comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
curruitu dicunt uerã sed quid michi ualet
ex quo m̃bra hẽo sie ligata: Siego tãtum
agilis ad hue eem ꝙ ego possẽ incentum ã¬
nis una uncia ꝑagrare iã incepissẽ ꝑ istaz
semitũ it̾ meũ serutando ip̃am inter istã gẽ¬
tem turpẽ ꝙͣuis ista bulgia xi. milianis ĩ
suo cͥcuitu longu sit. Ego sũ ꝑeos int̾ talez
familiã ut uidetis ip̃i me ĩduxert̃ adcuden¬
dũ florenos ꝯ hẽbãt bñ tria carata mondi
sunt illi duo miẜi ꝗ fumãt sic̃ man̾ balne¬
ata ĩ hyeme iacendo atus dextͥs ꝯfinibus
ita stricti: Et ille. Hic eos inueni qñ huc i¬
uemi ⁊ se p̾ca nõ uoluerũt/ ⁊ non credo ꝙ se
uoluãt in sẽpitemum. Unus qͦꝵ ẽ illa fal¬
sa q̃ accusauit Ioseph. Alius uͥo ẽ falsuo sy¬
nõ grecus detroya ꝑfebre acuta tantampr¬
tredinẽ sic exalant.¶ Tuncunꝰ illoꝵ duo
tan noĩan uẽtrẽ illius rigidũ pugillo ꝑcus¬

Expanded text:
circuitu dicunt verum; sed quid michi valet, circuitu dicunt verum; sed quid michi valet, ex quo membra habeo sic ligata? Si ego tantum agilis adhuc essem quod ego possem in centum annis una uncia peragrare, iam incepissem per istam semitam iter meum, scrutando ipsam inter istam gentem turpem, quamvis ista bulgia XI miliariis in suo circuitu longa sit. Ego sum per eos inter talem familiam ut videtis; ipsi me induxerunt ad cudendum florenos qui habebant bene tria carata mondigsunt illi duo miseri qui fumant sicut manus balneata in hyeme, iacendo a tuis dexteris confinibus ita stricti?» Et ille: «Hic eos inveni quando huc veni, et se postea non volverunt, et non credo quod se volvant in sempiternum. Unus quorum est illa falsa que accusavit Ioseph; alius vero est falsus Synon grecus de Troya; pro febre acuta tantam putredinem sic exalant». Tunc unus illorum tan nominari, ventrem illius rigidum pugillo percus
Abbreviated transcription (Latin):
catũ mn illa .s. ꝑte inqua homo forcutus exi¬
stit. Grauis enĩ ydropisis q̃ humore male
ꝯu̾so ita dispana m̃bra fac̃ ꝙ uentͥ facies ĩ¬
nõ respondet faciebat illi tenere labia sie a¬
loroso sine aliqua pena estis ⁊ nescio ego qr̃
respicite ⁊ actendite admiẜiã mg̾n adami.
Eto hui uiuus saris de co ꝙ uolui. ⁊ mͦ hey
mĩẜ unã qutã aq̃ he̾ nõ possũ. Torrẽticuli
e ꝙ de uidib collib casentim iamũ adyma
descẽdãt iua canalia frgida ⁊ huĩda faciẽdo
sp̃ stãt añme/ ⁊ nõ frustra. qr ymago ip̃oꝵ
satis plus me desiecat ꝙͣ malum un sũita ĩ
facie macilentꝰ. Rigida enĩ iusticia q̃ me sti¬
mulat trahit cãm de loco ĩ qͦ peccaui ada
mittendummã suspiria pluo in cursũ. Ibi
ẽ romena uͥ ego falsaui legani sigillatam
nis seu alexandri seu coꝵ fris ꝑfõte brãda¬
talem uisionẽ nõ darẽ.Intuo enĩ inista byl¬
gia iã ẽ una simbiose umbre q̃ uadunt in

Expanded text:
cet parte in qua homo forcutus existit. Gravis enim ydropisis, que humore male converso ita disparia membra facit quod ventri facies non respondet, faciebat illi tenere labia sic aloroso sine aliqua pena estis, et, nescio ego quare, respicite et attendite ad miseriam magistri Adami, ego habui vivus satis de eo quod volui; et modo, heu miser, unam guttam aque habere non possum. Torrenticuli enim qui de viridibus collibus Casentini in Arnum ad yma descendunt, sua canalia frigida et humida faciendo, semper stant ante me, et non frustra; quia ymago ipsorum satis plus me desiccat quam malum unde sum ita in facie macilentus. Rigida enim iustitia que me stimulat, trahit causam de loco in quo peccavi, ad mittendum mea suspiria plus in cursum. Ibi est Romena, ubi ego falsavi legam sigillatam nis, seu Alexandri, seu eorum fratalem visionem non darem. Intus enim in ista bulgia iam est una, si rabiose umbre que vadunt in
Abbreviated transcription (Latin):
illum cũ uetre t̾rã frcare coegit. Et aretinꝰ
qui trem̃do remãsit/ dixit michi. Ille follet¬
tus/ ẽ Ioheo sehicchi/ et uadit rabiosuo ali¬
os sicaptando. Ad que ego. Si alius nõ i¬
inimittat in te mͦ simili suos dẽtes q̃so ne
tͥ tedium uideat᷑ mͥ dicere quis ẽ ille añ ꝙͣ
hinc a meis subaudi oculis elonget̃. Et il¬
le. Illa ẽ aĩa antiqua mure scelerate q̃ pa¬
tri suo contra amorẽ debitum amica deue¬
nit. Ista nẽpe ad peccãdum cũ ip̃o itauenit.
falsificando se in alteriꝰ formã sic̃ aliꝰ sub¬
audi soriuo suus qui cũ ip̃a sie furiose de¬
eurnt sustinuit ut curme dominã lucra¬
ret᷑ falsificare in se buosũ donati. testando
⁊ cestam̃to ꝑit̾ dando normã. ¶Et p̾tꝙͣ illi
duo rabiosi ulterius ꝓcesserunt/ cculum
quẽ ego suꝑ aretinum tenuerã reuolri ad
uidendũ ałios malenanos. Et dũ sic respi¬
cerem uidi int̾ eos unũ fc̃m admodũ leir¬

Expanded text:
illum cum ventre terram fricare coegit. Et Aretinus illum cum ventre terram fricare coegit. Et Aretinus qui tremando remansit dixit michi: «Ille follettus est Iohannes Schicchi et vadit rabiosus alios sic aptando». Ad quem ego: «Si alius non immittat in te modo simili suos dentes, queso ne tibi tedium videatur michi dicere quis est ille ante quam hinc a meis – subaudi oculis – elongetur». Et ille: «Illa esta anima antiqua Mirre scelerate, que patri suo contra amorem debitum amica devenit. Ista nempe ad peccandum cum ipso ita venit, falsificando se in alterius formam, sicut alius – subaudi socius suus – qui cum ipsa sic furiose decurrit, sustinuit, ut turme dominam lucraretur, falsificare in se Buosum Donati, testando et testamento pariter dando normam». Et postquam illi duo rabiosi ulterius processerunt, oculum quem ego super Aretinum tenueram revolvi ad videndum alios male natos. Et dum sic respicerem, vidi inter eos unum factum ad modum lei
Abbreviated transcription (Latin):
leenam ⁊ lcunculos ad transitum ad quod
tendũt. Et hoc dicto impios ungues exten¬
dit ampiendo unum ex filiis qui uocabat᷑
Learcus quẽ rotando ꝑ aerem ꝑcussit adx
saxũ ⁊ illa subaudi regina cũ alio onere.i.
filio se submersit imare. ¶ Et qñ fortuna
troianoꝵ altitudinẽ .i. ylion flamma com¬
burente deuoluit ad yma. ita ꝙ rex una cũ
regno defeẽ. Eu euba tustis miẜa ⁊ captiua
postꝙͣ uidit polixenã moriuã ⁊ su polidoĩ
inripa mano dolorosaꝑpendit ex taemoriã
facta la trauit ut canis tantũ nẽpe suam
mẽtẽ dolore mutante. S nunꝙͣ troyano¬
⁊ fune ul thebaꝵ bestias stimulado nedũ
mebra humana uise sunt inaliquẽ tãtũ
erude quãtũego uidi duas ũbras pallidaᷤᷤ
acq nudas q̃ mordendo currebant ilło mͦ qͦ
poraus qñ de stabulo se excludit. Una qua¬
ꝑuenit ad capochiũ ⁊ ip̃m in nodo colli dẽ¬
tib sie momordit ꝙ morsu ad setrahendo

Expanded text:
leenam et leunculos ad transitum ad quod leenam et leunculos ad transitum ad quod tendunt». Et hoc dicto, impios ungues extendit, arripiendo unum ex filiis qui vocabatur Learcus, quem rotando per aerem percussit ad saxum; et illa – subaudi regina – cum alio onere, idest filio, se submersit in mare. Et quando fortuna Troianorum altitudinem, idest Ylion, flamma comburente devolvit ad yma, ita quod rex una cum regno defecit, Eucuba tristis, misera et captiva, postquam vidit Polixenam mortuam et sui Polidori in ripa maris, dolorosa perpendit, extra memoriam facta, latravit ut canis, tantum nempe suam mentem dolore mutante. Sed nunquam Troyanorum furie vel Thebarum bestias stimulando nedum membra humana vise sunt in aliquem tantum crude, quantum ego vidi duas umbras pallidas atque nudas que mordendo currebant, illo modo quo porcus quando de stabulo se excludit. Una quarum venit ad Capochium et ipsum in nodo colli dentibus sic momordit, quod morsum ad se trahendo
Abbreviated transcription (Latin):
de falsariis ꝑtractare ⁊ infine ip̃ius
cancus ponit ꝙ quidam ex ip̃is nõĩe
Dcapochius multas uanitates sibi de
senensib enãrauit. Nũc at inisto cãtu sic
ꝯtinuando ꝓcedit. Dic̃ enim ꝙ dum sͥ ca¬
pochius lo quebatur ꝙ due anime pallide
atq nude ita ꝑistam bulgiã egrotos detrũ¬
cando mbiose currebat. sicut porcus qñ de
stabulo se excludit. Et una istaꝵ ad capo¬
chiũ ꝑueniens ipm̃ innodo colli adeo dẽte
ꝑfodit ꝙ ille t̾ram uentre ꝑcussit. Et ad de¬
clarandum istarum furas aĩaꝵ ĩ ducit in
pͥncipio cãtus exẽplum furiarũ que agitare¬
runt athamãtẽ regẽ thebaꝵ. ⁊ eucubamre¬
ginam troyanã sic inchoans istum cãtum.
¶Illo tp̃r qͦ Iuno erat turbata ꝓpter semelez
ꝯtra sanguinem thebanoꝵ sicut unauiee¬
t alia demonstraiuit athamas intantã in¬
saniam deuenit ꝙ uidendo uxorẽ suã utͣq
manu duob filiis oneratam furiose cla¬
mauit. Tendamꝰ retia ad hocut ego capiaz

Expanded text:
de falsariis pertractare, et in fine ipsius cantus ponit quod quidam ex ipsis, nomine Capochius, multas vanitates sibi de Senensibus enarravit. Nunc autem in isto cantu sic continuando procedit. Dicit enim quod, dum sibi Capochius loquebatur, quod due anime pallide atque nude ita per istam bulgiam egrotos detruncando rabiose currebant, sicut porcus quando de stabulo se excludit. Et una istarum ad Capochium perveniens, ipsum in nodo colli adeo dente perfodit, quod ille terram ventre percussit. Et ad declarandum istarum furias animarum, inducit in principio cantus exemplum Furiarum que agitaverunt Athamantem, regem Thebarum, et Eucubam, reginam troyanam, sic inchoans istum cantum: Illo tempore quo Iuno erat turbata propter Semelem contra sanguinem Thebanorum, sicut una vice et alia demonstravit, Athamas in tantam insaniam devenit quod videndo uxorem suam utraque manu duobus filiis oneratam, furiose clamavit: «Tendamus retia, ad hoc ut ego capiam
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc uoluit᷑ ipa mͥ. Et qualio ẽ ille ꝗ sõ¬
niat suum dannum ꝗ sõniãdo desiderat sõ¬
niare ita ꝙ id qd̾ est sicut nõ eẽt optat talẽ
me feci non ualendo loqui qr desidembam
me excusare ⁊ menichilominꝰ excusabam
iste tuus. Iõq ab oͥ tristitia exonera temet¬
ip̃m. Et cogita ꝙ egosum tͥ semꝑ ad latus
si plus accĩt ꝙ infortuniũ te condueat ĩ lo¬
cũ ubigentes insili cã sit. Qͥa talia uelle
audire ẽ yma uoluntas. Iõait ĩ textu.
Checio uoler udir e bassa uollia.
Expositio lictere.

Expanded text:
adhuc volvitur ipsa michi. Et qualis est ille qui somniat suum dannum, qui somniando desiderat somniare, ita quod id quod est sicut non esset optat, talem me feci non valendo loqui, quia desiderabam me excusare et me nichilominus excusabam, iste tuus. Ideoque ab omni tristitia exonera te metipsum. Et cogita quod ego sim tibi semper ad latus, si plus accidit quod infortunium te conducat in locum ubi gentes in simili causa sint. Quia talia velle audire est yma voluntas». Ideo ait in textu: «chè ciò voler udir è bassa vollia». EXPOSITIO LICTERE.
Abbreviated transcription (Latin):
isto.xii. cantu autor descendit in
septimum cireulum qui incipit iisto
c̃antu. Ibi. Cosi predemo uiagiuperlo
seareo cic̾. Et funt in xuii.ibi. ¶Corna
mi ui dietro dalanime lasse. Incui̾ inti¬
tu ponit minotaurum ꝗ tenet typum
tres girones. ¶ Primus incipit ibi.
Maficea li occhi aualle chesapproecia.
laminer delsangue ⁊ c. Et finit ibi.
Poismuolse ⁊ npassossilguaço. Et po¬
nit in isto primo gurone uiolentiã qye
exercctur in ꝓximum.
Deductio textus de uulganinlatinum.

Expanded text:
isto XII cantu autor descendit in septimum circulum, qui incipit in isto cantu, ibi: «Così prendemo via giù per lo scarco», etc.; et finit in XVII, ibi: «torna' mi indietro da l'anime lasse». In cuius introitu ponit Minotaurum, qui tenet typum  circulum in tres girones. Primus incipit ibi: Ma ficca li occhi a valle, chè s'approccia la riviera del sangue, etc. Et finit ibi: «Poi si rivolse et ripassossi 'l guazzo». Et ponit in isto primo girone violentiam que exercetur in proximum. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
Uirgilio auisaua unaltra schegia
dicendo soura quella poi tu grappa
matenta priasetal chella tireggia.
In hoc notubłi moralit̾ admonem̃ ꝙ nł
lamrem ⁊ specialiter arduam ⁊ diffici¬
lem agg̾diamur siue incipiamꝰ nͥ prius
.i. ꝙ cum ipsa possimus usq ad finem la¬
udabilem peruenire. Nam melius est
non incipere ꝙͣ a bono opere resilire. Uñ
dominus in euangelio ait. Nemo mutẽᷤ
manum ad aratium ⁊ aspiciẽs retro ap¬
tus est regno dei.

Expanded text:
ione, avvisava un'altra scheggia dicendo: "Sovra quella poi t'aggrappa; ma tenta pria s'è tal ch'ellIn hoc notabili moraliter admonemur quod nulla rem, et spetialiter arduam et difficilem, aggrediamur sive incipiamus nisi prius  regat; idest quod cum ipsa possimus usque ad finem laudabilem pervenire. Nam melius est non incipere, quam a bono opere resilire. Unde Dominus in Evangelio ait: Nemo mittens manum ad aratrum et aspiciens retro aptus est regno Dei.
Abbreviated transcription (Latin):
Ia enidricta ĩsu la fiãma ⁊ queta
pnon dir ꝑiu ⁊ gia da noisegia
conlalicenria del dolee poeta
Quãdun altra che dietralei uenia
ne fece uolger liocchi ala sua cima
punconfuso suon che fuor nuscia.
Uerba sunt autoris inquib tria bremt
dicit. ¶Primum ẽ ꝙ illa flamma inqͣ lo¬
quebatur ulixes finito suo ẜmone se sũ¬
sum erexit ⁊ quietauit ⁊ hoc ne ampliuᷤᷤ
loqueretur. ¶ Secundum ẽ ꝙ sic erecta ⁊
quietata ab ip̃is de licentia iunilii rece¬
debat. ¶Gertium ẽ ꝙ post ip̃am flamniã
inqua erat ulixes ⁊ dyomedes una alia
flamma cum quodam ꝯfuso sonitu ueĩe¬
bat. Ad quem sonitum uirgilius ⁊ dã¬
tes se illico cum oculio conu̾terunt. Qua¬
lis autem fuerit ille ꝯfusus sonitus exẽ¬
plificando declant. Uicens.
Comelbu cicilian che mughio pruna
colꝑianto dicolui ⁊ cio fu dricto
che lauea temperato con sua lima

Expanded text:
a dricta in sù la fiamma et queta per non dir più, et già da noi sen gia, con la licentia del dolce poeta, quand'un'altra, che dietr'a lei venia, ne fece volger li occhi a la sua cima, per un confuso suon che fuor n'uscia. Verba sunt autoris in quibus tria breviter dicit: Primum est quod illa flamma in qua loquebatur Ulixes, finito suo sermone, se sursum erexit et quietavit, et hoc ne amplius loqueretur. Secundum est quod sic erecta et quietata, ab ipsis de licentia Virgilii recedebat. Tertium est quod, post ipsam flammam in qua erat Ulixes et Dyomedes, una alia flamma cum quodam confuso sonitu veniebat; ad quem sonitum Virgilius et Dantes se illico cum oculis converterunt. Qualis autem fuerit ille confusus sonitus exemplificando declarat, dicens: come col pianto di colui, e ciò fu dritto, che l'avea temperato con sua lima
Abbreviated transcription (Latin):
¶Quidã u̾o aues ꝑaerẽ uolantes ĩuadunt.
Cũ at int̾ra sedent nel ꝗescũt adeas nõ acce¬
dũt.⁊ñ legit᷑ de natuns colũbaꝵ ꝙ colũbe
cognoscunt unũquodq istoꝵ gñm. Nã
si columba ꝗescit int̾ra ciuident in aereac¬
cipitrẽ ꝗ aucupat᷑ int̾ra statĩ se sulleuat ad
supprema.Si uoͣ fuerit maere ⁊ uident ac¬
radios solis alas suas expãdit ut sie ex ar
aꝑtis excutit alas ⁊ uet̾es pẽne exiliũt
noueq suberescũt. Et sie nouitate pẽnar
efficit᷑ leuior aduoladũ ⁊ aptior ad p̃dandũ.
¶Loealdo schermitor subito fue. Gremire est
illa ĩuasio ꝙͣ una auis ĩ ałiã fac̃.⁊pam pe¬
dib capiendo ut cũ aꝗla capit colũbam/ et
accipiter starnã. Et sic ꝯͣium istiꝰ uocabuli ẽ
Egremire. Ault itaq dicẽ autor ꝙ calidita
illius picis feẽ illos duos unũ dimittẽ alteꝵ
Inisto.xxiiͦ. cantu cõtinẽtur.u. ꝯꝑationes ⁊¬
¶Come dal fini quando fãno segno
amarinar cõlarro de laschena

Expanded text:
invadunt; cum autem in terra sedent vel quiescunt, ad eas non accedunt. Unde legitur de naturis columbarum quod columbe cognoscunt unumquodque istorum generum. Nam si columba quiescit in terra et viderit in aere accipitrem qui aucupatur in terra, statim se sullevat ad supprema. Si vero fuerit in aere et viderit acradios solis alas suas expandit, ut sic ex au quibus apertis excutit alas et veteres penne exiliunt, noveque subcrescunt. Et sic novitate pennarum efficitur levior ad volandum et aptLo caldo schermitor subito fue. Gremire est illa invasio quam una avis in aliam facit, ipsam pedibus capiendo, ut cum aquila capit columbam et accipiter starnam. Et sic contrarium istius vocabuli est <sgremire>. Vult itaque dicere autor quod caliditas illius picis fecit illos duos unum dimittere alterum. In isto XXII cantu continentur V comparationes Come ' dalfini, quando fanno segno a' marinar con l'arco de la schena,
Abbreviated transcription (Latin):
inttator in ĩferno banattariã ⁊̃ oꝑari ⁊ deciꝑe
ilłos .x. demoẽs diceno uͥgilio atq Uãti. Sixoᷤᷤ
uultis irdere lõbar doᷤ aliqͦs siũ tuscos facia¬
tis qustistẽt alõge. qr sͣ picẽ istis hic manẽ¬
tib nonuenirent s cũ ego sibilabo eis sic̃ nr̃i
¶La sci sil colle ⁊ sia lanꝑa scudo. qͣi dicat dimit¬
tatis nb collẽ agg̾is ⁊ stemꝰ aliꝙͣtulũ retͦ ita ꝙ
ripa sit scutũ inter nos ⁊ ilłos ꝗ s̃ picẽ ueĩre nẽ
debẽt. uidebim᷑ si iste soł sciet plus oĩb nob̃.
¶Otu cheleggiudimi nuouo ludo. Modo apo¬
ꝙͣ ad presentem.

Expanded text:
i et decipere illos X demones, dicens Virgilio atque Danti: «Si vos vultis videre Lombardos aliquos sive Tuscos, faciatis quod isti stent a longe; quia supra picem istis hic manentibus non venirent, sed cum ego sibilabo eis, sicut nostri m. vv. 115-117 Lascisi 'l colle et sia la ripa scudo; quasi dicat: Dimittatis nobis collem aggeris et stemus aliquantulum retro, ita quod ripa sit scutum inter nos et illos qui supra picem venire nunc debent, et videbimus si iste solus sciet plus omnibus nobis. vv. 118-120 O tu che leggi, udirai nuovo ludo. Modo apoquam ad presentem.
Abbreviated transcription (Latin):
¶Ome uedete laltro che digngna. Dũ iste sie
barattator cũ uirgilio loquẽtur uidit unu
demonẽ noĩe farfarellus sͥ t̾rbilit̾ ꝯminãtẽ.
Et iõ noua q̃ incep̃ dimisit ⁊ait. Omeuede¬
te laltro che digrgna.¬

Expanded text:
me! vedete l'altro che digrigna. Dum iste sic barattator cum Virgilio loqueretur, vidit unum demonem nomine Farfarellus sibi terribiliter comminantem. Et ideo nova que incepit dimisit et ait: «O me! vedete l'altro che digrigna
Abbreviated transcription (Latin):
Non altrimti la nitra dibotto
quãdol falcõsapp̃ssa gui sactuffa
⁊ eintorna su cracciato ⁊ rocto ¶ t aũt ista
auis erga suos filios mirabile ut dĩ p̃ceteri ᷤᷤ
auib pietatẽ. Et sic̃ dr̃ in examerõ. eodẽ ⁊ sedi¬
rensis ideo ira plenus alis expansis insecutꝰ
ẽ alichinum. s ut uidit euasisse ꝓtinꝰnanar¬
rensem ꝯ̃ socuĩ unguib annamouit. Alichi-¬
nꝰ at intrepidꝰ inuasit inuasioẽ siłi calcabrinã.

Expanded text:
nitra di botto, quando 'l falcon s'appressa, giù s'attuffa, et ei ritorna su crucciato et rotto. Habet autem ista avis erga suos filios mirabilem, ut dicitur pre ceteris avibus, pietatem. Et sicut dicitur in Exameron, eodem etiam fedarensis, ideo ira plenus alis expansis insecutus est Alichinum; sed ut vidit evasisse protinus Navarrensem, contra socium unguibus arma movit. Alichinus autem intrepidus invasit
Abbreviated transcription (Latin):
nauit. Qͥ ꝗdẽ rex mõtuuo ẽ bonoĩe ĩ cartib.
matiẽat huius regis ip̃o rege mõtuo iste mi¬
chel ⁊ anche cꝰ ꝑcurator fũat ĩuxorẽ accepit.
ut suo indicatu ⁊ dnĩo potiret᷑. S ptꝙͣ mł¬
tas barctanas incuria deiregis ⁊ sue ma¬
tuis quã barattatorio mͦ accep̃ inuxorẽ oꝑa¬
tus ẽ ip̃a mõtua sororẽ cuiꝰdã ianuẽsis cui
nom̃ fuit Brãca de auna ĩuxorẽ accep̃. Sed¬

Expanded text:
navit; qui quidem rex mortuus est Bononie in carceribus. navit; qui quidem rex mortuus est Bononie in carceribus. Matrem autem huius regis, ipso rege mortuo, iste Michel Zanche, cuius procurator fuerat, in uxorem accepit, ut suo iudicatu et dominio potiretur. Sed postquam multas barattarias in curia dicti regis et sue matris, quam barattatorio modo accepit in uxorem, operatus est, ipsa mortua, sororem cuiusdam Ianuensis cuius nomen fuit Branca de Auria i
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ qͣiͣ dĩs gnͣalis inimucos dĩ sui denaripᷤᷤ
receptis absoluit. ⁊ ip̃os in pace abire ꝑini¬
sit. In aliis ãt officiis ꝗb lõgo tp̃r incuria
dẽi regis fũgebat᷑ barattator fuit nõ mĩmꝰ
s supp̃mꝰ. Iõ intextu uas dr̃ oĩs fraudis. ibi
men dõnus sic soãt ing̃matica dñs ita uis¬
go soãt ⁊ lĩgua sarda. nã sardi ⁊ ⁊ arago
Michel canche. fuir ꝗdã nobilis hõ de regno
godoriũ. Hie nnchel cãche fuit maxiꝰ barat¬
tator. Ad euiꝰ pleniorẽ notitiã ẽsciendũ qd̾
fredencus ĩꝑator hũit q̃dã filium nã lẽ no¬
miẽ Enthium. q̃ in regẽ duoꝵ regnoꝵ sã¬
dinee coronauit. Nã Gardina ĩ qͣtuor reg̃
diuidit᷑ q̃ ꝗdẽ regna iudicatꝰ hodie appellan¬
t᷑. ¶ Et pͣ regnũ dĩ regnũ callaritanẽse. ¶ẜm
iudices appeslabant. ⁊iñ ⁊ quidã lib̾ biblie
duo itaq regna sardinie .s. sup regnumtur¬
nũ. ⁊ galluri fredencꝰ suũ filium enthiũ ẽõ¬

Expanded text:
inus generalis, inimicos domini sui, denariis receptis, absolvit et ipsos in pace abire permisit. In aliis autem officiis quibus longo tempore in curia dicti regis fungebatur, barattator fuit non minimus, sed suppremus. Ideo in textu vas dicitur omnis fraudis, ibi: men domnus sic sonat in gramatica <dominus>, ita vulgo sonat etiam lingua sarda. Nam Sardi et etiam AMichel Zanche fuit quidam nobilis homo de regno godorium. Hic Michel Zanche fuit maximus barattator. Ad cuius pleniorem notitiam est sciendum quod Fredericus imperator habuit quendam filium naturalem nomine Enthium, quem in regem duorum regnorum Sardinee coronavit. Nam Sardinia in quatuor regna dividitur, que quidem regna <iudicatus> hodie appellantur. Et primum regnum dicitur regnum Callaritanense, secundum <iudices> appellabant. Unde et quidam liber Biblie duo itaque regna Sardinie, scilicet super regnum Turrium et Galluri, Fredericus suum filium Enthium coro
Abbreviated transcription (Latin):
cipiẽdo ułmpiẽdo nom̃i sũpsit. Eẽ auis ĩ ca¬
piẽdis alio auib auida: Ioq uorat᷑ accipit᷑ .i.
raptor.ut dic̃ ysid. Dic̃ aũt ãbrosiꝰ in exame¬
ron ꝙ accipitres erga suos pullos sũt ĩpii⁊
crurdeles. Nã uidentes eos posse uolare nul¬
las eis p̃bẽt escas s u̾berãt eos ⁊ anido p̃cipi¬
tãt. Ad predã qͦ ip̃os ex̾citant ne fc̃ĩ adulti
dã ẽĩ accipitres aues tm̃ inuadũt qñ sr t̾rã¬

Expanded text:
cipiendo vel rapiendo nomen sumpsit. Est enim avis in capiendis aliis avibus avida; ideoque vocatur accipiter, idest <raptor>, ut dicit Ysidorus. Dicit autem Ambrosius in Exameron, quod accipitres erga suos pullos sunt impii et crudeles. Nam videntes eos posse volare, nullas eis prebent escas, sed verberant eos et a nido precipitant. Ad predam quoque ipsos exercitant, ne facti adulti idam enim accipitres aves tantum invadunt qua
Abbreviated transcription (Latin):
cͥcuso caplo penultĩo. Ur̃ at̃ hͥ dõnus yroni¬
ce qr nõ legitiõ mͦ ẜ doloso diñũ usũ pauit.
culis cui nom̃sardus erat sardinea ẽ appel¬
lata. Deqͣ ysid xiiii. libro etħ. ait. Sardus
ħcule pe̾atꝰ cũ magna mltitudĩe alibia ꝓfõs
sardimã occupaũ. ⁊ ex suo uocabulo ĩ sule no

Expanded text:
culo, capitulo penultimo. Dicitur autem hic domnus yronice, quia non legitimo modo, sed doloso, dominium usurpavit. uodam filio Herculis, cui nomen Sardus erat, Sardinea est appellata. De qua Ysidorus, XIIII libro Eth., ait: «Sardus Hercule procreatus cum magna multitudine a Libia profectus Sardiniam occu
Abbreviated transcription (Latin):
co sua p̃da pͥuatus iraitus ⁊ fractꝰ inm̃te reu̾¬
tit᷑ ad sup̃ma. Siłi mͦ nauanẽsis ĩꝑicẽ se un¬
m̾sit. ⁊ alichinꝰ sr̾ius se erex̃. ¶ S qr iã bio de
falcone ũsta comediam̃tio ftã ẽ. P catu. xͦ.
Ibi. Comel falcon chestato assaisulali. ¶So
hic. Iõ de ipsi nã aliqua hic poãmꝰ. ¶alco
cĩ ẽ auis regia q̃ inscͥptum herodiꝰ nuncupat᷑.
E aũt auis p̃de aurda ⁊ maũgestãtio assueta.

Expanded text:
us, iratus et fractus in mente, revertitur ad suprema. Simili modo Navarrensis in picem se immersit, et Alichinus superius se erexit. Sed quia iam bis de falcone in ista Comedia mentio facta est, primo cantu X, ibi: Come 'l falcon ch'è stato assai su l'ali, secundo hic, ideo de ipsius natura aliqua hic ponamus. Falco enim est avis regia, que in Scriptura <herodius> nuncupatur. Est autem avis prede avida et manu gestant
Abbreviated transcription (Latin):
tunt. Nã ut manifeste uidemus multi
rbaldi ꝙ sit̃ filii nobiliũ ⁊̃ nullo statu ĩ¬
fimo ingestis ⁊ morib cognoscũt. Et sic
patet xuiii. cãtus.
Ncip̃ xuiiiiꝰ cantus pͥme cantice come¬
die. Inisto xuiiͦi cantu autort̾ctat de t᷑
malabulgia que incip̃ibi.
Gia erauamo a la seguente tomba. Et fi¬
nit ibi. Rimonto plauia onde discese.
Ponit aũt mista bulgia symoniacos pe¬
na quoꝵ ẽ ꝙ sunt deor sum capite supplã¬
tati ⁊ plantas hñt uelut candelas aecẽ¬
sas.
Seductio cextus deuulgar in latinum.

Expanded text:
tunt. Nam ut manifeste videmus, multi tunt. Nam ut manifeste videmus, multi ribaldi, quia sint filii nobilium, etiam nullo statu infimo in gestis et moribus cognoscunt. Et sic patet XVIII cantus. XIX INCIPIT XVIIII CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE. In isto XVIIII cantu autor tractat de tertia malabulgia, que incipit ibi: Già eravamo, a la seguente tomba, et finit ibi: rimontò per la via onde discese. Ponit autem in ista bulgia symoniacos, pena quorum est quod sunt deorsum capite supplantati, et plantas habent velut candelas accensas. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
Ni come facen lor leuar leberçe
ale prune ꝑcosse gia nessuo
le ẜe aspectaua ne leterçe
Istus est notabile curio sum in quo poĩt
ꝙ ille aĩe a cornuti demonib sie scopate
uelocissiẽ ꝑꝑ u̾bera decũrebãt. Berçe eͥ ĩ
lingua florentina pedes siu calcaneum
p̃figurat.
elbuo ma estro sança mia dimarda
midisse guarda quel grãde cheuene
⁊ ꝑdolor nonꝑar lagrima spanda
In hoc notabili ẽ notandũ ꝙ magͣnimi
hoiẽs sic̃ fuit iste asõ ꝑꝑdolores quos su¬
stinent siue hñt lacrimas nõ expandũt.
qr sesualitatẽ aqͣ lacͥme oriuntur rõi su¬
biciunt.uñ legitur decatõẽ ꝙ dũ eẽt in a¬
sia igͥ mors filii ꝗ rome decesẜat nuntia¬
ta fuisset mox respondit. Satiffec̃ nẽ filiꝰ
meus qr mortalis erat. Uñtulliꝰ de hac i¬
magͣnimitate catonis ĩ libro de amcitia
loquens ait: aut eͥ nemo ꝙ ꝗdẽ mag̃ credo
eut ałia omittã mortẽ filiitulit.
¶ Quantas ꝑecto reale ancor ntene.

Expanded text:
i come facen lor levar le berze a le prime percosse! già nessuno le seconde aspectava nè le terze. Istud est notabile curiosum, in quo ponit quod ille anime a cornuti demonibus sic scopate velocissime propter verbera decurrebant. Berze enim in lingua florentina pedes, sive calcaneum, prefigurat.buon maestro, sanza mia dimanda, mi disse: «Guarda quel grande che vene, et per dolor non par lagrima spanda: In hoc notabili est notandum quod magnanimi homines, sicut fuit iste Iason, propter dolores quos sustinent sive habent, lacrimas non expandunt, quia sensualitatem a qua lacrime oriuntur rationi subiciunt. Unde legitur de Catone, quod dum esset in Asia et sibi mors filii qui Rome decesserat nuntiata fuisset, mox respondit: «Satisfecit nature filius meus, quia mortalis erat». Unde Tullius de hac magnanimitate Catonis in libro De Amicitia loquens ait: Aut enim nemo, quod enim, ut alia omittam, mortem filii tulit. vv. 85-87 quant'aspecto reale ancor ritene!
Abbreviated transcription (Latin):
feẽ ꝙ ip̃e ⁊ ego eramus ꝓtinus uniꝰ fascaᷤ
Et qͥualis uidet᷑ cansenda cũ ex parte
qua pendet respicit qn una nubes ua¬
dit suꝑ ip̃am ita ꝙ ip̃a pendeat in ꝯͣium¬
tał m uidebat antheus cũ ipm̃ incliã¬
n respiciebã. ⁊ fuit calis hora ꝙ ego uo¬
luissem ꝑ aliam stratãire. S leuit̾ in
fundo qui deuorat luci ferũ cũ iuda noᷤᷤ
deposuit/ nec sic inclinatꝰ ibi fec̃ morã.
s sic̃ malum cleuat innaui ita se in ce¬
lerit̾ eleuauit. Uñ dr̃ intextu.
Et comarbor innaue sileno.

Expanded text:
fecit quod ipse et ego eramus protinus unus fascius. fecit quod ipse et ego eramus protinus unus fascius. Et qualis videtur Carisenda cum ex parte qua pendet respicitur, quando una nubes vadit super ipsam, ita quod ipsa pendeat in ichi videbatur Antheus cum ipsum inclinari respiciebam. Et fuit talis hora quod ego voluissem per aliam stratam ire. Sed leviter in fundo qui devorat Luciferum cum Iuda nos deposuit, nec sic inclinatus ibi fecit moram, sed sicut malum elevatur in navi, ita se inde celeriter elevavit. Unde dicitur in textu: «et
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ çinõ erat opus plus ꝙͣ dubitatio sinõ
uidissẽ catenas quib ẽ tam fortit̾ colliga¬
tus. ¶Post hec ꝓcessimus mag̃ ultra ⁊
uenimus ad antheum ꝗ bñ quinq allis
exibat excepto capite de cau̾na. Ad quẽ
uirgꝰ. O tu qui in fortunata ualle q̃ fec̃
heredem glorie scipionẽ qñ anibal cum
suis spatulas illi uoluit. reportasti iam
mille leones ꝓpreda qr situ int̾fuisses al¬
teriguerre tuorum fr̾m ad huc edicur ꝙ
icissẽt filii t̾re nõ te tedeat mitt̾e nos de¬
orsum uͥ cocitũ frigiditas coadunat ⁊¬
stringit. Nõ facias nos ire ad titiũ nec
ad tyfum. Iste põt dare de co ꝙ hic opta¬
tur iõ te ĩclina. ad huc põt inmũdo red¬
dere tͥ famami qr uiuit/ logãq famam
ad hue expectat si añ tp̃s agm̃ nõ uocat̃.
Ad ista itaq u̾ba ille manus cũfestinã¬
tia mox extendit a qb heicules iã sẽtiit
mͥ. ueni huc ita ꝙ te capiam. pꝰt hecita

Expanded text:
tem, et non erat opus plus quam dubitatio, si non tem, et non erat opus plus quam dubitatio, si non vidissem catenas quibus est tam fortiter colligatus. Post hec processimus magis ultra et venimus ad Antheum, qui bene quinque allis exibat, excepto capite, de caverna. Ad quem Virgilius: «O tu qui in fortunata valle que fecit heredem glorie Scipionem, quando Anibal cum suis spatulas illi volvit, reportasti iam mille leones pro preda, quia si tu interfuisses alteri guerre tuorum fratrum, adhuc creditur quod vicissent filii terre; non te tedeat mittere nos deorsum, ubi Cocitum frigiditas coadunat et stringit. Non facias nos ire ad Titium nec ad Tyfum. Iste potest dare de eo quod hic optatur; ideo te inclina. Adhuc potest in mundo reddere tibi famam, quia vivit, longamque famam adhuc expectat, si ante tempus a gratia non vocatur». Ad ista itaque verba ille manus cum festinantia mox extendit, a quibus Hercules iam sentiit michi: «Veni huc, ita quod te capiam». Post hec ita
Abbreviated transcription (Latin):
leuũ ⁊ posterius brachiũ dextrũ cũ una ca¬
tena q̃ ip̃m tenebat uinctum acollo ĩ feriꝰ
ita ꝙ a diseooꝑto suꝑius se reuoluebat ⁊¬
usq ad guum ꝗntum. Iste suꝑb uolu¬
it esse exꝑtus sue potentie ꝯ̃ summũ Io
tur.fialtes ẽ suum nom̃ qui oꝑatus ẽ ma¬
ximas ꝓbitates qñ gigantes timorẽ diis
suꝑie ingesserunt.Ideo manus qͣs tẽ mo¬
uit/ nunqua de cetero sͥ licere mouebit. ¶Et
ego ad eũ si eẽ põt / ego uelle ꝙ de immẽso
B̾uiareo exꝑientiam hẽrent oculi mĩ. Uñ
ille rñdit. Tuuidebis antheum hic ꝓpe q
mali deponet. Ille enĩ q̃ tuus uidere/ est
multum plus illac/ ⁊ est ligatus ⁊ factꝰ
sic̃ iste/ excepto ꝙ plus ferox aꝑꝑet ĩuul¬
tu. Nõ fuit unꝙͣ t̾remotꝰ horribił tm̃ ꝗ
excuteret unã turrĩ ita fortit̾ sic̃ fialtesi
ad se excutiendũ fuit solicitus ⁊ attentuᷤ.
Tũc timui ego płus ꝙͣ timu̾m unꝙͣ mor¬

Expanded text:
levum et posterius brachium dextrum cum una calevum et posterius brachium dextrum cum una catena, que ipsum tenebat vinctum a collo inferius, ita quod a discoperto superius se revolvebat usque ad girum quintum. «Iste superbus voluit esse expertus sue potentie contra summumtur. Fialtes est suum nomen, qui operatus est maximas probitates quando gigantes timorem diis superis ingesserunt. Ideo manus quas tunc movit nunquam de cetero sibi licere movebit». Et ego ad eum: «Si esse potest, ego vellem quod de immenso Briareo experientiam haberent oculi mei». Unde ille respondit: «Tu videbis Antheum hic prope mali deponet. Ille enim, quem tu vis videre, est multum plus illac, et est ligatus et factus sicut iste, excepto quod plus ferox apparet in vultu». Non fuit unquam terremotus horribilis tantum, qui excuteret unam turrim ita fortiter, sicut Fialtes ad se excutiendum fuit solicitus et attentus. Tunc timui ego plus quam timuerim unquam mor
Abbreviated transcription (Latin):
erat ꝑizoma a medietate inferiꝰ ostendebat
sent ꝑtinge̾ ad locũ subaudi ꝑizomatis us
ad caput. Qͥa ego uidebã bñ triginta ma¬
gnos palmos ab illo loco inferuo ubi hõ
fibulat clamidẽ seu uestẽ. ¶ste itaq tam
cũ cornu ⁊ cum illo rabiẽ tuã satia qñ ira
seu alia passio te torm̃tat. Scrutare ⁊̃ tibi
collum ⁊ inuenies ibi funẽ ꝗ tenet illũ li¬
gatũ o anima ꝯfusa ⁊ respice illũ ꝗ tuũ
magnũ litiat tͥ pectus. Postea dix̃ ad dã¬
tẽ Iste se ipĩn accusat Iste nẽpe est nem¬
broch ꝑꝑ cuiꝰ malũ cogitatũ solũmõ uno
lĩguagio homines nõ utuntur. Dimitte
illum. ⁊ non loquam̃ inuanũ qr ita ẽ sͥ qd̾¬
libet linguagium sic̃ suũ alteri ꝙ nulli est
notum. Most hec ait autor/ nos uolumꝰ
asinistris ⁊ ad tractumuniꝰ baliste ĩueni¬
mus aliuinsatis plus ferum atq maiorẽ.¬
Ad cingendum ipm̃ nescio dicere quis eẽt
ille magr̾ s ip̃e tenebat succinetũ ant̾ius

Expanded text:
erat perizoma a medietate inferius, ostendebat sent pertingere ad locum – subaudi perizomatis – usque ad caput. Quia ego videbam bene triginta magnos palmos ab illo loco inferius ubi homo fibulat clamidem seu vestem. vv. 67-145 Istecum cornu, et cum illo rabiem tuam satia, quando ira seu alia passio te tormentat. Scrutare etiam tibi collum, et invenies ibi funem qui tenet illum ligatum, o anima confusa, et respice illum qui tuum magnum litiat tibi pectus». Postea dixit ad Dantem: «Iste se ipsum accusat. Iste nempe est Nembroth, propter cuius malum cogitatum solummodo uno linguagio homines non utuntur. Dimitte illum et non loquamur in vanum, quia ita est sibi quodlibet linguagium sicut suum alteri, quod nulli est notum». Post hec, ait autor, nos volvimus a sinistris et ad tractum unius baliste invenimus alium satis plus ferum atque maioread cingendum ipsum nescio dicere quis esset ille magister, sed ipse tenebat succintum anterius
Abbreviated transcription (Latin):
coronat᷑/ ita ꝓdã que puteũ circuncingit
turritabãt cũmedia psona hornbiles gigã¬
tes ꝗb decelo adhue qñtonat Iupit̾ ꝯmi¬
natur. Et ego alicuiꝰ faciẽ spatulas pectuᷤᷤ
uentusq magnã ꝑtẽ ⁊ ꝑ tybias inferuis
ãba brachia ĩ am uidebam. Naͣ certe qñdi
misit artẽ talium aĩaliũ satis bñ feẽ adi
hoeut tolleret tales exeeutores marti. Et
si ipam elefantoꝵ ⁊ balenarũ nõ penitet ꝗ
subtiliter respicit plus iustã ip̃am retinet
⁊ discretam. Qͥa ubi uł qñ arguĩtuma
siue subtilitas m̃tis cũ mala uolũtate ꝯiũ¬

Expanded text:
coronatur, ita prodam que puteum circumcingit coronatur, ita prodam que puteum circumcingit turritabant cum media persona horribiles gigantes, quibus de celo adhuc quando tonat Iupiter comminatur. Et ego alicuius faciem, spatulas, pectus, ventrisque magnam partem et per tybias inferius amba brachia iam videbam. Natura certe, quando dimisit artem talium animalium, satis bene fecit, ad hoc ut tolleret tales executores Marti. Et si ipsam elefantorum et balenarum non penitet, qui subtiliter respicit plus iustam ipsam retinet et discretam. Quia ubi vel quando argumentum sive subtilitas mentis cum mala voluntate
Abbreviated transcription (Latin):
sus illac ꝙ mͥ fuit uisũ multum altas t̃res
uidere ꝓpter quod dixi uͥgilio. Magr̾ q̃ t̾ra
ẽ ista. Et ille mͥ. Quia ꝑtenebras nimis
a longe tu transcurris iõ euenit ꝙ postea
tua yma ginatio errare te faẽ. Tu uidebis bñ
si illue coniuges te ipm ꝙͣtũ sensus decipit᷑
de longinquo. Et iõ aliquãtulũ pũge te ip̃.
Pea care me cep̃ ꝑmanũ ⁊ ait. Priꝰ quã
nos simꝰ ibi plus ꝓpe ad hoc ut factũ istud
tͥ minus exneum uidratur.scias ꝙ nõ sũt
turres ĩmo gigantes. ⁊ sũt inputeo incir¬
cuitu rpe ab unibilico deorsum. Et sicut
qñ nebula diradatur ⁊ insus oculi paula¬
tun recipit figurã illius rei quã uapor qui
stipat aerẽ celat. ita ꝙ ego penetrando au¬
ram grossam ⁊ obscurã magis ⁊ magis
u̾sus spondam putei ꝓ pinquando fugiit
ame error ⁊ creuit mͥtinor. Qͥa siẽ mons¬
reggione ꝑ circuitũ suoꝵ muroꝵ tumib

Expanded text:
rsus illac, quod michi fuit visum multum altas turres rsus illac, quod michi fuit visum multum altas turres videre, propter quod dixi Virgilio: «Magister, que terra est ista?» Et ille michi: «Quia per tenebras nimis a longe tu transcurris, ideo evenit quod postea tua ymaginatio errare te facit. Tu videbis bene, si illuc coniunges te ipsum, quantum sensus decipitur de longinquo. Et ideo aliquantulum punge te ipsum». Postea care me cepit per manum et ait: «Prius quam nos simus ibi plus prope, ad hoc ut factum istud tibi minus extraneum videatur, scias quod non sunt turres, immo gigantes, et sunt in puteo in circuitu ripe ab umbilico deorsum». Et sicut quando nebula diradatur, et visus oculi paulatim recipit figuram illius rei quam vapor, qui stipat aerem, celat, ita quod ego penetrando auram grossam et obscuram magis et magis versus spondam putei propinquando, fugiit a me error et crevit michi timor. Quia sicut Monsreggione per circuitum quorum murorum turribus
Abbreviated transcription (Latin):
Nisto.xxxi. cantu autor cũ precedẽti tnge¬
uidit ipm̃ in facie rubicundũ ip̃m dulater
ꝯfortauit. Iõ continuando sie incip̃ istum
cantum.Ana ⁊ cadem lingua primitus
Talit̾ nẽpe audio ꝙ lancea a chillio suiq pa¬
tris solita erat ẽẽ primo tristis pꝰea boni sigͥ.
Inducta ista ꝯꝑatione diẽ autor ꝙ a decimã
bulgia que est infine octaui cuculi receder̃t
⁊ uersus nonũ ⁊ ultimum arculum ꝓcesse¬
runt. dicẽs. Nos dedimus dorsũ miẜo ual¬
loni. ⁊ sr npã q̃ ipm cireundat recta uia sy
aliquo ẜmone arripuimꝰit̾ nm. Ibi eniz
erat minus ꝙͣ nox ⁊ minꝰ ꝙͣ dies ita ꝙ ocu¬
lus meus ibimodicũ penetrabat. S ego sẽ¬
si uniꝰ cormi tã altum sonũ ꝙ feciss omnẽ
tonitruũ c̾te raucũ. Ad cuius sonitũ u̾sũ
unum locũ pedes ⁊ cculos mox direxi: Pͦt
dolorosumnẽpe ꝯflictum qn carolus ma¬
gnus ꝑdidit seã gestam nõ sonuit t̾nbilit̾
sic orlandus. Modicũ u̾o portaui faciem u̾¬

Expanded text:
isto XXXI cantu autor cum precedenti trigevidit ipsum in facie rubicundum, ipsum dulciter confortavit. Ideo continuando, sic incipit istum cantum: Una et eadem lingua primitus Taliter nempe audio quod lancea Achillis suique patris solita erat esse primo tristis postea boni signi. Inducta ista comparatione, dicit autor quod a decima bulgia, que est in fine octavi circuli, recederunt et versus nonum et ultimum circulum processerunt, dicens: Nos dedimus dorsum misero valloni, et super ripam que ipsum circumdat, recta via, sine aliquo sermone, arripuimus iter nostrum. Ibi enim erat minus quam nox et minus quam dies, ita quod oculus meus ibi modicum penetrabat. Sed ego sensi unius cornu tam altum sonum, quod fecisset omnem tonitruum certe raucum. Ad cuius sonitum versus unum locum pedes et oculos mox direxi. Post dolorosum nempe conflictum, quando Carolus Magnus perdidit sanctam gestam, non sonuit terribiliter sic Orlandus. Modicum vero portavi faciem ve
Abbreviated transcription (Latin):
¶Qual dolor fora se dellispedali
diualdichiana trallullio el seitembre
dimarẽma ⁊ disardigna uali
Fosser muna fossa tutti in sebre
talera quiui ⁊ talpuço nusciua
qual suoluenir dele marcite m̃bre
Inista ꝯꝑatõe ponit autor tres ꝯ̈tas q̃ exti¬
uotẽpe ⁊ maxiẽ in augusto naturaliter
sunt infirme ¶ Prima est uallis clane.
E ãt clana quedã aqua intuscia mortua
fetida ⁊ ualde corrupta. Cuiꝰ castra ⁊ uille
estiuo spãliter tp̃re infirmantur. ¶ Sed̾a
ẽ marittima tuscie q̃ est hora maris ad ar¬
strum posita int̾ romam .s. ⁊ pisas. Que
quidem ꝯtͣta extiuis dieb mirabiliter ẽ
infecta. ¶Gertia ẽ sardinea insula quidẽ
ĩmari medit̾rancoposita q̃ ꝑꝑ malum ae¬
rem ⁊ aquas metallinas multum estiro
tp̃e hĩtatorib ẽ infesta. de hac insula hs̃
supra cantu.xxii. malabulgia .uͥ. Dic̃ ita¬
q hic autor ꝙ qͣles infumitates st̃ in ho¬
spitalib uallis elane. maricime ⁊ sardinc¬

Expanded text:
Qual dolor fora, se delli spedali di Valdichiana tra 'l lullio e 'l settembre, et di Maremma et di Sardigna i mali fosser in una fossa tutti insembre; tal era quivi, et tal puzzo n'usciva, qual suol venir de le marcite membre. In ista comparatione ponit autor tres contratas que extivo tempore, et maxime in augusto, naturaliter sunt infirme. Prima est Vallis Clane. Est autem Clana quedam aqua in Tuscia, mortua, fetida, et valde corrupta; cuius castra et ville, estivo specialiter tempore, infirmantur. Secunda est Marittima Tuscie, que est hora maris ad austrum posita inter Romam scilicet et Pisas; que quidem contrata extivis diebus mirabiliter est infecta. Tertia est Sardinea, insula quidem in mari Mediterraneo posita, que propter malum aerem et aquas metallinas multum estivo tempore habitatoribus est infesta. De hac insula habes supra cantu XXII, malabulgia Va. Dicit itaque hic autor quod quales infirmitates sunt in hospitalib
Abbreviated transcription (French):
ecco colei cheruttolmondo apuça. Et est
istud notabile exclamatio poetiea
senuenne ⁊ amuo la testa el busto
mansu lanua nõ trasse la coda. Sẽꝑenĩ

Expanded text:
ecco colei che tutto 'l mondo apuzza!» Et est istud notabile exclamatio poetica sen venne, et arrivò la testa e 'l busto, ma 'n su la riva non trasse la coda. Sepe eni
Abbreviated transcription (Latin):
Quanti si tengon or la su gran regi
che qui stamnno come porci m brago.
Quam sit dispar minferno superboꝵ
⁊ arrogantium conditio siũ status a cõ¬
ditione ⁊ statu quem hñt ⁊ obtinent ĩ
hac uita in hiis duobus rithunis auͥ¬
gilio demratur inquib ponit ꝙ os illi
qui se suꝑbe ⁊ arroganter retinent ul re¬
putant essemagnos erunt minferno re¬
lut porci innolutabro inuoluti. Et istd
concordat cumsma saluatoris qui ait
in euanglio beati mathei xxiii.capͦ. Qui
se ex altat humiliabitur.

Expanded text:
Quanti si tengon or là sù gran regi che qui staranno come porci in brago. Quam sit dispar in Inferno superborum et arrogantium conditio sive status, a conditione et statu quem habent et obtinent in hac vita in hiis duobus rithimis a Virgilio demonstratur; in quibus ponit quod omnes illi qui se superbe et arroganter retinent vel reputant esse magnos, erunt in Inferno velut porci in volutabro involuti. Et istud concordat cum sententia Salvatoris, qui ait in Evangelio beati Mathei, XXIII capitulo: Qui se exaltat humiliabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
¶Ondio aliu
domanda tu ancora
di quel che credi came satisfaccia
chi non ꝑotre canta pieta maccora.
¶Inhoe notabili duo notare debemus.
Primũ ẽ ꝙ uidendo miẜias alioꝵ ad cõ¬
passionem ip̃ã miẜia excitare nos d. un
ꝙ mĩa seꝑ miẜiam intuet᷑. Istud eͥ ẽ ꝓprip
anumi bene dispositi. et gaudere bonis reb
⁊ dolere cõtrariis ut ait tullius in libro
intiñ mentẽ absorbet aliqñ. ꝙ ea que ĩtꝰ
concipimus ꝑ uerba foris explicare non
possumus. Ideo ait. Io nõ potrei. Subau¬
di soqui. tanta ꝑieta maccora.¬

Expanded text:
Ond'io a lui: «Domanda tu ancora di quel che credi c'a me satisfaccia; ch'i' non potre', tanta pietà m'accora». In hoc notabili duo notare debemus: Primum est quod videndo miserias aliorum, ad compassionem ipsa miseria excitare nos debet. Unde misericordiam intuetur. Istud enim est proprium animi bene dispositi, et gaudere bonis rebus et dolere contrariis, ut ait Tullius in libro intantum mentem absorbet aliquando, quod ea que intus concipimus, per verba foris explicare non possumus. Ideo ait: «Io non potrei – subaudi loqui – tanta pietà m'accora
Abbreviated transcription (Latin):
matica ngeo es. Uult ĩtaq dr̃e autor ꝙ
qñudit illã aĩam mi ẜã nauarrẽsẽ que
ꝑꝑ suã pigntiam fuit capta ꝙ totus nga¬
it in se ip̃o. Qualit̾ aũt in ripa remãẜit
nauarrensis ꝯꝑatiue demr̃at cũ ait.
Un aspettar cosi comellincontra
cuna rana rimane ⁊ altraspiccia.
A caãt eĩ ut expientia maĩfc̃at ꝙ dũ rane
sine ranũculi sunt infossis ꝙ dũ una ad
aliãnpã uadit. uelinferiꝰ seĩmergit alia
remanet uͥ erat. Exẽplificat itaq autor
⁊ diẽ ꝙ appropinqͣntib eio õs bartratores
qui extra picem cenebant capita subleua¬
ta uidẽtes demoẽs se subpice ꝯtinuo absꝮ¬
denĩt. excepto illo miẜo de nauãra. de quo
ĩ sõga fit mentio abautore. Quẽ graffia¬
cane unco suo fereo foras trax̃. Sz qr de
ranio siũ ranuncuł hie iã bis m̃tio fcã ẽ¬

Expanded text:
matica rigeo, es. Vumatica rigeo, es. Vudit illam animam miseram Navarrensem, que propter suam pigritiam fuit capta, quod totus riguit in se ipso. Qualiter autem in ripa remanserit Navarrensis, comparative demonstrat cum ait: un aspettar così, com'elli 'ncontra c'una rana rimane et altra spiccia; Accidit enim, ut experientia manifestat, quod dum rane sive ranunculi sunt in fossis, quod dum una ad aliam ripam vadit, vel inferius se immergit, alia remanet ubi erat. Exemplificat itaque autor et dicit quod, appropinquantibus eis, omnes barattatores qui extra picem tenebant capita sublevata, videntes demones, se sub pice continuo absconderunt; excepto illo misero de Navarra, de quo infra longa fit mentio ab autore, quem Graffiacane unco suo ferreo foras traxit. Sed quia de ranis sive ranunculis hic iam bis mentio facta e
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Come edal fini quando fãno segno
amannar ⁊ c̃. Desphini sut pisces in¬
sentiũt tẽpestatẽ quam ostendũt naingã¬
tib in hunc modum. Relinquũt eͥ cum
uenturã appropinqͣre sentiũ tempestatẽ
ꝓfundũmaris/ ⁊ se suꝑius suꝑ aquas
actollũt. Srquã saltando ⁊ ludendo nã¬
li quadã industria pant̾ c⁊ amore naui¬
instinctu diligunt. Et iõ qñ futurã sẽti¬
unt tempestatem hoĩes signo docẽt ut
amorte caueant ⁊ uitam in loco tutor
mergatur enpiunt.⁊ si mortuum inue¬
nerint eiꝰ carnẽ non tangunt. ⁊ ne ab ali
scunt si hõmortuus inmari unꝙͣ cõmede¬
nt de delphino. O si comederit comedũt
ꝙ inripa tenent capita extra aquã ⁊ cet̾a
mẽbra cełant. Similimͦ dic̃ autor ꝙ isti ba¬
ractatores tenebant capita extrapicẽ. ⁊ to¬
tũ corpus reliquũ occustabant. S cũ de¬
Istud uocabulum .s. accapriecia. ẽ nom̃ tu¬
scũ. ⁊ cm̃ sonat inuulgan quantũ ingra¬

Expanded text:
 Come i dalfini, quando fanno segno a' marinari, etc. Delphini sunt pisces masentiunt tempestatem, quam ostendunt navigantibus in hunc modum: Relinquunt enim, cum venturam appropinquare sentiunt tempestatem, profundum maris et se superius super aquas attollunt; super quam saltando et ludendo, naturali quadam industria pariter et amore, naviinstinctu, diligunt; et ideo quando futuram sentiunt tempestatem, homines signo docent ut a morte caveant et vitam in loco tuto rmergatur eripiunt, et si mortuum invenerint, eius carnem non tangunt; et ne ab aliiiunt et cognoscunt si homo mortuus in mari unquam comederit de delphino; quia si comederit, comeduntquod in ripa tenent capita extra aquam, et cetera membra celant. Simili modo dicit autor quod isti barattatores tenebant capita extra picem, et totum corpus reliquum occultabant. Sed cum deIstud vocabulum, scilicet accapriccia, est nomen Tuscum, et tantum sonat in vulgari quantum in gra
Abbreviated transcription (Latin):
milites uł pedites talisono mouen uł
duci quali ducebant illi demoẽs ꝑ infer¬
Negia consi diu̾sa cennamella i. tibia.
Est᷑ aũt tybia ustim ligneũ uelereum
duleissunum emittens sonũ qd̾ ꝗdem
uulgo cennamella uocat᷑ ꝙ tantũ soãt
quantũ mellea canna. ¶Or̃ aũt in la¬
tino tybia qr pͥmũ deceruinis tibiis ⁊
enirib innuloꝵ feã sit ut ait bt̃s ysi¬
dorus sibro ut supra. In tybicen qi ty¬
biaꝵ cantus. Hoc autem instrumen¬
tũ primo phriges inuener̃t.
hai fiera comꝑagnia manelachiesa
cosanti crintau̾na coghiottomi.
H excusat se autor dicens aliã societatẽ
minfero habere nõ potuisse.qr nõ sũt
ib̾i nͥ demones uł dannati. S in illa brł¬
gia hoies ꝓducatu me hr̃e nõ pot̾at. qr

Expanded text:
milites vel pedites tali sono moveri vel duci, quali ducebantur illi demones per Infernè già con sì diversa cennamella, idest tibia. Est autem tybia instrumentum ligneum vel ereum, dulcissimum emittens sonum, quod quidem vulgo <cennamella> vocatur; quod tantum sonat quantum <mellea canna>. Dicitur autem in latino tybia, quia primum de cervinis tibiis et cruribus innulorum facta sit, ut ait beatus Ysidorus, libro ut supra. Inde tybicen, quasi <tybiarum cantus>. Hoc autem instrumentum primo Phriges invenerunt.Hai fiera compagnia! ma ne la chiesa co' santi, et in taverna co' ghiottoni. Hic excusat se autor, dicens aliam societatem in Inferno habere non potuisse, quia non sunt ibi nisi demones vel dannati. Sed in illa bulg
Abbreviated transcription (Latin):
lac se mouẽt. ⁊ ꝑ spacium tpris coꝵ capita
c̾scunt. ⁊ de t̾ra motu yͥo euellũt᷑. Dehĩe ana
dat᷑ ip̃is .iiii. pedes. ⁊ cauda pͥuant. Uñ oui¬
diuo.xxͦ libro mecħ.
Semina lymus ht uindes g̾minãtia mnaᷤ.
Et gn̾at truncas pedib mox apta natãdo
Trura dat. utq eadem sint lõgis saltibaptã
Post̾ior suꝑat ꝑcis m̃sum priores ¶ Si uõ¬

Expanded text:
e movent, et per spatium temporis eorum capita crescunt, et de terra motu proprio evelluntur. De hinc a natura datur ipsis IIII pedes, et cauda privantur. Unde Ovidius, XV libro. Meth.: Semina lymus habet virides germinantia ranas, et generat truncas pedibus, mox apta natando, crura dat, utque eadem sint longis saltibus apta, posterior superat partis mensura priores. Secu
Abbreviated transcription (Latin):
Istud aĩal dieb ieuimoꝵ comedi nõ decet
nec ullo tp̃r debet. qr ẽ animal ex magͣ cor¬
calamitũ. qd̾ siꝑiciat᷑ inos canis obinu¬
tescit. Istud genus uulgo ranũculi uirgi¬
nes appellant̃. ¶Certium u̾o magnũ ⁊
uenenosũ qd̾ rubeta dr̃ uulgo aũt botta.

Expanded text:
Istud animal diebus ieiuniorum comedi non decet, nec ullo tempore debet, quia est animal ex magna corcalamitum, quod si proiciatur in os canis, obmutescit. Istud genus vulgo ranunculi virgines appellantur. Tertium vero magnum et venenosum, quod rubeta dicitur vulgo, aut botta.