comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
corpori caput non hñti: in quo
tam et si menbra omnia et lo¬
cis suis constent et figura et
hĩtudine: tñ qmĩ deest id qd̾ est
onꝰ pͥncipale. et uita et omĩ
sensu caret. Itaqr menbra illa
usum non hñt. tam scilicet ꝙͣ
caput sine corpore. cui silĩs est
qui cũ deum non ignoret uuut
iniuste. Id enĩ solum habet qd̾
est sũmũ sed frustra: qui uirtu¬
tibus tamꝙͣ menbris eget. Ita¬
qr ut sit unui ac sensibile cor¬
pus. et agnicio dei nccͣia est
qĩ caput. et uirtutes omnes
qi corpus. Ita fiet homo ꝑfectꝰ
at uniꝰ. sed tñ fũma omnis in
capite est. qd ꝙus cõstare noꝰ
possit siue omĩbus. sine qͥbusd̾
tñ potest. et erit quid̾ ammal
uiciosum et debile. sed tamen
uiuet: acut is qui et deum no¬
uit. et in aliq̃ re pectat. dat eĩ
ueniã paĩs deus. Itaq sine mẽ¬
bris aliqͥbus uiui potest. sine
capite millomodo. hec res effi¬
cit ut phĩ ec̾ si nat᷑a suit boni

Expanded text:
corpori caput non habenti: in quo corpori caput non habenti: in quo tametsi membra omnia et locis suis constent et figura et habitudine, tamen quoniam deest id quod est omnium principale, et uita et omni sensu caret. itaque membra illa usum non habent, tam scilicet quam caput sine corpore. cui similis est qui cum deum non ignoret, uiuit iniuste: id enim solum habet quod est summum, sed frustra, quoniam uirtutibus tamquam membris eget. itaque ut sit uiuum ac sensibile corpus, et agnitio dei necessaria est quasi caput et uirtutes omnes quasi corpus. ita fiet homo perfectus ac uiuus, sed tamen summa omnis in capite est, quod quamuis constare non possit sine omnibus, sine quibusdam tamen potest. et erit quidem animal uitiosum ac debile, sed tamen uiuet, sicut is qui et deum nouit et in aliqua re peccat; dat enim ueniam peccatis deus. itaque sine membris aliquibus uiui potest, sine capite nullo modo. haec res efficit ut philosophi etiamsi natura sint boni,
Abbreviated transcription (Latin):
si pñcium penaꝵ metu steleribꝰ
abstineant. Sed coricedamus sa¬
ne ut id natura. uel ut ait phs
sua sponte faciant: qd̾ legibꝰ
fac̾e coguntur. non idcto iusti
erunt qr parent institutis hor.
qui ipsi aut eiratores. aut in¬
iusti esse potuerunt. sicut illi
duodecim tabulaꝵ conditores.
qui publice utilitati pro condi¬
cione tempoꝵ ẜuierunt. Aliud
est igitur ciuuile ius qd pro mo¬
ribus ubiq uariatur. Aliud uã¬
est iusticia: qmͣ uniformem ac
simplicem ꝓposuit om̃ibus deus.
quem qui ignorat et ipsam ul¬
ficiam ignoret int̾e̾ est. Sed
putemus fieri posse ut aliquis
naturali et ingenito bono u̾as
uirtutes sapiat. qualem fuisse
thimonẽ athenis accepimus qͥ
et egentibus stipem dedit. et
pauꝑes niutauit. et nudos in¬
diut. tñ cum illud unũ qd̾ est
marimꝰ deest agnicio dei: iam
bona illa omĩa suꝑuatua sunt
et mania ut frustra hus asseꝙ̃¬
dis laborauent. Ommis emm
iust̾iã eius similis erit hũano

Expanded text:
si praesentium poenarum metu sceleribus si praesentium poenarum metu sceleribus abstineant. sed concedamus sane ut id natura uel, ut ait philosophus, sua sponte faciant quod legibus facere coguntur. num idcirco iusti erunt, quia parent institutis hominum, qui ipsi aut errare aut iniusti esse potuerunt, sicut illi duodecim tabularum conditores, aut certe publicae utilitati pro condicione temporum seruierunt? aliut est igitur ciuile ius, quod pro moribus ubique uariatur, aliut uera iustitia, quam uniformem ac simplicem proposuit omnibus deus: quem qui ignorat, et ipsam iustitiam ignoret necesse est. sed putemus fieri posse ut aliquis naturali et ingenito bono ueras uirtutes capiat, qualem fuisse Cimonem Athenis accepimus, qui et egentibus stipem dedit et pauperes inuitauit et nudos induit, tamen cum illud unum quod est maximum deest, agnitio dei, iam bona illa omnia superuacua sunt et inania, ut frustra in iis adsequendis laborauerit. omnis enim iustitia eius similis erit humano
Abbreviated transcription (Latin):
iius legis caput pͥmũ
est. ipm̃ deum nosse: so¬
li obtemꝑare. solũ colere. Non
potest enm rõnem hominus
obtinere. qui parentem aĩe sue
deum nescit. qd̾ est sũmum ne¬
phas. Que ignoracio facit
ut diis aliems siuiat. quon¬
chil sceleratius cõmicti potest.
huic iam procluus est ad ma¬
liciã gradus. ꝑ ignoranciã uĩ
ac singularis bom qr deus quã
nosse refugit. fons est ipse boĩ¬
tatis. uel si iusticiã sequi uolet de¬
dim̾ tñ uris ignarus gentis sue
quas non utiqz iustĩa. sed utilitas
reperit. Cur em̾ ꝑ omnes pplõs
diuersa et uaria iuira st̾ condita:
uͥ ꝙ una queq gens id sͥ sanxit.
qd̾ putanit rebus suis utile. Qnͣ¬
tũ autem a iusticia recedat utili¬
tas pplu̾s ipẽ romanus docet.
qui ꝑ feciales bella indicendo et
lt̾imie miurias faciendo. semꝑq
aliena capiendo. atqr rapiendo
possessionem sͥ tocus orbis cõ¬
ꝑauit. um̃ hii iustos se putant
si cõtra leges suas nichil faci¬
ant. qd eciã tiori ascribi potest

Expanded text:
us legis caput primum est, ipsum Deum nosse, soli obtemperare, solum colere. Non potest enim rationem hominis obtinere, qui parentem animae suae Deum nescit; quod est summum nefas. Quae ignoratio facit, ut diis alienis serviat, quo nihil sceleratius committi potest. hinc iam procliuis est ad malitiam gradus per ignorantiam ueri ac singularis boni, quia deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis: uel si iustitiam sequi uolet, diuini tamen iuris ignarus gentis suaeectetur, quas non utique iustitia, sed utilitas repperit. cur enim per omnes populos diuersa et uana iura sunt condita, nisi quod una quaeque gens id sibi sanxit quod putauit rebus suis utile? quantum autem ab iustitia recedat utilitas, populus ipse Romanus docet, qui per fetiales bella indicendo et legitime iniurias faciendo semperque aliena capiendo atque rapiendo possessionem sibi totius orbis comparauit. uerum hi iustos se putant, si contra leges suas nihil faciant: quod etiam timori adscribi potest,
Abbreviated transcription (Latin):
debet spes aliqua maior que
malori et labor quos ꝑferre
uirtutis est. magnum afferat
p̾clarũq solaciũ. nec alit̾ Gͥtus
ꝙͣ si acerbitatem suam maxmio
bono penset. eque non alit̾ his
bonis pñtibus abstmnend̾ est. ꝙͣ
si fint alia maiora pp̾ que tanti
sit. et uoluptates amictere et
mala oĩa sustinere. Ea uero nl¬
la st̾ bona alia ut in t̾rio docui nͥ
ꝓpetue uite. hnͣc autem p̾stare
quis pt̾ nͥ deus. qui uirtutem
ipsam ꝓposuit: Ei go in dei cogͥ¬
cione et cultu reꝵ sũma u̾satur.
in hoc est spes omnis ac salus he¬
minis. hic est sapĩe gradus pͥmꝰ
ut stiamus qui sit nobis uerus
pater.eũq solum pietate debita
proseqͣmur. huic ꝑeamus. huic
deuotissime seruiamus in eo pro¬
m̾endo actus omnis et cura et
oꝑa collocetur.

Expanded text:
debet spes aliqua maior, quae debet spes aliqua maior, quae malorum et laborum, quos perferre uirtutis est, magnum adferat praeclarumque solacium. nec aliter uirtus est, quam si acerbitatem suam maximo bono penset. aeque non aliter his bonis praesentibus abstinendum est, quam si sint alia maiora, propter quae tanti sit et uoluptates omittere et mala omnia sustinere. ea uero nulla sunt alia, ut in tertio docui, nisi perpetuae uitae. hanc autem praestare quis potest nisi deus, qui uirtutem ipsam proposuit ? ergo in dei agnitione et cultu rerum summa uersatur: in hoc est spes omnis ac salus hominis, hic est sapientiae gradus primus, ut sciamus qui sit nobis uerus pater eumque solum pietate debita prosequamur, huic pareamus, huic deuotissime seruiamus, in eo promerendo actus omnis et cura et opera collocetur.
Abbreviated transcription (Latin):
dempta spe inmortalitatis quã
deus pollicetur in sua religione
uersantibus cuiꝰ assequende gra¬
cia uirtus appetenda est. et quicqͣd
maloꝵ accidĩt ꝑfe̾ndũ: maxiã
ent profecto uanitas. obse qui uel¬
le uirtutibus que frustia homini
calamitates afferunt et labores.
nam si uirtus est egestatẽ. exi¬
luĩ. dolorem. mortem q̃ tientur
acet̾is. pati fortit᷑ ac subire. qͥd
penis delectantur: quibus licet
agere tñsquille. Si enm mor¬
tales st̃ amme. si uirtus disso¬
luto corpore nchil futura est.
quid fugimꝰ attributa nobis
bona. qĩ ingrati. aut indigni
qui dm̃is mum̾bus ꝑfruamur.
Que bona ut hẽamus stelerate
impieqrz uiuendũ est. quia uir¬
tutẽ id est iusticiã pauꝑtas se¬
quitur. Sanus igitur non est.
qui nulla spe maiore ꝓpofita
his bonis quibus ceteri utunt᷑.
in uita labores et cruciatus et
misnas anteponat. Si autem
uirtus ut ab his rectissime di¬
citur capessanda est. quia con¬
stat ad eam nasti hominẽ subeẽ

Expanded text:
dempta spe immortalitatis, quam Deus pollicetur in sua Religione versantibus, cujus assequendae gratia virtus appetenda est, et quidquid malorum acciderit perferendum, maxima erit profecto vanitas, obsequi velle virtutibus, quae frustra homini calamitates afferunt et labores. Nam si virtus est, egestatem, exilium, dolorem, mortem, quae timentur a caeteris, pati fortiter ac subire; quid poenis delectantur, quibus licet agere tranquille. Si enim mortales sunt animae, si virtus dissoluto corpore nihil futura est, quid fugimus attributa nobis bona, quasi aut ingrati, aut indigni qui divinis muneribus perfruamur? Quae bona ut habeamus, scelerate impieque vivendum est; quia virtutem, id est, justitiam paupertas sequitur. Sanus igitur nqui nulla spe maiore proposita iis bonis quibus ceteri utuntur in uita, labores et cruciatus et miserias anteponat. si autem uirtus, ut ab ns rectissime dicitur, capessenda est, quia constet ad eam nasci hominem, subesse
Abbreviated transcription (Latin):
si pie uiu̾ent. Sic assidua mur¬
tacione corrupti dm̃um fas re¬
liquerunt. et paulatim mala
uiuendi consuetudo: mos factꝰ
est. nec iam quicꝙͣ ex antecedẽ¬
tis scli pio atq optimo statu
mansit. sed expulsa iusticia
et ueritatem secum trahens:
reliquit hoĩbus errorẽ igno¬
ranciam cecitatem/. Impruden¬
tes igitur poete: qui eamad
telũ fugisse cecierunt ad io¬
ius regnum. Si enm seculo qd̾
uotant aureũ iusticia in terra
fuit: aioue utiqz pulsa est. qͥ
aureum sclmn cõmutauit. Secu¬
li autẽ cõmutacio. et expulsio
iusticie nchil aliud ut dixi ꝙͣ
deficio diñe religionis putan¬
da est: que sola efficit. ut homo
hominem carum habeat. eumq¬
sibi fr̃nitatis uiniculo stiat esse
constrictũ. Si quid̃ pat̾ om̃ĩbus
deus est. ut dei patrisqz coĩs be¬
neficia cum hus qui non hñt
ꝑciatur. nilli noceat. nullum
p̾mat. non fores claudat hospi¬
ti. non aurem p̾canti: sed sit lar¬
gus. beneficus liberalis. Quas

Expanded text:
si pie viverent. Sic assidua imisi pie viverent. Sic assidua imitatione corrupti, divinum fas reliquerunt; et paulatim male vivendi consuetudo mos factus est. Nec jam quidquam ex antecedentis saeculi pio atque optimo statu mansit: sed explosa justitia, et veritatem secum trahens, reliquit hominibus errorem, ignorantiam, caecitatem. Imprudentes igitur poetae, qui eam confugisse cecinerunt ad Jovis regnum. Si enim saeculo, quod vocant aureum, justitia in terra fuit, a Jove utique pulsa est, qui aureum saeculum commutavit. Saeculi autem commutatio, et expulsio justitiae, nihil aliud, ut dixi, quam desertio divinae religionis putanda est; quae sola efficit ut homo hominem carum habeat, eumqsibi fraternitatis vinculo sciat esse constrictum: siquidem pater idem omnibus Deus est, ut Dei, patrisque communis beneficia cum iis qui non habent, partiatur, nulli noceat, nullum premat, non fores claudat hospiti, non aurem precanti; sed sit largus, beneficus, liberalis, quas
Abbreviated transcription (Latin):
ac pauentibus imꝑarent In hcͣ
condicõne hũanã uitã rex ille
cõstituit. qui debellato ac fuga¬
to parente non regnũ sed impi¬
am tiramndem ui et homĩbus
armatis occupauit. et aureum
illud iustũq sclmn sustulit coeg̾¬
qr hommes malos et impios
fieri. uel ex hoc ipõ ꝙ eos auer¬
tit adeo ad se adorand. ꝙ t̾ror
insolentissime ptãtis ex p̾sẜat.
Quis enim non metueret eũ
ꝙ arma ciigebant: quẽ ferri
et gladioꝵ fulgor insuctus cir¬
tundabat: aut ciui parteret ali¬
eno. qui ne pater quid̾ suo peꝑ¬
cerat. Quem non metueret qͥ
titanam robustam et excellentẽ
uiribus gentem bello uicerat:
occisione deleuerat. Quid mirũ.
si omĩs mltitudo insolito metu
p̾ssa in unius adulacionẽ con¬
cesẜat. hunc uen̾abantur. huic
honorem maxnm̃ deferebant. Et
qm̃ mores ac uitã regis imita¬
ri obsequn gemuis iudicatur. ab¬
iecerunt ommes pietatem: ne
exprobrare regi stelus uide̾nt᷑

Expanded text:
ac paventibus imperarent. In hac ac paventibus imperarent. In hac conditione humanam vitam rex ille constituit, qui, debellato ac fugato parente, non regnum, sed impiam tyrannidem vi et hominibus armatis occupavit; et aureum illud justumque saeculum sustulit, coegitque homines malos et impios fieri, vel ex hoc ipso, quod ipsos avertit a Deo ad se adorandum: quod terror insolentissimae potestatis expresserat. Quis enim non metueret eum, quem arma cingebant, quem ferri et gladiorum fulgor insuetus circumdabat? aut cui parceret alieno, qui ne patri quidem suo pepercerat? Quem vero metueret, qui Titanum robustum et excellentem viribus gentem bello vicerat, occidione deleverat? Quid mirum, si omnis multitudo, insolito metu pressa, in unius adulationem concesserat? Hunc verebantur, huic honorem maximum deferebant. Et quoniam mores ac vitia regis imitari, genus obsequii judicatur, abjecerunt omnes pietatem, ne exprobrare regi scelus viderentur,
Abbreviated transcription (Latin):
uoꝵ omĩ maloꝵ fons
cupiditas erat. que s.
ex comtemptu uere maiestatis
erupit. Non tmꝰ enꝰ non ꝑticipa¬
bant ahis hii quibus aliquide
fluebat: sed aliena qͦ rapiebãt
in pͥuatum lucrũ trahentes oĩa.
et que antea in usus homĩ eciã
singuli laborabant: in paucoꝵ
domos confe̾bantur. Ut emm
pͥmis nccͣia uite subducere et
collige̾ ceꝑunt. eaqz firuter
conclusa ẜuare: ut beneficia ce¬
lestia facerent sua: nõ pp̃ hua¬
intatem ꝙ̃ nulla in his erat. s
ut omña cupiditatis et auaricie
iistrã contrade̾nt. leges eciã¬
quissimas nniustissimasq san¬
xerunt: quibus rapmam et aua¬
nciam suam contra uim multi¬
tudimis tuerentur. Tantũ igit ͦ
auctoritate ꝙͣtum uiribus aut
opibus aut auaricia p̾nalebãt
et quĩ nullũ in his uestigium
iusticie fuit: cuius officia sunt
debunt. altioresq se cet̾is hoĩbꝰ
saitellitũ comitatu ferro et insi¬
qui ueste faciebant. huic honores
sͥ. et purpuras et faces muene

Expanded text:
um omnium malorum fons cupiditas erat: quae scilicet ex contemptu verae majestatis erupit. Non tantum enim, non participabant alios ii quibus aliquid affluebat: sed aliena quoque rapiebant, in privatum lucrum trahentes omnia, et quae antea in usus hominum etiam singuli laborabant, in paucorum domos conferebantur. Ut enim primis necessaria vitae subducere et colligere coeperunt, eaque firmiter conclusa servare, ut beneficia coelestia facerent sua; non propter humanitatem, quae nulla in ipsis erat, sed ut omnia cupiditatis et avaritiae instrumenta corraderent. Leges etiaquissimas injustissimasque sanxerunt quibus rapinas et avaritiam suam contra vim multitudinis tuerentur. Tantum igitur auctoritate, quantum viribus, aut opibus, aut malitia praevalebant. Et quoniam nullum in his vestigium justitiae fuit, cujus officia sunt debant; altioresque se caeteris hominibus, satellitum comitatu, et ferro, et insigni veste faciebant. Hinc honores sibi, et purpuras, et fasces invener
Abbreviated transcription (Latin):
fragili corpore illigata. et in
tenebroso domicilio inclusa. neq
liberius enagari. neqz clanus
ꝑspic̾e uenitatem potest. ciuius
nocio dĩne condicionis est. deo
enĩ soli oꝑa sua nota st̃. homo
autem non cogitando aut dispa¬
tando assequi eam potest: sed
discendo et audiendo ab eo qui
solus stire potest et docere. Idõ
in. tullius sm̾am socratis depla¬
tone tnfferens dicentis uenisse
tempus ut mig̾ret ipẽ e uita.
Illos autẽ apud quos causam
suam ꝑorabit. agere uitam ut̾
melius sit inqͣt. dii inmortales
stiĩt. hominem arbitror stire
phĩe sectas alienas esse aueri¬
tate qr hommes erant qͥ eas cõ¬
stituerunt. nec ullũ finidam̃tũ
aut firmitatem pñt hrẽ que
millis dm̃aꝵ uocum fulciunt᷑
oraculis.

Expanded text:
fragili corpore illigata, et in fragili corpore illigata, et in tenebroso domicilio inclusa, neque liberius evagari, neque clarius perspicere veritatem potest; cujus notitia divinae conditionis est. Deo enim soli opera sua nota sunt. Homo autem non cogitando, aut disputando assequi eam potest, sed discendo, et audiendo ab eo, qui scire solus potest, et docere. Ideo Marcus Tullius sententiam Socratis de Platone transferens dicentis, venisse tempus, ut ipse migraret e vita, illos autem, apud quos causam suam perorabat, agere vitam: Utrum melius sit, inquit, dii immortales sciunt; hominem arbitror scire nes philosophiae sectas alienas esse a veritate; quia homines erant, qui eas constituerunt, nec ullum fundamentum aut firmitatem possunt habere, quae nullis divinarum vocum fulciuntur oraculis.
Abbreviated transcription (Latin):
pt̾ autem facere que deus.
qr mortali corpore indutus
est. g ͦ ne intellig̾e̾ quid̾ pt̾
que fecit deus: qd̾ an fieri pos
q metiri. Nam si mũdum cũ
ommibus que st̃ in eo cõtem¬
plari uelis. intelligas profe¬
cto ꝙͣtũ dei opus humanis o¬
ꝑibus ante stet. Ita ꝙͣtum
inter oꝑa dñia et humana
int̾est: tmn distare inter dei
hominisq sapienciam nnt̾e¬
est. Nain quia deus incorruptꝰ
atq ininortalis est. et ideo ꝑ¬
fectus qr sempit̾nus est. sapĩã
Nec obstare illi quicꝙͣ potest. qr
nulli rei deus ipẽ subiectus est.
hõ autẽ qr subiectus est passio¬
ii. subiecta est et sapiã eius
errori. et sicut hoĩs uitam ml¬
te res impedĩt quominus pos¬
sit esse ppetua. ita sapĩam qͦ
eius. multis rebus impediu
nct̾e est. quoniꝰ in ꝑspicienda
penitus ueritate ꝑfecta sit. gͦ
nulla est hũana sapiã si ꝑse
ad nocionem ueri scienciãq in¬
tatur. qmi mens hominis cum

Expanded text:
potest autem facere quae Deus, potest autem facere quae Deus, quia mortali corpore indutus est; ergo nec intelligere quidem potest, quae facit Deus. Quod an fieri possque metiri. Nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari velis, intelliges profecto, quantum Dei opus humanis operibus antestet. Ita quantum inter opera divina et humana interest, tantum distare inter Dei hominisque sapientiam neest. Nam quia Deus incorruptus, atque immortalis est, et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientinec obstare illi quidquam potest, quia nulli rei Deus ipse subjectus est. Homo autem quin subjectus est passioni, subjecta est et sapientia ejus errori; et sicut hominis vitam multae res impediunt, quominus possit esse perpetua: ita sapientiam quoque ejus multis rebus impediri necesse est, quominus in perspicienda penitus veritate perfecta sit. Ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem veri scientiamque nitatur; quoniam mens hominis cum
Abbreviated transcription (Latin):
une ignaros u̾itatis
instruamus. dispõne
sũmi dei sic ordinatũ: ut imu¬
stũ hoc scłm̃ decurso tprm spa¬
cio t̾miimũ sumat. extyctaqr
protimus omni malicia et pi¬
oꝵ animis ad beatã uitam
reuocatis. quietũ. tñquillum.
pacificum. aureũ deniq ut
poete uocant scħñ deo ipo̾ re¬
tinet non comp̾henderũt. Ea u̾o
sensu ꝓprio et int̾na intellige̾¬
cia non potest comp̾hendi: qd̾
illi sine doctore ꝑseipsos facere
uoluerunt. Itaqz in uarias sibiq
sepe contranas sentencias in¬
cid̾unt. ex quibus exitum non
hr̃ent: et in eod̾ luto sicut comi¬
cus ait hesitauerunt. scilicet
assumpcionibꝰ eoꝵ non respõ¬
dente rõne: cum assumpsissẽt̃
quid̃ uera. sed que affirmari
probariqz non possent. sine
sciencia u̾itatis. reriq celesti¬
ui: que ut sepe iam dixi nõ
potest esse in hommne nͥ deodo¬
cente ꝑcepta. Nam si potest
homo intellige̾ dñia. poterit
et facere. Nam intelligere
est qiͣ e uestigio subsequi. Nõ

Expanded text:
unc ignaros veritatis instruamus. Dispositione summi Dei sic ordinatum, ut injustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat, extinctaque protinus omni malitia, et piorum animis ad beatam vitam revocatis, quietum, tranquillum, pacificum, aureum denique, ut poetae vocant, saeculum, Deo ipso retinet, non comprehenderunt. Ea vero sensu proprio, et interna intelligentia non potest comprehendi, quod illi sine doctore per seipsos facere voluerunt. Itaque in varias sibique saepe contrarias sententias inciderunt, ex quibus exitum non haberent; et in eodem luto sicut Comicus ait haesitaverunt; scilicet assumptionibus eorum non respondente ratione, cum assumpsissent quidem vera, sed quae affirmari probarique non possent sine scientia veritatis rerumque coelestium: quae ut saepe jam dixi non potest esse in homine, nisi Deo docente percepta. Nam si potest homo intelligere divina, poterit et facere; nam intelligere, est quasi e vestigio subsequi. Non
Abbreviated transcription (Latin):
uod ergo illi postente
natura faciend̾ esse
senfunt. sed tñ neq ipĩ face̾
potuerunt. neq aphĩs fieri pꝰse
uiderunt. Sola hec efficit doct᷑na
celestis. que sola sapiã est. Il¬

Expanded text:
uod ergo illi poscente natura faciendum esse senserunt, sed tamen neque ipsi facere potuerunt neque a philosophis fieri posse uiderunt, sola haec efficit doctrina caelestis, quia sola sapientia est. il
Abbreviated transcription (Latin):
non uendimꝰ. nec solem m̾cede
p̾stamus. dei fons uberrimꝰ atqr
plenissims patet cunctis. et
hoc celeste lum̃ uinuersis orit᷑
p̾stare si uelit potest. Qui cũ
etates suas in studio phĩe con¬
ferant. neq aliũ quẽꝙ̃. neq
seipõs si nat᷑a᷑ paululũ obstitit
pñt facere meliores. Itaq sa
excidit uicia. sed abstondit.
pauca u̾o dei p̾cepta. sic totum
homme̾ innuitant. et exposito
uet̾e nonũ redimũt: ut non
cognostas eundem esse

Expanded text:
non uendimus nec solem mercede non uendimus nec solem mercede praestamus. dei fons uberrimus atque plenissimus patet cunctis et hoc caeleste lumen uniuersis oritur praestare si uelit potest? qui cum aetates suas in studio philosophiae conterant, neque alium quemquam neque se ipsos, si natura paululum obstitit, possunt facere meliores. itaque saexcindit uitia, sed abscondit. pauca uero dei praecepta sic totum hominem inmutant et exposito uetere nouum reddunt, ut non cognoscas eundem esse
Abbreviated transcription (Latin):
Aut cꝙͣ cupiditates oppͥmant.
nã temperabũt. libidinẽ coħ¬
cebũt. cũ ipĩ et cedant uituis.
et fateantur plus ualere na
sit iracundus. maledicus efre¬
natus. paucissimis dei uerbis
tam placidũ ꝙͣ ouem reddam.
da cupidũ. auarũ. tenacem: ia̾
tibi eum liberalem dabo. et ꝓᷤ¬
cumã sua̾ ꝓprñs manbus lar¬
gientem. da tnindũ doloris
ac mortis: iam cruces. et ign
et ꝑicula. et taurũ cõtempuet.
da libidimosum. adultm. gaue¬
onem: ia sobriũ. castum. cõtinẽ¬
tem bidebis. da crudelẽ et san¬
guĩs appetentẽ: iam in uerã
demenciã furor ille ntabr̾.
cõtinio et equus et prudens et
inotens erit. uno eñ lauacro
malicia omĩs abolebitur. Tanta
din̾e sa pĩe uis est. ut in hoĩs pͣtꝰ
infusa: matrẽ delictoꝵ stulticiã
uno seml impetu expellat. ad
qd̾ efficiend̾ non m̾cede. non libs
non lutubraciombus opus est.
Gratis ista fiunt facile. cito .mͦ.
pateant aures. et pectus sa piãz
siciat. Nemo u̾eatur. Nos aqmͣ

Expanded text:
uam cupiditates oppriment, iram temperabunt, libidinem cohercebunt, cum ipsi et cedant uitiis et fateantur plus ualere natsit iracundus maledicus effrenatus, paucissimis dei uerbis tam placidum quam ouem reddam. da cupidum auarum tenacem, iam tibi eum liberalem dabo et pecuniam suam plenis manibus largientem. da timidum doloris ac mortis, iam cruces et ignes et Perilli taurum contemnet. da libidinosum adulterum ganeonem, iam sobrium castum continentem uidebis. da cruaeiem et sanguinis aapetenteIll, lam in meram clementiam furor ille mutabitur. dcontinuo et aequus et prudens et innocens erit: uno enim lauacro malitia omnis abolebitur. tanta diuinae sapientiae uis est, ut in hominis pectus infusa matrem delictorum stultitiam uno semel inpetu expellat: ad quod efficiendum non mercede, non libris, non lucubrationibus opus est. gratis ista fiunt, facile, cito, pateant modo aures et pectus sapientiam sitiat. nemo uereatur: nos aquam
Abbreviated transcription (Latin):
uel ex hoc apparet esse sapiãm: ꝙ
eã esse nobis muident. Quis em̃
stulto iniudeat: nͥ qui ip̃ẽ sit stul¬
tissimus. Illi at̾ non st̾ adeo stul¬
ti. ut stultis inuideant sed ex eo
ꝙ accurate. ꝙ sollicite proseꝙ̃tur
stultos esse non concedunt. Cur
enꝰ tam crudelit̾ seuiant: nͥ quia
metuũt ne in dies inualestẽte
iustiã. cũ dus suis uariosis rehn¬
tur. Si gͦ cultores deoꝵ sapien¬

Expanded text:
uel ex hoc apparet esse sapientiam uel ex hoc apparet esse sapientiam quod eam nobis inuident. quis enim stulto inuideat nisi qui ipse sit stultissimus? illi autem non sunt adeo stulti ut stultis inuideant, sed ex eo quod accurate, quod sollicite persecuntur, stultos non esse concedunt. cur enim tam crudeliter saeuiant nisi quia metuunt, ne in dies inualescente iustitia cum diis suis cariosis relinergo cultores deo
Abbreviated transcription (Latin):
fecto qͣ dm̃aret que nobis mala
et quomodo euentura essent pp̃
iusticiam. hoc posuit exemplũ.
hec emꝰ pplũs non patitur oiã.
erranciũ pͣuitate. Ette ineo est
errore ciuitas l orbis ipẽ totus.
ut bonos et iustos uiros tamꝙͣ
malos et impios proseqͣtur. ex¬
cruciet. dampnet. occi dat. Nam
qd̾ ait nemme̾ esse tam demen¬
tem qui dubitet utrũ se esse ma¬
lit: ille quid̾ ut is qui contra
iusticiã disẜrebat. hoc sensit. mal¬
le sapientem malũ esse cũ boͣ
existiacione: ꝙͣ bonũ cũ mala
Anobis at̾ absit hec demencia.
ut flñ uero anteponamus. An
erroribus. ꝙͣ ex constiã nrã
et iudicio dei: aut aliqua nos
felicitas illiciet umꝙͣ ut non
potius uerã bonitatem cũ om̃i
malo ꝙͣ flãm cũ omĩ prosperi¬
tate mahiinus: Sua sibi habe¬
bant regna reges suas diuici¬
as diuites. ut loquitur plautꝰ
suam uero piudenciam prudẽ¬
tes.
relinqnͣt nobis stulticiã mãm. qm̃

Expanded text:
fecto quasi diuinaret quae nobis mala fecto quasi diuinaret quae nobis mala et quo modo euentura essent propter iustitiam, hoc posuit exemplum. haec enim populus noster patitur omnia errantium prauitate. ecce in eo est errore ciuitas uel potius orbis ipse totus, ut bonos et iustos uiros tamquam malos et impios persequatur excruciet damnet occidat. nam quod ait neminem esse tam dementem qui dubitet utrum se esse malit, ille quidem ut is qui contra iustitiam disserebat, hoc sensit, malle sapientem malum esse cum bona existimatione quam bonum cum mala. a nobis autem absit haec amentia, ut falsum uero anteponamus. an erroribus quam ex conscientia nostra et iudicio dei? aut aliqua nos felicitas inliciet umquam, ut non potius ueram bonitatem cum omni malo quam falsam cum omni prosperitate malimus? sua sibi habeant regna reges, suas diuitias diuites, ut loquitur Plautus, suam uero prudentiam prudentes: relinquant nobis stultitiam nostram, quam
Abbreviated transcription (Latin):
non abhorrens auero locus. ĩ
ea disputatione q̃ hẽtur a
furio contra iusticiã. Quero
inqͣt si duo sint quori alter
optimꝰ uir. equissimꝰ sũma
iusticia. singulari fide. alt̾
insigni stelere et audacia. et
si in eo sit errore ciitas ut bo¬
nuĩ illũ uirũ steleratũ. facmo¬
rosum. nephariũ putet. contͣ
aut̾ qui fit improbissimꝰ exi¬
stimet esse sũma probitate ac
fide. proqz hac opmione. pro
q hac opinione om̃i cuuũ bonꝰ
ille uir uexetur. rapiatur. ma¬
mis ei demqz auferantur. efo¬
diantur oculi. dampnetur uni¬
ciatur. uratur. exterminetur.
egeat. postremo iure et̾ optiõ
omibus imfrimus esse uidea᷑.
contra autẽ ille improbus lau¬
detur. colatur ab omĩbus diliga¬
tur. honores ad eũ omnes. oiã
imꝑia. omues opes. omes dem¬
qz copie conferantur. uir demqz
optimꝰ onnĩ existimacione et di¬
hnissimꝰ omĩ fortuna iudicetur.
quis tamnde erit tam demens qͥ
dubitet utrũ se esse malit: pro¬

Expanded text:
non abhorrens a vero locus, in non abhorrens a vero locus, in ea disputatione, quae habetur a Furio contra justitiam. « Quaero, inquit, si duo sint, quorum alter optimus vir, aequissimus, summa justitia, singulari fide; alter insignis scelere et audacia: et si in eo sit errore civitas, ut bonum illum virum, sceleratum, facinorosum, nefarium putet, contra autem, qui sit improbissimus, existimet esse summa probitate, ac fide; proque hac opinione oque hac opinione omnium ciuium bonus ille uir uexetur rapiatur, manus ei denique auferantur, effodiantur oculi, damnetur uinciatur uratur exterminetur egeat, postremo iure etiam optimo omnibus miserrimus esse uideatur, contra autem ille inprobus laudetur colatur, ab omnibus diligatur, omnes ad eum honores, omnia imperia, omnes opes, omnes undique copiae conferantur, uir denique optimus omnium existimatione et dignissimus omni fortuna iudicetur: quis tandem erit tam demens qui dubitet utrum se esse malit? pro
Abbreviated transcription (Latin):
iud hiis facias qui us
uotant carnficinas
uet̾m tirannoꝵ adu̾sus inno¬
centes rabide seuienciũ. et cũ
sint imusticie crudelitatisq do¬
ctores iustos se esse tñ ac pru¬
dentes uideri uolunt. ceci et he¬
betes. ac reꝵ et u̾itatis igͣri.
Adeo ne uobis o ꝑdite mentes
iiusa iusticia est: ut eam sũ¬
mis sceleribꝰ adequetis. Adeo¬
ne apud uos periit innocencia
ut morte quid simplici dignã
udicetis. sed supra omnia fa¬
cmora hẽatur nillũ facimis
admicte̾ pectusq purũ ab om̃i
sceleris contagione p̾stare. Et
qm̃ cum deoꝵ cultoribus coĩt̾
liceat ꝑ uos beneface̾ nobistũ.
hec est enĩ lex nrã. hoc opus
hec religio. Si uobis sapiẽtes
uidem᷑. mitami. si stulti cõtem¬
pnite. aut eciã ridete si libet.
uobis enim stulticia nrã ꝓdest.
Quid laceratis: quid affligitis:
stulticiã malumius. hñc am¬
plectim᷑. hoc nobis credimꝰ ex¬
pedire. ut uos diligamus. et ĩ
uos ipõs qui odistis omma cõ¬
feramus. Est apud aceronẽ

Expanded text:
id iis facias qui ius uocant carnificinas ueterum tyrannorum aduersus innocentes rabide saeuientium? et cum sint iniustitiae crudelitatisque doctores, iustos se tamen ac prudentes uideri uolunt, caeci et hebetes et rerum et ueritatis ignari. adeone uobis, o perditae mentes, inuisa iustitia est, ut eam summis sceleribus adaequetis? adeone. aput uos perit innocentia, ut ne morte quidem simplici dignam iudicetis, sed supra omnia facinora habeatur nullum facinus admittere pectusque parum ab omni sceleris contagione praestare? et cum deorum cultoribus loquimur, liceat per vos benefacere vobiscum. Haec est enim lex nostra, hoc opus, haec religio. Si vobis sapientes videmur,imitamini: si stulti, contemnite, aut etiam ridete, si libet; nobis enim stultitia nostra prodest. Quid laceratis? quid affligitis? stultitiam malumus: hanc amplectimur. Hoc nobis credimus expedire, ut vos diligamus, et in vos ipsos, qui odistis, omnia conferamus. Est apud Ciceronem
Abbreviated transcription (Latin):
qmꝰ oculis non possumꝰ al̃o contẽ¬
pleminr. Qd̾ profecto non facit.
qui es aut lapidem que st̃ t̾ra
uen̾atur. Est autẽ pͣuisẜim̃ cum
rocor poris recta sit. qd̾ est tem¬
porale: ipm̃ uo animũ qui sit
ehius hũilem fieri. cum figura
et status nich̾ aliud significent
iͥ mentes hoĩs eo spectare opor¬
tere: quo uultũ et amiũ tam re¬
cum esse debe̾. ꝙͣ corpus. ut id cui
dũari debet mtetur. Um hoĩes
et noĩs su et rõnis obliti: ocu¬
los suos ab alto deiciunt. soloqz
defigunt. ac timent o ꝑa digitoꝵ
sioꝵ: qͣiͣ uero quicꝙͣ esse possit

Expanded text:
iam oculis non possumus, animo contemiam oculis non possumus, animo contemplemur: quod profecto non facit, qui aes, aut lapidem, quae sunt terrena, veneratur. Est autem pravissimum, cum ratio corporis recta sit, quod est temporale, ipsum vero animum, qui sit aeternus, humilem fieri; cum figura et status nihil aliud significent, nisi mentem hominis eo spectare oportere, quo vultum et animum tam rectum esse debere, quam corpus, ut id, cui dominari debet, imitetur. Verum homines, et nominis sui, et rationis obliti, oculos suos ab alto dejiciunt, soloque defigunt, atque timent opera digitorum suorum, quasi vero quidquam esse possit
Abbreviated transcription (Latin):
rõnem ac sapiam non acceꝑunt.
nobis autẽ status rectus. sublĩs
uultus. ab artifice deo datus sit.
apparet istas religiones deor nõ
ẽẽ rõns hñane. quia curuãt ce¬
leste aĩal ad uen̾anda trena. pa¬
rens en̾ nr̃ ille unus et solus.
cũ finge̾t hoĩem .i. aĩal intelli¬
gens et rõms capax. eum uero
ex humo sublenatũ ad contempa¬
cionem sui artificis erexit. Qd
optime ingemosus poeta sig̃uit
Pronaqz conspectant ammalia
cetera terrã. Os hoĩ sublime de¬
dit celũqz uidere. Iussit et erectos
ad si dera tollere uultus. hunc
ꝙ sursum spectet. Ipĩ ergo sibi
renũciant. seqz homĩ nomine
abdicant. qui non sursum aspi¬
ciunt. sed deorsum: nͥ forte id
ipmꝰ ꝙ recti sumus sine causa
Iomim attributũ putant. sp̃ta¬
ionos telũ deus boluit utiq nõ
fiustia. Ilam et aues et exnuitis
pont oĩa celũ uident. Sed nobis
ꝓe ditũ est celũ rigidis ac stan¬
tibus intueri: ut religionem ibi

Expanded text:
rationem ac sapientiam non acceperunt, rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis uultus ab artifice deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curuant caeleste animal ad ueneranda terrena. parens enim noster ille unus et solus cum fingeret hominem id est animal intellegens et rationis capax, eum uero ex humo subleuatum ad contemplationem sui artificis erexit. quod optime ingeniosus poeta signauit: pronaque cum spectent animalia cetera terram, os homini sublime dedit caelumque uidere iussit et erectos ad sidera tollere uultus. hinc quod sursum spectet. ipsi ergo sibi renuntiant seque hominum nomine abdicant qui non sursum aspiciunt, sed deorsum: nisi forte id ipsum quod recti sumus sine causa homini adtributum putant. spectare nos caelum deus uoluit utique non frustra. nam et aues et ex mutis paene omnia caelum uident, sed nobis proprie datum est caelum rigidis ac stantibu
Abbreviated transcription (Latin):
quis aliqͣ ui afflictatur: hunc
pocius implorat. Si quis ad
extremam mendicandi ncc̃ita¬
tem deductus: uictũ p̾cibus ex¬
postit. deũ solu̾ obtestatur. per
eius dm̃um a tqr unicũ nom̃
honiĩ sͥ imisricordiã querit.
Nũꝙͣ igitur dei menmerunt. nͥ
dum in malis st̃. postꝙͣ metus
deseruit et ꝑicula recesẜmnt.
tum uo alatres ad deor tẽpla
concurrũt: his libant. his sacͥ¬
ficant. hos coronãt. deo aute̾
ꝙ̃ in ipã ucc̃itate implorau̾nt.
ne uerbo quid̃ gracias agunt.
adeo ex rez prospertate luxia
Ex lux᷑ia uero uicia omĩa sic mipi¬
etas adu̾sus deũ nastitur. Qua¬
na̾ istud ex cã fieri putemꝰ nͣ esse
tis sit semꝑ immica: que huaĩs
erroribus gaudeat. cui unu̾ ac ꝑpo¬
tuu̾ opus sit offidere tenebras.
et homnĩ cecare mentes: ne luce
uideant. ne in celũ aspiciant. ac
naturã corporis sui ẜ̾uent. Nã
cũ cet̾ĩ ammantes pronis corpo¬
ribus in humũ spectent. quia

Expanded text:
quis aliqua ui adflictatur, hunc quis aliqua ui adflictatur, hunc potius inplorat, si quis ad extremam mendicandi necessitatem deductus uictum precibus exposcit, deum solum obtestatur, per eius diuinum atque unicum nomen hominum sibi misericordiam quaerit. numquam igitur dei meminerunt, nisi dum in malis sunt: postquam metus deseruit et pericula recesserunt, tum uero alacres ad deorum templa concurrunt, his libant, his sacrificant, hos coronant. deo autem quem in ipsa necessitate implorauerant, ne uerbo quidem gratias agunt. adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria uero ut uitia omnia sic inpietas aduersus deum nascitur. quanam istut ex causa fieri putemus nisi esse ti sit semper inimica, quae humanis erroribus gaudeat, cui unum ac perpetuum sit opus offundere tenebras et hominum caecare mentes, ne lucem uideant, ne denique in caelum aspiciant ac naturam corporis sui seruent? nam cum ceterae animantes pronis corporibus in humum spectent, quia
Abbreviated transcription (Latin):
hic error. Cũ bero ipõs deoꝵ cul¬
tores sepe uideamus deũ sumũ
et confit̾ĩ et p̾dicare: qmͣ si bi be¬
nam sperare possint impieta¬
tis sue. qui non aguostinit caltã
ens quẽ prorsus ignorari ab
homme fas est. Nam et cũ iurãt
et cũ optant. et cũ gracias agũt.
non iouẽ aut deos mltos sed dm̃
noĩant. a deo u̾i tas ipã cogente
nat᷑a et ab inuitis pectoribus e¬
rumpit. qd̾ quid̃ non faciunt.
ĩ prospens rebus. Nam tum ma¬
xiie deus ex memoria hoñ ela¬
bitur : cum beneficus eius fiuẽ¬
tes honorem dm̃ie indulgencie
debent. At u̾o̾ si qͣ nccitas guis
p̾sẜ̾it. tunc deũ recordantur.
Si belli treuror infremuit. si
morbor pesti fera uis incubuit.
si alimenta frugibus longa sic¬
citas deneganit. si seua tempe¬
stas. si grando ngiuat: ad deũ
confugitur. adeo petitur auxi¬
lium. deus ut subuenat orat ᷑
Si quis in mari uento seuiẽ¬
te iactatur: hunc inuocat. Si

Expanded text:
hic error. Cum vero ipsos deorum culhic error. Cum vero ipsos deorum cultores saepe videamus Deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi veniam sperare possunt impietatis suae? qui non agnoscunt cultum us, quem prorsus ignorari ab homine fas non est. Nam et cum jurant, et cum optant, et cum gratias agunt, non Jovem aut deos multos, sed Deum nominant: adeo ipsa veritas, cogente natura, etiam ab invitis pectoribus erumpit; quod quidem non faciunt in prosperis rebus. Nam tum maxime deus ex memoria hominum elabitur, cum beneficiis eius fruentes honorem dare diuinae indulgentiae debent. at uero si qua necessitas grauis presserit, tunc deum recordantur: si belli terror infremuit, si morborum pestifera uis incubuit, si alimenta frugibus longa siccitas denegauit, si saeua tempestas, si grando ingruit., ad deum confugitur, a deo petitur auxilium, deus ut subueniat oratur. si quis in mari uento saeuiente iactatur, hunc inuocat, si
Abbreviated transcription (Latin):
la qos mortis incuriũt. Ignorat̃
ens que sit hominis racio qmͣ si
tenere uellent: in pͥmis deum su¬
u agnosc̾ent: uirtute̾ iusticia̾q
seq̾rentur. t̾rems figmentis am¬
mas suas non sb̃stern̾ent. mor¬
tiferas libidĩnũ suauitates non
appet̾ent. deniq seipõs magini
existimarẽt. atq intellig̾e̾nt plꝰ
esse in hoĩe ꝙͣ uidetur. ciuus uim
condicionẽq non alit̾ posse reti¬
nen nͥ cultũ uĩ ꝑentis sui depo¬
sita pͣuitate susteꝑint. Equid̾
sicut oportet. de slĩma reꝵ sepe¬
muo cogitans admirari soleo ma¬
iestate̾ dei singularis. q̃ cõtiet
regitqz oĩa in tantã uenisse ob¬
liuuonẽ: ut que sola debeat coli.
sola potissim negligatur. hoiẽs
at̾ ipõs ad tantã cecitatẽ dedu¬
ctos esse. ut uero ac unio deo mor¬
tuos p̾ferant. Terrenos autẽ se¬
t̾re fuis. et tñ huic impietati
honuĩ posset uenia concedi. si oĩõ
ab ignorancia dñn noĩs ueñet

Expanded text:
laqueos mortis incurrant. ignorant laqueos mortis incurrant. ignorant enim quae sit hominis ratio: quam si tenere uellent, in primis dominum suum agnoscerent, uirtutem iustitiamque sequerentur, terrenis figmentis animas suas non substernerent, mortiferas libidinum suauitates non adpeterent, denique se ipsos magni aestimarent atque intellegerent plus esse in homine quam uidetur: cuius uim condicionemque non aliter posse retineri, nisi cultum ueri parentis sui deposita prauitate susceperint. equidem sicut oportet de summa rerum saepenumero cogitans admirari soleo, maiestatem dei singularis quae continet regitque omnia in tantam uenisse obliuionem, ut quae sola debeat coli, sola potissimum neclegatur, homines autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos, ut uero ac uiuo deo mortuos pterrae fuit. Et tamen huic impietati hominum posset venia concedi, si omnino ab ignorantia divini nominis veniret
Abbreviated transcription (Latin):
bamꝙͣ pͥmo lib ͦ
religiones deoꝵ
falsas esse mon¬
uarios dissimiles¬
az cultus ꝑ uni¬
ũsam terram consensus hominũ
stulta ꝑsuasione suscepit. morta¬
les fuerint functiqz uita dĩe
ncãtati morte concesfuit. tam̃
ne qua dubitacio rehuq̃tur. hic
secundus liber fontem ipm̃ pa¬
tefaciet eiroꝵqz causas omnes
explicabit: qͥbus decepti homines:
et pͥmitus deos esse credidu̾nt.
ꝑsenerau̾it. Gestio enm constã¬
et homi impia uanitate detecta.
singularis dei asẜere maiestatẽ.
sustipiens utilius et maius offi¬
tium. reuocãdi homines apͣius
itmmbus. et in graciã secum ip¬
sos reducendi. ne se ut quidã
phi faciunt tanto pere despici-¬
ant. neue se infirmos ac suꝑ¬
uacuos. et nichil et frustra
oĩo natos putent. Que opiõ
aut existimãt nulli deo nos eẽ
cure. aut post morte nichil esse¬
futuros totos se libidinibus a di¬
cuint. et dũ lice̾ sͥ putant: hau¬
riendis uoluptatibus scient᷑ in¬
cumbũt. ꝑ quas inpuidẽtes in

Expanded text:
am primo libro religiones deorum falsas esse monuarios dissimilesque cultus per uniuersam terram consensus hominum stulta persuasione suscepit, mortales fuerint functique uita diuinae necessitati morte concesserint, tamen ne qua dubitatio relinquatur, hic secundus liber fontem ipsum patefaciet errorum causasque omnes explicabit, quibus decepti homines et primitus deos esse crediderint perseuerauerint. gestio enim conuicet hominum inpia uanitate detecta singularis dei adserere maiestatem, suscium revocandi homines a pravis itineribus, et in gratiam secum ipsos reducendi, ne se ut quidam philosophi faciunt tantopere despiciant, neve se infirmos, et supervacuos, et nihil, et frustra ino natos putent, quae opinidum existimant nulli deo esse nos curae aut post mortem nihil futuros, totos se libidinibus addicunt et dum licere sibi putant, hauriendis uoluptatibus sitienter incumbunt, per quas inprudentes in
Abbreviated transcription (Latin):
Epicurus sũmũ bonuĩ in uolup¬
tate aĩ esse censet. Aristipus ĩ
uoluptate corporis. Calipho et
cũ uoluptate iune̾unt. diodoĩs
in pͥnacione doloris sũmũ bo¬
nũ posuit. Ieronimꝰ in non do¬
lendo. ꝓipatetici aute̾ in bomis
animi et corporis et fortune.
Eulli sũmũ bonũ est scientia.
zenomis cũ natura congruent᷑
uiuere. Quoꝵd̾ stoitoꝵ uirtu¬
te sequi. Aristotiles in honesta
cui credimus: par est in omĩbus
auctoritas. Si elig̾e̾ possumꝰ qd̾
est melus: iam non est nobis
mus qui de sapienciũ sentẽtus
indicemus. Cum uero discende
sa pĩe cã ueniamus: quid possuꝰ
iudicare qui mind̾ saꝑe ce ꝑmiꝰ:
maxime cũ p̾sto adsit achademi¬
cus qui nos pallio retrahat. ac
uetet auꝙͣ credere. nec tñ ipe̾ af¬
ferat qd sequamur.¬

Expanded text:
Epicurus summum bonum in uolupEpicurus summum bonum in uoluptate animi esse censet, Aristippus in uoluptate corporis; Callipho et cum uoluptate iunxerunt. Diodorus in priuatione doloris summum bonum posuit, Hieronymus in non dolendo, Peripatetici autem in bonis animi et corporis et fortunae. Herilli summum bonum est scientia, Zenonis, cum natura congruenter uiuere, quorundam Stoicorum, uirtutem sequi. Aristoteles in honestatcui credimus? par est in omnibus auctoritas. si eligere possumus quod est melius, iam non est nobis mus qui de sapientium sententiis iudicemus. cum uero discendae sapientiae causa ueniamus, qui possumus iudicare qui nondum sapere coeperimus, maxime cum praesto adsit Academicus, qui nos pallio retrahat ac uetet cuiquam credere nec tamen ipse adferat quod sequamur
Abbreviated transcription (Latin):
ranseamus minc ad
ipi moralem uocant. in qua to
in hac eciã utilitas. Et qm̃ in di¬
sponendo uite statu. formandis¬
q moribus. ꝑiculo maiore pec¬
tatur: maiorẽ diligenciã nctͣe
est adhiberi. ut stiamus quomͦ.
nos oporte at uiuere. Illit pt̃
uemia conçedi quia siue aliquid
dicunt: nichil prosunt. siue deli¬
rant. nichil nocent. hic uero uł¬
lus dissidio. nullus errori locus
est. unũ sentire omnes oportet.
qr si quid fuent eiratũ: uita
oĩs eu̾titur. In illa pͥore ꝑte ut
ꝑiculi minus: ita plus difficł¬
tatis est. ꝙ obstura reꝵ rõ cogit
diuersa et uaria sentire. hic ut
plus ꝑiculi est. ita minus diffi¬
cultatis. qd ipẽ usus reꝵ et co¬
tidiana exꝑmĩta pñt doc̾e̾ quid
sit melius et uerius. uideamus
gͦ utrũ ne consenciant. aut qͥd
nob̾ afferant quo rectius uita
degatur. Non est nccͣe omma
cituire unũ eligannis ac potis¬
simũ qd̾ est sũmũ ac pͥncipale
in quo tocius sapĩe cardo uersat᷑.

Expanded text:
ranseamus nunc ad rtem quam ipsi moralem uocant, in qua totin hac etiam utilitas. et quoniam in disponendo uitae statu formandisque moribus periculo maiore peccatur, maiorem diligentiam necesse est adhiberi, ut sciamus quomodo nos oporteat uiuere. illic potest uenia concedi, quia siue aliquid dicunt, nihil prosunt, siue delirant, nihil nocent, hic uero nullus discidio, nullus errori locus est. unum sentire omnes oportet quia si quid fuerit erratum, uita omnis euertitur. in illa priore parte ut periculi minus, ita plus difficultatis est, quod obscura rerum ratio cogit diuersa et uaria sentire, hic ut plus periculi est, ita minus difficultatis, quod usus ipse rerum et cottidiana experimenta possunt docere quid sit melius et uerius. uideamus ergo utrumne consennant aut quid nobis adferant, quo rectius uita degatur. non necesse est omnia circumire, unum eligamus ac potissimum, quod est summum ac principale, in quo totius sapientiae cardo uersatur.
Abbreviated transcription (Latin):
semper est. homicide igitur illi
omnes phĩ. et ipẽ romane sa¬
piencie pͥnceps catho. qui an te¬
ꝙͣ se occide̾t: ꝑlegisse platonis
librũ dicitur. qui est stpͥtus de
et̾mtate aĩaꝵ. et ad sũmũ ne
phas phĩ auctoritate cõpulsus
est. Et hic tñ aliqmͣ moriẽdi
causam uidetur habuisse odiũ
ẜruitutis. Quid ambrachiotes
crabilis prorsus ac fugienda
doct᷑na. si abigit hoĩes a uita.
Ce si stisset plato atq docuiss
aquo et quomodo. et qͥbus. et
que ob facta. et quo tprẽ innor¬
talitas tribuatur: nec theobro¬
cum impegisset in mortẽ uo¬
lũtariã. nec cathonẽ. sed eos
ad uitã et iusticiã pocius eru¬
disset. Nam mͥ catho uidetur
cam quesisse moriendi. non
tam ut cesarem fuge̾t: ꝙͣ. ut
stoicoꝵ decretis obtemꝑaret.
quos sectabatur. suũq nom̃
grandi alique facinore clari¬
ficaret. Cui quid malipot̾u̾it
eciã in ipõ belli ciuilis ardore: ꝙͣ
ut bene m̾eri de repi. uide̾tur. duo¬

Expanded text:
semper est. homicidae igitur illi semper est. homicidae igitur illi omnes philosophi et ipse Romanae sapientiae princeps Cato, qui antequam se occideret, perlegisse Platonis librum dicitur qui est scriptus de aeternitate animarum, et ad summum nefas philosophi auctoritate conpulsus est. et hic tamen aliquam moriendi causam uidetur habuisse, odium seruitutis. quid Ambraciotes crabilis prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a vita. Quod si scisset Plato, atque docuisset, a quo, et quomodo, et quibus, et quae ob facta, et quo tempore immortalitas tribuatur, nec Cleombrotum impegisset in mortem voluntariam, nec Catonem, sed eos ad vitam et justitiam potius erudisset. Nam Cato videtur mihi causam quaesisse moriendi, non tam ut Caesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, nomenque suum grandi aliquo facinore clarificaret: cui quid mali accidereetiam in ipso belli civilis ardore, quam ut bene mereri de Republica videretur, duo
Abbreviated transcription (Latin):
no. ut empedocles qui se mar¬
dentis ethue specu intempesta
note deiecit: ut cũ repente nõ
apparnisset. abisse ad deos crede̾¬
tur. Et ex romanis catho qui
fuit in om̃i sua uita socratite
banitatis nnitator. Nam demo¬
tutis in alia fuit ꝑsuasione.
sedtñ sua sponte leto caput ob¬
uius obtulit ip̃e: quo nichil
steleratius fieri potest. Naisi
homicida nepharius est qui ho¬
minis extnictor est. eid̃ steleri
obstrictus est qui se necat. qr
hommẽ necat n̾no uero maus
esse id facinus existimandum
est cuius ulcio soli deo subiacet.
Nam ficut in hauc uitã non
nrã sponte uenimus. ita rursꝰ
ex hoc domicilio corporis qd̾ tu¬
endũ nobis est assigͣtum. eiusdꝰ¬
dei iussu recedend̾ est. qui nos
nnhoc corpus induxit. tandiu
hĩtaturos donec iubeat emucti.
Et si uis aliqua inferatur. eqͣ
mente paciendũ est cũ extincta
innocentis aĩa: multa esse nõ
possit. habeamusq iudicẽ ma¬
gnũ cui soli uiidicta in integro

Expanded text:
non, ut Empedocles, qui se in arnon, ut Empedocles, qui se in ardentis Aetnae specus intempesta nocte deiecit, ut cum repente non apparuisset, abisse ad deos crederetur, et ex Romanis Cato, qui fuit in omni sua uita Stoicae uanitatis imitator. nam Democritus in alia fuit persuasione, sed tamen sponte sua leto caput obuius optulit ipse, quo nihil sceleratius fieri potest. nam si homicida nefarius est, quia hominis extinctor est, eidem sceleri obstrictus est qui se necat, quia hominem necat. immo uero maius esse id facinus existimandum est, cuius ultio soli deo subiacet. nam sicut in hanc uitam non nostra sponte uenimus, ita rursus ex hoc domicilio corporis, quod tuendum nobis adsignatum est, eiusdem iussu recedendum est, qui nos in hoc corpus induxit tamdiu habitaturos, donec iubeat emitti. et si uis aliqua inferatur, aequa mente patiendum, cum extincta innocentis anima inulta esse non possit habeamusque iudicem magnum, cui soli uindicta in integro