comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
prehendat & pueros dei: aut funditus
inticurũ eũ de genere suo qui ñ fuerit car¬
ne p̃putii circuncisus. qr hoc quoq ad om¬
nẽ ꝑtineat xꝑianum: aut lapidib extin¬
guen d̾u eũ qui soluerit salbatũ: aut non
parcendu ei qui unũ qđ libet testam̃ti
ueteris mandatũ irruꝑit. Quȩ om̃ia tu
si credas firinũq habeas qr sint ead̾e a d̾o
mandata. mͥ crede manus pͥor iniecisses
in xpi: nec nunc irascerer iudeis qui
hunc amiis ac uirib ꝑsecuti di sui
mandata cõplerint. Equid̾e haud ig¬
noro qͥn uos hec non audeatis dicere
falsa: sed qr sint ead̾e ꝓtp̃r tunc man¬
data iudeis usq ad aduentũ scilicet
ũui: qui qm̃ uenerit ab eode p̃nuntia¬
tus ut uultis. uetere testamentoripse
iam doceat qͥd accipiendu nobis exeo
Int̾u ad hȩc me nunc respondere opoe¬
tet: qr si iũc ꝑ testamentũ uetus an¬
nuntiatus nunc diudicat & cari¬
nat. docet q ꝑauca eiꝰ accipienda eẽ

Expanded text:
prehendat et pueros dei; aut funditus prehendat et pueros dei; aut funditus interiturum eum de genere suo, qui non fuerit carnem praeputii circumcisus, quia hoc quoque ad omnem pertineat christianum; aut lapidibus extinguendum eum, qui soluerit sabbatum; aut non parcendum ei, qui unum quodlibet testamenti ueteris mandatum inruperit: quae omnia tu si credas firmumque habeas, quia sint eadem a deo mandata, mihi crede, manus prior iniecisses in Christum nec nunc irascerere Iudaeis, qui hunc animis ac uiribus persecuti dei sui mandata complerint. Equidem haud ignoro, quin uos haec non audeatis dicere falsa, sed quia sint eadem pro tempore tunc mandata Iudaeis usque ad aduentum scilicet Iesu. qui quoniam uenerit ab eodem praenuntiatus, ut uultis, uetere testamento ipse iam doceat, quid accipiendum nobis ex eointerim ad haec me nunc respondere oportet, quia, si Iesus per testamentum uetus adnuntiatus nunc diiudicat et carminat docetque pauca eius accipienda esse,
Abbreviated transcription (Latin):
uetere. Equid̾e ego quantũ arbitror quate¬
nus idiam ꝑsuasum e̾e̾ uoluistis. ut sit ex
d̾o etiã testamentũ uetus: cõmodius satis
atq excusatius uobis est non seruantib
eiꝰ mandata si fateamini incongruis esse ad¬
lectionib uitiatũ: quã si inuiolatũ ide sꝑna¬
tis & incorruptũ. ꝓinde hanc de uobis ego
sententiã habui semꝑ & habeo. quotiens
quȩrit᷑ cur p̃uaricemini testamenti uete¬
ris iussa: qd̾ eiꝰ aut ut sapientes contemni¬
tis falsa: aut ut contumaces & in deuoti.
negligitis uera. Intim qr me ad credenda
om̃ia que noui testamenti monimentis
inserta sunt. cogis. si ipsum accipiã scias
& te quantũ ad animũ multa non crede¬
re quȩ in uetere sint testamento: quã uis
ipsum te ꝓfitearis acciꝑe. Neq enĩ & illud
in confessis ex eod̾e habes. & credibilib esse
in maledictis haberi qui ñ suscitauerit
semen in isrł. qr id uirgines quoq om̃s cõ¬

Expanded text:
uetere. Equidem ego quantum arbitror, quateuetere. Equidem ego quantum arbitror, quatenus id iam persuasum esse uoluistis, ut sit ex deo etiam testamentum uetus, commodius satis atque excusatius uobis est non seruantibus eius mandata, si fateamini incongruis esse adiectionibus uitiatum, quam si inuiolatum idem spernatis et incorruptum. proinde hanc de uobis ego sententiam habui semper et habeo. quotiens quaeritur, cur praeuaricemini testamenti ueteris iussa, quod enim aut ut sapientes contemnitis falsa aut ut contumaces et indeuoti neglegitis uera. interim quia me ad credenda omnia, quae noui testamenti monumentis inserta sunt. cogis, si ipsum accipiam, scias et te, quantum ad animum. multa non credere. quae in uetere sint testamento, quamuis ipsum te profitearis accipere. neque enim et illud in confessis ex eodem habes et credibilibus esse eum quoque in maledictis haberi, qui non suscitauerit semen in Israhel, quia id uirgines quoque omnes con
Abbreviated transcription (Latin):
si id̾e sine filiis obierit. suꝑstiti fr̃i nube¬
re. & eund̾e sobolem ex ead̾e in locũ susci¬
tare fr̃is: qd̾ facere si noluerit uir. debere
mulierculã apud maiores natu depone¬
re de hac impietate cognati sui querelã:
ut id̾e accersitũ eũ censoria grauitate
coerceant. Quisi ꝑnegauerit᷑ & apudeos
ñ ferat impune. sed ex calciatus dextri
pedis calciamento a p̃dicta muliere ceda¬
tur in faciem: & consputus ac male¬
dictus incedat. habiturus hoc opꝓ bri¬
um sempit̃num in ꝓgeniem suã. Hȩc
gͥ atq alia huiusmodi st̃ testamenti ue¬
teris & exempla & iura. Quȩ si bona sunt.
cur non imitamini: Si malaꝰ cur non
damnatis auctorem. id est testamentum
ipsũ uetus: Aut si falsa hȩc: ei tamquã nos
de nouo credimꝰ. etiã uos putatis inserta: pares
gͦ sumus. Desinite iam ꝓinde id a nobis exigẽ¬
re in testamento nouo: qd̾ uos non seruetis in

Expanded text:
si idem sine filiis obierit, superstiti fratri nubesi idem sine filiis obierit, superstiti fratri nubere, et eumdem sobolem ex eadem in locum suscitare fratris: quod facere si noluerit vir, debere mulierculam apud majores natu deponere de hac impietate cognati sui querelam, ut iidem accersitum eum censoria gravitate coerceant; qui si pernegaverit, apud eos non ferat impune, sed excalceatus dextri pedis calceamento, a praedicta muliere caedatur in faciem, et consputus ac maledictus recedat, habiturus hoc opprobrium sempiternum in progenie sua . Haec igitur atque alia huiusmodi sunt testamenti ueteris et exempla et iura: quae si bona sunt, cur non imitamini? si mala, cur non damnatis auctorem, id est testamentum ipsum uetus? aut si falsa haec ei, tamquam nos de nouo credimus, etiam uos putatis inserta, pares ergo sumus. desinite iam proinde id a nobis exigere in testamento nouo, quod uos non seruatis in
Abbreviated transcription (Latin):
cõtiunib uissũ uobis est & uehement̃ creditũ
morticina qͥdem & immolata esse sane ĩmun¬
da: de porcina uͦ idem credere noluistis. nec
de lepore aut herinatio. neq de mullis &
lolliginib cȩt̾isq quȩ uobis sapuere gene¬
rib pscium: quãuis eade moyses om̃ia ina¬
munda esse testet᷑. Illa uͦ iam ne audire qui¬
de uos uelle credo er testamento uetere.
ueðu admittere. id est soceros doimire cũ
nurib tamquã iudas: patres cũ filiab tã¬
quã loth: ꝓpħas cũ fornicatricib tãquam
osee.maritos uroꝵ suarũ nocte ᷤᷤ amatori¬
b uendere tam quã abraham. duab germa¬
nis sororib unũ misceri maritũ tam quã
iacob. rectores popł & quos maxime es¬
sentheos credas. millenis & centenis uolu¬
tari cũ scortis tamquã dauid & salomon:
aut illud itẽ qd̾ lege uxoria cautũ in deu¬
teronomio est. debere uxorem defunctifrĩs

Expanded text:
communibus visum vobis est et vehementer creditum, communibus visum vobis est et vehementer creditum, morticina quidem et immolata esse sane immunda : de porcina vero idem credere noluistis, nec de lepore aut herinacio, neque de mullis et lolliginibus, caeterisque quae vobis sapuere generibus piscium; quamvis eadem Moyses omnia immunda esse testetur . CAPUT IV. Illa vero jam ne audire quidem vos velle credo ex Testamento Vetere, nedum admittere, id est, soceros dormire cum nuribus, tanquam Judas; patres cum filiabus, tanquam Loth; Prophetas cum fornicatricibus, tanquam Osec: maritos uxorum suarum noctes amatoribus vendere, tanquam Abraham; duabus germanis sororibus unum misceri maritum, tanquam Jacob; rectores populi, et quos maxime entheos credas, millenis et centenis volutari cum scortis, tanquam David et Salomon; aut illud item quod lege uxoria cautum in Deuteronomio est, debere uxorem defuncti fratris,
Abbreviated transcription (Latin):
cand̾u d̾m. S hec quid̾e ut aliena
prsus. & ꝓcul a ritu xꝑiano posita.
ac nulla ex parte ꝓbabilia contẽpsi¬
stis: quȩd̾a uͦ eoꝵ etiã diuisistis in
duo. Et partẽ quide amplectimi¬
ni. part̾e uͦ respuistis ut pascha
qd̾ est & ipsũ testamenti uet̾is an¬
niu̾sale sacrũ: cuius in celebratio¬
ne cũ sit scriptũ. uobis ñ solũ agnũ
mactare edend̾u sub nocte. sed etiã¬
dieb sept̃e abstinere fermento. et
ẽe contentos aximo cũ pigridiis: uos
pascha quide assumitis. p̾ret̃mitti¬
tis uͦ ritũ illũ ac morem. quo cautum
est id̾e debere seruari. Item se pte di¬
erũ ebdomadas. id est pentecosten.
quã ꝑinde moyses certo quod̾a sacri¬
ficioꝵ & genere & numero imbuen¬
d̾a censet uos eque colitis: sed damna¬
ta parte eiꝰ. id est litationib ipsis et
sacrificiis. qr hȩc cũ xꝑlana fide non
congriiunt. De mandato uͦ abstinendi a cibis

Expanded text:
candum deum; sed haec quidem ut aliena candum deum; sed haec quidem ut aliena prorsus et procul a ritu christiano posita ac nulla ex parte probabilia contempsistis. quaedam uero eorum etiam diuisistis in duo, et partem quidem amplectimini, partem uero respuitis, ut pascha, quod est et ipsum testamenti ueteris anniuersale sacrum: cuius in celebratione cum sit scriptum uobis non solum agnum mactare edendudiebus septem abstinere fermento, et esse contentos azymo cum picridiis ; vos Pascha quidem assumitis, praetermittitis vero ritum illum ac morem, quo cautum est idem debere servari. Item septem dierum hebdomadas, id est, Pentecosten, quam perinde Moyses certo quodam sacrificiorum et genere et numero imbuendam censet , vos aeque colitis; sed damnata parte ejus, id est, litationibus ipsis et sacrificiis, quia haec cum christiana fide non congruunt. De mandato vero abstinendi a cibis
Abbreviated transcription (Latin):
ferrent ad ipsos. & scd̃m eos hec scri¬
bere se ꝓfiterent᷑ eu angłia: quȩ
tantis sint referta errorib. tan¬
tis contrarietatib narrationũ si¬
mul ac sententiarũ. ut nec sibi ꝓt¬
sus. nec int̾se ipsa conueniant:
Qͥd gͦ aliud est. nisi calumniari bo¬
nosͦ ⁊ & xꝑi discipłoꝵ concorde ce¬
cũ in crimen deuocare discordiȩ:
Quȩ qr nos legentes animadutimꝰ
cordis obtutuꝰ sanissimo: ȩquissimũ
iudicauimꝰ utilib acceptis ex isdem
id est his quȩ & fid̾e nr̃ãm ȩdificent.
& xꝑi dñi atq eiꝰ patris om̃i pocentis
di ꝓpͥagent głiam cęt̾a repudiare:
quȩ niec ipłoꝵ maiestati nec fid̾inr̃ȩ
conueniant. Pinde nec uos ut dice¬
re cȩꝑam de testam̃co ueteri circũ¬
cisionẽ creditis accipienda carnalit̃
quãuis ita sit scͥptumꝰ neq sub ocio
ac uacatione colend̾u sabbatũ quã¬
uis ita legat᷑. sed nec sacrificiis ut
moysi uidet᷑ & immolationib pla¬

Expanded text:
ferrent ad ipsos et secundum eos haec scriferrent ad ipsos et secundum eos haec scribere se profiterentur euangelia, quae tantis sint referta erroribus, tantis contrarietatibus narrationum simul ac sententiarum, ut nec sibi prorsus nec inter se ipsa conueniant. quid ergo aliud est calumniari bonos et Christi discipulorum concordem coetum in crimen deuocare discordiae? quae quia nos legentes animaduertimus cordis obtutu sanissimo, aequissimum iudicauimus utilibus acceptis ex isdem, id est his, quae et fidem nostram aedificent et Christi domini atque eius patris omnipotentis dei propagent gloriam, cetera repudiare, quae nec ipsorum maiestati nec fidei nostrae conueniant. Proinde nec uos, ut dicere coeperam, de testamento uetere circumcisionem creditis accipiendam carnaliter, quamuis ita sit scriptum, neque sub otio ac uacatione colendum sabbatum, quamuis ita legatur, sed nec sacrificiis, ut Moysi uidetur, et inmolationibus pla
Abbreviated transcription (Latin):
audiri. patris enĩ esse uultis iudaic̃a
leg̃e cuius nouimus quãmulta uobis
horrorem. quã multa pudorem facia&
ut qͣntum ad animũ iam dud̾u ipsi
iudicau̾itis eã non esse sincerã. quã¬
ius part̃i pater ipse ut creditis digito
suo eã uobis. parcim moyses sc̃pserit
fidelis & integer. solius filii pucatis te¬
stamentũ non pocuisse corrũpi. solũ
ñ habere aliqͥd qd̃ in se debeat imꝓ¬
bariꝰ presertĩ qd̾ nec ab ipso scͥptum
constat nec ab eiꝰ apłis. sed longo post
tẽpore a quibusda incerti nominis
uiris. qui ne sibi non haberet᷑ fide
scͥbentib quȩ nescirent. part̃i apłlo¬
rũ nomina. part̃i eoꝵ qui apłos se¬
cuti uiderent᷑. scriptoꝵ suoꝵ fronti¬
b indidert̃. asseuerantes scd̃m eos
se scͥpsisse quȩ scͥpserint. quo magis
mͥ uident᷑ in iuria graui affecissedi¬
scipłos xꝑi. qr quȩ dissona idem et
repugnantia sibi scriberent. ea re¬

Expanded text:
audiri — patris enim esse uultis Iudaicam audiri — patris enim esse uultis Iudaicam legem, cuius nouimus quam multa uobis horrorem, quam multa pudorem faciant, ut quantum ad animum iamdudum ipsi iudicaueritis eam non esse sinceram, quamuis partim pater ipse, ut creditis, digito suo eam uobis, partim Moyses scripserit, fidelis et integer — solius filii putatis testamentum non potuisse corrumpi, solum non habere aliquid, quod in se debeat inprobari? praesertim quod nec ab ipso scriptum constat nec ab eius apostolis, sed longo post tempore a quibusdam incerti nominis uiris, qui, ne sibi non haberetur fides scribentibus, quae nescirent, partim apostolorum nomina, partim eorum, qui apostolos secuti uiderentur , scriptorum suorum frontibus indiderunt adseuerantes secundum eos se scripsisse, quae scripserint. quo magis mihi uidentur iniuria graui adfecisse discipulos Christi, quia quae dissona idem et repugnantia sibi scriberent, ea re
Abbreviated transcription (Latin):
tur uos ipsi uobis salubrit diceretis : si cau¬
tiatam ur̃am conscientiã sanari uelletis.
Seqͥtur enĩ. S polluta st̃ eoꝵ & mens et
austus dixit. Si accipis euangłium:
credere om̃ia debes quȩ in eode scͥpta st̃.
ic cirto ne credis om̃ia passim quȩ in eod̾e
scͥpta st̃: Nempe solas indid̾e excerpens
ꝓpħias quȩ reg̃e iudeis uenturũ significa¬
bant. qr ipsũ putetis ẽẽ xꝑm. & pauca quȩ¬
d̃a disciplinȩ ciuilis p̃cepta cõmunia. ut
est non occides. ũ mechaberis: cętͥa p̃ter¬
mittitis. & arbitramini e̾e̾ ñ minus atq
eade paulus putauit stercora. Qͥ d gͦ ꝑegͥ¬
nũ hoc. aut qͥd miru est. si & ego de cesta¬
traenito nouo purissima quȩq legens
& ineȩ saluti conuenientia. ea precer¬
micto quȩ a ur̃is maiorib inducta
fallacit᷑. & maiestatẽ ipsius & gt̃am
decolorant: Ansi patͥs testamentũ
habet aliqua in quib parũ debeat

Expanded text:
tur, uos ipsi uobis salubrittur, uos ipsi uobis salubritteriatam vestram conscientiam sanari velletis. Sequitur enim: Sed polluta sunt eorum et mens et FAUSTUS dixit: Si accipis. euangelium, credere omnia debes, quae in eodem scripta sunt. idcircone credis omnia passim. quae in eodem scripta sunt ? nempe solas indidem excerpentes prophetias, quae regem Iudaeis uenturum significabant, quia ipsum putatis esse Iesum, et pauca quaedam disciplinae ciuilis praecepta communia, ut est: non occides, non moechaberis, cetera praetermittitis et arbitramini esse non minus atque eadem, quae Paulus putauit stercora. quid ergo peregrinum hoc aut quid mirum est. si et ego de testamento nouo purissima quaeque legens et meae saluti conuenientia ea praetermitto, quae a uestris maioribus inducta fallaciter et maiestatem ipsius et gratiam docolorant? An si patris testamentum habet aliqua, in quibus parum debeat
Abbreviated transcription (Latin):
mundi uideremini: quoꝵ uentrib meret᷑
ille purgari. S & ur̃a corpora nacurã & o¬
pificiũ gentis tenebrarũ esse contenditis:
animas aut̃ ur̃as ipsis adhuc corporib inqui¬
uatas. Qͥd gͦ uobis est mund̾u: Non quȩ su¬
iitis. non quo mittitis ea quȩ sumitis: ñ
uos ipsi qui sumpta purgatis. Hideris gͦ
ꝓpter qͦs tunc istam sententiã dixit apłs.
Talem tam̃ dixit quȩ om̃s infideles & im¬
mundos teneret: sed uos p̃cipue maxime¬
q conuinceret. Om̃ia gͦ munda mundis
scd̾m naturã in qua creata st̃: non tam̃
om̃ia scd̾m significationẽ munda pͥmo
popło iudeoꝵ: nec nobis om̃ia uł ꝓpter
salutẽ corporis: uł ꝓpter consuetudinem
humanȩ societatis apta st̃. S cũ sua cu¬
iq reddunt᷑ & naturalem ordinẽ seruans:
om̃ia munda st̃ mundis. Immundis aut̃
& infidelib quales p̃cipue uos estis: nichil
est mundu. Cȩtera iam u̾ba apłi que secun¬

Expanded text:
mundi uideremini, quorum uentribus meretur mundi uideremini, quorum uentribus meretur ille purgari. sed et uestra corpora naturam et opificium gentis tenebrarum esse contenditis, animas autem uestras ipsis adhuc corporibus inquinatas. quid ergo uobis est mundum ? non quae sumitis, non quo mittitis ea, quae sumitis, non uos ipsi, qui sumpta purgatis. uidetis ergo, propter quos tunc istam sententiam dixit apostolus; talem tamen dixit, quae omnes infideles et inmundos teneret, sed uos pque convinceret. Omnia ergo munda mundis, secundum naturam in qua creata sunt: non tamen omnia secundum significationem munda primo populo Judaeorum: nec nobis omnia, vel propter salutem corporis, vel propter consuetudinem humanae societatis, apta sunt; sed cum sua cuique redduntur et naturalem ordinem servant, omnia munda sunt mundis; immundis autem et infidelibus, quales praecipue uos estis, nihil est mundum. cetera iam uerba apostoli, quae secun
Abbreviated transcription (Latin):
in genesi scͥpsit. & fecit d̾s om̃ia & ecce bo¬
na ualde: non significatione scd̃m quã d̾s
ꝑ eund̾e moysenꝰ ab immundis munda di¬
screuit. Unde qr multa & multis locis iam
diximꝰ: nunc breuit̃ admonuisse suffece¬
rit. Minde illos qui iam tẽpore reuelatio¬
nis noui testamenti adhuc illas umbras
futuroꝵ ita custodiendas putarent. ut
apłs qd̾ carnalit̃ saꝑent: & infideles qd̾
tẽpus gr̃ȩ ã legis tepore ñ discernerent.
Quib id̾o dicit nichil e̾ẽ mund̾u. qr & his quȩ
respuebant. & his quȩ sumebant non sc̃e
nec iuste utebant᷑: sicut om̃s quide infide¬
les. sed uos p̃cipue manichei quib om̃ino
nichil est mundu. Neq enĩ cib ipse quẽ su¬
mitis quãuis eũ magna diligentia quasi a
carnis contagione separetis mundus est uo¬
bis: quẽ creatũ nisi a diabolo non dicitis. In
illo etiã d̾m ur̃m ligatũ atq pollutũ uos
edendo purgare ꝑhibetis. Uos salte uobis

Expanded text:
in genesi scripsit: et fecit deus omnia, et ecce boin genesi scripsit: et fecit deus omnia, et ecce bona ualde, non significationes, secundum quas deus per eundem Moysen ab inmundis munda discreuit: unde quia multa et multis locis iam diximus, nunc . breuiter admonuisse suffecerit. proinde illos, qui iam tempore reuelationis noui testamenti adhuc illas umbras futurorum ita custodiendas putarent, ut apostolus, quod carnaliter saperent, et infideles, quod tempus gratiae a legis tempore non discernerent. quibus ideo dicit nihil esse mundum, quia et his, quae respuebant, et his, quae sumebant, non sancte nec iuste utebantur, sicut omnes quidem infideles, sed uos praecipue, Manichaei, quibus. omnino nihil est mundum. neque enim cibus ipse, quem sumitis, quamuis eum magna diligentia quasi a carnis contagione separetis, mundus est uobis, quem creatum nisi a diabolo non dicitis. in illo etiam deum uestrum ligatum atque pollutum uos edendo purgare perhibetis. uos saltem uobis
Abbreviated transcription (Latin):
& serpentes: atq eo attonito & ad¬
mirante uor audita sit dicens ad
eũ. Petre qͥcqͥd in uase uides macta
& manduca: cui idem respondens.
dñe cõmune in qͥt & immundu non
contingã. Et itum uor ad eũ. Qd̃
ego sc̃ificaui. immundu ne uocaue¬
ris. Qd̃ quid̾e ipsũ licet & ꝑ allego¬
riã aliud qͥdd̾a. & non indifferenti¬
am uideatur significare ciborũ:
tam̃ qr uobis & hoc ita intelligere placet.
uescamini gͥ necesse est passim beluis
om̃ib & echinis & colubris. ac reliquo
om̃i genere serpentino iuxta oroma pe¬
tri. Hactenus enĩ uere dicto obaudien¬
tes uos esse ꝓbabitis. uocis quã fertur au¬
disse. Et̾tam̃ huius quoq memineritis
semꝑ. qr moyses hinc & ꝓpħȩ damnati st̃:
qui de his quȩ scĩficauerit d̾s iuxta uocis
eius sententiam multa putauerint esse
ugustinꝰ rẽspondit. Cum ait apłs om̃ia
munda mundis. naturas ipsas intelligi uo¬
luit quas d̾s creauit. scd̾m illud qd̾ moyses

Expanded text:
et serpentes atque eo adtonito et adet serpentes atque eo adtonito et admirante uox audita sit dicens ad eum: Petre, quicquid in uase uides, macta et manduca. cui idem respondens: domine, commune, inquit, et inmundum non contingam. et iterum uox ad eum: quod ego sanctificaui, inmundum ne uocaueris. quod quidem ipsum licet et per allegoriam aliud quiddam et non indifferentiam uideatur significare ciborum, tamen, quia nobis et hoc ita intellegere placet, uescamini igitur necesse est passim belluis omnibus et echidnis et colubris ac reliquo omni genere serpentino iuxta opajia Petri. hactenus enim uere dicto audientes uos esse probabitis uoci, quam fertur audisse; et - tamen huius quoque memineritis semper, quia Moyses hinc et prophetae damnati sunt. qui de his, quae sanctificauerit deus iuxta uocis huius sententiam, multa putauerint esse UGUSTINUS respondit: Cum ait apostolus: omnia munda mundis, naturas ipsas intellegi uoluit, quas deus creauit, secundum illud. quod Moyses
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓprium hoc esse putas nichil eristima¬
re pollucũ: pͥus est ut faciatis in uo¬
bis esse neminẽ xꝑianũ. Om̃s enĩ apud
uos ut cȩt̾a reticeam: morticina tam̃
non parũu. Aut si & a uobis iure rꝑiã¬
nitatis hoc agit᷑. ne hiius quide gͦ reli¬
gionis sententia est: quȩ om̃em penitus
immundoꝵ abstinentiã tollit. Quorsũ
gͦ a paulo io dici potiit. qd̾ nulli sit
religioni conueniens: Et enĩ apłs ñ
tamꝰ religionẽ erint quã ritũ muta¬
uit: cũ erꝰ iudeo factus est xꝑianus.
AAt uͦ qui hoc capitulũ scͥpsit: uidet᷑ ille
m nulla ꝓrsus religione fuisse subni¬
rus. Quaꝑter siqͥd de cȩto in lesionẽ
nr̃e fid̾i de scͥpturis querentes inue¬
neritis: tunc demũ id nobis oppone¬
re mementote cũ uobis ꝑuideritis ñ
esse contrarĩt: quẽ admod̾u & illud
qd̾ de petro soletis afferre. tamquã id̾e
uiderit aliqͣndo de celo dimissũ uas
in quo e̾e̾nt om̃ia genera animaliũ

Expanded text:
proprium hoc esse putas, nihil existimaproprium hoc esse putas, nihil existimare pollutum, prius est ut fatearis in vobis esse neminem christianum. Omnes enim apud vos, ut caetera reticeam, morticina tamen non parvum : aut si et a vobis jure Christianitatis hoc agitur, ne hujus quidem ergo religionis sententia est, quae omnem penitus immundorum abstinentiam tollit. Quorsum ergo a Paulo id dici potuit, quod nulli sit religioni conveniens? Etenim Apostolus non tam religionem exuit quam ritum mutauit, cum ex Iudaeo factus est christianus. at uero qui hoc capitulum scripsit, uidetur ille mihi nulla prorsus religione fuisse subnixus. Quapropter si quid de cetero in laesionem nostrae fidei de scripturis quaerentes inueneritis, tunc demum id nobis obponere mementote, cum uobis peruideritis non esse contrarium . quemadmodum et illud, quod de Petro soletis adferre, tamquam idem uiderit aliquando de caelo demissum uas, in quo essent omnia genera animalium
Abbreviated transcription (Latin):
Vos ui qua nunc excissatione utim¬
ni si paulo clamante nichil esse
non mundu. & doctrinas demonioꝵ
appellante ciboꝵ abstinentiã & men¬
te pollutos uocante qui aliqͥd puta¬
uerint inquinatũ: non solũ abstine¬
tis ut diximꝰ. sed etiã głiam captatis
exinde. & eo acceptiores uos credi¬
tis rꝑo quo eritis abstinentiores a
cibis. id est scd̾m hanc sententiam
quo mentib inqͥnati magis. eo mã¬
gis conscientia ur̃a pollutis Qd
qd̃ etiã cũ tres in mundo religiones
sint quȩ mentis purgatione parit᷑
in castimoniis & abstinentiaritu
quãuis diu̾sissimo reponunt. dico
ex quanam istarũ religionũ serme
hic ueniat non potestꝰ inueniri.
qui docet nichil esse ñ sc̃m: Certe
ex iudaismo minime: itid̾e ex paga¬
insmo qr ipsum quoq discriminat᷑
cibos nec qͥcquã incerest nisi qd̾ hebre¬
us in quibd̾a animalib a pagano dis¬
sentit. Restat xꝑiana fides. Tuius si

Expanded text:
vos vero, qua nunc excusatione utimivos vero, qua nunc excusatione utimini, si Paulo clamante nihil esse non mundum, et doctrinas daemoniorum appellante ciborum abstinentiam , et mente pollutos vocante qui aliquid putaverint inquinatum, non solum abstinetis, ut diximus, sed etiam gloriam captatis exinde, et eo acceptiores vos creditis Christo, quo eritis abstinentiores a cibis; id est, secundum hanc sententiam, quo mentibus inquinati magis et magis conscientia vestra polluti? Quid, quod etiam cum tres in mundo religiones sint, quae mentis purgationem pariter in castimoniis et abstinentia, ritu quamvis diversissimo reponunt, dico ex quanam istarum religionum sermo hic veniat, non potest inveniri, qui docet nihil esse non sanctum? certe ex Judaismo minime; itidem ex Paganismo, quia ipsum quoque discriminat cibos; nec quidquam interest, nisi quod Hebraeus in quibusdam animalibus a Paganis dissentit. Restat christiana fides, cujus si
Abbreviated transcription (Latin):
talib etiã nunc uos uisionẽ diuinȩ maiesta¬
tis contingere potuisse arbitramini: cũ sit
scriptũ nisi eos qui corde puri fuerint d̾m
uidere ñ posse: At uͦ hi etiã si casti ab illici¬
tis facinorib extitissent: sola tam̃ hec absti¬
nendi a quib dam escis suꝑsticio si mentem
contaminat. diuinitatis eis potuit negare
conspectũ. Euanuit gͦ iam atq extincta si¬
mul est danielis quoq illa ac trium puero.¬
rũ gloriatioꝰ qui & ipsi usq ad hanc predica¬
cionẽ quȩ censet nichil immundu cast¬
simi plane ac bonȩ mentis iuuenos habi¬
tist̃ in iudassmo: qr scilicet pacernatĩ
mẽmores traditionũ. a gentiũ dapb
& maxie immolatis om̃i cũstudio
se conseruauerint illibatos. slunceñ
demũ apparuit & ipsos contamina¬
tos fuisse mentib & conscientia tum
excuset ignorantia. Necdu eni appa¬
rente rꝑiana hac fide quȩ docerit
ipsi putauerint eͥeͥ non munda.

Expanded text:
talibus etiam nunc uos uisionem diuinae maiestatalibus etiam nunc uos uisionem diuinae maiestatis contingere potuisse arbitramini, cum sit scriptum nisi eos, qui corde puri fuerint, deum uidere non posse? at uero hi etiam si casti ab inlicitis facinoribus exstitissent, sola tamen haec abstinendi a quibusdam escis superstitio, si mentem contaminat, diuinconspectum. Evanuit ergo jam, atque exstincta simul est Danielis quoque illa ac trium puerorum gloriatio: qui et ipsi usque ad hanc praedicationem quae censet nihil immundum, castissimi plane ac bonae mentis juvenes habiti sunt in Judaismo, quia scilicet paternarum memores traditionum, a Gentium dapibus, et maxime immolatis, omni cum studio se conservaverint illibatos . Nunc enim demum apparuit et ipsos contaminatos fuisse mentibus et conscientia, tumexcuset ignorantia; necdum enim apparente christiana hac fide quae doceret ipsi putaverint esse non munda:
Abbreviated transcription (Latin):
austus dixit. Om̃ia munda mundis: im¬
mundis aut̃ & coinqͥnatis nichil mundu
sed inquinata st̃ eoꝵ & mens & conscientia.
Hoc qͦq ipsunt utrũ uobis expediat a paulo
dictũ credere: considerand̾u est. Hactenus
enĩ non tantũ demoniis exagitatos consti¬
tit moysen & ꝓpħas. cũ tantas de ciboꝵ dif¬
ferentiis tuler int leges. sed etiã qd̾ immundi
ipsi fuerint & courquinati mente atq consci¬
entia sua: ut congrue in ipsos & illud cadere
possit qd̃ seqͥtur. õm se scire ꝓfitentur oꝑib
aut̃ negant. Cui aut̃ hoc magis cõpetit
quã ꝓpħis atq moysi qui longͦe alit̾ uixis¬
se ꝓbantur quã di cognitorib congruebat:
Ego tam̃ nunc usq preter adult̾ia & frau¬
des. & homicidia nichil aliud esse putaue¬
tam unde conscientias pollutas habuisse
uiderent᷑ moyses & ꝓpħȩ. Nunc aut̃ hoc
demonstrante capitulo scire lam dat᷑ eti¬
am hinc eos inquinatȩ mentis fuisse: qr
aliqͥd putauerint inquinatũ. Quorsum gͦ

Expanded text:
AUSTUS dixit: Omnia munda mundis, immundis autem et coinquinatis nihil mundum; sed inquinata sunt eorum et mens et conscientia. Hoc quoque ipsum, utrum vobis expediat a Paulo dictum credere, considerandum est: hactenus enim non tantum daemoniis exagitatos constitit Moysen et Prophetas, cum tantas de ciborum differentiis tulerint leges; sed etiam quod immundi ipsi fuerint et coinquinati mente atque conscientia sua, ut congrue in ipsos et illud cadere possit quod sequitur, Deum se scire profitentur, operibus autem negant . Cui autem hoc magis competit, quam Prophetis atque Moysi, qui longe aliter vixisse probantur, quam Dei cognitoribus congruebat. Ego tamen nunc usque, praeter adulteria, et fraudes et homicidia, nihil aliud esse putaveram, unde conscientias pollutas habuisse uiderentur Moyses et prophetae; nunc autem hoc demonstrante capitulo scire iam datur etiam hinc eos inquinatae mentis fuisse, quia aliquid putauerint inquinatum. quorsum ergo
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ apłs qui ꝓꝓterea dicebant᷑ non esse
in carne qr non erant in spe rerum
carnaliũ quãuis adhuc corruptibilẽ car¬
nẽ mortalẽq portarent: qͣnto expres¬
siuis de yp̃o diceret qd eũ iam non no¬
uerat scd̾m carnẽ in cuius corpore
etiã re ipsa iam ꝑfectum erat qd̾ illi
in spe ꝓmissum tenebant: Quanto
gͦ melius qͣnto religiosius diuinȩ sẽp¬
turȩ ita ꝑtractant᷑ur. ut discussis
om̃ib concordare inueniant᷑. quam
deficiente homine in questione quã
soluere non potest. tamquã uerȩ
in parte acceptent᷑. & tamquã falsȩ
in parte damnent᷑: qͥa & cum
esset paruulus apłs. & ea quȩ par¬
uuli erant saꝑet. quãquã hoc ad
similitudinẽ dixerit. nond̾u erat
tam̃ sp̃italis qualis iam erat cũ scri¬
beret quȩ ad ęccłiarum ȩdificationẽ
non ꝓficiendi exercitatione ut studio¬
soꝵ manib u̾sarentur: sed precipien
di autoritate in eccłiastico canone
legerentur.

Expanded text:
nem apostolus, qui propterea dicebantur non esse nem apostolus, qui propterea dicebantur non esse in carne, quia non erant in spe rerum carnalium, quamuis adhuc corruptibilem carnem mortalemque portarent., quanto expressius de Christo diceret, quod eum iam non nouerat secundum carnem, in cuius corpore etiam re ipsa iam perfectum erat, quod illi in spe promissum tenebant! quanto ergo melius, quanto religiosius diuinae scripturae ita pertractantur, ut discussis omnibus concordare inueniantur, quam deficiente homine in quaestione, quam soluere non potest, tamquam uerae in parte acceptentur et tamquam falsae in parte damnentur! quia et cum esset paruulus apostolus et ea, quae paruuli erant, saperet, quamquam hoc ad similitudinem dixerit, nondum erat tamen spiritalis, qualis iam erat, cum scriberet, quae ad ecclesiarum aedificationem non proficiendi exercitatione in studiosorum manibudi auctoritate in ecclesiastico canone legerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
quasi iam non e̾e̾nt in carne. Qd̃ ita
intelligit᷑. Cum essemus in spe rerũ
carnaliũ: qͣndo lex quȩ impleri non
potest nisi ꝑ caritatẽ sp̃italem. ad
hoc suꝑ eos erat ut ꝑ preuaricatio¬
nẽ abundaret delictũ: ut postea re¬
uelato nouo testamento ꝑ indulgen¬
tiã suꝑabundaret gr̃a. Hinc simi¬
lit̃ & alibi dicit. Qui aut̃ in carne
sunt: d̾o placere non possunt. Et
ne putaret quisquã eos dictos qui
nond̾u mortui sunt: stat̃i subiecit:
uos aut̃ non estis in carne sed in sp̃u:
id est qui in spe carnaliũ bonoꝵ st̃.
d̾o placere non possunt: uos aute
non estis in spe carnaliũ. sed inspe
sp̃italium. id est regni cȩloꝵ: ubi &
ipsum corpus ꝑ illam m̾utationẽ in
suo quod̾a gene̾re sp̃itale erit. qd̾ mo¬
do animale est. Seminat᷑ enĩ cor¬
pus animale sicut ad corinthios id̾e
dicit : resurget corpus sp̃itale. Si gͦ
nemine eors iam nouerat scdm caͣr¬

Expanded text:
quasi iam non essent in carne. quod ita quasi iam non essent in carne. quod ita intellegitur: cum essemus in spe rerum carnalium, quando lex, quae impleri non potest nisi per caritatem spiritalem, ad hoc super eos erat, ut per praeuaricationem abundaret delictum, ut postea reuelato nouo testamento per indulgentiam superabundaret gratia. hinc similiter alibi dicit: qui autem in carne sunt, deo placere non possunt. et ne punondum mortui sunt, statim subiecit: uos autem non estis in carne, sed in spiritu; id est: qui in spe carnalium bonorum sunt, deo placere non possunt; uos autem non estis in spe carnalium, sed in spe spiritalium, id est regni caelorum, ubi et ipsum corpus per illam mutationem in suo quodam genere spiritale erit, quod modo animale est. seminatur enim corpus animale, sicut ad Corinthios idem dicit, resurget corpus spiritale. si ergo neminem eorum iam nouerat secundum car
Abbreviated transcription (Latin):
lut ꝑfectum loquit᷑ qd̾ in spe tenet.
Nam qd̾ paulo ante cõmemoraui aꝑ¬
tissime alibi dicit: spe enĩ salui fã¬
cti sumus. Id̾oq & hic sequit᷑ & tã¬
quã ꝑfectum enumerat qd̾ futu¬
rũ est̾ & simul inquit eycitauit &
simul sedere fecit in cȩlestib in xp̃o
iñu. Certe enĩ in cęlestib xp̃c iam se¬
det: nond̾u aut̃ nos. S qr spe certa
qd̾ futurũ est iam tenemus: simul
sedere nos dix̃ in cȩlestib nonidum
in nobis. sed iam in illo. Namq ne
putares iam nunc esse ꝑfectum qͦd in
spe ita.dicit᷑ tamquã ꝑfectũ sit.
atq ut intelligas adhuc futurum:
sequit᷑ & dicit.Ut ostenderet in suꝑ¬
uenientib scłis suꝑabundantes diui¬
tias gr̃e suȩ in benignitate suꝑ nos in
xp̃o iñu. Hinc est & illud. Cum enĩ es¬
semus in carne. passiones peccatorum
quȩ ꝑ legẽ sunt oꝑabantur in mem¬
bris tir̃is: ut fructum ferrent morti.
ta enĩ dixit. cũ essemus in carne:

Expanded text:
lut perfectum sit loquitur, quod in spe tenet; lut perfectum sit loquitur, quod in spe tenet; nam quod paulo ante commemoraui, apertissime alibi dicit: spe enim salui facti sumus. ideoque et hic sequitur et tamquam perfectum enumerat, quod futurum est: et simul, inquit, excitauit et simul sedere fecit in caelestibus in Christo Iesu. certe enim in caelestibus Christus iam sedet, nondum autem nos; sed quia spe certa, quod futurum est, iam tenemus, simul sedere nos dixit in caelestibus, nondum in nobis, sed iam in illo. namque ne putares iam nunc esse perfectum, quod in spe ita dicitur, tamquam perfectum sit, atque ut intellegas adhuc futurum, sequitur et dicit: ut ostenderet in superuenientibus saeculis superabundantes diuitias gratiae suae in benignitate super nos in Christo Iesu. hinc est et illud: cum enim essemus in carne, passiones peccatorum, quae per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut frucita enim dixit: cum essemus in carne,
Abbreviated transcription (Latin):
nũ cęloꝵ ubi nulla erit mors atq cͦor¬
ruptio. ꝓmissum teneamus. In resur
cũ inimica nouissima destruet᷑ mors.
& fient om̃ia noua cũ corruptibile
hoc induerit incorruptionẽ & mor¬
tale hoc induerit immortalitatem:
quẽ iam non nouerat paulus scd̾m
carnẽ. Coꝵ uͦ ꝓ quib mortuus est &
resurrexit. nond̾u scd̾m rem sed se¬
cundu spem neminẽ nouerat scd̾m
carnẽ: qr illius gr̃a sicut idem ad e¬
phesios dicit sumus salui facti. Nam
& ipse locus huic sententiȩ sic atte¬
statur. D̾s aut̃ inquit qui diues est
in miscd̃ia ꝓpter multã dilectionẽ
qua dilexit nos & cũ essemus mor¬
tui peccatis conuiuificauit nos xp̃o:
cuius gr̃a sumus salui facti. Qd̾̃ enim
hic dixit conuiuificauit nos xp̃o: hoc
dixit ad corinthios ut qui uiuunt ĩa
non sibi uiuant. sed ei qui ꝓ ipsis mor¬
tuus est & resurrexit. Et qd̾ hic dicit
cuius gr̃a sumus salui facti. iam ue¬

Expanded text:
num caelorum, ubi nulla erit mors atque cornum caelorum, ubi nulla erit mors atque corruptio, promissum teneamus. in resurrcum inimica nouissima destruetur mors; et fient omnia noua, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem et mortale hoc n nouerat Paulus secundum carnem. eorum uero, pro quibus mortuus est et resurrexit, nondum secundum rem, sed secundum spem neminem nouerat secundum carnem, quia illius gratia, sicut idem ad Ephesios dicit, sumus salui facti. nam et ipse . locus huic sententiae sic adtestatur: deus autem, inquit. qui diues est in misericordia, propter multam dilectionem, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, conuiuificauit nos Christo, cuius gratia sumus salui facti. quod enim hic dixit: conuiuificauit nos Christo, hoc dixit ad Corinthios: ut qui uiuunt, iam non sibi uiuant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. et quod hic dicit: cuius gratia sumus salui facti, iam ue
Abbreviated transcription (Latin):
iam non sibi uiuant. sed ei qui ꝓ ipsis
mortuus est & resurrexit. Qͥd est enĩ
aliud non sibi sed illi uiuant qui ꝓ ip¬
uant in spe terrenoꝵ & cortuptibili¬
um bonoꝵ: sed scd̾m sp̃m in spe resur¬
rectionis quȩ iam ex ipsis in xp̃o facta
li uiuunt neminẽ scd̾m carnẽ apłs no¬
uerat ꝓpter spem futurȩ immortali¬
tatis in cuius expectatione uiueban:
quȩ in xp̃o iam non spes sed res erat.
Quẽ & si nouerat scd̾m carnẽ cũ adhuc
moriturus esset: iam tam̃ non noue¬
rat qr eũ tesurrexisse nouerat. & ul
aut̃ ex do: qui reconcilia uit nos sibi ꝑ
xp̃m. Om̃is gͦ noua creatura id est po¬
pulus innouatus ꝑ fid̾e. ut habeat
int̾im in spe qd̾ in re pꝰea ꝑficiat᷑: in xꝑo
habet iam qd̾ in se sꝑat. Itaq nunc
uetera transierunt scdm spem. quia
modo iam non est tẽpus ueteris testa¬
menti quo tẽporale atq carnale
regnũ expectetur a d̾o: & facta sunt
omia noua scd̾m eand̾e spem. ut reg¬

Expanded text:
iam non sibi uiuant, sed ei, qui pro ipsis iam non sibi uiuant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. quid est enim aliud: non sibi, sed illi uiuant, niuant in spe terrenorum et corruptibilium bonorum, sed secundum spiritum in spe resurrectionis, quae iam ex ipsis in Christo facli uiuunt, neminem secundum carnem apostolus nouerat propter spem futurae inmortalitatis, in cuius expectatione uiuebant; quae in Christo iam non spes, sed res erat. quem etsi nouerat secundum carnem, cum adhuc moriturus esset, iam tamen non nouerat, quia eum resurrexisse nouerat et ultautem ex deo, qui reconciliauit nos sibi per Christum. omnis ergo noua creatura — id est populus innouatus per fidem, ut habeat interim in, spe, quod in re postea perficiatur — in Christo habet iam quod in se sperat. itaque nunc uetera transierunt secundum spem, quia modo iam non est tempus ueteris testamenti quo temporale atque carnale regnum expectetur a deo; et facta sunt omnia noua secundum eandem spem, ut reg
Abbreviated transcription (Latin):
ultra non dominabit᷑. Quẽ & si nouimꝰ
scd̾m carnẽ cũ ad huc moriturus esset.
inerat quitpe in eius corpore illa mor¬
talitas quã ꝓprie carnẽ appellat apłs:
sed iam nunc non nouimus. Illud e¬
nĩ eius mortale iam induit immor¬
talitatẽ: unde scd̾m pristinã mortali¬
tate. iam caro appellari non possit.
taq ipsius loci contextionẽ ubi hȩc
sententia est de qua isti calumniant᷑
consideremus: ut hoc qd̾ dico magis
eluceat. Caritas inquit xp̃i cõpellit¬
nos. iudicantes hoc qm̃ unus ꝓ om̃i¬
b mortuus est. Ergo om̃s mortui st̃.
& ꝓ om̃ib mortuus est: ut qui uiuunt
iam non sibi uiuant. sed ei qui ꝓ ipsis
mortuus est & resurrexit. Itaq nos a¬
modo neminẽ nouimus scd̾m carnẽ.
Et si noueramus scd̾m carnẽ xp̃m: sed
iam nunc non nouimus. Certe ĩa nunc
cuiuis apparet ꝓpter resurrectionẽ
xp̃i hoc dixisse apłm: quando quidem
ista u̾ba illud precessit ut qui uiuunt

Expanded text:
ultra non dominabitur. quem etsi noueramus ultra non dominabitur. quem etsi noueramus secundum carnem, cum adhuc moriturus esset — inerat quippe in eius corpore illa mortalitas, quam proprie carnem appellat aposto-. lus — sed iam nunc non nouimus; illud enim eius mortale iam induit inmortalitatem, unde secundum pristinam mortalitatem iam caro appellari non possit. Itaque ipsius loci contextionem, ubi haec sententia est, de qua isti calumniantur, consideremus, ut hoc, quod dico magis eluceat. caritas, inquit, Cnos iudicantes hoc, quoniam unus pro omnibus mortuus est; ergo omnes mortui sunt pro omnibus mortuus est, ut qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. itaque nos amodo neminem nouimus secundum carnem; etsi noueramus secundum carnem Christum, sed iam nunc non nouimus. certe iam nunc cuiuis adparet propter resurrectionem Christi hoc dixisse apostolum, quandoquidem ista uerba illud praecessit: ut qui uiuunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Inde etiã dicit. Scd̾m suã miscdiam
saluos nos fecit ꝑ lauachrũ rege¬
nerationis. Qͥs aut̃ non intelligat
in lauachro regenerationis spem no¬
bis datã salutis futurȩ non iam salu¬
tẽ ipsam quȩ ꝓmittitur: Et tam̃ qr
certa spes est tamquã iam data esset
ead̾e salus: saluos nos inquit fecit.
Alio quippe loco dilucidissime dicit. Nos
in nobis ipsis ingemiscimus adoptionẽ
eypectantes redeptionẽ corporis nr̃i. Spe
enĩ salui facti sumus. Spes aut̃ quȩ uide
tur. non est spes. Qd̃ enĩ uidet quis.
qͥd sꝑat : Si aut̃ qd̾ non uidemus sꝑa¬
mus: ꝑ patientiã expectamus. Sicut
gͦ hic non dixit salui futuri sumus. sed
amodo iam salui facti sumus nond̾u
tam̃ in re sed in spe. spe enĩ inquit sal¬
ui facti sumus: sic & ibi qd̾ dictũ est
amodo neminẽ nouimus scd̾m car¬
nem. nond̾u in re sed in spe intelligit᷑. ⁊
qr spes nobis in xp̃o est: qr in illo iam
cõpletũ est qd̾ nobis ꝓmissum sꝑamus.
lle quippe iam rexurrexit: & mors ei

Expanded text:
nde etiam dicit: Secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis . Quis autem non intelligat in lavacro regenerationis spem nobis datam salutis futurae, non jam salutem ipsam, quae promittitur? et tamen quia certa spes est, tanquam jam data esset eadem salus, salvos nos, inquit, fecit. Alio quippe loco dilucidissime dicit: Nos in nobis ipsis ingemiscimus, adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri. Spe enim salvi facti sumus. Spes autem qtur. non est spes; quod enim uidet quis, quid sperat? si autem quod non uidemus, speramus, per patientiam expectamus. sicut ergo hic non dixit: salui futuri sumus, sed: amodo iam salui facti sumus, nondum tamen in re, sed in spe — spe enim, inquit, salui facti sumus — sic et ibi dictum est: amodo neminem nouimus secundum carnem, nondum in re, sed in spe intellegetur, quia spes nobis in Christo est, quia in illo iam completum est, quod nobis promissum speramus. ille quippe iam resurrexit et mors ei
Abbreviated transcription (Latin):
induere incorruptionẽ. & mortale
hoc induere immortalitatẽ: iam se¬
cund̾u id qd̾ carne non ipsam corpo¬
ris substantiã sed ipsam corruptio¬
nẽ mortalitatis appellat. non erit
utiq cato qr corruptionẽ mortalita¬
tis mutata non habebit᷑: scd̾m aut̃
ipsius substantiȩ corporisq originẽ
ead̾e caro erit. qr ipsa resurget & ip.¬
sa mutabit᷑  qr & illud uerũ est qd̾
ait dñs postea quã resurrexit. pal¬

Expanded text:
 mortale hoc induere immortalitatem : jam secundum id quod carnem, non ipsam corporis substantiam, sed ipsam corruptionem mortalitatis appellat, non erit utique caro, quia corruptionem mortalitatis mutata non habebit; secundum autem ipsius substantiae corporisque originem eadem caro erit, quia ipsa resurget et ipsa mutabitur, quia et illud verum est quod ait Dominus, posteaquam resurrexit, Pal
Abbreviated transcription (Latin):
uersus ramos. Qd̃ si głiaris: non tu
radicẽ portas sed radiͦx te. Dicis ergo
Fracti sunt rami: ut ego inserar. Be¬
ne. Incredulitate fracti sunt: tu aut̃
fide stas. Noli altũ saꝑe: sed time.
Nam si d̾s naturalib ramis non peꝑ¬
cit: neq tibi parcet. Uides gͦ boni¬
tatẽ & seueritatẽ di: in eos quid̾e qui

Expanded text:
versus ramos. Quod si gloriaris, non tu versus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Dicis ergo, Fracti sunt rami ut ego inserar. Bene, incredulitate fracti sunt: tu autem fide stas; noli alium sapere, sed time. Nam si Deus naturalibus ramis non pepercit, neque tibi parcet. Vides ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos
Abbreviated transcription (Latin):
amaro: quã demens ero ego si in ama¬
ugustinus respondit. Cur gͦ apłs quẽ
dicis relicto iudaismo ex amaritudine
transisse in dulcedinẽ. magis inde fra¬
ctos ramos dicit qui ex ip̃so popło in
xp̃m credere noluerunt: & in ipsa oleȩ
radice id est origine scoꝵs hebreorum
tãquã oleastrũ gentes insertas. ut fie¬
rent participes pinguedinis oleȩ :
Nam cũ de iudeoꝵ lapsu admoneret
gentes ne suꝑbirent: ita locutus est.
Uobis enĩ inquit dico gentib qͣndiu
quid̃e ego sum gentiũ apłs mini¬
steriũ meũ glorifico. si quomodo
ad emulationẽ ꝓuocare potero car¬
nẽ meaͬ. & saluos faciã aliquos ex il¬
lis. Si reiectio illoꝵ reconciliatio est
mundi: quȩ erit assumptio nisi ui¬
ta ex mortuis: Si aut̃ delibatio
scã est: & consꝑsio. Et si radix sc̃a est:
& rami. Qd̾ si aliqui ex ramis fracti
st̃. tu aut̾e cũ esses oleaster insertus
es in illis & socius radicis factus es
& pinguedinis olee: noli głiari ad¬

Expanded text:
amaro, quam demens ero ego, si in amaUGUSTINUS respondit: Cur ergo Apostolus, quem dicis relicto Judaismo ex amaritudine transisse in dulcedinem, magis inde fractos ramos dicit, qui ex ipso populo in Christum credere noluerunt; et in ipsa oleae radice, id est origine sanctorum Hebraeorum, tanquam oleastrum gentes insertas, ut fierent participes pinguedinis oleae? Nam cum de Judaeorum lapsu admoneret Gentes ne superbirent, ita locutus est: Vobis enim, inquit, dico Gentibus, quamdiu quidem ego sum Gentium Apostolus, ministerium meum glorifico, si quo modo ad aemulationem provocare potero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis. Si rejectio illorum reconciliatio est mundi, quae erit assumptio, nisi vita ex mortuis? Si autem delibatio sancta est, et conspersio; et si radix sancta est, et rami: quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum esses oleastees in illis, et socius radicis factus es et pinguedinis oleae, noli gloriari ad
Abbreviated transcription (Latin):
neq tibi parcet. S ne de ipsis fractis¬
ramis desꝑaretur: paulopost di¬
cit. Et ip̃si si non ꝑmanserint
in infidelitate: inserent᷑. Potens est
enĩ d̾s iterũ inserere illos. Nam si
tu ex naturali incisus oleastro. & con
tra naturã insertus es in bonã oliũã:
qͣntomagis illi qui scd̾m naturã st̃
inserentur suȩ oliuȩ: Ecce unde
etiã ipse głiatur a fractura libera¬
tus: & radici pinguedinis redditus.
qui g̃ in uobis sunt qͦs inde fregit
impietas redeant: & rursus inserant᷑.
Qui aut̃ nũquã ibi fuerunt ueruant a
naturali sterilitate precisi: participes

Expanded text:
neque tibi parcet. sed ne de ipsis fractneque tibi parcet. sed ne de ipsis fractis desperetur, paulo post dicit: et ipsi si non permanserint in infidelitate, inserentur; potens est enim deus iterum inserere illos. nam si tu ex naturali excisus oleastra naturam insertus es in bonam olivam; quanto magis illi qui secundum naturam sunt, inserentur suae olivae? Ecce unde etiam ipse gloriatur, a fractura liberatus, et radicis pinguedini redditus. Qui ergo in vobis sunt, quos inde fregit impietas, redeant, et rursus inserantur. Qui autem nunquam ibi fuerunt, veniant a naturali sterilitate praecisi, participes
Abbreviated transcription (Latin):
non sitis uobis sapientes: qr cecitas
ex parte isrł facta est. donec ple¬
nitudo gentiũ intraret. & sic om̃is
isrł saluus fieret. Videtis gͦ uos qui
in ista inseri radice non uultis. non
quide fractis ramis esse similes sic̃
est carnalis & impius popłs ude¬
orũ: sed in oleastri amaritudine re
mansisse. Nam qͥd nisi oleastrum
gentiũ sapit. ador are solem & lunã:
nisi forte ꝓpterea uos iam non pu-¬
tatis esse in oleastro gentiũ. qr spi¬
nas noui generis addidistis. & falsũ
xp̃m quẽ cũ sole & luna coleretis.
non manu fabrili sed ꝑuerso corde
finxistis : Inserimini gͦ in tadicem
oleȩ: quo se reddicũ gaudet apłs qui
inter fractos ramos ꝑ incredulitate
fuit. Inde se quippe liberatũ dicit
atq in illa arbore predicatus est. in
quẽ uenientẽ qui non crediderunt
fracti st̃ inde & qui crediderunt
inserti st̃ ibi. Quib ne suꝑbiant di¬
citur. Noli altũ saꝑe: sed time. Nã
si d̾̃s natutalib ramis non peꝑcit:

Expanded text:
ientes, quia caecitas ex parte Israel facta est, donec plenitudo Gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret . Videtis ergo vos, qui in ista inseri radice non vultis, non quidem fractis ramis esse similes, sicut est carnalis et impius populus Judaeorum, sed in oleastri amaritumansisse. nam quid nisi oleastrum gentium sapit adorare solem et lunam? nisi forte propterea uos iam non putatis esse in oleastro gentium. quia spinas noui generis addidistis et falsum Christum, quem cum sole et luna coleretis, non manu fabrili, sed peruerso corde finxistis? inserimini ergo in radicem oleae, quo se redditum gaudet apostolus, qui inter fractos ramos per incredulitatem fuit. inde se quippe liberatum dicit, atque in illa arbore praedicatus est: in quem uenientem qui non crediderunt, fracti sunt inde; et qui crediderunt, inserti sunt ibi. quibus ne superbiant, dicitur: noli altum sapere, sed time; nam si deus naturalibus ramis non pepercit,
Abbreviated transcription (Latin):
seriptura demonstrat. s in se ipso fue¬
rit a patre maledictus. In quarto
decimo de sole & luna talia dicta ft̃
tamquã sentiant: & ido tolerent ua¬
nos adoratores suos. Quamuis u̾ba i¬
bi accipi possint ab animali acdina¬
nimale translata modo locutionis qͥ
uocat᷑ grece metafora. sicut de marĩ
scriptũ est qđ fremat in utero matris
sue uolens ꝓgredi. cũ utiq ñ habtat
uoluntatem. In undeuicesimo absit
inquã ut sit in membris scõꝵ etiam
genitalii aliqua ti¬

Expanded text:
Scriptura demonstrat, sed in seipso fueScriptura demonstrat, sed in seipso fuerit a patre maleddecimo de sole et luna talia dicta sunt, tamquam sentiant et ideo tolerent uanos adoratores suos, quamuis uerba ibi accipi possint ab animali ad inanimale translata modo locutionis, qui uocatur graece metafora, sicut de mari scriptum est, quod fremat in utero matris suae uolens progredi, cum utique non habeat uoluntatem. in undetricensimo: absit, inquam, ut sit in membris sanctorum etiam genitalibus aliqua t