comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quaeun aducit aduitam non temporali
fastigio tumidum sed a &ernitatis
firmitate securum. Cum autem dicit
porphrrius in primo iuxta finem
de regres suanimȩ libronondum
receptũ inunam quandam sectam
quod uniuersalem contineatuiam
animȩ liberandȩ uel aphilosophia
uerissima aliqua uel ab indorũ morib
acdisciplina aut inductione caldeorũ
autaliaqualib& uia nondumq in suã
nocitiam eandemuiam historiali cog¬
nitione perlatam. proculdubio consi¬
tetur esse aliquam sed nondum insuã
uenis se notitiam. Itaei non sufficiebut
quicquid deanima liberanda studio¬
sissime didicerat sibiq uel potius aliis
nos se actenere uidebatur. Sentiebat
enimadhuc sibi deesse aliquã prestan¬
tissimam auctoritatem quã dere
tanta sequioporter&. cum autem
dicit uel a philo sophia uerissima
aliquanondum in suam notitiam
peruenisse sectam quae uniuersalẽ
contineat uiam dnimae liberandae :
satis quantum arbitror ostendit uel

Expanded text:
quae una ducit ad regnum, non temporali quae una ducit ad regnum, non temporali fastigio nutabundum, sed aeternitatis firmitate securum. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem de regressu animae libro nondum receptum in unam quandam sectam, quae uniuersalem contineat uiam animae liberandae, uel a philosophia uerissima aliqua uel ab Indorum moribus ac disciplina, aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet uia, nondumque in suam notitiam eandem uiam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam, sed nondum in suam uenisse notitiam. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique uel potius aliis nosse ac tenere uidebatur. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem, quam de re tanta sequi oporteret. Cum autem dicit uel a philosophia uerissima aliqua nondum in suam notitiam peruenisse sectam, quae uniuersalem contineat uiam animae liberandae: satis, quantum arbitror, ostendit uel
Abbreviated transcription (Latin):
procul dubio coepit ex tempore . & tam̃
sempererit cumante non fuerit. illa
igitur omnis argumentatio dissolutaẽ
quaputatur nihil esseposse sine fine
temporis nisi quod in itium non hab&
temporis. Inuenta est enim animae
beatitudo quaecum in itium temporis
habuerit finem tẽporis non habebit.
qua propter diuinȩ auctoritati humana
cedat infirmitas eis queb eatis & immor¬
talibus deuera religione credamus qui
sibi honorem non ex p&unt quem dõ suo
qui&iam nosterest. deberisciunt. Nec
iubent ut sacrificium faciamus nisiei
tantum cuius & nos cũ illis ut sepedixi
& sȩpedicendum est sacrificium esse
debemus pereum sacerdotẽ offerendi
qui in formaquam suscepit secundum
quam & sacerdos esse uoluit &iamusq
ad mortem sacrificium pronobis dig¬
natus est fieri. haec est religio quae uni
uersalem contin&uam animae libe¬
randae. qm̃ nulla nisi hacliberari potest
Haec est enim quodam modo uitalis uia

Expanded text:
procul dubio coepit ex tempore, et tamen procul dubio coepit ex tempore, et tamen semper erit, cum antea non fuerit. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est, qua putatur nihil esse posse sine fine temporis, nisi quod initium non habet temporis. Inuenta est enim animae beatitudo, quae cum initium temporis habuerit, finem temporis non habebit. Quapropter diuinae auctoritati humana. cedat infirmitas, eisque beatis et inmortalibus de uera religione credamus, qui sibi honorem non expetunt, quem Deo suo, qui etiam noster est, deberi sciunt, nec iubent, ut sacrificium faciamus, nisi ei tantum, cuius et nos cum illis, ut saepe dixi et saepe dicendum est, sacrificium esse debemus, per eum sacerdotem offerendi, qui in homine, quem suscepit, secundum quem et sacerdos esse uoluit, etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. uersalem continet uiam animae liberandae, quoniam nulla nisi hac liberari potest. Haec est enim quodam modo regalis uia,
Abbreviated transcription (Latin):
esse non poss& quã quã & demundo
& dehis quos inmundo deos adõ factos
scribit plato a pertissimedicat eosesse
coepisse & habere initium. finem tamen
non habituros sed pertonditoris poten¬
tissimam uoluntatem in a& ernũ man¬
suros esse perhibeat uerum id quomo¬
do intellegant inuenerunt non esse hoc
Tui delic& temporis sed substitutionis
initium. Sicut enim inquiunt sipes ex
a&ernitate semperfuis s& inpuluere
semperei subess& uestigium quod tam̃
uestigium acalcante factum nemo
dubitar& Nec alterum altero prius
ess& quamuis alterum ab altero
factum ess& : sic inquiunt & mundus
atque in illo dii creati & semper fuerunt
semper existente quae fecit & tamen
porrosi aliquid in illa quod externo non
fuit essecoepit extempore curnonfi¬
eri potuerit ut ipsa ess& extempore¬
tempore qua eantea non fuiss& :
Deindebeatitudo quoque eius post expe¬
rimentum malorum firmior & sine
fine mansura sicutiste consit&ur

Expanded text:
esse non posset; quamquam et de mundo esse non posset; quamquam et de mundo et de his, quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato, apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium, finem tamen non habituros, sed per conditoris potentissimam uoluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. Verum id quo modo intellegant inuenerunt, non esse hoc uidelicet temporis, sed substitutionis initium. Sicut enim, inquiunt, si pes ex aeternitate semper fuisset in puluere, semper ei subesset uestigium, quod tamen uestigium a calcante factum nemo dubitaret, nec alterum altero prius esset, quamuis alterum ab altero factum esset: sic, inquiunt, et mundus adque in illo di creati et semper fuerunt semper existente qui fecit, et tamen Porro si aliquid in illa, quod ex aeterno non fuit, esse coepit ex tempore, quur non fieri potuerit, ut ipsa estempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura, sicut iste confitetur,
Abbreviated transcription (Latin):
uerum ess& quid hoc scire prodess& :
nisi forte inde se nobis auderent p̃ferre
platonici quia idnos in hacuita lam
nesciremus quodipsiinalia meliore
uita : purgatissimi & sapientis simi
fuerant nescituri & falsum credendo
beatifuturi. quod si absurdissimum
& stultis simum est dicere. porphrrii
profecto est praeferenda sententia
his quianimarum circulos alternante
semperbeatitate & miseria suspica¬
tisunt : quod suita est ecceplatonicus
in melius aplatone dissentit. ecceuidit
quod ille non uidit nec post talem ac
tantum magistrum refugit correcti¬
onem sed homini p̃posuit ueritatem
curergo non potius diuinitati credi¬
mus dehis rebus quas humano ingenio
peruestigare non possumus : quae
animam quoq: ipsam non dõ co&ernã
sed creatam dicites se quae nonerat
ut enim hoc platonici nollent credere
hancutiquecausam idon eam uide¬
bantur afferre: quianisi quod semper
ante fuiss& sempiternum de inceps

Expanded text:
uerum esset, quid hoc scire prodesset, uerum esset, quid hoc scire prodesset, nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici, quia id nos in hac uita iam nesciremus, quod ipsi in alia meliore uita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere, Porphyrii profecto est praeferenda sententia his, qui animarum circulo alternantem semper beatitudinem et miseriam suspicati sunt. Quod si ita est, ecce Platonicus in melius a Platone dissentit; ecce uidit, quod ille non uidit, nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem, sed homini praeposuit ueritatemur ergo non potius diuinitati credimus de his rebus, quas humano ingenio peruestigare non possumus, quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam, sed creatam dicit esse, quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere, hanc utique causam idoneam sibi uidebantur adferre, quia, nisi quod semper antea fuisset, sempiternum deinceps
Abbreviated transcription (Latin):
rare animas corruptibilium corporũ
labem & inde adistaremeare tã quã
hocagat sum mapurgatio ut inquina¬
tiorequiratur. si enim quod perfecte
mundantur hoc efficit ut omnium
obliuiscantur malorum : malorum
autem obliuio facit corporũ desideriũ
ubi rursus implicentur malis : pro¬
fecto erit in folicitãs causa summa
felicitas & stultitiae causa perfectio
sapientiae & inmunditiae causa
summamundatio Nec ueritate ibi
beataerit anima quamdiu cũq erit.
ubio port& fallatur ut beata sit . Non
enimbeataerit nisi secura. ut autem
secura sit falso putabit semper seb eatã
fore qm̃ aliquando erit & misera.
cuiergo gaudendi causa falsitas erit.
quomodo deueritate gaudebit : uidit
hoc por phrrius purgatãq animam
obhocreuertidixit ad patrem. nea¬
liquando lammalorum polluta conta¬
gione teneatur. falsoigitur a quibus¬
damest platonicis creditus quasi ne¬
cessarius orbis ille ab eisdem ab eundi
& ad eadem reuertendi qđ & iam si

Expanded text:
rare animas corruptibilium corporum rare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare, tamquam hoc agat summa purgatio, ut inquinatio requiratur. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit, ut omnium obliuiscantur malorum, malorum autem obliuio facit corporum desiderium, ubi rursus inplicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et inmunditiae causa summa mundatio. Nec ueritate ibi beata erit anima, quamdiucumque erit, ubi oportet fallatur, ut beata sit. Non enim beata erit nisi secura; ut autem secura sit, falso putabit semper se beatam fore, quoniam aliquando erit et misera. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit, quo modo de ueritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius purgatamque animam ob hoc reuerti dixit ad Patrem, ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem reuertendi. Quod etiamsi
Abbreviated transcription (Latin):
liquid in conuenienter sapit. magis enim
data est corpori ut bona facer&. non enĩ
mala discer& si non facer&. Iin eo tamen
aliorum platonicorum opinionẽ & non
inreparua emendauit quo dmundatã
abomnibus malis animã &cum patre
constitutam nũquãlam mala mundi
huius passurã eẽ confessusess&. qua
sententia profecto abstulit quod esse
platonicum maxime ꝑhib&ur ut mor¬
tuos exuiuis itauiuos ex mortuis sẽꝑ
fieri falsumq es sc ostendit qđ plato¬
nicae uid &ur dixisse uirgilius in cãpos
elrsios purgatas animas missas. quo
nomine tam quã perfabulam uidentur
significarigaudia beatorum ad fluuiũ
leteum euocari hoc est ad obliuionẽ
p̃teritorum scilic& in memores supe¬
ra ut conuexa reuisant rursus & in¬
cipiant in corpora uellere uerti meri¬
to displicuit hocpor phrrio qm̃ reuera
credere stultum est ex illa uita quae
beatissima esse non poterit nisidesua
fuerit &ernitate certissimadeside¬

Expanded text:
liquid inconuenienter sapit magis enim liquid inconuenienter sapit magis enim data est corpori, ut bona faceret; non enim mala disceret, si non faceret, in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parua emendauit, quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est. Qua sententia profecto abstulit, quod esse Platonicum maxime perhibetur, ut mortuos ex uiuis, ita uiuos ex mertuis semper fieri; falsumque esse ostendit, quod Platonice uidetur dixisse Vergilius, in campos Elysios purgatas animas missas quo nomine tamquam per fabulam uidentur significari gaudia beatorum ad fluuium Letheum euocari, hoc est ad obliuionem praeteritorum: Scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant Rursus et incipiant in corpora uelle reuerti. Merito displicuit hoc Porphyrio, quoniam re uera credere stultum est ex illa uita, quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima, deside
Abbreviated transcription (Latin):
quaedimiserant sed alia noua corpora
redirehumanas animas arbitratus est
Puduit scilic& illud credere ne mater
fortasse filium inmulam reuoluta ueo¬
tar& & non puduit hoccredere ubi re¬
uolutamater in puellam filio forsitan
nuber& quanto creditur honestius
quod sci &ueraces angelidocuerunt qđ
proph&a edĩ spũ actilocuti sunt qđ ipse
quemuenturum saluatorem premisi
nunti praedixerunt. quod nisi a płi
qui orbem terrarum euangelio reple¬
uerunt quanto in quam honestius
creditur reuertianimas semel ad
corpora propria quam reuerti totiens
ad diuersa. uerum tam̃ ut dixi ex
magna parte correctus est in hacopini¬
oneporphyrius : ut saltem in solos homi¬
nes humanas animas praecipitari posse
sentir& belui nos autem carceres
euertero minimaedubitar&. Dicit &iã
ad hocdm̃ animãmundo dedisse ut ma¬
teriae cognoscens mala ad patrem re¬
currer&. nec aliquando lamtalium
polluta contagione tener&ur. ubi &sia¬

Expanded text:
quae dimiserant, sed alia noua corpora quae dimiserant, sed alia noua corpora redire humanas animas arbitratus est. Puduit scilicet illud credere, ne mater fortasse filium in mulam reuoluta uectaret; et non puduit hoc credere, ubi reuoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. Quanto creditur honestius, quod sancti et ueraces angeli docuerunt, quod prophetae Dei spiritu acti locuti sunt, quod ipse quem uenturum Saluatorem praemissi nuntii praedixerunt, quod missi apostoli qui orbem terrarum euangelio repleuerunt, — quanto, inquam, honestius creditur reuerti animas semel ad corpora propria quam reuerti totiens ad diuersa! Verum tamen, ut dixi, ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius, ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret, beluinos autem carceres euertere minime dubitaret. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse, ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. Ubi etsi a
Abbreviated transcription (Latin):
quod factum est in ipso uita erat &urta
erat lux hominum & lux intenebris luc&
& tenebraeeam non conpraehenderunt
Qđ initium scĩ euangelii cui nom en est
secundum lohannem quidam platoni¬
cus sicut ascõsene simpliciano qui postea
mediolanensi ecdesiae praesedit ep̃s
solebamus dudire aureislitteris conscri¬
bendum & peromnes ecclesias in locis
eminentissimis proponendum eẽdicebat.
Sedideo uoluit superbis ds̃ illemagister
quia uerbum caro factum est & habitauit
in nobis ut parum sit miseris quodegro¬
tant nisi se in ipsa &iam egritudine ex¬
tollant & demedicina quasa nari po¬
terant erubescant. non enĩ hoc faciunt
uterigantur sedut cadendo grauius ad
emendare existimatur indignum cur
ipseporphrrius non nulla & non parua
emendauit : nam platonem animas
hominum postmortẽ reuolui usq ad
corpora bestiarum scripsisse certissimũ
est. Hanc sententiam porphrrii doctor
tenuit & plotinus porphrrio tamen
iure displicuit. in hominũ sane non sua

Expanded text:
t vita erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Quod initium sancti Evangelii, cui nomen est, Secundum Joannem, quidam Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi Ecclesiae praesedit episcopus, solebamus audire, aureis litteris conscribendum et per omnes ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. Sed ideo uiluit superbis Deus ille magister, quia Verbum caro factum est et habitauit in nobis; ut parum sit miseris quod aegrotant, nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina, qua sanari poterant, erubescant. Non enim hoc faciunt ut erigantur, sed ut cadendo grauius adfemendare existimatur indignum, cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem, animas hominum post mortem reuolui usque ad corpora bestiarum scripsisse certissimum est. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus; Porphyrio tamen iure displicuit. In hominum sane non sua
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ homini prodesse ñdõ Neque eñĩ fonti
sequis quã dixerit consuluisse sibiberit.
autluci siuiderit. nec quod ab antiquis
patribus alia sacrificia factas inuicti¬
mis pecorũ quaedĩ populus legit non facit¬
aliud intellegendum est nisi rebus illis
eas resfuisse significatas quaeaguntur
in nobis adhoc ut in hȩreamusdõ & ade¬
undem finẽ proximo consulamus. Sacri¬
ficium ergo uisibile in uisibilis sacrificu
sacram̃tũ idest sacrũ signũ est. undeille
penitens apud proph&am uel ipsepro¬
ph&a quȩrens dm̃ peccatissuis habere
propitium si uoluisses inquit sacrificiũ
dedissem utiq holo caustis ñ delectaberis
Sacrificium dõ sp̃s contribulatus cor

Expanded text:
Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si uiderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in uictimis pecorum, quae nunc Dei populus legit, non facitaliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eundem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo uisibile inuisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens aput prophetam uel ipse propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si uoluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contribulatus: cor
Abbreviated transcription (Latin):
cultudiuino usurpatas quaehon oribus
deferrentur humanis siuehumilitate
nimia siueadolatione pestifera . Ita tam̃
in quibus ea deferrentur homines habe¬
rentur qui dicuntur colendi & uenerandi
Si autẽ multũ eis additur & adorandi
Quis uero sacrificandũ censuit nisi ei quẽ
dm̃ aut sciuit aut putauit aut finxit:
quã porro antiquussit in sacrificando dĩ
cultus duo illifratres cain & ab el satis in¬
dicant quorũ maloris ds̃ reprobauit
sacrificium minoris aspex̃ quis autẽ ita
desipiat ut existim& aliquibus usibus
dĩ essenecessaria quae in sacrificiis offe¬
runt᷑ : quod cum multis locis diuina
scriptura test&ur: nelongũ faciamus
breueillud depsalmo cõmemorare suffe¬
cerit. Dixid ño ds̃ meus estu qm̃ bonoruin
meorũ non eges. N solũigitur pecora uel
quaclib& alia corruptibilia atq t̃rena
sed neipsaquidem iustitia hominis ds̃ egere
credendus est Totũ quoq qđ recte colitur

Expanded text:
cultu diuino usurpata sunt, quae honoribus cultu diuino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, siue humilitate nimia siue adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et uenerandi, si autem multum eis additur, et adorandi: quis uero sacrificandum censuit nisi ei, quem deum aut sciuit aut putauit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobauit sacrificium, minoris aspexit. CAPUT V. DDei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis diuina scriptura testetur, ne longum faciamus, breue illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Non solum igitur pecore uel qualibet alia re corruptibili adque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur
Abbreviated transcription (Latin):
utbeatus ess& non enĩ qui sediligit
aliud uultes se quã beatus. hic autem
finis est adhȩreredõ lamigiturscienti
diligere seipsum cũ mandatur de pro¬
ximo diligendo sicut seipsũ : quid aliud
mandatur nisi ut ei quantũ potest cõ¬
mend& diligendum dm̃ : hic est dicultus
haec uerareligio haecrec tapi&as. haec
tantũ dõ debita seruitus. Quȩ cũq igitur
immortalis potestas quanta lib& uir¬
tute p̃dita sinos diligit sicut seipsam ei uult
essesubditos ut beatisimus cui& ipsa sub¬
ditabeata est. Siergonon colitdm̃ mise¬
ra est quia priuatur dõ. Quia utẽ colitdm̃
non uult se coli prodõ Illi enĩ potius di¬
uinȩ sententiae suffragatur. & dilectio¬
nis uiribus fau& qua scriptũ est. sacrifi¬
cansdus eradicabitur nisid nõ soli Nam
ut alia nunctaceam quȩ pertinent ad
religionis obsequium quo coliturds̃. sacri¬
ficium certenullus hominũ est qui audeat
dicere deberinisidõ. Alultadeniq de

Expanded text:
ut beatus esset; non enim qui se diligit ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud uult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec uera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita seruitus. Quaecumque igitur inmortalis potestas quantalibet uirtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei uult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colitra est, quia privatur Deo. Si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo: illi enim potius divinae sententiae suffragatur, et dilectionis viribus favet, quia scriptum est: Sacrificans diis, eradicabitur, nisi Domino soli. Nam ut alia nunc taceam, quae pertreligionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi deo. Multa denique de
Abbreviated transcription (Latin):
fons nrȩ beatitudinis ipse omnis app&i¬
tionis est finis. hunceligentes uel potius
relegentes. amiseramus enĩ neglegen¬
tes: Huncergo relegentes unde & religio
dicta perhib&ur ad eum dilectione ten¬
dimus ut perueniendo qui escamus
Id eobeati quia illo fine perfecti. Bonum
enim nr̃m decuius fine int̃philosophos
magna contentio nullũ estaliud quam
illi cohȩrere cuius unius anima intellec¬
tualis incorporeo sidici potest anplexu
ueris impl&ur fecundaturq uirtutib
Hocbonũ diligere intoto corde intota anima
& intota uirtute p̃cipimur. ad hocbonum
debemus & a quibus diligimurduci & quos
diligimusducere si complenturduo illa p̃cepta
inquib: tota expend& & proph& ae
Diliges dñm dm̃tuũ intoto cord&uo & in
tota animatua & in totament&ua. &
diliges proximumtuum sicut ceipsum
Vt enĩhomo sediligere noss&. constitutus
esteifinis quoreferr& omnia quȩ ager&

Expanded text:
fons nostrae beatitudinis, ipse omnis adpetifons nostrae beatitudinis, ipse omnis adpetitionis est finis. Hunc eligentes uel potius religentes amiseramus enim neglegentes — hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur, ad eum dilectione tendimus, ut perueniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu ueris inpletur fecundaturque uirtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota uirtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic conplentur duo illa praecepta, in quibus tota lex pendet et prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret,
Abbreviated transcription (Latin):
debemus huius enĩ tẽplũ simulom̃s & sin¬
guli tẽplasumus quia & omnium concor¬
diã & singulos in habitare dignatur.
non inomnibus quã in singulis maior
qm̃ nec mole distendit᷑ nec participatione
minuitur. Cum illũ sursum est eius est
altare cornrm eius unigenito eum
sacerdoteplacamus. Ei eruentas uicti
mascedimus quando us quead sanguinẽ
proeius ueritate certamus . Eum sua¬
uissimo ddolemus incenso cũ in eius
conspectupio scõq amore flagramus ei
dona eius in nobis nosqueipsos uouemus
& reddimus. Et beneficiorum eĩ sollẽni¬
tatibus festis & diebus statutis dicamus
sacramusque memoriam neuolumine
tẽporũ ingrata subrepat obliuio. ei sacri¬
ficamus hostiam humilitatis & laudis
inaracordis ignẽ feruidum caritatis.
adhunc uidendũ sicut uideri poterit
eiq coherendũ ab omni peccatorũ & cu¬
piditatum malarum labe mundamur
& eius nomine consecramur. Ipse enĩ

Expanded text:
debemus. Huius enim templum simul omnes et sindebemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, qminuitur. Cum ad illum sursum est, ejus est altare cor nostrum: ejus Unigenito eum smas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius ueritate certamus: eum suauissimo adolemus incenso, cum in eius conspectum pio sanctoque amore flagramus: ei dona eius in nobis quoque ipsos uouemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne uolumine temporum ingrata subrepat obliuio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne feruidam caritatis. Ad hunc uidendum, sicut uideri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim
Abbreviated transcription (Latin):
ubilegitur. fuit homomissus adõ cui nom̃
erat iohannes hicuenit in testimonium
ut testimonium perhiber& delumine
Sut om̃s crederent ꝑeũ. Nonerat illelum̃
sed ut testi monium perhiber& delumine
erat lum̃ uerũ qđ in luminat omne homi¬
nem uenientẽ i hunc mundũ. In qua
differentia satis ostenditur animam
rationalem uel in tellectualem qualis
erat in iohanne sibilum̃ eẽ non posse
sed alterius ueriluminis participatione
lucere Hoc & ipse iohannes fat&ur ubi
ei perhibens testimonium dicit. Nos
om̃s deplenitudi neeius accepimus.
erroribus partim auctores fierent
partĩ resistere non auderent: profecto
consiterentur & illis immortalibus
acbeatis & nobis morcalibus dcmiseris
ut immortales &beaties se possimus unũ
dm̃ deorũ colendũ qui & noster ẽ &illorũ:
huic nosseruitutẽ quae latria grȩce dicitur
si ue in quibusq sac ram̃tis siue in nobis ipsis

Expanded text:
ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Iohannes; hic uenit in testimonium, ut testimonium per perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem uel intellectualem, qualis erat in Iohanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius ueri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Iohannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus. erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis inmortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut inmortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum. Huic nos seruitutem, quae Xatpeia Graece dicitur, siue in quibusque sacramentis siue in nobis ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
intellegibili qđ ds̃ est illis & aliud est cũ illi
a quo in lustrantur ut clareant atq.
eius participatione ꝑfectibeatique
subsistant sepemultũq plutinus asserit
sensum platonis explanans neillam
quidem quã credunt esse uni uersitatis
animam aliunde beatã esse quã nram
id que esselumen qđ ipsanonẽ sed a quo
creataest & quo intellegibilit̃ in luminante
intellegibili terluc&. Bat &iam simili¬
tudinem ad illa in corporea de hiscȩlestib
conspicuis amplisq corporibus tãquam
ille sit sol & ipsasit luna. lunã quippe
solis oblectu in luminari putant. Dicit
ergo ille magnus platonicus animam
rationalem siue potius intellectualis
dicenda sit ex quogenere &iã immortaliũ
suprase naturã nisidi qui fabricatus est
mundum a quo & ipsa facta est. Necali¬
unde illis supernis p̃beri uitã beatam &
lum̃ intellegentiae ueritatis quã unde
p̃b&ur & nobis. Consonans euangelio

Expanded text:
intellegibili. quod Deus est illis et aliud est quam illi, intellegibili. quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo inlustrantur, ut clareant adque eius participatione perfecti beatique subsistant. Saepe multumque Plotinus adserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse uniuersitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter inluminante intellegibiliter lucet. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis araplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna. Lunam quippe solis obiectu inluminari putant. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, siue potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam inmortalium supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi uitam beatam et lumen intellegentiae ueritatis, quam unde praebetur et nobis, consonans euangelio,
Abbreviated transcription (Latin):
de inquibusdã scripturarũ locis ut dis¬
tinctio certior apparer& non eusebian
maluer̃ Utrum lib& autem horũ nos
uno uerbo e nuntiare non possumus quȩ
interp̃tatur seruitus sed ea quacolimus
dm̃ uelque diristia grȩce. latine autem
religio dicitur sed ea quȩ nobis esterga
dm̃ uel quam illi eusebian . nos uero non
uno uerbo exprimere seddĩ cultũ possumus
appellare hanceitantũ dõ deberidicimus
quiuerus estds̃ facitq suoscultores deos
quicũq igiturs incȩlestibus habitationib
immortales & beati si nos non amant
nec beatos eẽ nos uolunt colendi utique
non sunt. Siautẽ amant &beatos uolunt.
profecto in deuolunt unde & ipsi sunt
an aliunde ipsibeati ali unde nos non ẽ¬
philosophrs in hacquestione conflictus
Vider enĩ suisq litteris multis modis
copio sissimȩ mandauer̃. hincillos unde
& nos fieribeatos ob lecto quodã lumine

Expanded text:
de in quibusdam Scripturarum locis, ut disde in quibusdam Scripturarum locis, ut distinctio certior appareret, non εὐσεβείmaluerunt. Utrumvis autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae interpretatur seruitus, sed ea qua colimus Deum; uel quae θρησκεία Graece, Latine autem religio dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; uel quam illi εὐσέβειαν, nos uero non uno uerbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui uerus est Deus facitque suos cultores deos. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus inmortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos uolunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos uolunt, profecto inde uolunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos? philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandauerunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine
Abbreviated transcription (Latin):
loquendi consu&udine non imperitorũ
uerum &iam doctissimorũ & cognationi¬
bus humanis atq affinitatibus & quibdã
necessitudimbus dicitur exhibenda
religio non eo uocabulo uitatur ambigu¬
um cũ decultudĩtatis uertitur questio
ut fidenter dicere ualeamus religionem
non esse nisicultũ dĩ ꝗm̃ uid&ur hoc
uerbum a significanda obseruantia
propinquitatis humanȩ in solenter au¬
ferri Pi&as quoq propriedĩ cultus
Haectamen &erga parentes officiose
haberidicitur. Mor ea utẽ uulgi hoc nom̃
&iam in operibus misericordiae frequen¬
tatur . qđ ideo arbitror euenisse quia
haec fieri p̃cipuemandat ds̃. ea que sibi
uel prosacrificus uel p̃sacrificus placere
testatur. Ex qua loquendi consu&udine
factũ est ut & ds̃ ipsedicatur pius quẽ sane
grecinullo suo sermonis usu euseben
uocant. Quãuis eu sebian promisericor¬
dia illorum &iam uulgus usurp&. Vn¬

Expanded text:
loquendi consuetudine, non imperitorum, loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus, et quibuslibet necessitudinibus dicitur exhibenda religio, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu Divinitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei; quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Dei cultus Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur: quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus, eaque sibi, vel pro sacrificiis, vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est ut et Deus ipse dicatur pius: quem sane Graeci nullo suo sermonis usu εὐσεβεῖν vocant, quamvis εὐσεβείαν pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet. Un
Abbreviated transcription (Latin):
turcoli Nam ex hoc uerbo & agricolȩ
& coloni & incoleuocantur & ipsos deos
non ob aliud appellant caelicolas nisi
qđ cȩlũ colant non utiq uenerando
sed in habitando tã quã cȩli quosdã colonos
Non sicut appellantur coloni qui condi¬
tionem debent genitali solo propter
agriculturam subdominio possessorũ
sed sicut ait quidam latini eloquii
magnus auctor urbsantiqua fuit d̃rii
tenuere coloni. Ab in colendo enĩ colonos
uocauit non ab agricultura. hinc& ciui¬
tates amaloribus ciuitatibus uelut popu¬
lorum examinibus conditȩ coloniae
nuncupantur. Acper hoccultum quidẽ
non deberi nisidõ propria quadã natione
uerbi huius omnino uerissimum est
Sed quia & aliarum rerũ dicitur cultus
id eo latine uno uerbo significaricultus
dõ debitus non potest. nã& ipsa religio
quãuis distinctius non quẽ lib& seddi
cultum significareuideatur undeisto
nomine interptati sunt nr̃i eã quae grȩce
thresciadicitur. tamenquia latine

Expanded text:
tur coli. Nam ex hoc uerbo et agricolae tur coli. Nam ex hoc uerbo et agricolae et coloni et incolae uocantur, et ipsos de os non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique uenerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni. qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. Ab incolendo enim colonos uocauit, non ab agricultura. Hinc et ciuitates a maioribus ciuitatibus uelut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione uerbi huius omnino uerissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno uerbo significari cultus Dquamvis distinctius non quemlibet, cultum significare videatur; unde isto nomine interpretati sunt nostri eam quae Graece θρησκεία dicitur; tamen quia Latine
Abbreviated transcription (Latin):
mus Hicest enĩdiuinitati uelsi ex pres¬
sius dicendum est deitati debitds cultus
propt̃ quẽ uno uerbo significandũ qm̃
mihi satis idoneum no n occurritlatinũ
grȩco ubi necesseest insinuo quid uelim
dicere. latrian quippenrĩ ubicumq.
sanctarũ scripturarũ positũ est in t̃ p̃¬
tatisunt seruitutẽ. sed ea seruitus
quȩ deb&ur hominibus secundũ quam
p̃cipit apłs seruos dominis suis sub di¬
tos essed ebere. alio nomine grȩcenun¬
cupari sol&. latriauero secundum
consu&ud in ẽ qualocuti sunt qui nobis
diuina eloquia condiderunt aut semp
aut tã frequent̃ ut pene semper ea
dicatur seruitus quȩ pertin& ad colendũ
dm̃ pro indesi tantum modo cultus ipse
dicatur non solidõ deberiuideatur:
Dicimur enim colere &iam homines quos
honori fica uel recordatione uel p̃sentia
frequentamus Nec solum ea quibus nor
religiosa humilitate subicimus sed quȩdã
&iam quȩ subiecta sunt nobis perhiben¬

Expanded text:
mus. Hic est enim diuinitati uel, si expresmus. Hic est enim diuinitati uel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno uerbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid uelim dicere. Aatfistav quippe nostri, ubicumque sanctarum scripturarum positum est, interpretati sunt seruitutem. Sed ea seruitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit apostolus seruos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet; Xatpeia uero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis diuina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur seruitus, quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi uidetur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica uel recordatione uel praesentia frequentamus. Nec solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhiben
Abbreviated transcription (Latin):
tunt idest uitãbeatã quẽ quã istiassecu¬
turum negant qui non illi unioptimo
qui est in cõmutabilis ds̃ puritate casti
amoris adhȩserit. sed quia ipsi quoq siue
cedentes uanitati erroriq populorum
siueutait apłs euanescentes incogitatio¬
nibus suis multos deoscolendos itaputa¬
ueruel putari uoluer̃ ut quidã corũ &iã
dae monib diuinos honores sacroruim
& sacrificiorũ deferendosesse censerent
quibus lam non parua ex parte respon¬
dimus nuncuidendũ acdisse rendũ est
quantũ ds̃donat immortales dcbeati
incelestibus sedibus dominationibus
ex quibus quosdã uelbonos dȩ mones
uel nobiscum angelos nominant quomodo
credendisint uelle a nobis religionem
pi&atẽq seruari hoc estuta pertius
dicam utrũ &iam sibi antantũ dõ suo
qui&iam noster est placeateis ut sacri
ficamus & sacrificemus uel aliqua nrã
seunos ipsos religionis ritibus consecra¬

Expanded text:
tunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecutunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disserendum est, quantum Deus donat, inmortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus,ex quibus quosdam uel bonos daemones uel nobiscum angelos nominant, quo modo credendi sint uelle a nobis religionem pietatemque seruari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, uel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecre
Abbreviated transcription (Latin):
UNIUATCERTASENTENTIAEST
quiratione quo quomodo uti poss
beatos eẽ om̃s homines uelle. Quia utẽ
controuersi ae cogitatȩ s. in quib. philo¬
sophi sua studia &otia contriuerunt
quas in medium adducere atq discutere
& longum est & non necessarium
Sienĩ recolit qui hȩc legit quid in libro
egerimus octauo ineligendis philosophis
cũ quibus hȩc debeatauita quae postmortẽ
futura est quȩstio tractar&ur utrũ ad eã
unidõ uero qui&iã effector est deorum
anplurimis dus religione sacrisq serui¬
endo ꝑuenire possimus : non &iam hio
eadem rep&i expectat. Prȩsertim cum
possit relegendo si forteoblitus est admi¬
niculare memoriam. Elegimus enim
platonicos omnium philosophorum
merito nobilissimos propterea quia sapere
potuer̃ : lic& immortalẽ acrationalẽ
uel intellectualem hominis animam
nisi participato lumine illiusdĩ aquo
&ipsa & mundus factus est beatã esse
non posse. Ita illud qđ om̃s homines appe¬

Expanded text:
nium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines uelle. Qui autem controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an plurimis dis religione sacrisque seruiendo peruenire possimus: non etiam hic eadem repeti expectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet inmortalem ac rationalem uel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpe
Abbreviated transcription (Latin):
inmundi morsestilla potius &erna quã
uita Nulla quippemalor & pelor est mors
quã ub i non moriturmors. sed qđ animae
natura perid qđ in mortalis creata est sine
qualicũq uita esse non pocest sũ mamors eius
est alienatio auitadĩ in &ernitate supplicii
Vitã igitur &ernã id est sineullo fine felicem:
solus illedat quidat uerã felicitatẽ quã qm̃
illiquos colit theo logia is taciuilis darenon
posse conuicti sunt non solũ propterista tẽpo¬
ralia atq t̃rena qđ superioribus quinq
libris ostendimus sed multo magis propter
uitã a&ernam quae postmortẽ futura est
quodisto uno &iamillis cpoperantibus egimus
colendi non sunt sed qm̃ ue ternosȩ consue¬
tudinis uis nimis in alto radices hab& :
sicui deista ciuili theo logia respuenda atq
uitanda parũ uideor disputasse. in aliud
uolumen quodhuicopitul antedõ coniun¬
gendum est animum intendat¬

Expanded text:
inmundi. mors est illa potius aeterna quam inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, quam ubi non moritur mors. Sed quod animae natura, per id quod inmortalis creata est, sine qualicumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque libris ostendimus, sed multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat
Abbreviated transcription (Latin):
uel &iam d&erior inuenitur speranda est
&ernauita : sicui satis non sunt quae in hoc
uoluminedictas adiungat &iã illa quae inso¬
perioribus libris & in axime quarto defeli¬
citatis datoredõ plurima disputata sunt
nãcui nisiuni felicitati propter a&ernam
uitam consecrandi homines essent sidea
felicitas ess& : quia ueronondea sed munus
estdĩ cuidõ nisi datori felicitatis consecra¬
tisumus : qui&ernamuitã ubi uera est &
plena felicitas piacaritate diligimus
non autẽ essedatorẽ felicitatis quẽ quam
istorũ deorũ quitanta turpitudinecolunt᷑
& nisi ita colantur multo turpius ira scunt᷑
atq ob hoc sespiritus inmundissimos confi¬
tentur : puto ex his quȩ dicta s̃ neminem
dubitare oportere. porro quiñdat felici¬
tatẽ uitã quo modo darepossit &ernam:
Eam quippe uitã a&ernã dicimus ubi est
sine finefeliitas. Nãsi anima in poenis
uiuit a&ernis quibus & ipsisp̃s cruciabunt᷑

Expanded text:
uel etiam deterior inuenitur, speranda est uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam illa, quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam uitam consecrandi homines essent, si dea felicitas esset? Quia uero non dea, sed munus est dei: cui deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, qui aeternam uitam, ubi uera est et plena felicitas, pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitudine coluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam si anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur
Abbreviated transcription (Latin):
lam terras receptasit : uicti uictoribus
leges deder̃ mirabatur haecdicens &
quid diuinitus ager&urignorans. subiecit
planesententiam qua significar& quid de
illorum sacram̃torũ ratione sentir&
ditenĩ illitam̃ causas ritus sui nouerunt.
malor pars populi facit qđ curfaciat ignorat.
sed de sacramentis iudeorũ uelcur uel qua¬
tenus insticuta sint auctoritate diuina
ac postmodũ a populo dĩ cuiuitȩ & ernȩ
mysteriũ reuelatũ est tẽporequoo portuit
eadem auctoritate sublata sint. & aliasdiximus
maxi mecum aduersus manicheos ageremus
& in hocopere loco oportuniore dicendum est
Nunc proptertres theo logias quas grecidicunt
mithicen phisicen politicen latine autem
dicipossunt fabulosa naturalis ciuilis.
Quodneq defabulosa quã & ipsideorum
multorũ falsorũq cultores liberrimerepre¬
henderunt. neque deciuili cuiu silla pars
esse conuincitur: eiusq &istasimillima

Expanded text:
iam terras recepta sit: uicti uictoribus iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens et quid diuinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam, qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim: <Illi tamen causas ritus sui nouerunt; maior pars populi facit, quod quur faciat ignorat. Sed de sacramentis Iudaeorum, uel quur uel quatenus instituta sint auctoritate diuina, ac post modum a populo Dei, cui uitae aeternae mysterium reuelatum est, tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint, et alias diximus, maxime cum aduersus Manichaeos ageremus, et in hoc opere loco opportuniore dicendum estNunc propter tres theologias, quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen, Latine autem dici possunt fabulosa naturalis ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt, neque de ciuili, cuius illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima
Abbreviated transcription (Latin):
orabat. quia uidelic& magnũ aliquid eum
philosophiadocuerat ne superstitiosus essa
inmundo sed propt̃ leges ciuium moresq
hominum non quidem ager& fingentem
scenicum intheatro sedimitar&ur intẽ¬
plo eodam nabilius quoilla quȩ menda¬
citer agebat sicager& ut eum populus uera¬
citeragere existimar& scenicus autem
superstitiones rephendit &iã sacramenta
iud eorum & maximes abbata. in utiliter
eos facere affirmans. quod perillos septem
interpositos dies septimã fere partẽ &atissue
perdant uagando & multa in tẽpore urgentia¬
non agendo ledantur. Xp̃i anos tamenlamtt̃
iudaeis in imicissimos inneutram partem
cõmemorare ausus est. neuellaudar&
contra suae patriae u&erẽ consu&udinem :
uel rep̃hender& contra propriam forsitan
uoluntatem. De illis sane iuda eiscum loque¬
r&urait cum interimusq eosceleratis si mȩ
gentis consu&udo conualuit ut peromnes

Expanded text:
orabat; quia uidelicet magnum aliquid eum orabat; quia uidelicet magnum aliquid eum philosophia docuerat, ne superstitiosus esset in mundo, sed propter leges ciuium moresque hominum non quidem ageret fingentem scaenicum in theatro, sed imitaretur in templo; eo damnabilius, quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus ueraciter agere existimaret; scaenicus autem superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata, inutiliter eos facere adfirmans, quod per illos singulos septem interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant uacando et multa in tempore urgentianon agendo laedantur. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est, ne uel laudaret contra suae patriae ueterem consuetudinem, uel reprehenderet contra propriam forsitan uoluntatem. De illis sane Iudaeis cum loqueretur, ait: \'Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo conualuit, ut per omnes