comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷ ꝑsona. Particulare aũ dđr
non qͣm partẽ nature ħt: s par¬
ticulare numero. id ÷ atomũ.
id ÷ indiuiduũ. Numero enim
stases. Itẽ in eodẽ. Substantia
significat cõmunẽ & circũple¬
ctiuã speciẽ homoideor. id÷ si
miliũ specie ypostaseon id÷ ꝑso

Expanded text:
id est, persona. Particulare autem dicitur, id est, persona. Particulare autem dicitur, non quod partem naturae habet, sed particulare numero, ut atomus, id est, individuum; numero enim stases. Item lib. 3, c. 4: Substantia significat communem et circumplectivam speciem homoideon, id est, similium sp
Abbreviated transcription (Latin):
& in statuis ẽẽ diximꝰ: at in dõ
ñ ẽ ita. Non enĩ maior ee̾ntia
ẽ pat̃ & filiꝰ simul. ꝗͣ solus pat̃
uł solus filiꝰ: s tres simul illȩ
ꝑsone ȩquales st̃ singłis. Ex
p̃missis patet qđ tres personȩ
dicunt᷑ diuina ee̾ntia: ñ scđm
mat̾ialẽ causã. ut tres statuȩ
unũ aurũ: nec scd̃m cõplexio¬
nis similitudinẽ. ut tres hoĩes
uniꝰ naturȩ: nec ut genus plu¬
ralit̾ de specieb. uł ut species
de indiuiduis. id÷ continens
de contentis. maiꝰ de minorib.¬
Qͤ uident᷑ adu̾sa p̃dictis. His aũ
uident᷑ adu̾sari. quȩ quidam
sacre script᷑ȩ tͣctatores catholi¬
ci in suis scriptis tradidert: in
qͥb significare uident᷑ qđ ee̾n¬
tia diuina sit q̃ddã cõmune &
uniu̾sale uelut species. tres
uͦ ꝑsonȩ sint tͥa particularia.
fecit. Cõmunia & uniu̾salia pre¬
dicant᷑ de subiectis sibi ipsiꝰ par¬
ticularib. Cõmune gͥ substan¬
tia ẽ. particulare uͦ. ypostasis

Expanded text:
at in Deo non est ita. Non enim major essentia est Pater et Filius simul quam solus Pater vel solus Filius, sed tres simul illae personae aequales sunt singulis. Ex praemissis patet quod tres personae dicuntur divina essentia; nec secundum materialem causam, ut tres statuae unum aurum: nec secundum complexionis similitudinem, ut tres homines unius naturae; nec ut genus praedicatur de speciebus, vel ut species de individuis, id est, continens de contentis, majus de minorib videntur adversari praedictis. His autem videntur adversari quae quidam sacrae Scripturae tractatores catholici in suis scriptis tradiderunt. In quibus significari videatur quod essentia divina sit quiddam commune et universale, velut species; tres vero personae sint tria particularia, fecit, ait: Communia et universalia praedicantur de subjectis sibi ipsis particularibus. Commune ergo substantia est, particulare vero hypostasis,
Abbreviated transcription (Latin):
formã dei. Utrũ semel tm̃ miss
sit filiꝰ an sepe.xluiii.¬
ic querit᷑ utrũ semel tm
missus sit filiꝰ: an seꝑe mittat᷑.
Si enĩ missio filii ipsiꝰ tantũ in¬
carnatio ẽ: cum semel tantũ
incarnatꝰ sit. & semel tantũ
uidet᷑ missus. Et si sepe mit¬
tit᷑: est & alia eiꝰ missio ꝙͣ in¬
carnatio. S que ẽ illa: Nunqͥqd

Expanded text:
s sit Filius, an saepe. Hic quaeritur utrum semel tantum missus sit Filius, an saepe mittatur. Si enim missio Filii ipsius tantum incarnatio est, cum semel tantum incarnatus sit, semel tantum videtur missus. At si saepe mittitur, est et alia ejus missio quam incarnatio. Sed quae est illa? N
Abbreviated transcription (Latin):
concedendũ sit simplicit̾ mala
ẽe in deo. siue esse in dõ ꝑ cogni¬
tionẽ. Scit enĩ ds & sciuit sẽꝑ
omnia tam bona ꝗͣ mala. etiã
anteꝗͣ fierent. & p̾sciuit ab ȩt̾no
ea futura: ideoq cũ om̃ia bona
dixerimꝰ esse in d̃o ꝓpt̾ p̃scienti¬
am cognitionis. eadẽ ratione
uidet᷑ dicendũ omnia mala
ẽẽ in dõ cũ ea semp nouerit. &
ꝑ cognitionẽ ei p̃sentia fuerint.
Precognouit enĩ s ab ȩterno
qͦͣsdam fut᷑os malos. & eoꝵ mali¬
tiã ut ait aug̃. presciuit: s ñ
p̃parauit. Cum gͦ peccata om¬
niũ sciat: nunqͥd intelligendũ
est ea includi in illa gen̾alitate
sanꝰ dixerit mala eͥẽ in dõ : Qͤ in¬
d̃o intelligunt᷑ que ex ipso & ꝑ
ipsũ sunt: ea uͦ ꝑ iꝑsũ st̃ & ex ip
so. quoꝵ autor est: s ñ ẽ autor
nisi bonoꝵ. Non gͦ ex ipso & per
ipsũ st̃ nisi bona. Ita gͦ nec in
ipso st̃ nisi bona. Qđ ñ omnino ita

Expanded text:
edendum sit simpliciter mala esse in Deo, sive esse in Deo per cognitionem. Scit enim Deus et scivit semper omnia, tam bona quam mala, etiam antequam fierent, et praescivit ab aeterno ea futura. Ideoque cum omnia bona diximus esse in Deo propter praescientiam cognitionis, eadem ratione videtur dicendum omnia mala esse in eo, cum ea semper noverit, et per cognitionem ei praesentia fuerint. Praecognovit enim Deus ab aeterno quosdam futuros malos, et eorum malitiam ut ait Aug., praescivit, sed non praeparavit. Cum ergo peccata omnium sciat, numquid intelligendum est ea includi in illa generalitatesanus, dixerit mala esse in Deo? Io intelliguntur, quae ex ipso, et per ipsum so quorum ipse auctor est, sed non est auctor nisi bonorum: non ergo ex ipso vel per ipsum sunt nisi bona. Ita ergo nec in ipso sunt, nisi bona: Non ergo ma
Abbreviated transcription (Latin):
ut e̾ẽ miseri ñ solũ nolũ. s nec
prsus uelle possũ. Non possunt
itaq boni angłi uelle malũ. uel
uelle ẽẽ miseri: neq hoc habent
uãq confirmationẽ potueri
peccare angłi: & quidã etiam
peccauert̃: & demones facti st̃.

Expanded text:
ri non solum nolint, sed nec prorsus velle possint. Non possunt itaque boni angeli velle malum vel velle esse miseri; neque hoc habent namque confirmationem potuere peccare angeli, et quidam etiam peccaverunt, et daemones facti sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
multo liberiꝰ post confirmati¬
onem ꝗͣ ante. Ut enĩ aug̃. tͣdit¬
aug̃ in enchyrid̃: ñ ideo carent libero
arbitͥo. qr male uelle ñ possunt.
Multo quippe liberiꝰ ẽ arbitriũ.
qͦd ñ potest seruire peccato: neq
culꝑanda ẽ uoluntas. aut uo¬
luntas ñ est. aut libera dicenda

Expanded text:
multo liberius post confirmationem quam ante. Ut enim Aug. tradidit in Ench., c. 105, non ideo carent libero arbitrio quia male velle non possunt; multo quippe liberius est arbitrium quod non potest servire peccato. Neque culpanda est voluntas: aut voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
s natura sua nec potuit nec
potest nec pot̾it peccare. Ecce
hic insinuat᷑ qđ angeli ante
confirmationẽ peccare potuer̃t.
s post confirmationẽ ñ possui:
& qd potuert. fuit eis ex libero
arbitrio. qđ eis ẽ naturale: qd̃
uͦ mͦ non posst̃ peccare. ñ ẽ eis
ex nat᷑a. id÷ ex libero arbitrio

Expanded text:
 natura sua non potuit, nec potest, nec poterit peccare. Ecce hic insinuatur quod angeli ante confirmationem peccare potuerunt, sed post confirmationem non possunt. Quod potuerunt fuit eis ex libero arbitrio, quod est eis naturale; quod vero modo non possunt peccare, non est eis ex natura, id est, libero arbi
Abbreviated transcription (Latin):
habeat. Uñ ieron̾. in tractatu
de ꝓdigo filio dicit. Solus ds ẽ lex
in quẽ peccatũ cadere ñ potest:
cȩt̾a cũ sint liberi arbitrii. in
utrãq partẽ flecti posst̃. Nic¬
in libero arbitrio constituta
malũ. Quod si ẽ: gͦ & boni an¬
geli & mali ad utrũq flecti
& mali boni. Ad qͦd dicimꝰ qr
boni tanta gr̃a confirmati sun
ut ñ queant fieri mali: & mali¬
adeo in malitia odurati st̃ ut
ñ ualeant fieri boni: & tamen
utͥq hñt liberũ arbitriũ: qr
& boni ñ aliq̃ cogente necessi¬
tate s ꝓpria ac spontanea uo¬
luntate ꝑ grãm qͥdem adiuti
bonũ eligunt & malũ respuĩ:
& mali similit̾ spontanea uo¬
luntate a gr̃a destituti. bonu̾̃
mali liberũ arbitriũ. s dep̃ssũ
atq corruptũ: qͦd surg̾e ad bo

Expanded text:
eatura. Ieronimus in tractatu de prodigo filio dicit: Solus deus est, in quem peccatum cadere non potest. Cetera vero sunt liberi arbitrii, in utramque partem flecti possin libero arbitrio constituta malum. Quod si est, ergo et boni angeli et mali ad utrumque flecti et mali boni. Ad quod dicimus quia boni tanta gratia confirmati sunt, ut nequeant fieri mali; et mali in malitia adeo obdurati sunt, ut non valeant fieri boni; et tamen utrique habent liberum arbitrium, quia et boni non aliqua cogente necessitate, sed propria ac spontanea voluntate per gratiam quidem adjuti bonum eligunt, et malum respuunt, et mali similiter spontanea voluntate a gratia destituti, bonum habent liberum arbitrium, sed depressum atque corruptum, quod surgere a
Abbreviated transcription (Latin):
atq huiꝰmodi u̾bis meis. quia
gr̃a cui cõmemorata ñ ẽ de qͣ
tc̃ ñ agebatur. putant pelagi
s frustra hoc putant. Uoluntaᷤᷤ
quippe ẽ qua peccat᷑ & recte
uiuit᷑. qͦd his u̾bis egimꝰ: s ipsa¬
peret adiuuet᷑. recte a mortali¬
b uiui ñ potest. Ecce aperte
det̾minat ex qͦ sensu illa dix̾it:
inimicos gr̃e refellens. Similit̾¬

Expanded text:
atque huius modi uerbis meis, quia gratia dei commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant Pelagiased frustra hoc putant. uoluntas quippe, qua et peccatur et recte uiuitur, quod hic uerbis egimus, peret adjuvetur, recte a mortalibus vivi non potest. Ecce aperte determinat ex quo sensu illa dixerit, inimicos gratiae refellens. 3. Ali
Abbreviated transcription (Latin):
reũ tenere quemꝗͣ qr ñ fecit
qͥd fac̾e ñ potuit: summȩ mi¬
qͥtatis & insanie ẽ. His auditiᷤᷤ
exiliit pelagiꝰ dicens. Cur gͦ
sñ qua ñ possunt fac̾e mand̾a¬
ta diuina rei tenent᷑  Hoc ar̃i
qua occasione dix̾it: in libro
retract̃. pelagio respondenᷤ aꝑit.
d enĩ contͣ manicheos dix̃. qui
in hoĩe duas naturaᷤ ẽẽ ꝯtenqłt:
unã bonã ex do. alterã uͦ malã

Expanded text:
reum tenere quemquam, quia non fecit quod facere non potuit, summae iniquitatis et insaniae est. His auditis exiliit Pelagius, dicens: Cur ergo sine qua non possunt facere mandata divina, rei tenentur? Hoc autem qua occasione dixerit, in libro Retract. Pelagio respondens aperit. Id enim contra Manichaeos dixit; qui in homine duas naturas esse contendunt, unam bonam ex Deo, a
Abbreviated transcription (Latin):
ued uͦ dicunt sñ gr̃a hominẽ
ꝑ liberũ arb̃ omnia iussa ĩplepe.
huiꝰmodi inductionib muri¬
unt. Si inqͥunt ñ potest ea fac̾e
hõ que uibent᷑: ñ est ei ĩputan¬
dũ ad mortẽ. sicut tu iꝑse aug̃
in libro de libero arb̃ asseri̾. Qs
inquis peccat ineo qͦd nullomͦ
caueri potest : Peccat᷑ aũ. Caue¬
ri gͥ potest. Hoc testimonio aug̃.
pelagiꝰ usus ẽ disputanᷤᷤ adũsus
eũ immo adu̾̃sus grãm: sic̃ aug̃.
in libro retͣctat̃. illud & alia¬

Expanded text:
ero dicunt, sine gratia hominem per liberum arbitrium omnia jussa implere, hujusmodi inductionibus muniunt. Si, inquiunt, non potest ea facere homo quae jubentur, non est ei imputandum ad mortem, sicut tu ipse August. in libro de libero Arbitrio asseris. Quis, inquis, peccat in eo quod nullo modo caveri potest? Peccatur autem. Caveri ergo potest. Hoc testimonio August. Pelagius usus est disputans adversus cum, imo adversus gratiam; sicut August. in libro Ret
Abbreviated transcription (Latin):
ipso acciꝑe. s a se iꝑsis hoĩes hr̃e
ꝯtendunt: gr̃am qi qua libera¬
m ab impietate dicenteᷤ scãm
merita nr̃a dari. Paruulos eti¬
am sñ ullo peccati originalis
uincło asserunt nasci. Qͦ mͦ pe¬

Expanded text:
ipsis homines habere contendunt; gratiam Dei, qua liberamur ab impietate, dicentes secundum merita nostra dari. Parvulos etiam sine ullo peccati originalis vinculo asserunt nasci. 2. Hic p
Abbreviated transcription (Latin):
& salutẽ: nec meritis p̃ceden¬
tib gr̃am cui aduocari. sicut
pelagiana heresis tradidit.¬
Nã ut ait aug̃ in pͥmo libꝰ retraft
noui heretici pelagiani liberĩ
sic asser̃t uoluntatis arbitriũ.
ut gr̃e dei ñ relinquant locũ:
quã scđm merita nr̃a dari assi¬
ut sine hac credant hominem
posse face omnia diina man
eã dari hõib. ut quȩ face per
liberũ arb iubent᷑. faciliꝰ possint
implere ꝑ grãm. Dicendo utiq¬
ut facilius possint: uoluit credi
etiãsi difficiliꝰ. tam̃ posse hoĩes
sine gr̃a fac̾e uissa diurna. Illã
uͦ gr̃am cłi sine qua nichilbori
possumꝰ fac̾e. ñ esse ddicunt nisi
in libertatẽ arbitrii: qͦ nullis
suis p̃cedentib meritis ab illo
accepit nr̃a nat᷑a: ipso tam̃ acͥ
doctrinã. ut discamꝰ quȩ facen
didicerimꝰ eẽ facienda facianl.
tiam confitent᷑ qua ignorantia
pellit᷑: caritatẽ aũi negant diui

Expanded text:
m; nec meritis praecedentibus gratiam Dei advocari, sicut Pelagiana haeresis tradidit.Nam, ut ait Aug. lib. 1 Retract.: Novi haeretici Pelagiani liberum sic asserunt voluntatis arbitrium, ut gratiae Dei nonrelinquant locum, quam secundum merita nostra dari asseut sine hac credant hominem posse facere omnia divina mandeam dari hominibus, ut quae facere per liberum arbitrium jubentur, facilius possint implere per gratiam. Dicendo utique facilius possint, voluit credi, etsi difficilius, tamen posse homines sine gratia facere jussa divina. Illam vero gratiam Dei, sine qua nihil boni possumus facere, non esse dicunt nisi in libero arbitrio, quod nullis suis praecedentibus meritis ab illo accepit nostra natura, ipso ad hoc doctrinam, ut discamus quae facere didicerimus esse facienda, faciamus. tiam confitentur, qua ignorantia pellitur; charitatem autem dari
Abbreviated transcription (Latin):
magis & minꝰ ꝑcipiat᷑. & hõi
augeat᷑. & ñ habenti detur. &
agere tanto minꝰ qͣnto illum
qͣnto illũ ꝑciꝑimꝰ ampliꝰ. Ideo¬
q ñ solũ non habenti. uerum
etiã habenti ñ in cassũ ꝓmit¬
tit᷑: non habenti quidẽ ut
habeat᷑ͣ: h̃nti aũ ut amplius
habeat᷑. Nam si ab alio minꝰ¬
& ab alio ampliꝰ ñ baberetur:
sc̃s helyseus scõ helye ñ dic̾et.
sp̃s qui ẽ in te. duplo sit in

Expanded text:
magis et minus percipiatur, et homini augeatur, et non habenti detur, etagere tanto minus quanto illum quanto illum percipimus amplius. Ideonon solum non habenti, verum etiam habenti, non incassum promittitur: non habenti quidem, ut habeatur; habenti autem, ut amplius habeatur. Nam nisi ab alio minus, ab alio amplius haberetur, sanctus Elisaeus sancto Eliae non diceret: Spiritus qui est in te, duplo sit in
Abbreviated transcription (Latin):
angłi ꝓficiant in cognitione.
ac ꝑ hoc in beatitudine: testi
xp̃i ascendentis magnificen¬
tiã admirantiũ. Quis ẽ iste
qͥ uenit de edom. tinctis uesti¬
b de bosra: E in psalmo. Qͥs
est iste rex głe : Ex quib appa¬
ret qđd mysteriũ u̾bi incarnati
pleniꝰ cognouert̃ angeli post
impletionẽ. qͣm aute: & sicut
in cognitione huiꝰ mysterii ꝓ¬
fecerunt: ita dicunt eos in
ꝓfecerint eiudent̾ docet apłs.¬

Expanded text:
angeli proficiant in cognitione, ac per hoc in beatitudine, testimChristi ascendentis magnificentiam admirantium: Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? Et in psalm. 24: Quis est iste rex gloriae? Ex quibus apparet quod mysterium Verbi incarnati plenius cognoverunt angeli post impletionem quam ante. Et sicut in cognitione hujus mysterii profecerunt, ita dicunt eos in profecerint, evidenter docet Apos
Abbreviated transcription (Latin):
fecturi sint. Pfecerus tam̃ in
scientia rerũ inferioꝵ sicut in
cognitione sacram̃ti incarna¬
tionis. & huiꝰmodi: s non in
contẽplatione deitatis: quia
tͥnitatẽ in unitate. atq uni¬
tatẽ in tͥnitate. ñ plemꝰ intel¬
ligunt siue intellecturi sunt
Qͣ ab ipsa confirmatione ꝑce¬
pert̃. Ita etiã dicunt eos in ca-¬
ritate ñ ꝓfecisse post confrma¬
tionẽ. quia eoꝵ caritas postea
ñ ẽ aucta. & sic dieunt eos ñ
ꝓfecisse in meritis. scił qͣntũ
ad uim merendi. s ñ quantũ
ad numerũ meritoꝵ. Plura
eiũ bona fecerunt postea. q̃
tẽ ñ fecerant: s eoꝵ caritas
ex qua illa ꝓcesserunt. non ẽ
aucta ex qua tm̃ meruerunt
anteꝗͣ ista adderent᷑. quantũ
postea his adiectis. Illud uͦ qͦd
alii suꝑiꝰ dicunt. ꝓbabiliꝰ uidet᷑.
scilicet qđ angli usq add uidi¬
ciũ in scientia & in aliis ꝓfici
are qͣrundã autoritatũ uerba
sciunt anteꝗͣ fiant: s nec õs

Expanded text:
fecturi sint. Profecerunt tamen in fecturi sint. Profecerunt tamen in scientia rerum exteriorum, sicut in cognitione sacramenti Incarnationis et hujusmodi, sed non in contemplatione deitatis, quia Trinitatem in unitate, atque unitatem in Trinitate non plenius intelligunt sive intellecturi sunt quam ab ipsa confirmatione perceperunt. Ita etiam dicunt eos in charitate non profecisse post confirmationem, quia eorum charitas postea non est aucta; et sic dicunt eos non profecisse in meritis, sed hoc quantum ad vim merendi, non quantum ad numerum meritorum. Plura enim bona fecerunt postea, quae tunc non fecerant; sed eorum charitas ex qua illa processerunt non est aucta, ex qua tantum meruerunt antequam ista adderentur, quantum postea his adjectis. Illud vero quod alii superius dicunt probabilius videtur, scilicet, quod angeli usque ad judicium in sare quorumdam auctoritatum verba.sciunt antequam fiant; sed nec omnes,
Abbreviated transcription (Latin):
Illis gͦ a scłis innotuit supͣme¬
moratũ mysteriũ. quia om̃is
creat᷑a ñ ante scla s a scłis ẽ.
Attende lector qr uident᷑ dis¬
sentire in hac sententia illu¬
stres doctores. Ideo q ut om̃is
repugnantia de medio tollat᷑.
maioris dignitatis st̃ & per
quoꝵ ministeria illa nuntiata
st̃. ex parte cognita a seculis
fuisse. utpote familiarib &
nuntiis: illis uͦ qui minoris
dignitatis st̃ incognita exti¬
tisse dicamꝰ. usq qͦ impleta ftͥ¬
omnib angłis ꝑfecte fuerunt
cognita. Constat itaq omnes
angłos in cognitione diumnoꝵ
mysterioꝵ scdm ꝓcessũ tẽporis
ꝓfecisse: ũn non incongruent̾
ipsi dicunt angłoꝵ scientia ac
beatitudinẽ augeri usq ad
futurã consũmationẽ quando
in scĩa ac beatitudine ꝑfectis¬
simi ert̃. ut nec augeat᷑ ampliꝰ
nec minuat᷑. Alioꝵ opinio. Alii¬
tione tanta ditatis dilectione
atq notitia fuisse p̾ditos: ut
in his ulteriꝰ ñ ꝓfecerint nec ꝓ¬

Expanded text:
memoratum mysterium, quia omnis creatura non ante secula, sed a seculis est. Attende, lector, quia videntur dissentire in hac sententia illustres doctores. Ideoque ut omnis repugnantia de medio tollatur,majoris dignitatis sunt, et per quorum ministerium illa nuntiata sunt, ex parte cognita a seculis fuisse, utpote familiaribus et nuntiis; illis vero qui minoris dignitatis sunt incognita extitisse dicamus, usquequo impleta suomnibus angelis perfecte fuerunt cognita. Constat itaque omnes angelos in cognitione divinorum mysteriorum secundum processum temporis profecisse. Unde non incongruenter ipsi dicunt angelorum scientiam ac beatitudinem augeri usque ad futuram consummationem, quando in scientia ac beatitudine ita perfectissimi erunt, ut nec augeatur amplius nec minuatur. 7. Aliorum opinio quitione tanta deitatis dilectione atque notitia fuisse praeditos, ut in his ulterius non profecerint nec pro
Abbreviated transcription (Latin):
quia cotidie hominũ utilita¬
tib inseruiunt. eoꝵq ꝓfectib
student. Quib etiã nichilomi¬
nus uidet᷑ qđ etiã in p̃mio ꝓ¬
ficiant: scił in cognitione &
dilectione di. Licet enim ut
aiunt in confirmatione bea¬
titudinẽ acceꝑint ȩt̃nam atq
eoꝵ beatitudo. qr magis ac

Expanded text:
quia quotidie hominum utilitatibus inserviunt, eorumque profectibus student. Quibus etiam nihilominus videtur, quod et in praemio proficiant, scilicet, in cognitione et dilectione Dei. Licet enim, ut aiunt, in confirmatione beatitudinem acceperint aeternam atque eorum beatitudo, quia magis
Abbreviated transcription (Latin):
dr hoc ẽ iniciũ figm̃ti di. & c̾.
s corpꝰ aeriũ qͦd tali uoluntati
aptauit d̾s. uel ipsã ordinati¬
onẽ d̃i. in qua eũ etiã inuitũ.
fecit utilẽ bonis. uł ipsiꝰ angłi
facturã: quia &si p̃sciret deus
uoluntate malũ futurũ. fecit
tam̃ eũ. ꝓuidens qͣnta de illo
sua bonitate ẽẽt facturꝰ. Fig¬
mentũ gͦ dei qr: quia cũ sciret
eũ ds uoluntate malũ futurũ
ut bonis noceret: creauit tam̃
illũ. ut de illo bonis ꝓdesset.
Hoc aũ fecit ut illudat᷑ ei. Illu¬
dit᷑ enĩ. cũ scĩs ꝓficit tẽptatio
eiꝰ: sicuit & mali hoĩes quos d̾s
malos fut᷑os p̃uidens. creauit
tam̃ ad scõꝵ utilitatẽ illuduis.
cũ p̾statur scis. eoꝵ tẽptatione
ꝓfectꝰ : s ipse ẽ iniciũ qr prece¬
dit antiqͥtate & pͥncipatu ma¬
litie. Hlȩc aũ illusio fit angłis
tunt᷑ s qͣntũ sinunt᷑ possint.
Ecce aꝑte ostendit qͣliter pdicta
u̾ba lob intelligenda st̃. & ange¬
licã naturã bonã creatã asse

Expanded text:
 Hoc est initium figmenti Dei, etc. Sed corpus aereum quod tali voluntati aptavit Deus; vel ipsam ordinationem Dei, in qua eum invitum etiam fecit utilem bonis; vel ipsius angeli facturam, quia etsi praesciret Deus voluntate malum futurum, fecit tamen eum, providens quanta de illo sua bonitate esset facturus. Figmentum ergo Dei dicitur, quia cum sciret eum Deus voluntate malum futurum ut bonis noceret, creavit tamen illum, ut de illo bonis prodesset; hoc autem fecit ut illudatur ei. Illuditur enim ei, cum sanctis proficit tentatio ejus. Sicut et mali homines quos Deus malos futuros p ad sanctorum utilitatem, illuduntur cum praestatur sanctis eorum tentatione profectus. Sed ipse est initium, quia praecedit antiquitate et principatu malitiae. Haec autem illusio fit angelistuntur, sed quantum sinuntur, possint nocere. Ecce aperte ostendit qualiter praedicta verba Job intelligenda sint, et angel
Abbreviated transcription (Latin):
Uñ priꝰ dictũ ẽ. in pͥncipio ẽauit
ds celũ & terrã. & postea subdi¬
tũ. dixit d̃s fiat lux. & facta ẽ
lux: qr pͥmo agit᷑ de creatione
sp̃ualis nat᷑ͣe informis. postea
de formatione euide. Ratio qͦ
obuiat illis qͥ dicunt angelos
creatos fuisse malos: ñ enĩ po¬
tuit creator optimꝰ autor mali
ẽẽ: & ideo totũ bonũ erat qͦd
ex ipso illis erat: & totũ bonũ
erat: qm̃ ex ipso totũ erat. Noc
modo ꝓbat᷑ qđ boni erat̃ om̃s
angłi q̃n primo facti st̃: s ea
bonitate quã nat᷑a incipiens
nans opimonẽ eoꝵ qui angłos
creatos malos putant. autori¬
tate & ratione ꝓbat bonos fu¬
isse creatos: & u̾ba p̃missa bea¬
ti iob quȩ illi ꝓ se inducebant
qͦm sint intelligenda aꝑit. ita
dicens suꝑ genesi. Omnia enim¬
turã gͥ angłoꝵ bonam fecit.
E qr inuistũ ẽ ut nullo meri¬

Expanded text:
eavit Deus coelum et terram, et postea subditum: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; quia in primo agitur de creatione spiritualis naturae informis, postea de formatione ejusdem. Ratio quoque obviat illis qui dicunt angelos creatos fuisse malos. Non enim potuit Creator optimus auctor mali esse, et ideo totum bonum erat quod ex ipso illis erat; et totum bonum erat, quoniam ex ipso totum erat. Hoc modo probatur quod boni erant omnes angeli quando primo facti sunt, sed ea bonitate quam natura incipiens nans opinionem eorum qui angelos creatos fuisse malos putant, auctoritate et ratione probat bonos fuisse creatos, et verba praemissa beati Job quae illi pro se inducebant, quomodo sint intelligenda aperit, dicens, super Genes.: Omnia fecturam ergo angelorum bonam fecit. Et quia injustum est ut nullo meri
Abbreviated transcription (Latin):
nasse. s in malitia a do factoᷤ eẽ.
nec aliquã fuusse morã int̾ erea¬
tionẽ & lapsũ. s ab inicio aposta¬
tasse: alios uͦ creatos fuisse ple¬
ne beatos. Qui opinionẽ suam
muniunt autoritate augͥ. suꝑ¬
inig genesim ita dicentis. Non frust̃
putari potest ab inicio tẽporis
diabolũ cecidisse. nec cum scĩs
angłis pacatũ aliq̃n uxisse.
& beatũ: s mox apostatasse. Uñ
ut intelligamꝰ qr in ueritate
ñ stetit ex qͦ creatꝰ ẽ. qui staret
sistare uoluisset. Item in eode
Non frustra inqͥt putandũ ẽ.
ab ipso micio temporis uł con¬
ditionis suȩ diabolũ cecidisse:
& nunꝗͣ in ueritate stetisse. Uñ
quidã in hanc maliciã libero
arbitrio ñ esse flexũ. s in hac
quãuis ado putant ẽẽ creatũ.
scdm illud beati iob: hoc est¬
inqͥt iniciũ figm̃ti di qͦd fecit

Expanded text:
 in malitia a Deo factos esse; nec aliquam fuisse moram inter creationem et lapsum, sed ab initio apostatasse; alios vero creatos fuisse plene beatos. Qui opinionem suam muniunt auctoritate Aug. Genes., ita dicentis: Non frustra potest putari ab initio temporis diabolum cecidisse, nec cum sanctis angelis pacatum aliquando vixisse et beatum, sed mox apostatasse; undeut intelligamus quia in veritate non stetit ex quo creatus est, qui staret si stare voluisset. Item in eode putandum est ab ipso initio temporis vel conditionis suae diabolum cecidisse, et nunquam in veritate stetisse; unde quidam in hanc malitiam libero arbitrio non esse flexum, sed in hac a Deo putant esse creatum, secundum illud beati Job, 40: Hoc est initium figmenti
Abbreviated transcription (Latin):
q illa u̾ba sic accipienda uiden¬
tur. homicida erat ab micio ł
mendax. id ÷ statĩ post inieiũ
q̃n sibi d̃i equalitatẽ ꝓmisit. &
se ipsũ occidit qui h̃o dicit᷑ in
eugłio. nec in ueritate stetit
qr in ea ñ fuit: s ab iniciõ tẽpo¬
ris. id÷ statĩ post iniciũ tẽporis
apostatauit. Dotest etiã & sic
accipi illud. ab inicio homicida
fuit uł mendax. id̃÷ ex qͣ homo
fuit conditꝰ: quẽ ꝑ inuidiã in
mortẽ p̃cipit auit. & fallacit̾
subduxit. Ex p̃dictis gͥ liquet¬
N angłos om̃s bonos ẽe creatos.¬

Expanded text:
que illa verba sic accipienda videnque illa verba sic accipienda videntur: Homicida erat ab initio vel mendax, id est, statim post initium, quando sibi aequalitatem Dei promisit, et seipsum occidit, qui homo dicitur in Evangelio; nec in veritate stetit, quia in ea non fuit, sed ab initio temporis, id est, statim post initium temporis apostatavit. Potest etiam et sic accipi illud: Ab initio homicida fuit vel mendax, id est, ex quo homo fuit conditus, quem per invidiam in mortem praecipitavit et fallaciter seduxit. Ex praedictis ergo liquet angelos
Abbreviated transcription (Latin):
uitã duxisse. s ab inicio ceci¬
disse: ñ sic accipiendũ est ut
malus a bono deo creatꝰ ẽẽ pu¬
tetur. qr ab inicio ñ cecidisse
diceret᷑: ñ enĩ cecidit si taliꝰ icd
malus factꝰ ẽ: a qͦ enim caderet:
beatȩ q uitȩ dulcedinẽ ñ gu¬
stauit. quã acceptã ñ fastidi¬
uit. s nolendo acciꝑe amisit.
Sui gͦ casus presciꝰ ẽẽ ñ potuit:
qr sapientia fructꝰ ẽ pietatis.
Continuo aũ ut factꝰ ẽ cecidit:
ñ ab eo qͦd accepit. s qͦd accipet
si do subdi uoluisset. Ecce hic
aꝑte declarat angłos bonos ẽẽ¬
creatos. & post creationẽ cecidis¬
se: & fuit ibi aliqua morula
pens hostis contrariꝰ ueritati
ñ tam̃ a pͥncipio neq statĩ suꝑ
pectꝰ & uentrẽ suũ abulauit:
sicut adam & eua ñ statĩ pecca¬
uert. Ita & serpens aliq̃n non
serpens. cũ in paradyso deliciaꝵ
moraret᷑: d̾s enĩ malitia ñ fecit.
Eece aꝑte dicit post creationem
int̾posita morula cecidisse. Ideo¬

Expanded text:
vitam duxisse, sed ab initio cecidisse: non sic accipiendum est, ut malus a bono Deo creatus esse putetur, quasi ab initio non cecidisse diceretur. Non enim cecidit, si talis, scilicet, malus factus est; a quo enim caderet? beataeque vitae dulcedinem non gustavit, quam acceptam non fastidivit, sed nolendo accipere amisit. Sui ergo casus praescius esse non potuit, quia sapientia fructus est pietatis. Continuo autem ut factus est cecidit; non ab eo quod accepit, sed ab eo quod acciperet si Deo subdi voluisset. Ecce hic aperte declarat angelos bonos creatos fuisse, et post creationem cecidisse; et fuit ibi aliqua morula,pens hostis contrarius veritati, non tamen a principio, nec statim supra pectus et ventrem suum ambulavit: sicut Adam et Eva non statim peccaverunt, ita et serpens aliqnando fuit non serpens cum in paradiso deliciarum moraretur; Deus enim malitiam non fecit. Ecce aperte dicit post creationem, interposita morula, cecidisse. Ideo
Abbreviated transcription (Latin):
creationis. & cadere ꝑ liberũ
arbitriũ. Pot̾ant enĩ peccare
& ñ peccare: s ñ poterant ꝓfi¬
cere ad meritũ uitȩ: nisi gr̃a
suꝑadderet᷑ quȩ addita est
qͣbusdã. in confirmatione. Et
ad hoc confirmandũ utuntur
testimonio auig̃. qui suꝑ genesiꝰ
dicit angelicã naturã primo
informit̾ creatã & cęlũ dictã:
postea formatã & lucẽ appella

Expanded text:
creationis, et cadere per liberum creationis, et cadere per liberum arbitrium. Poterant enim peccare et non peccare, sed non poterant proficere ad meritum vitae nisi gratia superadderetur, quae addita est quibusdam confirmatione. Et ad hoc confirmandum utuntur testimonio Augustini, qui, super Genes., dicit angelicam naturam primo informiter creatam, et coelum dictam; pos
Abbreviated transcription (Latin):
Q ꝓpħa ait̾. draco iste quem for¬
masti ad illudendũ ei: tanqͥ
pͥmo factꝰ sit malus. inuidus.
& diabolus: ñ uoluntate de¬
prauatꝰ. Nis aliisq testimoniis
utunt᷑ qͥ dicunt angłos qͥ ceci¬
derunt creatos fuisse malos. &
sine mora corriusse: eos uͦ qui ꝑ
creaturã sp̃ualem. q̃ ab exordio
qͦͥ facta ẽ & ꝑfecta & beata est
semꝑ. Alioꝵ sententia ꝓbabilis.
onis pͥmordio bonos extitisse .i.
sine uicio. iustos q fuisse. id est
inn ocentes: s ñ iustos .i. uirtu¬
tũ exercitiũ habentes. Nondũ
enĩ prediti erant uirtutib q̃
stantib appositȩ fuerunt in
confirmatione ꝑ gram: aliis
ꝑ liberũ arbitriũ supbientib
& ideo cadentib. Aliquã etiã
fuisse morułã auint int̾ crea¬
tionẽ & lapsũ. uł confirmati¬
onẽ: & in illa breuitate tẽporiᷤ
om̃s boni erant: ñ quide ꝑ usũ
liberi arbitrii. s ꝑ creationis
bñficiũ: & tales erant qͥstare
pot̾ant. id ÷ ñ cadere ꝑ bona

Expanded text:
Draco iste quem formasti ad illudendum ei. Tanquam primo factus sit malus invidus et diabolus, nec voluntate depravatus. His aliisque testimoniis utuntur qui dicunt angelos qui ceciderunt creatos fuisse malos, et sine mora corruisse; eos vero qui creaturam spiritualem, quae ab exordio quo facta est beata est semper. 6. Aliorum sententia probabilis, onis initio bonos extitisse, id est, sine vitio, justosque fuisse, id est, innocentes; sed non justos, id est, virtutum exercitium habentes. Nondum enim praediti erant virtutibus, quae stantibus appositae fuerunt in confirmatione per gratiam; aliis liberum arbitrium superbientibus, et ideo cadentibus. Aliquam etiam fuisse morulam aiunt inter creationem et lapsum ac confirmationem, et in illa brevitate temporis omnes boni erant, non quidem per usum liberi arbitrii, sed per creationis beneficium; et tales erant qui stare poterant, id est, non cadere per bona
Abbreviated transcription (Latin):
tu es patientia mea & spes
ed ne forte aliqͥs mea.liii.
dicat illud dictũ ee̾ per
expressionẽ cause. ds caritas
est. eo scił. qd caritas sit ex dõ
st̃. ocurrit aug̃. ostendens¬
non hoc eẽ dictũ ꝑ causã. sic̃
iug̃ dicens. Non dicturi sumꝰ cari¬
tatẽ non ꝓpt̾ea ẽẽ dictã dm.
qđ ipsa carita ᷤᷤ ulla substan¬
tia quȩ di digna sit nomine.
s qđ donũ sit d̃i: sicut dictũ
ẽ de eo. tu es patientia mea.
sensũ facile refellit script᷑arũ
ipsa locutio. Tale est enĩ tu es
dictũ dñe caritas mea. aut
tu es caritas mea. aut ds m̃s
caritas mea: s ita dictũ est
łs caritas ẽ. sicut dictum ẽ¬

Expanded text:
Tu es patientia mea, et spes mea Sed ne forte aliquis dicat illud esse dictum per expressionem causae: Deus charitas est, eo scilicet quod charitas sit ex Deo,sunt; occurrit Aug., ostendenshoc non esse dictum per causam, sicut 17, dicens: Non dicturi sumus charitatem non propterea esse dictam Deum, quod ipsa charitas sit ulla substantia quae Dei digna sit nomine, sed quod donum sit Dei; sicut dictum est de Deo: Tu es patientia mea. sensum facile refellit scripturarum ipsa locutio. tale est enim: tu es dictum: "domine, caritas mea" aut: "tu es caritas mea" aut: "deus, caritas mea," sed ita dictum est: deus caritas est, sicut dictum e
Abbreviated transcription (Latin):
mat̾ nr̃a ciuitas d̃i. nulla ciui¬
um suoꝵ numerositate frau¬
dabit᷑: aut uberiore etiã copia
fortasse regnabit. Neq enĩ
numerũ aut scõꝵ hominum
aut immundoꝵ demonũ no¬
uimꝰ. in quoꝵ locũ succedenteᷤ
filii catholicȩ matͥs q̃ sterilis
apparebat in t̾ris. in ea pace
de qua illi cecider̃t sine ullo
temporis t̾mino ꝑmanebunt
s illoꝵ ciuium numerꝰ. siue qͥ
est siuie qͥ fuit siue qͥ fut᷑us ẽ

Expanded text:
mater nostra, civitas Dei, nulla civium suorum numerositate fraudabitur, aut uberiore etiam copia fortasse regnabit. Neque etiam numerum aut sanctorum hominum, aut immundorum daemonum novimus; in quorum locum succedentes filii catholicae matris, quae sterilis apparebat in terris, in ea pace de qua illi ceciderunt, sine ullo temporis termino permanebunt. Sed illorum civium numerus, sive qui est, sive qui fuit, sive q
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ arbitrii habilitatẽ. recte ha¬
buisse intelligunt᷑: sicut in cor¬
porib ñ nulla differentia est
Quȩdã enĩ aliis meliorẽ ac digni¬
orẽ essentiã & formã habent:
& alia aliis leuiora atq agili¬
ora st̃. Nd hc̃ gͥ modũ creden¬
dum ẽ illas sp̃uales nat᷑as con¬
uenientes sue puritati & ex¬
cellentiȩ. & in ẽentia & in for¬
ma & in facultate diffentias
accepisse. in exordio suȩ condi¬
tionis. quib alii suꝑiores alii
inferiores di sap̃ia constitue¬
rent᷑. aliis maiora aliis mino¬
ra dona p̾stantis: ut qui t̾o
ꝑ nat᷑alia bona aliis excelle¬
bant. ipsi etiã post ꝑ mune¬
ra gr̃ȩ eisdẽ p̃essent. Qui enĩ
natura magis subtiles. & sapi¬
entia ampltꝰ ꝑspicaces creati
st̃: hi etiam maiorib gratiȩ
munerib p̃diti st̃. & dignita¬
te excellentiores aliis constitu¬
ti. Qui uͦ nat᷑a minꝰ subtiles
& sap̃ia minꝰ ꝑspieaces conditi
ft̃. minora gr̃e dona habuer̃t.

Expanded text:
et habilitatem recte habuisse intelliguntur: sicut in corporibus nonnulla differentia est Quaedam enim aliis meliorem ac digniorem essentiam et formam habent, et alia aliis leviora atque agiliora sunt. Ad hunc ergo modum credendum est illas spirituales naturas convenientes suae puritati et excellentiae, et in essentia, et in forma, et in facultate differentias accepisse in exordio suae conditionis; quibus alii inferiores, alii superiores Dei sapientia constituerentur, aliis majora, aliis minora dona praestantis, ut qui tunc per naturalia bona aliis excellebant, ipsi etiam post per munera gratiae eisdem praeessent. Qui enim natura magis subtiles, et sapientia amplius perspicaces creati sunt, hi etiam majoribus gratiae muneribus praediti sunt, et dignitate excellentiores aliis constituti. Qui vero natura minus subtiles et sapientia minus perspicaces conditi sunt, minora gratiae dona habuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
W sicut differens uigor & subti¬
litas naturȩ infirmitatẽ non
adducit. minor q cognitio sapi¬
entiȩ ignorantiã ñ ingerit: sic
libertas inferior nullã arbito

Expanded text:
 sicut differens vigor et subtilitas naturae infirmitatem non adducit, minorque cognitio sapientiae ignorantiam non ingerit; sic libertas inferior nullam arbit
Abbreviated transcription (Latin):
non tantũ h̃t gaudiũ spei. s etĩa¬
& rei. quia iã delectat᷑ in eo qͦd
diligit. & ita iã rem aliquatemꝰ
tenet. Constat gͥ quia dõ debemꝰ
spem ponis ut ad id peruenias.
De hoc idẽ ait in libro de doct᷑na
beati: cȩt̾is uͦ utendũ. Frequent̃
tñ dicit᷑ frui: cũ delectatione uti.
Cũ enĩ adest quod diligit᷑: etiã
delectationẽ secũ gerit. Si tam̃
ꝑ eam transieris. & ad illud ubi
ꝑmanendũ ẽ. eam retuleris:
uiteris ea: & abusiue non ꝓprie
diceris frui. Si uͦ inheseris atq
ꝑmanseris. finẽ in ea ponens lȩti¬
tie tuȩ: tc̃ uere & ꝓprie frui di¬
cendus es: qͦd non ẽ faciendum
nisi in illa trinitate. id ẽ sũmo
& incõmutabili bono. Utrũ hõi

Expanded text:
non tantum habet gaudium spei, sed etiam rei, quia jam delectatur in eo quod diligit, et ita jam rem aliquatenus tenet. Constat igitur quod debemusspem ponis, ut ad id pervenias. De hoc idem ait in lib. 1 de Doct. beati; caeteris vero utendum . Frequenter tamen dicitur frui, cum delectatione uti. Cum enim adest quod diligitur, etiam delectationem secum gerit: si tamen per eam transieris, et ad illud ubi permanendum est eam retuleris, uteris ea, et abusive, non proprie diceris frui; si vero inhaeseris, atque permanseris, finem in ea ponens laetitiae tuae, tunc vere, et proprie frui dicendus es: quod non faciendum est, nisi in illa Trinitate, id est, summo et incommutabili bono. « Refi
Abbreviated transcription (Latin):
De duob bonis. alt̾o hic daro abło
s. ꝓmisso.
alis erat hõis institu cxui.¬
tio ante peccatũ. scđm corporis
conditionẽ. De hoc aũ statu
tͣnsferendus erat eũ uniriersa
posteritate sua ad meliorem
digniorẽq statũ: ubi cȩlesti &
et̃no bono in celis sibi parato
frueret᷑. Sicut enĩ ex duplici
nat᷑a compactꝰ est hõ. ita illa
duo bona conditor a pͥncipio
p̃parauit. unũ temporale alt̾m
eternũ. unũ uisibile alterũ
inuisibile: unũ carni alterũ
sp̃ui. E quia pͥmũ est quod̃ ẽ
animale deinde qͦd sp̃uale ẽ:
tẽporale ac uisibile bonũ priꝰ
dedit: inuisibile aũ & ȩt̃num
ꝓmisit. & meritis querendum
ꝓposuit. Ad illiꝰ aũ custodiam
qͥd dederat & ad illud meren¬
dũ qͦd ꝓmiserat. naturali rati¬
oni in creatione animȩ inditȩ
obedientiȩ: ꝑ cuiꝰ obseruantiã
datũ ñ ꝑderet & ꝓmissũ obti¬
neret: & ꝑ meritum ueniret
ad p̃miũ. De iniidia diaboli qͣ¬
idens gͥ diabolus hominẽ

Expanded text:
de duobus bonis, altero hic dato, altero promisso. alis erat hominis institutio ante peccatum secundum corporis conditionem. De hoc autem statu transferendus erat cum universa posteritate sua, ad meliorem dignioremque statum, ubi coelesti et aeterno bono in coelis sibi parato frueretur. Sicut enim ex duplici natura compactus est homo, ita illi duo bona Conditor a principio praeparavit: unum temporale, alterum aeternum; unum visibile, alterum invisibile; unum carni, alterum spiritui. Et quia primum est quod est animale, deinde quod est spirituale, temporale ac visibile bonum prius dedit; invisibile autem et aeternum promisit, et meritis quaerendum proposuit. Ad illius autem custodiam quod dederat, et ad aliud promerendum quod promiserat, naturali rationi in creatione animae hominis obedientiae; per cujus observantiam datum non perderet, et promissum obtineret, ut per meritum veniret ad praemium. Didens igitur diabolus, hominem
Abbreviated transcription (Latin):
humano corpore non sit
absurdũ uel inconueniens hoc
estimare: queri solet utrũ de
sensu animȩ & cognitione rieri¬
tatis eodẽ modo sentiendũ sit:
ut scił hi qui sine peccato nasce¬
rent᷑ sensu & intelligentia m̃tiᷤ
imꝑfecti existerent. & ꝑ accessũ
tẽporis in his ꝓficerent usq ad
ꝑfectionẽ: an mox conditi ꝑfe¬
ctionẽ sensus & cognitionis ꝑei¬
ꝑent. Illi qͥ sentiunt paruulos
natos in statura corporis. & usu
mẽbroꝵ ꝑ accessũ temporis ꝓfu¬
dio natiuitatis sensu ĩꝑfectos¬
ex istere: & ꝑ int̾uallũ temporis
opponunt dicentes. Si mox
nati ñ haberent ꝑfectionem
sensus & intelligentie: ignoran¬
tia in eis eẽt. Ignorantia autẽ
peccati ẽ pena. S qͥ hoc dicirñ
ñ satis diligent̃ considerant
quia ñ om̃is qͥ aliquid nescit¬

Expanded text:
humano non sit absurdum vel inconveniens hoc existimare, quaeri solet utrum de sensu animae et cognitione veritatis eodem modo sentiendum sit, ut, scilicet hi qui sine peccato nascerentur, sensu et intelligentia mentis imperfecti existerent, et per accessum temporis in his proficerent usque ad perfectionem; an mox conditi perfectionem sensus et cognitionis perciperent. Illi qui sentiunt parvulos natos membrorum per accessum temporis dio nativitatis sensu iexistere, et per intervallum temporis opponunt dicentes: Si mox nati non haberent perfectionem sensus et intelligentiae, ignorantia in eis esset: ignorantia autem peccati est poena. Sed qui hoc dicunt non satis diligenter considerant quia n
Abbreviated transcription (Latin):
s ea liberũ arb. iuuat᷑. ut ad
bonũ moueat᷑ & erigat᷑. & ita
ex uirtute & libero arb̾. nascit᷑
bonꝰ motꝰ uł affectus animi. &
exinde bonũ opꝰ ꝓcedit exteriꝰ.
sieut pluuia rigatur terra ut
germinet. & fructũ faciat: neo
psuuia ẽ t̾ra nec germ̃ nec fructꝰ.
nec t̾ra germen ł fructꝰ. nͨ germ̃
dit᷑ pluuia diuinȩ bñdictioniꝰ.
id ÷ inspirat᷑ gr̃a: qđ solus ds
facit. ñ homo eũ eo: ꝗͣ rigatur

Expanded text:
 juvatur, ut ad bonum moveatur et erigatur; et ita ex virtute et libero arbitrio nascitur bonus motus vel affectus animi, et exinde bonum opus procedit exterius; sicut pluvia rigatur terra, ut germinet et fructum faciat; nec pluvia est terra, nec germen, nec fructus; nec terra germen vel fructus, nec germen ditur pluvia divinae benedictionis, id est, inspiratur gratia, quod solus Deus facit, non homo cum eo; qua riga
Abbreviated transcription (Latin):
liberat uoluntatẽ hominis
uirtꝰ ẽ uel una uel plures. cum
ipsa gr̃a ñ sit ex arbito uolun¬
tatis. s eã potiꝰ sanet ac p̃paret
ut bona sit: consequit᷑ ut uiriꝰ
ñ sit ex libero arb. & ita ñ sit
motꝰ uel affectus m̃tis. cũ om̃is
motꝰ uł affectꝰ mentis sit ex lib̾o

Expanded text:
liberat voluntatem hominis, virtus est, vel una, vel plures; cum ipsa gratia non sit ex arbitrio voluntatis, sed eam potius sanet ac praeparet ut bona sit, consequitur ut virtus non sit ex libero arbitrio, et ita non sit motus vel affectus mentis, cum omnis motus vel affectus mentis sit ex libero
Abbreviated transcription (Latin):
si libero ad faciendũ & ñ facien¬
dũ motu animi carent sidenis
his abstinendi ab oꝑe suo pott¬
stas nulla concedit᷑: earũ pecen
tenere ñ possumꝰ. Hic aperte

Expanded text:
si libero ad faciendum et non faciendum motu Animi careant, si denique his abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur, earum peccatum tenere non possumus. Hic aperte
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ potestati resistit. qi ordinatõi resistit.
Cũ gͦ diabolo sit potestas mali dei
ordinatione: eiꝰ potestati resisten
apłm ibi loqui de seculari pote¬
state. scilicet rege & pͥncipe. &
huiꝰmodi: quib ñ ẽ resistendũ in
his quȩ iubet ds eis exhiberi: scił
in tributis & huiꝰmodi. Qđ aliq̃n¬
ceps aliqͥs uel di abolus aliquid
usserit ł suaserit contͣ dm: t̃e
resistendũ ẽ. Un aug̾ det̾minass
qͣndo sit resistendũ potestati: in
libro de nat᷑aboni ait. Si illud
uibeat potestas qͦd ñ debeas fac̃e:
hic sane ꝯtemne potestatẽ. tim̃¬
do potestatẽ maiorẽ. Ipsos huma¬
narũ rerũ gradꝰ adu̾te. Si quid̃
iusserit curator: nunqͥd facien¬
dum ẽ si contͣ ꝓconsulẽ iubeat:
Rursus si qͥd iꝑse ꝓconsul iubeat¬
dubitat᷑ illo ꝯtempto isti ẽẽ ser¬
uiendũ: Ergo si aliud imꝑator.
obtemꝑandũ ẽ deo. Potestati gͦ
diaboli uł hoĩs tune resistamꝰ.
cũ aliqͥd contͣ dm̃ suggesserit: in

Expanded text:
 potestati resistit, Dei ordinationi resistit. Cum ergo diabolo sit potestas mali Dei ordinatione, ejus potestati non esse Apostolum ibi loqui de seculari potestate, scilicet rege, et principe, et hujusmodi; quibus non est resistendum in his quae jubet Deus eis exhiberi, scilicet in tributis, et hujusmodi. ceps aliquis, vel diabolus, aliquid jusserit vel suaserit contra Deum, tunc resistendum est. Unde August., determinans quando resistendum sit potestati, in lib. de Natura boni ait: Si aliquid jubeat potestas quod non debeas facere, hic sane contemne potestatem, timendo majorem potestatem. Ipsos humanarum rerum gradus adverte. Si quid jusserit procurator, numquid faciendum est, si contra proconsulem jubeat? Rursus si quid ipse dubitatur, illo contempto illi esse serviendum? Ergo si aliud imperator et obtemperandum est Deo. Potestati ergo diaboli vel hominis tunc resistamus, cum aliquid contra Deum suggesserit; in
Abbreviated transcription (Latin):
tatis & cogitationis ad petrũ.¬
initiũ ñ homini ex ipso nasci
s diuinitꝰ parari & tribui in eo
ds euident ostendit. quia nec
diabolus nec aliqͥs angeloꝵ eiꝰ
ex qͦ in hanc caliginẽ st̃ detrusi
bonã potuit ł poterit sumere
uoluntatẽ. Quia si possibile fo¬
ret ut humana natura postꝗͣ
ado au̾sa bonitatẽ ꝑdidit uo¬
luntatis. ex se ipsa rursus eam
hr̃e potuisset. multo possibilius
hoc natura haberet angelica:
que qͣntominꝰ grauat᷑ terreni
corporiᷤᷤ pondere. tantomagiᷤᷤ ee̾t hac
p̃dita facultate. Non gͥ homo
ł angłs a se uoluntatẽ bonam
hr̃e potest: s malã. Similit̃ &
de potentia inqͥunt. ꝑ simili¬
tudinẽ uoluntatis de potenti¬
a boni & mali disserentes. qđ
illa sit a dõ. non ista. Autoritatib¬
mali a deo ẽ: a quo ẽ omnis po¬
testas. Nit enĩ apłs. Non ẽ pote

Expanded text:
tatis et cogitationis initium non homini ex seipso nasci, sed divinitus parari et tribui in eo Deus evidenter ostendit, quia nec diabolus, nec aliquis angelorum ejus, ex quo in hanc caliginem sunt detrusi, bonam potuit vel poterit resumere voluntatem; quia si possibile foret, ut humana natura postquam a Deo aversa bonitatem perdidit voluntatis, ex seipsa rursus eam habere potuisset, multo possibilius hoc natura haberet angelica, quae quanto minus gravatur terreni corporis pondere, tanto magis hac esset praedita facultate. Non ergo homo vel angelus a se voluntatem bonam habere potest, sed malam. Similiter et de potentia inquiunt, per similitudinem voluntatis de potentia boni vel mali disserentes, quod illa sit a Deo, non ista. 2. Auctoritatibmali a Deo est, a quo est omnis potestas. Ait enim Apostolus, Rom.
Abbreviated transcription (Latin):
ctũ est. De potentia peccandi
utrũ peccandi potentia sit
nob a deo. uł a nobis. Putant
quidã potentiã recte agendi
nobis ẽẽ adõ. potentiã uͦ peccan¬
di ñ adeo s a nob̃̾ ł a diabolo
ẽe: ficut mala uoluntas ñ a cio

Expanded text:
CTIO XLIV. DE POTENTIA PECCANDI; utrum peccandi potentia sit nobis a Deo, vel a nobis. Putant quidam potentiam recte agendi nobis esse a Deo; potentiam vero peccandi non a Deo, sed a nobis vel a diabolo esse; sicut mala voluntas non a Deo
Abbreviated transcription (Latin):
nent terrã. Uñ iob de dño ait.
Qͥ facit regnare ypocritã. ꝓꝑter
dñs. Dedi eis regẽ in ira mea. aug̃
Nocendi enĩ uoluntas potest suꝑ¬
ẽe ab hõis animo: potestaᷤ aũ gen̾.
ñ nisi a do: & hoc abdita aptaq
iusticia. Nam ꝑ potestatẽ diabo¬
lo datã: iustos ds facit suos. De
hoc etiã gͥg̃. in moralib ait. Tu¬
moris elatio. non potestatiᷤ ordo
in cͥmine est. Potentiã d̾s tͥbuit.
elationẽ uͦ potentiȩ malitia nr̃ȩ
m̃tis inuenit. Gollamꝰ gͦ quod de
nr̃o est: qr ñ potentia usta sed
actio praua damnat᷑. His auto¬
ritatib aliisq plurib euident̃
ostendit᷑. qđ non ẽ potestas boni
ł mali euicũq nisi a cło ȩquo. ⁊ si
te lateat equitas. An aliqñ resisten¬
Dic orit᷑ questio. ñ transiliencla
silentio. Dictũ ẽ enĩ supͣ qđ

Expanded text:
ram . Unde Job de Domino ait: Qui facit regnare hypocritam propter Deus: Dedi eis regem in ira mea . Nocendi voluntas potest esse ab hominis animo; potestas autem non est nisi a Deo; justitia; nam per potestatem diabolo datam justos Deus facit suos. De hoc etiam Gregor. in Mor. ait: Tumoris elatio, non potestatis ordo in crimine est. Potentiam Deus tribuit, elationem vero potentiae malitia nostrae mentis invenit. Tollamus ergo quod de nostro est, quia non potentia justa, sed actio prava damnatur. His auctoritatibus aliisque pluribus evidenter ostenditur quod non est potestas, boni vel mali cuicumque, nisi a Deo aequo, etsi te lateat aequitas. 3. An aliquando resistenHic oritur quaestio, non transilienda s
Abbreviated transcription (Latin):
ic queri potest utr̃ ꝑsone. cy.¬
ꝓprietates quas hył supra
distinxit dicens. ꝓpriũ ẽ patris
qđ genuit filiũ. & ꝓpriũ filii
qđ genitꝰ est apatre. & sp̃s sc̃ĩ
qd ab utͦq ꝓcedit: ac deinde¬

Expanded text:
ic quaeri potest utrum proprietates quas Hilarius supra distinxit, dicens proprium esse Patris quod genuit Filium, et proprium Filii quod genitus est a Patre, et Spiritus sancti quod ab ut
Abbreviated transcription (Latin):
nũ uͦ uocabula. scił ꝑat̾nitas. fili¬
atio. ꝓcessio: uł gignere. gigni.
ꝓcedere. ipsas tm̃ relationes ñ
pͣpostases significant: siue hr̃e¬
cũ dicimꝰ d̾s ẽ ꝑat̃. nõie patris
& relationẽ notamꝰ Qd intelligit᷑.

Expanded text:
num vero vocabula, scilicet paternitas, filiatio, processio, vel gignere, gigni, procedere, ipsas tantum relationes, non hypostases significant, sive habecum dicimus: Deus est Pater, nomine Patris et relation
Abbreviated transcription (Latin):
eedẽ ꝓpͥetates quas ponit hył.
& illȩ quas ponit aug̃. Si enim
& genuisse filiũ: qđ utiq qͥdã
concedunt. Si aũ hoc ẽ: cui gͦ
conuenit ut sit pat̃. ei conue¬
nit genuisse filiũ. Natura gͥ di¬
uina si ꝑat̾ ẽ. genuit filiũ: si uͦ
ñ genuit. pater ñ ẽ. S qͥs aude¬
at dic̾e qđ aut ipsa genuit fi¬
liũ: aut qd ipsa ꝑat̃ ñ sit : Si
aũ ipsa pat̾ est nec filiũ genuit.
ñ est gͦ idem dic̾e aliqͥad̃ ẽẽ patrẽ

Expanded text:
eaedem proprietates quas ponit Hilarius, et illae quas ponit Aug. Si enim et genuisse Filium, quod utique quidam concedunt. Si autem hoc est, cui ergo convenit ut sit pater, ei convenit genuisse filium. Natura ergo divina si pater est, genuit filium; si vero non genuit, pater non est. Sed quis audeat dicere quod ipsa genuit filium, aut quod ipsa pater non sit? Si autem ipsa pater est, nec filium genuit, non est ergo idem dicere aliq
Abbreviated transcription (Latin):
pat̾s & filii & sp̃s sc̃i: ut subsistet
homo imago cłi. S quia ñ omni¬
no ȩqͣlis fiebat illa imago. tanqͣ
ñ ab illo nata s ab eo creata:
ideo ita imago dr qd ad ima
Filiꝰ aũ est imago s ñ ad imag̾:¬

Expanded text:
Patris et Filii et Spiritus sancti, ut subsisteret homo imago Dei. Sed quia non omnino aequalis fiebat illa imago, tanquam non ab illo nata, sed ab eo creata, ideo ita imago dicitur quod Filius autem est imago, sed non ad imag
Abbreviated transcription (Latin):
S & in corpore qͣndã ꝓprietatẽ
ht̃ quȩ hoc indicat. quia est
erectũ statura. scd̃m quã corpꝰ
animȩ rationali congruit: qr¬

Expanded text:
Sed in corpore quamdam proprietatem habet quae hoc indicat, quia est erecta statura, secundum quam corpus animae rationali congruit, q
Abbreviated transcription (Latin):
non ad imaginẽ: quia natꝰ ñ
ereatꝰ ȩqualis & in nullo dissimi¬
lis: homo creatꝰ est a deo ñ genitꝰ
nec parilitate ȩqualis: s quadã
similitudine accedens. Uñ aug̃.

Expanded text:
non ad imaginem, quia natus, non creatus; aequalis, et in nullo dissimilis. Homo creatus est a Deo, non genitus, non parilitate aequalis, sed quadam similitudine accedens. » De