comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nllos fideles ꝑignem auendam p̃¬
qudrium quantomagis minusue ba¬
na peuntia dilȩxerunt. tanto tardius
etusue saluariꝰ Non tales tamen d̾
quib dictum est quod regnum dei ñ
posidebunt. nisi conuenient̃ peniten¬
cib cadem crimina remittant᷑. Con-¬
uenient̃ autem dixi ut steriles in de¬
mosinis non sint quib tantũ tribu¬
it scriptura diuma. ut carum tantũ¬
modo fructum se imputaturũ p̃nun¬
tet dñs dextris & carum tantũ modo
sterilitatẽ simstris. quando his dictu¬
rus c̃ uenite benedicti patris mci ꝑci¬
pite regnum. illis autem. ite ite in
ignem ȩc̃nũ. Non sibi polliccatur
unus quisq habens facta necessaria qͦ
regnum d̾i ñ possidebunt & dicat sibi¬
Am̃ habeo signũ xͥ & sacramenta xp̃i
non delebor in ȩt̃num. & si purgor ꝑ
ignem saluus cro. Nam quid est qđ
ait apłs de his qui habent fundamen¬
tum & fundamentũ aliud nemo po¬
test ponere pret̾ id quod positum ẽ
sequit᷑: unusquisq autẽ suꝑ funda¬

Expanded text:
llos fideles per ignem quemdam purgatorium, quanto magis minusve bona pereuntia dilexerunt, tanto tardius citiusque salvari; non tamen tales de quibus dictum est, quod regnum Dei non possidebunt, nisi convenienter poenitentibus eadem crimina remittantur. Convenienter autem dixi, ut steriles in eleemosynis non sint, quibus tantum tribuit Scriptura divina, ut earum tantummodo fructum se imputaturum praenuntiet Dominus dextris, et earum tantummodo sterilitatem sinistris; quando his dicturus est, Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum: illis autem, Ite in ineat. Non sibi polliceatur unusquisque habens facta nefaria, quae regnum Dei non possidebunt, et dicat sibi: Quoniam habeo signum Christi et Sacramenta Christi, non delebor in aeternum; et si purgor, per ignem salvus ero. Nam quid est quod ait Apostolus de his qui habent fundamentum? «Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, sequitur? «Unusquisque autem super funda
Abbreviated transcription (Latin):
cos. quib ꝓpt̾ fidem mortuam ꝑ ig-¬
nem ꝓmittunt salutem. ut iudelicet
ipse ignis ct̃nus sit. combustio uͦ eoꝵ
illi in conbustionẽ et̾nam. iusti autẽ
in uitam ct̾nam. Erit ergo ct̾̃na com¬
bustio. sicut ignis. & eos ituros in ilła
ueritas dixit. quoꝵ non fidẽ. s bona
igitur in illa apłi sententia alus reqͥ¬
rendꝰ. ẽ. intellectus. atq in his deputã¬
quedam difficilia intellectu. Quam ñ
debent homines ꝑuertere ad ꝓpriũ suũ
interitum. ut contra euidentissima tes¬
limonia scͥpturarũ securos faciant de ꝑ-¬
cipienda salute nequissimos. nequitiȩ
sue ꝑtinacissimȩ cohcientes. nec emen-¬
dando. aut penitendo mutatos. Hic
a me fortasse querat᷑ de ipsa pauli apłi
sententia auid ego sentiam. & quonãm᷑
intelligend̾a putem. fateor mallem me¬
inc audirc intelligentiores atq

Expanded text:
eos quibus propter fidem mortuam per igeos quibus propter fidem mortuam per ignem promittunt salutem, ut uidelicet ipse ignis aeternus sit, conbustio uero eorum, illi in conbustionem aeternam, iusti autem in uitam aeternam. erit ergo aeterna conbustio, sicut ignis; et eos in illam ituros ueritas dixit, quorum non fidem, sed bona  in illa apostoli sententia alius requirendus est intellectus atque in his deputanquaedam difficilia intellectu: quam non debent homines peruertere ad proprium suum interitum, ut contra euidentissima testimonia scripturarum securos faciant de percipienda salute nequissimos, nequitiae suae pertinacissime cohaerentes nec emendando aut paenitendo mutatos. Hic a me fortasse quaeratur, de ipsa Pauli apostoli sententia quid ego sentiam et quonam modo intellegendam putem. fateor, hinc mlem audire intellegentiores atque
Abbreviated transcription (Latin):
positurus est dicet. ite in ignem ct̃nũ
qui ꝑatus est diabolo & angłis eius. qͦs
non increpat quia in eum non credi¬
derunt. s quia bona oꝑa non feccrt̃.
nam ꝓfecto ne sibi quisꝗͣ de fide quȩ
sine oꝑib mortua est uitam ꝓmittat
et̾uam. ꝓpterea om̃s gentes segregatu¬
rum se dixit quȩ ꝑmixte eisdem pascu¬
is unebantur. ut apparcat eos ili dicturoᷤ
dñs quando te uidimus illa & illa pa¬
lentem & non ministrauimꝰ tibi qui
I eum credid̾ant. s bona oꝑari non cu¬
lauerunt tamꝗͣ de ipsa fide mortua
An forte ibunt in ignem eternũ
qui oꝑa miscdie non fecerunt. & ñ i¬
bunt qui aliena rapuerunt. ł corrum¬
pendo in se templum d̃ĩ in scipsos in
bus caritatem autem non habcam ni¬
chil mͥ ꝓdest: Aut diligat quisq ꝓxi¬
mum sicut sc ipsum. qui non diligit
esse poterit in quo nonnulli se ipsos
sam et̾nam penam. ꝑignem quippe
qui ec̃nus crit transituros arbitrant᷑

Expanded text:
positurpositurqui paratus est diabolo et angelis ejus? Quos non increpat quia in eum non crediderunt, sed quia bona opera non fecerunt. Nam profecto ne sibi quisquam de fide, quae sine operibus mortua est, vitam promittat aeternam, propterea omnes gentes segregaturum se dixit, quae permixtae eisdem pascuis utebantur, ut appareat eos illi dicturos, Domine, quando te vidimus illa et illa patientem, et non ministrauimus tibi? qui in eum crediderant, sed bona operari non curauerant, tamquam de ipsa fide mortua an forte ibunt in ignem aeternum, qui opera misericordiae non fecerunt, et non ibunt, qui aliena rapuerunt uel corrumpendo in se templum dei in se ipsos inmibus, caritatem autem non habeam, nihil mihi prodest, aut diligat quisquam proximum sicut se ipsum, qui non diligit hic dici poterit, in quo nonnulli se ipsos sam poenam aeternam. per ignem quippe, qui aeternus erit, transituros arbitrantur
Abbreviated transcription (Latin):
am̃ qui talia agunt regnum dĩ non pos¬
sidebunt. falsa crunt hec. si enim tantũ¬
modo credant ꝙ baptirent᷑. quamuis
in malis talib ꝑseuerent. salui erunt
ꝑ iguem. atq ido in xp̃o baptirati etiã
qui talia agunt regnum dĩ possidebt̃.
frustra autem dicitur. hȩc quidẽ fui¬
stis: s abluti estis. quando & abluti ħ
sunt. In anit̃ etiam illud a petro dictũ
uidebit᷑. sic & uos simili forma baptisma
saluos fecit. non carnis depositio sordiũ
s conscientiȩ bonȩ int̾rogatio in deũ¬
siquidem & habentes pessimas consci
entias omium flaglitioꝵ & scelerũ ple-¬
nas. nec coꝵ maloꝵ penitentia mutatos
tamen baptisma saluos facit. Illud qͦq¬
non uideo cur dñs dixcrit. siius ueni¬
re ad uitam scrua mandata. & com¬
memorauit ea que ad bonos mores ꝑ¬
tinent. si etiam his non seruatis ad ui¬
tam ueniri potest ꝑsolam fidem quȩ si¬
ne oꝑib mortua est. Illud demde qͦmͦ
ucrum erit. quod cis quos ad sinistram

Expanded text:
am qui talia agunt, regnum dei non possidebunt. falsa erunt haec. si enim tantummodo credant et baptizentur, quamuis in malis talibus perseuerent, salui erunt per ignem, atque ideo in Christo baptizati etiam qui talia agunt, regnum dei possidebunt. frustra autem dicitur: haec quidam fuistis, sed abluti estis, quando et abluti haec sunt. inaniter etiam illud a Petro dictum uidebitur: sic et uos simili forma baptisma saluos facit, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio, siquientias omnium flagitiorum et scelerum plenas, nec eorum malorum poenitentia mutatas, tamen Baptisma salvos facit: pnon uideo, cur dominus dixerit: si uis uenire ad uitam, serua mandata, et commemorauit ea, quae ad bonos mores pertinent, si etiam his non seruatis ad uitam ueniri potest per solam fidem, quae sine operibus mortua est. illud deinde quomodo uerum erit, quod eis, quos ad sinistram
Abbreviated transcription (Latin):
neminem ꝑmitait. Sed quid sit edifica¬
re suꝑ hoc sundamcntũ. aurum. argen-¬
tum. lapides p̃tiosos. & ligna fenum sti-¬
pulam si subtilns disserere concr. uere¬
or ne ad intelligendum difficilior sit ip¬
sa expositio. Enitar tam̃ quantũ dñs ad¬
niuat. & brcuit. & quantum potero di¬
lucide expedire quod sentio. Ecce ille
qui quefunt a magistro bono quiboni
faceret ut haberet uitam eternam. &
audiuit si ad uitam uenire uellet seruã¬
da sibi cẽmandata. & cum quereret que
mandata dictum est non occides. non
mechaberis. non furtum facies. ñ falsũ
testimoniũ dices. honora patrẽ tuum ꝙ

Expanded text:
t. sed quid sit aedificare super hoc fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos et ligna, fenum, stipulam, si subtilius disserere coner, uereor, ne ad intellegendum difficilior sit ipsa expositio; enitar tamen, quantum dominus adiuuat, et breuiter et, quantum potero, dilucide expedire quod sentio. ecce ille, qui quaesiuit a magistro bono, quid faceret, ut haberet uitam aeternam, et audiuit, si ad uitam uenire uellet, seruanda sibi esse mandata, et cum quaereret, quae mandata, dictum est ei: non occides, non moechaberis, non furtum facies, non falsum testimonium dices, honora patrem tuum
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃i. ꝑ fidem quippe habitat. xp̃c in cor¬
dib nr̃is. sicut idem apłs dicit. Por
nim fides illa demonum cum & ipsi
credant & contremiscant. & filium di
confiteant᷑ ih̃m. potest accipi in fun¬
damentum. Quare. nisi quia non est
fides que oꝑatur ꝑ dilectionẽ. s quȩ ex¬
primit᷑ ꝑ timorẽ: fides itaq xp̃i fides¬

Expanded text:
Christi; per fidem quippe habitat Christus in cordibus nostris, sicut idem apostolus dicit. porrperatur. non enim fides illa daemonum, cum et ipsi credant et contremescant et filium dei confiteantur Iesum, potest accipi in fundamentum. quare? nisi quia non est fides, quae operatur per dilectionem, sed quae exprimitur per timorem. fides itaque Christi
Abbreviated transcription (Latin):
niuscuiusq opus quale sit ignis ꝓbabt
Si cuius opus ꝑmanserit quod supcdi
sirauit: mercedem accipiet. Si cinis
autem opus ar serit. dampnum patic¬
tur. ipse autem saluus erit sic tamen
quasi ꝑ ignem. Quod ita intelligendũ
putant ut illi uideant᷑ edificare. suꝑ
hoc fundamentum. aurum. argentũ.
fenum stipulam. qui cum eamãt fidẽ
habcant male oꝑant᷑. Unde arbitean¬
tur ꝑ quasdam penas ignis cos posse pui¬
gari ad salutem ꝑcipiend̾a: merito fun-¬
damenti. Hoc si ita est falsa gͦ erunt

Expanded text:
 opus quale sit ignis probabit. si cuius opus permanserit, quod super er aedificauit, mercedem accipiet; si cuius autem, opus arserit, damnum patietur; ipse autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem. quod ita intellegendum putant, ut illi uideantur aedificare super hoc fundamentum aurum, argentum, fenum, stipulam, qui cum eandem fidem habeant, male operantur. unde arbitrantur per quasdam poenas ignis eos posse purgari ad salutem percipiendam mento fundamenti. Hoc si ita est, fatemur istos
Abbreviated transcription (Latin):
płi quibd̾a suboscuris sententiis non¬
nullos iniquos accepisse occasionem.
ut tamꝗͣ securi de salute quȩ in fide. c̃.
bñ uniere non curarent. commemora-¬
uit quedam ad intelligendũ difficilia
esse in epłis euis. que homines ꝑuerte¬
rent sicut & alias scͥpturas ad ꝓprium
suum interitũ. cum tam̃ & ipse apłs
de salute ȩt̾na que nisi bñ uiuentibꝰ

Expanded text:
i quibusdam subobscuris sententiis nonnullos iniquos accepisse occasionem, ut tanquam securi de salute quae in fide est, bene vivere non curarent, commemoravit quaedam ad intelligendum difficilia esse in Epistolis ejus, quae homines perverterent, sicut et alias Scripturas, ad proprium suum interitum: cum tamen et ille apostolus de salute aeterna, quae nisi bene
Abbreviated transcription (Latin):
mouetur infirmitas: eorum scilicet qͥ
scđm comecturas cordis humani in¬
scrutabilem altitudinẽ iudiciorum di
cogitare conantur. Hanc sibi ex ad¬
uerso exponens apłs ait. Dicis itaq
michi. Quid adhuc conqueritur aᷤ
Nam uoluntati euis quis refistit:
Nob hoc dictum putemus. Quuid er¬
go aliud quam quod responditͭ  res
lia mouent quia & nos homines su
mus simul oportet om̃s ut audiamꝰ
dicentem. O homo tu quis es qui
respondeas d̾o c Numqͥd dicit figm̃¬
tũ ei qui se finxit quare me fecistisice
An non habet sigulus potestatem

Expanded text:
mouetur infirmitas eorum scilicet, qui secundum coniecturas cordis humani inscrutabilem altitudinem iudiciorum dei cogitare conantur. Hanc sibi ex aduerso opponens apostolus ait: Dicis itaque mihi: \'Quid adhuc conqueritur? nam uoluntati eius quis resistit?\' nobis hoc dictum putemus. quid ergo aliud, quam quod respondit apostolia mouent, quia et nos homimus, simul oportet omnes audiamus dicentem, O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me fecisti sic? Annon habet potestatem
Abbreviated transcription (Latin):
non intelligantur seruitus sola est qͣ¬
lis erat in ppło iudeoꝵs. & ẽ usq adhuc.
Si autem obseruent᷑ illa & intelligan¬
tur. non mͦ nichil obsunt s etiam ꝓst̃
aliquid si temꝑi congruant sicut ab
ipso moy se ꝓpħisq obseruata sunt
congruentib illi ppło. cui adhuc talis
seruitus utilis erat ut sub timore cu¬
stodiret᷑. Nichil enim tam impie ter¬
ret animam quam sacramentũ non
intellectum. Intellectũ autem gaudi¬
um parit pium. & celebratur libere
si opus est temꝑi. Si autem ñ est opꝰ:
cum suauitate sꝑitali tantummͦ legi¬
tur & tractat᷑. Om̃e autem sacram̃tũ
cum intelligit᷑. aut ad contemplatio¬
nem ueritatis refert᷑. aut ad bonos
mores. Contemplatio ueritatis
lius d̃i dilectione fundata est
mores in dilectione cd̃i & ꝓximi

Expanded text:
non intelligantur, servitus sola est; quanon intelligantur, servitus sola est; qualis erat in populo Judaeorum, et est usque adhuc: si autem et observentur illa, et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam prosunt aliquid, si tempori congruant; sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium pium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si autem non est opus, cum suavitate spirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi,
Abbreviated transcription (Latin):
faciebant quod lex iubebat ñ adiuuã¬
te sp̃u grͣe. timore penȩ faciebant ñ a¬
more iustitiȩ. Acꝑhoc coram dõ ñ e¬
rat in uoluntate quod coram homi
nibus apparebat in opere. potiusq
ex illo rei tenebantur quod eos no-¬
uerat ds male si fieri nmmpune com¬
mittere. Circumcisionẽ autem di¬
cit cordis puram scilicet ab omni
illicita concupiscentia uoluntatem.
quod non fit littera docente & mi Ra¬
nente. s sp̃u adiuuante atq sanante
ideo laus talium non ex hominib:
s ex deo est qui ꝑ suam prãm p̃stat
unde laudent᷑. de quo dicit. In dño
laudabit᷑ anima mea. Q cui dicit᷑.
legis biꝑtita sunt. nam parũ in sacra¬
mentis parum uͦ in morib accipiun¬
tur. Ad sacramenta ꝑtinet circum¬
cisio carnis. salbatum temꝑale. neo¬
meniȩ sacrificium. atq om̃s huius¬
modi innimerabiles obseruationes.
Ad mores autem ñ occides. ñ mechabe¬
ris. non falsum testimonium dices. &

Expanded text:
faciebant quod lex iubebat non adiuuanfaciebant quod lex iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uolunibus apparebat in opere: potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos noverat Deus malle, si fieri posset impune, committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minsed spiritu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex hominibus, sed ex Deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quo dicitur, In Domino laudabitur anima mea ; et cui dicitur, Legis bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimonium dices ,
Abbreviated transcription (Latin):
udeum arguit: eumq dicit iudeũ
cognominari. & nequaquã id quod. ꝓ¬
fitetur implere. Si autem tu inquit
iudeus cognominaris & requiescis in
qui inmanifesto iudeus est: neq quȩ
in manifesto in carne est circumcisio.
s qui in abscondito udeus est & circ̃¬
cisione cordis. qui spu non littera. cuiꝰ
laus non ex hominib s ex deo. Hic ma-¬
nifestauit quemadmodũ dixit głaris ĩ¬
deo. Nam utiq si talis iudeus gloriet᷑ ĩ
r. deo. eomodo quo postulat gr̃a. quȩ ño-
perũ meritis s gratuita datur. ex deo
esset lauᷤ eius ñ ex hominib. Sedita
głabant᷑ in deo uelut qui soli meru¬
issent legem eius accipere. scłm illam
uocem psalmi. non fecit sic ulli genti.
& uidicia sua ñ manifestauit eis. Qm
tamen di legem sua iustitia se arbitra-¬
bantur implere cum magis eius pͣua-¬
ricatores essent. unde illis iram oꝑaba-¬
tur habundante peccato. quod ab sci¬
entib ꝑpetrabatur. Quia & quicumq

Expanded text:
udaeum arguit, eumque dicit Judaeum cognominari, et nequaquam id quod profitetur implere. Si autem tu, inquit, Judaeus cognominaris, et requiescis in qui in manifesto, Iudaeus est neque quae in manifesto in carne, est circumcisio, sed qui in abscondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris indeo. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque
Abbreviated transcription (Latin):
hoꝵ alter inusitatus. alt̃ usitatus est or¬
do uerboꝵ. Etiam hoc inseruisti uer¬
bis tuis. ut diceres. s uerc solus sapiens
pater: quasi apłs dixerit soli sapienti
patri. S dixit. soli sapienti do: quia d̾s
est solus sapiens ds. qui nec potuit um-¬
quam esse insipiens om̃ino nec poterit.
Non ꝑ grãm particeps sapientiȩ. s sapi¬
ens immobilitate atq ĩmutabilitate na-¬

Expanded text:
gloria. Sed horum alter inusitatus, alter usitatus est orgloria. Sed horum alter inusitatus, alter usitatus est oroduceres, etiam hoc inseruisti verbis tuis ut diceres, Sed vere solus sapiens Pater: quasi Apostolus dixerit, Soli sapienti Patri. Sed dixit, Soli sapienti Deo: quia Deuest solus sapiens Deus, qui nec potuit unquam esse insipiens omnino, nec poterit; non per gratiam particeps sapientiae, sed sapiens immobilitate atque immutabilitate na
Abbreviated transcription (Latin):
ihm xp̃m gła soli ło sapienti. udetur
ambiguum. S quis audeat dicere per
sh̃m. xp̃m fieri. ut sit sapiens pater. cũ
scãm substantiam suam non dubitan-¬
dum sit eum cẽ sapientem. potiusq
sit substantia filii ꝑ ginnentem patrẽ.
quam substantia patris ꝑ genitum fi¬
lium e Restat gͦ ut soli sapienti deo
de notitia qua innotuit gentib ds tri
itam ipse p̃cepit baptizari om̃s gentes
in nomine patris & filii & sp̃s sc̃i. ubi
ỹcipue cõm̃data est huius indiuiduȩ
gła triitatis. Ds itaq quod est ipsa tͥ¬
intas ꝓpterca solus sapiens recte dicit᷑:
quia solus scd̾m substantiam suam sa-¬
piens est. non scam accidentem scilicet
accedentem participationem sapienti¬
T. sicut sapiens est iationalis quȩc̃q
natura. Quod uͦ addditum ẽ cui. ut di¬
cutur cui gła. cum sufficeret si dic̃¬
suii eẽt ci autem gła: musitatam no¬
six linguȩ nẽ indicat locutionem.
lon sensum quem requirannis. ł de
quo ambigamus insinuat. Quid enĩ

Expanded text:
ia Deo soli sapienti, videtur ambiguum. Sed quis audeat dicere per Jesum Christum fieri ut sit sapiens Deus Pater; cum secundum substantiam suam non dubitandum sit eum esse sapientem, potiusque sit substantia Filii per gignentem Patrem, quam substantia Patris per genitum Filium? Restat ergo ut soli sapienti Deo de notitia, qua innotuit gentibus Trinitceam, ipse praecepit baptizari omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, ubi praecipue commendata est hujus gloria individuae Trinitatis. Deus itaque quod est ipsa Trinitas, propterea solus sapiens recte dicitur, quia solus secundum substantiam suam sapiens est, non secundum accidentem vel accedentem participationem sapientiae, sicut sapiens est rationalis quaecumque creatura. Quod vero additum est, cui, ut diceretur, cui gloria; cum sufficeret si dictum esset, Ei autem gloria: inusitatam nostrae linguae indicat locutionem; non sensum quem requiramus, vel de quo ambigamus, insinuat. Quid enim
Abbreviated transcription (Latin):
nomen scriptum quod nemo scit nisi
ipse: ideo pat nescit hoc nomen. a quo
in seꝑabilis filius. Sicut gͦ scit & pat̾
quod nemo scire dictus est nisi fuli
quia inseꝑabiles sunt. sic etiam si dis¬
tum esset soli sapienti patri. simul i¬
telligi deberet & filius. quia inseꝑabi¬
les sunt. Cum uͦ non sit dictum soli si¬
pienti patri. s soli sapienti deo. & acus
unus sit ipsa trinitas. multa est facili¬
or nobis huius solutio questionis. ut
sic intelligamus solum dm̃ sapient̃.
sicut intelleximus solum potentem.
est unus & solus d̃s. cui seruire soliuis¬
si sumus. ne male intelligentes ł potiꝰ
non intelligentes. contra hoc preceptũ
adorabis. & illi plus seruies. ut serui¬
re ꝑmitteremur & filio. plus tamenpa¬
tri tamꝗͣ maiori. minus autem filio tã¬
quam minoriᷤ. s dictum ẽ dnm̃ dñmu
um adorabis & illi soli seruies. Soli
scilicet om̃ipotenti. soli sapienti do. it
uos repellcremini. qui uolentes acipe

Expanded text:
nomen scriptum, quod nemo scit nisi nomen scriptum, quod nemo scit nisi ipse ; ideo Pater nescit hoc nomen, a quo est inseparabilis Filius? Sicut ergo scit et Pater quod nemo scire dictus est nisi Filius, quia inseparabiles sunt: sic etiam si dictum esset, Soli sapienti Patri; simul intelligi deberet et Filius, quia inseparabiles sunt. Cum vero non sit dictum, Soli sapienti Patri; sed Soli sapienti Deo; et Deus unus sit ipsa Trinitas: multo est facilior nobis hujus solutio quaestionis; ut sic intelligamus solum Deum sapientem, sicut intelleximus solum potentem, est unus et solus Deus, cui soli servire jussi sumus: ne male intelligentes, vel potius non intelligentes, contra hoc praeceptum adorabis, et illi plus servies; ut servire permitteremur et Filio, plus tamen Patri tanquam majori, minus autem Filio tanquam minori Deo: sed dictum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies ; soli scilicet omnipotenti, soli sapienti Deo; ut vos repelleremini, qui nolentes accipere
Abbreviated transcription (Latin):
tamen sine inicio. Ds autem ctiam si¬
ne mitio. Deinde quia licet ꝑpetuus
peccatoꝵ suppliciis adhibeat᷑: mutabilis
tam̃ natura est. Illa est autem uera et̃¬
nitas: que uera immortalitas. Hoc ẽ
summa incommutabilitas. quam solꝰ
d̾s habet qui mutari om̃ino ñ potest.
Auud est non mutari cum possit mu¬
tari: aliud autem prorsus non posse
mutari. Sicut gͦ dicit᷑ homo bonus ñ
tamen sicut d̃s. de quo dictum est. ne¬
mo bonus nisi unus ds. & sicut dicit᷑
anima immortalis. ñ tamen sic̃ deusdͣ q̃
dictũ est. solus habet immortalitatẽ.
ꝙ ficut dicit᷑ homo sapiens. ñ tamen
sicut d̾s. de quo dictum ẽ. soli sapien¬
ti deo. sic dicit᷑ ignis ęternus non tam̃
sicut ds. cuius solius immortalitatis¬
ipsa est uera ȩt̾nitas. In illo etiam¬
bis respondimus de potentia. hoc etiã
de sapientia respondemus. Si enim di¬
xisset apłs soli sapienti patri: nec sic
inde filium seꝑaret. Non enim quia
in apocalipsi de filio legitur. habens

Expanded text:
tamen sine initio; deus autem etiam sine initio est. deinde quia licet perpetuus peccatorum suppliciis adhibeatur, mutabilis tamen natura est. illa est autem uera aeternitas, quae uera inmortalitas; hoc est illa summa incommutabilitas, quam solus deus habet, qui mutari omnino non potest. aliud est enim non mutari. cum possit mutari, aliud autem prorsus non posse mutari. sicut ergo dicitur homo bonus non tamen sicut deus, de quo dictum est : nemo bonus nisi unus deus et sicut dicitur anima inmortalis non tamen sicut deus, de quo dictum est: solus habet inmortalitatem et sicut dicitur homo sapiens non tamen sicut deus. de quo dictum est: soli sapienti deo: sic dicitur ignis aeternus non tamen sicut deus, cuius solius inmortalitas est uera aeternitas. ed quod vobis respondimus de potentia, hoc etiam de sapientia respondemus. Si enim dixisset Apostolus, Soli sapienti Patri; nec sic inde Filium separaret. Num enim quia in Apocalypsi de Filio legitur, Habens
Abbreviated transcription (Latin):
& uita. Si gͦ ipse lumenẽ. ipse est
uia. Si ab illo recesscris: nec in lumine
cris nec in uia. & quid te sequit᷑. MQd
dicit de impiis quidam psalmus. fi¬
at uia illoꝵ tenebre & lubricũ. Hic
gͦ draco antiquus hostis nr̃. ira fer¬
uidus. insidiis astutꝰ: in mari mag¬
no est. Oraco hic quem fuiristi ad
illudendũ. Iam tu illude draconi. Ad
hoc enin hic factus est draco. cadens
peccato suo de sublimi habitatione cȩ¬
loꝵ: & ex angło factus diabolus Se¬

Expanded text:
 is. Si ergo ipse est lumen, et ipse est via; si ab illo recesseris, nec in lumine eris, nec in via. Et quid te sequitur? Quod dicit de impiis quidam psalmus: «Fiat via illorum tenebrae et lubricum» . 7. Hic ergo draco, antiquus hostis noster, ira fervidus, insidiis astutus, in mari magno est. «Draco hic quem finxisti ad illudendum ei.» Jam tu illude draconi: ad hoc enim hic factus est draco. Ipse cadens peccato suo de sublimi habitatione coelorum, et ex angelo factus diabolus
Abbreviated transcription (Latin):
quod suggessit. Sed magnum aurũ
suggessit. & quid prodest homini
si totum mundũ lucret᷑. animȩ suȩ
decrimentum patiat᷑ Percat mun-¬
di lucrum. ne fiat animȩ dampnũ.
Hȩc dicens. obseruasti caput serpentis
ꝙ calcasti. Ille autem diabolus calcane
a uia dĩ. Tu obseruas primam sugges¬
tionem. ille obseruat lapsum tuum.
Si enim lapsus fucris cadis. Si cecidis:
possidebit. Ut autem nͣcadas noli ex¬
ire de uia. Angustam tͥ semitam stra¬
uit ds. Quic quid extra illam lubri¬
cum ẽ. Propterta lum̃ est. xp̃c. & ua

Expanded text:
quod suggessit. Sed magnum aurum quod suggessit. Sed magnum aurum suggessit. Et quid prodest homini, si totum mundum lucretur, animae autem suae detrimentum patiatur ? Pereat mundi lucrum, ne fiat animae damnum. Haec dicens, observasti caput serpentis, et calcasti. Ille autem diabolus calcaneua via Dei. Tu observas primam suggestionem, ille observat lapsum tuum. Si enim lapsus fueris, cades; si cecideris, possidebit. Ut autem non cadas, noli exire de via. Angustam tibi semitam stravit Deus; quidquid extra illam, lubricum est. Propterea lumen est Christus,
Abbreviated transcription (Latin):
tem pacis conterat sathanam sub
pedib ur̃is uelocit̃. Dictum est
mulieri ł potus serpenti cum pu¬
nret ds peccatum pͥmi hominis. ip¬
sa tuum obscruabit caput. tu autẽ
obscruabis eius calcaneum. In mag¬
no mysterio dictum in fugura dic̃¬
lum ȩccłiȩ futurȩ factȩ de latere
uiri sui & hoc dormientis. Erat au¬
tem forma hominis futuri. Hoc
apłs dicit. Qui est forma futuri.
Prefiguratũ est. quod futurum e
Quid gͦ dictum est eccłie. Iam mnͦ
aualite. intelligite. cauete. Ipsa
lium obseruabit caput. ꝙ tu eiꝰ
calcancum. O ęccłia caput serpentis
obserua. Quid est caput serpentis:
Prima peccati suggestio. Uenit tibi
in mentem nescio quid illicitum. no¬
li ibi tenere mentem tuam. noli con¬
sentire. Hoc quod uenit in mentẽ
caput serpentis est. caput calca. &
euades ceteros motus euis. Quid ẽ
caput calca: Ipsam suggestionem c̃¬
tempne. S lucrum suggessit. Mag-¬
seceris. diues cris. Caput serpentis ẽ
calca. Quid est calca Contempne

Expanded text:
tem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris velociter. » Dictum est mulieri, vel potius serpenti, cum puret Deus peccatum primi hominis: «Ipsa tuum observabit caput, et tu ejus observabis calcaneum» . In magno mysterio dictum, in figura dictum Ecclesiae futurae, factae de latere viri sui, et hoc dormientis. Erat autem Adam forma futuri. Hoc Apostolus dicit: «Qui est forma futuri» . Praefiguratum est quod futurum erQuid ergo dictum est Ecclesiae? Jam modo audite, intelligite, cavete: «Ipsa tuum observabit caput, et tu ejus calcaneum.» O Ecclesia, caput serpentis observa. Quod est caput serpentis? Prima peccati suggestio. Venit tibi in mentem nescio quid illicitum; noli ibi tenere mentem tuam, noli consentire. Hoc quod venit in mentem, caput serpentis est; caput calca, et evades caeteros motus. Quid est, caput calca? Ipsam suggestionem contemne. Sed lucrum suggessit: magfeceris, dives eris. Caput serpentis est, calca. Quid est, calca? Contemne
Abbreviated transcription (Latin):
quam creatori qui est bñdictus in scła.
Sic gͦ quantum mͥ uidetur salua fide
intelligi potest utruisq forncatignis
malum tam specialis quam umuersalis
in hoc uno capło tanti ꝙ tam magni
doctoris ubi ait. om̃e peccatum quodc̃q
fecerit homo extra corpus est. qui autẽ
fornicatur in corpꝰ ꝓpriũ peccat: ut
aut ex ag̾geratio facta sit ab apło huuiꝰ
specialis fornicationis qua in corpus
ꝓprium peccari recte intelligitur qͥa
nusquam sic totus homo corꝑis ipsiꝰ
uoluptati adicitur & ineffabiliterł
ineuitabilit̾ afficit᷑. ut in comꝑatione
huns tanti mali cetera peccata extra

Expanded text:
quam creatori, qui est benedictus in saecula. quam creatori, qui est benedictus in saecula. Sic ergo, quantum mihi, uidetur salua fide intellegi posse utriusque fornicationis malum, tam specialis quam uniuersalis, in hoc uno capitulo tanti et tam magni doctoris, ubi ait: omne peccatum, quodcumque fecerit homo, extra corpus est; qui autem fornicatur, in corpus proprium aut exaggeratio facta sit ab Apostolo hujus specialis fornicationis, qua in corpus proprium peccari recte intelligitur; quia nusquam sic totus homo corporis ipsius voluptati addicitur, et ineffabiliter vel inevitabiliter affigitur, ut in comparatione hujus ta
Abbreviated transcription (Latin):
Non se continens. quia ñ adheretur
deo dum adheret᷑ mundo. ut etiam
le nuellgere ualcam socm istam ge¬
ner lem fomemtone quos at aus¬
omne peccatum quod cumq fecerit ho-¬
mo extra corpꝰ est qui autem fornica¬
tur in corpusssuum peccat. quia si ñ
formcet᷑ anima humana adherendo
d̾o. nec adherendo mundo. quec̃q
alia peccata a concupiscentia carna¬
li pror sus aliena potuerit ꝓ ipsa fra
quod dictum est. om̃e peccatũ qdc̃q
fecerit homo extra corpus ẽ. quia
millũ hic corꝑalis ł temꝑalis concu¬
piscentiȩ peccatũ poterit repiri un¬
de incrito extra corpus ẽẽ quodlibet
tale peccatum dici uidetur. Quod si
adherens mundo mundanus homo
lon ge se faciat a dõ forncando abip¬
so do. in corpꝰ ꝓpͥum peccat. quia cor¬
ꝑali concupiscentia in quecumq tem¬
palia. & carnalia carnali sensu & pru¬
dentia humanus lanius trahitur. at-¬
ꝙ distrahit᷑ creature seruiens potuis

Expanded text:
in se continens, qua non adhaeretur in se continens, qua non adhaeretur Deo, dum adhaeretur mundo: ut sic etiam intelligere valeamus, secundum istam generalem fornicationem, quod ait AOmne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est; qui autem fornicatur, in corpus proprium peccat. Quia si non fornicetur anima humana, adhaerendo Deo, nec adhaerendo mundo, quaecunque alia peccata, a concupiscentia carnali prorsus aliena, potuerit pro ipsa fragquod dictum est: Omne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est; quia nullum hic corporalis vel temporalis concupiscentiae peccatum poterit reperiri; unde merito extra corpus esse quodlibet tale peccatum, dici videtur. Quod si adhaerens mundo mundanus homo, longe se facit a Deo, fornicando ab ipso Deo, in corpus proprium peccat: quia corporali concupiscentia in quaeque temporalia et carnalia carnali sensu et prudentia humana trahitur atque distrahitur, creaturae seruiens potius
Abbreviated transcription (Latin):
generalit̃ arguitur & nominatur.
cimnem᷑ dõ aduiuante ꝙ hinc alit̃ di-
apte manisestatur in psalmo uͥ dicit᷑.
Qm̃ ecce qui longe se facunt a te ꝑi¬
bunt. ꝑdidisti omnẽ qui fornicat᷑ ab¬
ste. Ubi consequent̾ qualit̾ ista gene¬
ralis foenicatio euadi & esfugi possit
adiunxit dicens. Michi auten adhe¬
itre deo bonum ẽ: ut exinde facile
aduertamꝰ illam ẽẽ generałe fornicati¬
onem animȩ humanȩ qua non adhe-
nescitis quia amicitia huius mundi i¬
minca ẽ. dõ e Breiter gͦ definitum:
non posse habere dilectionẽ dĩ qui
babuerit dilectionem mundi. & inimi¬
cum ci ẽõ qui amicus uoluerit esse¬
mundi. Ad hoc etiam ꝑtinet quod do-¬
minus in euuangłio dicit. nemo po¬
dest duob dm̃s serure. Aut enim u¬
num odio habebit & alterum diliget
aut unun patiet᷑ & alterũ contempnae
& concludit. Non potestis deo scrui¬
it & mammone. Ista gͦ generalis ut
dictum ẽ animȩ for¬
nicatio omĩa om̃ino

Expanded text:
generaliter arguitur et nominatur, generaliter arguitur et nominatur, conemur deo adiuuante et hinc aliquid aperte manifestatur in Psalmo, ubi dicitur: Quoniam ecce qui longe se faciunt a te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te. Ubi subsequenter, qualiter ista generalis fornicatio evadi et effugi possit, adjunxit dicens: Mihi autem adhaerere Deo bonum est . Ut exinde facile advertamus, illam esse generalem fornicationem animae humanae, qua non adhaerenescitis, quia amicitia huius mundi inimica est deo? breuiter ergo definitum est non posse habere dilectionem dei qui habuerit dilectionem mundi et inimicum esse dei qui amicus esse uoluerit mundi. ad hoc etiam pertinet quod dominus in euangelio dicit: nemo potest duobus dominis seruire: aut enim unum odio habebit et alterum diliget, aut unum patietur et altEt concludit: Non potestis Deo servire et mammonae . Ista est ergo generalis, ut dictum est, animae fornicatio, omnia omnino
Abbreviated transcription (Latin):
cinoribus hominum: Liberum ẽ an
mo humano in aliis quibꝰq scclerlb c
unum aliquid hoꝵ oꝑan & co ipso tp̃r
alibi cogitatione distendi. quodiu fe¬
nicationis ipso oꝑe ac temꝑt nonlicet aꝰ¬
nimo ad aliquid aliud cogitandũ libs¬
rum eẽ. Sic enim totus homo absorbe¬
tur ab ipso & in ipso corꝑe. ut iam
non possit ipse anmus suus ẽt s lo.¬
mul totus homo dici possit quod eatos
possumus intelligere quia om̃e pals¬
qui autem fornicatur in corpꝰ ꝓpiũ pl¬
eat. ut uideatur ut dixi aps in tai¬
tum exaggtrasse uoluisse firaucaus
malũ. ut in comꝑatione huis ol¬
eationis cẽtera extra corpus haladl
et̃ dixerit quec̃q peccata solo le al¬
tumm̾ fornieationis malo morpil
hdinis ardore quo suꝑior nulla
est uoluptas ipsius corpis tenet ser¬
uum efficitq captiuũ. Hȩc dicta
sunt de speciali fornicatione huius
cepis. uerum quia non solum fornica¬
tio in sacris litteris specialit̾ s etiam

Expanded text:
cinoribus hominum? liberum est enim cinoribus hominum? liberum est enim animo humano in aliis quibusque sceleribus et unum aliquid eorum operari et eo ipso tempore alibi cogitatione distendi, quod in fornicationis ipso opere ac tempore non licet animo, ad aliquid aliud cogitandum liberum esse. sic enim totus homo absorbetur ab ipso et in ipso corpore, ut iam dici non possit ipse animus suus esse, sed simul totus homo dici possit quod caro possumus intellegere, quia omne peccqui autem fornicatur, in corpus proprium peccat, ut uideatur, ut dixi, apostolus in tantum exaggerare uoluisse fornicationis malum, ut in comparatione huius fornicationis cetera extra corpus habenda esse duxerit quaecumque peccata, solo hoc tantummodo fornicationis malo in corpus libidinis ardore, quo superior nullus est, uoluptas ipsius corporis tenet seruum efficitque captiuum. Haec dicta sint de speciali fornicatione huius corporis. uerum quia non solum fornicatio in sacris litteris specialiter sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
loquebatur. tͨ aut exaggerare formca¬
tera peccata. que ꝙ si ꝑ corpꝰ commit¬
tantur: non tam̃ animum humanũ
concupiscentiȩ carnali ita efficiunt
obstrictũ ꝙ obnoxium quẽ ad modũ
in solo oꝑe formcationis corꝑalis com¬
misceri facit animũ uis lgens libi¬
dinis cum ipso corꝑe. & unum cum
ipso quod̾amodo adglutinari & de-¬
uinctum eẽ. in tantum ut nichil a¬
liud illo momento & crꝑimento hu¬
ius tam magni Nagitii cogitari homi¬
ni liecat aut intendere. nisi quoss¬
bimet addicit. mentemis capruun
sub dit ipsa submersio e queiuan
absorbitio libidinis & conciplau
carnalis. ut Moc c̃e uidtatur Qub
dictum ẽ. qui autem formcat an
familiarit seruũ corꝑi cor homins su¬
nicantis in temꝑe maxime ipsusnt¬
quissimȩ oꝑationis. intantumut pse
apłs inculcatius uolnis commendant
cauendum hominib hoc malim ihyr¬
rit. tollens gͦ mens ra xͥ. faciam maibia
meretricis. & erecrans ac detestans rs¬
posset dici de aliis atꝙ aliis quibuss fi¬

Expanded text:
fornicaa peccata, quae etsi per corpus committantur, non tamen animum humanum concupiscentiae carnali ita efficiunt obstrictum et obnoxium, quemadmodum in solo opere fornicationis corporalis commisceri facit animum uis ingens libidinis cum ipso corpore et unum cum ipso quodam modo agglutinari et deuinctum esse in tantum, ut nihil aliud ipso momento et experimento huius tam magni flagitii cogitare homini liceat aut intendere, nisi quod sibimet addicit mentemque captiuam subdit ipsa submersio et quodam modo absorbitio libidinis et concupiscentia carnalis, ut hoc esse uideatur, ut dictum est: qui autem fornicatur, in et familiariter seruum corporis cor hominis fornicantis in tempore maxime ipsius nequissimae operationis, in tantum, ut ipse apostolus inculcatius uolens commendare canendum hominibus hoc malum dixerit: tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? et execrans ac detestans resposset dici de aliis atque aliis quibusque fa
Abbreviated transcription (Latin):
suum peccat. Sic nichil uidet̃ pre¬
t̃misisse peccati. quando quidẽ ait õe
peccatum quodẽq fecerit homo. post.¬
ca tamen excepit fornicationẽ cum
uatulit. qui autem formcatur in cor¬
pus suum peccat. Quod scd̾m consu¬
etudinem nr̃ȩ locutionis ita diceret᷑
omne peccatum quod c̃q fecerit homo
excepta fornicatione extra corpus ẽ.
Qui autem fornicat᷑ in corpꝰ ꝓprium

Expanded text:
us est. hic enim nihil uidetur praetermisisse peccati, quandoquidem ait: omne peccatum quodcumque fecerit homo; postea tamen excepit fornicationem, cum intulit: qui autem fornicatur in corpus proprium peccat. quod secundum consuetudinem nostrae locutionis ita diceretur: omne peccatum quodcumque fecerit homo excepta fornicatione extra corpus est; qui autem fornicatur in corpus proprium
Abbreviated transcription (Latin):
immemor. & si te ad comugalia coger&
indumenta. ad suꝑba tamen ornamen-¬
ta non cogeret. Hec tibi scͥpsi qm̃
me consulendũ putasti non ut tuũ
rectum institutũ sermone meo frange¬
rem: s quod te mordinate & in caute
agente uiri tui fructũ dolerẽ. Do cuiꝰ
reꝑatione debes uehem̃tissine cogita¬
itaq humilitatẽ mentis. ut & ds con¬
seruet ꝑseuerantem. noli maritum c̃¬
tempnere ꝑcuntẽ. funde ꝓ illo pias &
assiduas orationes. Sacrifica lacrimas
tamꝗͣ uulnerati sanguinẽ cordis
& scribe ad eum satffactionẽ
petens ueniam auia in eum paros
quos p̃ter eiuis conslium a louand
derebus tuis fecisti quod facians or¬
tabi: non ut te pent̃at trnss pi¬
ticipẽ o modatorem habcit nolisse
& illum suȩ turpitudinis peniuat.
continentiã quam destruerit rerti¬
uerit te ili sicut decet inom̃li. Eni¬

Expanded text:
immemor, etsi ad conjugalia te cogeret immemor, etsi ad conjugalia te cogeret indumenta, ad suta non cogeret. Haec tibi, scripsi, quoniam me consulendum putasti, non ut tuum rectum institutum sermone meo frangerem, sed quod te inordinate et incaute agente uiri tui factum dolerem. de cuius reparatione debes uehementissime cogitaitaque humilitatem mentis et, ut te deus conseruet perseuerantem, noli maritum contemnere pereuntem. funde pro illo pias et assiduas orationes, sacrifica lacrimas tamquam uulnerati sanguinem cordis et scribe ad eum satisfactionem petens ueniam, quia in eum peccasti, quod praeter eius consilium et uoluntatem de rebus tuis fecisti, quod faciendum putasti, non ut te paeniteat tribuisse participem et moderatorem habet illum suae turpitudinis paenituerit et continentiam, quam deseruit, repetiuerit, te illi, sicut decet. in omnibus serui
Abbreviated transcription (Latin):
peres indumentum ad indecentem qͦ
te compulisset ornatum. Quod & si ali¬
qua dura conditione cogereris posses
habere in suꝑbo cultu cor humile. Nẽ¬
pe apud patres hester illa regina dm̃
timens. dm̃ colens. dõ subdita. mari¬
to regi alicingenȩ non eundem dm̃ co-¬
lenti sccum tanien subiecta seruiebat.
Quȩ cum extremo ꝑicło non suo tan¬
tum s etiam gentis suȩ qui tunc erat
ppłs dĩ dño ꝓsterneret᷑ orando in ipsa
oratione dixit ita sibi cẽ ornatum regi¬
um sicut pannum menstruałẽ. & ita
orantẽ confestim exaudiuit. qui cordis
inspector est camq uerum dicere scr¬
uit. Hȩc utiq maritũ habebat multa
rum mulierũ uirum. & deoꝵ alienoꝵ
falsoꝵq cultorem. Tu autem & si ille ĩ
ꝓposito quod tecum susceꝑat ꝑduraret.
nec a te offensus in flagitium corruisset
maritum habebas non solũ fidelem. &
uerum tecũ dm̃ colentẽ. s etiam conti¬
nentem qui ꝓculdubio ꝓpositi ur̃i non

Expanded text:
peres indumentum, ad indecentem quoque peres indumentum, ad indecentem quoque te compulisset ornatum, quo etsi aliqua dura condicione cogereris. posses habere in superbo cultu cor humile. nempe apud patres Esther illa regina deum timens, deum colens, deo subdita marito regi alienigenae non eundem secum colenti deum tamen subiecta seruiebat. quae cum extremo periculo non suo tantum sed etiam gentis suae, qui tunc erat populus dei, domino prosterneretur orando. in ipsa oratione sua dixit ita sibi esse ornatum regium sicut pannum menstrualem; et ita orantem confestim exaudiuit, qui cordis inspector eam uerum dicere sciuit. et utique maritum habrum mulierum virum, et deorum alienorum falsorumque cultorem. Tu autem si et ille in proposito quod tecum susceperat, perduraret, nec a te offensus in flagitium corruisset, maritum habebas non solum fidelem, et verum Deum tecum colentem, sed etiam continentem; qui procul dubio propositi vestri non
Abbreviated transcription (Latin):
debere in habitu ordinato. Auriq circ̃¬
positio & intortio crimum. & cetera huiꝰ
modi quȩ ad manem pompã ł ad ille¬
cebram formȩ adhiberi solent merito
rep̃hensa sunt: s ẽ quidam ꝓ modulo
ꝑsonȩ habitus matronalis a uiduali
ueste distinctus. qui potest fidelib con¬
uigatis salua religionis obseruantia c̃¬
uenire. Hunc te maritꝰ si disponere
noluit ne te uelut uiduam illo uniente
lactares. quia puto non fuerat in hac
quam mulierẽ de humili ueste uiro su¬
ꝑbire cui te potuis expediret obtem¬
ꝑare candidis morib quam ingellis ue¬
stib repugnare: Quia & si te indum̃¬
tum monache delectabat. etiam hoc
tuo ꝓposito depiret: Absit ut hinic dis
pliceres dõ quod conuge tuo nondũ
defuncto non induereris sicut anna
si sicut fusanna. Neq enim & ille qͥ
tiecun iam epat custodir tã¬
magnum continentie bonum. ut eciã¬
si conuigale ñ uiduale uoluisset ut acci¬

Expanded text:
debere in habitu ordinato aurique circudebere in habitu ordinato aurique circumpositio et intortio crinium et cetera huius modi, quae uel ad inanem pompam uel ad inlecebram formae adhiberi solent. merito reprehensa sunt. sed est quidam pro modulo personae habitus matronalis a uiduali ueste distinctus, qui potest fidelibus coniugatis salua religionis obseruantia conuenire. hunc te maritus si deponere noluit, ne te uelut uiduam illo uiuente iactares, puto, quia non fuerat in hac quam mulierem de humili ueste uiro superbire, cui te potius expediret obtemperare candidis moribus quam nigellis uestibus repugnare, quia. etsi te indumentum monachae delectabat, etiam hoc tuo proposito deperiret? absit, ut hinc dipliceres Deo, quod conjuge tuo nondum defuncto non induereris sed sicut Susanna. Neque enim et ille, qui tecum iam coeperat custodire tamagnum continentiae bonum, etiamsi coniugale non uiduale uoluisset ut acci
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ de om̃ib consilium haberetis. pariter
modaremini quid thesaurizandum eẽt
in eelo. quid ad uite huius sufficientiã
uobis ꝙ ur̃is ur̃oq filio relinquendũ ne
aiis esset refectio. uobis autem angus¬
lia. & in his disponendis atq facien¬
dis si quid tibi forte melius iuderetur
suggereres uiro reuerent᷑. eiusdemq
auctoritatẽ tamquã tui capitis seque¬
leus obedient̃. ut om̃s qui sanum sapi¬
ius ad quos posset hoc bonumi ur̃m
fama deferre de domus ur̃ȩ fructu ac
pace gauderent. & aduersarnis reuere
retur nichil habens de uobis dicere pͣm.
Porro si de faciendis demosinis & in pau¬
ꝑes in pendendis demosinis tuis. de quo
bono oꝑe & magno tam cuidentia pre-¬
cepta sunt dñi. cum uiro tuo fideli &
tecum sc̃a continentiȩ pacta seruante.
consilium commnunicare deberes ciusd̃q
non sꝑnere uoluntatẽ. quantomagis d̾
habitu atq uestitu nicbi tibi pret ciꝰ
arbitrium mutandũ ł usur pandum fu¬
tum: Scriptum ẽ quidẽ mulieres esse

Expanded text:
 de omnibus haberetis, pariter moderaremini, quid thesaurizandum esset in caelo, quid ad uitae huius sufficientiam uobis et uestris uestroque filio relinquendum, ne aliis esset refectio. uobis autem angustia. et in his disponendis atque faciendis si quid tibi forte melius usuggereres viro reverenter, ejusdemque auctoritatem tanquam tui capitis sequereris obedienter; ut omnes qui sanum sapiunt, ad quos posset hoc bonum vestrum fama perferre, de domus vestrae fructu ac pace gauderent, et adversariretur nihil habens de uobis dicere praui. Porro si de faciendis elemosynis et in pauperes inpendendis rebus tuis, de quo bono opere et magno tam euidentia praecepta sunt domini. cum uiro tuo fideli et tecum sancta continentiae pacta seruante consilium communicare deberes eiusdemque non spernere uoluntatem, quanto magis de habitu atque uestitu nihil tibi praeter eius arbitrium mutandum uel usurpandum futum! scriptum est quidem mulieres esse
Abbreviated transcription (Latin):
uocatis scĩs. Paulus primo sau¬
lus hoc est primo suꝑbus: post bu-¬
milis. Nam quando saulus.: a sau¬
le nomen deriuatum erat. Saul
rex suꝑbus. in regno autem dauid
humilem ꝑsequebat᷑. Quando gͦ
saulus qui postea paulus. tunc u¬
tiq suꝑb. tunc ꝑsccutor innocen¬
tum. tunc uastator ȩccłȩ. acceꝑat
enim litteras ueluti ⁊elo sẏnagogȩ
ardens & insequens xp̃iamĩ no¬
men a sacerdotib. ut exhiber&
quoscumq inuenisset. xp̃ianos
ad luenda supplitia. Cum ꝑgit.¬

Expanded text:
Unde ipse Paulus, primo Saulus? hoc est, primo superbus, post humilis. Nam quando Saulus, a Saüle nomen derivatum erat. Saül autem rex superbus: in regno autem David humilem persequebatur . Quando ergo Saulus, qui postea Paulus, tunc utique superbus, tunc persecutor innocentium, tunc vastator Ecclesiae. Acceperat enim litteras velut zelo Synagogae ardens, et insequens christianum nomen a sacerdotibus, ut exhiberet quoscumque invenisset christianos ad luenda supplicia. Cum pergit
Abbreviated transcription (Latin):
uit gͦ. xp̃c una uoce saulum. crexit
paulum: hoc est ꝓstrauit suꝑbum. e¬
rexit humilem. Nam quȩ fuit ratio
mutandi sibi nominis. ut cum saulus
antea uocaret᷑. postea se paulum dici
uellet. nisi quia sauli inse nomen ag¬
nouit cum ꝑsequeret᷑ fuisse suꝑbie:
Clegit gͦ humile nomen. ut paulus
hoc est minius uocaret᷑. P aulum e¬
nim minimum est. P aulum. nichil
est aliub quam paruum. De quo nomi¬
ne iam glorians. humilitatẽq cõmen¬
dans. ego enum sum inquit minimus
nimus ille factus est magnus: non ꝑ
se s ꝑ eum quem ꝑsequebatur. Muiꝰ
est ad gentes ex latrone pastor. ex lupo
ouis. Missus est ad gentes ille apłs mi¬
nimus. & multum laborauit in gen¬
tib & ꝑ eum gentes crediderunt. Tes¬
tes sunt eius epłe. Habes hoc & in
eũgłio sacratissime figuratum. filia
archisinagogi quedam defuncta erat.
pater eius rogabat dñm ut iret ad cã.¬
E gram reliquerat & in ꝑicło constitutã.
Ibat dñs ad uisitandam & sanandam.¬

Expanded text:
vit ergo Christus una voce Saulum, erexit Paulum: hoc est, prostravit superbum, erexit humilem. Nam quae fuit ratio mutandi sibi nominis, ut cum Saulus antea vocaretur, postea se Paulum dici vellet; nisi quia Sauli nomen in se agnovit, cum persequeretur, fuisse superbiae? Elegit ergo humile nomen, ut Paulus, hoc est minimus, vocaretur. Paulum enim, minimum est. Paulum nihil aliud est, quam parvum. De quo nomine jam glorians, humilitatemque commendans: Ego, inquit, sum minimus nimus ille factus magnus, non per se, sed per eum quem persequebatur, missus est ad Gentes, ex latrone pastor, ex lupo ovis. Missus est ad Gentes ille apostolus minimus, et multum laboravit in Gentibus, et per eum Gentes crediderunt. Testes sunt ejus EpistolaEvangelio sacratissime figuratum. Filia Archisynagogi quaedam defuncta erat, pater ejus rogabat Dominum, ut iret ad eam: aegram reliquerat et in periculo constitutam. Ibat Dominus ad visitandam et sanandam