comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dixit qm̃ tu oꝑaberis eã. sed ait qm̃¬
oꝑaberis terrã & non adiciet uirtutẽ
su̾am dare tibi. Unde non est necesse
eand̾e terrã intelligere oꝑari cam
quȩ aꝑuit os suũ acciꝑe sanguinẽ fr̃is
de manu eius. sed id̾o maledictus in tel¬
ligitur ab hac terra qm̃ oꝑatur terrã
quȩ non adiciet uirtutẽ suã dare illi:
id est id̾o popłm iudeoꝵ maledictum
agnoscit & ostendit eccłia. qm̃ occiso
xꝑo adhuc oꝑatur tertenã circũcisi¬
onẽ. terrenũ sabbatũ. terrenũ arimũ.
terrenũ paschał. quȩ om̃is terrena oꝑa¬
tio habet occult̾a uirtutẽ intelligendȩ
etate & infidelitate ꝑseuerantibus: qr
nouo testamento reuelata est. Et non
transeuntib ad dñm non eis aufere¬
tur uelamen qd̃ in lectione ueteris te¬
stamenti manet: qr in solo xp̃o eua¬
cuatur non ipsa lectio ueteris testamenti
quȩ habet absconditã uirtute. sed uela¬
men quo abscondit᷑. Unde xp̃o in cruce

Expanded text:
dixit: "quoniam operaberis eam" sed ait: quodixit: "quoniam operaberis eam" sed ait: quooperaberis terram et non adiciet uirtutem suam dare tibi. unde non est necesse eandem terram intellegere operari Cain, quae aperuit os accipere sanguinem fratris de manu eius; sed ideo maledictus intellegitur ab hac terra, quoniam operatur terram, quae non adiciet uirtutem suam dare illi; id est, ideo populum Iudaeorum maledictum agnoscit et ostendit ecclesia, quoniam occisodhuc operatur terrenam circumcisionem, terrenum sabbatum, terrenum azymum, terrenum pascha. quae omnis terrena operatio habet occultam uirtutem intellegendae etate et infidelitate perseuerantibus, quia nouo testamento reuelata est; et non transeuntibus ad dominum non eis auferetur uelamen, quod in lectione ueteris testamenti manet, quia in solo Christo euacuatur, non ipsa lectio ueteris testamenti, quae habet absconditam uirtutem, sed uelamen. quo absconditur. unde Christo in cruce
Abbreviated transcription (Latin):
expͥmit ex ore fidelium eode sangui¬
ne redeptoꝵ. Dicit d̾s ad cain. Et
nunc maledictus tu a terra quȩ aꝑu¬
it os suũ acciꝑe sanguinẽ fr̃is tui de
manu tua. qm oꝑaberis terr̃a. et
non adiciet uirtũtẽ suam dare cibi:
gemens & tremens eris in terra. Non
dixit maledicta terra: sed maledictus
tũ a terra quȩ aꝑuit os suũ excipere
sanguinẽ sanquins fr̃is tui de manu
tua. Maledictus est enĩ popłs iudai¬
cus infidelis a terra. id est ab excłia
quȩ aꝑuit os suũ in confessione pec¬
catoꝵ acciꝑe sanguinẽ xꝑi qui effu¬
sus est in remissione peccatoꝵ de ma¬
nu ꝑsecutoris nolentis esse sub gr̃a sed
sub lege: ut esset ab eccłia malẽdictus.
id est ut eũ intelligeret & ostenderet
eccłia maledictũ. dicente apło. Quicũq
enĩ ex oꝑib legis sunt: sub maledicto st̃
legis. De inde cũ dixisset maledictus
tũ a terra quȩ aꝑuit os suũ acciꝑe
sanguinẽ fr̃is tui de manu tua. non

Expanded text:
exprimit ex ore fidelium eodem sanguiexprimit ex ore fidelium eodem sanguine redemtorum. Dicit deus ad Cain: et nunc maledictus tu a terra, quae aperuit os suum accipere sanguinem fratris tui de manu tua; quoniam operaberis terram, et ngemens et tremens eris in terra. Non dixit maledicta terra, sed maledictus tu a terra, quae aperuit os suum excipere accipere sanguinem fratris tui de manu tua. Maledictus enim est populus Judaicus infidelis a terra, id est ab Ecclesia, quae aperuit os suum in confessione peccatorum accipere sanguinem Christi, qui fusus est in remissionem peccatorum de manu persecutoris, nolentis esse sub gratia, sed sub lege, ut esset ab Ecclesia maledictus, id est ut eum intelligeret et ostenderet ecclesia maledictum dicente apostolo: quicumque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt legis. deinde cum dixisset: maledictus tu a terra, quae aperuit. os suum accipere sanguinem fratris tui de manu tua, non
Abbreviated transcription (Latin):
sed suꝑ sacrificiũ abel respicit. Itaq
occiditur abel minor natu a frẽ ma¬
iore natu: occidit᷑ xp̃c caput popłi
minoris natu a popło iudeoꝵ maio¬
renatu. Ille in campo: iste in calua
quã ignarus eum a quo discat. sed
tãquam iudex reum quẽ puniat
ubi sit frater eius: respondit se ne¬
scire. nec eius se esse custod̾e. Isq
adhuc qͥd nobis respondent iudei.
cũ eos d̾i uoce. hoc est sacrarũ scͥp.¬
turarũ uoce int̾rogamus de xp̃o:
nisi nescire se xp̃m quẽ dicimus :
Fallax enĩ cain ignoratio: iudeoꝵ
in corde suo xp̃mꝰ non dicit qd̃ cain.
nũqͥd ego custos sum fr̃is mei: Dicit
d̃s ad cai. Qͥ d fecisti: Hoy sanguinis
fr̃is tui clamat ad me de terra. Sic
arguit in scͥpturis scĩs uox diuina ui¬
deõs. habet enĩ magnã uoce xp̃i san¬
guis in terra: cũ eo accepto ab om̃ib
gentib respondet᷑ amen. Hec est cla¬
ra uox sanguinis: quã sanguis ipse

Expanded text:
sed super sacrificium Abel respicit. Itaque sed super sacrificium Abel respicit. Itaque occiditur Abel minor natu a fratre majore natu: occiditur Christus caput populi minoris natu a populo Judaeorum majore natu: ille in campo, iste in Calvarain, non tanquam ignarus eum a quo discat, sed tanquam judex reum quem puniat, ubi sit frater ejus. Respondet ille nescire se, nec ejus se esse custodem. Usque adhuc quid nobis rescum eos de dei uoce, hoc est de sanctarum scripturarum uoce, interrogamus de Christo, nisi nescire se Christum quem dicimus ? fallax enim Cain ignoratio Iudaeorum in corde suo Christum, non dicit quod Cain: numquid ego custos sum fratris mei? dicit deus ad Cain: quid fecisti? uox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra: sic arguit in scripturis sanctis uox diuina Iudaeos. habet enim magnam uocem Christi sanguis in terra, cum eo accepto ab omnibus gentibus respondetur: amen. haec est clara uox sanguinis, quam sanguis ipse
Abbreviated transcription (Latin):
res in pęnitentiã. &. om̃is qui facit
peccatũ seruus est peccati. &. si uos
filius liberauerit tunc uere liberi
eritis : ad se conu̾tissent peccatũ su¬
um in confessione. sicut in psalmo scͥp.¬
tũ est. medico dicentes. ego dixi dñe
miserere mei sana animã meã qm̃ pec¬
caui tibi: eid̾eq peccato qͣndu esset
adhuc in eoꝵ mortali corpore ꝑ spem
gr̃e liberi dominarent᷑. Nunc autẽ
ignorantes d̾i iusticiã & suã uolen¬
tes constituere: elati de oꝑib legis ñ
humiliati de peccatis suis. non quie¬
uerunt. Et regnante peccato in eoꝵ
mortali corpore ad obȩdiendu deside¬
riis eius. offenderunt in lapid̾e offen¬
sionis & exarserunt odio adu̾sus eum
cuius oꝑa uidentes d̾o accepta esse
doluerunt᷑. illo qui cecus natus iam
uidebat sibi dicente. scimus qr pec¬
catores d̃s non exaudit. sed qui eũ
coluerit & uoluntatẽ eius fecerit
hunc exaudit: tãquã hoc eis dice¬
ret. Suꝑ sacrificiũ cam non respicit:

Expanded text:
itentiam ; et, Omnis qui facit peccatum, servus est peccati; et, Si vos filius liberaverit, tunc vere liberi eritis : ad se convertissent peccatum suum in confessione, sicut in Psalmo scriptum est, medico dicentes, Ego dixi, Domine, miserere mei; sana animam meam, quia peccavi tibi ; et eidem peccato, quamdiu esset adhuc in eorum mortali corpore, per spem gratiae liberi dominarentur. Nunc autem ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere , elati de operibus Legis, non humiliati de peccatis suis, non quieverunt: et regnante peccato in eorum mortali corpore ad obediendum desideriis ejus , offenderunt in lapidem offensionis , et exarserunt odio adversus eum, cujus opera videntes Deo accepta esse, doluerunt, illo qui caecus natus jam videbat, sibi dicente, Scimus quia peccatores Deus non exaudit; sed qui eum coluerit, et voluntatem ejus fecerit, hunc exaudit : tanquam hoc eis diceret, Super sacrificium Cain non respicit,
Abbreviated transcription (Latin):
d̾e ieremiȩ ꝓphetiam reditur ey cap¬
tiuitate & templũ renouat᷑.⁊ quis fi¬
delis xp̃i non intelligat post euolu¬
ta tẽpora quȩ septenarii dierũ nu¬
meri repetitione transcurrunt. eti
am nobis. id est eccłiȩ d̾i ad illam cȩ¬
lestem ierłm ex huius scłi pegrina¬
gnus illius tẽporis quo tẽplum edifi¬
catũ est. post captiuitatẽ: Qũe ꝓ¬
pheta zacharias uidit in sordido
habitu. deuictoq diabolo qui ad eius
accusationẽ stabat ablatã illi sordi¬
d̾a uestem. & datũ indumentũ ho¬
est ęccłia. adu̾sario in fine tẽpoꝵ ꝑ
iudicium suꝑato. a luctu ꝑegrina¬
tionis in głiam sempit̃nȩ salutis as¬
sumitur: qd̾ etiã in psalmo dedicati

Expanded text:
dem Hieremiae prophetiam reditur ex capdem Hieremiae prophetiam reditur ex captiuitate et templum renouatur. quis fidelis Christi non. intellegat post euoluta tempora. quae septenarii dierum numeri repetitione traam nobis, id est, Ecclesiae Dei ad illam coelestem Jerusalem ex hujus saeculi peregrinagnus illius temporis, quo templum aedificatum est post captivitatem, quem propheta Zacharias vidit in sordido habitu, devictoque diabolo, qui ad ejus accusationem stabat, ablatam illi sordidam vestem et datum indumentum hoest Ecclesia adversario in fine temporum per judicium superato a luctu peregrinationis in gloriam sempiternae salutis assumetur? Quod etiam
Abbreviated transcription (Latin):
prefigurau̾it qui attenderit ueros
israhelitas in quib dolus non est
ꝑ apłicam dispensationẽ cũ euangłi¬
co sacramento ad regnũ gentiumꝰ
transmigrasse: Und̾e nobis apłs tam¬
quã ieremiã replicans dicit. Uolo gͦ
pͥmum om̃ium fieri de precationes.
adorationes. interpellationes. grͣa¬
ut tranquillã & quiet̃a uit̾a agamus
in om̃i pietate & caritate hoc enĩ bo¬
nũ & acceptũ est coram saluatore nr̃o
d̾o: qui om̃s hoĩes uult saluos fieri &
ad agnitionẽ u̾itatis uenire. Ex hoc
quippe etiã illis credentib constructa
sunt domicilia pacis. basilicȩ xpiana¬
rũ congregationũ. & nouellat̾ȩ in¬
neȩ popłi fideliũ. & plantati orti ubi
etiã inter om̃ia olera granũ illud sina¬
pis regnat. sub cuius umbraculis lon¬
ge lateq porrectis etiã altipetax su¬
ꝑbia gentiũ tãquã in cęli uolatilib
confugiendo requiescit. Nam qͦd eti¬
am post septuaginta annos scdm eius¬

Expanded text:
praefigurauerit, qui adtenderit ueros praefigurauerit, qui adtenderit ueros Israhelitas, in quibus dolus non est, per apostolicam dispensationem cum euangelico sacramento ad regnum gentium transmigrasse ? unde nobis apostolus tamquam Hieremiam replicans dicit: uolo ergo primum omnium fieri deprecationes, adorationes; interpellationes, gratiaet tranquillam uitam agamus in omni pietate et caritate. hoc enim bonum et acceptum est coram saluatore nostro deo, qui omnes homines uult saluos fieri et in agnitionem ueritatis uenire. ex hoc quippe etiam illis credentibus constructa sunt domicilia pacis, basilicae christianorum congregationum, et nouellatae uineae, populi fidelium, et plantati horti, ubi etiam inter omnia olera granum illud sinapis regnat. sub cuius umbraculis longe lateque porrectis etiam altipetax superbia gentium tamquam in caeli uolatilibus confugiendo requiescit. nam quod etiam post septuaginta annos secundum eius
Abbreviated transcription (Latin):
Ille enĩ misit: qui sciret eã prius esse mit¬
tend̾a. Uenit ipse. conformauit se nobis
factus particeps mortis nr̃e: & uiuificati
sumus. Cum securib ligna cederentur.
de ligno ferrũ exiliens in ꝓfundu flumi¬
nis mersum est: atq in lignũ desuꝑ ab
helis seo ꝓiectũ reu̾sum est. Ita cũ impi¬
os iudeos ꝑ corpus oꝑata presentia xꝑi
taquã infructuosas arbores cederet.
qr de illo ioħes dixerat. ecce securis ad
radices arboꝵ posita est. ab eis int̃ue¬
niente passione corpus ipsum deseruit.
in inferni ꝓfund̾u descendit : quo in se¬
pultura desuꝑ posito. t̾ãquã ad manu¬
brium suũ sp̃u redeunte surrexit. Quã
multa pret̾eam. breuitatis necessitate
constrictus: norunt qui legunt. Iam
ipsa in babyloniã transinigratio quo
gno ꝑegrinantur qͦd in illoꝵ pace eti¬
am pax esset istoꝵ. & edificarent do¬
mos. & nouellarent uineas. & plan¬
tarent ortos: quis non agnoscat qͥd

Expanded text:
ille enim misit, qui sciret eam prius esse mitille enim misit, qui sciret eam prius esse mittendam. uenit ipse, conformauit se nobis factus particeps mortis nostrae, et uiuificati sumus. cum securibus ligna caederentur, de ligno ferrum exiliens in profundum fluminis mersum est atque in lignum desuper ab Heliseo proiectum reuersum est: ita cum inpios Iudaeos per corpus operata praesentia Christi tamquam infructuosas arbores caederet — quia de illo Iohannes dixerat: ecce securis ad radices arboris posita est - ab eis interueniente passione corpus ipsum deseruit, in inferni profunda descendens, quo in sepultura desuper posito tamquam ad manubrium suum spiritu redeunte surrexit. quam multa praeteream breuitatis necessitate constrictus. norunt qui legunt. Iam ipsa in Babyloniam transmigratio, quogno peregrinantur, quod in illorum pace etiam pax esset istorum, et aedificarent domos et nouellarent uineas et plantarent hortos, quis non agnoscat, quid
Abbreviated transcription (Latin):
ti confitent᷑ peccatores fid̾e pͥmitias
sp̃c nunc habentẽ. in fine aut̃ uelut
ad uesꝑam scłi etiã carnis resurrecti¬
onẽ: Mittitur helyas pascendꝰ ad ali¬
enigenã uiduã quȩ uolebat duo lig¬
na colligere priusquã moreret᷑. Non
hic solo ligni nomine. sed etiã nume¬
ro lignoꝵ signũ crucis expͥmitur.
Benedicit᷑ farina eius & oleum. fru¬
ctus & hilaritas caritatis: quȩ cũ im¬
pendit᷑ non deficit. Hilarem enĩ da¬
torem diligit d̾s. Helyseo pueros in¬
sultantes & clamantes calue calue be¬
stiȩ cõmedunt: puerili stulticia deri¬
dentes xp̃m in loco caluariȩ crucifi¬
xum. inuasi a demonib ꝑeunt. Mit¬
tit helyseus ꝑ seruũ bac̨culũ suꝑ mor¬
tuum & non reuiuiscit: uenit ipse. con¬
iungit & coaptat se mortieius & reui¬
uiscit. Misit sermo d̾i legẽ ꝑ seruũ suum
neq ꝓfuit in peccatis mortuo generi hu¬
mano: quȩ tam̃ non sine causa missa est.

Expanded text:
ti confitentur peccatores fidem primitias ti confitentur peccatores fidem primitias spiritus nunc habentem, in fine autem uelut ad uesperam saeculi etiam carnis resurrectionem. mittitur Helias pascendus ad alienigenam uiduam. quae uolebat duo ligna colligere. priusquam moreretur: non hic solo ligni nomine sed etiam numero lignorum signum crucis exprimitur. benedicitur farina eius et oleum: fructus et hilaritas caritatis, quae cum inpenditur. non deficit; hilarem enim datorem diligit deus. Heliseo pueros insultantes et clamantes: calue, calue! bestiae comedunt: puerili stultitia deridentes Christum in loco Caluariae crucifixum inuasi a daemonibus pereunt. mittit Heliseus per seruum baculum super mortuum et non reuiuescit: uenit ipse, coniungit et coaptat se morti eius et reuiuescit: misit sermo dei legem per seruum suum nec profuit in peccatis mortuo generi humano. quae tamen non sine causa missa est ;
Abbreviated transcription (Latin):
totus orbis uacuus erat. nunc autẽ
in manifestatione totus orbis id
habet. illa uacuata est: Qͥd iam
regũ tẽporib ut & inde pauca c̃õ¬
memorem: nonne ab ipso exordio cõ¬
mutatũ sacerdotiũ in samuelem reꝓ¬
bato heli. & commutatũ regnũ in da¬
uid reꝓbato saule. clamat p̾renunti¬
ari nouũ sacerdotiũ nouũq regnũ
reꝓbato uetere qd̾ umbra erat fu
Nonne ipse dauid cũ panes ꝓpositionis
manducauit qͦs non licebat manduca¬
re nͥsolis sacerdotib: in una ꝑsona utrũ¬
q futurũ. id est in uno it̃u xp̃o regnũ
& sacerdotiũ figurauit: Nonne cum
decẽ trib a templo separatȩ sunt &
duȩ derelictȩ. satis indicat qd̾ de tota ip¬
sa gente ut apłs ait. reliquie ꝑ electi¬
onẽ gr̃e saluȩ factȩ st̃: Pascitur hely¬
as tẽpore famis coruis mane afferen¬
tib panẽ & ad uesꝑam carnes: & ma¬
nichei non intelligunt in illis libris
xp̃m. cui qͦdammͦ salutẽ nr̃am esurien¬

Expanded text:
totus orbis uacuus erat? nunc autem totus orbis uacuus erat? nunc autem in manifestatione totus orbis id habet, illa uacuata est. Quid iam regum temporibus, ut et inde pauca commemorem ? nonne ab ipso exordio commutatum sacerdotium in Samuhelem reprobato Heli et commutatum regnum in Dauid reprobato Saule clamat praenuntiari nouum sacerdotium nouumque regnum reprobato uetere, quod umbra erat futturum ? nonne ipse Dauid. cum panes propositionis manducauit, quos non licebat manducare nisi solis sacerdotibus, in una persona utrumque futurum, id est in uno Iesu Christo regnum et sacerdotium figurauit? nonne cum decem tribus a templo separatae sunt et duae derelictae. satis indicat, quod de tota ipsa gente apostolus ait: reliquiae per electionem gratiae saluae factae sunt?_ Pascitur Helias tempore famis coruis mane adferentibus panem et ad uesperam carnes: et Manichaei non intellegunt in illis libris Christum, cui quodam modo salutem nostram esurien
Abbreviated transcription (Latin):
circuit totuͣ orbem terrarũ. ut in fi¬
ne tempoꝵ mors nouissima inunica
destruatur: & ex impioꝵ ꝑditione
unica domus tãquã unica eccłia li¬
beretur. mundata a turpitudine
fornicationis ꝑ fenestr̃a confesionis
in sanguine remissionis. Uideat
son obuium leonẽ necans cũ petendȩ
uxoris causa ad abienigenas tenderet:
nisi qui eccłiam uocaturus ex genti¬
b dixit. gaudete s ẽgo uici seculum :
Qͥd sibi uult in ore ipsius leonis occisi
fauus extractus⁊ nisi qr eoꝵs conspi¬
cimus leges ipsas regni terreni quȩ
adu̾sus xꝑm ance fremuerant. nunc
iam ꝑempta feritate dulcedini euan¬
głice predicandȩ etiã munimenta
prebere: Qͥd est illa mulier plena
fiduciȩ hostis timpora ligno transfi¬
gens: nisi fides eccłiȩ cruce xp̃i reg¬
na diaboli ꝑimens: Qͥd uellus cõ¬
plutũ area sicca. & postea cõpluta
area sicco uellere nisi pͥmo una gers
hebreoꝵ habens occulte in scĩs my

Expanded text:
circuit toto orbe terrarum, ut in ficircuit toto orbe terrarum, ut in fine temporum mors, nouissima inimica, destruatur et ex inpiorum perditione unica domus tamquam unica ecclesia liberetur. mundata a turpitudine fornicationis per fenestram confessionis in sanguine remissionis. Uideat son obuium leonem necans, cum petendae uxoris causa ad alienigenas tenderet. nisi qui ecclesiam uocaturus ex gentibus dixit: gaudete, quia ego uici saeculum? quid sibi uult in ore ipsius leonis occisi fauus exstructus, nisi quia ecce conspicimus leges ipsas regni terreni, quae aduersus Christum ante fremuerant, nunc iam perempta feritate dulcedini euangelicae praedicandae etiam munimenta praebere? quid est illa mulier plena fiduciae hostis tempora ligno transfigens nisi fides ecclesiae cruce Christi regna diaboli perimens ? quid uellus conplutum area sicca et postea conpluta area sicco uellere nisi primo una gens Hebraeorum habens occulte in sanctis m
Abbreviated transcription (Latin):
ita sit. ita fiat: iustũ est eñi. Clauda¬
tur suꝑbis lanua salutis. ueniat
uideat & hec in libris illis & cętera
uł om̃ia uł qued̾a qualia credat.
In om̃ib uideat iñm introducent᷑e
popłm in terrã ꝓmissionis. Neq
enĩ hoc temere ab initio uocabat᷑.
sed ex ipsa dispensatione nomine
mutato iũc appellatus est. Uideat
botrũ de terra ꝓmissionis in ligno
pendentẽ. Uideat in iericho tam¬
quã in hoc mortali scło meretric̃e.
de qualib ait dñs qd̾ precedant
suꝑbos in regno cęloꝵs. ꝑ fenestrã¬
domus suȩ tãquã ꝑ os corporis sui
coccũ mittentẽ qͦd̾ est utiq sanqui¬
nis signũ ꝓpter remissionẽ peccato¬
rũ. confiteri ad salutẽ. Uideat mu.
Tros ciuitatis ipsius tãquã muniti¬
ones mortalis scłi septies circũ acta
Itestamenti archa cecidisse: sicut
nunc ꝑ tẽpora quȩ sept̃e dierũ uicis¬
situdine dilabuntur testamentũ d̾i

Expanded text:
ita sit, ita fiat; iustum est enim. claudaita sit, ita fiat; iustum est enim. claudatur superbis ianua salutis, ueniat uideat et haec in illis libris et cetera uel omnia uel quaedam, qualia credat in omnibus. Uideat Iesum introducentem populum in terram promissionis. neque enim hoc temere ab initio uocabatur. sed ex ipsa dispensatione nomine mutato Iesus appellatus est. uideat botrum de terra promissionis in ligno pendentem. uideat in Hiericho tamquam in hoc mortali saeculo meretricem — de qualibus ait dominus, quod praecedant sudomus suae tanquam per os corporis sui coccum mittentem, quod est utique sanguinis signum propter remissionem peccatorum confiteri ad salutem. uideat muros ipsius ciuitatis tamquam munitiones mortalis saeculi septies circumacta testamenti arca cecidisse, sicut nunc per tempora. quae septem dierum uicissitudine dilabuntur, testamentum dei
Abbreviated transcription (Latin):
in occisione ouis: occidit᷑ xp̃c de quo
in euangłio dicit᷑. Ecce agnus d̾i: ecce
qui tollit peccata mundi. ꝓhibentur
qui pasc ha faciunt ossa frangere: non
frangunt᷑ in cruce ossa dñi. Attestat᷑
euangłista hinc esse dictũ. Os eius
non comminuetis. Sanguine illini¬
untur postes ut ꝑnities depellatur:
signantur signo dñicȩ passionis in
frontib populi ad tutelam salutis.
Datur ibi lex qͥnquagesimo die post
actum pascha: uenit sp̃c sc̃s quin¬
quagesimo die post dñi passionẽ.
Dicitur illic scripta lex digito d̾i: di¬
cit dñs de sp̃u scõ. In digito d̾i ei¬
cio demonia: & clamatꝰ faustus
oculis clausis nichil se in illis lit¬
teris inuenisse qd̃ ad prenuntiati¬
onẽ xp̃i ꝑtineat: Qͥd aut̃ mirũ si
oculos habet ad legend̾u & cor ad
in telligend̾u non habet: qui posi¬
tus ant̾e ostiũ clausum diuini secte¬
ti non fide pietatis pulsat. sed elati¬
one impietatis insultat: Plane

Expanded text:
in occisione ouis: occiditur Christus, de quo in occisione ouis: occiditur Christus, de quo in euangelio dicitur: ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum mundi. prohibentur qui pascha faciunt ossa frangere: non franguntur in cruce ossa domini; adtestatur euangelista hinc esse dictum: os eius non comminuetis. sanguine inliniuntur postes, ut pernicies depellatur: signantur signo dominicae passionis in frontibus populi ad tutelam salutis. datur ibi lex quinquagesimo die post actum pascha: uenit spiritus sanctus quinquagesimo die post domini passionem. dicitur illic scripta lex digito dei: dicit dominus de spiritu sancto: in digito dei eicio daemonia. et clamat Faustus oculis clausis nihil se in illis litteris inuenisse, quod ad praenuntiationem Christi pertineat! quid autem mirum, si oculos habet ad legendum et cor ad intellegendum non habet, qui positus ante ostium clausum diuini secreti non fide pietatis pulsat, sed elatione inpietatis insultat? plane
Abbreviated transcription (Latin):
tiam expectando tamquã in deserto
sunt: & illic laboriosȩ & ꝑiculose tẽp¬
tationes ne reu̾tant᷑ corde in egyptũ.
Nec ibi tam̃ xp̃c deserit:nam & illa co¬
lumna non recedit. Et amarȩ aquȩ
ligno dulcescunt. qr inimici populi
signo crucis xp̃i honorificato mansu¬
escunt. & dũodec̃i fontes septuagin¬
ta palmȩ arbores irrigantes apłicã
gr̃am prefigurant popłoᷤᷤ in septe¬
nario numero decuplato rigantẽ:
ut ꝑ septiforme sꝑc donũ legis decalo¬
gus impleatur. Et hostis int̃clude¬
re molitus uiã. extensis moysi ma¬
nib signo crucis dñicȩ suꝑatur: et
morsus mortiferi serpentũ exaltato
& respecto eneo serpente sanantur.
Qd̃ uerbis ipsius dñi declarat᷑. Sicut
exaltauit inqͥt moyses serpent̾e in
heremo sic oportet exaltari filiũ ho¬
minis ut om̃is qui credit in eũ non
ꝑeat. sed habeat uitã eternã. Istane
etiã ista non clamat Tantane est
surditas in cordib duris: Fit pascha

Expanded text:
tiam exspectando , tanquam in deserto tiam exspectando , tanquam in deserto sunt. Et illic laboriosae et periculosae tentationes, ne revertantur corde in Aegyptum. Nec ibi tamen Christus deserit: nam et illa columna non recedit . Et amarae aquae ligno dulcescunt: quia inimici populi signo crucis Christi honorificato mansuescunt. Et duodecim fontes, septuaginta palmae arbores irrigantes , apostolicam gratiam praefigurant, populos in septenario numero decuplato rigantem, ut per septiforme Spiritus donum Legis decalogus impleatur. Et hostis intercludere molitus viam, extensis Moysi manibus signo crucis dominicae superatur . Et morsus mortifeet respecto aeneo serpente sanantur. quod uerbis ipsius domini declaratur: sicut exaltauit, inquit, Moses serpentem in heremo, sic oportet exaltari filium hominis, ut omnis, qui credit in eum. non pereat, sed habeat uitam aeternam. itane etiam ista non clamant? tantane est surditas in cordibus duris ? fit pascha
Abbreviated transcription (Latin):
se quenti psetra: petra aut̃ erat xp̃c.
Exponendo unũ: in cętera introdux it
intellectum. Si enĩ petra yp̃c ꝓpter fir¬
mitatẽ: cur non & manna xp̃c tãquã
panis uiuus qui de cȩlo descendit. quo
uere qui uescunt᷑ sp̃italiter uiuunt:
Nam illi uet̾em figurã carnalit᷑ acci¬
pientes. mortui sunt. S cũ dicit apłs.
eund̾e cibũ sp̃italem manducauerus f :
ostendit & illum sp̃italit̃ intelligi in
xp̃o. sicut & potũ cur sp̃italem dixisset
aꝑuit. cũ subiunxit. Petra aut̃ erat
xꝑc. Quo aꝑto. cuncta fulsert̃. Cur
na. quia & rectus & firmus & fulci¬
ens infirmitatẽ nr̃am ꝑ noctem lucers
ꝑ diem non lucens. ut qui non uident
uideant. & qui uident cecifiant: Ru
bet & mare rubrũ: baptismus xꝑi u
tiq sanguine consecratus. Hostes se¬
quentes a tergo moriunt᷑. peccata pre¬
terita ducit᷑ popłs ꝑ desertũ. baptira¬
ti om̃s. nond̾u ꝑfruentes ꝓmissa patͥa.
sed qd̾ non uident sꝑando & ꝑ patien¬

Expanded text:
sequente petra, petra autem erat Christus. Exponendo unum, in caetera introduxit intellectum. Si enim petra Christus propter firmitatem, cur non et manna Christus tamquam panis uiuus, qui de caelo descendit? quo uere qui uescuntur, spiritaliter uiuunt; nam illi ueterem figuram carnaliter accipientes mortui sunt. sed cum dicit apostolus: eundem cibum spiritalem manducauostendit et illud spiritaliter intelligi in Christo, sicut et potum, cur spiritalem dixisset, aperuit cum subjunxit, Petra autem erat Christus; quo aperto cuncta fulserunt. Cur na, quia rectus, et firmus, et fulciens infirmitatem nostram, per noctem lucens, per diem non lucens, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant? Rubet Nubes et mare Rubrum, baptismus utique Christi sanguine consecratus, hostes sequentes a tergo moriuntur, peccata praeterita. Ducitur populus per desertum: baptizati omnes nondum perfruentes promissa patria, sed quod non vident, sperando et per patien
Abbreviated transcription (Latin):
st̃. Ubi enĩ fides ipsa ficta est. & qui
ea simulate utitur fallit. & qui eã
uerã existimat fallitur: nec ex ea
potest existere bona uita. qr ex amo¬
re suo quisq uiuit. uł bene uł ma¬
le. Uos aut̃ si sp̃italis atq intelligi¬
bilis boni caritate ac non corpora¬
liũ phantasmatũ cupiditate arde¬
retis: ut cito dicã qd de uobis notis¬
simũ est. solem istũ corporeũ non ꝓ
diuina substantia & ꝓ sapientiȩ
lucȩ coleretis.

Expanded text:
t. ubi enim fides ipsa ficta est, et qui ea simulate utitur, fallit et qui eam ueram existimat, fallitur; nec ex ea potest existere bona uita, quia ex amore suo quisque uiuit uel bene uel male. uos autem si spiritalis atque intellegibilis boni caritate, ac non corporalium phantasmatum cupiditate arderetis, ut cito dicam, quod de uobis notissimum est, solem istum corporeum non pro diuina substantia et pro sapientiae luce coleretis.
Abbreviated transcription (Latin):
ad studiosos cõmonendos & ad calum¬
niosos conuincendos. Iam illud quam
sit infirmũ quis non uidet qd̃ ait
non eũ dicere potuisse nolite putare
qr ueni soluere legẽ aut ꝓpħas. non ue¬
m soluere sed adimplere: nisi aliqͥd ca¬
le iam fecisset ut in hanc suspitionẽ
posset uenire : Quasi nos negemus
iudeis non intelligentib uideri potuis
se.xꝑm destructorem legis & ꝓpħarũ.
S hoc ipsum est cut ille uerax & ueri¬
tas non potuerit de alia legẽ & de ali¬
is ꝓpħis dicere qd̾ eos non solueret: nͥ de
his quos illi eum soluere suspicabant᷑.
Qd̾ hinc etiã satis confirmatur: qr ibi
sequit᷑ & dicit. Amen amen dico uobis.
donec transeat cęlum & terra iota unũ
aut unus apex non transiet de lege:
donec om̃ia fiant. Quicũq gͦ soluerit
unũ ex mandatis istis min̾imis et
docuerit sic hoĩes: minimus uocabit᷑
in regno cęloꝵ. Quicũq aut̃ fecerit

Expanded text:
ad studiosos commonendos, et ad calumad studiosos commonendos, et ad calumniosos convincendos. CAPUT V. Jam illud quam sit infirmum, quis non videt, quod ait, non eum dicere potuisse, Nolite putare quia veni solvere Legem aut Prophetas; non veni solvere, sed adimplere: nisi aliquid tale jam fecisset, ut in hanc suspicionem posset venire? Quasi nos negemus Judaeis non intelligentibus videri potuisse Christum destructorem Legis et Prophetarum: sed hoc ipsum est cur ille verax et veritas non potuerit de alia Lege et de aliis Prophetis dicere, quod eos non solveret, nisi de iis quos illi eum solvere suspicabantur. Quod hinc etiam satis confirmatur, quia ibi sequitur, et dicit: Amen, amen dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum, aut unus apex non transiet de Lege, donec omnia fiant. Quicumque ergo solverit unum ex mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum: quicumque autem fecerit,
Abbreviated transcription (Latin):
dixerat dñe quis est qui tradet te. Num¬
qͥd & hic dixit conu̾sus petrus uidit
me: An forte ꝓꝑterea nec istum puta¬
bit hoc euangłium scͥpsisse: S paulo
post dicit. Hic est discipulus qui testifi¬
catur de iñu & qui hȩc scripsit: & sci¬
mus qr uerũ est testimoniũ eius. Num
qͥd ait ego sum discipulus qui testificor
de it̃u & qui hȩc scripsi: & scimus qͥa
uerũ est testimoniũ meum: Certe ma¬
nifestũ est hunc morem fuisse scripto¬
rũ cum gesta narrarent. Quãmulta
& ipse dñs ead̾e locutione dicit. quis
enumerare sufficiat: Cum uenerit
inquit filius hõis. putas inueniet fid̾e
in terra: Non dixit. cũ uenero putas
inueniam. Et. uenit filius hõis man¬
ducans & bibens: non dixit. ueni. Et.
ueniet hora & nunc est cũ mortus
audient uocẽ filii di : & qui audieris
uiuent. Non dixit. uocẽ meam. Et
multa huius modi. Unde puto iam
puto u sufficere quȩ dicta st̃. et

Expanded text:
dixerat domino: quis est. qui te tradet? numdixerat domino: quis est. qui te tradet? numquid et hic dixit: conuersus Petrus uidit me? an forte propterea nec istum putant hoc euangelium scripsisse? sed paulo post dicit: hic est discipulus. qui testificatur de Iesu et qui haec scripsit; et scimus. quia uerum est testimonium eius.quid ait, Ego sum discipulus qui testificor de Jesu, et qui haec scripsi; et scimus quia verum est testimonium meum? Certe manifestum est hunc morem fuisse scriptorum, cum gesta narrarent. Quam multa et ipse Dominus eadem locutione de se dicit, quis enumerare sufficiat? Cum venerit, inquit, Filius hominis, putas, inveniet fidem in terra ? non dixit, Cum venero, putas, inveniam? Et, Venit Filius hominis manducans et bibens : non dixit, Veni. Et, Veniet hora, et nunc est, cum mortui audient vocem Filii Dei; et qui audierint, vivent : non dixit, Vocem meam: et multa hujusmodi. Unde jam puto sufficere quae dicta sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
re uoluisse: sꝑantem se plures esse
capturũ qui ista non nossent. Et
in hẏstoria quiðe rerũ scłarium
talis narrationis reꝑiuntur exem¬
pla: sed non opus est ut ex alio
genere litterarũ uł nr̃os admo¬
neam uł istum refellam. Ipse cer¬
te paulo ante de libris moysi quȩ¬
d̾a testimonia ita ꝓferebat. ut ñ
ea negaret scripsisse moysen im¬
mo & affirmaret: sed ad xꝑm non
ꝑtinere contenderet. Legat gͦ in
cisdem libris quȩ de se scripsit mo¬
yses. utrũ ita scͥpserit dixi aut feci
hoc uł illud. & non potius dixit mo¬
ẏ ses & fecit moyses : aut uocauit me
dñs uł dixit ad me dñs. & non potius
uocauit dñs moysen. & dixit dñs ad
moysen. & om̃ia cȩtera in eunde mo¬
d̾u. Ita gͦ & matheus de se tanquã de
alio scripsit. qd̾ & ioħes fecit. Nam
circa finem libri sui etiã ipse sic lo¬
quitur. Conu̾sus petrus uidit ali¬
um discipulum quẽ diligebat iñc: qui
& recubuit in cena suꝑ pectus eius &

Expanded text:
re uoluisse sperantem se plures esse re uoluisse sperantem se plures esse capturum. qui ista non nossent. et in historia quidem rerum saecularium talis narrationis reperiuntur exempla; sed non opus est. ut ex alio genere litterarum uel nostros admoneam uel istum refellam. ipse certe paulo ante de libris Moysi quaedam testimonia ita proferebat, ut non ea negaret scripsisse Moysen. immo et adfirmaret, sed ad Christum non pertinere contenderet. legant ergo in eisdem libris. quae de se scripsit Moyses, utrum ita scripserit: dixi. aut: feci hoc uel illud, et non potius: dixit Moyses et: fecit Moyses. aut: uocauit me dominus uel: dixit ad me dominus. et non potius: uocauit dominus Moysen et: dixit dominus ad Moysen et omnia cetera in eundem modum. ita ergo et Matthaeus de se tamquam de alio scripsit: quod et Iohannes fecit. nam circa finem libri sui etiam ipse sic loquitur: conuersus Petrus uidit discipulum. quem diligebat Iesus. qui et recumbebat in cena super pectus eius et
Abbreviated transcription (Latin):
riã. In eius habetis euangłio unde
iam paulo ante tractauimus: si
crederetis moysi. crederetis & michi.
De me enĩ ille scripsit. Undiq ter¬
giuersatio ur̃a contundit᷑. Aꝑte
dicite. non uos xp̃i credere euangłio
Nam qui in euangłio qd̾ uultis cre¬
ditis qd̾ uultis non creditis: uobis
potius quã euangłio creditis. At
quã elegant̾ẽ remꝰ sibi uisus est
faustus dicere. ubi ꝓꝓterea uoluit
non credi hec scripsisse matheum.
qr cũ de sua electione diceret non
ait uidit me & dixit michi seque¬
re me: sed uidit matheum & dixit
ei sequere me. Qd̃ nescio utrũ de
errore imꝑitiȩ dixerit: an de mo¬
re fallacie. S non usq adeo imꝑi¬
tum putauerim: ut nec legerit nec
audierit solere scriptores rerũ ge¬
starũ cũ in suam ꝑsonam uenerin.
ita  contexere tanquã de alio nar¬
rent qd̃ de se narrant. Essagis
gͦ hunc arbitror non ut imꝑitũ
sed ut imꝑitis nebulam obtende¬

Expanded text:
riam. in eius habetis euangelio. unde riam. in eius habetis euangelio. unde iam paulo ante tractauimus. si crederetis Moysi. crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. undique tergiuersatio uestra contunditur. aperte dicite non uos credere Christi euangelio; nam qui in euangelio. quod uultis. creditis, quod uultis. non creditis. uobis potius quam euangelio creditis. At quam elegantem rem sibi uisus est Faustus dicere, ubi propterea uoluit non credi haec scripsisse Matthaeum. quia cum de sua electione diceret, non ait: uidit me et dixit mihi: sequere me. sed: uidit Matthaeum et dixit ei: sequere me. quod nescio utrum de errore inperitiae dixerit. an de more fallaciae. sed non usque adeo inperitum putauerim, ut nec legerit nec audierit solere scriptores rerum gestarum, cum in suam personam uenerint, ita se contexere. tamquam de alio narrent. quod de se narrant. magis ergo hunc arbitror non ut inperitum. sed ut inperitis nebulam obtende
Abbreviated transcription (Latin):
marci euangłium qui eosd̃e disci¬
pulos secuti sunt: in non imparẽ
autoritatẽ receptũ est. Huc ac¬
cedit. qr & ipse dñs potuit narra¬
re matheo qd̃ antequã eum uocas¬
set cũ his egerat quos pͥus uoca¬
uerat. At eͦnĩ hoc ipse ioħes in eu¬
angłio suo ponere debuit si hoc di¬
ctum a dño audierat: qui cũ dice¬
ret᷑ presens erat. Quasi fieri non
potuerit. ut cũ om̃ia quȩ a dño
audierat. scribere non posset: in¬
ter alia quȩ pretermisit. & hoc p̃¬
termiserit cum in alia scriben¬
da esset intentus. Nonne euan¬
głium suum ita ipse concludit
dicens. & alia quid̾e multa fecit
iũc quȩ si scriberent᷑ singła nec
ipsum existimo caꝑe mundum
qui scriberent᷑ libros: Hic utiq
ostendit se scientẽ multa p̃termi¬
sisse. S si de lege & ꝓpħis uos dele¬
ctat ioħis auctoritas: ioħi credi¬
te attestanti legi & ꝓpħis. Ipse
scripsit. qd̃ ysaias uiderit xꝑiglo¬

Expanded text:
Marci euangelium, qui eosdem disciMarci euangelium, qui eosdem discipulos secuti sunt. in non inparem auctoritatem receptum est. huc accedit. quia et ipse dominus potuit narrare Matthaeo, quod antequam eum uocasset. cum iis egerat, quos prius uocauerat. at enim hoc ipse Iohannes in euangelio suo ponere debuit. si hoc dictum a domino audierat. qui cum diceretur. praesens erat. quasi fieri non potuit. ut cum omnia, quae a domino audierat. scribere non posset. inter alia, quae praetermisit. et hoc praetermiserit. cum in alia scribenda esset intentus. nonne euangelium suum ita ipse conclusit dicens: et alia quidem multa fecit Iesus; quae si scriberentur singula, nec ipsum existimo capere mundum qui scribuntur libros? hic utique ostendit se scientem multa praetermisisse. sed si de lege et prophetis uos delectat Iohannis auctoritas, Iohanni credite adtestanti legi et prophetis. ipse scripsit. quod Esaias uiderit Christi glo
Abbreviated transcription (Latin):
Scd̾m hanc̾ gͦ fid̾i ur̃ȩ legem: nichil ei
Nos aut̃ non ꝓpterea dicimus non cre¬
dend̾u esse mãnicheo qr dictis factisq
xp̃i non interfuit & longe post na¬
tus est: sed qr de xꝑo cont̾ra xp̃i disci¬
pulos loquitut. & contra euangłium
qd̃ illoꝵ autoritate firmatũ est.
Habenus enĩ apłi uocem: qui in sp̃u
sc̃o tales uenturos esse cernebat. In¬
de fidelib dicebat. Si quis uobis euan¬
głirauerit preter quã qd̃ accepistis:
anathema sit. Nam si nemo de xꝑo
uera dicit nisi qui eũ presens uidit
& audiuit: hodie de illo nemo uera
dicit. Porro si hodie ꝓꝓterea de illo¬
a fidelib eius uera dicunt᷑ qr illi qui
uiderunt & audierunt uł predi¬
cando uł scribendo ea dissemina
uerunt: cur ex ore ioħis condiscipu¬
non affuit. si ex libro ioħis possu¬
mus uera loqui de xꝑo. non solũ
nos tanto post nati sed etiã post
nos alii nascituri: Hinc enĩ non
solum mathei uerũ etiã lucȩ ac

Expanded text:
secundum hanc ergo fidei uestrae legem nihil ei secundum hanc ergo fidei uestrae legem nihil ei Nos autem non propterea dicimus non credendum esse Manichaeo, quia dictis factisque Christi non interfuit, et longe post natus est; sed quia de Christo contra Christi discipulos loquitur, et contra Evangelium quod illorum auctoritate firmatum est. Habemus enim Apostoli vocem, qui in Spiritu sancto tales venturos esse cernebat. Unde fidelibus dicebat: Si quis vobis evangelizaverit praeterquam quod accepistis, anathema sit . Nam si nemo de Christo vera dicit, nisi qui eum praesens vidit et audivit, hodie de illo nemo vera dicit. Porro si hodie propterea de illo fidelibus ejus vera dicuntur, quia illi qui viderunt et audierunt, vel praedicando vel scribendo ea disseminauerunt: . cur ex ore Iohannis condiscipuipse non adfuit. si ex libro Iohannis possumus uera loqui de Christo non solum nos tanto post nati, sed etiam post nos alii nascituri? hinc enim non solum Matthaei uerum etiam Lucae ac
Abbreviated transcription (Latin):
adici indignat᷑ aliquid quã detrahi
ut scribens in deutͥonomio dicit: hec
precepta quȩ mando tibi hodie isrł
obseruabis: & caue ne dec lines ab eisd̃e
neq in sinistrã neq in dexterã: ne ad¬
das quicquã eis neᷤ minuas: sed in eisd̾e
ꝑseuerabis ut benedicat te dñs d̾s tuus.
Quappter siue adimplendi causa ĩtic le¬
gi aliqͥd & ꝓpħis adiecit. in dexteram
uidetur lapsus: siue dempsit ut de¬
strueret. in sinistrãꝰ uttũq certe offen¬
dit legis autorem: ic circoq aut aliud
aliqͥd significat istud. aut falsũ ẽ. xui.
Iugustinus respondit. Omiserabilem
Iinsaniã de xꝑo aliquid narranti nol¬
le credi matheo: & uelle credi mani¬
cheo. Si matheus non interfuit cũ
xꝑc dixisset. non ueni soluere legẽ
aut ꝓpħas sed adimplere. & ꝓpte̾rea
non est ei credendu: num quid ma¬
nicheus interfuit. aut iam uł natus
fuit cũ xꝑc inter hoĩes appareret:

Expanded text:
adjici indignatur, quam detrahi, adjici indignatur, quam detrahi, ut scribens in Deuteronomio dicat, Haec praecepta quae mando tibi hodie, Israel, observabis; et cave ne declines ab iisdem, neque in sinistram neque in dextram, nec addas quicquam eis nec minuas, sed . in iisdem, perseuerabis. ut benedicat te dominus deus tuus? quapropter siue adinplendi causa Iesus legi aliquid et prophetis adiecit, in dextram uidetur lapsus, siue dempsit, ut destrueret, in sinistram; utrumque certe offendit legis auctorem idcircoque aut aliud aliquid significat istud aut falsum est. AUGUSTINUS respondit:s o mirabilem insaniam de Christo aliquid narranti nolle credi Matthaeo et uelle credi Manichaeo! si Matthaeus non interfuit, cum Christus dixisset: non ueni soluere legem aut prophetas sed adinplere. et propterea non est ei credendum. numquid Manichaeus interfuit aut iam uel natus fuit, cum Christus inter homines adpareret?
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩem & uocauit eum & secutus est
eum. & nion potus dicat uidit me
& uocauit me & secutus sum eum:
nisi qr constat hȩc matheum non
scripsisse. sed alium nescio quẽ sub
presens non erat cũ hȩc iñc loquebat᷑
in monte: qͣntomagis credendu non
erit qr nec matheus ead̾e scripsit. sed
alius sub nominib & tñu & mathei:
Qͥd. qd̾ etiã ex ipso sermone ꝗͦ precipit
non putare qr uenerit legẽ soluere :
magis intelligi datur qr solueret.
Neq enĩ nichił eo tale faciente. Iudei hoc¬
suspicari possent. S nolite inquit pu¬
tare qr ueni legẽ soluere. Age dum gͦ
si ei & iudei dixissent qͥd porro autẽm
Hoc est gͦ nolite putare: Et quid hoc
amplius. qͥd ue manifestius fieri potu¬
it in destructionẽ legis ac ꝓpħarum:
Aut si hoc adimplere est legem: quid
erit soluere: Quid. qd̾ etiã lex & ꝓpħȩ
ne adimpletione quid̃e tua gaudent:
adeo sibi pleni uident᷑ & consummati:
Quoꝵ autor ac pater non minus eis

Expanded text:
hominem et uocauit eum et secutus est eum," ac non potius dicat: uidit me et uocauit me et secutus sum eum, nisi quia constat haec Matthaeum non scripsisse, sed alium nescio quem sub praesens non erat, cum Iesus haec loquebatur in monte: quanto magis credendum non erit, quia nec Matthaeus eadem scripsit, sed alius sub nominibus et Iesu et Matthaei! Quid? quod etiam ex ipso sermone. quo praecepit non putare, quia uenerit legem soluere, magis intellegi detur, quia soluerit. neque enim nihil eo tale faciente Iudaei suspicari hoc possent. sed, nolite, inquit, putare, quia ueni soluere legem. agedum ergo, si ei et Iudaei dixissent, quid porro autem tHoc est ergo, Nolite putare. Et quid hoc amplius, quidve manifestius fieri potuit in destructionem Legis ac Prophetarum? Aut si hoc adimplere est Legem, quid erit solvere? Quid, quod etiam Lex et Prophetae ne adimpletione quidem gaudent, adeo sibi pleni videntur et consummati, quorum auctor ac pater non minus cis
Abbreviated transcription (Latin):
d̾uq sit. Nesciunt gͦ isti quomͦ adim¬
pleat legẽ qui sic u̾unit ut lex pre¬
cipit. Pienitudo enĩ legis caritas: sic̃
dicit apłs. Istam caritat᷑e dñs & ex¬
hibere & donare dignatus est: mit¬
tendo fidelib suis sc̃m sp̃m. Tnde
itẽ dicit idem apłs. Caritas di dif¬
fusa est in cordib nr̃is: ꝑ sp̃m scm
qui datus est nobis. Et ipse dñs. In
hoc scient hoĩes. qr discipuli mei estis:
si uos inuicẽ diligatis. Impletur gͦ
lex uł cum fiunt quȩ ibi precept᷑a
est. Ipsa lex cũ impleta est : gr̃a
& ueritas facta est. Grã ꝑt̾inet
soluere legem aut ꝓpħas sed ad¬
implere:non ut leqͣi adderent᷑
quȩ deerant. sed utͦ fierent quȩ
non transiet a lege donec addant᷑
quȩ desunt: sed donec om̃ia fiant.

Expanded text:
dumque sit. Nesciunt ergo isti quomodo adimdumque sit. Nesciunt ergo isti quomodo adimpleat Legem, qui sic vivit ut Lex praecepit. plenitudo enim legis caritas, sicut dicit apostolus. istam caritatem dominus et exhibere et donare dignatus est mittendo fidelibus suis sanctum spiritum. unde item dicit idem a.postolus: caritas dei diffusa est in cordibus nostris per squi datus est nobis . Et ipse Dominus: In hoc scient omnes quia discipuli mei estis, si vos invicem diligatis. . Impletur ergo Lex, vel cum fiunt quae ibi praecepta est . Ipsa Lex cum impleta est, gratia et veritas facta est. Gratia pertinet soluere legem aut prophetas. sed adinplere. non ut legi adderentur, quae deerant. sed ut fierent. quae non transiet a lege. donec addantur, quae desunt, sed, donec omnia fiant.
Abbreviated transcription (Latin):
& docebant u̾bis: de quib alio loco di¬
cit. Quȩ dicunt facite: quȩ aut̃ facius
nolite facere. Dicunt enĩ & non faciui.
ꝓpcerea & hic ita sequit᷑. Dico enĩ uobis.
nisi abundauerit iusticia ur̃a plusquã
scribarũ & phariseoꝵs: non intrabi¬
tis in regnũ cęloꝵ. Id est nisi uos fece¬
ritis & ita docueritis. qd̾ illi non faci¬
unt & sic docent: non intrabitis in
regnũ cęloꝵ. Quã gͦ legẽ docebatit
pharisei & non faciebant. ipsam di¬
cit xp̃e non se uenisse soluere ses ad¬
implere: qr ipsa ꝑtinet ad cathe
dram moysi in qua sedentes pha¬
risei & dicentes nec facientes. au¬
diendi sunt non imitandi. Nec in
celligit faustus aut forte se fingit
ñ intelligere quid sit implere legem.
cũ hoc de u̾boꝵ adiectione putat
accipiendu: qr scriptũ est. nequid
addatur scripturȩ d̾i uł detraha¬
tur. Unde dicit non debuisse ad¬
impleri: qd̃ ita ꝑfectum cõmen¬
datur. ut nichil addend̾u minuen¬

Expanded text:
oco dicit: quae dicunt. facite; quae autem faciunt, facere nolite; dicunt enim, et non faciunt. propterea et hic ita sequitur: dico enim uobis, nisi abundauerit iustitia uestra plus quam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum. id est nisi uos feceritis et ita docueritis. quod illi non faciunt et sic docent; non intrabitis in regnum caelorum. quam ergo legem docebant pharisaei et non faciebant, ipsam dicit Christus non se uenisse soluere. sed adinplere, quia ipsa pertinet ad cathedram Moysi, in qua sedentes Pharisaei, et dicentes nec facientes, audiendi sunt, non imitandi. CAPUT VI. Nec intelligit Faustus, aut forte se fingit non intelligere, quid sit implere Legem; cum hoc de verborum adjectione putat accipiendum, quia scriptum est, ne quid addatur Scripturae Dei, vel detrahatur : unde dicit non debuisse adimpleri, quod ita perfectum commendatur, ut nihil addendum minuen
Abbreviated transcription (Latin):
austus dixit. Cur legem non
eos non se uenisse soluere dixerit.
sed adimplere: Qͥs hoc testatur
dixisse ĩm: Esatheus. Ubi dixis¬
se: In monte. Quib presentib :
Petro. andrea. iacobo. & ioħe: quatu¬
or his tantũ. Ceteros enĩ nond̾u ele¬
gerat: nec ipsum matheũ. Ex his¬
aͦ quatuor unus. id est ioħes euan¬
głium scͥpsit: Ita. Alicubi hoc ipse cõ¬
memorat: Nusquã. Quomͦ gͦ qd̾
io ħes non testatur qui fuit in mon¬
te. matheus hoc scripsit qui longo
interuallo postquã iũc de monte
descendit secutus est eũ: Ae ꝑ hoc
de hoc ipso pͥmo ambigitur utr̃u
iũc tale aliquid dixerit᷑: qr testis ido¬
neus tacet. Loquitur aut̃ minus
idoneus: ut int̾im ꝑmiserimus no¬
bis iniuriã fecisse matheũ donec
& ipsum ꝓbemus hȩc non scͥpsisse
sed alium nescio quẽ sub nomine
eius : qd̾q docet & ipsa lectionis
eiusd̃e obliqua narratio. Qͥd enĩ
dicit: Et cum transiret ũc uidit
hoĩem sedentẽ ad theloneũ nomi¬

Expanded text:
AUSTUS dixit: Cur legem non Christus eos non se uenisse soluere dixerit, sed adinplere? quis hoc testatur dixisse Iesum? Matthaeus. ubi dixisse? in monte. quibus praesentibus ? Petro, Andrea, Iacobo et Iohanne. quattuor his tantum; ceteros enim necdum elegerat nec ipsum Matthaeum. ex his quattuor unus, id est Iohannes euangelium scripsit. ita alicubi hoc ipse conmemorat? nusquam. quomodo ergo, quod Iohannes non testatur. qui fuit in monte, Matthaeus hoc scripsit, qui longo interuallo, postquam Iesus de monte descendit, secutus est eum? ac per hoc de hoc ipso primo ambigitur, utrum Iesus tale aliquid dixerit, quia testis idoneus tacet, loquitur autem minus idoneus. ut interim permiserimus nobis iniuriam fecisse Matthaeo, donec et ipsum probemus haec non scripsisse, sed alium nescio quem sub nomine eius : quod docet et ipsa lectionis eiusdem Matthaei obliqua narratio. quid enim dicit? et cum transiret Iesus, uidit hominem sedentem ad telonium nomi
Abbreviated transcription (Latin):
quã rep̃hendere auderes: nũquã in¬
cidisses in sacrilegas nugas & blasphe¬
ma figmenta.qͥb ñ intelligens un¬
de sit ᷑ malũ. d̾m implere conareris
bis. nos unde sciamꝰ apłoꝵ esse istas
litteras: breuit uobis respondemꝰ
inde nos scire unde & uos scitis illas
litteras esse manichei. quas misera¬
bilit̃ huic auctoritati p̃ponitis. Si
eñĩ & hinc uobis aliqͥs moueat que¬
stionẽ & scrupulũ contradictionis
impingat dicens: libros qͦs ꝓfertis
manichei non ẽe manichei. qͥd factu¬
ri estis: Nonne pocius eiusde deli¬
ramenta ridebitis. qui contra rem
tanta conexionis & successionis se¬
rie confirmat᷑a impudentiã huius
uocis emictat: Sicut gͦ certũ est
illos libros ẽẽ manichei. & om̃ino ri¬
dendus est qui ex transuerso ueniess
tanto post natus litem uobis huuis
contradictionis intenderit: ita cer¬
tũ est manicheũ uł manicheos e̾e̾
ridendos aut etiã dolendos. qui tã

Expanded text:
quam reprehendere auderes; nunquam inquam reprehendere auderes; nunquam incidisses in sacrilegas nugas et blasphema figmenta, quibus, non intelligens unde sit malum, Deum implere conaris ombis, nos unde sciamus Apostolorum esse istas Litteras; breviter vobis respondemus, inde nos scire, unde et vos scitis illas litteras esse Manichaei, quas miserabiliter huic auctoritati praeponitis. Si enim et hinc vobis aliquis moveat quaestionem, et scrupulum contradictionis impingat, dicens libros quos profertis Manichaei, non esse Manichaei; quid facturi estis? Nonne potius ejus deliramenta ridebitis, qui contra rem tanta connexionis et successionis serie confirmatam, impudentiam hujus vocis emittat? Sicut ergo certum est illos libros esse Manichaei, et omnino ridendus est qui ex transverso veniens tanto post natus, litem vobis hujus contradictionis intenderit; ita certum est Manichaeum vel Manichaeos esse ridendos, aut etiam dolendos, qui tam