comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
receꝑit nõ ignorabit ita liberos c̃ẽ ꝓcre¬
legemdari. Atq ut mori neminẽ sole
ꝗͥ non ixĩt. itane uiue̾ aliquẽ ꝗdẽ pos¬
se qui non sit moritunis. ¶Smexem¬
plum libro.uii. capitulo de sapiẽter deĩs
aut fcĩs Int̾rogantinãq cuidã anaxa¬
gorã ꝗstiam eẽt beatus. Nemo in ꝗt exhiᷤ
quos tu felices extimas. ẜ eũ in illo nũo
repies ꝗ ate ex mmiẜis ꝯstare credit᷑. ¶Ge¬
tumexẽplum libro .uiii. capło de studio
⁊ industria. Quali porro studio anaxa¬
goram fingrasse credimus: Qͥ cum e diu¬
tina pegnnatione patriam repetisset. poᷤᷤ¬
sessionesꝙ suas deẜtas uidisset/ nõ eẽm
in quit ego saluus nisi iste perisset. Et sb¬
dit ualenus. Ouocem petite sapientie cõ¬
potem. Nã si prediorum potius ꝙͣ ingenii
culturenacas set dominus rei familiais
intrapenates mansisset nõ tuntus ana¬
xagoras adeos redisset.
¶Et tale. Tales milesius fuir unus ex

Expanded text:
receperit, non ignorabit ita liberos esse procrereceperit, non ignorabit ita liberos esse procrelegem dari; atque ut mori neminem solere qui non vixerit, ita ne vivere aliquem quidem posse qui non sit moriturus. Secundum exemplum, libro VII, capitulo de sapienter dictis aut factis. Interroganti namque cuidam Anaxagoram quisnam esset beatus: Nemo, inquit, ex his quos tu felices extimas, sed eum in illo numero reperies qui a te ex miseriis constare creditur. Tertium exemplum libro VIIII, capitulo de studio et industria: Quali porro studio Anaxagoram fragrasse credimus? Qui cum e diutina peregrinatione patriam repetisset, possessionesque suas desertas vidisset, <Non essem, inquit, ego salvus nisi iste perissent>. Et subdit Valerius: O vocem petite sapientie compotem. Nam si prediorum potius quam ingenii culture vacasset, dominus rei familiaris intra penates mansisset, non tantus Anaxagoras ad eos redisset Et Tale. Tales Milesius fuit unus ex
Abbreviated transcription (Latin):
in ium̃tũ aut inuehiculũ colłere/ nõ acꝗ¬
euit. Sz transiens ad arboris umbrã locut¬
ẽ eis dicens. abite queso spectatũ ꝑgite.
hec me nox aut uictorem probabit aut u
ctum. Si febrem uicero ueniamadago¬
nem. siu̾ome uicerit ad inferos ꝓpembo.
¶Fulgentius at dic̃ ꝙ Diogenes cum dolo¬
re anum corq̃ret᷑. ⁊ uideret hoĩes adam¬
phiteatrum ꝯcurrẽtes aiebat. Qualis
hoium stultitia currũt spectare feris ho¬
mues repugnantes. ⁊ me p̃t̾eunt naͣ¬
li dosore certantem.
Enaxagora. Deisto anaxagora triami¬
rabilia exepla inmemoria retinẽda nã¬
rat ualius. ¶Primũ exemplum lib̾ro.
U. capło deparentib ꝗ obitum filioꝵ fõti
aĩo tulert. Ait sic anaxagoras auditamͦ¬
te filii. Nichilmͥ inquit in expectatũ aut
nouumnuntias. Eo eͥ illum exmena¬
tũ sciebã ẽẽ mortalẽ. Et subdit ualius.
Has uoces utilissimis p̃ceptis imbuta uͥ¬
tus mittit. Quas siquis efficacit aurb

Expanded text:
in iumentum aut in uehiculum tollere, non acqin iumentum aut in uehiculum tollere, non acquieuit, sed transiens ad arboris umbram locutus est: 'Abite, quaeso, et spectatum pergite. Haec me nox aut uictorem probabit aut uctum. Si febrem vincero, veniam ad Agonem; si vero me vicerit, ad inferos properabo. Fulgentius autem dicit quod Diogenes cum dolore animi torqueretur, et videret homines ad amphiteatrum concurrentes aiebat: Qualis hominum stultitia currunt spectare feris homines repugnantes, et me pretereunt naturali dolore certantem. Anaxagora. De isto Anaxagora tria mirabilia exempla in memoria retinenda narrat Valerius. Primum exemplum libro V, capitulo de parentibus qui obitum filiorum forti animo tulerunt; Ait sic Anaxogoras audita morte filii: Nichil michi, inquit, inexpectatum aut novum nuntias. Ego enim illum ex me natum sciebam esse mortalem. Et subdit Valerius: Has voces utilissimis preceptis imbuta virtus mittit. Quas si quis efficaciter auribus
Abbreviated transcription (Latin):
to s̃ oculos ennt qr magicas tenebras ccul
m̾tẽ zoroastis pͥmimagi democͥtus ampli¬
auit ¶ Posuit ãt ꝙ oͣ a casuueniant ⁊ fõ¬
tuna ⁊ nõ regantur a ꝓuidẽtia dei. Ideo ait
autor. Chel mondo acaso pone.
mundo breuit̾ possidebat. Die eͥ Seneca de
eo. Potentior erat Dyogenes alexandro oĩa
pꝰsidente. Plus eͥ erat quod diogenes nollet
acciꝑe ꝙ̃ quod posset tribue̾ alexander. Et
hoc est ꝙ refert ualenus libro quãto capło
de abstinentia ⁊ continentia. dicens ꝙ ale¬
xãder ꝗ oĩa uic̃ diogenis continentiam uĩ¬
cere non potuit. Ad que cum ĩ sole sedentẽ
accessisset hortareturq ut siqua uellet bn¬
placita indicaret ait.Rogo ut mͥasole nõ
obstes. ¶Dicit de dyogene ꝙ pallio usus sit
ꝓpt̾ frigus.peram ꝓ cellano. ⁊ clauam ob
ꝯͣ Iouinianum. Dyogenis uututẽ ⁊ ꝯtinẽ¬
tiam mors quoq indicat. Nam cũ adago¬
nem olimpiacum ꝗ magͣ freq̃tia g̾cie cele¬
brabat᷑ iam senex ꝑgeͣt febre initine̾ dr̃

Expanded text:
to sibi oculos eruit quia magicas tenebras oculimortem Zoroastis primi magi Democritus ampliavit. Posuit autem quod omnia a casu veniant et fortuna, et non regantur a providentia Dei. Ideo ait autor: «che 'l mondo a caso pone». mundo breviter possidebat. Dicit enim Seneca de eo: Potentior erat Dyogenes Alexandro omnia possidente. Plus enim erat quod Dyogenes nollet accipere quam quod posset tribuere Alexander. Et hoc est quod refert Valerius, libro quarto, capitulo de abstinentia et continentia, dicens quod Alexander, qui omnia vicit, Diogenis continentiam vincere non potuit. Ad quem cum in sole sedentem accessisset, hortareturque ut si qua vellet beneplacita indicaret, ait: Rogo ut michi a sole non obstes. Dicitur de Dyogene quod pallio usus sit propter frigus, peram pro cellario, et clavam ob contra Iovinianum: Dyogenis virtutem et continentiam mors quoque indicat. Nam cum ad Agonem olimpiacum, qui magna frequentia Grecie celebratur, iam senex pergeret, febre in itinere dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
uit pecora soceri sui sustinẽs frigus ⁊ge¬
minatos extraxit xp̃s de limbo qñ spo¬
liauit infernum. ⁊ multos alios .i. õs
¶Et uo chesacci che dinançi adessi
spi humani nonerã saluati. Hoc ẽ uolo
ꝙ scias ꝙ añ ꝙͣ isti educti fuissent de lim¬
bo humani spiritus saluati nion erant.
Hoc dicit ad angeloꝵ differentia qui ꝗd
semꝑ salui fuerint postquã fuerunt in¬
in gratia confirmati. Confirmati uͦ fue¬
nnt in gr̃a statim ꝙ de celo mali ã geli
os ad inferos descendebant. mali in ꝓfũ¬
dum inferni. ⁊ bomi mnlimbũ. ꝗ quidẽ
sonno. Hocẽ nõ multum ꝑ istũ enrculũ
descenderam postꝙͣ fueram a sõno ꝑto
nitruum excitatus qnuidi alõgeunũ
ignẽ quẽ quidẽ ignẽ tenebraꝵ enuispiũ
uinciebat .i. ligabat. Est aut emispium
ra ẽ dicit᷑ emisꝑium inferiꝰ. quã quid̾e
uidere nõ possumus quã diu sub cẽra la
inisto primo circulo e unumemispium

Expanded text:
vit pecora soceri sui, sustinens frigus et gevit pecora soceri sui, sustinens frigus et geminatos extraxit Christo de Limbo quando spoliavit infernum, et multos alios, idest omnes nderunt. Et vo' che sacci che, dinanzi ad essi, spiriti humani non eran salvati. Hoc est, volo quod scias quod antequam isti educti fuissent de Limbo, humani spiritus salvati non erant. Hoc dicit ad angelorum differentiam, qui quidem semper salvi fuerunt postquam fuerunt in gratia confirmati. Confirmati vero fuerunt in gratia statim quod de celo mali angeli comnes ad inferos descendebant, mali in profundum Inferni et boni in Limbum; qui quidem sonno. Hoc est, non multum per istum circulum descenderam postquam fueram a somno per tonitruum excitatus, quando vidi a longe unum ignem, quem quidem ignem tenebrarum emisperium vinciebat, idest ligabat. Est autem emisperra est dicitur emisperium inferius, quam quidem videre non possumus quamdiu sub terra latin isto primo circulo est unum emisperium
Abbreviated transcription (Latin):
xenodochia instituit. E aũt xenodochiũ
ut diẽ ysidorus xxͦ. libro echunologiaꝵ ꝑe
grnoꝵ susceptio.
fus fuit decuius semine natus est xp̃s.
¶Ismel. Iste isrł alio noĩe Iacob uocatur
fuit aũt filius ysaac ⁊ pater yii patarcha¬
rum. Quoꝵr nomĩa sunt ista.iben. Sy¬
meon. Leui. Iudas ysachar.  abulon.
uan. Gath. Asser. Reptalin. Iosepħ. et
Beniamin.
¶Conloꝑadre. Iste ẽ ysaach par̾ isrl siũ
Iacob ⁊ filius abraam.Namtres funt
summi patriarche .s. Abrahã ysaach.
⁊ iacob. Patriarcha ãt dicit᷑ princeps
patrum. abarchos dẽ prĩceps ⁊ pater.
in patriarcha prirceps patrum¬
¶ Et cosuoi nati. Isti sunt xii. patriarche
filii Iacob quoꝵ uoĩa sunt srus anno¬
tata.
¶Et conrachele perruitanto fe. Rachel si¬
lia saban ⁊ pulcherrima mulierum fuit
una ex uxorib ipsius Iiacob quã tm̃ dile¬
xit iacob ꝙ amore ipius xiiii annis pa¬

Expanded text:
xenodochia instituit; est autem xenodochium, xenodochia instituit; est autem xenodochium, ut dicit Ysidorus XV libro Ethimologiarum, peregrinorum susceptio. almografus fuit, de cuius semine natus est Christus. Israel. Iste Israel, alio nomine Iacob vocatur; fuit autem filius Ysaac et pater XII patriarcharum. Quorum nomina sunt ista: Ruben, Symeon, Levi, Iudas, Ysachar, Zabulon, Dan, Gath, Asser, Neptalin, Ioseph et Beniamin. Con lo padre. Iste est Ysaach pater Israel sive Iacob, et filius Abraam. Nam tres sunt summi patriarche, scilicet Abraham, Ysaach, et Iacob. Patriarcha autem dicitur princeps patrum, ab archos quod est <princeps> et <pater>; inde patriarcha, <princeps patrum>. Et co' suoi nati. Isti sunt XII patriarche, filii Iacob, quorum nomina sunt superius annotata. Et con Rachele, per cui tanto fè. Rachel, filia Laban et pulcherrima mulierum, fuit una ex uxoribus ipsius Iacob, quam tantum dilexit Iacob quod, amore ipsius, XIIII annis pa
Abbreviated transcription (Latin):
Et quella dince. Noc ingñatione sua so¬
lus iustus iuentus ẽ inmundo. Huic
stetit. filii aut eras. Sem. Cham ⁊ Iafet.
Istitres totũ muridum post diluuiu im¬
pleuerunt. Sem obtinuit Asiam. Chã
affricam. la fet u̾o furopam.
¶Dinoise legista ⁊ ubidente. Moyses mi¬
tissimus hominũ inegypto ẽ natus/ et
a filia pharaonis infilium adoptatꝰ.hu¬
ie ei dumoues pasceret in deẜto apparut
deus in rubo. Qui dum eẽt annoꝵ octo¬
ginta ex p̃cepto dei stetit corã pharaõẽ
decem plagis egyptum ꝑcussit. mare ni¬
brum diuisit/ inmontem synai legem
a deo accepit. xLannis ĩ heremo ppłm
manna pauit. Et sic eͦ xx anno uitam
finiens/ diuinis manibus ẽ sepultus.
tiũ fuit. Nam de eo nati sunt iudei ⁊ sã¬
⁊ Ismaele. Allegorice antem pat̾ ominiũ
saluandoꝵ ab apło appellatur.Sibi em̃
cestam̃to primus fideruc dei publi-¬
ce predicauit. Uñ prudentiꝰ ade eo. fenex
fidelis pͥma credendi uia est.Primus ⁊

Expanded text:
Et quella di Noè; Noe in generatione sua solus iustus inventus est in mundo. Huic ribus nuribus stetit; filii autem eius Sem, Cham, et Iafet. Isti tres totum mundum post diluvium impleverunt. Sem obtinuit Asiam, Cham Affricam, Iafet vero Europam. Di Moise legista et ubidente. Moyses mitissimus hominum in Egypto est natus et a filia Pharaonis in filium adoptatus. Huic enim, dum oves pasceret in deserto, apparuit Deus in nibo. Qui dum esset annorum octaginta, ex precepto Dei stetit coram Pharaone decem, plagis Egyptum percussit, Mare Rubrum divisit, in montem Synai legem a Deo accepit, XL annis in heremo populum manna paravit. Et sic CXX anno vitam finiens, divinis manibus est sepultus.r multarum gentium fuit. Nam de eo nati sunt Iudei et Sarlicet et Ismaele. Allegorice autem pater omnium salvandorum ab Apostolo appellatur. Sibi enim testamento primus fidem unius Dei publice predicavit. Unde Prudentius ait de eo: Senex fidelis prima credendi via est. Primus etiam
Abbreviated transcription (Latin):
altitudĩs sue sinu clausos custodientem.
¶ Si libro.uii. capło de sapiẽter deĩs aut
fcĩs. Iaminquit platonis u̾bis astrieta
ẜ sensu preualens siia. Qͥ tum demũ bea¬
tum orbem t̾m futurũ ẽẽ predix̃ cũ aut
sapientes regnare aut reges saꝑe cepissẽt.¬
¶ Gertiũ libro.uiii. capͦ destudio ⁊ industͥa
plato ingenii duum instructꝰ abundan¬
tia. cum oium iã mortaliũ sapiẽtissimuᷤ
ħret᷑. eo quidẽ usq ut si ip̃e Iupit̃ decelo
descendisset nec elegantiore nec beatiore
facundia usur uideret᷑. egyptũ ꝑagrauit
ibiq a sacerdotib eiꝰ gentis geometrie ml¬
certatim athene platone doctore quereti
tͥmonium suum ditissumũ. ꝑua ualde re¬
tenta sũma pat̾e donauit. Athenis aũt ꝙ¬
płib annis moratus oiã tẽpoꝵ mom̃ta
ad ꝑcipiendam ⁊ ex̾cendã doctrinã ꝯfẽnsiqͥtꝰ

Expanded text:
altitudinis sue sinu clausos custodientem. altitudinis sue sinu clausos custodientem. Secundum, libro VII, capitulo de sapienter dictis aut factis: Iam, inquit, Platonis verbis astricta sed sensu prevalens sententia; qui tum demum beatum orbem terrarum futurum esse predixit cum aut sapientes regnare, aut reges sapere cepissent. Tertium, libro VIII, capitulo de studio et industria: Plato ingenii divini instructus abundantia, cum omnium iam mortalium sapientissimus haberetur, eo quidem usque, ut, si ipse Iupiter de celo descendisset, nec elegantiore nec beatiore facundia usurus videretur. Egyptum peragravit ibique a sacerdotibus eius gentis geometrie mulcertatim Athene Platone doctorem querenttrimonium suum ditissimum, parve valde retenta summa, patcompluribus annis moratus omnia temporum momenta ad percipiendam et exercendam doctrinam conferens ignotus
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ uidisset puerum platonẽ adse a pa¬
tre deferri. sui somnii int̾pretationem
statum dixit ẽẽ ꝯpletam.
¶De hoc summo pho triamoralia nãrat
ualenus. PPrimum libro quarto capło
de modenatione. Audiuit enĩ a quodam
de se xenoeratẽ discipulum suum ĩpie mł¬
ta socutum. Sine ulla cunetatione / cͥmiã¬
tionẽ respuit. Instabat e̾to uultu index
cam quereno cur qͥ fides nõ heretur. Ad¬
iec̃ plato nõ esse credibile ut quẽ tanto¬
pere amaret ab eo inuicẽ nõ diligeretũ.
Postremo cũ ad iusiurandum inimi¬
citias asẜentis malignitas confugiss
ne plato de eiꝰ ꝑiurio disputaret/ affir¬
mauit nunquã xenocratẽ illa dicturũ
fuisse. nͥea dici expedire sibi iudicasset.
Et subdit ualerius. Non ĩcorꝑe morta¬
li s in arce celesti certe armatum aiũm
eius iuite stationem putes pegisse. huã¬
noꝵ uitioꝵ incursus a se iuicta pugna
repellentem cunctosq uirtutis sue nũos

Expanded text:
igitur vidisset puerum Platonem ad se a paigitur vidisset puerum Platonem ad se a patre deferri, sui somnii interpretationem statim dixit esse completam. De hoc summo philosopho tria moralia narrat Valerius. Primum, libro quarto, capitulo de moderatione. Audivit enim a quodam de se Xenocratem discipulum suum impie multa locutum; sine ulla cunctatione criminationem respuit. Instabat certo vultu iudex causam querens cur sibi fides non haberetur. Adiecit Plato non esse credibile ut quem tantopere amaret ab eo invicem non diligeretur. Postremo cum ad iusiurandum inimicitias asserentis malignitas confugisset, ne Plato de eius periurio disputaret, affirmavit nunquam Xenocratem illa dicturum fuisse, nisi ea dici expedire sibi iudicasset. Et subdit Valerius: Non in corpore mortali, sed in arce celesti certe armatum animum eius vite stationem putes peregisse, humanorum vitiorum incursus a se invicta pugna repellentem, cunctosque virtutis sue numeros
Abbreviated transcription (Latin):
enit apud deum. ⁊⁊ deus ert uerbum.
⁊ huiusmodi q̃ ibi sequunt᷑. Hucusque
augustinus. Nõ est ergo mirũ si de eo
signa ⁊ ꝓdigia magna legant᷑.
Refeit enim ualerius libro primo capło
de ꝓdigiis ꝙ dũ plato dormiret ĩcuruis
apes inore eius mellificauert. Qua re
audica ꝓdigioꝵ int̾pretes singularẽ elo¬
quii suauitatem ore eiꝰ emanaturã esse
dixerunt. Et subdit ualius. At mͥ ille
apes ꝗdem nõ mõtem hymetiũ timi ⁊¬
flore redolentem s musaꝵ elyconios cos¬
les omĩ gnͣe doctrine uirentes deaꝵ in¬
stinctu depaste maximo ingenio dulciᷤᷤ¬
sima summe eloquentie instillasse uidẽ¬
tur alimenta. ¶ nlibris quoq apulei
quos deuita ⁊ morib platonis ꝯpouit
legit᷑ ꝙ cũ Anston pater platoĩs ipm pla¬
toneui deferret ad soeratem instruendũ
nocte precedenti somniũ uiderat s oeͣtes
ꝙ pullus eximiscandoris ⁊ uocis canore
in sinum suũ de ara cupidĩs aduolabat.¬
⁊ de sinu suo pea uolabat ad celum. Cũ

Expanded text:
erat apud Deum, et Deus erat verbum; et huiusmodi que ibi sequuntur. Hucusque Augustinus. Non est ergo mirum si de eo signa et prodigia magna legantur. Refert enim Valerius, libro primo, capitulo de prodigiis, quod dum Plato dormiret in cunis, apes in ore eius mellificaverunt. Qua re audita, prodigiorum interpretes singularem eloquii suavitatem ore eius emanaturam esse dixerunt. Et subdit Valerius: At michi ille apes quidem non montem Hymetium timi flore redolentem, sed Musarum Elyconios colles omni genere doctrine virentes dearum instinctu depaste maximo ingenio dulcissima summe eloquentie instillasse videtur alimenta. In libris quoque Apulei quos de vita et moribus Platonis composuit legitur quod, cum Ariston, pater Platonis, ipsum Platonem deferret ad Socratem instruendum, nocte precedenti somnium viderat Socrates quod pullus eximii candoris et vocis canore in sinum suum de ara cupidinis advolabat, et de sinu suo postea volabat ad celum. Cum
Abbreviated transcription (Latin):
uidi hue uenire unum potentẽ eũ signo
uictorie coronatum. Qui q̃d̃ extruxit
hĩc umbram.i. aĩam pͥmi hõis ⁊ alioꝵ
multorum ꝗ ꝯtinent᷑ in textu. Et dums
sic uidendo ⁊ loquendo ambularẽt pil
la siluã spũum antiquoꝵ uedir autor
nõ multum a loge unũigirẽ quẽ tenebã¬
nĩemisꝑiũ uinciebat .i. ligabat᷑. In quo
locouidit honorabiles gentes ualde. De
quib honorabilib gentib qͣtuor ubraᷤ
uidit obuiã sͥ uenire. Que quidẽ uni¬
bre postꝙͣ cum uͥgilio locute sunt ĩsecre¬
to ip̃m autorẽ honorabilit̾ salutarãt.
Et sic ipũt in quodda castiũ septẽ mu¬
ris ⁊ uno fluuio circundatum intͦduxe

Expanded text:
vidi huc venire unum potentem, cum signo vidi huc venire unum potentem, cum signo victorie coronatum; qui quidem extraxit hinc umbram, idest animam, primi hominis et aliorum multorum qui continentur in textu. Et dum sic videndo et loquendo ambularent per illam silvam spirituum antiquorum, vidit autor non multum a longe unum ignem, qui tenebrarum emisperium vinciebat, idest ligabat. In quo loco vidit honorabiles gentes valde; de quibus honorabilibus gentibus quatuor umbras vidit obviam sibi venire. Que quidem umbre, postquam cum Virgilio locute sunt in secreto, ipsum autorem honorabiliter salutarunt; et sic ipsum in quoddam castrum septem muris
Abbreviated transcription (Latin):
a somino ẜrex̃. ⁊ dimattente respiceret
iueĩt se sr ripaniuniꝰ uall̃ q̃erat ita ob¬
scura ꝓfunda ⁊ nebulosa ꝙ licet cculum
infigeret in ꝓfundum nichil breuit᷑ disẽ¬
nebat: Tuncuͥgilius dulcib u̾bis/.⁊ ex¬
hortatõib ipm ad descendendũ induxit
Dr̃ aẽ sue atabo ꝑistum pͥmum cnculũ
an bularen tunuenit autor turbas giũ¬
air auauete. Tunõ requins ame que
aĩe sunt iste quas tuuides. uolo e̾ ꝙ sci¬
as ꝙ iste c̃e non pecearunt. ⁊ si bn fece¬
r̃t non suffiõq non ħuerunt baptismũ.
qui ꝗdem baptismus ẽ ꝑs illius fidei quã
ubi e aduertendũ ꝙ antiqui rusti de po¬
pulo paganoꝵ credebant unũ deũ esse.
tñ distinctionem ꝑsonaꝵ ignoranerut.
⁊ ideo non debite adorauerant. Iludiẽs
at uantes ꝙ ille locus ubi modo erant
cẽt limbus. ⁊ ꝯsiderans atq ymagina ᷤᷤ¬
ꝙ tp̃r quo xp̃s resrex̃ amortus ille locuͤ
ille. Ego eram nouus in hocstatu. qñ

Expanded text:
a somno surrexit, et dum attente respiceret, a somno surrexit, et dum attente respiceret, invenit se super ripam unius vallis que erat ita obscura, profunda, et nebulosa, quod licet oculum infigeret in profundum, nichil breviter discernebat. Tunc Virgilius dulcibus verbis et exhortationibus ipsum ad descendendum induxit. Dum autem sic ambo per istum primum circulum ambularent, invenit autor turbas granait ad Dantem: Tu non requiris a me que anime sunt iste quas tu vides. Volo enim quod scias quod iste anime non peccarunt, et si bene fecerunt, non sufficit, quia non habuerunt baptismum; qui quidem baptismus est pars illius fidei quam Ubi est advertendum quod antiqui iusti de populo paganorum credebant unum Deum esse, tamen distinctionem personarum ignoraverunt, et ideo non debite adoraverunt. Audiens autem Dantes quod ille locus ubi modo erant esset Limbus, et considerans atque ymaginatus resurrexit a mortuis ille locus ille: Ego eram novus in hoc statu, quando
Abbreviated transcription (Latin):
Ostꝙͣ insuꝑiori cantuauto aches¬
rontis fluuium transuadauit
et pꝰtꝙͣ posuit quõ ꝑcussus fuit
a quadam luce ex qua ꝑcussiõe
lcecidit sieut solet eadeͣ sõnolentus. nũc
Iinistoponit quõ unũ graue tonitinũ ex¬
cussit enmasomno. Et sie duce uirgilio
abyssi uallem ingreditur. Quã quidem
uallem in nouẽ curulos poetando distin¬
guit. Istud idem sencie statiꝰ ẜiothebaido ᷤᷤ
Sax in ꝗt innouẽ circunflua campos.
stix interfusa coercet᷑. Ponit ãt in isto cir¬
calo bimdum pueroꝵ ⁊ ħĩtation ẽ tam ui¬
roꝵ ꝙͣ mulierum qui u̾tutib moralib in¬
herentes. ⁊ mneis se totalit̾ exerrentes siñ
carentia uisionis diuine,. Cui carentie al¬
ta suspina ad hibet autor iste.Uocat᷑ aũt
iste curulus aportis elisium a nob̾ autẽ
xp̃ĩanis uocatur limbus quẽ locũ saeͣ
apenis nͥ ꝗescunt aĩe pioꝵ. et dicit᷑ elysi
elysiñ locus extramiẜiampositus. Dũ
no sie ab uno graui tonitruo eẽt excitatuᷤᷤ

Expanded text:
ostquam in superiori cantu autor Acherontis fluvium transvadavit, et postquam posuit quomodo percussus fuit a quadam luce, ex qua percussione cecidit sicut solet cadere somnolentus, nunc in isto ponit quomodo unum grave tonitruum excussit eum a somno. Et sic, duce Virgilio, abyssi vallem ingreditur; quam quidem vallem in novem circulos poetando distinguit. Istud idem sentit Statius secundo Thebaidos. Stix, inquit, in novem circunflua campos. vies», inquit, «Stix interfusa coercet». Ponit autem in isto circulo Limbum puerorum et habitationem tam virorum quam mulierum, qui virtutibus moralibus inherentes et in eis se totaliter exercentes, sine carentia visionis divine; cui carentie alta suspiria adhibet autor iste. Vocatur autem iste circulus a poetis <Elisium>, a nobis autem christianis vocatur <Limbus>, quem locum Sacra a penis, ubi quiescunt anime piorum, et dicitur ElysiuElysium, <locus extra miseriam positus>. Dum vero sic ab uno gravi tonitruo esset excitatus
Abbreviated transcription (Latin):
iupiter Rex cretensis: ⁊ huit ex eo filiũ
noĩe Dardanũ. Teucrus itaq una cũ
Dardano ab ytalia recedentes cretã uie¬
runt. postea in ꝓuincia fngie troyam
edificauerunt.Uñ troyanial. qñ dicũ¬
tur tencͥ aliqn dardanide. Deprimo ⁊¬
ait uirgiliuo libro uiͦ. eneytor.¬

Expanded text:
Iupiter rex cretensis et habuit ex eo filium Iupiter rex cretensis et habuit ex eo filium nomine Dardanum. Teverus itaque una cum Dardano ab Ytalia recedentes Cretam iverunt, postea in provincia Frigie Troyam edificaverunt. Unde Troyani aliquando dicuntur Teveri, aliquando Dardanide. De primo ait Virgilius, libro VI Eney
Abbreviated transcription (Latin):
mant hominẽ ꝯtrauitia. ⁊ ẽrores. Uñ
ꝑ castrum accipeuirtutes ꝑ uii. muros
uii sciãs libales: ꝑ flurum noͣ solidũ
diuitias intellige conculeatas. qr nͥ di¬
uitias que sunt labiles ⁊ hoiem labilẽ
faciunt ho conculeauit adurtutes ⁊
sciãs ꝑuenire nõ pot̾it. Uñ beatus erꝰ
inepistola ad paulmora refert ꝙ eni
simus cum ad phylosofandiunathe¬
nas pergeret magnum auri põdus in
mari piecit. Nec putauit se posse ⁊ u̾tu¬
tes simul ⁊ diuitias possidere. Refent
ualerius libro .uiii. capitulo destudio.⁊
industria. ꝙ cũ anaxagoras rediret astu¬
dio ⁊ suas possessiones deẜtas uidisset
ait. Non eẽm ego saluus insi iste ꝑissẽt.
Et subdit ualeri. Nãsi predioꝵ potius
ꝙͣ ingenii culture uacasset dominus rei
familiaris inrra penates suos mansis
set nõ tancus anaxagoras ad eos redis
set. ¶uidi eletra. Eletra filia athalatis
fuit uxor regis teuer cum qua iacuit

Expanded text:
mant hominem contra vitia et errores. Unde mant hominem contra vitia et errores. Unde per castrum accipe virtutes; per VII muros VII scientias liberales; per fluvium vero solidum divitias intellige conculcatas: quia nisi divitias, que sunt labiles et hominem labilem faciunt, homo conculcaverit, ad virtutes et scientias pervenire non poterit. Unde beatus Ieronimus in epistola ad Paulinum refert quod Csimus, cum ad phylosofandum Athenas pergeret, magnum auri pondus in mari proiecit; nec putavit se posse et virtutes simul et divitias possidere. Refert Valerius, libro VIII, capitulo de studio et industria, quod cum Anaxagoras rediret a studio et suas possessiones desertas vidisset, ait: Non essem ego salvus nisi iste perissent. Et subdit Valerius: Nam si prediorum potius quam ingenii culture vacasset, dominus rei familiaris intra penates suos mansisset, non tantus Anaxagoras ad eos redisset. vv. 121-123 I' vidi Eletra. Eletra, filia Athalantis, fuit uxor regis Teveri, cum qua iacuit
Abbreviated transcription (Latin):
Cesare cexuit ⁊ pompeo. Offm̃ nãq po¬
ete ẽ ut dic̃ beatus ysid̾.uiii. libro etħ.
ut ea q̃ ue gesta sunt malias spẽs obli
nus i deo innu̾o poetarum non ponit᷑. qr
uidet᷑ ystorias ꝯpõuisse nõ poemata. on¬
cõi ⁊ usitata locutione poeta censet᷑. Ideo
autor int̾ summos quatuor poctas ip̃m
quartum a seribit. fuit aut rueanus de
Ispania de quadam ciuitate que dr̃ cordu¬
ba nepos magͥ Senece ⁊ magr̾i: Aeronis
imꝑatoris. Uñ ipe met ait. Corduba me
genuit rapuit nero prelia dixi.
sie loquendo ⁊ ad inuice ꝯfendo iuimuᷤ
usq odillumlum̃ qd̾ ante iã uideram.
¶Parlando cose cheltacere c bello. Multa
enimint̾ se sapiẽtes ꝯferunt q̃ aliis re¬
ẜarinon ꝯuenit. ⁊ hoc ꝑꝑ grossitiẽ intel¬
lectus.
¶ Aenrmo a pie dunnobile castello ⁊ c̃.
P istud castrũ septen murio ⁊ unoflu¬
possumus gloriosas nintutes ꝗb ipsi ĩ
mundo fulẜunt. q̃ quidem untutes ar¬

Expanded text:
Cesare texuit et Pompeio. Officium namque poCesare texuit et Pompeio. Officium namque poete est, ut dicit beatus Ysidorus, VIII librouae vere gesta sunt, in alias species obliqnus ideo in numero poetarum non ponitur, quia videtur historias conposuisse, non poema. comuni et usitata locutione, poeta censetur. Ideo autor inter summos quatuor poetas ipsum quartum ascribit. Fuit autem Lucanus de Ispania, de quadam civitate que dicitur Corduba, nepos magni Senece et magistri Neronis imperatoris. Unde ipsemet ait: «Corduba me genuit, rapuit Nero, prelia dixi».sic loquendo et ad invicem conferendo, ivimus usque ad illum lumen quod ante iam videram. Parlando cose che 'l tacere è bello. Multa enim inter se sapientes conferunt, que aliis reserari non convenit; et hoc propter grossitiem intellectus. Venimo a piè d'un nobile castello, etc. Per istud castrum, septem muris et uno flupossumus gloriosas virtutes, quibus ipsi in mundo fulserunt; que quidem virtutes ar
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad tp̃ra sua eleganti ⁊ uenusto me¬
tro subintegum̃tis ⁊ imꝓpriis locutoĩb
exarauit. fuit ⁊ nobilis miles marmiᷤ
⁊ multo tꝑ̃r sub augusto cesare militauir
Tñ ad ꝑsuasionem muidoꝵ quordam
ipsum apud imꝑatorẽ infamantiũ ip̃e
augustus ip̃m poetam exilio crudeli dã¬
nauit. Fuit ⁊ alia cã sue damnationiᷤ
ut dĩ. Nam ouidiꝰ uidit uno semel au¬
gustũ cũ uno puero carnaliter ꝯmisce̾i
Uñ Augustus ꝯfusione ꝯfossus ipsum
exilio religauit. Et hoc ẽ ꝙ in libro detri¬
stib ait ip̃e Ouidius. Curaliquid uidi.
tiquitus pelignea. ⁊ In de pͥmo ait ip̃e
in libro deponto. Sulmo mͥ patͥa ẽ geli¬
dis uberruna luphis. Et de ẜo. Peligne
gentis gloria dicar ego.
¶Et lultimo lucanõ. Lucarus ab antiꝗᷤ
doctoribus innũo poctarũ nõ ponit. quia
nõ poemata ẜ ystorias scripsisse uidetũ
Namnudam historiã ⁊ aꝑtam de fulio

Expanded text:
usque ad tempora sua eleganti et venusto meusque ad tempora sua eleganti et venusto metro, sub integumentis et impropriis locutionibus, exaravit. Fuit etiam nobilis miles in armis et multo tempore sub Augusto Cesare militavit. Tamen, ad persuasionem invidorum quorumdam ipsum apud imperatorem infamantium, ipse Augustus ipsum poetam exilio crudeli damnavit. Fuit etiam alia causa sue damnationis, ut dicitur. Nam Ovidius vidit uno semel Augustum cum uno puero carnaliter conmisceri; unde Augustus, confusione confossus, ipsum exilio religavit. Et hoc est quod in libro De Tristibus ait ipse Ovidius: «Cur aliquid vidi? tiquitus pelignea. Unde de primo ait ipse in libro De Ponto: «Sulmo michi patria est gelidis uberrima limphis». Et de secundo: «Peligne gentis gloria dicar ego». Et l'ultimo Lucano. Lucanus ab antiquis doctoribus in numero poetarum non ponitur, quia non poemata sed ystorias scripsisse videtur; nam nudam historiam et apertam de Iulio
Abbreviated transcription (Latin):
tes ab inuicem discrepare. Ne te moue¬
at o lector id q̃d dixi supra iuxta more an¬
tiquoꝵ theologoꝵ. Nam ut suꝑius ĩ ꝑ¬
logo ẽ expressum beatus augustinus.uiͦ
libro deciuitate dei ponit Marcũ uãronẽ
tͥa thogie gnͬa posuisse. Anum.s. fabu¬
losum. Alterum naturale. Tentium uoͣ
ns qui tandẽ ut ait ualerius libro uiiͦii
capło demortib nonuulgarib cũ in in¬
sula quandam qõem apiscatorib oͥ ꝓpoĩ¬
tã soluere nõ potuisset densus abeis p̃
u̾ecundia ꝯfusionis dolore cordis tactuᷤ
intrinsecus ad mortẽ spm̃ exalauit.
¶altre oracio satyro. Oratius ut quidam
dieunt fuit de Brundusio oriũdus. ꝗ ideo
ab autore satyrꝰ appellatur qr satyrice ⁊
scͥpsit ⁊ docuit. Quid aũt sit satira ħet᷑
¶ Ouidio e ilt̾to. Ouidiꝰ egregiꝰ poetaꝵ cõpo¬
morphoseos. Qui ꝗdem liber pagano ꝵ
biblia posset m̾ito appellari qr inip̃o oĩa
magnalia ⁊ notabilia aborigine mũdi

Expanded text:
tes, ab invicem discrepare. Ne te moveat, o lector, id quod dixi supra iuxta more antiquorum theologorum. Nam, ut superius in prologo est expressum, beatus Augustinus, VII libro De Civitate Dei, ponit Marcum Varronem tria theologie genera posuisse: unum scilicet fabulosum, alterum naturale, tertium vero rus qui tandem, ut ait Valerius, libro VIIII, capitulo de mortibus non vulgaribus, cum in insula quandam questionem a piscatoribus sibi propositam solvere non potuisset, derisus ab eis, pre verecundia confusionis dolore cordis tactus, intrinsecus ad mortem spiritum exalavit. L'altr'è Oratio satyro. Oratius, ut quidam dicunt, fuit de Brundusio oriundus, qui ideo ab autore satyrus appellatur quia satyrice et scripsit et docuit. Quid autem sit satira, habetur  Ovidio è il terzo. Ovidius, egregius poetarum, compocitur Methamorphoseos. Qui quidem liber, paganorum biblia posset merito appellari, quia in ipso omnia magnalia et notabilia ab origine mundi
Abbreviated transcription (Latin):
ni emani carnificis accepisset. admoto iã
labris poculo. uxori xancippeint̾ fletũ ⁊ la¬
intatoemuociferãti. innocentẽ eum ꝑituꝵ
ait. Quid ergo: nocentimͥ mori satius ẽe
duxisti: Et suddit ualeri. O unmensã sapi¬
entiam q̃ ne in ip̃o ꝗdẽ uite excessu obliui¬
sci sui potuit. Galienus ⁊ refert ꝙ socrateᷤᷤ
potionem uenenatam accep̃. ⁊ duui de ĩmõ¬
talitate aĩe disputans/ potiõem illã letus
augustinus in libro deuera religione dicẽ ᷤᷤ
ꝙ qr socrates hoĩb ꝓhibebat iurare ꝑdeos
⁊ ⁊ quia deos adorare nolebat dicens ego
la que sunt oꝑamanium hominũ. ab ane¬
tio duce athemensium positus ẽ incarcere.
⁊ ut scribit seneca sumpta ibi cicuta int̾¬
iit. Hoc idem asẜit macer ĩ libro de iuirib
herbarum capitulo de cicuca dicens.Pu¬
blicapena reis hec eẽ solebat athenis. hac
sumpta socͣtes magnus fuit exanimatꝰ.
Uix autem socrates non a gintanouẽ anniᷤ

Expanded text:
ni e manis carnificis accepisset, admoto iam ni e manis carnificis accepisset, admoto iam labris poculo, uxori Xantippe inter fletum et lamentationem vociferanti innocentem eum periturum, ait: Quid ergo? nocenti michi mori satius esse duxisti? Et subdit Valerius: O immensam sapientiam, que ne in ipso quidem vite excessu oblivisci sui potuit. Galienus etiam refert quod Socrates potionem venenatam accepit et diu de immortalitate anime disputans, potionem illam letus Augustinus in libro De Vera Religione, dicens quod quia Socrates hominibus prohibebat iurare per deos, et etiam quia deos adorare nolebat, dicens: <Ego la, que sunt opera manuum hominum>, ab Anetio duce Atheniensium positus est in carcerem, et ut scribit Seneca, sumpta ibi cicuta, interiit. Hoc idem asserit Macer in libro De Viribus Herbarum, capitulo de cicuta, dicens: Publica pena reis hec esse solebat Athenis; hac sumpta, Socrates magnus fuit exanimatus. Vixit autem Socrates nonaginta novem annis,
Abbreviated transcription (Latin):
bitrio ꝑmitte. qr qui tribuere bona ex fa¬
cili solent/ ⁊ eligere aptissime possunt.
¶ Scdm. Idem socrates expedita ⁊ compen¬
diaria uia eos ad gloriam ꝑuenire dicebat
qui id agerent ut quales uideri uellent
tales etiã essent. Qua quidem predicatõe
aꝑte monebat ut hoĩes ip̃am potius uͥtu¬
tem haurirent ꝙͣ umbram eiꝰ consectarẽt.¬
¶ Gertium. Idẽ socrates ab adolescentulo qͦ¬
dam consultꝰ utrũ uxorẽ duce̾t. anse oĩu
matͥmonio abstinẽt. respõdit ꝙ si aliquid
istaꝵ duarũ reꝵ quas petebat face̾t peĩ¬
teret. Hic te inquit solitudo hic orbitas.
hicgͣnis intentus hic heres alienus exci¬
piet. Illic ꝑpetua solicitudo querelaꝵ con¬
textus. docis exprobatio affiniũ graue
suꝑcilium garrula socrus lingna subses¬
sor alieni matͥmonii inc̾tus liberoꝵ euentͦ.
Quãtum Itẽ soerates cum uenisset ad mõ¬
tẽ fortiq aĩo ⁊ ꝯstanti uultu potionẽ uene¬

Expanded text:
bitrio permitte, quia qui tribuere bona ex fabitrio permitte, quia qui tribuere bona ex facili solent etiam eligere aptissime possunt. Secundum: Idem Socrates expedita et compendiaria via eos ad gloriam pervenire dicebat qui id agerent ut quales videri vellent, tales etiam essent. Qua quidem predicatione aperte monebat ut homines ipsam potius virtutem haurirent quam umbram eius consectarentur. Tertium: Idem Socrates ab adulescentulo quodam consultus utrum uxorem duceret, an se omnium matrimonio abstineret, respondit quod si aliquid istarum duarum rerum quas petebat faceret, peniteret. Hinc te, inquit, solitudo, hinc orbitas; hinc generis intentus, hinc heres alienus excipiet. Illinc perpetua solicitudo querelarum contextus, dotis exprobatio affinium gravem supercilium, garrula socrus lingua, subsessor alieni matrimonii, incertus liberorum eventus. Quartum: Idem Socrates cum venisset ad mortem, fortique animo et constanti vultu potionem vene
Abbreviated transcription (Latin):
mologiaꝵ. Huiꝰ pħi quatuor precepta mo¬
ralia pont ualeritis libro.uiiͦ capͦ de Sa¬
pienter factis aut dictis ¶Primũ ẽ istud/
quod recitat idem ualius his u̾bis. Socra¬
tes humane sapĩe qiͣ quoddam t̾restre ora¬
culum nichultra petendũ a diis ĩmorta
lib arbitrabat᷑ ꝙͣ ut bona tribue̾nt quia
hii demum scirent quid unicͥq eẽt utile.
Et subdit ualius. Nos at plerumq id uo¬
tis expetere ꝙ nõ impetrasse melius foe̾t.
Etẽ dẽpsissimuis tenebris inuoluta mõta¬
liũ mens inq leta patẽtẽ errorẽ cecas p̃ca¬
toẽs tuas sꝑgis diuitias appetis q̃mltis
exitio fu̾nt. Honores concupiscis/ ꝗ quã
plures pessundederunt. Regna tecumx
ip̃a uolius quoꝵ exitus sepenũo miẜabi¬
les c̾nuntur. Splerdidis ꝯiugiis inicis
manus. at hec ut aliquillustrant. ita nõ
nunꝙͣ domos euertunt. Desine gͥ stulta
futuns malorum tuorũ caĩs quasi feliciᷤᷤ¬
simis reb inhiare.⁊ totã te celestium ã¬

Expanded text:
osophi quatuor precepta moralia ponit Valerius libro VII, capitulo de sapienter factis aut dictis. Primum est istud quod recitat idem Valerius his verbis: Socrates humane sapientie quasi quoddam terrestre oraculum, nichlibus arbitrabatur quam ut bona tribuerent, quia ii demum scirent quid uni cuique esset utile, nos autem plerumque id uotis expeteremus, quod non inpetrasse melius foret: etenim densissimis tenebris inuoluta mortalium mens, in quam late patentem errorem caecas precationes tuas spargis! diuitias adpetis, quae multis exitio fuerunt: honores concupiscis, qui conplures pessum dederunt: regna tecum ipsa uoluis, quorum exitus saepe numero miserabiles cernuntur: splendidis coniugiis inicis manus; at haec ut aliquando inlustrant, ita nonnumquam funditus domos euertunt. desine igitur stulta futusimis rebus inhiare, et totam te celestium ar
Abbreviated transcription (Latin):
eum ducit. qui tenet figurã intionis hu¬
mane. S si uere ⁊ lucide autoris u̾ba pẽ¬
samus istr̃pͥmũ circulũ biꝑtit᷑. In pri¬
ma nãq parte ponit limbum ubi collo¬
cat ꝑuulos innocentes que locum diẽ ex¬
co magis ĩfimo. qr in suo descensu semꝑ
tendit ad centrũ ponit quandam ꝑtem lu¬
minosam ĩqua ordinat quoddam castrũ
septem muris ⁊ una aqua munitũ ubi cos¬
loeat antiquos iustos ⁊ sapiẽtes de ppło pa¬
ganor ꝗ tres uͥtutes tho logieas igrantes
in qͣtuor uͥtutib cardinalib siue morali¬
bus studuerunt.
nãꝙ sapĩa plenus fuit ꝙ ualus uocat eũ
libro.uiii. capͦ de otio. celestis ingeniinatẽ.
Iste homerus ut ait seneca apus atheniẽ¬
ses ꝓĩsano hitus c̃. eo ꝙ deos int̾ se bellige¬
nasse diceret. et qr deos belligerasse dixit
iõ ait autor intextu. Min colui conquella
spada imano. Sz reuera homerꝰ non fuit
insanus. s uixͣ morẽ antiquoꝵ thologo¬

Expanded text:
eum ducit, qui tenet figuram rationis inueum ducit, qui tenet figuram rationis inumane. Sed si vere et lucide autoris verba pensamus, istum primum circulum bipartitur. In prima namque parte ponit Limbum, ubi collocat parvulos innocentes, quem locum dicit exco magis infimo, quia in suo descensu semper tendit ad centrum, ponit quandam partem luminosam in qua ordinat quoddam castrum, septem muris et una aqua munitum, ubi collocat antiquos iustos et sapientes de populo paganorum, qui tres virtutes theologicas ignorantes, in quatuor virtutibus cardinalibus sive moralius studuerunt. vv. namque sapientia plenus fuit, quod Valerius vocat eum, libro VIII, capitulo de otio, <celestis ingenii vatem>. Iste Homerus, ut ait Seneca, apud Athenienses pro insano habitus est, eo quod deos inter se belligerasse diceret; et quia deos belligerasse dixit, ideo ait autor in textu: «Mira colui con quella spada in mano». Sed re vera Homerus non fuit insanus, sed iuxta morem antiquorum theologo
Abbreviated transcription (Latin):
quebam̃ audiui quandã uocẽ loquentẽ ⁊
dicentem. Honorate altissimum poetã.
adnos redit. Et statun finita uoce dicit
autor se uidisse quatuor magnas ubraᷤ
Sembianza aueano ne trista ne lietu.
Hoc ẽ ꝙ ĩlimbo aĩa neq bonũ patit̾ neq
malum ẜ solum carentiã uisionis diui¬
ne. S reuera ista carentia lz nõ sit pena
in paruulis ẽ pena maxima in adultis.
Ex ẽplu habemuo deduob hominibuᷤ
quoꝵi unus nunꝙͣ fuit diues alt̾ de sũ¬
mis diuitiis descendit in pauꝑtatẽ. Pri
gat t̾tio libro de ꝯsolatione/ dicens. Hoc
est ꝙ recolentem uehementius quoquit.
nã moͥ adu̾sitate fortune infeliaissimũ
genus ĩfortunii ẽ fuisse felicẽ. Et ideo
maxima iudicanda hoc dico si mlimbo
sunt. S nm̃ fides nõ tenet ꝙ ibi sĩt nͥ
ꝑuuli innocentes. Iste at poeta ĩ hac ꝑte
⁊ in quibusdam ãliio loquit᷑ nõ cheolo¬
gice s poetiee. Et ideo ꝑ infernum nõ Bea¬
trix que typumtenet teologie s uirgiliuᷤᷤ

Expanded text:
quebamur, audivi quandam vocem loquentem et dicentem: Honorate altissimum poetam, ad nos redit. Et statim, finita voce, dicit autor se vidisse quatuor magnas umbras, sembianza aveano nè trista nè lieta. Hoc est, quod in Limbo anima neque bonum patitur neque malum, sed solum carentiam visionis divine. Sed, re vera, ista carentia, licet non sit pena in parvulis, est pena maxima in adultis. Et exemplum habemus de duobus hominibus, quorum unus nunquam fuit dives, alter de summis divitiis descendit in paupertatem. Prgat tertio libro De Consolatione, dicens: «Hoc est quod recolentem vehementius quoquit; nam in omni adversitate fortune infelicissimum genus infortunii est fuisse felicem». Et ideo maxima iudicanda, hoc dico si in Limbo sunt. Sed nostra fides non tenet quod ibi sint nisi parvuli innocentes. Iste autem poeta in hac parte, et in quibusdam aliis, loquitur non theologice sed poetice. Et ideo per Infernum non Beatrix, que typum tenet teologie, sed Virgilius
Abbreviated transcription (Latin):
antiquos pħos sapientior habebatur ⁊ deo
quosdã flores dictorum suoꝵ tͥ lucane di ᷤᷤ¬
posiu deserbendos quos quide utiles inui¬
uendo reꝑies si cos inmemoria retinebis.
⁊ oꝑe a dimplebis.
Age sic alienũ ut tim̃ nõ obliuiscai̾s negotiũ.
¶Anco ita ꝑdesto netibinoceas.
Ed habes uti utere ut alieno nõ egeas.
¶Intuo ꝙ alieno labore sarcinã suscipe.¬
¶ Pecunie querende ⁊ tuende modum habe
¶Cu amicis breues oroes amicitiasq lõgaᷤᷤ
hẽ oportet: qrint̾ ueros carosq amicos
mlta effundere nõ ẽ opꝰ nã est signũ dif¬
fidentie. cum amanti solũ sufficiat inti¬
mare.¬
¶ Negat sibi ip̃i qui qd difficile ẽ petit.¬
¶ Malum alienum tuum ne feci̾s gaudiũ.¬
¶ Principiũ amicitie ẽ b̃n loqui. exordium
uo inimicitiaꝵ est male diceͬ
¶micus raro acquirit᷑ cito amittit᷑.¬
¶ Nulli imponas qd ipe pati nõ possis.¬
¶ Hoc ex hibe qd tibi optauĩs exhiberi.
¶Presentẽ laudare minime decet.¬

Expanded text:
antiquos philosophos sapientior habebatur, ideo quosdam flores dictorum suorum tibi, Lucane, disposui describendos, quos quidem utiles in vivendo reperies, si eos in memoria retinebis, et opere adimplebis. Age sic alienum ut tuum non obliviscaris negotium. Amico ita prodesto ne tibi noceas. Quod habes ita utere ut alieno non egeas. In tuo quam in alieno labore sarcinam suscipe. Pecunie querende et tuende modum haberCum amicis breves orationes amicitiasque longas habere oportet, quia inter veros carosque amicos multa effundere non est opus, nam est signum diffidentie; cum amanti solum sufficiat intimare. Negat sibi ipsi qui quod difficile est petit. Malum alienum tuum ne feceris gaudium. Principium amicitie est bene loqui; exordium vero inimicitiarum est male dicere. Amicus raro acquiritur, cito amittitur. Nulli imponas quod ipse peti non possis. Hoc exhibe quod tibi optaveris exhiberi. Presentem laudare minime decet.
Abbreviated transcription (Latin):
libro t̾tio capͦ qui intitulatur Qͥ huĩli loco
nati clar euaẜunt. Ipe sccͣtes nõ solũ ho¬
minum consensu uẽrũ ⁊ apossitis oracu¬
lo sapientissim uidicatus ẽ. Iste primꝰ echi¬
cam ad corrigendos ꝯponendosq mores
instituit diuidens eam in qͣtuor uitutib¬

Expanded text:
itulatur «Qui humili loco nati, clari evaserunt», ipse Socrates non solum hominum consensu, verum etiam Apollinis oraculo, sapientissimus iudicatus est. Iste primus ethicam ad corrigendos componendosque mores instituit, dividens eam in quatuor virtutib
Abbreviated transcription (Latin):
roꝵ iustoꝵ ꝗ in hor mundo lieet iuste
uixert tñ qr non debite dcum adora¬
ueĩt ad inferos descenderunt. ¶ Qb
peraltinuia mimena il sauo duca
fuor delaqueta nellaura chetpema
Et uegno inꝑte oue none chiluca.
felꝑꝑemi laltosono nela testa un
graue tuono. Cõtinuatio ẽ adidd
precedit incantu precedenti. Ibi
emiait. Et caddi come luom che sõno
ꝑilliã. Hic aũt diẽ ꝙ unũ graue tonitͣ¬
um excussit siue excitauit eum a sõno.
⁊ sic excitatus descendit in pͥmũ cucu
hoc ẽ sine spedeistis tenobris euadendi
uinimuo in desiderio. qr licet nunꝙͣ ha¬
bearnus spem hinc exeundi nichomi¬
nus tñ hoc naturalit̾ affc̃amns. Uieo
naliter quia siẽ sunt due leges/ una naͣ¬
lis alter diuina ita sunt duespes q̃ ori¬
uritur abipis. Lex enim nͣe non uult
ut nõ peccans ꝯdemnet᷑. Lex aũt diui¬
na nõ uult ut qui nõ credit in xp̃m
saluet̃. Contͣ spem gͥ que a lege diuiã

Expanded text:
rum iustorum, qui in hoc mundo, licet iuste vixerint, tamen, quia non debite Deum adoraverunt, ad inferos descenderunt. Quibus per altra via mi mena il savio duca, fuor de la queta, nell'aura che trema. Et vegno in parte ove non è chi luca. v. 1-3 Ruppemi l'alto sonno ne la testa / un grave tuono. Continuatio est ad id quod precedit in cantu precedenti. Ibi enim ait: «et caddi come l'uom che sonno pillia». Hic autem dicit quod unum grave tonitruum excussit sive excitavit eum a somno, et sic excitatus descendit in primum circHoc est, sine spe de istis tenebris evadendi vivimus in desiderio, quia licet nunquam habeamus spem hinc exeundi, nichilominus tamen hoc naturaliter affectamus. Dico naturaliter quia sicut sunt due leges, una naturalis altera divina, ita sunt due spes que oriuntur ab ipsis. Lex enim nature non vult ut non peccans condemnetur; lex autem divina non vult ut qui non credit in Christum salvetur. Contra spem, igitur, que a lege divina
Abbreviated transcription (Latin):
busdamque in lictera exponẽtur locutꝰ
ẽ autor. abeo recessit ⁊ inseptimũ cir¬
culum deisto uͦ descendit. Ideo ait autõ
intextu. Noi agiramo acondo q̃lla stra¬
da. parlando piu assai chinõ ridieo. ue¬
nimino alpunto doue si digrada. Qui¬
iutro uamo pluto il grannimico.

Expanded text:
busdam que in lictera exponentur locutus busdam que in lictera exponentur locutus est autor, ab eo recessit et in septimum circulum de isto VI descendit. Ideo ait autor in textu: «Noi agiramo a tondo qda, parlando più assai ch'i' non ridico; venimmo al punto dove si digrada: quivi trovammo Pluto, il gran nemico.
Abbreviated transcription (Latin):
dyabosicus canis circa deuorationẽ in¬
tenderet ambo ad infima descenderũt.
ce iacebant ⁊ nulla se breuit erigebat
pret̾ unam que qñ uidit iuxta se Dan¬
tem statim ad sedendũ celeriter se crex̃.
⁊ ait ad eum. Otu ꝗ transis ꝑistum ĩ¬
fernũ recognosee me si scis.tu priꝰ fuisti
fẽs ꝙͣ ego ꝯsumptus. Et Dantes ad eũ.
Angustia quancu ħs forsitan te abstͣ¬
it demente mea adeo ꝙ nunꝙͣ recolo
te uidisse. s die mͥ qui es tu qui ĩtã do¬
lenti loco es poĩtꝰ/ ⁊ adtale pena subie¬
ctaͤ ꝙ si alia maior ẽ nulla tñ ẽ magi
displicibilis seu grauis. Tũc illa aĩa
se mafestauit autori ꝑtͥa signa. ¶ pͦ
ꝑ ciuitatem un fuit oriunda. Ibi. La
maste ciacco. ¶Gertio ꝑ culpã quã cõ¬
misit inmundo ⁊ ꝑꝑ quam dãnatus
ẽ mninfemo. Ibi. Perladannosa colpa
delagola. come tuuedi alapiogia mifi¬
acco ¶Postꝙͣ uero cũ isto ciacco de qui¬

Expanded text:
dyabolicus canis circa devorationem indyabolicus canis circa devorationem intenderet, ambo ad infima descenderunt. te iacebant, et nulla se breviter erigebat preter unam; que quando vidit iuxta se Dantem, statim ad sedendum celeriter se erexit, et ait ad eum: «O tu qui transis per istum infernum, recognosce me, si scis; tu prius fuisti factus quam ego consumptus». Et Dantes ad eum: «Angustia quam tu habes forsitan te abstrait de mente mea, adeo quod nunquam recolo te vidisse. Sed dic michi quis es tu qui in tam dolenti loco es positus, et ad talem penam subiectus, quod si alia maior est, nulla tamen est magis displicibilis seu gravis». Tunc illa anima se manifestavit autori per tria signa: Primo per civitatem unde fuit oriunda, ibi: «Lamaste Ciacco». Tertio, per culpam quam commisit in mundo, et propter quam damnatus est in Inferno, ibi: «per la dannosa colpa de la gola, / come tu vedi, a la piogia mi fiacco». Postquam vero cum isto Ciacco de qui
Abbreviated transcription (Latin):
Et añ ꝙͣ ꝑcirculũ uadat duo poĩt. ¶ prĩ¬
mũ ẽ qualitas pene istĩ cireuli. ¶ Sin
ẽ ꝯditio istiꝰ canis.¶Quantũ adpri¬
mum descͥbit periã ꝑistũmodũ. ꝙ ibi
ẽ pliuia eterna frigida atq adeo gra¬
uis ꝙ nec regula nec qͣlitas ibi modo
aliquo ĩnouat. Et ad maiorẽ declam¬
tioẽm istius pluuie dic̃ ꝙ ibi suc tͥa q̃
maxiam gnͣant tempestatẽ .s. grando
grossa. a qua turbulenta. ac ãnix.
capita. Oculos rabeos. os unetũ atq
crudele uentre largũ ⁊ manus ũgu¬
lattis cum quib laniat sps̃ deglutit¬
sp̃s qui ibi puuunt᷑ ululat uelut cane.
et ut unũ latus a tẽpestate defendant
aluid latus obiciunt tẽpestati. ⁊ ꝑistũ
modum sepe sepi se uoluunt ĩmiẜas
tẽpestates. S qũ eberus de descensu eo¬
rum adu̾tit iracundia totus plenus ꝯͣ
eos aꝑuit ora ⁊ dentib subsannauit.
Tũc uirg̾ manus suas terra ꝯpleuit
ipamq meiꝰ fauees unuecit. Et dũ ille

Expanded text:
Et antequam per circulum vadat, duo ponit: primum est qualitas pene istius circuli; secundum est conditio istius canis. Quantum ad primum, describit penam per istum modum: quod ibi est pluvia eterna, frigida, atque adeo gravis quod nec regula nec qualitas ibi modo aliquo innovatur. Et ad maiorem declarationem istius pluvie, dicit quod ibi sunt tria que maximam generant tempestatem, scilicet grando grossa, aqua turbulenta, ac etiam ncapita, oculos rubeos, os unctum atque crudele, ventrem largum, et manus ungulatas, cum quibus laniat spiritus, deglutitspiritus qui ibi puniuntur ululant velut canes, et ut unum latus a tempestate defendant, aliud latus obiciunt tempestati, et per istum modum sepe sepius se volvunt in miseras tempestates. Sed quando Cerberus de descensu eorum advertit, iracunda totus plenus, contra eos aperuit ora et dentibus subsannavit. Tunc Virgilius manus suas terra complevit, ipsamque in eius fauces iniecit. Et dum ille
Abbreviated transcription (Latin):
Tanto uollio io cheuisia manifesto
pur chenua coscientia nõ migarra
uutus retundẽs ĩpetus aduersitatis. Exͫ
frangebat᷑ s patienti aĩo respondebat. do¬
benedem̃. Io ait.
Cala fortuna come uol sonp̃sto.
Quartum notabile

Expanded text:
Tanto vollio io che vi sia manifesto, pur che mia coscientia non mi garra,rtitudo est virtus retundens impetus adversitatis. Exemfrangebatur, sed patienti animo respondebat: Dobenedictum. Ideo ait: c'a la fortuna, come vol, son presto. QUARTUM NOTABILE