comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
oc mistetium uide et̾ne iam
inde ab exordio generis huma
m ꝑ quedam signa & sacramenta
temporib congrua quib oportuit
ꝑ angł̃os predicatũ ẽ. Deide pplẽ
hebreus inunam quandam rem pu¬
blicam quȩ hoc sacramentũ ageret
congregatus est: ubi ꝑ quosdam sei¬
entes. ꝑ quosdam nescientes id qͦd ex
aduentu xp̃iusq nunc & deinceps
agitur p̾mintiaretur ẽẽ uenturum:
Sparsa etiam postea eademgente ꝑ
gentes ꝓpter testimoniũ scripturatũ
quib eterna salus inxp̃o futura p̃di¬
cta ẽ om̃s enim ñ solum ꝓphetie que
inuerbis sunt. nec tantum p̾cepta
uite que mores pietatemq confir¬
mant atq illis litteris continentur.
uerumetiam sacra. sacerdotia. taber¬
naculum siue templum. altaria. sa¬
crificia. cerimonie. dies festi & qͥc

Expanded text:
oc mysterium uitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerumnaculum, sive templum, altaria, sacrificia, cerimoniae, dies festi,
Abbreviated transcription (Latin):
rum tantis obcecauit tenebris. tanta
incredibile forsitan erit si a nr̃is poste¬
ris audietur. romana urbe uastata. qͦs
pestilentia ista possedit. atq inde fugi¬
entes carthaginẽ ꝑuenire potuerunt.
nitheatris cotidie ceitatim ꝓ histrionib
insamrent.

Expanded text:
rum tantis obcaecauit tenebris, tanta uod incredibile forsitan erit, si a nostris posteris audietur Romana urbe uastata, quos pestilentia ista possedit adque inde fugientes Carthaginem peruenire potuerunt, in theatris cottidie certatim pro histrionibus insanirent.
Abbreviated transcription (Latin):
mentes amentes quis ẽ hic tantꝰ
ñ error s furor: ut exitirum ur̃m sic̾
audiuimus plangentib orientalibus
popłis. & maximis ciuitatib in remo¬
tissimis t̾ris publicũ luctũ meroremq
ducentib. uos theatra quereretis. in¬
traretis. impleretis. & multa insamo¬
ra qmͣ fuerant antea faceretis. Hanc
animorum labẽ ac pestẽ. hanc probi¬
tatis & honestatis euersionem uobis
scipio ille metuebat. quando construi
theatra prohibebat: quando reb pro¬
speris uos facile corrumpi atq euerti
posse cernebat: quando abhostili terro¬
re securos ẽẽ nolebat. Neq enim cense¬
bat ille felicem ẽẽ rem publicã stantib
menib. ruentib morib: s inuobis
plus ualuit qͦd demones impn sedu¬
xerunt: qm qͦd homines prouidi p̃¬
cauerunt. Hinc ẽ qͦd mala que facitiᷤᷤ
uobis imputari ñ uultis: mala uero ꝗͣ
patimmi xp̃ianis temporib impu¬
tatis. Neq enim inur̾a securitate pa¬
catã rem publicam. s luxuriã queritis

Expanded text:
mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium uestrum, sicut audiuimus, plangentibus orientalibus populis et maximis ciuitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus uos theatra quaereretis intraretis inpleretis, et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis euersionem uobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis uos facile corrumpi adque euerti posse cernebat, quando uos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in uobis plus ualuit quod daemones inpii seduxerunt, quam quod homines prouidi praecauerunt. Hinc est quod mala, quae facitis, uobis inputari non uultis, mala uero, quae patimini, Christianis temporibus inputatis. Neque enim in uestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis
Abbreviated transcription (Latin):
s cum uenerit qͦd ꝑfectum ẽ. quod̃
exparte ẽ euacuabitur. Hinc ẽ quod̃
etiam scripturas istas cum labore ri¬
mamur. Sc̃i uͦ angłi quorum societi¬
ti & congregationi in hac peregrin¬
tione laboriosissuma suspiramus: sit̾
habent pmanendi eternitatem. ita
cognoscendi facilitatem. & requi¬
escendi felicitatem. Sine difficul¬
tate quippe nos adiuuant: qm̃

Expanded text:
sed cum uenerit quod perfectum est, quod sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scripturas istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adiuuant, q
Abbreviated transcription (Latin):
rationis atq grauitatis: ne forte cũ
de numero multũ loquimur. men¬
suram & pondus negligere udicem᷑.
Hoc itaq satis sit admonere. qͥd torꝰ
impar primus numerus ternarius est¬
& totus primus par quaternarius. ex
quib duob septenarius constat. Ideo
ꝓ uniuerso sepe ponitur: sicuti ẽ sep¬
ties cadit iustus & resurgit. id est quo¬
tienscumq ceciderit non ꝑibit. Qa
non de iniquitatib s de tribulationib
ad humilitatem ꝑducentib. intellio
uoluit. O septies indie laudabo te
qͦd alibi alio modo dictum ẽ. semper
laus eius in ore meo: & multa huius
modi indiuinis auctoritatib repperi¬
untur. inquib septenarius numeris
ut dixi ꝓ cuiusq rei uniuersitate po¬
ni solet. Propter hoc eodem sepe nu¬
mero significatur sp̃s sc̃s : de quo dñs
ait. docebit uos omẽm ueritatem.
Ibi requies dĩ qua requiescitur in do.
intoto quippe id est in plena ꝑfectio¬
ne requies. in parte autem labor. ido
laboramus quamdui exparte scimus.

Expanded text:
rationis adque grauitatis, ne forte, cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus inpar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius; ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro uniuerso saepe ponitur, sicuti est: Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus sanctus, de quo Dominus ait: Docebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus,
Abbreviated transcription (Latin):
ati sunt duo gemini iiii.
antiqua patrum memoria. ut
de insignib loquat: sic alt̾ post al¬
terũ. ut posterior plantã prioriste¬
neret. Tanta ieoꝵs uita fuerunt
moribq ddiuersa. tanta mactib dis¬
parilitas. tanta inparentũ amore
dissimilitudo. ut etiã immicos eos
inter se faceret ipsa distantia. Nu̾̃¬
qͥd hoc dicitur quia uno ambulan¬
te alius sedebat. & alio dormiente
uigilabat alius. & alio loquente ta¬
cebat alius: quȩ ꝑtinent ad illas
minutias quȩ ñ possunt ab eis cõ¬
prehendi qui constitutionẽ ħderum
qua quisq nascitur scribunt. unde
mathematici consulantur: Unus
duxit mercennariã seruitutẽ: alius
diligebatur. Unus honorẽ qui magnꝰ
apud eos habebatur amisit. alter in
depptus ẽ. Quid de uxorib. quid
de filuis. quid de reb: quanta diuer¬
sitas.: Si gͦ hec ad illas ꝑtinent
minutias temporum quȩ inter se
habent gemini. & constellationib
ñ ascribuntur: quare alioꝵ constel¬
lationib inspectis ista dicuntur.

Expanded text:
ati sunt duo gemini antiqua patrum memoria ut de insignibus loquar sic alter post alterum, ut posterior plantam prioris teneret. Tanta in eorum uita fuerunt moribusque diuersa, tanta in actibus disparilitas, tanta in parentum amore dissimilitudo, ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. Numquid hoc dicitur, quia uno ambulante alius sedebat, et alio dormiente alius uigilabat, et alio loquente tacebat alius; quae pertinent ad illas minutias, quae non possunt ab eis conprehendi, qui constitutionem siderum, qua quisque nascitur, scribunt, unde mathematici consulantur? Unus duxit mercennariam seruitutem, alius alius non diligebatur; unus honorem, qui magnus aput eos habebatur, amisit, indeptus est alter. Quid de uxoribus, quid de filiis, quid de rebus, quanta diuersitas! Si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum, quae inter se habent gemini, et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur?
Abbreviated transcription (Latin):
& de sedib locorum & maxime de
corde credentiũ. S anteqͣm xp̃c
uenisset incarne. anteqͣm denq
ista scriberentur que de libris eoꝵs
ꝓferimus: s tamen postea qͣm fa¬
ctũ ẽ sub rege tarquino illud au¬
spiciũ: aliquotiens romanus exer¬
citus fusus ẽ hoc ẽ uersus in fugã.
falsumq ostendit auspicium quo
iuuentas illa ñ cesserat ioui: & gens
martia suꝑantib atq irrumpen¬
tib gallis in ipsa urbe contrita ẽ:
& t̾mini imꝑii deficientib multis
ad hannibalẽ ciuitatib. mangu¬
stum fuerant coartati. Ita euacu¬
ata ẽ pulchritudo auspiciorũ: re¬
mansit contra iouẽ contumacra
ñ deoꝵ s demoniorũ. Aliud ẽ enim

Expanded text:
et de sedibus locorum et maxime de et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. Sed antequam Christus uenisset in carne, antequam denique ista scriberentur, quae de libris eorum proferimus, sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium, aliquotiens Romanus exercitus fusus est, hoc est uersus in fugam, falsumque ostendit auspicium, quo Iuuentas illa non cesserat Ioui, et gens Martia superantibus adque inrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est, et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem ciuitatibus in angustum fuerant coartati. Ita euacuata est pulchritudo auspiciorum, remansit contra Iouem contumacia, non deorum, sed daemoniorum. Aliud e
Abbreviated transcription (Latin):
illo uno cognito & fide sincera ac
morib culto. & melius hic regnũ
haberent quantumcũq haberenł.
& post hec acciꝑent sempit̾num.
siue hic haberent. siue ñ habe¬
quale ẽ qͦa pulcherrimum
auspicium fuisse dixerunt qͦd pau¬
lo ante commemoraui: martem & t̃¬
minũ & iuuentatẽ. nec ioui regi de¬
orum loco cedere uoluisse. Sic enĩ
in quiunt significatũ ẽ martiã gen¬
tem id̃ est romanã nemini locum¬
quẽ tenere. daturã: romanos quoq
t̾minos ꝓpter dm̃ t̾minum. neminẽ
commoturũ:. iuuentutẽ etiam ro¬
manã ꝓpter deam iuuentatẽ. nemi-¬
ni ẽe cessuram. Uideant gͦ quomͦ
habeant istum regẽ deorũ suorum
& datorẽ regni sui: ut ei auspicia
ista ꝓ aduersario ponerent. cui ñ
cedere pulcherrimũ ẽẽt. Qmqͣm
hec siuera sunt: ñ habent omĩno
quid timeant. Non enĩ confessuri
sunt qͦd dii cesseri nt xp̃o. qui ioui
cedere noluerunt: Saluis quippe
imꝑii finib xp̃o cedere potuerur̃

Expanded text:
illo uno cognito et fide sincera ac illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum haberent, quantumcumque haberent, et post haec acciperent sempiternum, siue hic haberent siue non habequale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt, quod paulo ante commemoravi, Martem et Terminum et Juventatem nec Jovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim, inquiunt, significatum est, Martiam gentem, id est Romanaquem teneret daturam, Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum, iuuentutem etiam Romanam propter deam Iuuentatem nemini esse cessuram. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui, ut eum auspicia ista pro aduersario ponerent, cui non cedere pulchrum esset. Quamquam haec si uera sunt, non habent omnino quid timeant Non enim confessuri sunt, quod di cesserint Christo, qui Ioui cedere noluerunt; saluis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
ullo gͥ pacto duitales qui talib
placantur uł potius accusant᷑
honorib. ut mauis sit crimen qͦd
eis falsis oblectantur qm si de illis
uera dicerentur: romanũ imꝑium
augere & conseruare potuissent.
Hoc enim si possent: grecis potius
donum tam grande conferrent. qͥ
eos in huiscemodi reb diuinis
hoc ẽ ludis scenicis honorabilius
digniusq coluerunt: quando et
amorsib poetarum quib deos di¬
lacerari uidebant. se ñ subtraxert̃.
dando eis licentiam male tractan-¬
di homines qͦs libẽret: & ipsos sc̃e¬
ncos ñ turpes iudicauerunt. sed
dignos etiam p̾claris honorib ha¬
buerunt. Sicut aut̾e potuerunt au¬
ream pecumã habere romani qͣm¬
uis dm̃ aurinũ ñ colerent: sic ꝙ ar¬
genteã habere potuerunt & exeã
si nec argentinum nec eiꝰ patrem
colerent esculanũ: & sic omĩa que
recexere piget sic gͦ & regnum in¬
uito qͥdem do uͦ nullo modo habe¬
re possent: diis uͦ istis falsis & mul¬
tis ignoratis siue contemptis. atq

Expanded text:
ullo igitur modo di tales, qui talibus placantur uel potius accusantur honoribus, ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur, quam si de illis uera dicerentur, Romanum imperium augere et conseruare potuissent. Hoc enim si possent, Graecis potius donum tam grande conferrent, qui eos in huiusce modi rebus diuinis, hoc est ludis scaenicis, honorabilius digniusque coluerunt, quando et a morsibus poetarum, quibus deos dilacerari uidebant, se non subtraxerunt, dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet, et ipsos scaenicos non turpes iudicauerunt, sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani, quamuis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream, si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum, et sic omnia quae retexere piget. Sic ergo et regnum inuito quidem Deo uero nullo modo habere possent; dis uero istis falsis et multis ignoratis siue contemtis adque
Abbreviated transcription (Latin):
agerent. Quid aliquid agerent.e
Ciuitati popłi romani amicissime
subuenirent: fidei conseruatione
ꝑeuntẽ ꝑire ñ sinerent. Ipsi utiq
medii p̾fuerunt: cũ romane rei pu¬
blicȩ
interiecto federe copu

Expanded text:
es; hic aliquid agerent, ciuitati populi Romani amicissimae subuenirent, fidei conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere copu
Abbreviated transcription (Latin):
si placet: ex tanta deorum turba qͣm
romam colebant. quẽ potissimum
uł qͦs dõs credant illud imꝑium

Expanded text:
si placet, ex tanta deorum turba quam Romani colebant, quem potissimum, vel quos deos credant illud imperium
Abbreviated transcription (Latin):
doquidem mala impediunt adiu¬
toria bonoꝵ nisi eis placata dent lo¬
cum: malisq nolentib bona ꝓdess
ñ possint. nocere autẽ mala poffit
ñ sibi ualentib resistere bonis sol
est ista uere ueraciterq sc̃ȩ religionis
uia: ñsic iunonem hoc est aerias po¬
testates piorum untutib iuidentes
nr̃i martẏres uincunt. ñ omĩno si di¬
ci usitate posset. heroes nr̃i supplicib
donis. s untutib duuinis heram supe¬
rant. Commodius quippe scipio affri¬
canus est cognominatus qͦd uirtute af¬
fricam uicerit. quã si hostes donis pla¬
casset ut parcerent.
testatẽ inimicam contrariãq p̾i¬
etati exorcirando eiciunt. ñ placando.
om̃sq temptationes aduersitatis eius
uincunt orando ñ ipsam s dm̃ suum
aduersus ipsam: ñ enim aliquẽ uin¬
cit aut subiugat nisi societate pec¬
cati. In etus gͦ nomine uincitur qui ho¬
minem assumpsit: egitq sine peccato
ut ipso sacerdote ac sacrificio fieret

Expanded text:
ndo quidem mala inpediunt adiundo quidem mala inpediunt adiutoria bonorum, nisi eis placata dent locum, malisque nolentibus bona prodesse non possunt; nocere autem mala possunt, non sibi ualentibus resistere bonis. Non est ista uerae ueraciterque sanctae religionis uia; non sic Iunonem, hoc est aerias potestates piorum uirtutibus inuidentes, nostri martyres uincunt. Non omnino, si dici usitate posset, heroes nostri supplicibus donis, sed uirtutibus diuinis Heran superant. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus, quod uirtute Africam uicerit, quam si hostes donis placasset, ut parcerent. testatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt, non placando, omnesque tentationes aduersitatis eius uincunt orando non ipsam, sed Deum suum aduersus ipsam. Non enim aliquem uincit aut subiugat nisi societate peccati. In eius ergo nomine uincitur, qui hominem adsumsit egitque sine peccato, ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret
Abbreviated transcription (Latin):
luti misticum significante fabula. qͥd
aer iunoni deputetur. ubi uolunt
cum demonib heroas habitare: quo
nomine appellant aliciuus meriti
animas defunctorũ. S a contrario
martyres nr̃i heroes nuncuparentir
si ut dixi usus eccłastici sermonis ac̃¬
mitteret: non quo eisẽẽt cum de¬
monib maere societas. s qͦd eosdem
demones idest aerias uincerent po¬
testates. & in eis ipsam quicquid pu¬
tatur significare iunonem. Quȩ ñ
usquequaq inconuenienter a poetis
inducitur inimica uirtutib. & ce¬
lum petentib uiris fortib iniuda. S
rursus ei succumbit infeliciter ceditos
uirgilius. ut cum apud eum illa di¬
cat uincorabenea. ipsũ eneam admo¬
neat helenus quasi consilio religioso
a dicat. Iunoni cane uota li bensdo¬
minamq potentẽ supplicib supera
donis. Ex qua opinione porphirus
quamuis non ex sua sententia s exa¬
ñ uenire in hominẽ nisi malus fue
tit ante placatus tamqͣm fortiora sũ
apud eosnumina mala quã bona: qͣl¬

Expanded text:
luti mysticum significante fabula, quod aer Iunoni deputetur, ubi uolunt cum daemonibus heroas habitare, quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur, si, ut dixi, usus ecclesiastici sermonis admitteret, non quo eis esset cum daemonibus in aere societas, sed quod eosdem daemones, id est aerias uincerent potestates et in eis ipsam, quidquid putatur significare, Iunonem, quae non usquequaque inconuenienter a poetis inducitur inimica uirtutibus et caelum petentibus uiris fortibus inuida. Sed . rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius, ut, cum aput eum illa dicat: Vincor ab Aenea, ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane minamque potentem Supplicibus supera donis. Ex qua opinione Porphyrius, quamvis non ex sua sententia, sed ex anon venire in hominem, nisi malus fuerit ante placatus; tamquam fortiora sint aput eos numina mala quam bona, qua
Abbreviated transcription (Latin):
mur dõ. Non enim nisi peccatis separa¬
mur a dõ. Quoꝵ in hac uita ñ fit nr̃a
uirtute s diuina miseratione purga¬
tio. ꝑ indulgentiam illius ñ ꝑ nrãm
potentiam : quia & ipsa quantulacũq
untus quȩ dicitur nr̃a. illius est nobis
bonitate concessa. Multũ autẽ nobis
in hac carne tribueremus. nisi usq ad
eius depositionem. sub uenia uiuere¬
mus. Propterea gͦ nobis ꝑ mediatorem
prestita ẽ gr̃a: ut polluti carne peccati.
carnis peccati similitudine mundare¬
mur. Hac di gr̃a qua innos ostendit
magnam miscdiam suam inbac uita
ꝑfidem regimur. & post hanc uitam
ꝑ ipsam speciem incõmutabilis uerita

Expanded text:
s separantur a Deo, quorum in hac uita non fit nostra uirtute, sed diuina miseratione purgatio, per indulgentiam illius, non per nostram potentiam; quia et ipsa quantulacumque uirtus, quae dicitur nostra, illius est nobis bonitate concessa. Multum autem nobis in hac carne tribueremus, nisi usque ad eius depositionem sub uenia uiueremus. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia, ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur. Hac Dei gratia, qua in nos ostendit magnam misericordiam suam, et in hac uita per fidem regimur, et post hanc uitam per ipsam speciem incommutabilis uerita
Abbreviated transcription (Latin):
tura. Restat ut iam aut impares
fuerint: aut si pares fuerunt. post
istorum rumam illis certa scientia
sue sempiterne felicitatis accesse¬
rit: nisi forte quis dicat id qͦd dñs

Expanded text:
tura, restat, ut aut inpares fuerint, aut, si pares fuerunt, post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id, quod D
Abbreviated transcription (Latin):
les. maxime ob eam causã quia eiꝰ
plura crimina ludis scenicis actitan¬
t᷑. nonne etiã si eu̾ iouẽ nuncupa¬
tis a quo regitur totꝰ atq admini¬
stratur hic mundus. eo illi fit a
uobis maxima iniuria. qͦd eũ cum
istis colendum putatis. eorumq re¬
gem ẽẽ ꝑhibetis.

Expanded text:
les, maxime ob eam causam, quia eius les, maxime ob eam causam, quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iouem nuncupatis, a quo regitur totus adque administratur hic mundus, eo illi fit a uobis maxima iniuria, quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis
Abbreviated transcription (Latin):
Deam homini nubere: saturnũ libe¬
ros deuorare. Nichil demq posse
confingi miraculorũ atq uitiorũ qͦd
ñ ibi repꝑiatur: atq adeorũ natura
longe absit. Osceuola pontifex ma¬
xime. ludos tolle si potes: p̾cipe po¬
płis ne tales honores dus immorta¬
lib deferant: ubi crimina deorum
libeat mirari. & que fieri possunt
placeat imitari.Si autem tibi res¬
ponderit popłs. uos nobis impor¬
tastis ista pontifices: deos ipsos to¬
ga. quib instigantib ista iussistis:
ne talia sibi iubeant exhiberi. quȩ
si mala sunt. & ꝓpterea nullo modo
de deorum maiestate credenda: ma¬
ior ẽ deorũ iniutia de quib impu¬
ne fingunt᷑. S ñ te audiunt. Demo¬
nes enim sunt: praua docent. tur¬
pib gaudent. Non solũ ñ deputas
iniuriam. si de illis ista fingantur.:
s eam potius imuriam ferre ñ pos¬
sunt. si ꝑ eorum sollemnia ñ agant᷑
Iam uͦ si aduersus eos iouẽ int̾pel¬

Expanded text:
deam homini nubere; Saturnum libedeam homini nubere; Saturnum liberos deuorare: nihil denique posse confingi miraculorum adque uitiorum, quod non ibi reperiatur adque ab deorum natura longe absit.s o Scaeuola pontifex maxime, ludos tolle, si potes; praecipe populis, ne tales honores dis inmortalibus deferant, ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis inportastis ista pontifices: deos ipsos roga, quibus instigantibus ista iussistis, ne talia sibi iubeant exhiberi. Qusi mala sunt, et propterea nullo modo de deorum majestate credenda, major est deorum injuria, de quibus impune finguntur. Sed non te audiunt, daemones sunt, prava docent, turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam, si de illis ista fingantur, sed eam potius iniuriam ferre non possunt, si per eorum sollemnia non agantur. Iam uero si aduersus eos Ionem iuterpel
Abbreviated transcription (Latin):
fuerint: & humana conditione de¬
fecerint. Quid aliud. qͦd eorũ qui
sunt dii.ñ habeant ciuitates uera
ssmulachra: qͦd uerus d̾s nec sexũ
habeat nec etatem. nec de finita
corporis menbra. Hec pontifex nos¬
se popłos ñ uult: nam falsa ẽe non
putat. Expedire igitur existimat
falli in religione ciuitates: qͦd dice¬
re etiam in libris rerum diuinarũ
uarto ipse ñ dubitat. P reclara reli¬
gio quo confugiat liberandus in¬
firmus: & cũ ueritatẽ qua liberet᷑
inquirat credatur ei expedite qͦd
fallit᷑. Poeticum sane deoꝵ genus
cur sceuola respuat eisdem litt̾is
ñ tacetur: quia sic uidelicet deos
deformant᷑. ut nec bonis hominib
comparentur. cũ alium faciant
furari. alium adulterare. Sic itẽ ali¬
quid aliter. turpiter. atq inepte di¬
cere ac facere: tres inter se deas cer¬
tasse de premio pulchritudins. ui¬
ctas duas a uenere. troiam euertisse:
Iouem ipsũ conuerti m bouẽ aut
Cygnum ut cum aliqua concumbat :

Expanded text:
fuerint et humana condicione defuerint et humana condicione defecerint.\' Quid aliud? \'Quod eorum qui sint di non habeant ciuitates uera simulacra, quod uerus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra.\' Haec pontifex nosse populos non uult; nam falsa esse non putat. Expedire igitur existimat falli in religione ciuitates. Quod dicere etiam in libris rerum diuinarum Varro ipse non dubitat. Praeclara religio, quo confugiat liberandus infirmus, et cum ueritatem qua liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitur. Poeticum sane deorum genus quur Scaeuola respuat, eisdem litteris non tacetur: quia sic uidelicet deos deformant, ut nec bonis hominibus conparentur, cum alium faciant furari, alium adulterare, sic item aliquid aliter turpiter adque inepte dicere ac facere; tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis, uictas duas a Venere Troiam euertisse; Iouem ipsum conuerti in bouem aut cygnum, ut cum aliqua concumbat;
Abbreviated transcription (Latin):
cebant. Si.. illud fingebat᷑. ille
irasceret᷑. Si autẽ suis criminib
etiam fictis delectabat᷑: quando
coleret᷑. nͥ diabolo seruiretur. Ita¬
ne iste romanũ conderet. dilata¬
ret. conseruaret imꝑium: quo¬
uis romano cui talia displicebarł
homine abiectior. Iste daret feli¬
citatẽ qui tã infelicit̾ colebatur:
ꝙ nisi ita coleretur infelicius i rasce
pontificem sceuolã disputasse.
tria genera tradita deorum. Unum
apoetis: altũm a phylosophis: ter¬
cium aprincipib ciuitatis. Primũ
genus nugatorium dicit ẽẽ: quod
multa de dns fingantur indigna.
Secundũ ñ congruere ciuitatib.
qͦd habeat aliqua suꝑuacua: aliqua
etiam que obsit popłos nosse. De
suꝑuacuis ñ magna causa ẽ. Solet
enim & auiris ꝑitis dici: suꝑflua ñ
nocent. Que sunt autem illa que
plata in multitudinem. nocent.
Hec inquit ñ ẽẽ dõs herculem. es¬
culapium. castorem. pollucẽ. Pro¬
ditur enim a doctis qͦd homines

Expanded text:
cebant. Si illud fingebatur, ille cebant. Si illud fingebatur, ille irasceretur; si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur, quando coleretur, nisi diabolo seruiretur? Itane iste Romanum conderet dilataret conseruaret imperium, quouis Romano, cui talia displicebant, homine abiectior? Iste daret felicitatem, qui tam infeliciter colebatur, t nisi ita coleretur, infelicius irascebapontificem Scaeuolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis, alterum a philosophis, tertium a principibus ciuitatis. Primum genus nugatorium dicit esse, quod multa de dis fingantur indigna; secundum non congruere ciuitatibus, quod habeat aliqua superuacua, aliqua etiam quae obsit populis nosse. De superuacuis non magna causa est; solet enim et a iuris peritis dici: Superflua non nocent. Quae sunt autem illa, quae prolata in multitudinem nocent ? Haec, inquit, non esse deos Herculem, Aesculapium, Castorem, Pollucem; proditur enim a doctis, quod homines
Abbreviated transcription (Latin):
minib uidelicet ex ludis hilaritatẽ
querentib. tͥste displicuisset im¬
ꝑium. Cum gͦ ille qui somnio com¬
monitus. erat. postera die iussa
seuerius imꝑatum ẽ. Amisit filium:
quia ñ fecit᷑. Tertia nocte dictumẽ
homini: qͦd maior ei pena si ñ face¬
ret iminmeret. Cũ etiam nec sic
auderet: nmorbum incidit acrem
& horribilẽ. Tum uͦ ex amicorũ sen¬
tentia add magistratus rẽ detulit:
atq inlectica allatus ẽ insenatum.
Expositoq somnio. recepta conti¬
nuo ualitudine. pedib suis sanus
abscessit. Tanto stupefactus mira¬
culo senatus. quadruplicata pe¬
cuma. ludos censuit instaurari. Qs
ñ uideat qui sanum sapit. subdi
cto consilio pot̾ant tͣpia iudicari: In
illis certe ludis poetica numinũ
crimina frequentantur: qui ludi
cogentib numinib iussu senatus
instaurabant᷑. In illis ludis corrup¬
torem pudicitie iouem turpissimi
histriones cantabant. agebant. pla¬

Expanded text:
minibus uidelicet ex ludis hilaritatem minibus uidelicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. Cum ergo ille qui somnio commonitus erat postero die iussa seuerius imperatum est: amisit filium, quia non fecit. Tertia nocte dictum est homini, quod maior ei poena, si non faceret, inmineret. Cum etiam sic non auderet, in morbum incidit acrem et horribilem. Tum uero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit adque in lectica adlatus est in senatum expositoque somnio recepta continuo ualetudine pedibus suis sanus abscessit. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari. Quis non uideat, qui sanum sapit, subditcto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur, qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iouem turpissimi histriones cantabant agebant pla
Abbreviated transcription (Latin):
ed fingebat hec homerus. ait
tulliꝰ: & humana ad deos trans¬
ferebat. Diuma mallem adnos. Me¬
rito displicuit uiro graui diuinoꝵ
criminum poeta confictor. Cur gͦ
ludi scenici ubi hȩc dictitant᷑. cantitan¬
tur. actitant᷑. deorũ honorib ex hi¬
bent᷑: intes res diuinas a doctissimis
conscribuntur. Hic exclamet cice
ro. ñ contra figmenta poetarum: s
contra instituta maiorum. An ñ excla¬
marent & illi: quid nos fecimus.
Ipsi dii ista suis honorib exhiben¬
da flagitauerunt: atrociter impe¬
ratuut: cdadem nͥ fierent p̾nuntia¬
runt: quia neglectum ẽ aliquid se¬
uerissime uindicarunt: quia id qͦd
neglectum fuerat factũ ẽ. placatos
se ẽẽ monstrarunt. Int̾ eoꝵ commne¬
moratur untutes & miranda facta
qͦd dicam. Tito latino rustico ro¬
mano patri familias dictum ẽ in
somnis insenatũ nuntiare. ut ludi
romani instaurarent᷑: Qd primo
eoꝵ die quodã scelerato qͥ popło
spectante ad suppliciũ duci iussus t̃ nu¬

Expanded text:
ed fingebat haec Homerus, ait Tullius, et humana ad deos transferebat: diuina mallem ad nos.\' Merito displicuit uiro graui diuinorum criminum poeta confictor. Quur ergo ludi scaenici, ubi haec dictitantur cantitantur actitantur, deorum honoribus exhibentur, inter res diuinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum, sed contra instituta maiorum; an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi di ista suis honoribus exhibenda flagitauerunt, atrociter imperarunt, cladem nisi fieret praenuntiarunt, quia neglectum est aliquid, seuerissime uindicarunt, quia id quod neglectum fuerat factum est, placatos se esse monstrarunt. Inter eorum commemoratur uirtutes et miranda facta quod dicam. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis, in senatum nuntiaret, ut ludi Romani instaurarentur, quod primo eorum die in quodam scelerato, qui populo spectante ad supplicium duci iussus est, nu
Abbreviated transcription (Latin):
UIIAn regna c̾tena int̾ profectus suos atq¬
defectus deorũ iuuentur uel deserant᷑¬
UIII. Quoꝵ deorũ p̾sidio putent romani im¬
ꝑium suum acͥ tum atq seruatũ cum
singulis uix singularum rerũ tuitionẽ¬

Expanded text:
. An regna terrena inter profectus suos adqdefectus deorum iuuentur uel deserantVIII. Quorum deorum praesidio putent Romani imrium suum auctum adque seruatum, cum singulis uix singularum rerum tuitione
Abbreviated transcription (Latin):
anc etiam plato causam con¬
dendi mundi iustissimã dicit
ut a bono dõ bona oꝑa fierent:si¬
ue ista legerit. siue abhis qui lege¬
rant forte cognouerit. siue acerri¬
mo ingenio inuisibilia dĩ ꝑ ea q̃
facta sunt intellecta conspexerit.
sine abhis qui ita conspexerant et
ipse didicerit: hanc tamen causã
id est ad bona creanda bonitatem
di. hanc in quã causam tã iustam
atq idoneam. quȩ diligenter con¬
siderata & pie cogitata om̃s contro¬
uersias quexentium mundioriginẽ
terminat. quidam heretici ñ uide

Expanded text:
anc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. id est ad bona creanda bonitatem Dei, hanc, inquam, causam tam iustam adque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controuersias quaerentium mundi originem terminat, quidam haeretici non uide
Abbreviated transcription (Latin):
bitauit de illo demonum princeps.
plorans quantum setemptari ipse
ꝑmisit: ut hominẽ quẽ gerebat
ad nr̃e imitationis temperaret ex¬
emplum. Post illam uͦ temptationẽ
cum angłi sicut scriptum ẽ minstra¬
rent ei. boni utiq & sc̃i ac ꝑ hoc sp̃i¬
tib nmundis metuendi & tremen¬
di: magis magisq innotescebat demo

Expanded text:
bitavit de illo daemonum princeps, bitavit de illo daemonum princeps, plorans quantum se tentari ipse permisit, ut hominem quem gerebat, ad nostrae imitationis temperaret exemplum. Post illam vero tentationem cum angeli, sicut scriptum est, ministrabant ei , boni utique et sancti, ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi, magis magisque innotescebat daemo
Abbreviated transcription (Latin):
larum ẽ in his uerbis qͦd in eis &
tanta scientia erat: & karitas ñ
sticiã diligebant. Tantũ uͦ eis innotuit.
quantũ uoluit: tantũ autẽ uoluit qͣn¬
tum oportuit. S innotuit ñ sicut
angłis scĩs qui eius scd̃m id qͦd dei
uerbum ẽ participata eternitate ꝑ¬
fruuntur: s sicut eis terrendis inno¬
tescendum fuit. ex quors tyrannica
quodammͦ potestate fuerat libera¬
turus predestinatos in suu̾̃ regnum
& głam semꝑ ueracem & ueraciter
sempit̾nam. Innotuit gͦ demonib
non ꝑiad̃ qͦd ẽ ita et̾na & lumen in¬
commutabile qͦd illuminat pios.
cui uidendo ꝑfidem quȩ in illo est
corda mundantur: s ꝑ quȩdam tem¬
poralia sue untutis effecta & occul¬
tissimȩ signa sapientiȩ quȩ angłicis
sensib etiam malignoꝵ sp̃uum po¬
tius qm infirmitati hominũ pos¬
sunt ẽẽ conspicua. Deniq quando
ea paululum supprimenda iudica¬
uit & aliquanto altius latuit: du¬

Expanded text:
Clarum est in his uerbis, quod in eis et Clarum est in his uerbis, quod in eis et tastitiam diligebant. Tantum uero eis innotuit, quantum uoluit; tantum autem uoluit, quantum oportuit. Sed innotuit non sicut angelis sanctis, qui eius, secundum id quod Dei Verbum est, participata aeternitate perfruuntur, sed sicut eis terrendis innotescendum fuit, ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper ueracem et ueraciter sempiternam. Innotuit ergo daemonibus non per id. quod est uita aeterna et lumen incommutabile, quod inluminat pios, cui uidendo per fidem, quae in illo est, corda mundantur, sed per quaedam temporalia suae uirtutis effecta et occultissimae signa praesentiae, quae angelicisensibus, etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possint esse conspicua. Denique quando ea paululum supprimenda judicavit, et aliquanto altius latuit, du
Abbreviated transcription (Latin):
uamqͣm etiam ipsa origo huiꝰ¬
nominis. si diuinos intueamur
libros. aliquid affert cognitione
dignissimum. Demones enim di¬
cuntur. qͣm uocabulum grecum ẽ.
ob scientiam nominati. Apłs autẽ
sp̃u sc̃o locutus ait. Scientia inflat:
caritas uͦ edificat. Quod recte aliter
non intelligitur nisi scientiã tunc
prodesse cum caritas in est: sine hac
autem inflare. id est insuꝑbiam in¬
anissime quasi uentositatis extolle¬
re. Est gͦ indemonib scientia sine
caritate: & ideo tam inflati hoc est
tam suꝑbi sunt. ut honores diuinos
& religionis seruitutẽ qmͣ uero do
deberi scunt. sibi satis egerint ex¬
hiberi: & quantum possunt. apud
quos possunt adhuc agunt. Contͣ
suꝑbiam porro dȩmonum qua pro
meritis possidebatur genus huma¬
ui apparuit. quantã uirtutẽ habeat:
amime hominum nesciunt immun¬
d̃itia elationis inflate. demonib
autem demones etiam hoc ita sciunt:
ut eidem dño infirmitate carnis in¬
duto dixerint: quid nobis & tibi iñu
dere nos.

Expanded text:
uamquam etiam ipsa origo huiunominis, si diuinos intueamur libros, aliquid adfert cognitione dignissimum. Daemones enim dicuntur quoniam uocabulum Graecum est ob scientiam nominati. Apostolus autem spiritu sancto locutus ait: Scientia inflat, caritas uero aedificat; quod recte aliter non intellegitur, nisi scientiam tunc prodesse, cum caritas inest; sine hac autem inflare, id est in superbiam inanissimae quasi uentositatis extollere. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate, et ideo tam inflati, hoc est tam superbi sunt, ut honores diuinos et religionis seruitutem, quam uero Deo deberi sciunt, sibi satis egerint exhiberi, et quantum possunt aput quos possunt adhuc agant. Contra superbiam porro daemonum, qua pro meritis possidebatur genus humato apparuit, quantam uirtutem habeat, animae hominum nesciunt inmunditia elationis inflatae, daemonibus autem daemones etiam hoc ita sciunt, ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi, Iesu dere nos?
Abbreviated transcription (Latin):
nos cum miscłia flagellauit. & tam in¬
credibiliter uictis supplicatorib demo¬
num nec saluti rerum p̾sentium neces¬
saria ẽẽ sacrificia illa monstrauit. ut
abhis qui ñ ꝑuicaciter contendunt.
s prudenter attendunt. nec ꝓpter pre¬
sentes necessitates uera religio deserat᷑.
& magis et̾ne uite fidelissima expecta¬
tione teneatur.

Expanded text:
nos cum misericordia flagellauit, et tam innos cum misericordia flagellauit, et tam incredibiliter uictis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstrauit, ut ab his qui non peruicaciter caciter contendunt, sed prudenter adtendunt, nec propter praesentes necessitates uera religio deseratur, et magis aeternae uitae fidelissima expectatione teneatur.
Abbreviated transcription (Latin):
amicis ꝓtegentib & opitulantib qͥb
immolare cotidie ferebatur. uinci
omĩno ñ posset abeis qui talia dus
romanis sacra ñ facerent. nec fieri a
quoqͣm ꝑmitterent. Et ñ agunt mi¬
seri gr̃as tante miscđie dĩ: qui cum
statuisset irruptione barbatica gra-
uori.dignos mores hominum
castigare: indignationem suam tanta
mansuetudine temꝑauit. ut illum pͥ¬
mo faceret mirabiliter umci. ne adin¬
firmorum annnos euertendos gła da¬
retur demonib quib eum supplica¬
re constabat: deinde abhis barbatis
roma caꝑetur qui contra omẽm con¬
suetudinẽ gestor ante bellorum ad
loca sc̃a confugientes xp̃iane religio¬
nis reuerentia tuerentur. ipsisq de¬
monib atq impiorũ sacrificiorum
ritib de quib ille presumpserat.
sic aduersarentur nomine xp̃iano
ut longe atrocius bellum cum eis qͣm
cum hommib gerere uiderentur. Ita
uerus dñs gubernatorq rerum & roma¬

Expanded text:
amicis protegentibus et opitulantibus, quibus amicis protegentibus et opitulantibus, quibus immolare cottidie ferebatur, uinci omnino non posset ab eis, qui talia dis Bomanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei, qui cum. statuisset inruptione barbarica grauiora <pati> dignos mores hominum castigare, indignationem suam tanta mansuetudine temperauit, ut illum primo faceret mirabiliter uinci, ne ad infirmorum animos euertendos gloria daretur daemonibus, quibus eum supplicare constabat; deinde ab his barbaris Roma caperetur, qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes Christianae religionis reuerentia tuerentur ipsisque daemonibus adque inpiorum sacrificiorum ritibus, de quibus ille praesumserat, sic aduersarentur nomine Christiano, ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere uiderentur; ita uerus dominus gubernatorque rerum et Roma
Abbreviated transcription (Latin):
urbis uicinia constitatutus romanis
ceruicib imineret: unodie tanta ce¬
leritate sic uict ẽ. ut ne uno qͥdem non
dicã extincto s uulnerato romanors.
multo amplius qͣm centũ milium ꝓ¬
sterneretur eiꝰ exercitus. atq ipse mor
captus pena debita necaretur. Nam
si ille tam impius cũ tantis & tã im¬
pus copus romam fuisset ingressus: cui
peꝑcisset: Quib honorem locis mar
trrum detulisset. Inqua ꝑsona deum
timeret: Cuius ñ sanguinem fusum :
cuius pudicitiam uellet intactam. c̃
Quas isti ꝓdis suis uoces haberent.
Quanta insultatione iactarent qͦdil¬
le ideo ucisset. ideo tanta potuisset.
quia cotidianis sacrificiis placabat atq
inuitabat deos: qͦd romanos facere
xp̃iana religio ñ sinebat: Nam ꝓpin¬
quante iam illo his locis ubi nutu
summe maiestatis oppressus ẽ. cum eiꝰ
fama ubiq crebresceret. nobis apud
carchaginem dicebatur hoc credere.
spargere. iactare paganos. qͦd ille diis

Expanded text:
Urbis uicinia constitutus Romanis Urbis uicinia constitutus Romanis ceruicibus inmineret, uno die tanta celeritate sic uictus est, ut ne uno quidem non dicam extincto, sed uulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus adque ipse mox captus poena debita necaretur. Nam si ille tam inpius cum tantis et tam inpiis copiis Romam fuisset ingressus. cui pepercisset? quibus locis martyrum honorem detulisset? in qua persona Deum timeret? cuius non sanguinem fusum, cuius pudicitiam uellet intactam? Quas autem isti pro dis suis uoces haberent, quanta insultatione iactarent, quod ille ideo uicisset, ideo tanta potuisset, quia cottidianis sacrificiis placabat adque inuitabat deos, quod Romanos facere Christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis, ubi nutu summae maiestatis obpressus est, cum eius fama ubique crebresceret, nobis aput Carthaginem dicebatur, hoc credere spargere iactare paganos, quod ille dis
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃am religionem ꝓteruissime insiliuł.
exclamantes qͦd si ipsa ñ ẽẽt & uetere
ritu numina colerentur. ĩam romana
illa uirtute que adiuuante marte et
bellona tanta celeriter bella confecit.
iã quoq celertime fimretur. Reco¬
lant igitur qui legerunt quã diut᷑na
bella. qm uatus euentis. qm luctuosis
cladib aueterib sint gesta romanis.
sicut solet orbis t̾rarum uelut procel¬
losissimum pelagus uaria taliũ malo¬
rum tempestate iactari: & qͦd nolunt
aliquando fateantur. nec insanis ad̃¬
uersus dm̃ linguis se interimant. &
decipiant inꝑitos. Qd tamen nr̃a¬
memoria recentissimo tempore deus
mirabiliter & miscd̃iter fecit. ñ cum
gr̃arum actione commemorant: s
quantũ in ipsis ẽ omĩum si fieri ho¬
minum p̾otest obliuione sepelire co¬
nantur. Quod a nobis si tacebitur:
similiter erimus ingrati. LxiIi.¬
um radagaisus rex gothorũ ag¬
Imine ingenti & inmani. iam in

Expanded text:
nostram religionem proteruissime insiliunt, nostram religionem proteruissime insiliunt, exclamantes, quod, si ipsa non esset et uetere ritu numina colerentur, iam Romana illa uirtute, quae adiuuante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit, id quoque celerrime finiretur. Recolant igitur qui legerunt, quam diuturna bella, quam uariis euentis, quam luctuosis cladibus a ueteribus sint gesta Romanis, sicut solet orbis terrarum uelut procellosissimum pelagus uaria talium malorum tempestate iactari, et quod nolunt aliquando fateantur, nec insanis aduersus Deum linguis se interimant et decipiant inperitos. CAPUT memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit, non cum gratiarum actione commemorant, sed, quantum in ipsis est, omnium si- fieri potest hominum obliuione sepelire conantur; quod a nobis si tacebitur, similiter erimus ingrati. Cum Radagaisus, rex Gothorum, agmine ingenti et inmani iam in
Abbreviated transcription (Latin):
S bellum punicũ scd̃m cũ maximis
detrimentis & calamitate rei publi¬
cȩ ꝑ annos decẽ & octo romanas uiriᷤ
extenuauit: & pene consumpsit. Du¬
ob p̾lus ferme septuaginta romano¬
rum milia ceciderunt. Bellũ punicũ
pͥmum ꝑ inginti & tres annos ꝑactĩ
est. Bellum mitͥdaticum quadragin¬
ta. Ac ne quisqͣm arbitretur rudim̃¬
ta romanorũ fuisse fortiora ad bella
citius ꝑagenda suꝑiorib temporib
multum inom̃ĩ uirtute laudatis. bel¬
lum samnticũ annis tractũ ẽ ferme
quinquaginta. In quo bello ita roma¬
in uicti sunt. ut subiugũ etiam mit¬
terentur.S quia ñ diligebant głam
ꝓpter iusticiam. s iustitiã ꝓpt̾ głam
diligere indebantur. pacẽ factam
fȩdusq ruperunt. Hȩc ideo commemo¬
ro. qm̃ multi p̾teritarum rerũ ignari.
quidam etiam difsimulatores sue scien¬
tie si temporib xp̃ianis aliqͦd bellum
paulo diutius trahi uident: ilico in

Expanded text:
Sed bellum Punicum secundum cum maximis Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas uires extenuauit et paene consumsit; duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. Bellum Punicum primum per uiginti et tres annos peractum est; bellum Mithridaticum quadraginta. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda, superioribus temporibus multum in omni uirtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta; in quo bello ita Romani uicti sunt, ut sub iugum etiam mitterentur. Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam, sed iustitiam propter gloriam diligere uidebantur, pacem factam foedusque ruperunt. Haec ideo commemoro, quoniam multi praeteritarum rerum ignari, quidam etiam dissimulatores suae scientiae, si temporibus Christianis aliquod bellum paulo diutius trahi uident, ilico in
Abbreviated transcription (Latin):
IIIII q uerus regit & gubernat ut
placet: &s si occultis causis. numquid
lors sicut in eiꝰ arbitrio ẽ iustoq iu¬
dicio & miscdia uł atterere uł con¬
solati gems humanũ. ut alia citiꝰ
alia tardius finiantur. Bellum pi¬
tatatum apompeio:. bellũ punicũ
a scipione tertium incredibili cele¬
ritate temporis breuitate confecta
sunt. Bellum quoq fugitiuorũ gla¬
diatorũ. qͣmuis multis romanis du¬
cib & duob consulib uictis. italiaq
horribiliter contrita atq uastata:
t̃cio tamen annopost multa consũp¬
ta consumptum ẽ. Picentes. marsi
& peligni. gentes ñ extere s italice
post diuturnam & deuotissimã sub
romano iugo seruitutẽ inlibertatẽ
caput erigere temptauerunt iam
multis nationib romano imꝑio sub¬
iugatis. deletaq carthagine: in quo
bello italico romanis sepissime uictis
ubi & duo consules ꝑierunt & alii
nobilissimi senatores. ñ diuturno
Nam quintus ei annus finẽ dedit.

Expanded text:
et uerus regit et gubernat, ut et uerus regit et gubernat, ut placet; et si occultis causis, numquid lorum, sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia uel adterere uel consolari genus humanum, ut alia citius, alia tardius finiantur. Bellum piratarum a Pompeio, bellum Punicum ab Scipione incredibili celeritate et temporis breuitate confecta sunt. Bellum quoque fugitiuorum gladiatorum, quamuis multis Romanis ducibus et duobus consulibus uictis Italiaque horribiliter contrita adque uastata, tertio tamen anno post multa consumta consumtum est. Picentes, Marsi et Peligni, gentes non exterae, sed Italicae, post diuturnam et deuotissimam sub Romano iugo seruitutem in libertatem caput erigere tentauerunt, iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine; in quo bello Italico Romanis saepissime uictis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores, non diuturno m; nam quintus annus ei finem dedit.
Abbreviated transcription (Latin):
plures p̃posuerunt: ipse etiã regnum
dedit sme cultu eorum. ꝑ quorum¬
cultum isti se regnasse crediderunt.
Sic etiam hominib: qui mario. ipse
gaio cesari: qui augusto ipse & nero¬
ni: qui uespasianis uel patri uł filio
suauissimis imꝑatorib ipse & domi¬
tiano crudelissimo & ne ꝑsingłos
ire necesse sit: qui constantino xp̃ia¬
no. ipse apostate iuliano: cuius egre¬
giam indolẽ decepit amore domi¬
nandi sacrilega & detestanda curio¬
sitas. qui uanis deditus oraculis
erat quando fretus securitate ui¬
ctorie naues quib uictus necessariꝰ
portabatur. incendit. Ueinde ferui¬
de instans inmodicis ausib. & mox
merito temeritatis occisus. in locis
hostilib egenum reliquit exerci¬
tum: ut aliter mde ñ posset e¬
uadi. nisi contra illud auspicium
d̃i t̾mini. de quo in libro suꝑiore
diximus. romani imꝑii termini
mouerentur. Cessit enim t̾minus
ds necessitati: qui ñ cesserat ioui:
Hec plane d̃s unus

Expanded text:
plures praeposuerunt: ipse etiam regnum plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit scultum se isti regnasse crediderunt. Sic etiam hominibus; qui Mario, ipse Caio Caesari; qui Augusto, ipse et Neroni; qui Vespasianis, vel patri vel filio, suavissimis imperatoribus, ipse et Domitiano crudelissimo: et ne per singulos ire necesse sit, qui Constantino christiano, ipse apostatae Juliano: cujus egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas, cujus vanis deditus oraculis erat, quando fretus securitate victoriae, naves, quibus victus necessarius portabatur, incendit; deinde fervide instans immodicis ausibus, et mox merito temeritathostilibus egenum reliquit exercitum, ut aliter inde non posset euadi, nisi contra illud auspicium dei Termini, de quo superiore libro diximus, Romani imperii termini mouerentur. Cessit enim Terminus deus necessitati, qui non cesserat Ioui. Haec plane Deus unus