comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (French):
Hora chi seti prego chenne conte
nonesẜ duro piuealtri sia stato
sel nome tuo nel mondo tegna fronte
Poscia chel foco alquantebe nighiato
almodo suo laguta punta mosse
diqua dila ⁊ por die cotal fiato
Sicredesse che mia risposta fosse
aꝑsona kemai tornassal mondo
questa fiamma stana sença piu scosse¬
Mapero chegiamai di questo fondo
non ritorno alcunsiodo il uero
sança tema diufanna tirispondo
su homdarme ⁊ pofucor dilliero
credendomi si cinto farammenda
⁊ certo il creder mi ueniua intero
Se non fossel granprete acumal prenda
chemmirimise nele pͥme colpe¬
⁊ come ⁊ quare uoglio chemintenda
Mentre chiforma fui dossa ⁊ dipolpe¬
chelamadre midie loꝑemie
non furon leonine ma diuolpe
i accorgimenti ⁊ le copte uie
iseppituite ⁊ simenai lor arte
cal fine delaterra il suonuscie
uando mirudi guintonquella parte
dimia eta doueciascun dourebe
calar leuele ⁊ raccollier le sarte

Expanded text:
Ora chi se', ti priego che ne conte; Ora chi se', ti priego che ne conte; non esser duro più ch'altri sia stato, se 'l nome tuo nel mondo tegna fronte". Poscia che 'l foco alquanto ebbe rugghiato al modo suo, l'aguta punta mosse di qua, di là, e poi diè cotal fiato: "S'i' credesse che mia risposta fosse a persona che mai tornasse al mondo, questa fiamma staria sanza più scossema però che già mai di questo fondo non tornò vivo alcun, s'i' odo il vero, sanza tema d'infamia ti rispondo. Io fui uom d'arme, e poi fui cordigliero, credendomi, sì cinto, fare ammenda; e certo il creder mio venìa intero, se non fosse il gran prete, a cui mal prenda!, cheet come et quare, voglio che m'intendi. Mentre chche la madre mi diè, l'opere mie non furon leonine, ma di volpe. Li accorgimenti e le coperte vie io seppi tutte, e sì menai lor arte, ch'al fine de la terra il suono uscie. Quando mi vidi giunto in quella parte di mia etade ove ciascun dovrebbe calar le vele e raccoglier le sarte,
Abbreviated transcription (French):
el gioro diche teuer si diẜra
o erangiuso ancor attento ⁊ chino
quandolmiduca mitento di costa
dicendo parla tu questi /e latino
Et io cauea gia pronta lansposta
sanandugio a parlar incominciai
o anima ke selagui nascosta
Romagna tuanone ⁊ non fumai
san aguerra nel cor de suo tiranni
manpalese nessuna or uilasciai
auenna sta come stata/ e moltanni
la quila dapolenta la sicona
siche cerma ricuopre cosuo uãni
aterra che fegia la lunga ꝓua
⁊ difranceschi sanguinoso muechio
sotto lebranche uerdi sintroua
El mastin uecchio elnuouo da u̾ruchio
che fecer dimontagna ilmal gouerno
la doue sollionfan dedenti suechio
Lecuta di lamone ⁊ disanterno
conduce illeoncel dasido bianco
chemucaꝑte dalastate aluerno
Et quella cuil sauio bagnalfianco
cosi comella sie tralpiano el monte
tratirannia suune ⁊ stato franco

Expanded text:
e 'l giogo di che Tever si diserra". e 'l giogo di che Tever si diserra". Io era in giuso ancora attento e chino, quando il mio duca mi tentò di costa, dicendo: "Parla tu; questi è latino". E io, ch'avea già pronta la risposta, sanza indugio a parlare incominciai: "O anima che se' là giù nascosta, Romagna tua non è, e non fu mai, sanza guerra ne' cuor de' suoi tiranni; ma 'n palese nessuna or vi lasciai. Ravenna sta come stata è molt'anni: l'aguglia da Polenta la si cova, sì che Cervia ricuopre co' suoi vanni. La terra che fé già la lunga prova e di Franceschi sanguinoso mucchio, sotto le branche verdi si ritrova. E 'l mastin vecchio e 'l nuovo da Verrucchio, che fecer di Montagna il mal governo, là dove soglion fan d'i denti succhio. Le città di Lamone e di Santerno conduce il lïoncel dal nido bianco, che muta parte da la state al verno. E quella cu' il Savio bagna il fianco, così com'ella sie' tra 'l piano e 'l monte tra tirannia si vive e stato franco.
Abbreviated transcription (Latin):
Nã hoc quod petebat erat bonũ: Et ills
tale bonum pecebat ad bonũ finẽ. Si u̾
quis appetat bonumqd̾ nõ ht̃ cailludi
appetat nõ bono modo nͨ ad bonum finẽ
tunc incõtinens ẽ. qr ĩ ꝯtinẽtie t̾minos¬

Expanded text:
Nam hoc quod petebat erat bonum; et illud Nam hoc quod petebat erat bonum; et illud tale bonum petebat ad bonum finem. Si vero quis appetat bonum quod non habet, et illud appetat non bono modo nec ad bonum finem, tunc incontinens est; quia intra
Abbreviated transcription (Latin):
Siitaq hom̃o utatur isto zelo uidelicet yt
trariis cõtristetur nõ peccabit ĩmo bñ fa¬
ciet. Si u̾o ꝯͣium fuerit oꝑatus uidelicet
ut ꝯtristetur de ꝓsperis ⁊⁊ guudeat de adu̾¬
sis incontinens erit. Et tãlis in continẽ¬
tia uocatur inuidia que dolet de bono al¬
terus ⁊ gaudet de malo. l inueĩat ⁊ bo¬
na ⁊ mala inuidia sic̾ suus ẽ ostensum.
Si aũt ex tali celo siue muidia quis uelit
offendere ꝓximum uel bestiales offẽsio¬
nes expetere in ꝑcẽm malitie ⁊ bestialita¬
tis indurit. ¶Uiͦ ꝯcedit᷑ hõi appetere bo¬
num quod non habet puta scientia gra¬
tiam.peccatoꝵ remissionẽ. gloriam ⁊ ho¬
norẽ ẜm statũ suũ. Et adħoe indiget qͦ¬
dam singulare appetitu quo tendat ĩ ip̃
appetibiłe. Si itaq quis appecit bonum
quod nõ ht̃ ⁊ hoc appetat bono modo et
ad bonum finem non peccabit siẽ moy¬
ses qui dixit deo. Ostende mͥ faciẽ tuani.

Expanded text:
Si itaque homo utatur isto zelo, videlicet ut Si itaque homo utatur isto zelo, videlicet ut trariis contristetur, non peccabit, immo bene faciet. Si vero contrarium fuerit operatus, videlicet ut contristetur de prosperis et gaudeat de adversis, incontinens erit. Et talis incontinentia vocatur invidia, que dolet de bono alterius et gaudet de malo, licet inveniatur et bona et mala invidia, sicut superius est ostensum. Si autem ex tali zelo sive invidia quis velit offendere proximum, vel bestiales offensiones expetere, in peccatum malitie et bestialitatis incurrit. Sexto conceditur homini appetere bonum quod non habet, puta scientiam, gratiam, peccatorum remissionem, gloriam et honorem secundum statum suum. Et ad hoc indiget quodam singulari appetitu quo tendat in ipsum appetibile. Si itaque quis appetit bonum quod non habet, et hoc appetat bono modo et ad bonum finem, non peccabit, sicut Moyses, qui dixit Deo: Ostende michi faciem tuam.
Abbreviated transcription (Latin):
cat/ ratio que ẽ sol maĩa nõ obscuretur te¬
nebris uł nebulis ire. Sigͥ homodum de¬
liquent ꝯtrase ul contra suos inferiore
cũ offẽderĩt ordinata ira ꝓcesserit/ nõ pec¬
cabit. Si u̾o modum iuindicte aliquan¬
tulum excesẜit tunc incõtinens ẽ. Si
u̾o materiam dederit subdicis ut peccent
ad hocut hat iñmat̾iam puniendi inci¬
dit inmalitiã. Si aũt filium ul subditẽ
ymodico defcũ uoluerit uł mutilare uł
cecidere ul se ipmn int̾ficere pẽci bestia¬
litatis incurrit. ¶ Ergo ꝯcedit᷑ hoĩ immo
⁊̃ ab ip̃a sͥ natura ĩ funditur ut de bono
gaudeat/ ⁊ de contrano contristet᷑. Qa
ut ait tullius ꝓprium ẽ aĩ bñ dispoĩti ⁊⁊
gaudere bonis reb ⁊ dolcre ꝯtrariis. Et
ad hoe inducit apłs fideles dicens Gau¬
dere subandi oportet decet uel conuenit
cũ gaudentibus flere cũ flentib.S adi
hoc indiget homo quadam passione que

Expanded text:
cat ratio, que est sol in anima, non obscuretur tecat ratio, que est sol in anima, non obscuretur tenebris vel nebulis ire. Si igitur homo, dum deliquerit contra se, vel contra suos inferiores cum offenderint, ordinata ira processerit, non peccabit. Si vero modum vindicte aliquantulum excesserit, tunc incontinens est. Si vero materiam dederit subditis ut peccent, ad hoc ut habeat inde materiam puniendi, incidit in malitiam. Si autem filium vel subditum pro modico defectu voluerit vel mutilare, vel occidere, vel se ipsum interficere, peccatum bestialitatis incurrit. Ergo conceditur homini, immo etiam ab ipsa sibi natura infunditur, ut de bono gaudeat et de contrario contristetur. Quia, ut ait Tullius: «Proprium est animi bene dispositi et gaudere bonis rebus et dolere contrariis». Et ad hoc inducit Apostolus fideles dicens: Gaudere – subaudi oportet, decet, vel convenit – cum gaudentibus; flere cum flentibus. Sed ad hoc indiget homo quadam passione que
Abbreviated transcription (Latin):
inlibro de ammalib ꝙ ex urma lincis ge¬
nerat quedam gemma homini ualde i¬
grata. Linx autemsciẽs suã urinã operit
puluere uelarçna ne ualeat ab homine ĩ¬
uenin. ¶ Quãto ꝯcedit᷑ homini qr ipsu
multum laborare oportet. certa requies t¬
post laborem. Idcirco ereator omniũ deus
humano labori ꝯpaties tẽpus uidiẽ noc¬
cẽq diuisit. Diem labori noctẽ u̾o dedicãs
requiei. Sigͥ homo post labore debita re¬
quie utatur non peccabit. Si u̾o laborẽ rẽu¬
erit ⁊ ocium sectatus fu̾it incontinẽs est.
Et ex tali incontinentia oriet aceidia q̃ fa¬
cit homine non solum similẽ bestiiᷤᷤ que
rigant ⁊ emĩdet. Et ad hoc indiget quãdã
non irascat᷑/ ipin corngere uel emendare nõ
pot̾it deo inuenitur ira boã ⁊ mala. De
bona eĩ habetur in psalmo. Irascimini ⁊
nolite peccare. De mala u̾o ait apłs.Sol
nõ occidat suꝑ iracundiã urãm. quasi di¬

Expanded text:
in libro De Animalibus quod ex urina lincis gein libro De Animalibus quod ex urina lincis generatur quedam gemma homini valde grata. Lynx autem sciens, suam urinam operit pulvere vel arena, ne valeat ab homine inveniri. Quarto conceditur homini, quia ipsum multum laborare oportet, certa requies post laborem. Idcirco creator omnium Deus humano labori compatiens, tempus in diem noctemque divisit; diem labori, noctem vero dedicans requiei. Si igitur homo post laborem debita requie utatur, non peccabit; si vero laborem renuerit et otium sectatus fuerit, incontinens est. Et ex tali incontinentia orietur accidia, que facit hominem non solum similem bestiis, que rigat et emendet. Et ad hoc indiget quadam pnon irascatur, ipsum corrigere vel emendare non poterit. Ideo invenitur ira bona et mala. De bona enim habetur in Psalmo: Irascimini et nolite peccare. De mala vero ait Apostolus: Sol non occidat super iracundiam vestram, quasi di
Abbreviated transcription (Latin):
tem bona t̃ꝑalia appetat ⁊ ip̃a iordinate
ꝓcuret qr uult ca nõ ad necessitatẽ sulle¬
uandam s ad mundanã gloriã ꝯsequen¬
dam. tunc incontinẽs est qr infratermi¬
nos sͥ ꝯcessos stare non uult. Si u̾o ip̃abo¬
na t̃palia cũ fraude dolo usura rapinaul
furto ꝓcurat. uelip̃a bona ꝓcurata intotũ
dispergit/ uel itotũ sepelit ut nullus iñ
gaudere queat peccatummalitie ⁊ bestia¬
litatis incunit. Nã ad malitiã hominis i¬
spectar fmus doluo usura rapina ⁊ furtr̃.
Ad bestias u̾ospectat ⁊ finus ⁊ doluo inpi¬
na ⁊ fuitum ⁊ bona disꝑgere ⁊ uastare.
Ideo dicunt bestie quasi uastie. qr oĩaua¬
stant. spectant ⁊̃ ad quasdam bestias bo¬
naipã temipori alia ab homĩb occultare.
Sicut guphes custodiunt muindia mõtes
aureos ⁊ geminatos/ ⁊ ab hominib ip̃a
tolli nõ sinunt/ ⁊ siẽ ẜpẽtes ⁊ formice que
custodiunt aurum in multis ꝑtib ⁊ ip̃m
homini tangere nõ ꝑmittunt. Legitur ⁊

Expanded text:
appetat et ipsa inordinate procuret, quia vult ea non ad necessitatem sullevandam sed ad mundanam gloriam consequendam, tunc incontinens est, quia infra terminos sibi concessos stare non vult. Si vero ipsa bona temporalia cum fraude, dolo, usura, rapina, vel furto procurat, vel ipsa bona procurata in totum dispergit, vel in totum sepelit ut nullus inde gaudere queat, peccatum malitie et bestialitatis incurrit. Nam ad malitiam hominis spectat fraus, dolus, usura, rapina et furtum. Ad bestias vero spectat et fraus et dolus, rapina, et furtum et bona dispergere et vastare. Ideo dicuntur bestie quasi <vastie>, quia omnia vastant. Spectant etiam ad quasdam bestias bona ipsa temporalia ab hominibus occultare; sicut griphes custodiunt in India montes aureos et gemmatos, et ab hominibus ipsa tolli non sinunt; et sicut serpentes et formice, que custodiunt aurum in multis partibus et ipsum homini tangere non permittunt. Legitur etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣte lõgitudĩe fuit iste nẽbroth dico ꝙ fu¬
it.x. cubitoꝵ ut ait q̃dã glosa suꝑ genesĩ.
Si uo q̃ns quõ stant gigantes inenruitu
extant ex̾ puteum. Ab umbilico u̾o deor¬
sum stant inputeo ita ꝙ ip̃e puteus ẽ eis
uelam̃ qĩ bracaꝵ. Iõ ait autor.
Si che la ripa chena ꝑicoma. Ripa eͥ pu¬
tei ẽ illis ꝑicoma.i. braca. Nam ꝑicoma
ꝑicomatis. ⁊ inplari picomata sunt sue¬
anetoria qi brace. unde in librogenesis dẽ
fecert̃ sͥ ꝑiçomata de foliis ficuum.i. ad
modũ bracaꝵ sua pudenda uelarũt. ¶ Et
nota ꝙ semiramis regina assinorũ pͥmo
de sr̃bia insp̃ali. Namibi traetatũ ẽ de ip̃a
supbia ꝓur ẽ capitale peccatũ ⁊ ꝓut ẽ ap¬
petitꝰ proprie excellentie ⁊ ꝓut ab inconti¬
nentia ꝓdire uidetur. hic u̾otractat᷑ de ip̃a¬

Expanded text:
quante longitudinis fuit iste Nembroth , dico quod fuquante longitudinis fuit iste Nembroth , dico quod fuit X cubitorum, ut ait quedam glosa super Genesin. Si vero queris quomodo stant gigantes in circuitu extant extra puteum; ab umbilico vero deorsum stant in puteo, ita quod ipse puteus est eis velamen quasi bracarum. Ideo ait autor: sì che la ripa, ch'era perizoma. Ripa enim putei est illis perizoma, idest braca. Nam perizoma, perizomatis, et in plurali perizomata, sunt succinctoria quasi brace. Unde in libro Genesis dicfecerunt sibi perizomata de foliis ficuum, idest ad modum bracarum sua pudenda velarunt. Et nota quod Semiramis regina Assiriorum primde superbia in speciali. Nam ibi tractatum est de ipsa superbia, prout est capitale peccatum, et prout est appetitus proprie excellentie, et prout ab incontinentia prodire videtur. Hic vero tractat
Abbreviated transcription (Latin):
tudinis ꝙ muri ip̃ius erant ita ampli
de ea sic ait. Babilon fuit potentissima ⁊
in campestrib ꝑquadrũ sita hũs muros
abangulo usq ad angulum.xuiͦ passiu.
.i. simul incuruitu lxiuiiͣ miligii ¶Cheodo¬
ris ãt ⁊ alii multi qui grecas ystorias ꝯ¬
scripẜũt dicũt ꝙ arx .i. cãpitolium babillo¬
me fuit illa curris q̃ fuit pꝰt diluuiunie¬
dificata. Q in alcitudine tria milia passy¬
um huisse describitur paulatĩ delato in
angustum coartata ut pondus imminẽs
posset facilius sustẽtar. Describũt ⁊ ibi fr¬
isse templa marmorea statuas auiras pla¬
teas lapidib auroq falgentes/ ⁊ multa a¬
lia q̃ pene udent᷑ incredibilia ¶q nẽbroth
qr sua suꝑbia ꝯfuse sunt lingue ideo sua
lingua ẽ ita ꝯfusa ꝙ nee sua ẽ alicui nota
nee aliene note sunt oͥ. Uñ illa u̾ba q̃ ꝓtu¬
lit. Raphel maiamee cabri almi nichil
significatõis important. Gi aut queris

Expanded text:
tudinis quod muri ipsius erant ita ampli,tudinis quod muri ipsius erant ita ampli,r Ysaiam de ea sic ait: Babilon fuit potentissima et in campestribus per quadrum sita, habens muros ab angolo usque ad angulum XVIm passuum, idest simul in circuitu LXIIIIor milium. Theodorus autem, et alii multi qui grecas ystorias conscripserunt, dicunt quod arx, idest capitolium Babillonie, fuit illa turris que fuit post diluvium edificata. Que in altitudine tria milia passuum habuisse describitur, paulatim de lato in angustum coartata, ut pondus imminens posset facilius sustentari. Describunt etiam ibi fuisse templa marmorea, statuas aureas, plateas lapidibus auroque fulgentes, et multa alia que pene videntur incredibilia. Igitur Nembroth, quia sua superbia confuse sunt lingue, ideo sua lingua est ita confusa, quod nec sua est alicui nota, nec aliene note sunt sibi. Unde illa verba que protulit: «Raphèl maì amèc zambrì almi» nichil significationis important. Si autem queris
Abbreviated transcription (Latin):
ut ꝓpe eam aspicientib longitudo uidẽt᷑
inminꝰ Dĩ uero .i. angeli uentos ĩmit¬
q st̾ ꝑtiti. ꝑꝑea babiloniã contigit uocãi
ciuitatẽ. Babilon eͥ ebrayce ꝯfusio latine.
De hac turai memĩt sibilla dicens.Cum
õs homiẽs uniꝰ uocis existerẽt quidã tunã
edificauer̃t excelsã tanꝙ̃ ꝑ eã ascensuri
ad celum ¶Ce cãpo u̾o sennaar in regione
babillonis menũt Esitius ystorio graphꝰ
dicẽs. Qui de sacerdotib sunt egressi Io¬
uio sacra summ̃tes ĩsennaar babillonis
uenerũt. Biuisiq sunt post hec. Diusi¬
tiones agentes. ¶eisto nembroch descen¬
⁊ alius belus rex grecie pat̾ didonis regi¬
ne cartaginẽsio urbis atq fundatrii. S
ad turrim barbaricã redeamus: Nebrot
aũr nõ dimisit ꝓpt̾turris destructõe ciui¬
tatem edificare quã pꝰea semiramis coc¬
to latere circũdedit .i. murauit. Fuit aũt
ista ciuitas q̃ babilloĩa dcã ẽ cante forti¬

Expanded text:
ut prope eam aspicientibus longitudo videretur ut prope eam aspicientibus longitudo videretur in min. Propterea Babiloniam contigit vocari civitatem. Babilon enim ebrayce, <confusio> latine. De hac turri meminit Sibilla dicens: «Cum omnes homines unius vocis existerent, quidam turrim edificaverunt excelsam tanquam per eam ascensuri ad celum». De campo vero Sennaar in regione Babillonis meminit Esitius ystoriographus dicens: «Qui de sacerdotibus sunt egressi, Iovis sacra summentes, in Sennaar Babillonis venerunt». Divisique sunt post hec ditiones agentes. De isto Nembroth descen alius Belus rex Grecie, pater Didonis, regine Cartaginensis urbis atque fundatricis. Sed ad turrim barbaricam redeamus. Nembrot autem non dimisit propter turris destructionem civitatem edificare, quam postea Semiramis cocto latere circumdedit, idest muravit. Fuit autem ista civitas que Babillonia dicta est tante forti
Abbreviated transcription (Latin):
rare. hũc secuti caldei ignẽ adorabãt ⁊
adidẽ alios cogebãt alia ydola cõburẽtes.
Sac̾dotes u̾o canopey hoc audiẽtes eo ꝙ
magnũ ydolum ĩhonorẽ beli formau̾ant
remouentes coronã aurcã apposuert uas
fictile ad modũ corone fem̃ undiq ꝑfora¬
tum plenũ a qua foramĩb cera obtura¬
tio. Caldei u̾o apposuer̃t ignẽ. S liq̃fcã
cera aqua defluens q̃ erãt incorõa ignẽ
extinxit. Nembrothitaq amore dominã¬
di suecensus os filios noe hoc ẽ uniu̾sum
genus humanum ĩ cãpo sennaar cõgre¬
gauit munũ ⁊ ceꝑunt edificare turam
que ꝑtingẽt usq ad celos hñtes lateres ꝓ
saxis ⁊ bitumen ꝑ cem̃to. Descẽdit autez
domiꝰ ut ui dẽt turr̃ .i. aĩadu̾tit ut pumi¬
ret ⁊ ait ad angelos. Ueĩte ꝯfũdamꝰ linguã
eoꝵ ut nõ incelligat inusquisq uocem
ꝓximi sui. ¶De hac turxi dicit Iosephus/
ꝙ latitudo ꝑ quadrũ erat ita ãplissima i

Expanded text:
rare. Hunc secuti, Caldei ignem adorabant et rare. Hunc secuti, Caldei ignem adorabant et ad idem alios cogebant, alia ydola comburentes. Sacerdotes vero Canopey hoc audientes, eo quod magnum ydolum in honorem Beli formaverant, removentes coronam auream, apposuerunt vas fictile ad modum corone factum, undique perforatum, plenum aqua, foraminibus cera obturatis. Caldei vero apposuerunt ignem; sed liquefacta cera, aqua defluens que erat in corona ignem extinxit. Nembroth itaque, amore dominandi succensus, omnes filios Noe, hoc est universum genus humanum, in campo Sennaar congregavit in unum, et ceperunt edificare turrim que pertingeret usque ad celos, habentes lateres pro saxis et bitumen pro cemento. Descendit autem Dominus ut videret turrim, idest animadvertit ut puniret, et ait ad angelos: «Venite, confundamus linguam eorum, ut non intelligat unusquisque vocem proximi sui». De hac turri dicit Iosephus quod latitudo per quadrum erat ita amplissima,
Abbreviated transcription (Latin):
di illũ qui ore tanꝙͣ cũ cornu sonuerat ꝙ ca¬
put habebat tãte tnagnitudĩs qͣnte ẽ pi¬
nea enea scĩ Petͥ de urbe ⁊ ad ꝓportionẽ
capitio cetera m̃bra erant. Corꝑis uͦ illa
ꝑo q̃ ab umbilico suꝑiꝰ extra puteũ uide¬
batur erat tante longitudinis ꝙ tres fri¬
sones unꝰ sr aliũ ad illius u̾tiee minime
attigissent. Nã ego uidi ꝙ a collo seugu¬
la usq ad umbilicum bene xxx magno
palmos in lõgitudine possidebat.Qui
qñ funnus ante cũ cep̃ clamare dicens.
gue antiꝗtus sũt diuise. Istoriã u̾o ip̃iuᷤᷤ
senbit moyses in libro genesis q̃ anigro
Detro mãducatore taliter ꝯpilatur. ¶ Rẽ¬
broth fuit filiꝰ chus filii cham ꝗ funit fi¬
liuo Noc. Hic itaq nẽbroth cep̃primꝰ eẽ
int̾ra potẽs. Et robustuo uenatorintra
hõium corã dño.i. extĩctor ⁊ oppressor amo¬
re dnãndi. Et cogebat hoĩes ignem ado¬

Expanded text:
di illum qui ore tanquam cum cornu sonuerat, quod cadi illum qui ore tanquam cum cornu sonuerat, quod caput habebat tante magnitudinis quante est pinea enea Sancti Petri de Urbe, et ad proportionem capitis cetera membra erant. Corporis vero illa pars que ab umbilico superius extra puteum videbatur, erat tante longitudinis quod tres frisones unus super alium ad illius verticem minime attigissent. Nam ego vidi quod a collo seu gula usque ad umbilicum bene XXX magnos palmos in longitudine possidebat. Qui quando fuimus ante eum cepit clamare dicens: gue antiquitus sunt divise». Istoria vero ipsius scribit Moyses in libro Genesis, que a magistro Petro Manducatore taliter compilatur. Nembroth fuit filius Chus, filii Cham, qui fuit filius Noe. Hic itaque Nembroth cepit primus esse in terra potens, et robustus venator in terra hominum coram domino, idest extinctor et oppressor, amore dominandi. Et cogebat homines ignem ado
Abbreviated transcription (Latin):
plana ẽ usq ibi.
Maiosenti sonar unalto corno. Uolens
autor desuꝑba gigantum arrogãtia ꝑ¬
tractare in ap̃abillo suꝑbo gigante ꝑ cuiꝰ
suꝑbiam una lingua in lxxii linguas
fuit adco diuisa ⁊ ad nauandũ de ip̃o po¬
etiee sie ꝑcedit. Ego sensi alonge m illa
obscinatate abyssi pulsan tam alte unũ
cormi ꝙ õẽ tonitiuum istĩ ꝯꝑatõe iudica¬
retur ꝓtinuo ẽẽ mueũ ⁊ tam alte sonuit
ꝗsonabat ꝙ nõ siet̾nbiliter orlãduo so¬
nuit qn karoluo magnꝰ ꝑdidit sẽam ge¬
stam. Ego u̾o dũ solicite usus illã ꝑtẽm
respieẽm uñ ille sonitus ueĩebat fuit mͥ
uisum uidere alonge magnao turres. x¬
un ad uiniliũ me conu̾tens dic inquio
mimagr̾ que t̾ra ẽ istu. Et ille mͥ. Scias
ꝙ nõ sunt tures ĩmo gigãtes tũc ego er¬
rore uacuatꝰ ⁊ timore rẽpletus cepi illos i¬
gygantes quimͥ t̾res primitꝰ uidebãt᷑ sub¬
tilius intueri. Et cece dum sic respicio ui¬

Expanded text:
plana est usque ibi: ma io senti' sonar un alto corno. Volens autor de superba gigantum arrogantia pertractare, incipit ab illo superbo gigante per cuius superbiam una lingua in LXXII linguas fuit adeo divisa. Et ad narrandum de ipso poetice sic procedit: Ego sensi a longe in illa obscuritate abyssi pulsari tam alte unum cornu, quod omne tonitruum istius comparatione iudicaretur protinus esse raucum; et tam alte sonuit qui sonabat, quod non sic terribiliter Orlandus sonuit quando Karolus Magnus perdidit sanctam gestam. Ego vero dum solicite versus illam partem respicerem unde ille sonitus veniebat, fuit michi visum videre a longe magnas turres, unde ad Virgilium me convertens: «Dic», inquio, «mi magister, que terra est ista?» Et ille michi: «Scias quod non sunt turres, immo gigantes». Tunc ego errore vacuatus et timore repletus, cepi illos gigantes qui michi turres primitus videbantur subtilius intueri. Et ecce, dum sic respicio, vi
Abbreviated transcription (Latin):
cõceditur humano gn̾i restauratis de ꝑditi
si ad hoc indiget hõ cibo ⁊ potu ut ꝑcibum ⁊
potum restauretur quod ꝑcalorem ñalẽ de
humore depetditur radicali. Siquis itaq
cibo ⁊ potu ad hoc utatur ut .s. uiuat nõ pec¬
cabit. Siu̾o niuit ut comedat hoc ẽ ꝙ modo ᷤᷤ¬
⁊ t̾minos bñuiuẽdi excedat tunc incontinẽᷤᷤ
ẽ. De qua incõtinẽtia actũ ẽ sup̃ cantu.uͦ.
Si aũt furatur ut comedat incidit ĩ mali¬
tiam. Si u̾o appetat sãguinem humanu
ꝓpt̾ odium bibere uł carnes huãs uł ꝓpter
odium uel ꝓpter explendamgulam come¬
dere tunc bestialitatis ineidit inpeccatu.¬
¶ Tertio ꝯceditur humano gñi bonorum tẽ¬
poralium p̃patio qr si non p̃parent homo
uuere non ualeret. Indiget enĩ humanũ
genus ad sui ꝯẜuationem iuctu uestitu or¬
natu ⁊ famulatu. Et idcireo oportet ꝙ ista
oĩa preꝑent̃. Si u̾o cum ordinato appetitu
appetant᷑ ⁊ cũ iusto oꝑe ꝓcurẽtur ⁊ prepa¬

Expanded text:
conceditur humano generi restauratio deperditi, sed ad hoc indiget homo cibo et potu, ut per cibum et potum restauretur quod per calorem naturalem de humore deperditur radicali. Si quis itaque cibo et potu ad hoc utatur, ut scilicet vivat, non peccabit. Si vero vivit ut comedat, hoc est quod modos et terminos bene vivendi excedat, tunc incontinens est; de qua incontinentia actum est supra, cantu V. Si autem furatur ut comedat, incidit in malitiam. Si vero appetat sanguinem humanum propter odium bibere, vel carnes humanas, vel propter odium vel propter explendam gulam, comedere, tunc bestialitatis incidit in peccatum. Tertio conceditur humano generi bonorum temporalium preparatio, quia si non preparentur, homo vivere non valeret. Indiget enim humanum genus ad sui conservationem victu, vestitu, ornatu et famulatu. Et idcirco oportet quod ista omnia preparentur. Si vero cum ordinato appetitu appetantur et cum iusto opere procurentur et prepa
Abbreviated transcription (Latin):
nõ in incontinẽtiã s ĩmalitiã cade̾ uidica¬
t̃.Nã talia face̾ ⁊ adinuenire nõ ꝑcedit ab̾
incontiiẽtia s a malitia dyabolica uł huã.
Si u̾o quis nec incontinẽtia nec malitia sa¬
tiatꝰ ad huc peiora opari conat/ puta coire
cũ sorore matre uł filia masculo uł ium̃¬
to. nõ dr̃ simpliciter incontinẽs ul malitõ¬
sus s ꝓtinus bestialis. Uñ peccatũ cõtra
naͣm de quo suꝑius accũ est/ cãtu.s.xu. ⁊¬

Expanded text:
non incontinentiam sed in malitiam cadere iudicanon incontinentiam sed in malitiam cadere iudicatur. Nam talia facere et adinvenire non procedit ab incontinentia, sed a malitia dyabolica vel humana. Si vero quis, nec incontinentia nec malitia satiatus, adhuc peiora operari conatur, puta coire cum sorore, matre, vel filia, masculo vel iumento, non dicitur simpliciter incontinens vel malitiosus, sed protinus bestialis. Unde peccatum contra naturam, de quo superius actum est, cantu
Abbreviated transcription (Latin):
passiones ꝗb resistere nõ ualet. habere uł
ẜuare non põt. Et sub noĩe incontinẽtie ⁊¬
autor ĩ isto libro ꝯphendit.uii. pec̃a capita¬
lia que quidem uidere possumus ĩhũc mo¬
ip̃ius a suo ꝯditore.uii. sui statꝰ ꝯẜuãtia¬
ꝯcedunt. et pͦ ꝯcedit̾ sibi ĩmo ⁊ precipitũ
sui multiplicatio uix illud. Crescite ⁊ mł¬
tiplicamĩ ⁊ replete t̾ram. S adhoc ĩdiget
hõ copula camis. Qua copula siꝯs mat᷑¬
monialit̾ bene usus fui̾t nõ peccabit.Si
at ista copula maliena uxore uł ⁊̃ insua
ꝗo male usus fuĩt qr ꝯtinẽtiam oͥ dataz
nõ tenuit s ex ipãm ꝯtinẽtiã exit ideo
peccare dr̃. Or quidem pcc̃m incõtinentia
uocitat. Si u̾o ꝗs incarali copula q̃nt
solumõ delectationẽ camis nõ młtiplica¬
tionẽ ꝓlis querit uias ⁊ modos quibus
uxorem rapiat alienam ⁊ ĩuenire satagir
nouitates ꝗb uł ad luxuriã ꝓuocet uelq̃¬
bus magis inip̃a luxuria delectetur/ talis

Expanded text:
 habere vel servare non potest. Et sub nomine incontinentie autor in isto libro comprehendit VII peccata capitalia, que quidem videre possumus in hunc moipsius, a suo conditore VII sui statuceduntur. Et primo conceditur sibi immo et precipitur sui multiplicatio iuxta illud: «Crescite et multiplicamini, et replete terram». Sed ad hoc indiget homo copula carnis; qua copula, si quis matrimonialiter bene usus fuerit, non peccabit. Si autem ista copula in aliena uxore vel etiam in sua quis male usus fuerit, quia continentiam sibi datam non tenuit, sed extra ipsam continentiam exivit, ideo peccare dicitur; quod quidem peccatum incontinentia vocitatur. Si vero quis in carnali copula querit solummodo delectationem carnis, non multiplicationem prolis, querit vias et modos quibus uxorem rapiat alienam, et invenire satagit novitates quibus vel ad luxuriam provocetur, vel quibus magis in ipsa luxuria delectetur, talis
Abbreviated transcription (Latin):
exꝑientia auesẜ li occhimiei. Inisto loco
facit autor mentionẽ debriareo ꝗ inter
om̃s gigantes imm̃se magnitudinis fy¬
it ac etiam feritatis. De ip̃ius eͥ magnity¬
dine ait autor hie intextu. Iouorrei che
delo sinisurto briareo/ exꝑientia auesẜ
liocchi miei. De fertate uero ip̃ius dicit
ouidius int̾tio libro faustorum ꝙ ĩ bellis
hoĩes ĩmolabat / fcã ex adamante securi.
Actũ in pugna apud flegram sociũ suu
antheum nullatenus uenire ꝑmisit, uñ
fucanꝰ in quãto.
Briarensq ferox ceło peꝑcit
Qd nõ flegreis antheũ substulit aruis
¶Ondeirispose tu uedrai anteo. Int̾rio lo

Expanded text:
experientia avesser li occhi miei». In isto loco experientia avesser li occhi miei». In isto loco facit autor mentionem de Briareo, qui inter omnes gigantes immense magnitudinis fuit ac etiam feritatis. De ipsius enim magnitudine ait autor hic in textu: «io vorrei / che de lo smisurato Briareo / experientia avesser li occhi miei». De feritate vero ipsius dicit Ovidius in tertio libro Faustorum quod in bellis homines immolabat, facta ex adamante securi. At tamen in pugna apud Flegram socium suum Antheum nullatenus venire permisit, unde Lucanus in quarto: Briareusque ferox; celo pepercit, Quod non Flegreis Antheum substulit arvis. Ond'ei rispose: «Tu vedrai Anteo». In tertio lo
Abbreviated transcription (Latin):
astutia suauicit sz qr illos debellauit ar¬
cubus ⁊ balistis i deo fingunt poete ꝙ ip̃e
Iupit̾ eos fulminib fulminauit. Et hoc
ẽꝙ ait ouidius primo libro metħ.¬
¶ Neue foret t̾ris securior ardiuis ether
Affectasse ferunt regnumeeleste gigãtes
Altaq ꝯgestos struxisse ad sidera mõtes
Tunc pater oĩpotẽs misso ꝑfregit olĩpũ
Fulmine ⁊ excussit subiectũ pelion osse.¬
¶ Et in xͦ. libro faustoꝵ de ista eadem ma¬
teria ait ip̃e ouidius.
Terraferos ꝑtus ĩmaĩa mõstra gigantes
Edidit ausuros in iouis ire dom̃os
Extruere hiimonces ad sydera sũma ꝑabãt
Et magnũ bello solicitare Iouẽ
Fulmiã deceli ia culatꝰ iupit̾ arce
Ulertit in actores pondera uasta suos.
¶Inista uo pugna fialtes mi rabilia fẽẽ in
armis. Ideo ꝓptei suã superbiã quã oꝑat
ẽ in deos ideo ligatus hie ponitur ab au¬
tore. uñ seꝗt̃ int̾extu.
Et io alui sesẜ puoce iuorrei
che delosmisu mtobriareo

Expanded text:
astutia sua vicit; sed quia illos debellavit arastutia sua vicit; sed quia illos debellavit arcubus et balistis, ideo fingunt poete quod ipse Iupiter eos fulminibus fulminavit. Et hoc est quod ait Ovidius, primo libro Meth.: Neve foret terris securior arduus ether, Affectasse ferunt regnum celeste gigantes, Altaque congestos struxisse ad sidera montes. Tunc pater omnipotens misso perfregit Olimpum Fulmine et excussit subiectum Pelion Osse. Et in V libro Faustorum de ista eadem materia ait ipse Ovidius: Terra feros partus immania monstra gigantes Edidit ausuros in Iovis ire domos, Extruere hii montes ad sydera summa parabant, Et magnum bello solicitare Iovem; Fulmina de celi iaculatus Iupiter arce, Vertit in actores pondera vasta suos. In ista vero pugna Fialtes mirabilia fecit in armis. Ideo propter suam superbiam, quam operatus est in deos, ideo ligatus hic ponitur ab autore. Unde sequitur in textu: Et io a lui: «S'esser puote, i' vorrei che de lo smisurato Briareo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsona ait plautus poeta comicus. adi¬
nores despicimnus. Maiorib inuidemꝰ
ab equalib dissentimus.
¶ Fialte anome ⁊ fece legnan ꝓue.
Postꝙͣ autor fedt memoriam de nẽbroch
cuius ystoria inbiblia continet᷑ ad alios
uigantes enarrãdos quoꝵ ystorie inpo¬
etis inueniunt᷑ accedit. Et uolẽs loqui
de ipis solummodo de quinq faẽbreuit
mentionẽ. Et primo de fialte. ¶ So de
briareo. ¶Gertio de anthes ¶Quarto de
titio. ¶Quinto u̾o de typheo. ¶Primo
dieo fac mentionẽ de fialte Ibi.
¶Fialte anome ⁊ fece le granproue
quando igiganti fer paura aidei
lebraccia chei meno giamai nõ moue.
Legit̃ enĩ ꝙ tp̃r Iouis quedã gens fuit in
grecia robustissima q̃ ꝑꝑ magnitudinez
corporum ⁊ feritatem animorũ giganteᷤᷤ
dicti sunt. Isti itaq apud Iouẽ aduersũ
flegrani marmis conuenert. ⁊ qr mul¬
ta potentia pugnabant. Iõ dicti sũt niõ¬
tes montib cumulasse. Iupit̾ aũt illos

Expanded text:
persona ait Plautus, poeta comicus: Mipersona ait Plautus, poeta comicus: Minores despicimus, maioribus invidemus, ab equalibus dissentimus. Fialte à nome; et fece le gran prove. Postquam autor fecit memoriam de Nembroth, cuius ystoria in Biblia continetur, ad alios gigantes enarrandos, quorum ystorie in poetis inveniuntur, accedit. Et volens loqui de ipsis, solummodo de quinque facit breviter mentionem; et primo de Fialte, secundo de Briareo, tertio de Antheo, quarto de Titio, quinto vero de Typheo. Primo dico facit mentionem de Fialte, ibi: Fialte à nome; et fece le gran prove, quando i giganti fer paura ai dèi; le braccia ch'ei menò già mai non move. Legitur enim quod, tempore Iovis, quedam gens fuit in Grecia robustissima, que propter magnitudinem corporum et feritatem animorum gigantes dicti sunt. Isti itaque apud Iovem adversus Flegram in armis convenerunt, et quia multa potentia pugnabant, ideo dicti sunt montes montibus cumulasse. Iupiter autem illos
Abbreviated transcription (Latin):
finem/ puta uel pecuniã ⁊ honores ꝓpt̾
excellentiã. Et cune talio suꝑbia diat᷑
appetitus ꝓpric excellentie. Et de istata¬
li suꝑbia que ẽ radix omnium peccatoꝵ
actum ẽ suꝑius. Si uero quis appetat ali¬
quod bonum quod nõ habet puta pulcͥ¬
tudinem ad lasciuiã pecumiã ⁊ excellen¬
tiam ad malum statum aliorũ. tẽ talis
suꝑbia diffinit᷑ ꝓu̾se celsitudĩs appentꝰ.
Et ista ẽ ꝓpiͣe suꝑbia gigantea ⁊ omiu
illorum ꝗ arrogant̾ ꝯtra ꝓximũ se eriq̃t
siue deum. Et de ista supbia agitur in
isto cantu q̃ trplex ẽ udelicet Minoꝵ
contẽnere ꝑuitatem. ¶ Pariũ dedignae̾
equalitatem. ¶ Et maiorũ emulani su¬
blimitatẽ. ¶ De pͥma sp̃e ait statius pri¬
mo thebaydos. Hic imꝑar ille minatur.¬
¶Deẜa ⁊ t̾cia ait lucanus inpͥmo.
Nec quẽꝙͣ iã fene ualet/ cesanie pͥorẽ.
Pompeiusq parem. Gigantes itaq
⁊ minores despexerunt/ ⁊ equales dedigͣ¬
uer̃t ⁊ contra deum se erexer̃t.Inquoꝵ

Expanded text:
inem, puta pecuniam et honores propter excellentiam. Et tunc talis superbia dicitur <appetitus proprie excellentie>. Et de ista tali superbia que est radix omnium peccatorum actum est superius. Si vero quis appetat aliquod bonum quod non habet, puta pulcritudinem ad lasciviam, pecuniam, et excellentiam ad malum statum aliorum, tunc talis superbia diffinitur <perverse celsitudinis appetitus>. Et ista est proprie superbia gigantea, et omnium illorum qui arroganter contra proximum se erigunt, sive Deum. Et de ista superbia agitur in isto cantu, que triplex est, videlicet: minorum contemnere parvitatem; parium dedignari equalitatem; et maiorum emulari sublimitatem. De prima specie ait Statius primo Thebaydos: «Hic imperat, ille minaturda et tertia ait Lucanus in primo: Nec quemquam iam ferre valet Cesarue priorem. Pompeiusque parem. Gigantes itaque et minores despexerunt et equales dedignaverunt, et contra Deum se erexerunt. In quorum
Abbreviated transcription (Latin):
lauuo scoglio dela riꝑa uscia.
Postꝙͣ autor in ista pͥ malabulgia
de lenonib ꝑtractauit nẽ mista eadẽ tͣctat
de deceptorib ꝗ dolose decipiũt mulieres.
Quoꝵ pẽcm ex qͦ ex.uii. pͥncipalit oriat᷑ nõ

Expanded text:
uno scoglio de la ripa uscia. Postquam autor in ista prima malabulgia de lenonibus pertractavit, nunc in ista eadem tractat de deceptoribus, qui dolose decipiunt mulieres. Quorum peccatum ex quo ex VII principaliter oriatur, no
Abbreviated transcription (Latin):
minabile.
Langoscia che tuai
forse titira for dela mia mente
si che non par chi tiuedesse mai. In hoc no¬
ꝙ dũ uidetur a notis recognosai nõ potest.

Expanded text:
ABILE. L'angoscia che tu ài forse ti tira for de la mia mente, sì che non par ch'i' ti vedesse mai. In hoc noantum quod dum videtur a notis recognosci non potest.
Abbreviated transcription (Latin):
¶None sanza cagion landare aleupo. In
hoc notabili infide eatholica ꝯfirmamur
que credit ⁊ predicat ꝙ nichil inmundo ac¬
erdit sine cã. Nich̃ enim fit sensibilit̾ et
uisibilit̾ ꝙ nõ deinuisibili atq intelligi¬
bili sumimi imꝑatoris aula aut uibeatur

Expanded text:
Non è sanza cagion l'andare al cupo. In hoc notabili in fide catholica confirmamur, que credit et predicat quod nichil in mundo accidit sine causa. Nichil enim fit sensibiliter et visibiliter quod non de invisibili atque intelligibili su
Abbreviated transcription (Latin):
tus sumnia suminarie declarando/. ⁊
demonstrando ꝑ quemlibet cãtum qua¬
lem uiam autor descendendo uł a soeu¬
dendo facit/ quot historias quot q̃stio¬
nes ac ⁊ ꝓphetias cum occurrerint. et
quot comꝑatioes sine similitudines ac
etiam notabilia ponĩt
Deductio textꝰ de

Expanded text:
cantus, summam summarie declarando, et cantus, summam summarie declarando, et demonstrando per quemlibet cantum qualem viam autor descendendo vel ascendendo facit, quot historias, quot questiones ac etiam prophetias cum occurrerint, et quot comparationes sive similitudines ac etiam notabilia ponit. DEDUCTIO TEXTUS DE
Abbreviated transcription (Latin):
N ista prima cantica autor traetat de
peccatoribus et peccatis ⁊ in ea secũdũ
rtionem humanam penas peccatis
adaptat Continet autem ista prima
cantica.xxxiiii cantus. Cuius primi cã¬
Itus ciculus talis est..
adcotam unuersalr ⁊ generalit̾ ꝙ¬
uediam. Et ponit in hoc caritupͥn cipase¬
duo¶Primo quomnõ ip̃e uolena ad mõ¬
temuirtutum ascẽdere fuit a tribus ui¬
tiis impeditus .s. aluxuria su ꝑbia ⁊
auantia. Que quidem uitia figurant᷑
¶ Secun do point, quomodo uirgilius ma¬
ximus poerarum in auxilium suũ ue¬
nit qui tenet typum ⁊ figuram rõis
humane qua mediante ꝓmittit sibi
oscendere infernũ ⁊ purgatoriũ. Sed
quia ad diumna ⁊ celestia contẽplanda.
siue ducem ostendere paradisum Ui¬
sotitulo licteram ĩdagemus. Sed no¬
ta ꝙ nõ est mea intentio ꝓcedere ĩ hoc
oꝑcin omĩ passu ul loconnore ẜmoci¬
nalis sen naturalis senmoralis scĩo si¬
gulanter ⁊ multiplicit᷑ diuidendo. sed
insistere circa licteram cumslibet .s. eã

Expanded text:
n ista prima cantica autor tractat de peccatoribus et peccatis, et in ea secundum rationem humanam penas peccatis adaptat. Continet autem ista prima cantica XXXIIIIor cantus; cuius primi cantus titulus talis est: ad totem universaliter et generaliter Comediam, et ponit in hoc cantu principaduo: Primo, quomodo ipse volens ad montem virtutum ascendere, fuit a tribus vitiis impeditus, scilicet a luxuria, superbia et avaritia; que quidem vitia figurantur . Secundo, ponit quomodo Virgilius, maximus poetarum, in auxilium suum venit, qui tenet typum et figuram rationis humane, qua mediante promittit sibi ostendere Infernum et Purgatorium. Sed quia ad divina et celestia contemplanda sive ducem, ostendere Paradisum. Viso titulo, licteram indagemus. Sed nota quod non est mea intentio procedere in hoc opere in omni passu vel loco more sermocinalis, seu naturalis, seu moralis scientie, singulariter et multipliciter dividendo, sed insistere circa licteram cuiuslibet scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
luntas. Unde beatus gregorius Ante
dei oculos nunquam ẽ uacua manus a
munere si archa cordis plena ẽ bona yo¬
luntate. S ad huc te uolo scire ꝙ differẽ¬
tia magna est inter bonum affectum si¬
ne operatione ⁊ malum affectum sine
oꝑatione. Namsient dicunt theologi bo¬
nus affectus siue bona uoluntas non
saluat hominẽ sine bona operatõe duz
modo possibilitas assit. Uñ apostolus e¬
diẽ ꝙ fides sine operb mortua ẽ. Maluꝰ
aũt affectus siue mala uoluntas dãnat
hominem ⁊ sine mala oꝑatione. Et iõ
in lege mosaiea prohibuit deus non so¬
lum malam oꝑationem.dicendo Nõ fũ¬
tum facies s etiã malam uoluntatẽ di¬
cens. Non concupisces rem proximitri.¬

Expanded text:
luntas. Unde beatus Gregorius: «Ante luntas. Unde beatus Gregorius: «Ante Dei oculos nunquam est vacua manus a munere si archa cordis plena est bona voluntate». Sed adhuc te volo scire quod differentia magna est inter bonum affectum sine operatione et malum affectum sine operatione. Nam, sicut dicunt theologi, bonus affectus, sive bona voluntas, non salvat hominem sine bona operatione, dum modo possibilitas assit. Unde Apostolus dicit quod fides sine operibus mortua est; malus autem affectus, sive mala voluntas, damnat hominem, etiam sine mala operatione. Et ideo in lege mosaica prohibuit Deus non solum malam operationem dicendo: «Non furtum facies», sed etiam malam voluntatem, dicens: «Non concupisces rem proximi tui
Abbreviated transcription (Latin):
membrum ẜuit altenut pater qr manꝰ
lauat oculos. ⁊ oculi dirgunt oꝑa maũ¬
um. c⁊ pedes substentant ⁊ portãt ea¬
put: ⁊ caput dat motum ⁊ sen sũ pedi¬
bus. Ideo unum mẽbrum sine alio be¬
ne esse non potest. Et hiue est ꝙ infir¬
matouno membro cetera sibi mẽbra
compatiuntur. Uñ uidemus ꝙ sipes
fortiter impingat in petram ꝙ cor dolet.
lingua clamat. manus suecunit ⁊ ocu¬
li lacrimantur. Moraliter u̾o ꝑ pedem
accipimus affectum. ꝑmanus autem
effectũ. Nam affectus siue amor ẽpes
anime quia sieut corpus iouetur suĩ
lanima nõ ua con altro piede. Effectus uͦ
siue oꝑatio sunt manus anme qr quẽ¬
admodum corpus cum manib ita aĩa
cum a ffectibus opatur. Uult itaq dicere
hie autor ꝙ m ardius factis sieut sunt uͥ¬
tutes pes .i. bonus affectus expedrr non
potest sine manu .i. sine effectu. qr nichil
iuuat compati afflicto nisi quis subueĩ¬
at sue miserie si possibilitas assit.Si ãt
possibilicas absit tune sufficit bona uo¬

Expanded text:
ut patet quia manus lavat oculos, et oculi dirigunt opera manuum, et pedes sustentant et portant caput, et caput dat motum et sensum pedibus; ideo unum membrum sine alio bene esse non potest. Et hinc est quod, infirmato uno membro, cetera sibi membra compatiuntur. Unde videmus quod si pes fortiter impingat in petram, quod cor dolet, lingua clamat, manus succurrit, et oculi lacrimantur. Moraliter vero, per pedem accipimus affectum, per manus autem effectum. Nam affectus, sive amor, est pes anime, quia sicut corpus movetur sive l'anima non va con altro piede. Effectus vero, sive operatio, sunt manus anime, quia quemadmodum corpus cum manibus, ita anima cum affectibus operatur. Vult itaque dicere hic autor quod in arduis factis, sicut sunt virtutes, pes, idest bonus affectus, expediri non potest sine manu, idest sine effectu, quia nichil iuvat compati afflicto nisi quis subveniat sue miserie si possibilitas assit. Si autem possibilitas absit, tunc sufficit bona vo
Abbreviated transcription (Latin):
sentiens reginam ypriis maĩb siu amo¬
re neçatã dolore cordis accensus uolat
cccephostes. ⁊ uelut saxum demotis u̾tice
cadens sic urbis nuc ad muros. ⁊ eleua¬
ta manu ait tam obsidentib ꝙͣ obsessis.
Parcite iamnituli. ⁊ uos tela ĩ hibete latim.
Quecunq̃ ẽ fortuna meaẽ. Qiͣdicat y
lauinia atqr regno ista bella consurgũt.
Sz pugnemus nos ipsi duo.s. Eneas ⁊
ego. et cui fortuna uictoriã dederit. laui¬
mã largiat̃ ⁊ regnum. Ahas uoces ps
utͣq deposuit armna. ⁊ ipsi solummͦ duo
duello pugnare cepunt. uirgilius.xii.
libro eneydorum.
¶Pcnsu rapido cõiectis eminus hastis
snuadũt mãtem elipcis atq ere sonoro.
Dat gemitum tellus tũ crebros esib iet
Congeminant. sors ⁊ uͥt̾ miscet᷑ in unũ.
Tõcrũt clipeis ingẽs flagõ ethen ꝯplet.
Costꝙͣ uero lanceis ⁊ gladiis fuerant
ad mincempreliati Eñeas ad ultimum
lancea in ipsius turm femora figens ⁊

Expanded text:
sentiens reginam propriis manibus sui amosentiens reginam propriis manibus sui amore necatam, dolore cordis accensus, volat cece per hostes, et velut saxum de montis vertice cadens, sic urbis ruit ad muros, et elevata manu ait tam obsidentibus quam obsessis: «parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; quecumque est fortuna, mea est». Quasi dicat: Pro Lavinia atque regno ista bella consurgunt. Sed pugnemus nos ipsi duo, scilicet Eneas et ego, et cui fortuna victoriam dederit, Laviniam largiatur et regnum. Ad has voces pars utraque deposuit arma, et ipsi solummodo duo duello pugnare ceperunt. Virgilius XII libro Eneydorum: rsu rapido, coniectis eminus hastis, Invadunt Martem clipeis atque ere sonoro. Dat gemitum tellus; tamen crebros ensibus ictus Congeminant. Sors et virtus miscetur in unum. Concurrunt clipeis; ingens flagor ethera complet. Postquam vero lanceis et gladiis fuerunt ad invicem preliati, Eneas ad ultimum lanceam in ipsius Turni femora figens ip
Abbreviated transcription (Latin):
stam depectore traxit. sint̾ costas remã¬
sit ferrea cusꝑis fixa. Et sic interbrachia
sorianim ultimum clausit diem. Uirgiliꝰ.
Iabitur ex anguis labut fngida leto
Luna pupure quoda color ora reliꝗt
Uitaq cũ genitu fug indigͣta sub ubras¬
¶ Inttio uo bello sicut hetur in xii eneydoꝵ
mortuus fuit curnus. Iste turnus fuit
Rex ruciloꝵ ⁊ lauiniam Regis latinifi¬
liam desponsauat s nondu duxat ear.
Eneas uero ueniens in ytaliã ⁊ pacem
here desiderans cum latinis i pam here
lauiniam affectabat. Un isti duo Reges
eneas ⁊ burnus ab inuicem dissenẜũt.¬
⁊ unus alium multis preliis laniauit.
Tande sic senbit uͥgilius xii eneydorũ
Encas post multa bella laurentam ci¬
uitatem latini regis obsedit. Et dũ ipam
instrumentis conaretur bellicio ꝯquas¬
sare reginamat̾ ipsius lauime ne fi¬
liam suã enee uideret uxorem la queo se
ciuicatem latini ferro ⁊ igne uastare. et

Expanded text:
stam de pectore traxit; sed inter costas remanstam de pectore traxit; sed inter costas remansit ferrea cuspis fixa. Et sic inter brachia sociarum ultimum clausit diem. Virgilius: Labitur exsanguis, labuntur frigida leto Lumina purpureus quondam color ora reliquit; Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. In tertio vero bello, sicut habetur in XII Eneydorum, mortuus fuit Turnus. Iste Turnus fuit rex Rutilorum, et Laviniam, regis Latini filiam, desponsaverat, sed nondum duxerat eam. Eneas vero, veniens in Ytaliam et pacem habere desiderans cum Latinis, ipsam habere Laviniam affectabat. Unde isti duo reges, Eneas et Turnus, ab invicem dissenserunt, et unus alium multis preliis laniavit. Tandem, sicut scribit Virgilius XII Eneydorum, Eneas post multa bella Laurentum, civitatem Latini regis, obsedit. Et dum ipsam instrumentis conaretur bellicis conquassare, regina, maser ipsius Lavinie, ne filiam suam Enee videret uxorem, laqueo se civitatem Latini ferro et igne vastare, et
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ licet eẽt ⁊ pulcra ⁊ iuuenis ⁊ regina.
suam laudabilem uirginitatẽ/ decus ⁊
pulentudo totius ytalie dicebatur un
hac regina sie ait. Reginamuulscoꝵ
Camillam uirgilius insignis poeta
describit. Quam turnus cui auxiliu
dare uenãt laudare uolens. non hũit
qd amplius diceret nͥ uͥgine nomiaret.
O decus in quit ytalie uirgo camilla.a
¶ So commendatur in arte pugnadi. fuit
ei adeo bellicosa ⁊ marmis instructa
ꝙ contra potentiam troyanoꝵ cumul¬
titudine uiroꝵ ⁊ mulierum mauxiliu
uenit tumo. Que postꝙͣ multas staͣgeᷤᷤ
detroyanis ⁊ tuscis fecisset. ⁊ ip̃os inil¬
tis ⁊ diu̾sis preliis debellasset. tandem
ab uno tusco ꝗuocabat᷑ arims ut xiͦ libͦ
poit ip̃e uirgilius fuit lancea ĩpecrore
ꝑforata. Tunc concununt trepide comi¬
tes sue .s. socie bellatres dominamq de
equo ruente suscipiunt manibus trenie¬
biuidis. Illa uero moriens maũ sua ha¬

Expanded text:
quod licet esset et pulcra et iuvenis et regina, quod licet esset et pulcra et iuvenis et regina, suam laudabilem virginitatem, decus et pulcritudo totius Ytalie dicebatur. Unhac regina sic ait: Reginam Vulscorum Camillam Virgilius insignis poeta describit. Quam Turnus, cui auxilium dare venerat, laudare volens, non habuit quod amplius diceret nisi virginem nominaret. O decus, inquit, Ytalie virgo Camilla. Secundo commendatur in arte pugnandi. Fuit enim adeo bellicosa et in armis instructa, quod contra potentiam Troyanorum cum multitudine virorum et mulierum in auxilium venit Turno. Que postquam multas strages de Troyanis et Tuscis fecisset, et ipsos in multis et diversis preliis debellasset, tandem ab uno tusco qui vocabatur Aruns, ut XI libro ponit ipse Virgilius, fuit lancea in pectore perforata. Tunc concurrunt trepide comites sue, scilicet socie bellatrices, dominamque de equo ruentem suscipiunt manibus tremebundis. Illa vero moriens, manu sua ha