comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qr solem & lunã uetuit ãdorari.
ad quoꝵs circuitũ uos ꝑ om̃s angu¬
los uertitis ut eos adoretis: solem
& lunã uera laude laudauit cum
eos factos a d̾o & in celesti ordine
ad ꝑagenda sua oꝑa collocatos sic̃
est ĩta narrauit. Solem in potesta¬
tẽ diei: lunã in pocestatẽ noctis. fal¬
sis aut̃ ur̃is laudib sol & luna non
gaudent. Diabolus nouit falsa lau¬
de gaudere. preuaricatx creatura.
Potestates uͦ cęloꝵ quȩ peccato non
lapse st̃. artificẽ suũ in se laudari
uolunt: quarũ illa uera laus est
qua creatori illarũ non fit inuiria.
fit aut̃ cũ dicit᷑ qd̾ partes eius sunt
aut membra eius. aut aliqͥd substan¬
tiȩ illius. Ille enĩ ꝑfectus & nullius
indigens. & nusquã deficiens. neq
discissus. neq ꝑ loca distentus. apud
se totus. incõmutabilis sibiq suffi¬
ciens. se ipso beatus. ꝓpter abundan¬
tiam bonitatis ꝑ u̾bum suũ dixit &
facta st̃. mandauit & creata sunt.

Expanded text:
quia solem et lunam uetuit adorari, quia solem et lunam uetuit adorari, ad quorum circuitum uos per omnes angulos uertitis, ut eos adoretis — solem et lunam uera laude laudauit, cum eos factos a deo et in caelesti ordine ad peragenda sua opera conlocatos, sicut est, ita narrauit: solem in potestatem diei, lunam in potestatem noctis. falsis autem uestris laudibus sol et luna non gaudent. diabolus nouit falsa laude gaudere, praeuaricatrix creatura. potestates uero caelorum, quae peccato non lapsae sunt, artificem suum in se laudari uolunt: quarum illa uera laus est. qua creatori illarum non fit iniuria. fit autem, cum dicitur, quod partes eius sunt aut membra eius aut aliquid substantiae ipsius. ille enim perfectus et nullius indigens et nusquam defluens neque discissus neque per loca distentus apud se totus incommutabilis sibique sufficiens. se ipso beatus propter abundantiam bonitatis per uerbum suum dixit et facta sunt; mandauit, et creata sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
S isti in doctrina sua habent & aꝑ¬
tam non quid̾e demonioꝵ: sed tam̃
creaturȩ culturã quã damnat apłs
dicens. et coluerunt & seruierunt
creaturȩ potius quã creatori. Pinde
isti in fantasmatib fabularũ suarũ
ẏdola & demonia nescientes colunt:
in sole aut̃ & luna nouerunt se ser¬
uire creaturȩ. Et qd̃ putant se eti¬
am creatori seruire: multũ fallunt᷑.
Phantasmati enĩ suo seruiunt᷑ crea¬
tori aut̃ nullomͦ seruiunt: qͣndo ne
gant ea d̾m creasse quȩ aꝑte apłs
ad d̾i creaturã ꝑtinere demonstrat
dicens. cũ de cibis carnibq ageret.
Om̃is creatura d̾i bona est: & nichil
abiciendu qd cũ grͣarum actione
ꝑcipitur. Uidete qͥd sit sana doctri¬
na: quã non ferentes uos ad fabu¬
las conu̾tistis. Quomͦ apłs & creatu¬
ram d̾i laudat. & ei tam̃ cultũ reli¬
gionis exhiberi uetatͣi sic & moy¬
ses qui uobis uidet᷑ nulli diuinoꝵ
ƿeꝑcisse. non ob aliud suspicor nisi

Expanded text:
sed isti in doctrina sua habent et apersed isti in doctrina sua habent et apertam non quidem daemoniorum, sed tamen creaturae culturam, quam damnat apostolus dicens: et coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori. Proinde isti in phantasmatis fabularum suarum idola et daemonia nescientes colunt; in sole autem et luna nouerunt se seruire creaturae. et quod putant se etiam creatori seruire, multum falluntur; phantasmati enim suo seruiunt, creatori autem nullo modo seruiunt, quando ea negant deum creasse, quae aperte apostolus ad dei creaturam pertinere demonstrat dicens, cum de cibis et carnibus ageret: omnis enim creatura dei bona est, et nihil abiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur. uidete, quid sit sana doctrina, quam non ferentes uos ad fabulas conuertistis. quomodo apostolus et creaturam dei laudat et ei tamen cultum religionis exhiberi uetat, sic et Moyses, qui uobis uidetur nulli diuinorum pepercisse — non ob aliud suspicor, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ non peꝑit. Ut gͦ insidias absconde¬
ret paruulis: dixit diuinoꝵ nulli peꝑ¬
cisse moysen. quo possent neq xp̃iani
aꝑto deoꝵ cultu fugere impietat᷑e isto¬
rũ nimis abhorrentẽ a religione xp̃i¬
ana. & pagani eis fauere adu̾sum nos
qui moy sen scirent contraydola & con¬
tra deos gentiũ quȩ st̃ demonia. multa
uera & digna dixisse. Qd̾̃ si istis displicet.
aꝑte se fateantur ydoloꝵ uł demoni¬
oꝵ esse cultores: qd̾ qͥdem ignorant̃ es¬
sent eo ipso solo qd̾ essent᷑ heretici. De
talib enĩ dixit apłs: qr in nouissimis
tẽpoub recedent quida a fide. inten
rũ. Qui enĩ nisi demones quib ami¬
lacĩt cicatrices ostenderit. id est non
uere passus. nec uere mortuus sit. nec
illȩ uerȩ fuerint ex ueris uulnerib
cicatrices: Quȩ st̃ euidentiores do¬
ctrinȩ mendacilo quoꝵ demonioꝵ
quã istȩ quib ꝑsuadetur filium d̾i.
id est ipsam u̾itatem esse mendac̃e:

Expanded text:
quae non peperit. ut ergo insidias tendequae non peperit. ut ergo insidias tenderet paruulis, dixit diuinorum nulli pepercisse Moysen, quo possent neque christiani aperto deorum cultu fugere inpietatem istorum nimis abhorrentem a religione christiana et pagani eis fauere aduersus nos, qui Moysen scirent contra idola et contra deos gentium, quae sunt daemonia, multa uera et digna dixisse. Quod si istis displicet, aperte se fateantur idolorum uel daemoniorum esse cultores: quod quidem ignoranter essent eo ipso solo, quod essent haeretici. de talibus enim dixit apostolus: quia in nouissimis temporibus recedent quidam a rum. qui enim nisi daemones. quibus est amilaciter cicatrices ostenderit, id est non uere passus nec uere mortuus sit nec illae uerae fuerint ex ueris uulneribus cicatrices? quae sunt euidentiores doctrinae mendaciloquorum daemoniorum quam istae,, quibus persuadetur filium dei, id est ipsam ueritatem esse mendacem?
Abbreviated transcription (Latin):
Dixit enĩ & abiit nichil sacegit ꝓbare:
nichil curauit ostendere. Nos aut̃ sci¬
mus moysen om̃ia uere diuina pie lau¬
dasse: & ꝓ sui tẽporis congruentia suȩ¬
q dispensationis gr̃a iuste humana
reyisse. Exigant isti ut hoc doceam.
cũ & ipsi docere conati fuerint qd̾
faustus obicit: caute quide ut erat
acutus. sed ob hoc incautus qr suo acu¬
mine se ꝑimebat. Felix enĩ cor acutũ
ad u̾itatem: infelix. contra u̾itatem:
non dixit. hoĩum nulli um quã deoꝵ¬
q peꝑcerit. sed humanoꝵ inqͥt et
diuinoꝵ. Si enĩ diceret eũ d̾o non pe¬
ꝑcisse. facile conuinceret᷑ falsȩ crimi¬
nationis: cũ moyses inueniretur ubiq
honorare ac predicare d̾m uerũ qui
fecit cęlũ & terr̃ã. Si aut̃ diceret nul¬
li deoꝵ peꝑcisse: ꝓderet se xꝑianis illos
deos colere a quib adorandis moyses
ꝓhibet: atq ita sub alas catholicȩ ma¬
tris pullis fugientib non congregaret

Expanded text:
dixit enim et abiit: nihil sategit probare, . dixit enim et abiit: nihil sategit probare, . nihil curauit ostendere. nos autem scimus Moysen omnia uere diuina pie laudasse et pro sui temporis congruentia suaeque dispensationis gratia iuste humana rexisse. exigant isti, ut hoc doceam, cum et ipsi docere conati fuerint, quod Faustus obicit, caute quidem, ut erat acutus, sed hoc incautus, quia suo acumine se perimebat. felix enim cor acutum ad ueritatem, infelix contra ueritatem. non dixit "hominum nulli umquam deorumque pepercerit." sed "humanorum," inquit, "et diuinorum." si enim diceret eum deo non pepercisse, facile conuinceretur falsae criminationis, cum Moyses inueniretur ubique honorare ac praedicare deum uerum, qui fecit caelum et terram. si autem diceret nulli deorum pepercisse, proderet se christianis illos deos colere, a quibus adorandis Moyses prohibet, atque ita sub alas catholicae matris pullis fugientibus non congregaret,
Abbreviated transcription (Latin):
iecit. Quã uerã mort̾e nolunt isti con¬
spicere. & id̾o non sanant᷑ a ueneno
serpentis: sicut in heremo quicumq
illam attenderent sanabant᷑. Itaq fa¬
temur ab imꝑitis dici aliud esse affigi
ligno: aliud in ligno pendere. Sic enĩ
quid̾a putant soluenda esse istã que¬
stionẽ. ut iud̾a dicant a moyse male¬
dictũ qui laqueo se suspendit: quasi
pͥmo nouerint utrũ ex ligno an ex la
pide se ille suspenderit.S uerũ est qd̾
& faustus cõmemorauit apłm non si¬
nere aliud intelligere quã de xp̃o esse
predictũ: sed talis imꝑitia non nulloꝵ
catholicoꝵ. uenatio manicheoꝵ est.
Tales enĩ solent insectari: tales in suis
fallaciis irretire. Tales in eos cecidera¬
mus. tales in heseramus: tales non ui
rib nr̃is. sed d̾i miscd̾ia ẽruti sumus.
Quȩ aut̃ diuina moyses lacessiuit sicut
faustus criminat᷑ dicens: qd̾ humano¬
rũ nulli umquã diuinoꝵq peꝑcerit:

Expanded text:
iecit. quam ueram mortem nolunt isti coniecit. quam ueram mortem nolunt isti conspicere et ideo non sanantur a ueneno serpentis, sicut in heremo quicumque illam adtenderent sanabantur.  Itaque fatemur ab inperitis dici aliud esse adfigi ligno. aliud in ligno pendere. sic enim quidam putant soluendam esse istam quaestionem, ut ludam dicant a Moyse maledictum, qui laqueo se suspendit. quasi primum nouerint, utrum epide se ille suspenderit. Sed verum est quod et Faustus commemoravit Aposlum non sinere aliud intelligere quam de Christo esse topraedictum: sed talis imperitia nonnullorum catholicorum venatio Manichaeorum est. Tales enim 53 solent insectari, tales suis fallaciis irretire, tales in eos cecideramus, tales hribus nostris, sed dei misericordia eruti sumus. Quae autem diuina Moyses lacessiuit, sicut Faustus criminatur dicens, quod humanorum nulli umquam diuinorumque pepercerit?
Abbreviated transcription (Latin):
bis quẽ confiteris mortuũ esse ꝓ
nobis: nec aliud significare uoluis¬
se significare moy sen cũ diceret
maledictus om̃is qui in ligno pe¬
penderit. nisi mortalis om̃is & mo¬
riens om̃is qui in ligno pependerit.
Poterat enĩ dicere maledictus om̃is
mortalis: ãut maledictus om̃is mo¬
riens. S hoc est qd̾ asserit ꝓphecia.
qr sciebat xp̃i mort̾e in cruce pen¬
surã: & futuros hereticos qui dice¬
rent. Sependit quid̾e in ligno:
sed specie quad̾a non ut uere more¬
retur. Clamando gͦ maledictus om¬
aliud clamauit nisi qr uere mortuus¬
est. sciens mortẽ hõis peccatoris quã
sine peccato ipse suscepit. de illo
maledicto uenientẽ qͦ dictũ est. si
tetigeritis morte moriemini. Ad
hoc ꝑtinet & serpens ille in ligno
suspensus. quo significaret᷑ non falsam
mort̾ẽ xp̃m finxisse: sed illam uer̃ã in
ligno passionis suȩ suspendisse. in quã
serpens ille hoĩem male suadendo de¬

Expanded text:
bis, quem confiteris mortuum esse pro bis, quem confiteris mortuum esse pro nobis, nec aliud significare uoluisse Moysen, cum diceret: maledictus omnis, qui in ligno pependerit, nisi "mortalis omnis et moriens omnis, qui in ligno pependerit." poterat enim dicere "maledictus omnis qui mortalis, " aut "maledictus omnis moriens;" sed hoc est quod adserit propheta, quia sciebat Christi mortem in cruce pensuram et futuros haereticos, qui dicerent: "pependit quidem in ligno, sed specie quadam. non ut uere moreretur." clamando ergo maledictus aliud clamauit, nisi quia uere mortuus, sciens mortem hominis peccatoris, quam sine peccato ipse suscepit, de illo maledicto uenientem. quo dictum est: si tetigeritis. morte moriemini. ad hoc pertinet et serpens ille in ligno suspensus, quo significaretur non falsam mortem Christum finxisse. sed illam ueram in ligno passionis suae suspendisse. in quam serpens ille hominem male suadendo de
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinere diceret᷑: si a maledicto qd̾
morti coniunctũ est insipienti ho¬
norificentia separaret᷑. Qui aut̃ ex
u̾itate euangłica fidelis est. intesli¬
git tam nonꝰ esse contumeliã xp̃i ex
ore moysi. cũ eum dixit maledictũ
non ex diuinitate maiestatis suȩ.
sed ex conditione penȩ nr̃e ex qua
in ligno suspensus est: quã non est
laus xp̃i ex ore manicheoꝵ cũ eũ
negant carnẽ habuisse mortalem
in qua uera mortẽ pateret᷑: qr ex illo
ꝓpħico maledicto laus intelligit᷑ hu¬
militatis: ex isto heretico quasi hono
re obicit᷑ crimen falsitatis. Si gͦ ne¬
gas maledictũ. nega mortuũ: si ne¬
gas mortuũ. non iam contra moysen
sed contra apłos dimicas. Si aut̃ confite¬
ris mortuũ: confitere suscepisse pęnã
crede uenientẽ. aut exmaledictione.
Si ex benedictione uenit pena peccati:
opta esse semꝑ in pęna peccati. Si
aut̃ inde optas liberari: crede ꝑ di¬
ti ex maledictione uenisse. Confi¬
tere gͦ maledictũ suscepisse ꝓ no¬

Expanded text:
pertinere diceretur, si a maledicto quod morti conjunctum est, insipienti honorificentia separaretur. Qui autem ex veritate evangelica fidelis est, intelligat tamen non esse contumeliam Christi ex ore Moysi, cum eum dixit maledictum, non ex divinitate majestatis suae, sed ex conditione poenae nostrae, ex qua in ligno suspensus est; quia non est laus Christi ex ore Manichaeorum, cum eum negant carnem habuisse mortalem, in qua veram mortem pateretur: quia ex illo prophetico maledicto laus intelligitur humilitatis, ex isto haeretico quasi honore crimen objicitur falsitatis. Si ergo negas maledictum, negas mortuum: si negas mortuum, non jam contra Moysen, sed contra Apostolum dimicas. Si autem confiteris mortuum, confitere suscepisse poenam crede venientem, aut ex maledictione: si ex benedictione venit poena peccati, opta esse semper in poena peccati; si autem optas inde liberari, crede per dix maledictione venisse. Confitere ergo maledictum suscepisse pro no
Abbreviated transcription (Latin):
eius ipsum graue cor fuit: cũ eis dice¬
bat. Tanto tẽpore uobiscũ sum. et
non cognouistis me: Qͥd est enĩ aliud¬
tanto tẽpore uobiscũ sũ. nͥ qd̾ hic dicit᷑. &
homo est : Qͥd est aut̃ aliud & ñ cognoustis

Expanded text:
eius ipsum graue cor fuit, cum eis diceeius ipsum graue cor fuit, cum eis dicebat; tanto tempore uobiscum sum et non cognouistis me? quid est enim "tanto tempore uobiscum sum" nisi quod hic dicitur: et homo est? quid est autem aliud
Abbreviated transcription (Latin):
locutũ fuisse. qr nos scd̃m apłicam doc¬
mus. ut in eo spes securissime ponat᷑.
sed etiã mediatorem d̾i & hõium hoĩem
iũm. istũ aut̃ d̾m cantũ dixisse. de na¬
tura uͦ humana nullam fecisse mentio¬
nẽ: ibid̾e eiusd̃e ꝓphe uocẽ audiret se ad¬
monentis & corrigentis. Graue cor ꝑ om¬
nia: & homo est & qͥs agnoscit eũ: Id̾o
quippe homo ut graues corde ꝑ formam
serui ex fide sanarent᷑: & eũ agnosce¬
rent d̾m qui ꝓꝑter eos factus est homo.
ne in hoĩe spes eoꝵ esset. sed in hoĩe deo.
Ettam̃ graue cor ꝑ om̃ia. Et homo est
form̃a serui accipiens: & qͥs agnoscit
eum: Qͥa cũ in forma di esset non ra¬
pinã arbitratus est esse ȩqualis d̾o.
Et homo est. qr u̾bum caro factũ est &
habitauit in nobis: & qͥs agnoscit eũ:
Qͥa in pͥncipio erat u̾bum. & u̾bũ erat
apud d̾m: & d̾s erat u̾bum. Et uere
graue cor ꝑ om̃ia. Nam & in discipłis

Expanded text:
locutum fuisse: quia nos secundum apostolicam doclocutum fuisse: quia nos secundum apostolicam docmus, ut in eo spes securissime ponatur, sed etiam Mediatorem Dei et hominum hominem Jesum ; istum autem Deum tantum dixisse, de natura vero humana nullam fecisse mentionem: ibidem ejusdem prophetae vocem audiret se admonentis et corrigentis, Grave cor per omnia, et homo est, et quis agnoscet eum ? Ideo quippe homo, ut graves corde per formam servi ex fide sanarentur, et eum agnoscerent Deum, qui propter eos factus est homo, ne in homine spes eorum esset, sed in homine Deo. Et tamen, grave cor per omnia, et homo est: formam servi accipiens. Et quis agnoscit eum? qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo . Et homo est: quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Et quis agnoscet eum? quia in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. et uere graue cor per omnia; nam et in discipulis
Abbreviated transcription (Latin):
confidit in dño & erit dñs spes eius.
eritq sicut lignũ fructiferũ secus
aquã & in humore mittit radices su¬
as & non timebit cũ uenerit estus: &
erunt in eo ꝓpagines nemorosȩ. in an
no siccitatis non timebit. & non de¬
ficiet faciendo fructũ. Hic certe ᷤᷤ male¬
dictũ diceret eũ qui spem ponit in ho¬
mine. eamq maledictionẽ ꝓꝓpħicis si¬
militudinib explicaret. & benedictũ
qui in dño confideret. eamq benedi¬
tereret: turbaret᷑ fortasse ille quomͦ
ei ne spem suã in hoĩe poneret d̃m xꝑm
annuntiaremus. & rursus eũ non ex
ꝓpria natura. sed ex nr̃a mortalitate
suscepta hosem diceremus. Sic enim
quidam d̾m credendo xp̃m & hoĩem
negando errauerunt: & rursus qui¬
d̾a hoĩem putando & d̾m negando aut
contempsert̃. aut in hoĩe spem suam
ponentes in illud maledictũ incide¬
runt. Hic gͦ iste gentilis si turbaret᷑¬
& diceret contrã fide nr̃am istũ ꝓpham

Expanded text:
confidit in domino, et erit dominus spes eius, confidit in domino, et erit dominus spes eius, eritque tamquam lignum fructiferum secus aquam, et in humore mittet radices suas; non timebit cum uenerit aestus. et erunt in eo propagines nemorosno siccitatis non timebit, et non deficiet faciendo fructum. Hic certe cum maledictum diceret eum qui spem ponit in homine, eamque maledictionem propheticis similitudinibus explicaret; et benedictum qui in Domino confideret, eamque beneditexeret; turbaretur fortasse ille, quomodo ei, ne spem suam in hominem poneret, Deum Christum annuntiaremus, et rursum eum non ex propria natura, sed ex nostra mortalitate suscepta hominem diceremus. Sic enim quidam Deum credendo Christum, et hominem negando erraverunt: et rursus quidam hominem putando, et Deum negando, aut contempserunt, aut in homine spem suam ponentes, in illud maledictum inciderunt. Hic ergo iste gentilis si turbaretur, diceret contra fidem nostram istum prophetam
Abbreviated transcription (Latin):
dicent. quã falsa possedert̃ patres
nr̃i simulachra. & non est in illis uti¬
litas. si faciet homo deos & ipsi ñ sunf
dii: ꝓꝓt̾ea ecce ego ostend̾a illis in tẽpore
tem meam. qm̃ ego dñs. l hȩc au¬
diens de scͥptura ꝓpħetica & cernens
in uniu̾sa terra: quid dicã quẽ ad mo¬
du moueret᷑ ad fid̾e. qͣndo & hoc reb
ipsis ꝓbamus cũ ꝑ ꝓpħiam ante ħ¬
tempora conscͥptam. & his tẽporib
impletã. corda fideliũ sic firmari cog¬
noscimus : Iam uͦ ne hoĩem sic̃ magͦ¬
ni quid̾a hõies fuerunt xp̃m putaret:
idem ꝓpħa hoc illi de cogitatione excu¬
teret. Ibi enĩ sequit᷑ & dicit. Maledie¬
tus homo qui spem habet in hõie &
firmat carnẽ brachii sui. & a dño
discedit cor eius. & erit sicut tamarix
quȩ in deserto est. non uidebit cũ ue¬
nient bona. & habitabit inter iniquos
in terra deserta in terra salsa quȩ non
inhabitatur: & benedictus homo qui

Expanded text:
dicent: quam falsa possederunt patres dicent: quam falsa possederunt patres nostri simulacra, et non est in eis utilitas! sic faciet homo deus et ipsi non sunt dii. propterea ecce ego ostendam illis in tempore tem meam, quoniam ego dominus. haec audiens de scriptura prophetica et cernens in uniuersa terra quid dicam, quemadmodum moueretur ad fidem, quando et hoc rebus ipsis probamus, cum per prophetiam ante tempora conscriptam et his temporibus inpletam corda fidelium sic firmari cognoscimus ? Iam uero ne hominem, sicut magni quidam homines fuerunt, Christum putaret, idem propheta hoc illi de cogitatione excuteret. ibi enim sequitur et dicit: maledictus homo, qui spem habet in homine et firmat carnem brachii sui et a domino discedit cor eius: et erit sicut tamarix, quae in deserto est; non uidebit, cum uenient bona, et habitabit inter iniquos in terra deserta, in terra salsa, quae non inhabitabitur et: benedictus homo, qui
Abbreviated transcription (Latin):
uient ei : totũq psalmũ ipsũ qui fi¬
gurate tãquã in salomonẽ dicit᷑. si le¬
gere uellet inueniret xp̃m uere re¬
gem pacificũ. hoc enĩ nomen salomo¬
nis int̃pretatur. in quo cognosceret
cõpleta om̃ia quȩ ibi dicunt᷑ longe
remotissima ab illo homine salomo
unctione declarat᷑. idemq xꝑc d̾s
sinuat᷑. si considerare uellet. quȩ ibi
de xꝑo. quȩ de ipsa eccłia dicta sint:
ibi quid̾e predicta legeret. in orbe aut̃
terrarũ impleta conspiceret. Hide¬
ret quoq ipsa simulachra gentiũ ꝑ
xp̃i nomen sic ꝑire de orbe terrarum.
idq ipsũ a ꝓpħis p̃dictum esse disceret:
audiret ieremiã dicent̾ẽ. sic dicetis illis.
dii qui cę̧lũ & terrã non fecerunt ꝑe¬
ant de terra. & de sub cȩlo. Item alio
loco cũ eund̾e ꝓpħam dicentẽ audiret.
dñe fortitudo mea & adiutoriũ meũ
& refugiũ meũ in die maloꝵ: ad te
gentes uenient ab extremo terrȩ &

Expanded text:
uient ei totumque psalmum ipsum, qui fiuient ei totumque psalmum ipsum, qui figurate tamquam in Salomonem dicitur, si legere uellet, inueniret Christum uere regem pacificum — hoc enim Salomonis nomen interpretatur ■— in quo cognosceret conpleta omnia, quae ibi dicuntur, longe remotissima ab illo homine Salomonunctione declaratur idemque Christusinuatur, si considerare uellet, quae ibi de Christo, quae de ipsa ecclesia dicta sunt, quae ibi quidem praedicta legeret, in orbe autem terrarum inpleta conspiceret, uideret quoque ipsa simulacra gentium per Christi nomen sic perire de orbe terrarum idque ipsum a prophetis praedictum esse disceret, audiret Hieremiam dicentem: sic dicetis illis: dii, qui caelum et terram non fecerunt, pereant a terra et de sub caelo. item alio loco cum eundem prophetam dicentem audiret: domine, fortitudo mea et adiutorium meum et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et
Abbreviated transcription (Latin):
cente. ut qͥd fremuerunt gentes & po¬
puli meditati st̃ inania. astiterunt
reges terrȩ & pͥncipes conuenerunt
in unũ adu̾sus dñm & adu̾sus yꝑm¬
eius. quȩ non de ipso dauid fuisse di¬
cta in eode ipso psalmo facile appa¬
ret. ibi enĩ dicit᷑ etiã illud. qd̾ hoĩes
quamlibet ꝑtinacissimos ipsa rerũ
manifestatione confundit. dñs dixit
ad me filius meus estu ego hodie ge¬
nui te. postula a me & dabo tibi gen
tes hereditatẽ tuã & possessionẽ tu¬
am terminos terrȩ. qd̾ genti iudeoꝵ
in qua regnauit dauid non esse con¬
cessum. xꝑi aut̃ nomine longe lateq
om̃s gentes occupante nemo dubi¬
tat esse cõpletum. credo moueret᷑.
cũ hinc & alia multa ex ꝓpħis audi¬
ret quȩ nunc ꝑsequi longũ est. ui¬
deret etiã ipsos reges terrȩ xp̃i im¬
ꝑio iam salubrit̾ subiuigatos. om̃sq
gentes eide seriuentes.⁊ & legeretur
ei de psalmo  ante p̃dictum. adora

Expanded text:
cente: utquid fremuerunt gentes et pocente: utquid fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania? astiterunt reges terrae et principes conuenerunt in unum adueius quae non de ipso Dauid fuisse dicta in eodem ipso psalmo facile adparet; ibi enim dicitur etiam illud, quod homines quamlibet pertinacissimos ipsa rerum manifestatione confundit: dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te; postula ates hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae: quod genti Iudaeorum, in qua regnauit Dauid, non esse concessum, Christi autem nomine longe lateque omnes gentes occupante nemo dubitat esse conpletum — credo, moueretur, cum hinc et alia multa ex prophetis audiret, quae nunc persequi longum est. uideret etiam ipsos reges terrae Christi imperio iam salubriter subiugatos omnesque gentes eidem seruientes et legeretur ei de psalmo tanto ante praedictum: adorab
Abbreviated transcription (Latin):
de cauernosis latebris ꝓcedente. sed
quad̾a gente & quod̾a regno ad hoc
ꝓpagato & instituto. ubi de illo cun¬
cta figuris prenotarent᷑ quȩ nunc
expressa reb agnoscerent᷑: & ibi ꝑ
ꝓpħ̾as predicta scriberent᷑ quȩ nũnc
ꝑ apłos predicata p̃sentarentur. Aꝓ¬
inde constituite uobis aliquẽ cathe¬
cizandu gentilem in quo faustus
defecisse nos risit:ubi non ridendus
sed plangendus ipse defecit. Si enim
dixerimus homini gentili crede ypo
plataq auctoritate ꝓpħarum eis se
non credere dixerit qd̃ illi hebrei sint.
ipse paganus: ostendimus fid̾e ꝓpħarũ
ex his quȩ uentura cecinerunt. & ue¬
nisse cernunt᷑. Credo enĩ qd̾ eũ non la¬
teret. qͣntas a regib huius seculi ꝑsecu¬
tiones pͥus ꝑtulerit xp̃iana religio:
aut si lateret. ꝑ ipsam hystoriã genti¬
um & imꝑiales leges licteris memore¬
q mandatas ei facile ꝓbaret᷑. Qd̃ tͣan¬
toante predictũ ex ꝓpħa cognosceret di¬

Expanded text:
de cauernosis latebris procedentem, sed de cauernosis latebris procedentem, sed quadam gente et quodam regno ad hoc propagato et instituto. ut ibi de illo cuncta figuris praenotarentur, quae nunc expressa rebus agnoscerentur, et ibi per prophetas praedicta scriberentur, quae nunc per apostolos praedicata praestarentur ? Proinde constituite nobis aliquem catechizandum gentilem. in quo Faustus defecisse nos risit, ubi non ridendus, sed plangendus ipse defecit. si enim dixerimus homini gentili: crede Chrprolataque auctoritate prophetarum eis se non credere dixerit, quod illi Hebraei sint, ipse paganus: ostendimus fidem prophetarum ex his, quae uentura cecinerunt et uenisse cernuntur. credo enim, quod eum non lateret, quantas a regibus huius saeculi persecutiones prius pertulerit christiana religio; aut si lateret, per ipsam historiam gentium et imperiales leges litteris . memoriaeque mandatas ei facile probaretur. quod cum tanto ante praedictum ex propheta cognosceret di
Abbreviated transcription (Latin):
si cũ ea pugnare uoluisset. et de medio
eius quomͦ est incorruptibilis & inconta¬
minabilis d̾s cuius membra in pomis
& olerib manducando & digerendo con¬
teritis ut purgetis. et de fine eius.
qͥd fecit anima misera ut in globo te¬
nebrarũ ꝑpetuo uinculo puniat᷑. quȩ
non suo uitio sed alieno maculata. d̾o
suo deficiente mundari non potuit
quo mittente polluta est: hesitanti¬
b uobis & qͥd respondeatis non inueni¬
entib. conspiciunt᷑ tam multi & tam
grandes & tam pretiosi codices ur̃i. et
multũ dolent᷑ labores antiquariorum
& saccelli miseroꝵ. & panis deceptoꝵ.
Si gͦ nec scripturarũ air toritatis anti¬
quitas. nec miraculoꝵ pocestas. nec
moꝵs sanitas. nec rationis u̾itas uos as¬
serit: abite confusi & redite confessi ip¬
sum esse xp̃m om̃ium in se credentium
saluatorem. cuius nomen & cuius ȩc¬
clesiã ita exhibent p̃sentia tẽpora sic̃
pret̾ita nuntiaruntꝰ. ñ ꝑ quẽ libet

Expanded text:
si cum ea pugnare noluisset ? et de medio si cum ea pugnare noluisset ? et de medio eius: quomodo est incorruptibilis et incontaminabilis deus, cuius membra in pomis et oleribus manducando et digerendo conteritis. ut purgetis? et de fine eius: quid fecit anima misera, ut in globo tenebrarum perpetuo uinculo puniatur. quae non suo uitio, sed alieno maculata deo suo deficiente mundari non potuit, quo mittente polluta est? haesitantibus uobis et quid respondeatis non inuenientibus conspiciuntur tam multi et tam grandes et tam pretiosi codices uestri et multum dolentur labores antiquariorum et saccelli miserorum et panis deceptorum. si ergo nec scripturarum auctoritatis antiquitas nec miraculorum potestas nec morum sanitas nec rationis ueritas uos adserit. abite confusi et redite confessi ipsum esse Christum omnium in se credentium saluatorem: cuius nomen et cuius ecclesiam ita exhibent praesentia tempora, sicut praeterita nuntiarunt. non per quemlibet
Abbreviated transcription (Latin):
tasq respuitis : miracula non facitis :
quȩ si faceretis. etiã ipsa in uobis caue¬
remus prestruente nos dño & dicente.
ut fallant si fieri potest etiã electos.
ecce p̃dixi uobis. Isq adeo nichilcre¬
di uoluit adu̾sus confirmata scͥptu¬
rarũ auctoritate que fid̾e suã reb
ipsis ꝓbat: quȩ ꝑ tempoꝵ successio¬
nes hec impleri & effici ostendit quȩ
antequã fierent p̃nuntiauit. Restat
ut rationẽ uos exhibere dicatis. tam
certã & inuictã ut ꝑ se ipsa declara¬
ta u̾itate nullam testis auctoritat᷑e.
nullam miraculi u̾itatem requirat.
Qͥd dicitis: Qͥd ꝓfertis: Quã tationẽ.
quã u̾itatem: Fabula illa est longa
& uana. puerile ludibriũ. & mulie¬
bre auocamentũ. & angulare delira¬
mentũ. continens initiũ truncum.
mediũ putridu. & fiñe ruinosum.
Cum enĩ uobis ex eius initio dictũ fu¬
erit. immortali. inuisibili. incorrup¬
tibili d̾o qͥd factura erat gens tenebrarũ

Expanded text:
tasque respuitis, miracula non facitis: tasque respuitis, miracula non facitis: quae si faceretis. etiam ipsa in uobis caueremus praeinstruente nos domino et dicente: ut fallant, si fieri potest, etiam electos; ecce praedixi uobis. usque adeo nihil credi uoluit aduersus confirmatam scripturarum auctoritatem, quae fidem suam rebus ipsis probat, quae per temporum successiones haec inpleri et effici ostendit, quae tanto antequam fierent, praenuntiauit. Restat, ut rationem uos exhibere dicatis, tam certam et inuictam, ut per se ipsam declarata ueritate nullam testis auctoritatem, nullam miraculi ueritatem requirat. quid dicitis ? quid profertis? quam rationem, quam ueritatem? fabula illa est longa et uana, puerile ludibrium et muliebre auocamentum et aniculare deliramentum continens initium truncum et medium putridum et finem ruinosum. cum enim uobis ex eius initio dictum fuerit: inmortali, inuisibili, incorruptibili deo quid factura erat gens tenebrarum,
Abbreviated transcription (Latin):
uos pessimos iactat: & xp̃m ex semi¬
ne dauid contra uos predicare non
cessat. Noc̃ẽ patris de cȩlo non audi¬
stis: oꝑa xp̃i quib de se ipso testifi¬
cabatur non uidistis codices in qͥb
hȩc scͥpta st̃. ut specie xp̃iana falla¬
tis uelut accipitis: ne tam̃ contra
uos legant᷑ infalsatos dicitis. ꝓfer¬
tis inde xp̃m dicent̾e. si mͥ non cre¬
ditis oꝑib credite. et. ego sum qui
testimoniũ ꝑhibeo de me. & testi¬
moniũ ꝑhibet de me qui misit me pa¬
terꝰ & non uultis contra uos inde ꝓfer¬
ri. scrutamini scͥpturas in quib uos
putatis uita eternã habere. ipse testi¬
moniũ ꝑhibent de me. &. si credidere¬
tis moysi crederetis & michi. de me
enĩ ille scͥpsit᷑: et. habent illi moysen
& ꝓpħas audiant eos: &. si moysen et
ꝓpħas non audiunt. nec siquis a mortu¬
is resurrexerit credent ei. Unde huc
ex istis. unde confiditis: Scripturas
tanta auctoritate firmatas cõmenda¬

Expanded text:
uos pessimos iactat et Christum ex semiuos pessimos iactat et Christum ex semine Dauid contra uos praedicare non cessat. uocem patris de caelo non audistis, opera Christi, quibus de se ipso testificabatur, non uidistis; codices, in quibus haec scripta sunt, ut specie christiana fallatis, uelut accipitis; ne tamen contra uos legantur, infalsatos dicitis. profertis inde Christum dicentem: si mihi non creditis, operibus credite, et: ego sum, qui testimonium perhibeo de me, et testimonium perhibet de me, qui me misit pater, et non uultis contra uos inde proferri: scrutamini scripturas, in quibus putatis uos uitam aeternam habere, ipsae testimonium perhibent de me, et: si crederetis Moysi. crederetis et mihi; de me enim ille scripsit, et: habent ibi Moysen et proph etas, audiant eos, et: si Moysen et prophetas non audiunt, nec si quis a mortuis resurrexerit, credent ei! unde huc existis? unde confiditis? scripturas tanta auctoritate firmatas commenda
Abbreviated transcription (Latin):
traria est: gͦ si de xp̃o famȩ credidi¬
stis. uidete utrũ idonea testis sit. dili.¬
gent̃ considerate quo uos precipite¬
tis. Mala enĩ multa fama de uobis
disseminat: cui crediñ uultis. Quȩ gͥ
ratio est hanc de xp̃o uelle ueracẽ:
quã de uobis uultis esse mendace:
Qͥd qd̾ etiã fame xp̃i contradicitis:
Ca quippe clarior. ea p̃pollentior
aures & mentes & luiguas om̃ium
gentiũ tenet. quȩ xp̃o ex semine
dauid scd̾m scͥpturas hebreas disse¬
minato.implet qd̾ ibi scriptũ est
ꝓmissum abtahȩ & ysaac & iacob
in semine tuo benedicent᷑ om̃s gen¬
tes. Qͥd gͦ respondetis. curnam de
xħ̃o credideritis. quib testes alieni¬
genȩ non placent: Nr̃oꝵ porro li¬
broꝵs au. toritas tot gentiũ consen
ur̃oꝵ autẽ nulla est. qr & a tam
eoꝵ doctrinã fit: nisi & ipsi tãquã
imitatores d̾i sui xp̃iq sus m̃daces ha¬
beant᷑. fama uͦ etiã ipsa consulta &

Expanded text:
traria est - ergo si de Christo famae crediditraria est - ergo si de Christo famae credidistis, uidete utrum idonea testis sit, diligenter considerate. quo uos praecipitetis. mala enim multa de uobis fama disseminat, cui credi non uultis. quae igitur ratio est hanc de Christo uelle ueracem. quam de uobis uultis esse mendacem? quid? quod etiam famae Christi contradicitis. ea quippe clarior, ea praepollentior, aures et mentes et linguas omnium gentium tenet, quae Christo ex semine Dauid secundum scripturas Hebraeas disseminato inplet, quod ibi scriptum est promissum Abrahae et Isaac et Iacob. in semine tuo benedicentur omnes gentes. quid ergo respondetis, cuinam de Christo credideritis, quibus testes alienigenae non placent? nostrorum porro librorum auctoritas tot gentium consensuestrorum autem nulla est, quia et a tam  doctrinam fit, nisi et ipsi tamquam imitatores dei et Christi sui mendaces habeantur. fama uero etiam ipsa consulta et
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓposuit: qui neq ipsis neq illi crede¬
uocabit: Non opinor hõies ꝓducet:
sed libros aꝑiet. quos non ꝓ se sed
contra se aꝑtos reꝑiet. Ibi enĩ xꝑm
natũ ex maria uirgine: ibi filium
ði factũ ex semine dauid scd̾m car.¬
nẽ legimus & docemus. Qd̾ si eos
infalsatos dixerit: ipse testiũ suoꝵ
fid̾e oppugnabit. Si aut̃ alios quos
quomͦ eis ipse auctoritat̃e d̾abit quã
ꝑ eccłias xp̃i ab ipsis apłis constitutas
non accepit. ut inde ad posteros fir¬
mata cõmendatione transcurreret :
Quomͦ ille cui non credo ꝓfert mͥ scͥptu¬
ras quib de illo cred̾a: & eis ipse cõna¬
tur dare auctoritate cuiego ipse non
cred̾a: Si aut̃ famȩ de x̃ꝑo credidi¬
stis. hoc enĩ & faustus magnis angu¬
stiis coartatus transeunt᷑ attigit᷑. ne
scilicet aut eos libros ꝓferre cogere¬
tur quoꝵ auctoritas nulla est.aut
ad eos ligaret᷑ quoꝵ auctoritas ei con¬

Expanded text:
proposuit, qui neque ipsis neque illi credeproposuit, qui neque ipsis neque illi credeuocabit? non, opinor, homines producet. sed libros aperiet: quos non pro se. sed contra se apertos reperiet. ibi enim Christum natum ex Maria uirgine. ibi filium dei factum ex semine Dauid secundum carnem legimus et docemus. quod si eos infalsatos dixerit, ipse testium suorum fidem obpugnabit; si autem alios, quos quomodo eis ipse auctoritatem dabit, quam per ecclesias Christi ab ipsis apostolis constitutas non accepit. ut inde ad posteros firmata commendatione transcurreret ? quomodo ille, cui non credo, profert mihi scripturas. quibus de illo credam. et eis ipse conatur dare auctoritatem, cum ego ipsi non credam? Si autem famae de Christo credidistis — hoc enim et Faustus magnis angustiis coartatus transeunter adtigit, ne scilicet aut eos libros proferre cogeretur, quorum auctoritas nulla est, aut ad eos ligaretur, quorum auctoritas ei con
Abbreviated transcription (Latin):
deret᷑ de xꝑo cuius eũ esse dicerent filiũ.
Qui cũ respondissent dauid. ne hoc solũ
ut dixi putaret᷑. & non respicerent ad
eminanuel qd̃ est int̃pretatũ nobiscũ
d̃s: & quomͦ inquit ipse dauid in sp̃u
dicit eũ dñm dicens. dixit dñs dñomeo
sede ad dexterã meã donec ponã om̃s
inimicos tuos sub pedib tuis : Ecce
tiã ur̃am unde nomen xp̃i didice
eius
se dicit impudentissima fal¬
lacia. Nam constat non solum
post tertullianũ. uerũ etiam
post ciprianum hanc heresim exortã.
Om̃s tam̃ eius epłȩ ita exordiunt᷑. Ma
quare credidistis : Quẽ nam testem
iudeoꝵ in sacerdotib & regib insti¬
tutũ: ut non solum ille aut᷑ ille ho
iste inuasit cur usur pauitꝰ qui ꝓpħis
hebreis uos uetat credere. ut uos fal¬
si xp̃i fallaces discipulos falsus & fal¬
lax apłs faciat: Postremo ne dicere¬
tur ei mentiris: ꝓtulerit uobis aliqͦs
faustus catheciz andu sub eyemplo

Expanded text:
deretur de'" Christo. cuius eum esse dicerent filium. deretur de'" Christo. cuius eum esse dicerent filium. qui cum respondissent: Dauid, ne hoc solum, ut dixi. putaretur et non respicerent ad Emmanuhel, quod est interpretatum "nobiscum deus," et: quomodo, inquit. ipse Dauid in spiritu dicit eum dominum: dixit dominus domino meo, sede ad dexteram meam. donec ponam inimicos tuostiam vestram, unde nomen Christi didiceeius se dicit inpudentissima quidem fallacia; nam constat non solum post Tertullianum, uerum etiam post Cyprianum hanc haeresim exortam. omnes tamen eius epistulae ita exordiuntur: Maquare credidistis? quemnam testem Iudaeorum in sacerdotibus et regibus institutum. ut non solum ille aut ille homiste inuasit, cur usurpauit. qui prophetis Hebraeis uos - uetat credere, ut uos falsi Christi fallaces discipulos falsus et fallax apostolus faciat? postremo ne diceretur ei "mentiris," protulerit uobis aliquosFaustus catechizandum sub exemplo
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃mꝰ ridicula insania est. Displicet
uobis talis xp̃c qualis ꝑ hebreos p̃nun¬
tiatus est: et tam̃ om̃s popłi genti¬
um apud qͦs hebreã ꝓpħiam nul¬
lũ pondus auctoritatis habe¬
re arbitramini. in talem
credunt qualis ꝑ hebreos p̃nu¬
tiatus est: accipiendo scilicet¬
scilicet
euangłium qͦd d̾s ante ꝓmiserat
sic̃ apłs cõmemorat. ꝑ ꝓp̾ħas suos in
scͥpturis sc̃is de filio suo qui factus¬
est ex semine dauid scd̃m carnem.
se qui exurget regnare in gentibus:
in eũ gentes sꝑabunt. Et ecce uirgo
concipiet & pãriet filium. & uoca¬
bunt nomen eius emmanuel. qd̾ inter¬
pretat᷑ nobiscũ d̾s: ne putent isti hoĩem
brei xp̃m suũ non filiũ d̾i dicerent. Eece
nos ostendimus d̾m xp̃m uirginis filiũ.
ex hebrea ꝓpħia. Nam utiq & iudei car¬
ꝓpter nos factus est homo ex semine
dauid: admonet eos ipse dñs ex ꝓpħia
eiusde dauid quȩrens ab eis quid eis ui¬

Expanded text:
Christum. ridicula insania est. Displicet Christum. ridicula insania est. Displicet uobis talis Christus, qualis per Hebraeos praenuntiatus est; et tamen omnes populi gentium, apud quos Hebraeam prophetiam nullum pondus auctoritatis habere arbitramini. in talem credunt, qualis per Hebraeos prtiatus est, accipiendo scilicet euangelium, quod deus ante promiserat, sicut apostolus commemorat, per prophetas suos in scripturis sest ei ex semine Dauid secundum carnem. se, qui exsurget regnare in gentibus; in eum gentes sperabunt, et: ecce uirgo concipiet et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuhel. quod interpretatur: nobiscum deus. ne putent isti hominembraei Christum suum non filium dei dicerent. ecce nos ostendimus deum Christum uirginis filium ex Hebraea prophetia. nam utique et Iudaei car quod propter nos factus est homo ex semine Dauid, admonet eos ipse dominus ex prophetia eiusdem Dauid quaerens ab eis, quid eis ui
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m filium d̾i hebreos non p̃nunti¬
asse ꝓpħas: in qua sola gente nomen
sacerdote sacratissimũ fuit᷑. nec in¬
de sublacũ antequã ipse uenisset qui
in illis figurabatur. Respondeant au
tẽ ipsi .xꝑi nomen unde didicerint.
Si a manicheo: quȩro ipsi manicheo
quomͦ ipsi crediderint. ut alios ta¬
ceam. hoĩes affri. homini ꝑse. cũ fau¬
stus rep̃hendat romanos & grecos
uł alias gentes si hebreis ꝓphis tam¬
quã alienigenis de xp̃o crediderint:
dicatq illis accõmodatiora esse
uaticinia sibillȩ & orphei. uł siqua
forte alia st̃ uatũ gentiliũ ut creda¬
tur in xp̃mꝰ nec attendat in nullis
eccłiis illa recitari. cũ hebrei ꝓphetę
in om̃ib gentib clareant. atq ad
xp̃ianam salutẽ tanta fidelium exa¬
mina adducant. Dicere aut̃ non
esse aptã gentib hebreã ꝓpħiam
ut credant in xp̃m. cũ uideat om̃s
gentes ꝑ hebream ꝓpħiam credere in

Expanded text:
Christum Filium Dei Hebraeos non praenuntiChristum Filium Dei Hebraeos non praenuntiasse Prophetas: in qua sola gente nomen ge, et in sacerdote sacratissimum fuit ; nec inde sublatum, antequam ipse venisset, qui in illis figurabatur . Restem ipsi, Christi nomen unde didicerint. si a Manichaeo, quaero ipsi Manichaeo quomodo crediderint, ut alios taceam, homines Afri homini Persae. cum Faustus reprehendat Romanos et Graecos uel alias gentes, si Hebraeis prophetis tamquam alienigenis de Christo crediderint, dicatque illis adcommodatiora esse uaticinia Sibyllae et Orphei uel si qua forte alia -sunt uatum gentilium, ut credatur in Christum. nec adtendat in nullis ecclesiis illa recitari, cum Hebraei prophetae in omnibus gentibus clareant atque ad christianam salutem tanta fidelium examina adducant. dicere autem non esse aptam gentibus Hebraeam prophetiam, ut credant in Christum. cum uideat omnes gentes per Hebraeam prophetiam credere in
Abbreviated transcription (Latin):
ex ꝓpħis. Rursum illo quȩrente quib
credo. Nos aut̃ respondeamus. Quid
qd̾ eos xp̃c confirmat: Idem uͦ multo
magis ridens dicat. Qͥd qd̃ ego nec
ipsi credo: Qͥd fiet his ita tractatis:
Nonne herebimus. & ille risis nobis
tãquã imprudentib remeabit ad
quȩ magis constat ey gentib quam
ex iudeis. Sane si sunt aliqua ut fa¬
ma est. sibille de xp̃o presagia. aut¬
hermetis quẽ dicunt trimegistum.
aut orphei alioꝵq in gentilitate
uatũ : hec nos aliqͣnto ad fid̾e iuua¬
re poterunt qui ex gentib efficim᷑
xp̃iani. Hebreoꝵ uͦ testimonia nobis
etiãsi sint uera. ante fid̾e inutilia
st̃. post fid̾e suꝑuacua: qr ante qͥd̾e
eis credere non poteramus: nunc uͦ
ex suꝑfluo credimus. Disput.xiii
Augustinus respondit. ꝓsit nobis¬
Lhoc loco ad breuitate responden¬
di: suꝑior tam ꝓlixa responsio. Puto
enĩ iam qui illam legerit ridet fau¬
stũ talia delirantẽ. & adhuc dicentẽ

Expanded text:
ex prophetis'. rursum illo quaerente "quibusex prophetis'. rursum illo quaerente "quibuscredo. nos autem respondeamus: quid? quod eos Christus confirmat. idem uero multo magis ridens dicat: quid ? quod ego nec ipsi credo. quid fiet his ita transactis ? nonne haerebimus et ille risis nobis tamquam inprudentibus remeabit ad quae magis constet ex gentibus quam ex ludaeis. sane si sunt aliqua, ut fama est. Sibyllae de  dicunt Trismegistum, aut Orphei, aliorumque in Gentilitate vatum, haec nos aliquanto ad fidem juvare poterunt, qui ex Gentibus efficimur Christiani: Hebraeorum vero testimonia nobis, etiamsi sint vera, ante fidem inutilia sunt, post fidem supervacua; quia ante quidem eis credere non poteramus, nunc vero ex superfluo credimus. CAPUT II. AUGUSTINUS respondit: Prosit hoc nobis loco ad brevitatem respondendi superior tam prolixa responsio. Puto enim jam qui illam legerit, ridet istum talia delirantem, et adhuc dicentem,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpħarũ sequerem fid̾e euntes ad xꝑi¬
anismũ: sed sola exciti fama & uirtu¬
tu opinione atq sapientia liberatoris
nr̃i inu xꝑi. Unde si mͥ adhuc in pa¬
terna religione moranti. p̃dicator
adueniens xp̃m uellet ex ꝓpħis insi¬
nuare: hunc ego ꝓtinus dementem
putarẽ qui gentili mͥ & longe alte.¬
rius religionis homini de magis du¬
biis dubia conaret᷑ astruere. Qͥd gͦ
opus erat. nisi ut ante ꝓpħis mͥ cre¬
dendu esse ꝑsuaderet: & tunc ꝑ pro¬
phetas xp̃o: Qd̃ ipsum ut fieret:
opus item erat aliis ꝓpħis qui ꝓ istis
uicissim. id est ut alter alterum cõ
nec ꝓpħis de xp̃o dicentib crederet:
nec xp̃o de ꝓpħis. Ita totũ nulli alii
qũã suȩ fid̾i debet: quicũq fit exgen¬
tib xp̃ianus. Atq ut exemplo fiat
id qd̃ dicimus aꝑtius: ponamus ali¬
qũe nunc a nobis cathecizari genti¬
lem. cui assistentes dicamus. Crede xp̃o:
dicat. & nos respondentes dicamus.

Expanded text:
prophetarum sequeremur fidem euntes ad chriprophetarum sequeremur fidem euntes ad christianismum. sed sola exciti fama et uirtutum opinione atque sapientia liberatoris nostri Iesu. unde si mihi adhuc n paterna religione moranti praedicator adueniens Christum uellet ex prophetis insinuare, hunc ego protinus dementem putarem. qui gentili mihi et longe alterius religionis homini de magis dubiis dubia conaretur astruere. quid ergo opus erat, nisi ut ante prophetis mihi credendum esse persuaderet et tunc per prophetas Christo ? quod ipsum ut fieret, opus item erat aliis prophetis, qui pro istis uicissim," id est ut alter alterum commnec prophetis de Christo dicentibus crederet nec Christo de prophetis. ita totum nulli alii quam suae fidei debet. quicumque fit ex gentibus christianus. atque ut exemplo fiat id, quod dicimus. apertius, ponamus aliquem nunc a nobis catechizari gentilem. cui adsidentes dicamus: "crede Christo, dicat, et nos respondentes dicamus
Abbreviated transcription (Latin):
stus patriarchas & ꝓpħas non genera¬
li atq indefinita reprehensione sicut
hic fecit. sed ꝓprie facta eoꝵ cõmemo¬
rando criminari: adiuuabit me dñs
d̾s eoꝵ qui est etiã nost̃. ut ad singła
congruent̃ apteq respondeã. Nunc
illos uͦ hoĩes faustus manicheus uitu¬
ꝑat. paulus autẽ apls laudat: eli¬
gͥnt quisq cui credat.
repudiantes: quoꝵ ey p̃sagiis ac¬
cipitur fuisse uenturus: Yꝑmqͥdem
possit. cũ res ceꝑit examinari. Herũ
tam̃ si hoc etiã ita se habeat: qͥd ad nos:
Illos manet hȩc rep̃hensio: qui ex iudais¬
mo forte ad xꝑianismũ conu̾si sub testi¬
moniis ut ꝑhibes ꝓpħarũ postea ne¬
glexerint eos ut beneficioꝵ ingrati. Por¬
ro aut̃ nos natura gentiles sumꝰ. id est qd̾
paulus preputiũ uocat. sub alia naci
lege & prefatorib aliis qͦs gentilitas
uates appellat:atq ex his postea su¬
mus ad xp̃ianismũ conu̾si. non ante
effecti iudei ut merito hebraicorum

Expanded text:
stus patriarchas et prophetas non generastus patriarchas et prophetas non generali atque indefinita reprehensione, sicut hic fecit, sed proprie facta eorum commemorando criminari. adiuuabit me dominus deus eorum, qui est etiam noster, ut ad singula congruenter apteque respondeam. nuncvero illos homines Faustus Manichaeus vituperat, Paulus autem apostolus laudat: eligat quisque cui credat.repudiantes, quorum ex praesagiis accipitur fuisse uenturus? Christum possit, cum res coeperit examinari. uerumtamen etiam si hoc ita se habeat, quid ad nos? illos manet haec reprehensio. qui ex iudaismo forte ad christianismum conuersi sub testimonis, ut perhibes. prophetarum postea neglexerint eos ut beneficiorum ingrati. porro autem nos natura gentiles sumus. id est. quod Paulus praeputium uocat, sub alia nati lege et praefatoribus aliis, quos gentilitas uates appellat. atque ex his postea sumus ad christianismum conuersi, non ante effecti Iudaei, ut merito Hebraicorum
Abbreviated transcription (Latin):
credentium ꝑ preputium. & depute¬
tur illiᷤ ad iusticiam: ut sit pat̾ cir¬
cũcisionis. non solũ his qui ex circũ¬
cisione sunt. sed & his qui sequunt᷑ uesti
gia fid̾i quȩ est in preputio patris nr̃i
abraham. Cuius gͦ iusticia fid̾i nobis
ad exemplũ imitanda ꝓposita est. ut &
nos iustificati ex fide pac̾e habeamus
ad d̾m. intelligere debemus quẽad mo¬
du uixerit non rep̃hendere: ne ante
ꝑ abortiuũ labamur ex utero matris
ȩccliȩ quã ꝑ stabilem conceptũ formati
ꝑfectiq nascamur. Hoc fausto ꝓ morib
patriarcharũ & ꝓpħarum ex uoce par¬
uuloꝵ nr̃oꝵ breuit̃ responder̃i: inter
qͦs & me ipsum deputaueri. d̾u tamen
non reprehend̾a uit̾a sc̃oꝵ antiquoꝵ
etiamsi non intellig̃a quã mẏstice ui¬
xerint: quoꝵ uita nobis laudabiliter
cut illi sua ꝓpħia futuros apłos p̃dixe¬
runt: ut clament ad se inuice duo te¬
stamenta sicut duo seraphin. sc̃s sc̃s.

Expanded text:
credentium per praeputium. ut deputecredentium per praeputium. ut deputetur et illis ad iustitiam: ut sit pater circumcisionis his. qui non solum ex circumcisigia, quae est in praeputio fidei patris nostri Abraham . Cujus ergo justitia fidei nobis ad exemplum imitanda proposita est, ut et nos iustificati ex fide pacem habeamus ad deum, intellegere debemus, quemadmodum uixerit, non reprehendere, ne ante per abortum labamur ex utero matris ecclesiae. quam per stabilem conceptum formati perfectique nascamur. Hoc Fausto pro moribus patriarcharum et prophetarum ex uoce paruulorum nostrorum breuiter responderim: inter quos et me ipsum deputauerim. dum tamen non reprehendam uitam sanctorum antiquorum. etiam si non intellegam. quam mystice uixerint. quorum uitam nobis laudabiliter cut illi sua prophetia futuros apostolos praedixerunt, ut clament ad se inuicem duo testamenta, sicut duo seraphim: sanctus. sa