comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cia sic mota descendit in limbum ⁊ mouit
uirgilium. ⁊ sic uirgilius motus in auxi¬
lium uenit ei. Ad quoꝵ omniũ euidentiã
ẽsciendum ꝙ nos non possumus beatitu¬
dinem celestem acquirere nͥ hamus innb
petro. Sp̃s quidem ꝓmptꝰ ẽ caro aũt infĩ¬
ma. ¶S quia sine uirtutib spuales eẽ non
possumus i deo oporter nos uirtutib ador¬
nari. Est eͥ untus teste ysidoro/ Cultus di¬
uinitatis et et̾ne beatitu dĩs m̾itum. Cuiꝰ
st̾ quatuor ꝑtes prĩcipales/ que designant᷑
ꝑ quatuor paradisi flumina. Prudẽtia.fõ¬
titudo. Iustitia. ⁊⁊ Tempantia. Quarũ uir¬
tutum diffinitio ẜm ysidorũ tał est ¶ Prũ¬
detia ẽ reꝵ diuinaꝵ humanaꝵq ꝓut hoĩ
datũ est scĩa. ꝑ qͣmintelligit᷑ quid cauendũ
sit. uł quid faciendum. Et hoc ẽ qd in psal¬
mo legitur. Diu̾te amalo ⁊ fac bonum.
¶Fortitudo ẽ aĩ prudentia ⁊ longanimitas

Expanded text:
cia sic mota, descendit in Limbum et movit cia sic mota, descendit in Limbum et movit Virgilium; et sic Virgilius motus in auxilium venit ei. Ad quorum omnium evidentiam est sciendum quod nos non possumus beatitudinem celestem acquirere nisi habeamus Petro: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma. Sed quia sine virtutibus spirituales esse non possumus, ideo oportet nos virtutibus adornari. Est enim virtus, teste Ysidoro, cultus divinitatis et eterne beatitudinis meritum. Cuius sunt quatuor partes principales, que designantur per quatuor Paradisi flumina: prudentia, fortitudo, iustitia, et temperantia. Quarum virtutum diffinitio, secundum Ysidorum, talis est: Prudentia est rerum divinarum humanarumque prout homini datum est scientia, per quam intelligitur quid cavendum sit, vel quid faciendum. Et hoc est quod in Psalmo legitur: Diverte a malo et fac bonum. Fortitudo est animi prudentia et longanimitas
Abbreviated transcription (Latin):
Os aut istos circulos minores ⁊ onnia
que continentur abeis humana naͣ exce¬
dit solum ꝑꝑbeatitudinem ad quã ꝑtiei¬
pandam ⁊ ꝑcipiendam fuit a deo creata.
Et beatrix huius beatitudinis typũge̾it.
Hic ponitur abeatriee ꝙ imꝑadiso sunt
tres domine/ que de Dante ꝑeunte soliei¬
tam curam habent quaꝵ ultima q̃ fuit
ip̃a descẽdit inlimbum rogans ip̃m uͥ¬
gilium ut in succursum ꝓperet ꝑeunti.
¶Prima domina non ht nom̃. quod patet
ibi ꝑ textum. Donna e gentil nelciel che
si compiagne. ⁊ c. ¶a uoçat lucia. qd
patet ibi Questa chieselucia ĩsuo do¬
mando ⁊ cͣ. et ibi.
Lucia nuica diciascun entdele
simosse ⁊ uenne alloco douio era. ⁊ c̃ ¶ Ttia
uoͣ dicit᷑ beatrix. qd̾ pateribi. Ison beatrice
chetifaccio andare ¶Pnia q̃ est sine noie
mouit sua orõe luciam ¶Lucia mota abi¬
sta pͥma mouit beatͥcem. Eeatrix uõ alu¬

Expanded text:
Omnes autem istos circulos minores, et omnia Omnes autem istos circulos minores, et omnia que continentur ab eis, humana natura excedit solum propter beatitudinem ad quam participandam et percipiendam fuit a Deo creata. Et Beatrix huius beatitudinis typum gerit.Hic ponitur a Beatrice quod in Paradiso sunt tres domine, que de Dante pereunte solicitam curam habent, quarum ultima, que fuit ipsa, descendit in Limbum rogans ipsum Virgilium ut in succursum properet pereunti. Prima domina non habet nomen, quod patet ibi per textum: «Donna è gentil nel ciel che si compiange», etc. Secunda vocatur Lucia, quod patet ibi: «Questa chiese Lucia in suo domando», etc.; et ibi: Lucia, nimica di ciascun crudele, si mosse, et venne al loco dov'io era, etc. Tertia vero dicitur Beatrix, quod patet ibi: «I' son Beatrice che ti faccio andare». Prima, que est sine nomine, movit sua oratione Luciam; Lucia, mota ab ista prima, movit Beatricem; Beatrix vero, a Lu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑibit. Btõrumãt laudes ⁊ fame ĩppetu¬
um consistent. ⁊lñ sacra seriptura Iu¬
sti aũt in ꝑpetuum uiuent. ¶ So cãm qͣre
adinferos descenderit exprimit ibi
Lamicomio ⁊ non delauentura. ⁊ bni die
Uantem ee omicum suum ⁊ nõ fotune. qr
illi ꝗ sunt amici dei inimici sũt mũdi cuiꝰ
regnur fortuna gubernat. Un beatꝰ apłs.
inimicus dei constituẽt. fõtuna cͥ quos
deus diligit odit. ⁊ quos deus odit ip̃a di¬
ligit econu̾so. un quedam glosa sr euan¬
gelium ioħis/ Suscipit xͦ quos eicit mũ
me. ¶ Tertio auxilium suum ĩplorat. ut
.s. in auxiliũ amici sui ꝑeuntis uadat ibi.
Ormuoui ⁊ conlatua parola ornata ⁊c̃.
lumana specie excede ogni contento
daquel ciel cammor li cerchi sui. Sic ꝯ¬
Tanto magrada il tuo comandamento
chelubidir ⁊ c̃. Celum eͥ stellatum cõtinet
intrase omnes circulos qui quidem dicũ¬
turminores respectu circuloꝵ suꝑiorum.

Expanded text:
peribit, beatorum autem laudes et fame in perpetuperibit, beatorum autem laudes et fame in perpetuum consistent. Unde Sacra Scriptura: Iusti autem in perpetuum vivent. Secundo, causam quare ad inferos descenderit exprimit, ibi: L'amico mio et non de la ventura. Et bene dicit Dantem esse amicum suum et non fortune, quia illi qui sunt amici Dei, inimici sunt mundi, cuius regnum fortuna gubernat. Unde beatus Apoinimicus Dei constituetur». Fortuna enim quos Deus diligit odit, et quos Deus odit ipsa diligit e converso. Unde quedam glosa super Evangelium Iohannis: Suscipit Christus quos eicit mundme». Tertio, auxilium suum implorat, ut scilicet in auxilium amici sui pereuntis vadat, ibi: Or muovi et con la tua parola ornata, etc.l'umana specie excede ogni contento da quel ciel c'à minor li cerchi sui, Sic c vv. 79-84 tanto m'agrada il tuo comandamento, che l'ubidir, etc.». Celum enim stellatum continet intra se omnes circulos, qui quidem dicuntur minores respectu circulorum superiorum.
Abbreviated transcription (Latin):
mon enea mon paulosono. Qiͣ dicat o
poeça duo hoiẽs legunt ad inferos cũ cor¬
poribus descendisse. Eneas .s. duce sibil
ob ideo concessum fuit qr primus fũda¬
ꝑium. Sccundus nõ .s. paulus uidit pe¬
nas quas peccatoribus p̃diçabat. S ego
neqz eneas sum neqz apostolus paulus.
Et ideo uellem scire uñ mͥ concedit᷑ ⁊ aqͦ.
Rendit ei uͥgilius ⁊ diẽ uñ ueniat ꝙ ad ĩ¬
feros possit secure descẽdere. ibi. Sioben
gilius fuit deaãtua q̃ est inpuĩcia lom¬
bardie. uñ ouidius.
Mantua uͥgilio gandet uerona catullo.
Ideo beatrix ait /o aĩa curial de mantua.
captat cũ diẽ o anima cunał cuĩ fama
adhuc durat inmundo / ⁊ ad hue durabit
quantũ durare debet motus primi mo¬
bilis.i. celi. ubi nota ꝙ laudes ⁊ fame
dãnatoꝵ licet fuint boni sapientes et uͥ¬
tuosi non usque ad die erunt nouissimã
durature. un sacra scͥptura. laus impiõ

Expanded text:
non Enea, i' non Paulo sono; Quasi dicat: O non Enea, i' non Paulo sono; Quasi dicat: O poeta, duo homines leguntur ad inferos cum corporibus descendisse, Eneas scilicet, duce obus ideo concessum fuit, quia primus fundaperium; secundus vero, scilicet Paulus, vidit penas quas peccatoribus predicabat. Sed ego neque Eneas sum, neque apostolus Paulus; et ideo vellem scire unde michi conceditur, et a quo. Respondit ei Virgilius, et dicit unde veniat quod ad inferos possit secure descendere, ibi: «S'i' ò ben Virgilius fuit de Mantua, que est in provincia Lombardie. Unde Ovidius: Mantua Virgilio gaudet, Verona Catullo. Ideo Beatrix ait: «O anima curialis de Mantua». captat, cum dicit: O anima curialis, cuius fama adhuc durat in mundo, et adhuc durabit quantum durare debet motus primi mobilis, idest celi. Ubi nota quod laudes et fame damnatorum, licet fuerint boni, sapientes et virtuosi, non usque ad diem erunt novissimam durature. Unde Sacra Scriptura: Laus impiorum
Abbreviated transcription (Latin):
¶En hui nate auspitiis illa inclita roma.
Impiumt̾ris animos ẽqͣbit olimpo.
Septẽq uno sͥ muro eͥcundabit arres.
Ideo dicit autor. Intese cose che furon
cagione. disua uictoria ⁊ delpapale am¬
manto. Hponit utramq potestatem ro¬
lus apls. Legit ei in quodamlibro licet
apoeripho ꝙ beatus paulus fuit ductus
ꝑ angelum ad ĩfernum. ⁊ assignat hic
autor cãm dicens.
Precarne coforto aquella fede. che peun¬
çipio alauia disaluatione. Et bn dic̃ fi¬
dem ẽẽ prinçipium saluationis. qr sine fi¬
deimpossible ẽ deo placere ut dicit apls.
Et licet sit principium non tñ saluat ho¬
minemsine operib bonis. Uñ idẽ apłs.
Fides sine oꝑibus mortua est. Et beatus
iacobus incanonica sua. Tredis deu. bñ
facis. nam ⁊ demones credunt ⁊ contre¬
miscunt. qͣiͣ dicat. Si sine oꝑibus fidẽ
hs ita saluaberis sieut demon.
¶Maio perche uenirui o chileoncede.

Expanded text:
En huius, nate, auspitiis illa inclita Roma En huius, nate, auspitiis illa inclita Roma Imperium terris, animos equabit Olimpo. Septemque uno sibi muro circumdabit arces. Ideo dicit autor: «intese cose che furon cagione / di sua victoria et del papale ammanto». Hic ponit utramque potestatem rolus apostolus. Legitur enim in quodam libro, licet apocripho, quod beatus Paulus fuit ductus per angelum ad Infernum. Et assignat hic autor causam dicens: «per recarne conforto a quella fede / ch'è principio a la via di salvatione». Et bene dicit fidem esse principium salvationis, quia sine fide impossibile est Deo placere, ut dicit Apostolus. Et licet sit principium, non tamen salvat hominem sine operibus bonis. Unde idem Apostolus: «Fides sine operibus mortua est». Et beatus Iacobus in canonica sua: «Credis Deum, bene facis; nam et demones credunt et contremiscunt». Quasi dicat: Si sine operibus fidem habes, ita salvaberis sicut demon.Ma io, perchè venirvi? O chi 'l concede? I'
Abbreviated transcription (Latin):
fuit saturnus pater Iouis. ꝗiuxtã Ian¬
culum satumium feẽ ¶ertius fuit. Picu.
Quartus fuit faunus. ¶Qͥntus ueroi
latinus pater la uinie que fuit uxor enee.
curialis fuit ip̃i Enee. pensando lalto ef¬
fecto. cuscir douea dilui el chi el quale.
Non pare indegno a domod intellecto ꝙ
ipe Eneas fuit in ẽpireo celo electus pater
urbis ⁊ imperii.Laquale el quale .i. ro¬
ma ⁊ imꝑium. furono stabiliti ꝑ loloco
santo usie del suecessor delmagior piero.
Maior petrus est xp̃s eui successit petrꝰ.
⁊ Petro succedunt alii pape.
Di questandata onde lidai tuuanto. in¬
tese cose chefuron cagione. disua uictoria
⁊ delpaꝑale ammanto. Siẽ enim seribit
uirgilius sexto libro Eneydoꝵ. Eneas du¬
ce sibilla descendit ad inferos. ⁊ ibi pater
suus anchises ei demõstrauit quomodo
destirpe sua urbs alma debebat oriri q̃
eẽt caput mundi ⁊ totius ⁊ mundi im¬
perium obtinẽt. Uñ uirgilius.

Expanded text:
fuit Saturnus, pater Iovis, qui iuxta Ianfuit Saturnus, pater Iovis, qui iuxta Ianiculum saturninum fecit. Tertius fuit Picus; quartus fuit Faunus; quintus vero Latinus, pater Lavinie, que fuit uxor Enee. curialis fuit ipsi Enee, pensando l'alto effecto / c'uscir dovea di lui, e 'l chi e 'l quale / non pare indegno ad omo d'intellecto; quia ipse Eneas fuit in empireo celo electus pater urbis et imperii; la quale e 'l quale, idest Roma et Imperium, furono stabiliti per lo loco santo / u' siede 'l successor del magior Piero. Maior Petrus est Christus, cui successit Petrus, et Petro succedunt alii pape. vv. 25-27 Di quest'andata onde li dai tu vanto, / intese cose che furon cagione / di sua victoria et del papale ammanto. Sicut enim scribit Virgilius, sexto libro Eneydorum, Eneas, duce Sibilla, descendit ad inferos, et ibi pater suus Anchises ei demonstravit quomodo de stirpe sua urbs alma debebat oriri, que esset caput mundi et totius etiam mundi imperium obtineret. Unde Virgilius:
Abbreviated transcription (Latin):
qui transit ꝑ romam dẽs ẽ tybens. qr ĩ
co mortuus est. Qui quidem fluui pri
dicebatur albula ¶Undecimus siluius
agrippa ¶Ouodecimus silius aremulus.
Tertius decimus. Siluius auentinus.
a quo unus ex septem montibus qui sũt
intramuros urbis dr auentinus, qriste
siluius auentinus ibi ẽ mortuus ⁊ sepł¬
tue¶Quartus decimus siluius ꝓcas.
¶Quintus decimus siluiꝰ amulius. Hui
siluii amulii fuerant nepotes Romuluᷤᷤ
⁊ remus. qui romam edificauer̃t. Isti eĩ
sunt .xu. reges destirpe troyanorum qui
regnauerunt in ytalia ꝑ ccc̃elii. anos/ añ¬
ꝙͣ Roma edificaret᷑. Ante quos regnau̾at ĩ¬
ñ ytalia quinque reges ꝑannos circiter
Cl. ¶ Pmus fuit Ianus. qui edificauit
Ianuam. huie Iano gentiles omnẽ intͦi¬
tum ⁊ exitum sacrauer̃t. Uñ lucanus.
ferrea belligeri compeseat limina iani.
huie ⁊ iano pͥmus mensis a romanis
consecratus est.s. Ianuarius. ¶Sȩcund

Expanded text:
qui transit per Romam dictus est Tyberis, quia in qui transit per Romam dictus est Tyberis, quia in eo mortuus est; qui quidem fluvius prius dicebatur Albula; undecimus Silvius Agrippa; duodecimus Silvius Aremulus; tertius decimus Silvius Aventinus, a quo unus ex septem montibus qui sunt intra muros urbis dicitur Aventinus, quia iste Silvius Aventinus ibi est mortuus et sepultus; quartus decimus Silvius Procas; quintus decimus Silvius Amulius. Huius Silvii Amulii fuerunt nepotes Romulus et Remus, qui Romam edificaverunt. Isti enim sunt XV reges de stirpe Troyanorum, qui regnaverunt in Ytalia per CCCCLII annos, antequam Roma edificaretur. Ante quos regnaverant in CL. Primus fuit Ianus, qui edificavit Ianuam. Huic Iano gentiles omnem introitum et exitum sacraverunt; unde Lucanus: «Ferrea belligeri compescat limina iani». Huic etiam Iano primus mensis a Romanis consecratus est, scilicet Ianuarius. Secundus
Abbreviated transcription (Latin):
nem. Iste pater siluii fuit Eneas. qui ex
lauima uxore sua filia la cini regis ha¬
buit filium qui dictus ẽ siluius postum.
Dictus est eĩ siluius qr in siluis nacus
fuit. Postumus u̾o qr post mortẽ patriᷤᷤ
natus. Uñ om̃s qui nascuntur post mõ¬
tem patrum postumi uocant. Et fuit
iste siluius postumus t̾tius Rex laci¬
noꝵ. ⁊ abisto om̃s Reges lacini siluii
denominati sunt. ubi nota ꝙ de stirpe
troianorum regnauerunt in utasiaxe u.
reges ante ꝙͣ Roma eẽt. quoꝵ noĩa sũt
ista ¶Primius Eneas qui edifieauit la¬
uinium. ¶ Secundus ascanius ip̃ius
enee filius ex uxore sua creusa. qui alba
condidit ¶Gertius siluius postumus fi¬
lius enee ex lauinia. ¶Quartus siluuiᷤ
latinus fr̾ silii postumi ¶Quintus sil¬
uius Eneas filius siluii postumi. ¶Uiͦ
siluius alba filius siluii Enee. ¶ Sep¬
timus filus achis. ¶Etanus siluius
capis. ¶onus siluius carpentus ¶De¬
cimus Siluius tiberinus. a quo fluuiu ᷤᷤ

Expanded text:
nem. Iste pater Silvii fuit Eneas, qui ex nem. Iste pater Silvii fuit Eneas, qui ex Lavinia uxore sua, filia Latini regis, habuit filium, qui dictus est Silvius Postumus. Dictus est enim Silvius quia in silvis natus fuit; postumus vero, quia post mortem patris natus. Unde omnes qui nascuntur post mortem patrum postumi vocantur. Et fuit iste Silvius Postumus tertius rex Latinorum, et ab isto omnes reges latini Silvii denominati sunt. Ubi nota quod de stirpe Troyanorum regnaverunt in Ytalia XV reges antequam Roma esset. Quorum nomina sunt ista: primus Eneas, qui edificavit Lavinium; secundus Ascanius, ipsius Enee filius ex uxore sua Creusa, qui Albam condidit; tertius Silvius Postumus, filius Enee ex Lavinia; quartus Silvius Latinus, frater Silvii Postumi; quintus Silvius Eneas, filius Silvii Postumi; sextus Silvius Alba, filius Silvii Enee; septimus Silvius Achis; octavus Silvius Capis; nonus Silvius Carpentus; decimus Silvius Tiberinus, a quo fluvius
Abbreviated transcription (Latin):
qui thebas obsiderunt. Inueniunt .i. fa¬
bulas ex ueris gestis ⁊ fictis componũt.
Un beatus ysidorus uiii libro ethymolo¬
giaꝵ ait. Officiumpoete ineo ẽ ut ea q̃
ueregesta sunt in alias spẽs obliquis fi¬
gurationibus cũ decore aliquo ꝯuesa trãs¬
ducant. Iste itaq autor ⁊ inuocat musaᷤᷤ
ente dispoĩto. Ideo Uantes scire uoluit
a uirgilio utrum ip̃e eet ita dispositus
ad sequendum ut erat ip̃e uͥgisius ad du¬
cendum ⁊ precedendum. Ideo ait Guar¬
da lamia untu selle possente. Primaca
lalto passo tumifidi.
Budici che di siluio loꝑarente
corraptibile ancor adimmortale
secolo ando ⁊ fu sen sibilmente. Lieterã
sie construe. Quirgili tu dicis ꝙ pater
siluii dum adhue eet cormptibił .. dũ ad¬
hucuiueret in morta li corpore iuit ad se¬
culum immortale. hor ẽ ad infernũ in qͦ
uiuunt aĩe iminortales. Et hoc iter sesi¬
bile fuit non ꝑuisionem uł ymaginatio¬

Expanded text:
qui Thebas obsiderunt. Inveniunt, idest faqui Thebas obsiderunt. Inveniunt, idest fabulas ex veris gestis et fictis componunt. Unde beatus Ysidorus, VIII libro Ethymoloiebant. Officium autem poete in eo est, ut ea que vere gesta sunt, in alias species, obliquis figurationibus, cum decore aliquo conversa traducant. Iste itaque autor et invocat Musas ente disposito, ideo Dantes scire voluit a Virgilio utrum ipse esset ita dispositus ad sequendum, ut erat ipse Virgilius ad ducendum et precedendum. Ideo ait: guarda la mia virtù, s'ell'è possente, prima c'a l'alto passo tu mi fidi. Tu dici che di Silvio lo parente, corruptibile ancor, ad immortale secolo andò, et fu sensibilmente. Licteram sic construe: O Virgili, tu dicis quod pater Silvii, dum adhuc esset corruptibilis, idest dum adhuc viveret in mortali corpore, ivit ad seculum immortale, hoc est ad Infernum, in quo vivunt anime immortales; et hoc iter sebile fuit, non per visionem vel ymaginatio
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ꝑiculosum itererat᷑. In in te uoͣ suie ĩ
anuma quantu ad penaru diu̾sitatem.
eo ꝙ diuersa ac uaria penarũ tormenta
conspexi/ que quidem ad pietatẽ ⁊ mi¬
ẜicordiam me mouebunt.Nam semꝑ
pietas admiẜicordiam cominouetur.
Q autẽ dicit. Cheritrarra lamẽte ⁊c̃.
sie intellige. mens iea que uisioes pre¬
fatas tenaciter aonorauit easdem for
poetica explicabit. et qr multa ardua ispi¬
daq cõspexit unmediate musaꝵ ĩplorat
O musa o altongegno ormaiutate. Mo¬
re poctarumin sue narrationis principio
inuocat iste musas. ubinota ꝙ siẽ legit᷑
inquadam glosa suꝑlibro eneydoꝵ adi
poetani spectant tria .s. inuocare. narxae̾
⁊ inuenire ¶nuocant eͥ diuinum adiu¬
torium sine quo nullum rite fundat᷑ ex.¬
ordium. ut ait hoetius libro de consolatõe.
¶Ramunc eͥ res gestas sieut narrauit uix¬
gilius gesta enee. Lucanus gesta Cesaĩs
⁊ Pompei. ⁊ Statius gesta septem regũ.

Expanded text:
et pericolosum iter erat; in mente vero, sive in et pericolosum iter erat; in mente vero, sive in anima, quantum ad penarum diversitatem, eo quod diversa ac varia penarum tormenta conspexi, que quidem ad pietatem et misericordiam me movebant. Nam semper pietas ad misericordiam commovetur. Quod autem dicit: «che ritrarrà la mente», etc., sic intellige: Mens mea, que visiones prefatas tenaciter adnotavit, easdem forma poetica explicabit, et quia multa ardua inspidaque conspexit, immediate Musarum implorat O musa, o alto 'ngegno, or m'aiutate. More poetarum, in sue narrationis principio invocat iste Musas. Ubi nota quod, sicut legitur in quadam glosa super libro Eneydorum, ad poetam spectant tria, scilicet invocare, narrare, et invenire. Invocant enim divinum adiutorium, sine quo «nullum rite fundatur exordium», ut ait Boetius, libro De Consolatione. Narrant enim res gestas, sicut narravit Virgilius gesta Enee, Lucanus gesta Cesaris et Pompei, et Statius gesta septem regum
Abbreviated transcription (Latin):
Pgiorno senandaua. Hic poit au¬
tor ꝙ cotam diem inambulartdo
ꝑ siluam ⁊ ĩ p̃liando cũ feris
ꝯsurp sit. Et qualit̾ incipiente nocte ĩt
suum mitianit. ideo dic. Et laerbruno
tollena lianuna chesono intera. dalefa¬
tiche loro. Qͥa oͣ animalia indie sicuti
ħ laborantio nocte quiescunt.Et ui¬
detur sumptum de nono eneydoꝵ libro
uͥ sie dicit᷑.
¶Cetera ꝑtemis os animalia somno.
Laxabant curas c⁊ corda oblita laboꝵ.
Uuctores tencrum pͥmi delecta inuentꝰ
Consilium regͥ suims de reb hebant.
¶Et io soluno.i. Ego solus inter homines
otio ⁊ negligentia nacantes me p̃panaba
ad tot ⁊ tales labores diu̾simode toleñ¬
dos. Ideo dicit/ Mapparecchiaua a soste¬
ner laguerra. si del cammino ⁊ si delaꝑi¬
etate. che ritrurra lamente chenonerra.
Hoc ẽ Ego me preparabam .i. paratum ex¬
hibebam ad labores non solumodo cor leᷤᷤ
uerum ⁊ animaleᷤ. Incorpore dico quã¬
tum aditineris aspentatẽ/ eo qd asꝑum

Expanded text:
giorno se n'andava. Hic ponit autor quod totam diem in ambulando per silvam et in preliando cum feris consumpsit, et qualiter incipiente nocte iter suum initiavit. Ideo dicit: «et l'aer bruno / tolleva li anima' che sono in terra / da le fatiche loro». Quia omnia animalia in die, sicuti homo, laborantia, nocte quiescunt. Et videtur sumptum de nono Eneydorum libro, ubi sic dicitur: Cetera per terras omnes animalia somno laxabant curas et corda oblita laborum: ductores teucrum primi, delecta iuventus, Consilium regni summis de rebus habebant. Et io sol uno, otio et negligentia vacantes, me preparabam ad tot et tales labores diversimode tolerandos. Ideo dicit: «m'apparecchiava a sostener la guerra / sì del cammino et sì de la pietate, / che ritrarrà la mente che non erra». Hoc est, ego me preparabam, idest paratum exhibebam, ad labores non solummodo corporales verum etiam animales: in corpore, dico, quantum ad itineris asperitatem, eo quod asperum
Abbreviated transcription (Latin):
denͣa deoꝵ. Bratus inquit eẽ sũ uͥtute ne¬
erdinem possumꝰ in mundi cursu respicere.
Curnt ei munduo abinitio sui usq ad
finem ꝑtria tempora ¶Pmũ tp̃s dicitũ
tp̃s an legem. ⁊ istud tp̃s durauit acrra¬
tione pͥmi hominis usq ad moysen ¶Se

Expanded text:
a Deorum; Beatus, inquit, esse sine virtute neordinem possumus in mundi cursu respicere. Currit enim mundus ab initio sui usque ad finem per tria tempora: primum tempus dicitur tempus ante legem, et istud tempus duravit a creatione primi h
Abbreviated transcription (Latin):
uero contẽplatiua ẽ onmia relinq̃re/ ⁊
soli deouacare. S nota ꝙ in hor mundo
utraq uita uiuit. Inceso u̾o uita actiua
moritur ⁊ efficitur contemplatiua. Nõ
eͥ incelo datur indumentũ. ꝯrullus ẽ
ibi nudus. noncibus. qr nlłs ibi fameli¬
cus. ⁊ sie de aliis. Et iõ cũ sola nichele se¬
det beatrix. qr in contẽplando deum bt̃s
adipiscende beatitudius hõ sapiens de
scientiis sclarib exit ⁊ studio saere tholo¬
gie intendit. un de dicit. Qͥ exiit ꝓpt̾ te

Expanded text:
vero contemplativa est omnia relinquere et vero contemplativa est omnia relinquere et soli Deo vacare. Sed nota quod in hoc mundo utraque vita vivit; in celo vero vita activa moritur, et efficitur contemplativa. Non enim in celo datur indumentum, quia nullus est ibi nudus; non cibus, quia nullus ibi famelicus; et sic de aliis. Et ideo cum sola Rachele sedet Beatrix, quia in contemplando Deum beatuadipiscende beatitudinis homo sapiens de scientiis secularibus exit et studio sacre theologie intendit. Unde dicit: qui exiit propter te
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ erant ãbeg̾mane. ut legit genesis
xxuiiii. capͦ. Una dicebatur lya q̃ erat
lippis ocłis. Altera dicebat᷑ mechel. que
erait pulcra facie ⁊ uenusto aspectu.
Iste due uxores Iacob ẜm expositioes
doctorum duas uitas mecẽa significãt.
actiuam .s. ⁊ contemplatiuã. Lia sigͥficat
ẜam .s. uitam contemplatiuam. Iste
bare famelicum.¶S̾m potare sitibũ¬
dum. ¶Gertiũ uestire nudum ¶Quã¬
tũ hospitari peregnnũ. ¶Quintũ re¬
dimere captinum ¶ Sextum iusiture
infirmum ¶Septimum sepelire mõ¬
tuũ. ¶Oetanum/ iciunare ꝓ mortuis
¶Ronum elemosinam dare peis ¶De¬
cimũ orare pip̃is. Et de his decẽ oꝑib
accipe duos uersus.
Colligo poto cibo redimo tego uisito ad.
Et uice defucti iciuno largior oro.
Spectant ⁊ ad uitam actiuam predica¬
re. euangelicare. confessiones audire. et
onima alia tam spratualia ꝙͣ tp̃alia in
ꝗbus ĩuenit utilitas pximorum. Uita

Expanded text:
que erant ambe germane, ut legitur Genesis, que erant ambe germane, ut legitur Genesis, XXVIIII capitulo. Una dicebatur Lya, que erat lippis oculis; altera dicebatur Racchel, que erat pulcra facie et venusto aspectu. Iste due uxores Iacob, secundum expositiones doctorum, duas vitas in ecclesia significant: activam scilicet et contemplativam. Lia significat  vitam contemplativam. Iste bare famelicum, secundum potare sitibundum, tertium vestire nudum, quartum hospitari peregrinum, quintum redimere captivum, sextum visitare infirmum, septimum sepelire mortuum, octavum ieiunare pro mortuis, nonum elemosinam dare pro eis, decimum orare pro ipsis. Et de his decem operibus accipe duos versus: Colligo, poto, cibo, redimo, tego, visito, condo, et vice defuncti ieiuno largior oro. Spectant etiam ad vitam activam predicare, evangelizare, confessiones audire, et omnia alia tam spiritualia quam temporalia, in quibus invenitur utilitas proximorum. Vita
Abbreviated transcription (Latin):
eisdem. Seã eͥ ecc̃a primã ⁊ t̾tiam grãm
oĩ die implorat in hora pͥme dieẽs. Ac¬
tiones nrãs qs domine aspirãdo pueĩ
⁊ adiuuando pseq̃re. ut cuneta nr̃a or̃o¬
finiat᷑. Pxpm domuiumñrm. Et in
dũiea.xuii. post trinitatẽ. Tua nos do¬
mine gr̃a semꝑ ⁊ preueniat ⁊ sequat
ac bonis oꝑibus ingiter prestet esse in¬
tentos. Et dehiis duabus gratiis ait
beatus augustinus. Grapreuent ut
uelimus. subsequit᷑/ ne frustra uelimꝰ.
S quia positis principio atq fine/ in¬
telligitur medium. Ideo ẜam gratiã
quotidie ĩplorat inpsalmo dicens Illu¬
mina cclos meos neunꝙͣ obdormiam
ĩ morte. ¶Chemisedea conlantieã Rac¬
chele. Cum racchele uxorẽ iacob beatx
sedere se dicit. quia beatitudo nil aliuid
ẽ ꝙͣ contemplari deum. et ꝑ Racchelẽ
uita contemplatiua/ sicut pliam so¬
rorem suam actiua uita signat᷑. Ha¬
buit e patriarca Iacob duas uxores

Expanded text:
eisdem. Sancta enim Ecclesia primam et tertiam gratiam eisdem. Sancta enim Ecclesia primam et tertiam gratiam omni die implorat in hora prime, dicens: Actiones nostras quas Domine aspirando preveni et adiuvando prosequere, ut cuncta nostra orChristum Dominum nostrum. Et in dominica XVII post Trinitatem: Tua nos, Domine, gratia semper et preveniat et sequatur, ac bonis operibus vigiter prestet esse intentos. Et de hiis duabus gratiis ait beatus Augustinus: Gratia prevenit ut velimus, subsequitur ne frustra velimus. Sed quia, positis principio atque fine, intelligitur medium, ideo secundam gratiam quotidie implorat in psalmo dicens: Illumina oculos meos ne unquam obdormiam in morte. Che mi sedea con l'antica Racchele. Cum Racchele uxore Iacob Beatrix sedere se dicit, quia beatitudo nil aliud est quam contemplari Deum, et per Racchelem vita contemplativa, sicut per Liam sororem suam activa vita, signatur. Habuit enim patriarca Iacob duas uxores
Abbreviated transcription (Latin):
siue ꝓficiẽte que ẽ uelut manna a do
pluens. Quo manna indeẜtopine a
nima ne deficiat sustẽtatur. ¶ Tertio ĩ
ĩtroitu t̾re sante que bea tam patriã p̃¬
figurat indigemus gra cooꝑante siũ
consumante. et ẜm istã triplicẽ diui¬
si onemgre sua comedia diuidit᷑ intre
ꝑtes. Inprima nãq ꝑte dum autor
tractat de inferno prima gra exeludit
eum auiciis ⁊ exire fac̃. ¶ In ẜa dũ
tractat depurgatorio/ ẜa grãtia facit
eum ꝓfiẽe deuĩrtute inuntutem. Et iõ
in ĩtroitu purgatorii appuit oͥ inuisioẽ
lucia infigura unius aquile auree. q̃
dum tractat depadiso ttia grã faẽ eum
transire demiẜia ad głam. ⁊ ideo lustͣ¬
to paradiso t̾resti beatrix eũ septẽ nu¬
phis adeur descendit ⁊ ꝑ se solam / ad
celestia ip̃m uehit. S postquam uidi¬
mus istas tres gratias/ mutroq sacre
pagine testamento figuralit̾ ꝯtine̾i̾/ iu¬
deamus quid seã mater eccͬa sentiat de

Expanded text:
sive proficiente, que est velut manna a Domino sive proficiente, que est velut manna a Domino pluens; quo manna in deserto pennima ne deficiat sustentatur. Tertio, in introitu terre sante, que beatam patriam prefigurat, indigemus gratia cooperante sive consumante. Et secundum istam triplicem divisionem gratie, sua Comedia dividitur in tres partes: In prima nanque parte, dum autor tractat de Inferno, prima gratia excludit eum a vitiis et exire facit. In secunda, dum tractat de Purgatorio, secunda gratia facit eum proficere de virtute in virtutem. Et ideo in introitu Purgatorii apparuit sibi in visione Lucia, in figura unius aquile auree, quedum tractat de Paradiso, tertia gratia facit eum transire de miseria ad gloriam, et ideo, lustrato paradiso terrestri, Beatrix cum septem nimphis ad eum descendit et per se solam ad celestia ipsum vehit. Sed postquam vidimus istas tres gratias in utroque sacre pagine testamento figuraliter contineri, videamus quid Sancta Mater Ecclesia sentiat de
Abbreviated transcription (Latin):
mus intam ct̾ria spare. ¶ rum autem
transituum ⁊ haꝵ graꝵ figuram cõti¬
nent illa tria phase que celebrata sũt
a filiis isrl ab exitu de egypto usq ad t̾re
ꝓmissionis introitum ut dem̃ est GPrĩ¬
mũnaq phase celebrauerant infinib
egypti cirra ramasse. ut heturexodi xiiͦ
capitulo.¶Ei celebra uerũt ad radieẽ
montis sinay. Sedo anno egressionis.
ut het᷑ nuͣi nono capło. Et extuncinter¬
missum fuit usq ad ingressum t̾re pro¬
missionis ut hetur Iosue quinto capło.
Et cune in introitutre sante celebrauert
c̾cium phase.¶te itaq tres solennitateᷤᷤ
phase si gnificant iscos tres trarisitus
quos facere ne quimus sine trib gratiis
suꝑius nominatis quib indigemus
ab exitu deegipto usq ad introitũ t̾re
sante. ¶Pmo nãq ut exeam̃ de egypto
.i. de uitiis/ indigemus gratia preueni¬
ente. ¶ Secundo ut possimꝰ ꝑ deẜtũire ⁊ ibi
non deficere.i. de uircute inurtutem
ꝓficere. indigemus gr̃a illuminãte

Expanded text:
mus vitam eternam sperare. Horum autem transituum et harum gratiarum figuram continent illa tria phase que celebrata sunt a filiis Israel ab exitu de Egypto usque ad terre promissionis introitum, ut dictum est. Primum nanque phase celebraverunt in finibus Egypti, circa Ramasse, ut habetur Exodi, XII capitulo. Secundum celebraverunt ad radicem montis Sinay, secundo anno egressionis, ut habetur Numeri, nono capitulo. Et ex tunc intermissum fuit usque ad ingressum terre promissionis, ut habetur Iosue, quinto capitulo. Et tunc in introitu terre sancte celebraverunt tertium phase. Iste itaque tres solemnitates phase significant istos tres transitus, quos facere nequimus sine tribus gratiis superius nominatis, quibus indigemus ab exitu de Egipto usque ad introitum terre sancte. Primo nanque ut exeamus de Egypto, idest de vitiis, indigemus gratia preveniente. Secundo, ut possimus per desertum ire et ibi non deficere, idest de virtute in virtutem proficere, indigemus gratia illuminante,
Abbreviated transcription (Latin):
illuminatus fuit in euangłica lege. Uñ
ip̃e ait: neq ab hoĩe accepi illud neq di¬
dici s ꝑ reuelationẽ ihu xp̃i. Et quia ista
gra inuia mandatorum dei nos dirigit
i deo grã illuminans nominat᷑. Et qr illu¬
minat. iõ subnoie lucie ponitur abautoͬeͬ.
Tertio indiger gra cooꝑante siũ ꝯsumãte.
qr ꝙ̃tũcunq simꝰ illuminati ⁊ bñ sciamuᷤᷤ

Expanded text:
t in evangelica lege. Unde ipse ait: Neque ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Iesu Christi. Et quia ista gratia in via mandatorum Dei nos dirigit, ideo gratia illuminans nominatur; et quia illuminat, ideo sub nomine Lucie ponitur ab autore. Tertio indiget gratia cooperante sive consumante, quia quantumcunque simus illuminati et bene scia
Abbreviated transcription (Latin):
at non fuit nͥ ter celebratum. ut ẽẽt fig̾u
istius triplicis transitus spũalis. ¶ Egy¬
ptus eͥ significat inundum ⁊ pec̃a. ¶Deẜ¬
cum signifieat ꝑenitentiam ⁊ bona oꝑa¬
tionem ¶Uerra u̾o ꝑmissionis signifieat
ꝑadisum ¶ Et sieut filii isrł non poterãt
terram ꝓmissionis intrare nisi transi¬
rent ꝑ deẜtum. ⁊ deẜtum intrare nõ pote¬
rant nisi de egypto exirent. sie ⁊ nos no
possumus uitambeatam here nisi ꝑbo
nam ⁊ uituosam oꝑatõem. Oꝑationes i¬
aũt bonas opari non possumus nͥexiui¬
mus deegypto. Oportet ergo ut tres trãsit
siũ saltus unũpost alium faciam. Pͥmꝰ
transit̾ est exire de egypto .i. deuitiis ⁊¬

Expanded text:
at, non fuit nisi ter celebratum, ut esset figura at, non fuit nisi ter celebratum, ut esset figura istius triplicis transitus spiritualis. Egyptus enim significat mundum et peccata; desertum significat penitentiam et bonam operationem; terra vero promissionis significat Paradisum. Et sicut filii Israel non poterant terram promissionis intrare nisi transirent per desertum, et desertum intrare non poterant nisi de Egypto exirent, sic et nos non possumus vitam beatam habere nisi per bonam et virtuosam operationem. Operationes autem bonas operari non possumus nisi exiverimus de Egypto. Oportet, ergo, ut tres transitus sive saltus, unum post alium, faciamus: primus transitus est exire de Egypto, idest
Abbreviated transcription (Latin):
¶Depͥmaat Exechiel ꝓpħa. Exite de medio
Uidebit᷑ deus deoꝵ in syõ. ¶ Sub figua̾ ista¬
rũtriũgraꝵ dixit Moyses ad pharaonẽ.
Ibuus uiamtrum dieꝵ ut sacrificemꝰ
domino deo nr̃o ¶Primus dies ẽ pocare
cere. ¶Et ttius de hac miẜia adglamtnᷤ¬
fẽtare. Et tunc offert̃ uerum sacrificiũ
deo cũ aĩa suo sponso ꝑpetuo in illa uera
reꝗe copulat᷑. ¶ Hee etiamtres gr̃e figu¬
ra sit̾ continentur sub triplic phasẽ.
pascate. qd celebrauerunt filii isct̃ ab
exitu de egypto usque ad introitum t̾re
ymissionis. Namillud festum ꝯd ebrei
uocant phase nos xp̃iani uocamus pa¬
sca. Mandauerat enim dñs moysi ut ħet̃
inlibro nuͣi ꝙ oͥ anno filii isrł celebrarẽt
phase inmemoriã ꝙ egressi erant de egi¬
pto. ⁊ ip̃i abexitu de egipto usq ad t̾re
ymissionis ĩgressum ꝑ annos quadra¬
ginta non celebrauerunt nͥ tria phase.
Qd ideo ꝑmissione illius qui mandau̾¬

Expanded text:
De prima ait Exechiel propheta: Exite de medio De prima ait Exechiel propheta: Exite de medio Videbitur Deus deorum in Syon. Sub figura istarum trium gratiarum dixit Moyses ad Pharaonem: Ibimus viam trium dierum ut sacrificemus Domino Deo nostro. Primus dies est peccatcere; et tertius, de hac miseria ad gloriam transfretare. Et tunc offertur verum sacrificium Deo, cum anima suo sponso perpetuo in illa vera requie copulatur. Hec etiam tres gratie figuraliter continentur sub triplici phase idest pascate, quod celebraverunt filii Israel ab exitu de Egypto usque ad introitum terre promissionis. Nam illud festum quod ebrei vocant phase, nos christiani vocamus pasca. Mandaverat enim Dominus Moysi, ut habetur in libro Numeri, quod omni anno filii Israel celebrarent phase in memoriam quod egressi erant de Egipto, et ipsi ab exitu de Egipto usque ad terre promissionis ingressum per annos quadraginta non celebraverunt nisi tria phase. Quod ideo, permissione illius qui mandaver
Abbreviated transcription (Latin):
debiles ⁊ pigri atq turdi ut płimũ sumꝰ.
Uñ dñs ait discipulis suis. Senius sciens
uoluntatem domun sui ⁊ non faciẽs pla¬
gis uapulabit multis.Sin grã eͥ eooꝑã¬
te siũ consumãte nullum opus ꝑfectũ
possumus oꝑari. Ideo in euangelio ait
ihs discipulis suis. sine me nicħ potestiᷤ
facẽ.⁊ ista t̾tia gra signatur ꝑtertiã do¬
minam que uoeãt beatrix. que suo noĩe
gram coopãtem demonstrat. Quia non
gra p̃ueniens nec grã illuminans.s grã
cooꝑans efficit nos beatos. Multi eͥ fueĩt
⁊ preuenti ⁊ illiuati/ ⁊ tñdannati. Istã ⁊
tertiangrãm se huisse apłs manifestat
cum ait. Oia possum in eo qui me confõ¬
tat᷑. Igit᷑ cum ista sit illa gr̃a sine qͣ hõ be¬
atificari non põt. i deo abautore hic poĩt
sub noie beatricis.
¶Odhuc nota lucane ꝙ prima grã fac ho¬
minem exire deuitiis ⁊ ad iuitutes acce¬
dere. ¶ S̾a fac ꝓficere de uͥtute iniunutẽ.
¶Gertia facit transire demiẜia ad gloriã.

Expanded text:
sumus. Unde Dominus ait discipulis suis: Servus sciens voluntatem domini sui et non faciens, plagis vapulabit multis. Sine gratia enim cooperante sive consumante, nullum opus perfectum possumus operari. Ideo in Evangelio ait Iesus discipulis suis: Sine me nichil potestis facere. Et ista tertia gratia signatur per tertiam dominam, que vocatur Beatrix, que suo nomine gratiam cooperantem demonstrat; quia non gratia preveniens nec gratia illuminans, sed gratia cooperans efficit nos beatos. Multi enim fuerunt et preventi et illuminati, et tamen dannati. Istam etiam tertiam gratiam se habuisse Apostolus manifestat cum ait: Omnia possum in eo qui me confortat. Igitur, cum ista sit illa gratia sine qua homo beatificari non potest, ideo ab autore hic ponitur sub nomine Beatricis. Adhuc nota, Lucane, quod prima gratia facit hominem exire de vitiis et ad virtutes accedere; secunda facit proficere de virtute in virtutem; tertia facit transire de miseria ad gloriam.
Abbreviated transcription (Latin):
stolo/ qui dumiret sũma autoritate iide¬
oꝵ municus ad ꝑsequendum ⁊ capiẽdũ
illos qui inuceabant nom̃ xͥ dum appro¬
pinquaret damascum subito circunful¬
sit cum lux decelo que eum totalit̾ a bac¬
tu ⁊ uoluntate ꝑsequeridi retraxit ⁊ huiꝰ
nõis ꝗd prius persequebat᷑ predicatorem
effec̃. Uñ ananie ait dominus. Uas elec¬
tionis est mͥiste ut portet nom̃ meũ co¬
ram regibus ⁊ prĩcipibus ⁊ filiis istł.i
Et qr ista gratia primo uenit ad hoiẽm
ꝙͣ homo illam suis mitis mẽatur iõ gra
preueniens appellat᷑ ¶So indiget gra il
luminante sine qua nescimus quid agͣe
mõstrat gram illummantẽ sie ꝓficiẽ¬
tem. Et ista gratia ⁊ in apło appuit qui¬

Expanded text:
stolo, qui dum iret, summa autoritate Iudestolo, qui dum iret, summa autoritate Iudeorum munitus, ad persequendum et capiendum illos qui invocabant nomen Christi, dum appropinquaret Damascum subito circumfulsit eum lux de celo, que eum totaliter ab actu et voluntate persequendi retraxit, et huius nominis quod prius persequebatur, predicatorem effecit. Unde Ananie ait Dominus: Vas electionis est michi iste, ut portet nomen meum coram regibus et principibus et filiis Israel. Et quia ista gratia primo venit ad hominem quam homo illam suis meritis mereatur, ideo gratia preveniens appellatur. Secundo indiget gratia illuminante, sine qua nescimus quid ageremonstrat gratiam illuminantem sive proficientem. Et ista gratia etiam in Apostolo apparui
Abbreviated transcription (Latin):
libertatem ꝓgreditur sͥ uiam ostendit.¬
⁊ sine sua licentia ratio ultenus nõ ꝓce¬
sic li heãtiundei filios adoptamur. Et est
Beatrix una ex illis tͥb dominab que de
eo solicitam curam habere dicuntur ĩ ce¬
lo. ubi nota tu deuote lucane qui informa¬
n uirtutibus concupiscis ⁊ gratiis ꝓtegi
celestibus optas ꝙ uantes in se ip̃o assu¬
mit ꝑsonam hominis penitentis. homis
dico de peccato exireuolentio/ ad u̾tutes
hanelantis. ⁊ ex hor beatitudinem celestẽ
habere sꝑantis. S adhoc ut pec̃or recte exe¬
at de peccato/ ⁊ ad deum totalit̾ se conuẽ¬
tat/ indiget tribus gratiis.s gnitia p̃ue
¶ Primo dico ꝙ indiget grã p̃uẽĩente. sin
qua bene ⁊ recte non possumus penitere.
S qr nescimus unueniat ista grã ideo
pͥma domina q̃ signat istam grãm non
peccandi a diuma gratia p̃ueniat᷑. qr tẽ
gr̃a diuina nõ uenit ad hominem ꝑꝑme
rita sua. ⁊ hor apparet in beato paulo apo¬

Expanded text:
libertatem progreditur, sibi viam ostendit, etlibertatem progreditur, sibi viam ostendit, et sine sua licentia ratio ulterius non procesic liberati in Dei filios adoptamur. Et est Beatrix una ex illis tribus dominabus que de eo solicitam curam habere dicuntur in celo. Ubi nota, tu devote Lucane, qui informari virtutibus concupiscis et gratiis protegi celestibus optas, quod Dantes in se ipso assummit personam hominis penitentis, hominis dico de peccato exire volentis, ad virtutes hanelantis, et ex hoc beatitudinem celestem habere sperantis. Sed ad hoc ut peccator recte exeat de peccato et ad Deum totaliter se convertat, indiget tribus gratiis, scilicet grat Primo dico quod indiget gratia preveniente, sine qua bene et recte non possumus penitere. Sed quia nescimus unde veniat ista gratia, ideo prima domina, que signat istam gratiam, non peccandi, a divina gratia preveniatur, quia tunc gratia divina non venit ad hominem propter merita sua; et hoc apparet in beato Paulo apo
Abbreviated transcription (Latin):
tp̃s dr̃ cp̃s gratie. ⁊ istud durait a xp̃o usq
ad finemmundi. ¶ In ꝑ tp̃r dedit deus ho¬
mini legẽ rationalẽ ⁊ nͣałẽ. ut q̃ uesset ẽ
fieri alteri ir rogaret. ⁊ que sͥ fien respu¬
eret alteri neqͣquã inferremoliret᷑. et de
hac lege hetur inpsalmo. Signatũ ẽ sy
nos lumen uultus tui domine ¶Inẜo tẽ¬
pore dedit legem que consistit in duobus
.s. in declinare amalo ⁊ facere bonum. q̃
duo uirtutes suꝑius posite plenissime i¬
nos edocent. Intertio uero tprͬe dedit legẽ
euanglicam que docet nos tẽporalia ⁊ cã¬
nalia relinquere. ⁊ spũalibus inherere.
¶Prima gͥ lex ducit nos adroem. ¶Secun.¬
da ad uͥtutes ¶Gertia uoͣ ad sp̃m. Et ideo
oportet ꝙ pͥmo simus rationales ¶So uĩ
iste poeta summꝰ suã comediam intres cã¬
ticas diuidit ⁊ distinguit.¶In pͣ eĩ ducit
eum uirgilius ꝗ ponit ꝓrce. ¶Inẜa łz¬
uͥgilius eum associet tñ eato ꝗ ponitur ꝓ
uirtute qͣ mediante ẜuus deẜuitute ad̾

Expanded text:
tur tempus gratie, et istud durat a Christo usque ad finem mundi. In primo tempore dedit Deus homini legem rationalem et naturalem, ut que vellet sibi fieri alteri irrogaret; et que sibi fieri respueret, alteri nequaquam inferre moliretur. Et de hac lege habetur in Psalmo: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. In secundo tempore dedit legem, que consistit in duobus, scilicet in declinare a malo et facere bonum, que duo virtutes superius posite plenissime nos edocent. In tertio vero tempore dedit legem evangelicam, que docet nos temporalia et carnalia relinquere, et spiritualibus inherere. Prima igitur lex ducit nos ad rationem, secunda ad virtutes, tertia vero ad spiritum. Et ideo oportet quod primo simus rationales, secundo iste poeta summus suam Comediam in tres canticas dividit et distinguit. In prima enim ducit eum Virgilius, qui ponitur pro gilius eum associet, tamen Cato, qui ponitur pro virtute, qua mediante servus de servitute ad
Abbreviated transcription (Latin):
erint aut iudices. Et ideo tales qr uusgi
hendunt. Scĩa u̾o saere theologie nͨ mũ¬
digloriamquent nec marsupia pxiõr
uaeuare intendit. Solum eium querit
illum in quosunt omma que possũt sa¬
tiare hominis appetitum. Ceter uoͣ pret̾
ip̃m famẽ potius quam satietatẽ indu¬
cunt. Et hoe considerans augustinꝰ a ie¬
Inꝗetũ ẽ cor nr̃m donee inte reꝗeseat. Et
ideo bñdicit Ierõ uanae om̃is scĩa inqͣ

Expanded text:
erint, aut iudices. Et ideo tales, quia vulgi hendunt. Scientia vero sacre theologie nec mundi gloriam querit, nec marsupia proximorum vacuare intendit. Solum enim querit illum in quo sunt omnia que possunt satiare hominis appetitum; cetera vero, preter ipsam famem, potius quam satietatem inducunt. Et hoc considerans, Augustinus aieInquietum est cor nostrum donec in te requiescat. Et ideo bene dicit Ieronimus: Vana est omnis scientia
Abbreviated transcription (Latin):
Sicome adarli oue rodano stagna
si come apola presso del carnaro
chitalia churde esuoi ternun bagna.
Llolens autor designare nobis multity¬
dinẽ sepulcrorum quib ẽ plena aiuitas
infernalis ꝯꝑar ip̃a sepulera et̾na ad se¬
pulera q̃ st̃ induabus mundi ꝑtib ꝯstitr¬
ta ¶Prima sunt ex ciuitatẽ arelatensem
descendit in mare. Et dicitur ꝙ illa sepyl¬
cm pluit deus decelo adorõem karosi ma¬
gni.karolus eͥ magnus debellauit in il¬
la planitie maximã multitudine paga¬
noꝵ. S quia multi xͥani in illo prelio ce¬
eiderunt rogauit karolus deum ut fi¬
deles abinfidelib discernẽ posset ad hoc
ut eos ualeret tradere sepulture. Et tue
ad preces suas tot sepulera ceciderunt de
celo quot erant fideles ab infidelib truci
pultuns ¶Alia nͦ sepulcra sunt ꝓpe qͣn¬
dam ciuitatem que ẽ infinib ytalie q̃
de pola/ inquadam .s. planitie. iuxta
quarnarum. inqua ẽ ⁊ multitudo max
sepulerorum. Quoꝵ sepulcrorũ cã uł noti¬

Expanded text:
come ad Arli, ove Rodano stagna, sì come a Pola, presso del Carnaro ch'Italia chiude e suoi termini bagna, Volens autor designare nobis multitudinem sepulcrorum quibus est plena civitas infernalis, comparat ipsa sepulcra eterna ad sepulcra que sunt in duabus mundi partibus constituta. Prima sunt extra civitatem arelatensem bi Rodanus descendit in mare. Et dicitur quod illa sepulcra pluit Deus de celo ad orationem Karoli Magni. Karolus enim Magnus debellavit in illa planitie maximam multitudinem paganorum. Sed quia multi christiani in illo prelio ceciderunt, rogavit Karolus Deum ut fideles ab infidelibus discernere posset, ad hoc ut eos valeret tradere sepulture. Et tunc ad preces suas tot sepulcra ceciderunt de celo quot erant fideles ab infidelibus trucidpulturis. Alia vero sepulcra sunt propre quandam civitatem que est in finibus Ytalie, que dicitur Pola, in quadam scilicet planitie, iuxta Quarnarum, in qua est etiam multitudo maxima sepulcrorum. Quorum sepulcrorum causa vel noti
Abbreviated transcription (Latin):
Et cortesia fusu eẜuillano. In hoeno
rigus fuit crudelis erga suos ꝯsanguine¬
os ⁊ amicos. Io autor o humanitatẽ ꝙͣ
pecebat noluit exhibere. Enidelib eͥ ⁊ ob¬
stinatie in malo ꝯpati de eoꝵ miẜiio nõ
debemus nec ineis in aliquo subuenire
Imo facere cis ꝯtranum cunalitas ẽ ⁊uĩ¬
tus Io ait. Cortesia fu lui esser uillano.
Et uulgare ꝓubiumait. Chifa honore al
uillano fa onta adio. Et sic patet xxxiii
cantus prime cantice comedie.
Incip̃ xxxiiiiꝰ cantus ⁊ ultimus prime

Expanded text:
et cortesia fu lui esser villano. In hoc norigus fuit crudelis erga suos consanguineos et amicos, ideo autor sibi humanitatem quam petebat noluit exhibere. Crudelibus enim et obstinatis in malo, compati de eorum miseriis non debemus, nec in eis in aliquo subvenire, imo facere eis contrarium, curialitas est et virtus. Ideo ait: cortesia fu lui esser villano. Et vulgare proverbium ait: «Chi fa honore al villano fa onta a Dio». Et sic patet XXXIII cantus prime cantice Comedie. XXXIV INCIPIT XXXIIII CANTUS ET ULTIMUS PRIME
Abbreviated transcription (Latin):
¶Et qualeque che sudãnagio sogna
che sognado disidera sognare
siche quel che come non fosse agogna
Talmifecio nõ potedo plare
che di siaua scusanni ⁊ scusaua
me tuctauia ⁊ nolmieredea fare.
Ista ẽ una puleernina cõꝑatio q̃ tal ẽ. Myl¬
totiens acẽit ꝙ hõ sõniat turpe aliquod
uł danosum. Et intali somo dic̃. Utinã
istud eẽt somniũ ⁊ nõ uerũ. Et sie id qd
ẽ .i. sõnium desiderat uelut si sõmũ nõ
fuisset. Iõ ait.
Si che quel che come nõ fosse agogna.
¶Indueta ꝯꝑatioẽ istiꝰ sõnii dic̃ autor talẽ
nẽpe me feci loqui nõ ualẽs. Nã desidẽabã
me excusare ⁊ excusabã s dehoe nõ adu̾te¬
bã.Excusabat eĩ se autor cũ uecundia ꝙͣ
autor intextu.
¶Magior difecto menu̾gogna laua

Expanded text:
Et qual'è que' che su' dannagio sogna, che sognando disidera sognare, sì che quel ch'è, come non fosse agogna, tal mi fec'io, non potendo parlare, che disiava scusarmi, et scusava me tuttavia, et nol mi credea fare. Ista est una pulcerrima comparatio que talis est: Multotiens accidit quod homo somniat turpe aliquod vel damnosum. – Et in tali somnio dicit: «Utinam istud esset somnium et non verum». Et sic id quod est, idest, somnium desiderat velut si somnium non fuisset. Ideo ait: sì che quel ch'è, come non fosse agogna, Inducta comparatione istius somnii, dicit autor talem nempe me feci loqui non valens: nam desiderabam me excusare, et excusabam, sed de hoc non advertebam. Excusabat enim se autor cum verecundia quam autor in textu: «Magior difecto men vergogna lava
Abbreviated transcription (Latin):
delimẜo sabello ⁊ dinassidio
⁊ atrenda audir quel cor si seocca
Taccia dicadmo ⁊ daretusa ouidio cic̃.
Uult hic dicere autor ꝙ transformatões
quas lucanus ponit de nassidio ⁊ sabello
⁊ ille quas ponit ouidius decadmo ⁊ a¬
retusa nichil quasi sunt respectu istius
trinsformationis qua ẜpens in hominẽ
⁊ homo inẜpentem mediante fumo tã
mirbiliter ⁊ subtiliter transformant.
S nota ad euidentiam dicendoꝵ ꝙ trãs¬
formationes siue transmutatões quas
fac̃ lucanus de sabello ⁊ nassidio fuerũt
ꝓtinus naturales. Transformatioẽs uͦ
siue transmutationes facit ouidius de
cadmo ⁊ aiechusa fuerunt morales. q̃
qui dem ꝑ ordinem sunt uidende.
¶Rarrt Lucanus in nono ꝙ postꝙ pom¬
peus magnus fuit pharsalica acie uie¬
tus acesare ꝙ cato exeratum põpei disꝑ

Expanded text:
del misero Sabello, et di Nassidio, del misero Sabello, et di Nassidio, et attenda a udir quel c'or si scoccaTaccia di Cadmo et d'Aretusa Ovidio; etc. Vult hic dicere autor quod transformationes quas Lucanus ponit de Nassidio et Sabello, et ille quas ponit Ovidius de Cadmo et Aretusa, nichil quasi sunt respectu istius transformationis, qua serpens in hominem et homo in serpentem mediante fumo tam mirabiliter et subtiliter transformantur. Sed nota ad evidentiam dicendorum, quod transformationes sive transmutationes quas facit Lucanus de Sabello et Nassidio fuerunt protinus naturales. Transformationes vero sive transmutationes quas facit Ovidius de Cadmo et Arethusa fuerunt morales; que quidem per ordinem sunt vidende. Narrat Lucanus in nono quod postquam Pompeius Magnus fuit Pharsalica acie victus a Cesare, quod Cato exercitum Pompei dis