comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uam imprudenter romani dõs penates qui
troiam custodire non poterant. sibi credi¬
derint profuturos.
De asilo iunonis introia qͥd neminem libe¬
De generali consuetudine hostium uictas
ciuitates euertentiũ. qͥd cato senserit.
ciuitates. ut intemplis eatum parcerent
uic̾tis.
st̃ de consuetũdine acciderint belli. qłie
uͦ clementer de potentia prouenerint:
nominis xp̃i.¬

Expanded text:
Quam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos.De asylo Iunonis in Troia, quod neminem libeDe generali consuetudine hostium uictas ciuitates euertentium quid Cato senserit. ciui- tates, ut in templis earum parcerent uictis. sunt. de consuetudine acciderint belli; quae uero cle- menter, de potentia prouenerint nominis Chri
Abbreviated transcription (Latin):
atq impetu magne cladis
euersa ẽ: cuius euersionem
deoꝵ falsorum mutorumq
cultores qͦs usitato nomine
paganos uocamus. in xp̃ia¬
nam religionem referre
conantes: solito acerbius
& amarius dm̃ uerum blas-¬
phemare ceꝑunt. Unde
ego exardescens zelo domꝰ
di aduersus eorum blasphe¬
mias uł errores. libros de
ciuitate di scribere insti¬
tui. Quod̾ opꝰ ꝑ aliquot
annos me tenuit: eoquod
alia multa intercurrebant que differ¬
ri non oportebat. & me prius absoluen¬
da occupabant. Hoc autem de ciuita
te ̃i grande opus. tandem iginti du-¬

Expanded text:
atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabant. {hoc autem de ciuitate dei grande opus tandem uiginti du
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitatem del
siue in hoc dem¬
porum cursu
cum inter im¬
pios ꝑegrinatur
ex fide uiuens.
siue in illa sta¬
bilitate sedise¬
terne qͣm nunc expectat ꝑpatientiã
quoadusq iustitia conuertatur iniu¬
dicium. deinceps adeptura ꝑ excellen¬
tiam uictoriam ultimam & pacem ꝑfe¬
ctam: hoc oꝑe ate instituto & mea ad
te ꝓmissione debito defendere aduer¬
sus eos qui conditori eius deos suos p̃¬
ferunt fili kĩne marcelline suscepi:
magnum opus & arduum: s ds adiutor
nͣr est. Nam scio quib uirib opus sit

Expanded text:
ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea ad te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit
Abbreviated transcription (Latin):
sen laudare debuerit separantẽ qđ fe¬
cerat & conunxerat diabolus. & xꝑni
uituꝑare diaboli figmentũ & ligãmen¬
tũ solidantẽ : Iam illud quomͦ aꝑit ma¬
gister bonus cur ipse moy ses ex cuius li¬
bro ꝑlata est de pͥma coniunctione ma¬
sculi & feminȩ tam sc̃a & nulla separa¬
tione uiolanda castitas coniugalis.
postea ꝑmiserit dimittere uxorem:
Nam cũ illi respondissent. qͥd gͦ moy¬
ses mandauit dari libellũ repudii &
dimittere: ait. illis. Qm̃ moyses ad du¬
riciã cordis ur̃i ꝑmisit uobis dimitte¬
re uxores ur̃as. Hoc est qđ paulo ante
exposuimus. Quanta enĩ duricia erat
quȩ nec ꝑ libelłi interpositionẽ ubi dissu¬
adendi locus iustis & prudentib tri¬
buebat᷑. solui & flecti posset ad recipi¬
end̾a uł reuocanda coniugii carita¬
tẽ. Ita dñs qͥd lex  pͣrecipet᷑ bonis &¬

Expanded text:
sen laudare debuerit separantem, quod fesen laudare debuerit separantem, quod fecerat et coniunxerat diabolus, et Christum uituperare diaboli figmentum et ligamentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam cum illi respondissent: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis uestri permisit uobis dimittere uxores uestras. hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta enim duritia erat, quae nec per libelli interpositionem, ubi dissuadendi locus iustis et prudentibus tribuetur, solui et flecti posset ad recipiendam uel reuocandam coniugii caritatem? ita dominus, quid lex et bonis p
Abbreviated transcription (Latin):
masculum & feminã fecit eos & dixit
ꝓpter hoc dimittet homo patre & ma
tr̃e & adherebit uxori suȩ. & erunt
duo in carne una. Itaq iam non suns
duo. sed una caro. Qd̃ gͦ d̾s coniunxit.
homo non separet. Ecce udei ex libris
moysi conuincunt᷑ non esse uxorem
dimittendam : qui scđ̾m uoluntatẽ legis
moysi arbitrabant᷑ se facere cũ dimit¬
terent. Simul & illud hic ipso xꝑo at
testante cognoscimus dm fecisse & con¬
iunxisse masculũ & feminã. qđ mani¬
chei negando damnant᷑. non iam mo¬
yseolibro sed xp̃i euangłio resistentes.
Porro aut̃ si qd̾ ipsi opinantur & predi¬
cant uerũ est. diabolũ fecisse atq iun¬
xisse masculũ & feminã. qua callidita¬
te diabolica faustus rep̃hendit moy¬
sen tamquã conpuigia dirimentẽ ꝑ li¬
bellum repudii. & laudat xꝑm tamquã
illud eius modi uinculum confirmant̃e
ex precepto euangłii ⁊ cũ utiq scđm su¬
am stultã sacrilegamq sententiã moy¬

Expanded text:
masculum et feminam, fecit eos et dixit: masculum et feminam, fecit eos et dixit: propter hoc dimittet suae; et erunt duo in carne una. itaque iam non sunt duo, sed una caro. quod ergo deus coniunxit, homo non separet. ecce Iudaei ex libris Moysi conuincuntur non esse uxorem dimittendam, qui secundum uoluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimitterent. simul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichaei negando damnantur non iam Moyseos libro, sed Christi euangelio resistentes. porro autem, si quod ipsi opinantur et praedicant, uerum est diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moy
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ nobis & ad remittenda debita
peccatoꝵ nr̃oꝵs qd aliis ista ultionũ
debita relaxamus. & cauendu esse ne
si hoc non fecerimus nec nobis p̃can¬
tib peccati obligatio remittatur: sic
in illis uet̾ib lib̾ris scriptũ est. Qui
uindicari uult inueniet a do uindictam:
& peccata illius confirmans confirmabit.
Relinque ꝓximo tuo nocentite: & tunc
dep̃canti tibi peccata soluent᷑. Homo ho¬
mini reseruat iramꝰ & a dño quęrit me¬
delam carnis: In hoĩem similem sibi
non habet miscdiamꝰ & ꝓ peccatis suis
dep̃catur dñm : Et ipse dum caro sit
reseruat iram: & ꝓpitiationẽ petit ã
dño : Et quis exorabit ꝓ delictis illius:
am uͦ de uxore non dututtenda qͥd ali¬
ud uł qͥd õportunius ex illis libris cõme¬
morem: quã id unde iudeis de hac re
interrogantib dñs ipse respondit.
Cum enĩ quȩrerent utrũ liceret qua¬
cũq ex causa dimittere uxorem: ait
illis. Nonne legistis qr qui fecit ab initio.

Expanded text:
autem nobis et ad remittenda debita autem nobis et ad remittenda debita peccatorum nostrorum, quod aliis ista ultionum debita relaxamus, et cauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nobis deprecantibus peccati obligatio remittatur, sic in illis libris ueteribus scriptum est: qui uindicari uult, inueniet uindictam a deo et peccata illius confirmans confirmabit. relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata soluentur. homo homini reseruat iram et a domino quaerit medelam carnis? in hominem similem sibi non habet misericordiam et pro peccatis suis deprecatur dominum? et ipse dum caro sit, reseruat. iram et repropitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio
Abbreviated transcription (Latin):
gendo etiã malos d̾m imitemur: habes
ibi de ipso do id agente copiosum locũi.
bi nãq scriptũ est. Fultũ enĩ ualere
tibi soli suꝑat semꝑ: & uirtuti brachii
tui quis contrastabit: Qm̃ tamquã
momentũ statere sic ante te est orbis
terrarũ : & tã quã guita roris ante¬
lucani quȩ descendit in tert̃a. S mi¬
sereris om̃ium qm̃ om̃ia potes: & dis¬
simulas peccata hõium ꝓpter peniten¬
tiam. Diligis enĩ om̃ia quȩ sunt: &
nichil odisti hoꝵ quȩ fecisti. Nec enĩ
odio habens aliqͥd constituisses. Quo
Bonus enĩ sp̃c tuus est in om̃ib. Ap¬
ter qđ hos qui exerrant. partib cor¬
credant dñe. Ad hanc benignã pati¬
entiã łi qui facit solem suum oriri
risuꝑ bonos & malos & pluit suꝑ ui¬
stos & iniustos nos imitanda xꝑc hor¬
tatur. ut uindicare nr̃as iniurias ne¬
gligamus: & bene faciamus his qui
nos oderunt. ut simus ꝑfecti sicut
pat̃ nost̃ celestis ꝑfectus est. Ualere

Expanded text:
gendo etiam malos deum imitemur, habes gendo etiam malos deum imitemur, habes ibi de ipso deo id agente copiosum locum; ibi namque scriptum est: multum enim ualere tibi soli superat semper, et uirtuti brachii tui quis contra stabit? quoniam tamquam momentum sterrarum et tanquam gutta roris antelucani que descendit in terram, sed misereris omnium, quoniam omnia potes et dissimulas peccata hominum propter paenitentiam. diligis enim omnia, quae sunt, et nihil odisti horum, quae fecisti; nec enim odio habens aliquid constituisses. quombonus enim spiritus tuus est in omnibus; propter quod eos, qui exerrant partibus, con in te, domine. ad hanc benignam patientiam dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, nos imitandam Christus hortatur, ut uindicare nostras iniurias neglegamus et benefaciamus his, qui nos oderunt, ut simus perfecti, sicut pater noster caelestis perfectus est. ualere
Abbreviated transcription (Latin):
pene om̃ia quȩ monuit seu precepit
ubi adiungebat. ego aut̃ dico uobis:
inueniuntur & m illis uet̾ib libris.
bi contra iram dictum est. turbatus
est pre ira oculus meus: & melior est
qui uincit ir̃a quã qui capit ciuita¬
tẽ. Ibi contra u̾bum durũ. plaga fla¬
gelli liuorem faciet: plaga autem
linguȩ cõminuet ossa. Ib̃i contra me¬
chiam cordis: ne concupiscas uxorem
ꝓximi tui. Non eñĩ ait ne adulteres
seil ne concupiscas: unde apłs hoc ex
lege cõmemorat dicens. Nam concu¬
piscentiã nesciebam: nisi ley diceret
non concupisces. Ibi de patientia non
resistendi laudatur uir prebens ꝑcu¬
tienti se mayillam & saturatus oppro¬
briis. Ibi de inimuco diligendo dicit᷑.
si esurierit inimicus tuu̾s ciba illum:
si sitit potũ da illi. Hinc enĩ hoc com¬
memorauit apłs. Et illud in psal¬
mo. Cum his qui oderunt pacem.
erã pacificus. Et alia multa. Quod
aut̃ temꝑando a uindicta. & dili¬

Expanded text:
paene omnia, quae monuit seu praecepit, paene omnia, quae monuit seu praecepit, ubi adiungebat "ego autem dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus libris. ibi contra iram dictum est: turbatus est prae ira oculus meus et: melior est, qui uincit iram quam qui capit ciuitatem. ibi contra uerbum durum: plaga flagelli liuorem faciet; plaga autem linguae confringet ossa; ibi contra moechiam cordis: ne concupiscas uxorem proximi tui. non enim ait: ne adulteres, sed: ne concupiscas. unde apostolus hoc ex lege commemorat dicens: nam concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: non concupisces. ibi de patientia non resistendi laudatur uir praebens percutienti se maxillam et saturatus obp1;obiis. ibi de inimico diligendo dicitur: si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. hinc enim hoc commemorauit apostolus et illud in psalmo: cum his, qui oderant pacem, eram pacificus et alia multa. quod autem temperando a uindicta et dili
Abbreviated transcription (Latin):
suisset. uł ad tutius conseruanđu qd̵ il¬
la uoluisset: uides quã sit aliter intelli¬
gendu qđ ait non se uenisse legẽ solue¬
re sed adimplere: scilicet ut non quasi
semiplena istis u̾bis integraret᷑. sed ut
qđ littera iubente ꝓpter suꝑboꝵ pre¬
sumptionẽ non poterat. suadente gr̃a
ꝓpter humiliũ confessionẽ impleretur
oꝑe factoꝵ non adiectione u̾boꝵ. fides
enim sicut apłs ait. ꝑ dilectionẽ oꝑat᷑.
VInde itẽ dicit. Qui enĩ diligit alt̾um.
legẽ impleuit. Istam caritatẽ qr
misit. in manifestatione donauit.
qr sola caritate iusticia legis posset
impleri: ꝓꝓterea dixit. non ueni legẽ
soluere. sed adimplere. Hoc est nõ¬
uũ testamentũ quo huic dilectioni he¬
reditas regni cęloꝵs ꝓmittitur: qd̾
in figuris uet̾is testamenti ꝓ tẽpoꝵ
distributione tegebat᷑. Un de item
dicit. Mandatũ nouũ do uobis. ut
uos inuicẽ diligatis. Itaq uł om̃ia uł

Expanded text:
suisset, uel ad tutius conseruandum quod ilsuisset, uel ad tutius conseruandum quod illa uoluisset: uides, quam sit aliter intellegendum, quod ait non se uenisse legem soluere sed adinplere, scilicet ut non quasi semiplena istis uerbis integraretur, sed ut, quod littera iubente propter superborum praesumptionem non poterat, suadente gratia propter humilium confessionem inpleretur opere factorum, non adiectione uerborum. fides enim, sicut apostolus ait. per dilectionem operatur. unde item dicit: qui enim diligit alterum, legem inpleuit. istam caritatem quim, quem promissum misit, in manifestatione donauit, qua sola caritate iustitia legis posset inpleri, propterea dixit: non ueni legem soluere sed adinplere. hoc est nouum testamentum, quo huic dilectioni hereditas regni caelorum promittitur, quod in figuris ueteris testamenti pro temporum distributione tegebatur. unde item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis. Itaque uel omnia uel
Abbreviated transcription (Latin):
siliũ concordiȩ non ualeret. Uerũtamen
uobis ex ur̃i erroris sacrilega uanitate
quȩro:cur displiceat dim ittere uxorem
quã non ad matrimonii fide sed ad con¬
cupiscentiȩ crimen habend̾a esse cense¬
tis. Ffsatrimoniũ quippe ex hoc appel¬
lacum est qđ non ob aliud debeat femi¬
na nubere quã ut mater fiat: qđ uobis
odiosum est. Eomodo enĩ putatis partẽ
di ur̃i gentis tenebrarũ prelio deuictam
& subactam. etiã carneis compedibus
colligari. S ut potius qđ nunc agitur
explicem. si xꝑc ubi quibusd̾ã ant̾iquis
sententiis ꝓpositis adiunxit. ego aut̃ di¬
co uobis. neq pͥmoꝵs hoĩum leg̃e hoc
u̾boꝵ additamento adimpleuit. neq
illam quȩ ꝑ moysen data est. quasi con¬
trarioꝵ oppositione destruxit. sed po¬
tius om̃ia ex hebreoꝵ lege cõmemora¬
ta ita cõmendauit. ut quicqͥd ex ꝑsona
sua insuꝑ loqueret᷑ uł ad expositionem
requirendã ualeret siqͥd illa obscure po¬

Expanded text:
silium concordiae non ualeret. uerumtamen a silium concordiae non ualeret. uerumtamen a uobis ex uestri erroris sacrilega uanitate quaero, cur displiceat dimittere uxorem, quam non ad matrimonii fidem, sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. matrimonium quippe ex hoc appellatum est, quod non ob aliud debeat femina nubere, quam ut mater fiat: quod uobis odiosum est. eo modo enim putatis partem dei uestri gentis tenebrarum proelio deuictam et subactam etiam carneis conpedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc agitur explicem , si Christus, ubi quibusdam antiquis sententiis propositis adiunxit: ego autem dico uobis, neque primorum hominum legem hoc uerborum additamento adinpleuit neque illam, quae per Moysen data est, quasi contrariorum obpositione destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum lege commemorata ita commendauit, ut, quicquid ex persona sua insuper loqueretur, uel ad expositionem requirendam ualeret, si quid illa obscure po
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit eũ quẽ iussit libellũ repudii da¬
re si dimisisset uxorem.Non enĩ ei po¬
terat scribi libellus nisi ab ipsis qui ꝑ
hanc occasionẽ ex necessitate ueniente
quodammꝰ in manus suas bono consilio
regerent: atq inter ipsum & uxorem
pacifice agendo dilectionẽ concordiãq
um ut extingui emendariq non posset:
tunc utiq sc̃riberet᷑ libellusiq frustra
non dimitteret quã sic odisset. ut ad
debitã coniuigio caritatẽ nulla pruden¬
tium ꝑsuasione reuocaret᷑. Si enim
non diligit᷑ uxor: dimittenda est. Qͥ a
gͦ dimittenda non est: diligenda est. Di¬
lectio aut̃ monendo atq suadendo com¬
poni. non inuitũ cogendo imponi potest.
Hoc facere scriba debebat iustus & sapi¬
ens qualem in illa ꝓfessione esse oporte¬
bat: ad quẽ ut ueniret᷑ discordi marito
libellus conscribendus preceptus est. Qũe
uir bonus prudensq non scriberet: nisi
in animo nimis auerso atq ꝑuerso con¬

Expanded text:
voluit eum, quem jussit libellum repudii davoluit eum, quem jussit libellum repudii dare, si dimisisset uxorem. Non enim ei poterat scribi libellus, nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex necessitate venientem quodam modo in manus suas bono consilio regerent, atque inter ipsum et uxorem pacifice agendo dilectionem concridamque u, ut exstingui emendarique non posset, tunc utique scriberetur libellus: quia frustra non dimitteret, quam sic odisset, ut ad debitam conjugio charitatem nulla prudentium persuasione revocaretur. Si enim non diligitur uxor, dimittenda est. Quia ergo dimittenda non est, diligenda est. Dilectio autem monendo atque suadendo componi, non invitum cogendo imponi potest. hoc facere scriba debebat iustus et sapiens, qualem in illa professione esse oportebat. ad quem ut ueniretur, discordi marito libellus conscribendus praeceptus est: quem uir bonus prudensque non scriberet. nisi in animo nimis auerso atque peruerso con
Abbreviated transcription (Latin):
let tranquillus attenderet qͥd ipse
deberet qđ sibi relaxari a dño cũꝑet:
non dimittenda qđ dñs precepit.
cũ antiquis dictũ sit quicũq dimise¬
rit uxorem suã det ei libellũ repu¬
dii: si diligent̃ intueamur uidebi¬
mus non esse contrariũ. Exposuit
enĩ dñs qͥd lex uoluerit. cũ passim di¬
mittenti uxorem iusserit libellum repu¬
non dimittereͥ sed utiq nolebat uxo¬
rem dimitti a uiro qui hanc int̃posuit
moram ut in discidium animus p̃ceps
libelli conscriptione refractus assiste¬
ret. & qͥd mali esset uxorem dimittere
cogitaret: preserti qr ut ꝑhibent apud
hebreos scribere litteras hebreas nulli fas
erat nisi scribis solis cũ & excellentiorem
ꝓfiterentur sapientiã. & siqui eoꝵ es¬
sent ȩquitate & pietate prediti non
tantũ ꝑfiterentur sapientiã. uerum
etiã sectarent᷑. Ad hos gͥ quos oporte¬
ret esse prudentes legis int̾pretes & iu¬
stos discidii dissuasores: lex mittere

Expanded text:
let, tranquillus attenderet quid ipse let, tranquillus attenderet quid ipse deberet, quod sibi relaxari a Domino cuperet, ut hnon dimittenda quod Dominus praecepit; cum antiquis dictum sit: quicumque dimiserit uxorem suam, det illi libellum repudii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse contrarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, cum passim dimittenti uxorem iusserit libellum repunon dimittere — sed utique nolebat dimitti uxorem a uiro. qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps libelli conscriptione refractus absisteret et quid mali esset uxorem dimittere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebrerat, nisi Scribis solis, cum et excellentiorem profiterentur sapientiam, et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non tantum profiterentur sapientiam, verum etiam sectarentur. Ad hos igitur, quos oporteret esse prudentes Legis interpretes et justos discidii dissuasores, Lex mittere
Abbreviated transcription (Latin):
tutius si om̃ino se non uindicaret:
sicut id qđ uolebat efficere ne qͥsquã
peierando peccaret. conseruari tu.¬
tius si non iuraret. Nam si contra
rium est oculũ ꝓ oculo. & qui te ꝑ¬
cusserit in maxillam prebe illi & al¬
teramꝰ cur non sit contrarium red¬
des dño iusurandu tuũ. & noli iura¬
re om̃ino: Et tam̃ illam non destru¬
ctionẽ sed adimpletionẽ faustus ar¬
bitratur: qđ & hic debuit arbitra¬
ri. Namsi uerũ iura. adimpletur di¬
cendo ne iures:⁊ cur non & iuste
uindica. adimplet᷑. dicendo ne uin¬
dices: Sic & ego in utroq conser¬
uationẽ esse arbitror a peccato quo
uł falsum iuratur uł iniuste uindi¬
catur: quãquã hoc de donanda om¬
nino uindicta ualeat etiã ad illud.
ut dimittendo huius modi debita
etiã nobis dimitti mereamur. Sed
duro populo modus pͥus adhibendus
fuit quo discerneret non egredi de¬
bitũ: ut edõmita ira quȩ ad immo
deratã uindictam rapit. iam qui uel¬

Expanded text:
tutius si omnino se non vindicaret; tutius si omnino se non vindicaret; sicut id quod volebat efficere, ne quisquam pejerando peccaret, conservari tutius si non juraret. Nam si contrrium est: oculum pro oculo et: qui te percusserit in maxillam, praebe illi et alteram. cur non sit contrarium: redde's domino iusiurandum tuum et: noli iurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adimpletionem Faustus arbitratur, quod et hic debuit arbitrari. nam si "uerum iura" adimpletur dicendo "ne iures cur non et "iuste uindica" adimpletur dicendo "ne uindices?b sic ut ego in utroque conseruationem esse arbitror a peccato. quo uel falsum iuratur uel iniuste uindicatur, quamquam hoc de donanda omnino uindicta ualeat etiam ad illud, ut dimittendo huiusmodi debita etiam nobis dimitti mereamur. sed duro populo modus prius adhibendus fuit, quo discerneret non egredi debitum, deratam vindictam rapit, jam qui vel
Abbreviated transcription (Latin):
cũ peccet qui ꝑ immoderationẽ inui.¬
ste uult uindicari. non peccet aut̃ẽ
qui mođu adhibens iuste uult uin¬
dicari. remotior est a peccato inui¬
stȩ uindictȩ. qui non uult om̃ino
uindicari. Seccat eñĩ qui exigit ul¬
tra debitũ : non peccat aut̃ qui exi¬
git debitũ. S tutius longe est apec¬
cato iniusti exactoris qui om̃ino non
exigit debitũ: presert̃i ne cogatur &
ipse reddere debitũ ab eo qui nullũ
habet debitũ. Possem gͦ & ego sic ista
ponere. dictũ est antiquis non inui¬
ste uindicabis. ego aut̃ dico ne uin.¬
dicetis. equide adimpletio estꝰ sic̃
de iurando faustus ait. dictum est
non ꝑurabis. ego aut̃ dico ne iuire¬
tis. equid̾e eque a dimpletio est. Pote¬
ram gͦ & ego ita dicere. si michi ꝑ
hec adiectã u̾ba qđ legi defuit axꝑo
additũ uideret᷑  ac non potius id qd
lex uolebat efficere ne iniuste se qͥs¬
quã uindicando peccaret. conseruari

Expanded text:
cum peccet qui per inmoderationem iniucum peccet qui per inmoderationem iniuste uult uindicari, non peccet autem, qui modum adhibens iuste uult uindicari, remotior est a peccato iniustae uindictae qui non uult omnino uindicari. peccat enim, qui exigit ultra debitum; non peccat autem, qui exigit debitum: sed tutius longe est a peccato iniusti exactoris. qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo, qui nullum habet debitum. Possem ergo et ego sic ista ponere, Dictum est antiquis, Non injuste vindicabis; ego autem dico, ne vindicetis quidem; adimpletio est: sicut de jurando Faustus ait, Dictum est, « Non pejerabis; ego autem dico, ne juretis quidem; » aeque adimpletio est. Poteram ergo et ego ita dicere, si mihi per haec adjecta verba, quod Legi defuit, a Christo additum videretur; ac non potius id quod Lex volebat efficere, ne injuste se quisquam vindicando peccaret, conservari
Abbreviated transcription (Latin):
oni. lex iustum mođi figens penam ta¬
lionis instituit: hoc est ut qualem qͥsq
intulit iniuriã tale supplicium pendat.
Pinde oculum ꝓ oculo. dente ꝑdente. ñ
fomes sed limes furoris est: non ut id
qđ sopitũ erat hinc accenderet᷑. sed ne
id qͦd ardebat ultra extenderetur. Im¬
posita est enĩ quȩd̃a iusta uindicta. iu
steq debetur ei qui fuerit passus inui¬
riam. Unde utiq cũ ignoscimus. de no¬
stro quodammꝰ iure largimur. Unde
etiã debita dicunt᷑ quȩ in oratione
dñica humanitus dimittere mone¬
mur: ut nobis & nr̃a diuinitus di¬
mittant᷑. Qd̃ aut̃ debetur. & si be¬
nigne remittit᷑ : non tam̃ inique re¬
petitur. S sicut in iurando etiã qui
uerũ iurat ꝓpinquat ꝑiurio. unde
longe abest qui om̃ino non iurat.&¬
quãuis non peccet qui uerũ iurat.
remotior tam̃ a peccato est qui non
iurat. unde admonitio non iurandi.
conseruatio est a peccato ꝑiurii: ita

Expanded text:
oni lex iustum modum figens poenam taoni lex iustum modum figens poenam talionis instituit, hoc est ut qualem quisque intulit iniuriam, tale supplicium pendat. proinde oculum pro oculo, dentem pro dente non fomes, sed limes furoris est, non ut id quod sopitum erat hinc accenderetur, sed ne id quod ardebat ultra extenderetur impositus. est enim quaedam uindicta iusta iusteque debetur ei qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo iure largimur. unde etiam debita dicuntur, quae in oratione dominica humanitus dimittere monemur, ut nobis et nostra diuinitus dimittantur. quod autem debetur, etsi benigne remittitur, non tamen inique repetitur. sed sicut in iurando etiam qui uerum iurat propinquat peiurio, unde longe abest qui omquamuis non peccet, qui uerum iurat, remotior tamen a peccato est qui non iurat — unde admonitio non iurandi conseruatio est a peccato peiurii —: ita
Abbreviated transcription (Latin):
scuntur musce infetidis cloacis: quam
blattȩ in obscuris cubiculis: Iam uͦ il¬
lud qđ antiquis dictũ est. oculum ꝓ ocu¬
lo.dentẽ ꝑ dente. quomͦ contrariũ habet
qͦd ait dñs. ego aut̃ dico uobis ñ resistere
malo. sed siquis te ꝑcusserit mayillã tuã
dextͥam prebe illi & alt̾am & cȩtera: qͣn¬
doquidem & illud antiquũ ad repͥmen¬
das flammas odioꝵ seuientiũq immo¬
deratos animos refrenandos ita precep¬
tũ est : Quis enĩ tande facile contentus
est tantum rependere uindictȩ: quantũ
accepit iniuriȩ: Nonne uidemus hõĩes
leuiter lesos moliri cedem. sitire sangui¬
nem: uixq inuenite in malis inimici
unde satientur: Qs pugno ꝑcussus
non ad iudicia concitat in damnatio¬
nẽ eius qui ꝑcusserit: aut si ipse reꝑcu¬
tere uelit. totũ hoĩem si non etiã aliquo¬
telo arrepto pugnis calcib q contundit:
Huic gͥ immoderatȩ ac ꝑ hoc imustȩ ulti¬

Expanded text:
scuntur muscae in fetidis cloacis quam scuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero illud, quod antiquis dictum est: oculum pro oculo, dentem pro dente, quomodo contrarium habet, quod ait dcusserit in maxillam tuam dextram, praebe illi et alteram et cetera, quando quidem et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum saeuientumque immoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non aut iudicia concitat in damnationem eius qui percusserit? aut, si ipse percutere uelit, totum hominem etiam, si non telo aliquo arrepto, pugnis calcibusque contundit? huic igitur immoderatae ac per hoc iniustae ulti
Abbreviated transcription (Latin):
uim patit᷑: & qui uim fecerint diripi¬
unt illud. Ecce gens tenebrarũ scđm
luit bonũ qđ amauerat. eius clãritate
& specie delectata: nec eam uicissim
ds dilexit sed odio detestans fruise uo¬
lentẽ funditus eradicare molitus est.
Si gͦ mali amant bonũ quo fruantur.
boni aut̃ oderunt malum ne polluan¬
tur: respondete manichei quinam eo¬
rũ impleant qđ dñs ait. Diligite inimi¬
cos ur̃os. Ecce si has singłas rep̾ugnan¬
tesq sententias esse uultis : d̾s uest̾ fecit
qd scriptũ est in lege moysi. oderis ini¬
micũ tuũ. & gens tenebrarũ qđ scrip¬
tũ est in euangłio. diligite inimicos ue¬
stros: quã quã nec fingendo inuenire
potiustis. quo pacto dirimatis questi¬
onẽ inter muscas lucipetas. & blattas lu¬
cifugas. Utrãq enĩ ꝓlem gentis tene¬
tis. Tnde gͦ illȩ amant ãse alienã lucẽ:
illȩ aut̃ hanc auersando sua potius
origine delectantur : An mundius na¬

Expanded text:
uim patitur, et qui uim fecerint, diripiuim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secunluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenetis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius na
Abbreviated transcription (Latin):
sed adimplere. id̾oq de odio inimi¬
ci qđ scriptũ est in lege non solue¬
ret. precipiendo utiqͦ ut diliga¬
mus inimicos: cogeret nos intelli
gere quonam modo possemus unum eun¬
demq hoĩem & odisse ꝓpter culpam. et
diligere ꝓpter naturam. S hoc ad ꝑuer¬
sas eoꝵs mences intelligere multu est.
Urgendi st̃ tantũ. ut scd̾m calumniȩ suȩ
ꝑditam rationẽ uł potius amentiã defen
dant dmsuũ quẽ non possunt dicere
dilectorem gentis tenebrarũ: idoq ad
eius exemplum non habent quẽ admo¬
dum hortent᷑. ut suum qͥsq diligat ini¬
micũ. Potius enĩ genti ipsi tenebrarũ
dilectionẽ inimiciᷤ tribuere potuerunt.
quã do suo. Illa quippe sicut delirant
uicinã sibi lucẽ atq contiguã concu¬
piuit eaq frui uoluit: atq ut fruere¬
tur inuadere cogitauit.Neq ista culpa
est cum uerũ & beatificũ bonũ appeti¬
tur. Unde & dñs dicit. Regnũ cȩloꝵ

Expanded text:
sed adinplere ideoque de odio inimised adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intelgere quonam modo possemus unum eumdemque hominem et odisse propter culpam, et diligere propter naturam. Sed hoc ad perversas eorum mentes intelligere multum est. Urgendi sunt tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem, dant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum
Abbreviated transcription (Latin):
mo diligendus est: ut illud qđ in eo
recte odimus arguamus id est uiti¬
um: quo possit illud qđ in eo recte di¬
ligimus id est humana ipsa natura
emendato uitio liberari. Hȩc inqͣm
regula est qua oderimus inimicũ ꝓp¬
ter id qđ in eo malum est. id est
iniquitatẽ: & diligamus inimic̾u
ꝓpter id qd̃ in eo bonũ est id est socia¬
lem rationalemq creaturã: nisi quod
nos non eũ ꝑ naturã uł suam uł alie¬
nã. sed ꝑ ꝓpriã uoluntate malũ esse
conuincimus: illi aut̃ ꝑ natur̃a gentis
tenebrarũ putant hoĩem esse malum
quã scđm ipsos d̾s totus timuit ante¬
quã in parte uinceretur: & in parte
ab ea sic uictus est. ut nec totus li¬
beraret᷑. Audito gͥ & non intellecto
qd antiquis dictum erat. oderis ini¬
micũ tuum : ferebant᷑ hoĩes in ho¬
minis odium. cũ deberent non odis¬
se nisi uitium. Hos corrigit dñs di¬
cendo diligite inimicos ur̃os ut qui
lam dixerat non ueni legẽ soluere

Expanded text:
est, diligendus est; ut illud quod in eo est, diligendus est; ut illud quod in eo recte odimus, arguamus, id est, vitium, quo possit illud quod in eo recte diligimus, id est, humana natura ipsa emendato vitio liberari. Haec, inquam, regula est, qua et oderimus inimicum propter id quod in eo malum est, id est, iniquitatem; et diligamus inimicum propter id quod in eo bonum est, id est, socialem rationaleqmeu creaturam: nisi quod nos non eum per naturam vel suam vel alienam, sed per propriam voluntatem malum esse convincimus. Illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere,
Abbreviated transcription (Latin):
ouri suꝑ bonos & malos. & pluit suꝑ iu¬
stos & iniustos. diligendos inimicos. Sic
apparebit. dñm male intelligentib
id qd̾ dictũ est. oderis inimicũ tuũ. in¬
ferre uoluisse qđ om̃ino non norant:
ut diligerent inimicos. Utrũq autẽ
quomͦ obseruandu sit: longũ est dis¬
putare. S ad istos int̾im quib ge¬
neralit̃ displicet si quis oderit ini¬
micũ suum. est nobis sermo qui eoꝵ
frontẽ premat: cũ eos interroga¬
mus utrũ diligat d̾s eoꝵs gent᷑e te¬
nebrarũ. Autꝰ si ꝓꝓterea nͦunc ini¬
mici diligendi sunt qd̾ habeant
partẽ bonił cur non ob hoc eos et
odisse debemus qđ habeant partem
mali : Ea quippe regula & hoc sol¬
uitur. doceturq non esse contrariũ
qđ in antiqua scriptura dictũ est
oderis inimicũ tuũ. & in euangłio
diligite inimicos ur̃os qđ unusqͥsq
iiquus homo in qͣntum iniquus est o¬
dio habendus est. in qͣntum autẽ ho

Expanded text:
oriri super bonos et malos et pluit super iuoriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, diligendos inimicopparebit Dominum male intelligentibus id quod dictum est, Oderis inimicum tuum, inferre voluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. Utrumque autem quomodo servandum sit, longum est disputare. Sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum: aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni; cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. Ea quippe regula et hoc solvitur, doceturque non esse contrarium, quod in antiqua Scriptura dictum est, Oderis inimicum tuum; et in Evangelio, Diligite inimicos vestros : quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est; in quantum autem homo
Abbreviated transcription (Latin):
um laberet᷑. In scͥptis aut̃ ubi est con¬
sideratio maior atq ꝓpensior. plurib
locis iurasse inuenitur: ne quisquam
putaret etiã uerũ iurando peccari.
sed potius intelligeret humanȩ fra¬
gilitatis corda non iurando tutius
a ꝑiurio conseruari. Quib ꝑspectis:
inuenimus nec illa esse destructa
sicut faustus putat. quȩ uelut ꝓprie
hic quęro ab istis cur ꝓprium ueligͤ
esse legis moysi qd̃ dictum est anti¬
quis: diliges ꝓximũ tuũ & oderis
inimicũ tuum. An & apłs paulus
non dixit hoĩes quosd̾a do odibiles:
Et utiq in hac admonitione ipse
dñs ad hoc nos hortatur ut imite¬
mur đm : ut sitis inquit filii patris
ur̃i qui in cęlis est. qui facit solem
suum oriri suꝑ bonos & malos. et
pluit suꝑ iustos & in iustos. Quȩ¬
rendũ itaq est quomͦ intelligat᷑
exemplo di cui dixit quosd̾a odibiles
paulus. odio habendos inimicosi &
rursus exemplo di qͥ facit solẽ suum

Expanded text:
um laberetur. in scripturis autem. ubi est conum laberetur. in scripturis autem. ubi est consideratio maior atque propensior. pluribus locis iurasse inuenitur. ne quisquam putaret etiam uerum iurando peccari. sed potius intellegeret humanae fragi. litatis corda non iurando tutius a periurio conseruari. quibus perspectis inusicut Faustus putat, quae velut proprie hic quaero ab istis, cur proprium velint esse Legis Moysi, quod dictum estantiquis, Diliges proximum tuum, et oderis inimicum tuum . An et apostolus Paulus non dixit homines quosdam Deo odibiles ? Et utique in hac admonitione ipse Dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur Deum. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos. quaerendum itaque est. quomodo intellegatur exemplo dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos, et rursus exemplo dei, qui facit solem suum
Abbreviated transcription (Latin):
antiquarũ sententiarũ uł ad conserua¬
tionẽ non ad impletionẽ. Qͥ a enĩ non
intelligebant homicidiũ nͥ ꝑ ꝑemptio¬
nẽ corporis humani ꝑ quã uita pͥuaret᷑.
aꝑuit dñs om̃em iniquũ motũ ad nocen¬
dum fr̃i. in homicidii genere deputari.
Vnde & ioħes dicit. Qui odit frẽm suum.
homicida est. Et q̃m putabant tantumͦ
corporalem cũ femina illicit᷑a commix¬
tionẽ uocari mechiam: demonstrauit
magister etiã talem concupiscentiam
nichil esse aliud. Item qr peierare gra¬
ue peccatũ est. non iurare aut̃ siue
uerũ iurare nullũ peccatũ est.sed lon¬
gius remotus est a falso iurando qui
nec iurare consueuit quã qui uerũ iu¬
rare ꝓcliuis est: maluit nos dñs & non
iurantes non recedere a uero quã uerũ
iurantes ꝓpinquare ꝑiurio. Itaq & apo¬
stolus insermonib qͥuos habuisse nar¬
ratur numquã iurauit : ne iurandi con¬
suetudine aliqͣndo uł nescius in ꝑiuri¬

Expanded text:
antiquarum sententiarum uel ad conuersaantiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere putari. unde et Iohannes dicit: qui odit fratrem suum, homicida est. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechiam, demonstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare graue peccatum est, non iurare autem sicut uerum iurare nullum peccatum est, sed longius remotus est a falsum iurando, qui nec iurare consueuit. quam qui uerum iurare procliuis est, maluit nos dominus et non iurantes non recedere a uero quam uerum iurantes propinquare periurio. itaque et apostolus in sermonibus, quos habuisse narratur, numquam iurauit, ne iurandi consuetudine aliquando uel nescius in periuri
Abbreviated transcription (Latin):
di chei dicit᷑. Ubi qͥd egeritis nescio: ni¬
si ut ex pressius uobis eminaremini in¬
saniam.Neq enĩ addidistis in parte
pͥore nominis unam litterã ut agno¬
sceretur manna sed addidistis inͦ po¬
steriore duas sillabas non appellantes
mannicheũ. sed manicheũ: ut nichil
aliud uobis tam plixis & uanis sermo¬
nib suis nisi insaniã fundere sonaret.
Sepissime iuratis & ꝑ paraclytũ non
sane illum quẽ xꝑc discipulis ꝓmisit
& misit: sed ꝑ eum ipsum ut latine
nomen eius interp̃cetur insanifuso¬
rem. Cumgͦ iutare numquã desina¬
tis÷ uellem scire quomͦ intelligatis hanc
quoq legis partẽ quã uultis antiquissimã
intelligi. qđ uobis dñs adimpleuerit :¬
& magis ꝓpter iurationes apłi. Nam ur̃a
quȩ auctoritas est uł uobis ipsis. nedum
michi aut cuiquã homini: Inde puto
re: non his uidelicet additamentis quȩ
uł ad expositionẽ ꝑtinent ꝓpositarum

Expanded text:
dit XET dicitur: ubi quid egeritis nescio, nidit XET dicitur: ubi quid egeritis nescio, nisi ut expressius uobis somniaremini insaniam. neque enim addidistis in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna, sed addidistis in posteriore duas syllabas, non appellantes Mannicheum, sed Manichaeum, ut nihil aliud uobis tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per paracletum, non sane illum, quem Christus discipulis promisit et misit, sed per eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter. insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra quae auctoritas est uel uobis ipsis, nedum mihi, aut cuiquam homini? unde puto re. non his uidelicet additamentis, quae uel ad expositionem pertinent propositarum
Abbreviated transcription (Latin):
tur in cordib suis: & aut non erat
cor eoꝵs templũ dĩ. aut mechaban¬
tur in templo di: Ud si non audes
dicere: quomͦ etiã de hac re legẽ illoꝵ
quȩ apud illos iam tunc plena erat.
modo xꝑc ueniens impleuit: De non
iurando aut̃ qr & hic illoꝵ legẽ a xp̃o
adimplet̾ã esse dixisti: non possum affir¬
mare antiquos iustos non iurasse. Nam
& paulum apłm iurasse inuenimus.
De ur̃o aut̃ ore non tollitur crebra iu¬
ratio: cum uiretis ꝑ lumen qd̃ amatis
cũ muscis. Neq enim lumen mentium¬
illud ab istis oculis penitus alienũ qd̾
illuminat om̃em hoĩem ueniente in
hunc mundũ. nostis aliqua ex parte
S ut apud grẽcos uos nomen insaniȩ
uitaretis: uelut declinato & ꝓlonga¬
to nomine quasi fusioñe addidistis. ubi
amplius laberemini. Sic enĩ michi qͥdam
ur̃m exposuit cur appellatus sit mani¬
cheus. ut scilicet in greca lingua tãquã
manna fundere uiðeret᷑: qr grece fun¬

Expanded text:
tur in cordibus suis et aut non erat tur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iam tunc plena erat, modo ueniens Christus inpleuit? De non iurando autem, quia et hic illorum legem a Christo adinpletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. nostis aliqua ex parte uos, ut apud Graecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in graeca lingua tamquam manna fundere uideretur, quia graece fun
Abbreviated transcription (Latin):
reᷤ fratri fatue cũ apud antiquos ui¬
stos non fuisset iniustũ. nunc ita in¬
uistũ esse xꝑc uoluerit. ut quisquis
hoc dixerit reus sit gehenne. Pinde
nondum inuenisti cumam legi hȩc
aliqͣndo defuerunt: quib nunc ad¬
ditis eam xꝑc impleret. An forte
lex non mechandi apud illos iustos
antiquos semiplena erat: donec adno
adimpleret᷑ addente. ne qͥs ad concu¬
hiscendu uideat mulierẽ: Sic enĩ
commemorasti ipsam sententiam.
Audistis dictum esse. non mechabe¬
ris. Ego aut̃ dico. ne concupiscatis
quide. Adimpletio est inquis. Ex¬
plica plane ipsa u̾ba euangłica.
noli tuis extenuare qđ dictum est:
& uide qͥd de illis antiquissimis ui¬
stis senseris. Audistis inquit qr di¬
ctũ est antiqͥs: non mechaberis. Ego
aut̃ dico uobis. siquis uiderit mu¬
lierẽ ad concupiscendũ eam. iam
mechatus est eam in corde suo. Ita¬
ne uͦ illi iusti seth uł enoch uł si
qui ei similes fuerunt. mechaban¬

Expanded text:
re fratri "fatue," cum apud antiquos iure fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset iniustum, nunc ita iniustum esse Christus uoluit. ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. proinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, quibus nunc additis eam Christus inpleret. An forte lex non mantiquos semiplena erat, donec a Domino adimpleretur, addente, ne quis ad concupiscendum videat mulierem? Sic enim commemorasti ipsam sententiam: « Audistis dictum esse, Non moechaberis; ego autem dico vobis, ne concupiscatis quidem. » Adimpletio est, inquis. Explica plane ipsa verba evangelica, noli tuis extenuare quod dictum est, et vide quid de illis antiquissimis justis senseris. Audistis, inquit, quia dictum est, Non moechaberis: ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. itane uero illi iusti, Seth uel Enoch uel si qui eis similes fuerunt, moechaban
Abbreviated transcription (Latin):
rant gehennȩ. Qͦ mͦ gͥ iusti : ꝓfecto
eñi nec imꝑitam rerũ ad suũ offi¬
ciũ ꝑtinentium. nec intemꝑantem
audes dicere illoꝵ fuisse iusticiam:
in tantũ ut eos faceret reos gehen¬
nȩ. Cur gͦ illam legẽ scd̾m quã ui¬
uebant antiqui iusti. hȩc adden¬
do xꝑc impleret: cum eoꝵ quoq
iusticia sine istis esse non posset:
An dicturus es qđ preceps iracun¬
dia & lingua imꝓba ex quo uenit
xꝑc. cȩpit ad iniquitatẽ ꝑtinere.
antea uͦ non erat iniquũ uł corde
uł ore ista cõmittere sicut in qui¬
busdã reb ꝓ tẽpors ꝓprietatibus
institutis inuenimus. nunc aliqͥd non
licere qd̾ ante licuerit. uł qđ ante
non licuerit nunc licere: Non usq
adeo desipis ut hoc dicas. S etiã si
dicas. respondebit᷑ tibi qd̾ scđm istũ
intellectum xꝑc non adimplere
uenerit qđ legi antiquȩ defuit sed
legẽ instituerẽ quȩ non fuit: si dice¬

Expanded text:
rant gehennae, quomodo igitur iusti ? profecto rant gehennae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel ore ista committere? sicut in quibusdam rebus pro temporum proprietatibus institutis inuenimus nunc aliquid non licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo desipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas, respondebitur tibi, quod secundum istum intellectum Christus non adinplere uenerit, quod legi antiquae defuit, sed legem instituere. quae non fuit, si dice
Abbreviated transcription (Latin):
Nos enĩ dicimus etiã hec quȩ isti putaq
soluisse xꝑm uelut contraria referen¬
do. & tunc ꝓ tempore bene. fuisse in¬
stituta: & nunc a yꝑo non soluta sed
seth. hos enĩ potissimũ faustus cõme¬
morat. & si qui alii non solum ante
moysen. sed & ante abraham fue¬
runt. irati sint sine causa : aut di¬
xerint fratrifatue.Si enĩ non di¬
xerunt: cur non & talia docuer̃t:
Qd̃ si & talia docueruntꝰ quȩ ro
quẽ admođu uł eoꝵ iusticiam do¬
ctrinamq xꝑc adimpleuerit. ad¬
dendo. ego aut̃ dico uobis si quis
irascit᷑ fratrisuo. aut si quis dicit
racha. aut si quis dicit fatue. reus
erit uł iudicii. uł concilii. uł gehen¬
nȩ ignis: quandoquid̾e & illi eodem
modo uiuebant. eod̾e modo uiuendu
monebant. An ignorabant illi iusti
frenanda esse iracundiam. nec pe¬
tulanti conuitio frem lacessendu:
aut nouerant qͥdem sed ab his se
abstinere non poterant: Ergo reie¬

Expanded text:
Nos enim dicimus etiam haec, quae isti putant Nos enim dicimus etiam haec, quae isti putant solvisse Christum, velut contraria referendo, et tunc pro tempore bene fuisse instituta, et nunc a Christo non soluta, sedSeth hos enim potissimum Faustus commemorat, et si qui alii, non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa, aut dixerint fratri, Fatue. Si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, quemadmodum uel eorum iustitiam doctrinamque Christus adinpleuerit addendo: ego autem dico uobis: si quis irascitur fratri suo aut si quis dicit "racha" aut si quis dicit "fatue." reus erit uel iudicii uel consilii uel gehennae ignis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei e