comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in alto colle capitolium. De isto dq̃ quanus
a poeta dictum conuenientissime p̃dicant.
iouis om̃ia plena. Hunc uarro credit etiam
ab his coli qui unum dm̃ solun simulachro
colunt. s alio nomine nuncupasi. Qđ si ita ẽ.
cur tam male tractatus ẽ. romȩ sic̃ quidem &
incȩtis gentib ut ei fieret simul ichrum: qđ
ipsi etiam uarroni ita displicet. ut cum tancȩ
ciuitatis ꝑ u̾sa consuetudine meret̃: nequa.¬
qͣm tm̃ dicere & scribere dubidaret: qđ hi qͥ
popłis instituerunt simulachra & metum¬
dep̃ dẽpserunt & errorem addiderunt. Cur
illi eciam uno uxor ad uingit᷑ quȩ dicat᷑ sõ:¬
ror & conuix. quia iouem mauunt in ȩchere
accipimus: in aere uinonem: & hec duo eem¬
ta coniuncta sunt altep̾tim suꝑius alterum
inferius. Non ẽ. aͦ ille. dequo dictum ẽ iouis
omnia plena. si aligaam partem implet &
ũino. Anut̃q utrumq implet. & ambo isti
coniuges. & in auob istis elem̃tis & insingłis

Expanded text:
in alto colle Capitolium. De isto deo quamuis in alto colle Capitolium. De isto deo quamuis a poeta dictum conuenientissime praedicant: Ionis omnia plena. Hunc Varro credit etiam ab his coli, qui unum Deum solum sine simulacro colunt, sed alio nomine nuncupari. Quod si ita est, quur tam male tractatus est Romae, sicut quidem et in ceteris gentibus, ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet, ut, cum tantae ciuitatis peruersa consuetudine premeretur, nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret, quod hi, qui populis instituerunt simulacra, et metum demserunt et errorem addidilli etiam Juno uxor adjungitur, quae dicitur soror et conjux ? Quia Jovem, inquiunt, in aethere accipimus, in aere Junonem; et haec duo elementa conjuncta sunt, alterum superius, alterum inferius. Non est ergo ille de quo dictum est, Jovis omnia plena; si aliquam partem implet et Juno. An uterque utrumque implet, et ambo isti conjuges et in duobus istis elementis, et in singulis
Abbreviated transcription (Latin):
Hec autẽ paucissima ideo dixi ut intelligeret᷑
nullo mͦ eos dicere audere ista numina imꝑr¬
uni constitusse auxisse. conseruasse romanũ.
quȩ ita suis queq adhibebant᷑ officiis ut nichil
unũ sum uni alicui credet᷑. Quando gͦ segetia
euraret imꝑium. cui curam gerere simui &
segetib & arborib non licebat. Quando de ar¬
mis cunina cogitaret. cuius p̃positura paruui¬
lorum cunas non ꝑmittebat᷑ excede: Quan¬
do nodatus ad iuuaret in bello. qui nec ad fol¬
liculum sꝑiȩ s tantum ad nodum geniculi ꝑ¬
tinebat: Unum quisq domui sue ponit hosti¬
arium: & quia homo ẽ. ommino sufficit. Tres
dõs isti posuerunt. forculum forib cardeam
cardini. limentinum limini: ita non poterat
forculus simul & cardinem lim̃q seruare. O¬
missa gͥ ista turba minutorũ dõrumꝰ debemꝰ
tam du tot gentib imꝑaret. Nimirũ gͦ. iouis¬
regem uolunt. Hoc euis indicat sceptrum. hoc

Expanded text:
Haec autem paucissima ideo dixi, ut intellegeretur Haec autem paucissima ideo dixi, ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conseruasse Romanum, quae ita suis quaeque adhibebantur officiis, ut nihil uniuersum uni alicui crederetur. Quando ergo Segetia curaret imperium, cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret, cuius praepositura paruulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuuaret in bello, qui nec ad folliculum spicae, sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium, et quia homo est, omnino sufficit: tres deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum limini. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limenque seruare. missa igitur ista turba minutorum deorum uel aliqtam diu tot gentibus imperaret. Nimirum ergo Iouisregem uolunt: hoc eius indicat sceptrum, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
tem facerent: deam segetiam. fr̃um̃tis uͦ collec¬
tis atq reconditis ut tuto seruarent᷑ deam tu¬
tulinam p̃posuerunt. Cui non sufficere uidet᷑
illa segetia. qͣm dui seges ab initiis herbidis
usq ad aristas aridas ꝑueniret: Non tm sa¬
tis fuit hominib dõrum mulcicudinem
amantib. ut anima misera demonioꝵ tbę
ꝓstituereẽ unius dĩ ueri castum dedignata
complexum. Prefecerunt gͦ ꝓserpinã frum̃¬
tis geminantib genicłis nodisq culmoꝵ dm̃
nodatum. in uolumentis folliculorum deam
uolutinã. cum folliculi patescunt ut spica
exeat: deam patelanam. cum segetes nouis
aristis ȩquant᷑ quia ueteres ȩquare hostire
dixerunt deam hostilinã. florentib frum̃¬
tis: deam floram. lactescentib dm̃ lacturnũ.
maturascentib deam matutam. cum runcant᷑
idẽ at̾ra auferunt᷑. deam runcinã. Nec om̃ia
commemoro: quia me piget qđ illos ñ pudet.

Expanded text:
tem facerent, deam Segetiam, frumentis vero collectem facerent, deam Segetiam, frumentis vero collectis atque reconditis ut tuto servarentur, deam Tutelinam preposuerunt, cui non sufficere videretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret. Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus, ut anima misera demoniorum turbe prostitueretur, unius dei veri castum dedignata conplexum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus, geniculis nodisque culmorum deum Nodutum, inuolumentis folliculorum deam Volutinam; cum folliculi patescunt, ut spica exeat, deam Patelanam, cum segetes nouis aristis aequantur, quia ueteres aequare hostire dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum Lacturnum, maturescentibus deam Matutam; cum runcantur, id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos non pudet.
Abbreviated transcription (Latin):
uasse. Neq enim in hoc tam p̃ claro oꝑe & tan¬
tȩ plenissimo dignitatis audent aliquas par¬
tes deȩ cloaͣnȩ tribuere. aut uolupiȩ quȩ a
uoluptate appellata ẽ. aut lubentine cui
nom̃ ẽ a libidine. aut uagitano qui infantũ
uagitib p̃sidet. aut cuninȩ quę cunas eoꝵ
administrat. Quando autẽ possunt uno lo¬
co libri huiꝰ cominemorati omnia nomina
dõrum & dearum quȩ illi grandib uolu¬
minib uix comp̃hende potuerunt singłis
reb ꝓpria disꝑtientes officia numinums
Nec agrors munus uni alicui dõ cominit.¬
tendum arbitrati sunt: s rura deȩ rusinȩ.
iuga montium dõ iugatino collib dĩm collatir¬
Inam.
uallib ualloniam p̃fecerunt. Nec saltem po¬
tue unt unam segͥetiam talem inuenire cui¬
amel segetes cominendarent. s sata frumenta
qͣn dui subt̾ra eẽnt. p̃positã uoluerunt hab̾e
deam seiam. Cum uͦ iam eẽnt suꝑ t̾ram &e sege¬

Expanded text:
uasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tanuasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cluacinae tribuere aut V olupiae, quae a uoluptate appellata est, aut Lubentinae, cui nomen est a libidine, aut Vaticano, qui infantum uagitibus praesidet, aut Cuninae, quae cunas eorum administrat. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum, quae illi grandibus uoluminibus uix conprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo Iugatino; collibus deam Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt. Nec saltem potuesemel segetes commendarent, sed sata frumenta quamdiu sub terra essent, prepositam voluerunt habere deam Seiam. Cum vero iam essent super terram et sege
Abbreviated transcription (Latin):
laca sune lam sipost mille ducentos & quot
eecurrit anuos quando regnum assysi& iquo¬
tumẽ iam ibi xp̃iana religio aliud regsum
p̃dicaret ȩt̾num & dõrum falsorum cultus
facrilegos inhiberet. quid aliud illiꝰ gentis ua
ni homines dicerent. nͥ regnum ꝗͥ tam dui
conseruatum ẽ nulla alia ciusa nͥ suis religi¬
onib deseitis & illa recepta ꝑire potuisse:
Inqua uoce uanitatis quȩ poterat ẽẽ isti at¬
tendant spetulum suum: & similia conqueri
si ullus in eis pudor ẽ. erubescant. Quãqͣm &
romanum imꝑium afflictum ẽ potius quã
mutatum. Qđ & aliis ante xp̃i nom̃ tempori¬
b ei contigit: & ab illa ẽ. afflictione recreatũ.
Qđ nec istis temꝑib desꝑandum ẽ Quis enĩ
de hac re nouit uoluntatẽ dĩ: Deinde que¬
ramus si placet: extanta dõrum turba quã
romani colebant quẽ potissimum uł quos
dõs credant illud imꝑuim dilatasse atq ser¬

Expanded text:
slata sunt. Nam si post mille ducentos et quod slata sunt. Nam si post mille ducentos et quod excurrit annos, quando regnum Assyriis ablatum est, jam ibi christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum, et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet; quni homines dicerent, nisi regnum, quod tam diu conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis, quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Dei? ramus, si placet, ex tanta deorum turba, quam Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant illud imperium dilatasse adque ser
Abbreviated transcription (Latin):
fideles dii sunt qui suos deserunt & adhos¬
tes transeunt. qđ nec homo fecit camillus qͣn¬
do uictor & expugnator ad ũsissimȩ ciuitatis
romam cui uixerat sensit in gratam. quã tm̃
postea oblitus inuiriȩ memor patriȩ a gallis
iterum lib̾auit. aut non ita fortes sunt ut dõs
ẽẽ fortes decet. qui possunt humanis uł consi¬
liis uł uirib uinci: aut sicum int̾ se bellige¬
rant non dii abhominib s dii ab aliis diis
forte uiciutur qui sunt quarũq ꝓp̾. cuũ
ditalm. babent gͦ e ipsi ine se inimirit cu
quas psua quiso parte suscipiunt. Nonita
os suos debuit colere cuutas mag̃ q̃m alos
ae quib ad uuarent suui Postiemo quio etalios
se habeat dõrum iste uł cransucus ia figa¬
uł e migrano: uł in pugna defectio nondum
illis temporib atq in illis trarum partib
xpi noñ fuerat p̃dicatum. quan doilla ieg¬
na ꝑ uigentes bellicas clades amissa atq aitn¬

Expanded text:
fideles dii sunt, qui suos deserunt, et ad hosfideles dii sunt, qui suos deserunt, et ad hostes transeunt; quod nec homo fecit Camillus, quando victor et expugnator adversissimae civitatis, Romam, cui vicerat, sensit ingratam, quam tamen postea oblitus injuriae, memor patriae, a Gallis iterum liberavit: aut non ita fortes sunt, ut deos esse fortes decet, qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. Aut si, cum inter se belligerant, non dii ab hominibus, sed dii ab aliis diis forte vincuntur, qui sunt quarumque proprii civitatum; habent ergo et ipsi inter se inimicitias, quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis, quam alios, a quibus adjuvarentur sui. Postremo, quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus, vel fuga, vel migratio, vel in pugna defectio, nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum, quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque tran
Abbreviated transcription (Latin):
molestos sola regni cupiditate conterere &
subdere quid aliud qͣm gͣnde latrocinium no¬
tam magnum hoc regnũ & ꝓlixum fuit. qͣre
diis romanis tribuit romanum regnum locis
amplum temꝑib q diuturnum: Quȩcũq
enim causa ẽ. illa eadem ẽ etiam ista. Si autẽ
& illud dõrum adiutorio tribuendum eẽ.
contẽdunt: quero quorũ. Non enim aliȩ gen¬
tes quas ninus domuit & subegit alios tunc
colebant dõs. Aut si ꝓpͥos habuerunt dõs¬
assyrii quasi ꝑitiores fabros imꝑii constru¬
endi atq seruandi: Nunquidnam mortui
sunt quando & ipsum ĩꝑium ꝑdiderunt. aut
mercede non sibi reddita uł alia maiore ꝓmi¬
ssa ad medos transire maluerunt atq inde
rursus ad ꝑsas cẏro inuitante & aliquidͥ coͣmͣ¬
moclius pͦllicente. quȩ gens non angustis ori¬
entis finib post alexandri macedonis regnũ
magnum locis s breuissimum temꝑe in suo
regno adhuc usq ꝑlurat: Hoc si ita ẽ: aut ur¬

Expanded text:
molestos sola regni cupiditate conterere et molestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium notam magnum hoc regnum et prolixum fuit, quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum adjutorio tribuendum esse contendunt, quaero quorum. Non enim aliae gentes, quas Ninus domuit et subegit, alios tunc colebant deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi, numquidnam mortui sunt, quando et ipsi imperium perdiderunt, aut mercede non sibi reddita, vel alia promissa majore, ad Medos transire maluerunt, atque inde rursus ad Persas, Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus, post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed brevissimum tempore, in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si ita est, aut in
Abbreviated transcription (Latin):
& quasi auitum gentib morem noua imꝑĩ
cupiditate mutauit. Hic pͥmus intulit bel¬
la finitimis. & rudes adhue ad resistendum
popłos ad t̃minos usq lẏbiȩ ꝑdomuit. Et
paulo post. Ninus inquit magnitudinẽ quȩ¬
sitȩ dominationis continua possessione fir¬
mauit. Domitis gͥ ꝓximis cum accessione
uirium fortior ad alios transiret & ꝓrima q̃q
uictoria. instrum̃tum sequentis eẽt tocius ori¬
entis popłos subegit. Qualibet autẽ fide rerum
uł iste uł trogus seripserit: nam quedam illos
fuisse m̃titos aliȩ fideliores licterȩ ostendunt
constat tm̃ & int̾ alios scriptores regnum assy¬
rorum anino rege fuisse longe lateq porre¬
tum.Iam diu ꝑ seiterauit. ut romanum ñ¬
dum sit eiꝰ ȩtatis. Nam sicut scribunt qui
chronicam historiã ꝑsecuti sunt mille du-
regnare oepit ꝑmansit hoc regnum: donec t̾n¬
sferret᷑ ad medos. Inferre autem bella finiti¬
mis & incetera inde ꝓcede. ac popłos sibi non

Expanded text:
 quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit.\' Et paulo post: \'Ninus, inquit, magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmauit. Domitis igitur proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit\'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scripserit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt, constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam historiam persecuti sunt, mille ducregnare coepit, permansit hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsarum concessit imꝑio: ut ds̃ ille t̃minus
qui romanos t̃minos scđm istos tuebat᷑ &
ꝑ illud pulcherrimum auspiciũ loco ñ ces¬
serat ioui. plꝰ adrianum regẽ hominũ qͣm
regem dõrũ timuisse uideat᷑. Receptis quęq
alio temꝑe ꝓuinciis memoratis. nr̃a pene
memoria. recrorsus t̃minus cessit : quando

Expanded text:
Persarum concessit imperio, ut deus ille Terminus, Persarum concessit imperio, ut deus ille Terminus, qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Ioui, plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse uideatur. Receptis quoque alio tempore prouinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit, quando
Abbreviated transcription (Latin):
noluerunt. Salius quippe imꝑii finib xp̃o
cedere. potuerunt: & de sedib locorũ & ma¬
xime de corde credentium s anteqͣm xp̃o ue
nisset in carne. anteqͣm deniq ista scriberent᷑
tum ẽ. sub rege tarquinio illud auspiciũ: ali¬
quotiens romanus exercitꝰ fusus ẽ. hoc ẽ ũsus
infugã falsumq ostendit auspiciũ quo ui-¬
uentas illa non cesserat ioui. & gens marcia
suꝑantib atq irrumpentib gallis in ipsa ur¬
be contrita ẽ. & t̃mini imꝑii deficientib
multis adannibalem ciuitatib inangustũ
fuerant coartati. Ita euacuata ẽ pulchritu¬
do auspiciorũ: remansit contra iouem con-¬
tumatia. non dõrũ s demoniorũ. Aliudẽ.
ẽ. enim ñ cessisse: alud unde cessuras rediis¬
se. Quã qͣm & postea in orientalib parcib
adriani uoluntate mutati sunt t̃mini im¬
ꝑii romani. Ille namq tres ꝓuincias nobi¬
les armeniam. mesopotamiam. assyriam.

Expanded text:
noluerunt; saluis quippe imperii finibus Christo noluerunt; saluis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. Sed antequam Christus uenisset in carne, antequam denique ista scriberentur, a quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium, aliquotiens Romanus exercitus fusus est, hoc est uersus in fugam, falsumque ostendit auspicium, quo Iuuentas illa non cesserat Ioui, et gens Martia superantibus adque inrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est, et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem ciuitatibus in angustum fuerant coartati. Ita euacuata est pulchritudo auspiciorum, remansit contra Iouem contumacia, non deorum, sed daemoniorum. Aliud est enim non cessisse, aliud unde cesseras redisse. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani uoluntate mutati sunt termini imperii Romani. Ille namque tres prouincias nobiles, Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam,
Abbreviated transcription (Latin):
diis uͦ istis falsis &e multis ignoratis siue
contemptis atq illo uno cognito & fide
sincera ac morib culto. & melius hic reg¬
num hab̾ent quantumcumq haberent. & pꝰ
hec acciꝑent sempit̾num siue hic haberent
pulcherrimũ auspicium fuisse dixerunt.
qđ paulo ante commemoraui. marcem. &
t̃minũ. & uiuentatẽ. nec ioui regi dõrum
loco cedere uoluissem: Sic enim in quiunt
significatum ẽ. marciã gentem idẽ ronanã
nemini locum quẽ teneret daturã romanos
quoq t̾minos ꝓpt̃ dm̃ t̃minum neminem
rommoturũ: iuuentatem etiã romanã ꝓpt̃
deam iuuentatẽ nemini eẽ. censuram. Ui¬
deant gͦ quomͦ habeant istum regẽ dõrum
suoꝵ de datorem regnisuu. ut eum auspicia
ista ꝓadũsario ponerent ciu ñ cedere pul-¬
crum ẽet. Quamqͣm hec siuera sunt. non ha¬
bent om̃ino quid timeant. Non enim confes-¬
suri sunt qđ dii censerint xp̃o qui ioui cedẽ

Expanded text:
dis uero istis falsis et multis ignoratis siue dis uero istis falsis et multis ignoratis siue contemtis adque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum haberent, quantumcumque haberent, et post haec acciperent sempiternum, siue hic haberent pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt, quod paulo ante commemoraui, Martem et Terminum et Iuuentatem nec Ioui regi deorum loco cedere uoluisse? Sic enim, inquiunt, significatum est, Martiam gentem, id est Romanam, nemini locum quem teneret daturam, Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum, iuuentutem etiam Romanam propter deam Iuuentatem nemini esse cessuram. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui, ut eum auspicia ista pro aduersario ponerent, cui non cedere pulchrum esset. Quamquam haec si uera sunt, non habent omnino quid timeant Non enim confessuri sunt, quod di cesserint Christo, qui Ioui cedere
Abbreviated transcription (Latin):
color d nputatis eorumq regẽ eẽ. ꝑhibetis.
Duls accusant᷑ honorib ut mauis sit cri
Pꝗđ eis falsis oblectant᷑ qͣm si de illis
sera dicerent᷑ romanum imꝑium augere
& conseruare potussent. Hoc enim si pos¬
sent grecis potiꝰ donum tam grande confer¬
rent. qui eos in huiꝰcemodi reb diuinis
hoc ẽ ludis scȩnicis honorabilius digniusq
coluerunt: quando & amorsib poetarum
quib dõs dilacerari uidebant se ñ subtra¬
xerunt clando eis licentiam male tractandi
homines quos lib̾et: & ipsos scenicos non
turpes iudicaru̾nt. s dignos etiam p̃claris
honorib habuerunt. Sicut autẽ potuerunt
auream pectimam hab̃e romani quãuis dm̃
aurinim non colerent: sic & argenteam
habere potuerunt & ȩream sinec argenti¬
nũ nec eiꝰ patrem colerent esculanum. & sic
om̃ia quȩ recexere piget. Sic gͦ & regnum in-¬
uito quidẽ dõ uero nullo mͦ habere posseq̃:

Expanded text:
colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? potius accusantur honoribus, ut majus sit crimen quod eis falsis oblectantur, quam si de illis vera dicerentur, Romanum imperium augere et conservare potuissent. Hoc enim si possent, Graecis potius donum tam grande conferrent, qui eos in hujuscemodi rebus divinis, hoc est ludis scenicis, honorabilius digniusque coluerunt, quando et a morsibus poetarum, quibus deos dilacerari videbant, se non subtraxerunt, dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet, et ipsos scenicos non turpes judicaverunt, sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani, quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt, et aeream, si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum, et sic omnia quae retexere piget. Sic ergo et regnum inuito quidem Deo uero nullo modo habere possent;
Abbreviated transcription (Latin):
maxims: ludos tolle si potes Srecipe popłis
ne taleshonores diis imm talib deferant:
ubi crinina dõrum lrat mirari e quę
fieri possunt placex imitari. Si autem tͥ
respondet popł uios nob̃ importitis ista
ponafices: d ipsos roga quib instigan-¬
tib ist istis. ne talia sibi uibtant exibi.
Qe simala sunt &e ꝓpt̃ea nullomͦ dedõ¬
rum maiestate credenda: maiorẽ. dõꝵ
inuiria de quib impune fingunt᷑. S ñ
te audient. Demones sunt. praua docent.
curpib gaudent. Non solũ non deputant
iuxrum si de illis ista fingant r s cam poeti¬
uitiani ferre non possunt si ꝑeroeen sollem¬
nia magant᷑ Iam uͦ siadũsus eos iouemanteu¬
pelles maxime ob eam ausam qura ei pelu¬
relles ma lucdis seendicis actitant᷑ nonne etã¬
sa drtouem nucupatis aquo regi totus
sqd a dmem Nat hic mundus. eo illi fig
auobu Mima inuiria qđ eum cum istis

Expanded text:
maxime, ludos tolle, si potes; praecipe populis, maxime, ludos tolle, si potes; praecipe populis, ne tales honores dis inmortalibus deferant, ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis inportastis ista pontifices: deos ipsos roga, quibus instigantibus ista iussistis, ne talia sibi iubeant exhiberi. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda, maior est deorum iniuria, de quibus inpune finguntur. Sed non te audiunt, daemones sunt. praua docent, turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam, si de illis ista fingantur, sed eam potius iniuriam ferre non possunt, si per eorum sollemnia non agantur. Iam uero si aduersus eos Ionem iuterpelles, maxime ob eam causam, quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iouem nuncupatis, a quo regitur totus adque administratur hic mundus, eo illi fit a uobis maxima iniuria, quod eum cum istis
Abbreviated transcription (Latin):
& humano comlgione desrenes fuerint
qluudt q l erunqiui snt ddie n t abeant
uult Nlam falsa eẽ. ñ putant. Etpeditr
existimat. fallim religione ciuitates. Ed
dicere eciam ilibris rerum diuinais uarto
ipse ũ dubitat. Pre clara religio: quo confu¬
giat libandus infirmus. ce cum ueratatit᷑
qua libetur inquirat. eredat᷑ ei expedire
qđ fallit᷑. Pocticum sane dõrũ genus cur sce-¬
uola respuat. eisdem litteris ñ tacet᷑. quia sic
uidelicet dõs deformant. ut nec bonis ho.¬
minib comparent᷑. cum alium faciunt fu¬
rari alium adulterare. sic item aliquid ad¬
ulterum turpit̃ atq mepte dicere ac facere.
tres int̾ se deas certasse de p̃mio pulchri¬
tudinis. uictas duas a uenere troiam eũtis¬
se. iouem ipsim conũti in iouem aut cyg¬
num. ut cun aliꝗͣ concumbat deam ho¬
mini nuber. saturnum libos deuorare: ni¬
chil deniq posse confingi miracłorũ acq
uitiorum qđ non ibi reperiat᷑. atq ab dõꝵ
natura longe absit. O sceuola poitifex

Expanded text:
 humana conditione defecerint. Quid aliud? Quod eorum qui sint dii non habeant vult: nam falsa esse non putat. Expedire igitur existimat, falli in religione civitates. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum ipse Varro non dubitat. Praeclara religio, quo confugiat liberandus infirmus, et cum veritatem qua liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitur. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat, eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant, ut nec bonis hominibus comparentur, cum alium faciunt furari, alium adulterare; sic item aliquid aliter turpiter adque inepte dicere ac facere; tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis, uictas duas a Venere Troiam euertisse; Iouem ipsum conuerti in bouem aut cygnum, ut cum aliqua concumbat; deam homini nubere; Saturnum liberos deuorare: nihil denique posse confingi miraculorum adque uitiorum, quod non ibi reperiatur adque ab deorum natura longe absit.s o Scaeuola pontifex
Abbreviated transcription (Latin):
tranos. ẽ: Quia gͦ scientia sua heretici
cor inflat. sidelis autẽ cognitio igno¬
rantiȩ suȩ humiliat: dicat beatꝰ iob
uoce sua. dicat etiã c̃fessione uniuer¬
salis ȩcłe. Nempe &siignoraui mi¬
cũ erit ignorantia mea: Acsi aꝑte
hereticis dicat᷑: Om̃is ur̃a scientia uobi¬
cũ ñ ẽ : qr c̃trauos ẽ. dũstulta elatione
suꝑ be ñ audeo : inueritate mehuma¬
lit̃ seruo: & qr hec ipsa heretici que
scire querunt. adusũ solius arripiuat.¬
ut cara fideles & humiles docti uide
terba ꝑpendimꝰ: si ipsis specialit̃
micis beati iobquẽ ad modũ c̃gruant
demonstremꝰ. Ipsi &enĩ ꝑcussũ iustũ
uidentes. ad sua intima redire debu¬
erunt. Nequa quã beatũ ⁊ ob uerbis
increpationis pͥmere. sed deflere: qr si
sic ꝑ cussus fuerat. qͥita seruiebat.

Expanded text:
tra nos est . Quia ergo scientia sua haeretici cor inflat, fideles autem cognitio ignorantiae suae humiliat, dicat beatus Job voce sua, dicat etiam confessione universalis Ecclesiae: Nempe et si ignoravi, mecum erit ignorantia mea. Ac si aperte haereticis dicatur: Omnis vestra scientia vobiscum non est, quia contra vos est, dum stulta elatione superbe non audeo, in veritate me humiliter servo. Et quia haec ipsa haeretici quae scire quaerunt ad usum solius elatut contra fideles et humiles docti videaverba perpendimus, si ipsis specialiter amicis beati Job quemadmodum congruant demonstremus. Ipsi etenim percussum justum videntes, ad sua intima redire debuerunt, et nequaquam beatum Job verbis increpationis premere, sed se deflere, quia si sic percussus fuerat qui ita serviebat,
Abbreviated transcription (Latin):
tate sine ulla difficultate: Quale erit corpꝰ qđ om̃imͦ
sp̃iu subditum et eosufficient̃ uiuificatũ nullis alimoniis
indigebit: Nonenim animale s spiritale erit: habens
quidem carnis s sine ulla carnali corruptione sub stantiã.

Expanded text:
tate, sine ulla difficultate!. Quale erit corpus, quod omni modo tate, sine ulla difficultate!. Quale erit corpus, quod omni modo spiritui subditum et eo sufficienter uiuificatum nullis alimoniis indigebit! Non enim animale, sed spiritale erit, habens quidem carnis. sed sine ulla carnali corruptione substantiam.
Abbreviated transcription (Latin):
beatorum: Que g illa sunt sicot et talia ac canta sunt ista:
Quid dabit eis quosp̃destinarut aduitam : qui hȩc dedit
eciameis quosp̃destinauit ad mortem: Quȩ bona in il¬
la beata uita facit eossumere: ꝓquib in hac miseria uni¬
genicum suũ filium uoluic usq ad mortem mala tanta
ꝑferre: Undeapłs de ipsis inillud regnum p̃destinatis
loquens qui ꝓpͥo inquit filio ñ peꝑcit. s ꝓ nob om̃ib
tradidit eum: quomͦ ĩ et et cum illo om̃ia nob̃ donabit:
in illo regno accepturi sumꝰ. quando qͥdem xp̃o moriente
ꝓnob̃ tale iam pignus accepimus: Quał erit sp̃s homi¬
nis nullum om̃inohabens uitium nec subqͦ iaceat nec
cui cedat. nec contra qͥ saltim lauclabilit̃ dimicet pacca¬
tissima urtute ꝑfectꝰ: Rerum ubi om̃ium quanta qͣm
spetiosa qͣm certa scientia sine eriore aliquo uł labore ubi
dĩ sapientia ipso suo fonte potabit᷑ cum summa felici¬

Expanded text:
beatorum. Quae igitur illa sunt, si tot et talia ac tanta sunt ista? beatorum. Quae igitur illa sunt, si tot et talia ac tanta sunt ista? Quid dabit eis quos praedestinauit ad uitam, qui haec dedit etiam eis quos praedestinauit ad mortem? Quae bona in illa beata uita faciet eos sumere, pro quibus in hac misera unigenitum suum filium uoluit usque ad mortem mala tanta perferre? Unde apostolus de ipsis in illud regnum praedestinatis loquens: Qui proprio, inquit, filio non pepercit, sed pro\'nobis omnibus tradidit eum, quo modo non et cum illo omnia nobis donabit? in illo regno accepturi sumus, quando quidem Christo moriente pro nobis tale iam pignus accepimus! Qualis erit spiritus hominis nullum omnino habens uitium, nec sub quo iaceat, nec cui cedat, nec contra quod saltem laudabiliter dimicet, pacatissima uirtute perfectus! Rerum ibi omnium quanta, quam speciosa, quam certa scientia, sine errore aliquo uel labore, ubi Dei sapientia de ipso suo fonte potabitur, cum summa felici
Abbreviated transcription (Latin):
minimum: Pus enĩ formicularũ et apicłarũ oꝑa stupe¬
mus: qͣm imm̃sa corpora ballenarũ: In ipsius qͦq maris
tam gͣndi spectaculo cumse se diũsis colorib uelut
uestib induit et aliquando uride aq hoc multimodis
aliquando purpureũ. aLquando ceruleum ẽ. qͣm
porro delectabilit̃ spectat᷑ etiã quando cumq turbat᷑
et sit in de maior suauitas quia sic demulcet intuentẽ
ut non iactet. et quantiat nau. gante̾: Quad cihorum
usq qͣq copia contͣ fameni: Q eds norum cli isitas
diei alt̾nantis ec noctis: Aura uĩ qͣm  cda temꝑies:
infructib et peccorib indum̃torũ conficiend orum
Astes hec antẽm
sola que a me uelut anquere ite
lterem coarrata.
siuellem uelut colligata in uolucra solue atq diseutere
qͣnta mͥmora eẽt. insingłis qusb plurima Unai nent̃. Et
hȩc om̃ia miserorum sunt dampnatfirumq. Ulatia ñ p̃mia

Expanded text:
minimum plus enim formicularum et apicularum opera stupeminimum plus enim formicularum et apicularum opera stupemus quam inmensa corpora balaenarum, in ipsius quoque maris tam grandi spectaculo, cum sese diuersis coloribus uelut uestibus induit et aliquando uiride adque hoc multis modis, aliquando purpureum, aliquando caeruleum est. Quam porro delectabiliter spectatur etiam quandocumque turbatur, et fit inde maior suauitas, quia sic demulcet intuentem, ut non iactet et quatiat nauigantem! Quid ciborum usquequaque copia contra famem? quid saporum diuersitas diei alternantis et noctis! Aurarum quam blanda temperies! In fruticibus et pecoribus indumentorum conficiendorum t? Haec autem sola, quae a me uelut in quendam sunt aggerem coartata, si uellem uelut conligata inuolucra soluere adque discutere, quanta mihi mora esset in singulis. quibus plurima continentur! Et haec omnia miserorum sunt damnatorumque solacia, non praemia
Abbreviated transcription (Latin):
ligi incondicione corꝑis dignitatem necessitati fuisse p̃¬
latam: Transitura quippe ẽ necessitas tempꝰq uenturũ
quando sola muicem pulchritudine sine ulla libidie
ꝑfruamur. qđ maxime ad laudem referendum ẽ.
conditoris. cui dr̃ inpsalmo Confessionem et decorem
induisti Iam cęt̾a pulcritudo et utilitas creaturȩ quȩ
homini licet in istos labores miseriasq ꝓiectoatq damp.¬
nato spectanda atq sumenda diuina largitate conces¬
sa est. quosermone cminari potest: Incęli et tr̃ȩ et ma¬
ris multimoda et uaria pulchritudine in ipsius lucis
tanta copia tamq mirabił spetie insole et luna et siđi¬
b in opacitatib nemorũ incoloribꝰ et odoribꝰ florũ.
indiũ sitate ac multitudine uolucrũ garrularũ atq
pictarum in multiformi spetie tot. tantorũq animan-¬
tium: Quarũ illȩ plus habent ammirationis q̃ molis

Expanded text:
legi in condicione corporis dignitatem necessitati fuisse praelegi in condicione corporis dignitatem necessitati fuisse praelatam. Transitura est quippe necessitas tempusque uenturum, quando sola inuicem pulchritudine sine ulla libidine perfruamur: quod maxime ad laudem referendum est Conditoris, cui dicitur ir. psalmo: Confessionemetdecorem induisti. Iam cetera pulchritudo et utilitas creaturae, quae homini, licet in istos labores miseriasque proiecto adque damnato, spectanda adque sumenda diuina largitate concessa est, quo sermone terminari potest? in caeli et terrae et maris multimoda et uaria pulchrittanta copia, tamquam mirabili specie, in sole et luna ac sideribus; in opacitatibus nemorum, in coloribus et odoribus florum: in diversitate ac multitpictarum. in multiformi specie tot tantarumque animantium, quarum illae plus habent admirationis, quae molis
Abbreviated transcription (Latin):
atq incainib: þumesĩ tis inhumanȩ abdita cun¬
ceret: Numeros cam̃ de quib loquor quib oaptatio
ualuit inuenire. quos nemo ausus ẽ. querete: Quisino¬
ti eẽ. potuissent in interioribꝰ quoq uisceribꝰ quȩ nullũ
ostentant decus ita delectaret pulchritudo rationis.
titom̃i formȩ apparenti quȩ ocłisplacet ipsiusm̃tis
quȩ oclisutitur p̃ferret᷑ arbitrio Sunt uͦ quȩdam
ita posita in corꝑe: ut tantum mͦ decorẽ habeant non
et tisum sicut habet pectꝰ uirile mammillas sic̃ facies
barbam. qͣm ñ eẽ munim̃to s uiriliornam̃to indicant
pure facies feminarum. quas utiq infirmiores munire
tocuis conueniret: Sigͦ nullum m̃brum ẽ. in his quidem
conspicus unde ambigit nemo qđita sit alicui oꝑi ac-¬
commnodatũ ut ñ etiam sit decorũ: sunt autẽ ñ nulla
quorum solum decus et nullus ẽ usus. puto facile intel¬

Expanded text:
adque in carnibus humanis satis inhumane abdita cunadque in carnibus humanis satis inhumane abdita cunceret: numeros tamen de quibus loquor, quibus coaptatio,ualuit inuenire, quos nemo ausus est quaerere? qui si noti esse potuissent, in interioribus quoque uisceribus, quae nullum ostentant decus, ita delectaret pulchritudo rationis, ut omni formae apparenti, quae oculis placet, ipsius mentis, quae oculis utitur, praefen-etur arbitrio. Sunt uero quaedam ita posita in corpore, ut tantummodo decorem habeant, non et usum; sicut habet pectus uirile mamillas, sicut facies barbam, quam non esse munimento, sed uirili ornamento indicant purae facies feminarum, quas utique infirmiores muniri tutius conueniret. Si ergo nullum membrum est, in his quidem conspicuis unde ambigit nemo, quod ita sit alicui operi adcommodatum, ut non etiam sit decorum; sunt autem nonnulla, quorum solum decus et nullus est usus: puto facile intel
Abbreviated transcription (Latin):
qualianimȩ ut seruiret tale sit corpꝰ ad iunctũ: Quãꝗͣ
eidetractis necessitatib oꝑandi. ita om̃ium partiũ con-¬
gruentia numerosa sit et pulchra sibi parilitate res¬
pondeat. ut nescias utrum in eo condendo maiorsit
utilitatis habitaratio qͣm decoris. Certe enĩ nichilere¬
atum uidemus in corꝑeutilitatis causa: qđ ñ habeat
etiam decoris locum Plus autem nob id appareret:
sinumeros m̃surarũ quib int̾se cuncta conexa sunt
et ccaptata nossemus Quos forsitan data oꝑa. nhis
quȩ foriseminent: humana possit uestigare soller¬
cia Quȩ uͦ tecta sunt atq a nt̃is irmota conspectib
sicutiẽ tanta ꝑplexitas uenarum atq neruorũ et
uiscerum secre uitalium: inuenire nullus porest:
Quia et simedinum dilgenr a ñ taia crudel qͦs
anachomicos arpellent li mquit urꝑa morti orũ
siue etiam int̾ maꝰ secantis ꝑscrutantisq morientiũ

Expanded text:
quali animae ut seruiret tale sit corpus adiunctum? quamquam quali animae ut seruiret tale sit corpus adiunctum? quamquam et detractis necessitatibus operandi ita omnium. partium congruentia numerosa sit et pulchra sibi parilitate respondeat, ut nescias utrum in eo condendo maior sit utilitatis habita ratio quam decoris. Certe enim nihil creatum uidemus in corpore utilitatis causa, quod non habeat etiam decoris locum. Plus autem nobis id appareret, si numeros mensurarum, quibus inter se cuncta conexa sunt et coaptata, nossemus; quos forsitan data opera in his, quae foris eminent, humaua posset uestigare sollertia; quae uero tecta sunt adque a nostris remota conspectibus, sicuti est tanta perplexitas uenarum adque neruorum et uiscerum, secreta uitalium, inuenire nullus potest. Quia etsi medicorum diligentia nonnulla crudelis, quos anatomicos appellant, laniauit corpora mortuorum siue etiam inter manus secantis perscrutantisque morientium
Abbreviated transcription (Latin):
serias decidisset. atq exhis p̃t̃ eos solosqui li̾abunt᷑
in et̾naᷤᷤ eẽt itura nͥnimis gͣnde peccatum in homine
pͥmo dequo ceteri exortisunt p̃cessisset Iamuꝰ mipso
corpore quamuis nob̃ sit cum belius mortalitate
commune inultisq earũ reppiat᷑ infirmius quanta
dĩ bonitas quanta ꝓuidentia tanticreatoris apparet:
Monne ita sunt in ea loca sensuum et cȩca m̃ hsa dis.¬
posita speciesq ipsa ac figura et statura totius
corporis ita modificata ut administerũ. animȩ
rationał se indicet factum: Non enim eit arumalia
rationis exꝑta ꝓna eẽ uidemus int̾ramita creatꝰ ẽ.
homo: s erecta in celum corporis forma ad monet
eum quȩ sursũ saꝑe: Porro mira mobilitas quȩ
linguȩ acmanib attribura ẽ. ad loquendũ et seri¬
bendum apta atq conueniẽs et ad oꝑ aartium plu-¬
rimarũ officiorũq complenda: nonne satis ostendit

Expanded text:
serias decidisset adque ex his praeter eos solos qui liberabuntur serias decidisset adque ex his praeter eos solos qui liberabuntur in aeternas esset itura, nisi nimis grande peccatum in homine primo, de quo ceteri exorti sunt, praecessisset. Iam uero in ipso corpore, quamuis nobis sit cum beluis mortalitate commune multisque earum reperiatur infirmius, quanta Dei bonitas, quanta prouidentia tanti Creatoris apparet! Nonne ita sunt in eo loca sensuum et cetera membra disposita speciesque ipsa ac figura et statura totius corporis ita modificata, ut ad ministerium animae rationalis se indicet factum? Non enim ut animalia rationis expertia prona esse uidemus in terram, ita creatus est homo; sed erecta in caelum corporis forma admonet eum quae sursum sunt sapere. Porro mira mobilitas, quae linguae ac manibus adtributa est, ad loquendum et scribendum apta adque conueniens et ad opera artium plurimarum officiorumque conplenda, nonne satis ostendit,
Abbreviated transcription (Latin):
ec suadendas cogitationes. qͣm multitudinẽ uarie¬
tatemo signorũ. ubi p̃cipuum locũ ũba et literȩ
texent ad delectandos animosquos elocutionisorna¬
tus. qͣm diũsorum carminũ copia ad mulcendas au.¬
res quot organa musica. quos canti lene modos exco¬
gitauerit. quantam ꝑitiã dim̃ sionum atq numeroꝵ.
meatꝰq et ordinessidum quanta sagacitate comen¬
derit. qͣm multa rerũ mundanarum cogitatione se
enoribꝰet falsitatib defendendis q̃ magna clarueris
inger a philosophorum atq hereticorum qͥsestimare
sufficiat: loquimurenim nunc de natura m̃tis hu¬
manȩ qua ista uita mortał ornat᷑ ñ de fide atq itinere
ueritatis qua illa immortalis ad quirit᷑: Huiꝰ tantȩ na¬
trirȩ conditor cumi sit utiq dĩ uerus et summꝰ. ipsocun¬
cta quȩ fecit anministrante. et summã potestatem
summãq habente iusticiam. nunqͣm ꝓfecto inhas mi¬

Expanded text:
et suadendas cogitationes quam multitudinem uarieet suadendas cogitationes quam multitudinem uarietatemque signorum, ubi praecipuum locum uerba et litterae tenent; ad delectandos animos quos elocutionis ornatus, quam diuersorum carminum copiam; ad mulcendas aures quot organa musica, quos cantilenae modos excogitauerit; quantam peritiam dimensionum adque numerorum, meatusque et ordines siderum quanta sagacitate conprehenderit; quam multa rerum mundanarum cognitione se erroribus et falsitatibus defendendis quam magna claruerint ingenia philosophorum adque haereticorum, quis aestimare sufficiat? Loquimur enim nunc de natura mentis humanae, qua ista uita mortalis ornatur, non de fide adque itinere ueritatis, qua illa inmortalis adquiritur. Huius tantae naturae conditor cum sit utique Deus uerus et summus, ipso cuncta quae fecit administrante et summam potestatem summamque habente iustitiam numquam profecto in has mi
Abbreviated transcription (Latin):
In hisetiamrebꝰ quas suꝑfluas immo et ꝑicłosas ꝑniti¬
osqͣ appetit quantum bonũ habeat innatuira unde.
ista potuit uł inuenire uł discere uł exercere testet᷑:
Uestim̃torũ et ȩdificiorum ad oꝑa qͣm mirabilia qͣm
stupenda industria humana ꝑuenerit. quo in agri¬
cultura. quo innauigatione ꝓfecerit. que infabricati¬
one. quorũq uasorum uł eciã statuarũ et picturarũ
uarietate excogitauerit et impleuerit quȩ intheatris
mirabilia spectantib audientib. incredibilia fa-¬
cienda et exhibenda molita sit. incapiendis occiden¬
dis. domandis inrationabilibꝰ animantib quȩ et qͣn¬
ta repꝑerit adũsus ipsos homines tot genera uene¬
norum. tot armoꝵ tot machinam̃torũ et ꝓsalute
mortali tuenda atq p̃paranda. quot medicam̃ta atq
ad ium̃ta comp̃hendit ꝓuoluptate fautium. quot
condimenta etgulȩ irritam̃ta repꝑerit. ad indicandas

Expanded text:
in his etiam rebus, quas superfluas, immo et periculosas perniciin his etiam rebus, quas superfluas, immo et periculosas perniciosasque adpetit. quantum bonum habeat in natura, unde ista potuit uel inuenire uel discere uel exercere. testetur? Vestimentorum et aedificiorum ad opera quam mirabilia, quam stupenda industria humana peruenerit; quo in agricultura, quo in nauigatione profecerit; quae in fabricatione quorumque uasorum uel etiam statuarum et picturarum uarietate excogitauerit et inpleuerit; quae in theatris mirabilia spectantibus, audientibus incredibilia facienda et exhibenda molita sit; in capiendis occidendis domandis inrationalibus animantibus quae et quanta reppererit; aduersus ipsos homines tot genera uenenorum, tot armorum. tot machinamentorum, et pro salute mortali tuenda adque reparanda quot medicamenta adque adiumenta conprehenderit: pro uoluptate faucium quot condimenta et gulae inritamenta reppererit; ad indicandas
Abbreviated transcription (Latin):
muscula dene consiłanti stuporem m̃tis ingerat
pita ẽ. quodã i d q nulla sit Excrcanda scilicet
atq exerenda etatielicessu: qua sit scientiȩ capax
atq doctrinȩ et abillis ꝑceptione ueritatis et amo¬
ris bom: Qta cãpactate hauriat sapientiam: uirtu¬
tib ꝙ p̃dita. quib prudent̃. forcit̃. temꝑant̃ et uiste
adũsus eriores. et aetera ingenetata uitia dimicet eas¬
q nullius rei desid̃io nͥbonulliꝰ summiatq immuta¬
bilis uincat Qđ et siñ faciat: ipsa taliumbonorum
capacitas in natura racionalidiuinitꝰ insticuta. quan¬
tum sit boni. qͣm mirabile opꝰ omupotentis. quis com¬
petent̃ effat᷑ aut cogitat: Pt̃enimartes bene uuendi
et ad immortalitatẽ ꝑueniendi felicitatẽ quȩ uir
regniq donant᷑. nonne humano ingenio cot tantȩq:
artessunt inuente et ȩxeicitȩ. partim necessariȩ. partĩ
uoluptariȩ ut tam excellens iusmeritis atq rationis.

Expanded text:
muscula bene consideranti stuporem mentis ingerat muscula bene consideranti stuporem mentis ingerat pita est quodam modo; quasi nulla sit, excitanda scilicet adque exserenda aetatis accessu, qua sit scientiae capax adque doctrinae et habilis perceptioni ueritatis et amoris boni; qua capacitate hauriat sapientiam uirtutibusque sit praedita, quibus prudenter, fortiter, temperanter et iuste aduersus errores et cetera ingenerata uitia dimicet eaque nullius rei desiderio nisi boni illius summi adque inmutabilis uincat. Quod etsi non faciat, ipsa talium bonorum capacitas in natura rationali diuinitus instituta quantum sit boni, quam mirabile opus Omnipotentis, quis conpetenter effatur aut cogitat? Praeter enim artes bene uiuendi et ad inmortalem perueniendi felicitatem, quae uirregnique donantur, nonne humano ingenio tot tantaeque artes sunt inuentae et exercitae, partim necessariae partim uoluptariae, ut tam excellens uis mentis adque rationis
Abbreviated transcription (Latin):
ait apłs de insticutio sꝑitali qua homo ad pietatẽ
iusticiãq format᷑. neq qui plautat ẽ. aliquid neq
qui rigat s qui increm̃tum dat ds̃: ita etiam hic
dici potest. nec qͥ cõcumbit. nec qͥ seminat ẽ. aliqͥd
s qui format ds̃ Nec mat̃ quȩ conceptum portat
et partum nutrit ẽ. aliqͥd s qui increm̃tum ds̃dat
Ipsa namq oꝑatione quausq nunc oꝑatur: fa¬
cit ut numeros suos explicent semina. et aquib¬
dam latentib atq inuisibilib inuolubiliberis.
informas uisibiles huiꝰ qđ aspicimꝰ decoris enoluant:
lpse incorpoream corporeãq naturã illam pposi¬
tam istam subiectam: mirimodis copulans et co¬
nectens animantt̃ facit Qđ opus eiꝰ cam magnun
et mirabile ẽ: utñ solum in homine qđ ẽ animal
rationale. et ex hoc cunctis t̾renis animantib excel¬
lentius atq p̃stantius. s inqualibet minutissima

Expanded text:
apostolus de institutione spiritali, qua homo ad pietatem apostolus de institutione spiritali, qua homo ad pietatem iustitiamque formatur: Neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus: ita etiam hic dici potest: Nec qui concumbit nec qui seminat, est aliquid, sed qui format Deus; nec mater, quae conceptum portat et partum nutrit, est aliquid, sed qui incrementum dat Deus.\' Ipsa namque operatione, qua usque nunc operatur, facit ut numeros suos explicent semina et a quibusdam latentibus adque inuisibilibus inuolucris in formas uisibiles huius quod adspicimus decoris euoluant; ipse incorpoream corporeamque naturam, illam praepositam, istam subiectam. miris modis copulans et conectens animantem facit. Quod opus eius tam magnum et mirabile est, ut non solum in homine, quod est animal rationale et ex hoc cunctis terrenis animantibus excellentius adque praestantius, sed in qualibet minutissima
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ipsam ꝓpagandi possibilitatẽ non necessita¬
tem Quib cam̃ uoluit hominib ab stulit eam
ds: et steriles fuerunt: Noncam̃ generi humano ab.¬
stulit semel datam pͥmis duob conuigib benedic¬
tionem generandi hȩc ꝓpagatio quamitis pecca¬
to ablata non fuerit: non cantam̃ etiã ipsa calis ẽ.
qualis fuisset sinemo peccasset: Ex quo enimhomo
in honore positus: postea qͣm deliqͥd compparatusẽ.
peccorib similit̃ generat: Non in eo tam̃ penitꝰ ex¬
tincta ẽ. qued am uelut scintilla rationis: in qua
factus ẽ. ad inaginem dĩ huicautem ꝓpagacioni.
si conformatio ñ ad hiberet᷑ nec ipsa in sui generis
formas modosq ꝓcederet: Si enim noncancubiuis.¬
sent homines et nichilominus ds uellet implere
t̃ras hominib: qͦ mͦ creauit unum sine cõmixtiõe
maris et feminȩ sic possec om̃s: Concumbentes łi.
nisi illo creante generantes ẽẽ. ñ possunt: Sic̃ gͦ ait

Expanded text:
etiam ipsam propagandi possibilitatem, non necessitaetiam ipsam propagandi possibilitatem, non necessitatem: quibus tamen uoluit hominibus abstulit eam Deus, et steriles fuerunt; non tamen generi humano abstulit semel datam primis duobus coniugibus benedictione generali. Haec ergo propagatio quamuis peccato ablata non fuerit, non tamen etiam ipsa talis est, qualis fuisset, si nemo peccasset. Ex quo enim homo in honore positus, postea quam deliquit, conparatus est pecoribus, similiter generat; non in eo tamen penitus exstincta est quaedam uelut scintilla rationis, in qua factus est ad imaginem Dei. Huic autem propagationi si conformatio non adhiberetur, nec ipsa in sui generis formas modosque procederet. Si enim non concubuissent homines et nihilo minus Deus uellet inplere terras hominibus: quo modo creauit unum sine commixtione maris et feminae, sic posset omnes; concumbentes uero nisi illo creante generantes esse non possunt. Sicut ergo ait