꝵ clama¬
uit ad eos. O cĩe inquit crudeles quib in¬
tenm dabit᷑ ultima pena eleuate a facie ⁊¬
mã dura uela iti ꝙ dolor ꝗ cormͥ grayat
aliquantulum exalet᷑ prius ꝙͣ płanetuᷤᷤ
sic̃ est solitus ꝯgelet᷑. Cui dantes ait.
non fecero ad fundũ glaciei mͥire ꝯtĩgat.
Ille aut respondens ait/ ego sũ fr̾ abbencꝰ
ego sũ ille de fructib mali orti ꝗ hie recipi¬
o dactilũ ꝓ ficu. Tũnc aitdantes. Es
tu ne ad huc mortuus. Et ille adeum. ⁊¬
Quõ corpus meũ stet ĩmundo suꝑius ñł¬
lamscĩam u̾eporto. Tale nãq ht̃ ista p̃co¬
nium siũ pͥuilegiũ tholomea ꝙ młtoties
aia cadit in ip̃am añ ꝙ̃ antropos ip̃a mo¬
ueat more suo. Et ad hocut tulibentiꝰ nidaᷤᷤ
uitiras lacrimas ab ocul meis scias ꝙsta¬
tĩ ꝙ aĩa tradit .i. ꝓditõem aliquã fac̃ sicut
feci ego corpꝰ suum sͥ aufertur ab uno de¬

Expanded text:
movet». Et unus tristium proditorum clamamovet». Et unus tristium proditorum clamavit ad eos: «O anime», inquit, «crudeles, quibus interim dabitur ultima pena, elevate a facie mea dura vela, ita quod dolor qui cor michi gravat aliquantulum exaletur, prius quam planctus, sicut est solitus, congeletur». Cui Dantes ait: non fecero, ad fundum glaciei michi ire contingat». Ille autem respondens ait: «Ego sum frater Albericus. Ego sum ille de fructibus mali orti, qui hic recipio dactilum pro ficu». Tunc ait Dantes: «Es tunc adhuc mortuus?» Et ille ad eum: «Quomodo corpus meum stet in mundo superius, nullam scientiam vere porto. Tale nanque habet ista preconium, sive privilegium, Tholomea, quod multotiens anima cadit in ipsam antequam Antropos ipsam moveat more suo. Et ad hoc ut tu libentius radas vitreas lacrimas ab oculis meis, scias quod statim quod anima tradit, idest proditionem aliquam facit, sicut feci ego, corpus suum sibi aufertur ab uno de
Abbreviated transcription (Latin):
cociti que dr anthenora. ¶ Sequitur de
tria de qua sic ꝓcedit. Nos transuumꝰul¬
tra ad quendam .s. locu ubi congelata
glaçies unã aliã gentẽ frigidissime fa¬
sciat uł inuoluit non quidem infenus
reuolutam s totalit̾ resupinã. Plantͤ
aut eos plorare nõ suit qr dolor ꝗuiue¬
nit sr cclilos oppoĩtun se reuoluit int̾iꝰ
⁊ fae crescere anxietatem. Quia lacͥme
incculis congelant ⁊ siẽ uisiere enstal¬
łi ruripũt sũbcilio incircuitu totã peł¬
lem. Postꝙͣ u̾o posuit autor ꝯditione
ꝓdicoꝵ tertie ꝑtis cociti die ꝙ licet nicħ
quasi prenimia frigiditate sentiret/ sic̃
nõ solet sentire caro callosa tñ ali quãtu¬
lum uenti sͥ uideb̾at᷑ sentire. uñ ait ad uͥ¬
giliũ Mgr̃mi istud quis mouet. Non
ẽ huc inferiꝰ om̃is napor extinctus: Et
uintꝰ ad eum. Cito ens uͭ de hoctͥ faciet o¬
culũs responsiuam. uidendo cam q̃ flatỹ

Expanded text:
citur Anthenora. vv. 91-150 Sequitur de citur Anthenora. vv. 91-150 Sequitur de tertia, de qua sic procedit: Nos transivimus ultra ad quendam, scilicet locum, ubi congelata glacies unam aliam gentem frigidissime fasciat, vel involvit; non quidem inferius revolutam, sed totaliter resupinam. Plantus autem eos plorare non sinit, quia dolor qui invenit super oculos oppositum se revolvit interius, et facit crescere anxietatem, quia lacrime in oculis congelantur, et sicut visiere cristalli, rumpunt sub cilio in circuitu totam pellem. Postquam vero posuit autor conditionem proditorum tertie partis Cociti, dicit quod licet nichil quasi, pre nimia frigiditate, sentiret, sicut non solet sentire caro callosa, tamen aliquantulum venti sibi videbatur sentire. Unde ait ad Virgilium: «Magister mi, istud quis movet? Non est huc inferius omnis vapor extinctus?» Et Virgilius ad eum: «Cito eris ubi de hoc tibi facies oculus responsivam, videndo causam que flatum
Abbreviated transcription (Latin):
nius canis fortes. Et mista ꝑte inuehit
autor ꝯͣ̃ciuitates ytalicas q̃ tam gñosũ
sãguinẽ tali morte dĩnatũ tanꝙͣ tepide
uindicare hucusq nõ cum̃t. Inuehit
⁊ ꝯ̃ cuutatẽ pisana q̃ innocẽtes filios
ꝓ peco patris tã crudeli morte dãnauit.
¶De ꝑ sicait. Ha pisa utuꝑiũ gentiũ prł¬
cre patrie in qua subaudi patria tale fa¬
cinus insonuit / ex quo uicini ad te puni¬
endum cepidi cognoscunt. NDe ẜo uero
Moueant se caprana ⁊ gorgona/ ⁊ faciãt
in faucib arni sepẽ ita ꝙ in te subaudi
ciuitate pisana ꝑsona quelz demergat̃.
Quia si comes ugolinus hẽbat uocẽ.i.
famam te ꝑdendi tua çastra inimicis⁊
tuis largiendo non debebas tu ꝑꝑ hoe po¬
nere suos filios ad talem crucem. Inno¬
centes eĩ faciebat o noua chebe nouactaᷤᷤ
Uquicione ⁊ brigata ⁊ alios duos subau¬
di anselmuecium ⁊ Guddum quos iste cã¬
tus suꝑius noĩauit. Et hie fiit᷑ ẜa ꝑs

Expanded text:
nius canis fortes. Et in ista parte invehit nius canis fortes. Et in ista parte invehit autor contra civitates ytalicas, que tam generosum sanguinem tali morte damnatum tanquam tepide vindicare hucusque non curant. Invehit civitatem Pisanam, que innocentes filios pro peccato patris tam crudeli morte damnavit. De primo sic ait: Ha Pisa, vituperium gentium, pulcre patrie in qua – subaudi patria – tale facinus insonuit, ex quo vicini ad te puniendum tepidi cognoscuntur. De secundo vero: Moveant se Capraria et Gorgona et faciant in faucibus Arni sepem, ita quod in te – subaudi civitate Pisana – persona quelibet demergatur. Quia si comes Ugolinus habebat vocem, idest famam, te prodendi, tua castra inimicis tuis largiendo, non debebas tu propter hoc ponere suos filios ad talem crucem. Innocentes enim faciebat, o nova Thebe, nova etas Uguicionem, et Brigatam, et alios duos – subaudi Anselmuccium et Gaddum – quos iste cantus superius nominavit. Et hic finitur s
Abbreviated transcription (Latin):
quenti quonsq alius solinmundũ exi¬
uit. S statim ꝙ uus modicus radius
indolorosum carrere introuut ego uidi
ꝑ quatuor facies qualis ns erat aspectꝰ.
Tune abas manis predolore momordi.
Et illi cogitantes ꝙ hoc face̾m p̃uolũta-¬
te siue desiderio comedendi subito ẜrexe¬
runt atq dix̾unt. Pat̾ satio inferes no¬
bis minorem dolorem si tu nos mandu¬
cas. cunos indiustiistas miẜas cameᷤᷤ
⁊ tunos ipĩs si placet expolia. Quieui
tune ne ipõs facerẽ tristiores illo die ⁊
alio stetimus õs muti ha dura t̾ra q̃re
nõ te apuisti. Postꝙͣ uero ad quartum
cendo pat̾mi ut quid me nõ adiuuas.
Ibi obiit ⁊ quõ tumeuides ita uidi ego
caderẽ alios tres unum post alium. Uñ
int̾ quiitum diẽ ⁊ sextũ ego me dedi iã
tui ex quo plus ꝙ̃ dolor potuit iciuniũ.
osis iteruim dẽtibus cepit caput ꝗ quidẽ
uentes fũnt illi capiti siue ossositut u¬

Expanded text:
quenti, quosque alius sol in mundum exiquenti, quosque alius sol in mundum exivit. Sed statim quod unus modicus radius in dolorosum carcerem introivit, ego vidi per quatuor facies qualis meus erat aspectus. Tunc ambas manus pre dolore momordi. Et illi, cogitantes quod hoc facerem pre voluntate sive desiderio comedendi, subito surrexerunt atque dixerunt: «Pater, satis inferes nobis minorem dolorem si tu nos manducas. Tu nos induisti istas miseras carnes, et tu nos ipsis, si placet, expolia». Quievi tunc, ne ipsos facerem tristiores. Illo die et alio stetimus omnes muti: Ha dura terra, quare non te aperuisti? Postquam vero ad quartum cendo: «Pater mi, ut quid me non adiuvas?» Ibi obiit, et quomodo tu me vides, ita vidi ego cadere alios tres, unum post alium. Unde inter quintum diem et sextum ego me dedi, iamtui. Ex quo plus quam dolor potuit ieiunium. osis iterum dentibus cepit caput; qui quidem dentes fuerunt illi capiti, sive osso, sicut u
Abbreviated transcription (Latin):
pum ⁊ lupicinos admontẽ ꝑꝑquod pisa¬
ni lucam uidere nonualent. Cum canib
macris studiosis ⁊ comptis / gualandos
cũ sismondis ⁊ cũ lafranchis oͥ miẜat
anfrontẽ. In modico cursu mͥuidebãt᷑
fessi pat̾ ⁊ filii ⁊ cum acutis dentib uide¬
bat᷑ michi ip̃orum lat̾a seu ylia laceran.
Eñ fuiexcitatus asono antemane plo¬
nre sentii in somo filios meos ꝗ erãt me¬
cum ⁊ petere panem. Bene es crudelis si
iam in nondoles cogitando ꝗequid cor
menm ͥ annutiabat ⁊ si nõ plangis de
quo plangere soles. Iamerant excitati
⁊ hom ap̃propin quabat inqua solitum
enit ꝙ cibi nobis apportabant᷑ ⁊ ꝑsuũ
sonu quilibet dubitabat. Et ego sen¬
tii clauar infenus hostium horribilis
tumis ⁊itunc respexi sine loquela infa¬
ciem filioꝵ meorum. Ego certeno plan¬
gebam ita intenus induraui plagebat
nec respondidi ego totailla die ⁊ nocte se¬

Expanded text:
pum et lupicinos ad montem propter quod Pisapum et lupicinos ad montem propter quod Pisani Lucam videre non valent. Cum canibus macris, studiosis, et comptis, Gualandos cum Sismondis et cum Lafranchis sibi miserat ante frontem. In modico cursu michi videbantur fessi pater et filii, et cum acutis dentibus videbatur michi ipsorum latera, seu ylia, lacerari. Quando fui excitatus a somno ante mane, plorare sentii in somnio filios meos, qui erant mecum, et petere panem. Bene es crudelis si iam inde non doles, cogitando quicquid cor meum sibi annuntiabat; et si non plangis, de quo plangere soles? vv. 43-75 Iam erant excitati, et hora appropinquabat in qua solitum erat quod cibi nobis apportabantur, et per suum somnium quilibet dubitabat. Et ego sentii clavari inferius hostium horribilis turris; et tunc respexi sine loquela in faciem filiorum meorum. Ego certe non plangebam, ita interius induravi. Plangebant ui lacrimatus, nec respondidi ego tota illa die, et nocte se
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ex ꝑte post̾iori deuastau̾at. Et pꝰea sic ĩ¬
cepit. Tuuis ꝙ ego renoue desꝑatum do¬
lorem ꝗ cor meum p̃mit iã solũmͦ cogitã¬
do prĩ ꝙ̃ eloquar iñ. S siu̾bania debẽt
ee sem̃ ꝙ ꝓducant in famia ꝑditori q̃ rodo
loꝗ ⁊ lacrimari ĩsimulme uideb̾. Ego cẽ¬
te nescio ꝗs tu sis neq ꝑ quẽ modum huc
dio florentinus. Tu debes scire/ ex qͦ sub¬
audi es florentinꝰ ꝙ ego fui comes ygolinꝰ
⁊iste ẽ archiep̃s rogenus. Nune gͦ tibi di¬
cam qrͣ sibi talis ucinuo existo. Uerũtñ
nõ est nece tibi diçere quõ ⁊ qualit̾ ꝑ ef
fectum suaꝵ malaꝵ cogitationum ego
ꝯfidendo in eum fuerim captus ⁊ morti
postea adiudicatus. Quia ista subaudi
Et ideo illud ꝙ audire nõ potuisti hoe est
quõ mors mea fuit crudelis/ audies illa
⁊ postea scies sime iste offendit. ¶Breye
foram̃ magis leuẽ iam qñ feci malum

Expanded text:
quod ex parte posteriori devastaverat, et postea sic inquod ex parte posteriori devastaverat, et postea sic incepit: «Tu vis quod ego renovem desperatum dolorem qui cor meum premit, iam solummodo cogitando, prius quam eloquar inde. Sed si verba mea debent esse semen quod producant infamiam proditori quem rodo, loqui et lacrimari insimul me videbis. Ego certe nescio quis tu sis, neque per quem modum huc dio, florentinus. Tu debes scire – ex quo subaudi es florentinus – quod ego fui comes Ugolinus, et iste est archiepiscopus Rogerius. Nunc ergo tibi dicam quare sibi talis vicinus existo. Verum tamen non est necesse tibi dicere quomodo et qualiter, per effectum suarum malarum cogitationum, ego confidendo in eum fuerim captus et morti postea adiudicatus; quia ista – subaudEt ideo illud quod audire non potuisti, hoc est quomodo mors mea fuit crudelis, audies illam, et postea scies si me iste offendit. Breve foramen magis leve iam quando feci malum
Abbreviated transcription (Latin):
¶Nisto xxxiiͦi cantu autor tractat de dua
in precedenti cantu tractauit ⁊ de ptoloniã
q̃ post anthenoram se ꝗt̾ iminediate. Inci¬
pit aut tholomea. Ibi.
Noi passamoltre laue la gelata ⁊ c̾. ⁊ finit
Et incorpo par uiuo ancor di sopra¬
psit quõ inuenit duos peccato¬
res inquodam foramine ãche¬
nore insimul ꝯgelatos ⁊⁊ quo
unus illoꝵ alterum dentib lacerabat.
Quoꝵ ꝯditiõne ⁊ noĩa sçire uoles ait
illi qui socio inferre iniuriã uidebat᷑. S
tu ꝗ demõstras ꝑtam bestiale signũ odi¬
ui suꝑillum que manducas die mͥ cam¬
⁊ ego ꝓmitto tͥ ꝙ si sciu̾o quos estĩs ⁊ pec¬
catum illius ꝑꝑ ꝙ tu illũ corrodis ꝙ ego i¬
de uob inmundo noua portabo si illa cum
qua soquornõ siccetur. ad q̃ u̾ba ille ꝗ soci¬
um corrodebat caput eleuauit ad dantẽ
⁊ sic ip̃e dãtes cũ precedẽti ꝯtinuat istum
cantum. Os remoeut a fero pastu ille p᷑¬
cator tergendo illud ad capillos capitis

Expanded text:
isto XXXIII cantu autor tractat de duabin precedenti cantu tractavit, et de Ptolomea, que post Anthenoram sequitur immediate. Incipit autem Ptholomea ibi: Noi passam'oltre, là 've la gelata, etc. et finit ibi: et in corpo par vivo ancor di sopra. ipsit quomodo invenit duos peccatores in quodam foramine Anthenore insimul congelatos, et quomodo unus illorum alterum dentibus lacerabat. Quorum conditionem et nomina scire volens, ait illi qui socio inferre iniuriam videbatur: «O tu, qui demonstras per tam bestiale signum odium super illum quem manducas, dic mici quod si scivero qui vos estis, et peccatum illius propter quod tu illum corrodis, quod ego de vobis in mundo nova portabo, si illa cum qua loquor non siccetur». Ad que verba ille qui socium corrodebat caput elevavit ad Dantem, et sic ipse Dantes cum precedenti continuat istum cantum. Os removit a fero pastu ille peccator, tergendo illud ad capillos capitis
Abbreviated transcription (Latin):
cognitoem sensibilem hñt sunt seꝑ uege¬
tabilia. herbas ⁊ plantas. Et quia ho ht̃
cognitionem inteslectualem ꝯstituitur sr̃
ommnia alia. ⁊ sr̾ea dominium ħt iuxta
id. ut presit uolatilib celi ⁊ piscibus maͬis.
⁊ quia deus nobilis simam ht̃ ꝯditionem
suꝑ omnia exaltatur ⁊ istum ordinẽ inue¬
in sua politica ħo qui inelłu uiget n᷑alit̾
aliis dominatur. ⁊ qui defic̃ intelleetu et
preualet robore natumliter ẽ ẜuus. Et hoc
est qd dicitur in senptura diuina. Qͥ stul¬
tus est ẜuiet sapienti. S hunc ordinẽ

Expanded text:
conditionem sensibilem habent sunt semper vegeconditionem sensibilem habent sunt semper vegetabilia, herbas, et plantas. Et quia homo habet cognitionem intellectualem, constituitur super omnia alia, et super ea dominium habet iuxta id ut presit volatilibus, celi, et piscibus maris. Et quia Deus nobilissimam habet conditionem super omnia exaltatur, et istum ordinem invein sua Politica, homo qui intellectu viget naturaliter aliis dominatur, et qui deficit intellectu et prevalet robore naturaliter est servus. Et hoc est quod dicitur in Scriptura Divina: Qui stultus est, serviet sapienti. Sed h
Abbreviated transcription (Latin):
buchodonosor qui elatus insuꝑbiam ef¬
fectus ẽ diuino iudicio in parte anterio¬
n bos qui e animal mansuetum. Inꝑte
iõ homo suꝑbus nee deo obedit nee ꝯsor¬
tio humano consentit. nec roĩs regulis
acquiescit. ¶Dico pͥmo ꝙ ho suꝑbus/ deo
non obedit/ qr sicut dicitur in Iob. Amby¬
lant adu̾sus deum erec to collo. Et boeti
dicit ꝙ cum omnia uitia fugiant a deo so¬
la superbia se deo opponit. qr cuni ĩ quol
peccato sint duo.s. auersio ⁊ conu̾sio. alia
peca dicuntur ꝑ respectum ad conu̾sionem.
suꝑbia uo principaliter ꝑ au̾sionem. Et iõ
in omni peccato suꝑbia meluditur ꝑ quã
hõ adeo au̾titur. ¶ Secũdo homo suꝑbus
huco ꝯsortio nõ ꝯsentit.Uidemus eĩ ꝙ oĩa
sin quendam ordinem sunt disposita ⁊
ad inuicem ꝯsortia hñtia. S suꝑbia istũ
ordinem dissi pat. ⁊ hoc sie patet. que ẜm
conditionem res nobilitatem recipunt ⁊
locũ altiorem sortiuntur. Un aminalia q̃

Expanded text:
buchodonosor, qui elatus in superbiam efbuchodonosor, qui elatus in superbiam effectus est divino iudicio in parte anteriori bos, qui est animal mansuetum; in parideo homo superbus nec Deo obedit, nec consortio humano consentit, nec rationis regulis acquiescit. Dico primo quod homo superbus Deo non obedit, quia sicut dicitur in Iob: Ambulant adversus Deum erecto collo. Et Boetius dicit quod cum omnia vitia fugiant a Deo, sola superbia se Deo opponit, quia cum in quolibet peccato sint duo, scilicet aversio et conversio, alia peccata dicuntur per respectum ad conversionem, superbia vero principaliter per aversionem. Et ideo in omni peccato superbia includitur, per quam homo a Deo avertitur. Secundo, homo superbus humano consortio non consentit. Videm quendam ordinem sunt disposita et ad invicem consortia habentia. Sed superbia istum ordinem dissipat; et hoc sic patet, que secundum conditionem res nobilitatem recipiunt et locum altiorem sortiuntur. Unde animalia que
Abbreviated transcription (Latin):
Quintum ẽ ostensio q̃ respiẽ uanitatẽ
⁊ laudem cum potius sit uitupiũ. Opor¬
tet eͥ ouemiglorian delana non te. ⁊ u̾mẽ
de sirico. eccłici. xi. Inuestimento ne glori¬
eris unquã. Item nota ꝙ pupura san¬
guine tingit᷑. Purpura ergo utunt̃ qui
uestimenta sua multiplieant de saguiẽ
crueifixi ut clici maxime. uel de sãguiẽ
pauꝑum ut auari. raptores ⁊ huiusmoi.
Qui dam suꝑbunt de dignitate. que t̾¬
minatur indeiectione ⁊ uisitate. Ex ẽplu
de rege anthioco qui ut habet᷑ 2ͦ Machabe¬
orum.x. uidebatur sͥ pre suꝑbia imꝑare
fluctibus maris/ montes in stata appende¬
re. ⁊ tande con sumptus u̾mib ⁊ fetore
expirauit. Pessima gͥ ẽ conditio suꝑbie
que facit hominem siui status ꝓtinus obli¬
usci. Nam homines positi insublimi
in principio quidem sunt mansueti ẜ in
fine feroces. ⁊ hoc totum suꝑbia oꝑatur.
Infigura huiꝰ habemus exemplum de ya¬

Expanded text:
Quintum est ostensio, que respicit vanitatem Quintum est ostensio, que respicit vanitatem et laudem, cum potius sit vituperium. Oportet enim ovem gloriari de lana, non te, et verme de sirico; Ecclesiastici XI: In vestimento ne glorieris unquam. Item nota quod purpura sanguine tingitur. Purpura ergo utuntur qui vestimenta sua multiplicant de sanguine crucifixi, ut clerici maxime, vel de sanguine pauperum, ut avari, raptores, et huiusmodi. Quidam superbiunt de dignitate, que terminatur in deiectione et vilitate. Exemplum de rege Anthioco, qui, ut habetur 2° Machabeorum V, videbatur sibi pre superbia imperare fluctibus maris, montes in statera appendere, et tandem consumptus vermibus et fetore expiravit. Pessima igitur est conditio superbie que facit hominem sui status protinus oblivisci. Nam homines positi in sublimi in principio quidem sunt mansueti, sed in fine feroces: et hoc totum superbia operatur. In figura huius habemus exemplum de Na
Abbreviated transcription (Latin):
cum u̾ecundia ⁊ sobrietate.glosa. m̃tis.
ornantes se non intortis ernibz aut auro
aut margaritis. aut ueste pretiosa. ¶Se¬
cundũ ẽ multiplicitas. ut qñ ꝑtice pedẽt
onerate uestib ⁊ pauꝑes moriuntur fu¬
gore. Iob.xxix. Nudos dimictunt ho¬
mines indumenta tollentes quibz non
ẽ oꝑimentum in die frigoris: Ier. Alieã
mpere coniuncuntur qui ultra nẽcitatẽ
sͥ retinere ꝓbantur. Tertiũ ẽ curiositã
qñ nimis accurate sunt ⁊ si sint uiles.
Aug̃. Nemo pucet in luxu ⁊ studio ue¬
stium deesse peccatum. alioquin de asꝑi
Quartum ẽ indecentia q̃ respieit ordinẽ
⁊ statum ꝑsone. nõ enim decet elericum
uestiri ueste militari uł hystrionica. ul
m̾etrica. Deut̾.xxii. Non induet᷑ muliẽ
ueste iunlem/ nec uir uestem muliebrẽ.
Sophoñ.pͦ. Uisitabo suꝑ omnes qui ĩdu¬
ti sunt ueste ꝑegrina.i. qui noua gnͣa ue¬
stimentorum ꝑeurant ad uanã gloriam.

Expanded text:
cum verecundia et sobrietate – glosa mentis – cum verecundia et sobrietate – glosa mentis – ornantes se, non in tortis crinibus aut auro aut margaritis aut veste pretiosa. Secundum est multiplicitas, ut quando pertice pendent onerate vestibus et pauperes moriuntur frigore. Iob XXIV: Nudos dimittunt homines, indumenta tollentes quibus non est operimentum in die frigoris. Ieronimus: Alicam rapere convincuntur qui ultra necessitate sibi retinere probantur. Tertium est curiositas quando nimis accurate sunt, etiam si sint viles. Augustinus: Nemo putet in luxu et studio vestium deesse peccatum, alioquin de asperQuartum est indecentia, que respicit ordinem et statum persone: non enim decet clericum vestiri veste militari, vel hystrionica vel meretrica. Deuteronimi XXII: Non induetur mulier veste virilem, nec vir vestem muliebrem. Sophonias primo: Visitabo super omnes qui induti sunt veste peregrina, idest qui nova genera vestimentorum procurant ad vanam gloriam.
Abbreviated transcription (Latin):
ibant oculimei. ꝑtales ib̾at ⁊ cormeum.
Dauid at nͥuidisset Bersabee nudam. nec
adulteriũ cum illa ppetrasset/ nec uirum
ciꝰ morti ꝑ suas licteras destinasser ¶Qui¬
dam suꝑbiunt deueste preciosa quod est
ualdeuanum. qr uestis nõ est homun cõ¬
creata sed aliunde mutuo acquisita. Nã
ab oue hemus lanam. at̾m sinum. auẽ¬
mibus sircum ⁊ a bestiis corium: ⁊ hoc
qr nudi ingredimur in hunc mundum.
¶Danatur aũt uestis ꝓpt̾.u. q̃ arguunt᷑ ⁊
indueunt pccm in luxu uestium. ¶ Pmũ
ẽ pretiositas uł sumptuositas qñ tantũ
muno uestim̃to expenditur decuius suꝑ¬
fluo possent uiuere multi paupes. Luce
uiii. Ecce quimp̃tiosa ueste sunt indomi¬
bus regum sunt. Denimio ornatu repre¬
hendit apostolus. chi.2. Mulieres dicens
uolo uos orare iomni loco leuantes pu¬
ras manuo sine ira ⁊ disceptatõe. Siłr
⁊ mulieres in hitu ornato. glo. decenti

Expanded text:
ibant oculi mei, per tales ibat et cor meum. ibant oculi mei, per tales ibat et cor meum. David autem, nisi vidisset Bersabee nudam, nec adulterium cum illa perpetrasset, nec virum eius morti per suas licteras destinasset. Quidam superbiunt de veste pretiosa, quod est valde vanum, quia vestis non est homini concreata, sed aliunde mutuo acquisita. Nam ab ove habemus lanam, a terra linum, a vermibus siricum, et a bestiis corium; et hoc quia nudi ingredimur in hunc mundum. Damnatur autem vestis propter V, que arguuntur et inducunt peccatum in luxu vestium: Primum est pretiositas vel sumptuositas, quando tantum in uno vestimento expenditur de cuius superfluo possent vivere multi pauperes. Luce VIII: Ecce qui in pretiosa veste sunt, in domibus regum sunt. De nimio ornatu reprehendit Apostolus Timothi 2: Mulieres dicens volo vos orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione. Similiter et mulieres in habitu ornato – glosa decenti –
Abbreviated transcription (Latin):
traret. alchibiadis corpus suꝑficie pul¬
cerrimum non ne turpissimum uidere¬
tur: Et concludit. Te igitur pulcrũ ui¬
deri nontua naͣ s spectantium oculorum
reddit in firmitas. Hoc apparet in nocti¬
luca que intenebris uidetur aurca. in lu¬
ce u̾o uerinis. Ad sil̃i hominib carnalib
qr intenebris sunt pulcritudo uenerea ui¬
detur in comparabilit̾ pretiosa. S nõ cõ¬
siderant ꝙ pulcritudo uenĩs ẽ excecatõ m̃¬
tis. Exemplum de holoferne qui dum u¬
dit pulcritudinem ⁊ ornatum̃ lu dich ⁊ ma¬
xie pedum. statim m̃te captus ab ipsa
fuit capite detruncatus. Un Iudit. x. Sã¬
dalia eius .i. calciamenta lu dit rapuer̃t
dicus eͥ oculus impudici cordis ẽ nuntiu
ut dicit agustinus. Magna e eĩ uicinitãᷤ
inter oculos ⁊ cor. Dicunt eĩ naturales ꝙ
informatiõe hominis primo effigiatur
oor. postmodum oculi. Ideo augꝰ. in .uii. cõ¬
fessionum. ꝑquales inquit ymagines

Expanded text:
traret, Alchibiadis corpus superficie pultraret, Alchibiadis corpus superficie pulcerrimum nonne turpissimum videretur? Et concludit: Te igitur pulcrum videri, non tua natura, sed spectantium oculorum reddit infirmitas. Hoc apparet in noctiluca, que in tenebris videtur aurea, in luce vero vermis. Adsili hominibus carnalibus, quia in tenebris sunt, pulcritudo venerea videtur incomparabiliter pretiosa. Sed non considerant quod pulcritudo veneris est excecatio mentis. Exemplum de Holoferne, qui dum vidit pulcritudinem et ornatum Iudit et maxime pedum, statim mente captus, ab ipsa fuit capite detruncatus. Unde Iudit X: Sandalia eius, idest calciamenta, Iudit rapuerunt dicus enim oculus impudici cordis est nuntius, ut dicit Agustinus. Magna est enim vicinitas inter oculos et cor. Dicunt enim naturales quod in formatione hominis primo effigiatur cor, postmodum oculi. Ideo Augustinus, in VII Confessionum: Per quales, inquit, ymagines
Abbreviated transcription (Latin):
dientes nil respondere seirent unus pu¬
er ait ad eum. Nĩalieet uideri nõ possit
tñ ꝯsideran põt eius eẽntia ac ⁊ pulentr¬
do qr amma resoluta a corpore corpꝰ rema¬
net qi nicħ. ⁊ tota eius ꝑdicur pulentudo.
S talis pulentudo qr iñ hoĩes maniter
gloriantur uana ptinus uidieat. Un sa¬
lomon fallax gr̃a ⁊ uana ẽ puleritudo.
Uana ideo dicitur qr non diumanet. ysidꝰ
pot. Ideo comꝑatur flori ⁊ niui. ¶ Copa¬
tur enimy flori qui ad tp̃s uirescit ⁊ sta¬
timtrasit ⁊ marcescit. dein uanesat. Io
monet porta.
O formose puer nunium ne crede colori.
Asba ligustra cadunt uaccima ngͥ legũt.
¶ So comparatur niui suꝑ fimum. ꝙ dum
ix oꝑit fimum totum in detur abbum. ẜ
as sosis calorem nix li quescit ⁊ finiꝰma¬
gis putrescit.B̾. Quid est pulentudo cõ¬
poris nͥ uelam̃ turpitudinis. P̾xetiꝰ in libꝰ
de consolatione. Si linccis cculis homiẽs
uterentur ut uisus queq obstacula pene¬

Expanded text:
dientes nil respondere scirent, unus pudientes nil respondere scirent, unus puer ait ad eum: Anima, licet videri non possit, tamen considerari potest eius essentia ac eta a corpore, corpus remanet quasi nichil, et tota eius perditur pulcritudo. Sed talis pulcritudo, quia inde homines inaniter gloriantur, vana protinus iudicatur. Unde Salomon: Fallax gratia et vana est pulcritudo. Vana ideo dicitur quia non diu manet; Ysidopotest. Ideo comparatur flori et nivi. Comparatur enim primo flori, qui ad tempus virescit et statim transit et marescit, deinde vanescit. Ideo monet poeta: O formose puer, nimium ne crede colori; Alba ligustra cadunt, vaccinia nigra leguntur. Secundo comparatur nivi super fimum, quia dum nix operit fimum, totum videtur album, sed ad solis calorem nix liquescit et fimus magis putrescit. Boetius: Quid est pulcritudo corporis nisi velamen turpitudinis? Boetius in libro De Consolatione: Si linceis oculis homines uterentur, ut visus queque obstacula pene
Abbreviated transcription (Latin):
x . uide ne lum qd inte ẽ tenebre sint
ut pater in lucifero qui ꝓ luce inuenit
tenebras. S nota ꝙ ꝓpter duo spaliter
nulluo debet in scientia glari nec de i pã
ẽ ut habet᷑ in actib apłoꝵ xxui. Multe
lict̾e te faciunt insanire. ¶ Sedo qr nich̃
ꝓfecte scimus. Intlls ẽĩ humanus sie se
ħt ad manifesta nẽ sicut ad lum̃ solis o¬
cnlus noctue ut dicit pħs. Ideo bñplato a¬
iebat. Hoc solum scio ꝙ nescio. Ieronimus.
Nee ⁊ naturam unius culicis ꝑfc̃e cogno¬
scimus. Un Symonmagus quesiuit abto
petro ut in clemtis itinerario ꝯtinet᷑ q̃r̃ cu¬
lex cum sex pedibus ht̃ alas. camelus nõ
eũ quatuor non ħt. Nec ẽ nobalia rõ ni¬
si noluntas creatoris qui sicut uoluit fec.
Quidam su ꝑbiunt de puleritudine que
ẽ excellens donum. qr ꝑ pulcritudinẽ cor¬
poralem deuenimus in pulcritudinẽ spi
quidam hrcicus diceret quid ẽ aĩa. Et ar¬

Expanded text:
XI: Vide ne lumen quod in te est tenebre sint, XI: Vide ne lumen quod in te est tenebre sint, ut patet in Lucifero, qui pro luce invenit tenebras. Sed nota quod propter duo spetialiter nullus debet in scientia gloriari, nec de ipsa est, ut habetur in Actibus Apostolorum XXVI: Multe lictere te faciunt insanire. Secundo, quia nichil perfecte scimus. Intellectus enim humanus sic se habet ad manifesta nature sicut ad lumen solis oculus noctue, ut dicit Philosophus. Ideo bene Plato aiebat: Hoc solum scio, quod nescio. Ieronimus: Nec etiam naturam unius culicis perfecte cognoscimus. Unde Symon magus quesivit a beato Petro, ut In Clementis Itinerario continetur, quare culex cum sex pedibus habet alas, camelus vero cum quatuor non habet. Nec est nobis alia ratio nisi voluntas creatoris, qui sicut voluit fecit. Quidam superbiunt de pulcritudine, que est excellens donum, quia per pulcritudinem corporalem devenimus in pulcritudinem spirquidam hereticus diceret quid est anima? et au