comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uM in iña¬
lie patrẽ crebro fa¬
Bonis mala. ꝗ de ma¬
lis bona falsor ore
contelebrat. Unde & ego gaudeo qͥde suꝑ
iestimonio erga me scĩtatis tue. & amore
sci prb̃i eusebii. Nec dubito qͥn me publice
pdicetis .s. tacitũ ure prudentię iudiciũ ꝑ¬
timesco. Itaq obsecro ut magis memineri¬
tis mei. & dignũ ura lauoc faciatis. Q q pͥ¬
m ad officui ꝓuocasti. & tͥ scd̾e in rescriben¬
do partes datȩ st̾: n uenit de curia in
micos. sed de ignorantia. Si enim scisse.
poccupasse sermonẽ tuii. Int̾p̾tatio uidi¬
cii salomonis. suꝑ uirgio duarii mulie¬
rii. merctͥtu. qntũ ad simplicẽ hystoriã
ptinet ꝑspicua ẽ. qđ puer annori duod.
um. contra etatis sue mensurã de intimo
humane nature iudicarit affectu. Uno
⁊ admiratꝰ est. & ꝑtimuit illii om̃is isrł.
qđ scilicet eum manifesta n fugerent. qͥ
tam prudenter abscondita deph endifset.
Quantii ad tẏpicos ꝑtinet intellectꝰ. ⁊ dicen¬
ee apło. liex omia in figura contingebant

Expanded text:
um in utramque partem crebro fabonis mala, quam de malis bona, falso rumore concelebrat. Unde et ego gaudeo quidem super testimonio erga me sanctitatis tuae, et amore sancti Presbyteri Eusebii: nec dubito quin me publice praedicetis, sed tacitum vestrae prudentiae judicium pertimesco. Itaque obsecro, ut magis memineritis mei, et dignum vestra laude faciatis. Quod primus ad officium provocasti, et mihi secundae in rescribendo partes datae sunt, non venit de incuria in amicos, sed de ignorantia; si enim scissem, praeoccupassem sermonem tuum. 2. Interpretatio judicii Salomonis super jurgio duarum mulierum meretricum , quantum ad simplicem historiam pertinet, perspicua est: quod puer cim contra aetatis suae mensuram de intimo humanae naturae iudicarit affectu. unde et admiratus est et pertimuit illum omnis Israhel, quod scilicet eum manifesta non fugerent, qui tam prudenter abscondita deprehendisset. quantum ad typicos pertinet intellectus dicente apostolo: haec omnia in figura c
Abbreviated transcription (Latin):
scribere ur̾e uoluntati. & ignosce si scaten̾
oratio solito cursu ñ fluat. Non enim eod
lepore dictamꝰ qͦ scribimꝰ. qͥa in altero se¬
pe stilum uertimꝰ. tterũ quȩ digna legi
sint scripturi: in altero qͥcqͥd in bucã ue¬
nerit. celeri sermone conuoliumꝰ. Caninu
libenter uidi. qͥ tͥ narrare pot̾it ꝗͣ diffi¬
cile & ꝑicłosum manꝰ dexcere usq in p̃sen¬
tẽ diẽ qͦ ista dictaui uulnꝰ sustinuerim:

Expanded text:
uestrae scribere uoluntati; et ignosce, si scatens uestrae scribere uoluntati; et ignosce, si scatens oratio solito cursu non fluat. non enim eodem lepore dictamus, quo scribimus, quia in altero saepe stilum uertimus, iterum quae digna, legi sint, scripturi, in altero, quidquid in buccam uenerit, celeri sermone conuoluimus. Caninum libenter uidi, qui tibi narrare poterit, quam difficile et periculosum manus dexterae usque in praesentem diem, quo ista dictaui
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ. iuiuentẽ filiũ in legẽ gr̃amq di¬
uide. Non qđ hoc ꝓbet. s qđ ad argu¬
enda calumniã synagogę hoc uelle
se dicat. Illa quȩ nolebat eccłie fiuũ
in grã uiuere. nec ꝑ baptismũ lib̾ari
libenter habet aiuidi puerũ ñ ut pos¬
sideat. s ut interficiat. Ecclia quẽ
sũ c̾. libenter concedit emulȩ dũ uiuat
saltẽ apud aduersariã. ne uit̾ legẽ diusuᷤ
& gram saluatoris mucrone feriat᷑. Unde
pologię umbris. quȩ & in hystorie ueri¬
tate. Qd sicubi pedẽ offendim̾. & sapi¬
entiȩ lectoris fruiolũ uideat᷑ ee̾. qd̾ scripfi¬
nͣ: culpã auctori referat. Nios enim & hȩc
ipsa in lecculo decimbentes longaq egro¬
tatione confecti. uix notario celeriter scri¬
benda dictauimꝰ: ñ ut impleremꝰ mat̾iã.
s ne tͥ in pͥncipio amicitiarũ auqͥd imꝑan¬
ti uiderem᷑ negare. Ora nob̾ a dño sospi¬
tatẽ. ut post duodecim menses qͥb uigi
languore confectꝰ sũ: possim aliqͥa dignii

Expanded text:
em uiuentem filium in legem gratiamque diuidere, non quod hoc probet, sed quod ad arguendam calumniam synagogae hoc uelle se dicat. illa, quae nolebat ecclesiae filium in gratia uiuere nec per baptismum liberari, libenter habet diuidi puerum, non ut possideat, sed ut interficiat; ecclesia, quem suum esse, libenter concedit aemulae, dum uiuat saltem apud aduersariam, ne inter legem diuisus et gratiam saluatoris mucrone feriatur. unde pologiae umbris et quae in historiae ueritate. quod sicubi pedem offendimus et sapienti lectori friuolum uideatur esse, quod scripsimus, culpam auctoris referat. nos enim et haec ipsa in lectulo decumbentes longaque aegrotatione confecti uix notario celeriter scribenda dictauimus, non ut inpleremus materiam, sed ne tibi in principio amicitiarum aliquid imperanti uideremur negare. ora nobis a domino sospitatem, ut post duodecim menses, quibus iugi labore confectus sum, possim aliquid dignum
Abbreviated transcription (Latin):
& in luce cognouerit in tenebri̾ quẽ¬
ñ uidebat. Inde uirgiũ ortũ ẽ. psente
rege. altera dicente. filiꝰ tuus mortiui
ẽ. meus aut̾ uiuit. altera respondente
mentiriᷤᷤ. filiꝰ quippe nis uiuit & filiꝰ
tuus mortuus ẽ. Atq in hunc modu
contendebant corã rege. Iunc rex salo
mon qͥ manifeste salnator accipit᷑ sd̾m
scribit᷑. ubi nulla dubitatio ẽ. qͥn cu¬
cta que dicant᷑ ñ salomoni mortuo.s
xpi conueniant maiestati: simulat
ignorantia. & humanos ꝓ dispensati¬
sicut & in alio soco ubi posiustis lata

Expanded text:
et in luce cognouerit, quem in tenebris noet in luce cognouerit, quem in tenebris non uidebat. inde iurgium ortum est praesente rege altera dicente: filius tuus mortuus est, meus autem uiuit, altera respondente: mentiris; filius quippe meus uiuit et filius tuus mortuus est. atque in hunc modum contendebant comon, qui manifeste Salvator accipitur secscribitur; ubi nulla dubitatio est, quin cuncta quae dicuntur, non Salomoni mortuo, sed Christi conveniant majestati simulat ignorantiam, et humanos pro dispensatisicut et in alio loco: U
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓpħas. peꝑit in domo synagoge
nec egressa ẽ. de cubicło. s ingressa.
Unde dic̃ in cantico canticoꝵ. Intͦclur̃
me rex in cubicłm suũ. Et iter. Et qͥ¬
dẽ ñ sꝑnã te. assumens introducã te.
in domo matris inee. & incubicłm eiꝰ
quȩ concepit me. Tercia ait ddie. post¬
q̃ ego peꝑi. peꝑit & hȩc. Si consid̾es
pilatũ lauantẽ manꝰ atq dicentẽ.
mundꝰ ego sũ a sanguine i̾ti hui. si
centurionẽ ante patibulii confitentẽ.
uere hic erat filiꝰ dei. si cos qͥ ante pas¬
sionẽ ꝑ phylippũ dnm̃ uide desid̾añ.
haut ambiges pͥmã ꝑepisse eccłiã. &¬

Expanded text:
 peperit in domo Synagogae: nec egressa est de cubiculo, sed ingressa. Unde dicit in Cantico Canticorum: Introduxit me rex in cubiculum suum . Et iterum: Et quidem non spernam te. Assumens introducam te in domum matris meae, et in cubiculum ejus quae concepit me . Tertia autem die: postquam ego peperi, peperit et haec. si consideres Pilatum lauantem manus atque dicentem: mundus sum ego a sanguine iusti huius, si centurionem ante patibulum confitentem: uere hic erat filius dei, si eos, qui ante passionem per Philippum dominum uidere desiderant,. haud ambiges primam peperisse ecc
Abbreviated transcription (Latin):
iuxuriã cito resttiguere. qr musce morit᷑e ole¬
ũ suauitatis exterminant. Hic ti pꝰ sit uuginui
hec figura matronarũ in ꝑuersũ ñ licet munc
co iacere penitentib. calices hab̾e pottintib.
Licet & ꝓpter nocturnos metꝰ. & ammos semꝑ
malũ conscientie formidantes. cereos accendissi

Expanded text:
luxuriam cito restinguere; quia muscae moriturae, oleum sua vitatis exterminant. Hic typus sit virginum: haec figura matronarum. Nobis autem, licet in peco jacere poenitentibus, calices habere potantibus. Licet et propter nocturnos metus, et animos semper malo conscientiae formidantes, cereos quoque accendisse
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ad maris diuersoruĩ ueniamꝰ. plus laudat unꝰ¬
uagut. Silentio magis ꝗͦ infimo sermone hono¬
randũ ẽ. Uui st̃ iatę porticus  Ubi aurata iaqͥ¬
aria᷑ Ubi domꝰ miseroꝵ penis & damnator labo¬
re uestite: Ubi ad instar palatii pͥuator extru
inambulet. & qͣsi mundo qͥoꝗͣ possit eeꝰ. ornatꝰ
tecta sua magis uelit aspicere ꝗͣ clũ: Bechleem
ecce in hoc paruo terrę foramine celori conditor
natꝰ ẽ. Hic inuolutꝰ pannis. hic uisus a pastorib
hic demonstrat᷑ a stella. hic adorat᷑ a magis.
LIt puto sanctior locꝰ ÷ rupe tarpeia quȩ de ce¬
lo sepĩ fuiminata ostendit᷑. Quid de ea displi

Expanded text:
et ad Mariae diuersorium ueniamus — plus enim laudat unuuagiit, silentio magis quam infirmo sermone honorandum est. ubi sunt latae porticus? ubi aurata laquearia? ubi domus miserorum poenis et damnatorum labore uestitae? ubi ad instar palatii opibus priuatoinambulet et, quasi mundo quicquam possit esse ornatius, tecta sua magis uelit aspicere quam caelum? ecce in hoc paruo terrae foramine caelorum conditor natus est. hic inuolutus pannis, hic uisus a pastoribus, hic demonstratus ab stella, hic adoratus a magis. et, puto, sanctior locus est rupe Tarpeia, quae de caelo saepius fulminata ostendit, quid domino displi
Abbreviated transcription (Latin):
nitudo urb̃. uideri & uide. salutari & salutare
laudare. detrahere. uł audire uł ꝓloqͥ intan¬
ta frequantia hominũ saltẽ inuitũ uidere. a
ꝓposito monachort & a quiete aliena ft̃. Aut
enim uidemꝰ ad nos uenientes & silentiũ ꝑdimꝰ.
aut si ñ uidemꝰ suꝑbi arguim᷑. Int̾dũ ut uisi¬
tantib reddamꝰ uicẽ. ad suꝑbas foras ꝑgimꝰ.
inter linguas rodentiũ ininistraꝵ postes ingn¬
dim᷑ deauratas. In xp̃i uilla. ut supra diximꝰ tu
ta ruflicitas ẽ. Extra psalmos. suentiũ ẽ. Quocũ¬
q te uerteris. arator stiuã retinens. afła decan¬
tat. Sudatis messor psalmis se aduocat. & cur¬
ua attondens uitẽ falce uinitor aliqͥd dauiticũ
cantet. Hec st̃ in hac pitia carnuna. he ut
uulgo dr̃ amatorie cantiones. Uale. Expł¬

Expanded text:
nitudo urbis, uideri et uidere, salutari et salutare, laudare et detrahere, audire uel proloqui et tantam frequentiam hominum saltim inuitum pati a proposito monachorum et quiete aliena sunt. aut enim uidemus ad nos uenientes et silentium perdimus, aut non uidemus et superbiae arguimur. interdumque, ut uisitantibus reddamus uicem, ad superbas fores pergimus et inter linguas rodentium ministrorum postes ingredimur auratos. in Christi uero, nt supra diximuta rusticitas et extra psalmos silentium est. quocumque te uerteris, arator stiuam tenens alleluia decantat, sudans messor psalmis se auocat et curua adtondens uitem falce uinitor aliquid Dauiticum canit. haec sunt in hac prouincia carmina, hae, ut uulgo dicitur, amatoriae cantiones, hic p
Abbreviated transcription (Latin):
rent animã tuã ate. que aut̃ p̾ꝑasti cũi e
rt̾ Hestes ñ ad usũ tantũ. s ad delitias con¬
qͥrunt᷑. Ubicunq cõpendium ẽ: uelocior pes.
citꝰ sermo. auris attentior. Si damnũ ut sepe
in re familiari acccde solet. fuerit nuntiatũ.
uultꝰ merore depͥmimꝰ. letam᷑ ad nũmũ. obolo
contristam᷑. Unde cũ in uno homine animoꝵ
enĩ ad imaginẽ & similitudinẽ dei conditi su¬
mꝰ. ex uitio nr̃o ꝑsonas nob̾ plurimas suꝑ indu¬
umꝰ. Et qͦmͦ in theatralib scenis unꝰ atq idẽ
hẏstrio ñc herculẽ robust᷑ ostendit. nc̃ mollis
in uenerẽ frangit᷑. nc̃ tremulus in cybele: ita
& nos quͥasi de mundo ñ eẽmꝰ otlirem᷑ a mun¬
do: tot habemꝰ peccatoꝵ similitudines. quot
larũ concussa turbine. nc̃ scopuloꝵr illisioni¬
b ꝑforata ẽ: quã pͥmũ licet quasi quedã
portꝰ secreta ruris intremꝰ ubi cybarios pane̾

Expanded text:
rent animam a te, quae autem praeparasti cujus erent animam a te, quae autem praeparasti cujus erunt? uestes non ad usum tantum, sed ad delicias conquiruntur. ubicumque conpendium est, uelocior pes, citus sermo, auris adtentior; si damnum, ut saepe in re familiari accidere solet, fuerit nuntiatum, uultus maerore deprimitur., laetamur ad nummum, obolo contristamur. unde, cum in uno homine animorum enim ad imaginem et similitudinem Dei conditi sumus, ex vitio nostro et personas nobis plurimas superinducimus, et quomodo in theatralibus scaenis unus atque idem histrio nunc Herculem robustus ostentat, nunc mollis in Venerem frangitur, nunc tremulus in Cybelen, ita et nos, qui, si mundi non essemus, odiremur a mundo, tot habemus personarum similitudines, quot larum concussa turbine, nunc scopulorum inlisionibus perforata est, quam primum licet, quasi quemdam portum secreta ruris intremus. Ibi cibarius panis
Abbreviated transcription (Latin):
latione fallatie. Fit enĩ tanquam
eger qͥ ministrat egroto. ñ cũ se febrtᷤᷤ
habe mencit᷑. s cũ animo condolen¬
tis cogitat quẽ ad modum sibi serua¬
ri uellet. siipse egrotaret. Uam utiq
iudeus erat. xꝑianꝰ aut̃e faccꝰ non iu¬
deorum sacram̃ta reliquerat. quȩ
conuenient᷑ ille popls & legitime tẽ

Expanded text:
latione fallaci. fit enim tamquam aegrotus, qui ministrat aegroto, non cum se febres habere mentitur, sed cum animo condolentis cogitat, quem ad modum sibi seruiri uellet, si ipse aegrotaret. nam utique ludaeus erat, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae c
Abbreviated transcription (Latin):
culis quib & eucurbite & hederȩ
indigent. suo trunco se sustinens.
Hoc gͦ uerbu de uerbo edisserens. si ci.¬
ceion transferre uoluissem nullꝰ in¬
celligerent. si cucurbita. id dicerẽ qͥ
inhebraico non habet᷑. Nederam po¬
sui. ut oeteris intͣprȩcibꝰ consentire.
Si autͥe uidei uri ut ipse asseris mali¬
cia uel imꝑitia hoc dixert. eẽ. in uo¬
luminib hebreorũ. qđ in grecis &
latinis codicibꝰ continet᷑: manuifestũ
ẽ. eos aut hebreas licceras ignorare.
aut adirridendos eucurbitarios uo¬
luisse mentiri. Peco infine epłe ut
quiescentẽ senẽ olimq ueteranum
militare ñ cogas. & rursũ de tuta
periclitari. Tu qui iuuenis es &
inpontificali culmine constitutus:¬
doceto popłos. & nouis affrice frugibꝰ ro¬
mana tecta locupleca. Michi sufficit

Expanded text:
culis, quibus et cucurbitae et hederae culis, quibus et cucurbitae et hederae indigent, suo trunco se sustinens. hoc ergo uerbum de uerbo edisserens si \'ciceion\' transferre uoluissem, nullus intellegeret, si \'cucurbitam\', id dicerem, quod in Hebraico non habetur; \'hederam\' posui, ut ceteris interpretibus consentirem. sin autem Iudaei uestri, ut ipse adseris, malitia uel inperitia hoc dixerunt esse in uoluminibus Hebraeorum, quod in Graecis et Latinis codicibus continetur, manifestum est eos aut Hebraeas litteras ignorare aut ad inridendos cucurbitarios uoluisse mentiri. peto m fine epistulae, ut quiescentem senem olimque ueteranum militare non cogas et rursum de uita periclitari. tu, qui iuuenis es et in pontificali culmine constitutus,doceto populos et nouis Africae frugibus Romana tecta locupleta. mihi sufficit
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ p̾culũ ñ temanere sine
plebe Unde etiã uob̃ uidet᷑ aliquando
te quoq. in non nullis falli pocuisse. Di-¬
cis me iniona ꝓpħa male quiddam
int̃p̃tatum. & sedicione popłi concla¬
mance ꝓpt̃ uniꝰ uerbi dissonanciã ep̃m
pene sacerdocium ꝑdidisse. & quid
sit illud quod male int̾p̃tatꝰ sum sub¬
trahis. auferens mͥ occasionẽ defensio¬
nis meȩ. neqͥdqͥd dixeris me respon¬
dente soluat᷑. Nisi force ut ante ai¬
nos plurimos cuerrbia uenit in me¬
dium. illis asserente temporib cor-¬
nelio & asinio pollione me hederã
r̾e incõmentario ione ꝓpħȩ pleniꝰ
respandimꝰ. Hoc tantũ tc dixisse con¬
tes cucurbitam. & aquila cũ reli¬
quis hederam transtulerit. id est
cariacon in hebreo uolumine cicei¬
on scriptũ habet. quam uulgo sy¬
rii cyceiam uocant. Est autẽ genꝰ
uirgulti lata habens folia. inmodũ
panpini. Cunq plantatũ fuerit:
cito consurgit mnarbusculam absq
ullis calamorũ & hastiliũ admini.¬

Expanded text:
um periculum non remanere sine plebe. unde etiam nobis uidetur aliquando te quoque in nonnullis falli potuisse. Dicis me in Iona propheta male quiddam interpretatum et seditione populi conclamante propter unius uerbi dissonantiam episcopum paene sacerdotium perdidisse. et quid sit illud, quod male interpretatus sim, subtrahis auferens mihi occasionem defensionis meae, ne, quicquid dixeris, me respondente soluatur, nisi forte ut ante annos plurimos cucurbita uenit in medium adserente illius temporis Cornelio et Asinio Pollione me \'hederare in commentario Ionae prophetae plenius respondimus hoc tantum nunc dixisse contes \'cucurbitam\' et Aquila cum reliquis \'hederam\' transtulerunt, idest κιττόν, in Hebraeo uolumine \'ciceion\' scriptum habet, quam uulgo Syri \'ciceiam\' uocant; est autem genus uirgulti lata habens folia in modum pampini, cumque plantatum fuerit, cito consurgit in arbusculam absque ullis calamorum et hastilium admini
Abbreviated transcription (Latin):
suere ut tu intelligis eũ sp̃m sc̃m
non habere. Qualia aut̾e sint pre¬
cepta legalia. dõ docente discamꝰ.
Ego inqͥt dedi eis p̾cepta n̾bona. &
iustificationes in quibꝰ nonuiuant
in eis. Ilec dicimꝰ non qͦ lege uxta

Expanded text:
sed vere, ut tu intelligis, eum Spiritum Sanctum sed vere, ut tu intelligis, eum Spiritum Sanctum non habere. Qualia autem sint praecepta legalia, Domino docente, discamus. Ego, inquit, dedi eis praecepta non bona, et justificationes, in quibus non vivant in eis
Abbreviated transcription (Latin):
xpͣm facta .ẽ. Pro legis gr᷑a quȩ prę¬
teri it gram euangelii accepimꝰ ꝑma
uaticinat᷑. Ecce dies ueniunt dicit
dñs. & consũmabo domui ifrael &
domui iuda testam̃tũ nouu. ñ scdm
cestam̃tũ qđ disposui patrib eoꝵ
in die qua apprȩhendi manu᷑ eorũ
ut educere eos de tͣra egypti. Obserua
qͥd dicat. qd̾ ñ popłõ gentiliu̾ cũ quo
ante nͣ fecerat testam̃tũ. s popło u¬
deoru cui lege̾ ded̾at ꝑ moysen tes¬
tam̃tũ nouu euangeli ĩ reꝓmietat.
ut nequaquã uiuant in uecustace
lictere .s innouitate sp̃s. Paulus aut̃
suꝑ cuiꝰ nc̃ nomine quȩstio uencila:¬
tur crebras huiꝰcemodi ponit sen¬
tentias. ȩquib breuitatis studio pau
ca subnectam. Ecce ego paulꝰ dico uo¬
nichil ꝓdest. Et iterum. Euacuati
estis axp̃o. qui in lege iustificamim
agr̃a excidistis. Et infra. Si spͣu du¬
cimini. iam non estis sub lege. Ex
quo apparet qui sub lege .e. nͦ dis¬
pensatiue ut nri uoluere maiores.

Expanded text:
m facta est. pro legis gratia, quae praeteriit, gratiam euangelii accepimus peruaticinatur: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, quando adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti. obserua, quid dicat, quod non populo gentilium, cum quo ante non fecerat testamentum, sed populo Iudaeorum, cui legem dederat per Moysen, testamentum nouum euangelii repromittat, ut nequaquam uiuant in uetustate litterae, sed in nouitate spiritus. Paulus autem, super cuius nunc nomine quaestio uentilatur, crebras huiusce modi ponit senteca subnectam. Ecce ego Paulus dico vonihil prodest . Et iterum: Evacuati estis a Christo, qui in Lege justificamini, a gratia excidistis. Et infra: Si spiritu ducimini, jam non estis sub Lege. Ex quo apparet, qui sub Lege est, non dispensative, ut nostri voluere majores;
Abbreviated transcription (Latin):
gis sathanȩ : dicã q sentio. nou illi
xꝑianifient. s nos iudeos facient.
Quis enĩ hoc xꝑianoꝵ patient᷑ au¬
diat. qͦd in tua epła concinet᷑. iuide¬
us erat paulus. xpͣianꝰ aut̾e factꝰ
ñ iudeoꝵ sacram̃ta reliquerat. quȩ
conuenient᷑ ille popłs & legitimo tẽ¬
his qui ea uellent sic̃ aparencibꝰ ꝑ lege̾
acceꝑant custodire. Rursũ obsecro
ce. ut pac̾e cuu meu̾ dolore audias
ludeorũ paulꝰ cerimonias obseruabat
ciosas his qui eas uelint sic̃ aparentib
acceꝑant custodire. Ego e concrario lo¬
quar. & reclamante mundo lib̾a uoce
ꝓnuntie cerimonias iudeorũ &̾ ꝑnicio¬
eas obseruauerit siue ex iudeis siue ex
gentib. eu in baracru diaboli de uolu¬
tum. Fĩnis eniꝰ legis xp̃c adiusticiã oi
credenti. iudeo scilicet atq gentili. Neq
enĩ om̃i credenti erit finis ad iusticia
si udeus excipit᷑. In euangelio legimꝰ.
Lex & ꝓpħȩ usq ad ioħem baptistã

Expanded text:
gis satanae — dicam, quod sentio —, non illi gis satanae — dicam, quod sentio —, non illi Christiani fient, sed nos Iudaeos facient. Quis enim hoc Christianorum patienter audiat, quod in tua epistula continetur: Iudaeus erat Paulus, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et legitime temhis, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, cte, ut pace tua meum dolorem audias. Iudaeorum Paulus caerimonias obseruabat,ciosas his, qui eas uelint, sicut a parentibus acceperint, custodire; ego e contrario loquar et reclamante mundo libera uoce pronuntiem caerimonias Iudaeorum et pernicioeas obseruauerit siue ex Iudaeis siue ex gentibus, eum in barathrum diaboli deuolutum. finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti, Iudaeo scilicet atque gentili. neque enim omni credenti erit finis ad iustitiam, si Iudaeus excipitur, et in euangelio legimus: lex et prophetae usque ad Iohannem Baptistam
Abbreviated transcription (Latin):
lum apatrib anathe matitati sunt.
quod legis cerimonias. xp̃i euangelio
miscuert. & sic noua confessi sunt. ut
uecera ñ amitterent. Qͥd dicã de hebio¬
nitis qͥ rꝑianos eeͣ. se simulant: Usq ho¬
die ꝑ cotas orientis synagogas int᷑ iude¬
os heresis. ẽ. que dr᷑ mineorũ. & apha¬
riseis nc̃ usq dãnat᷑. quos uulgo nata¬
reos nuncupant. qui credunt in xp̃m
filiũ dei natũ de maria uirgine. & eũ
dicunt ẽe. qͥ subpontio pilaco passus
foratũ immo punctu dr̃. huiꝰ sententiȩ
mediaris uulneri. q lancea & ut itadi-¬
cã pharalice mole ꝑcussum. ẽ. Neq
enĩ eiusdẽ. est criminis in explana¬
tione scripturarũ diu̾sas maioru sen¬
centias ponere. & heresim sceleratis¬
simã rursũ inȩccłiam in croducere.
Sin aut̾e hȩc nob̾ in cũbit necessitas.
ut iudeos cũ legitimis suis suscipia¬
mus. & licebit eos obseruare in eccłi¬
is xp̃i. qͦd exercuerunt insynago¬

Expanded text:
lum a parentibus anathematizati sunt, lum a parentibus anathematizati sunt, quod legis caerimonias. Christi euangelio miscuerunt et sic noua confessi sunt, ut uetera non amitterent. quid dicam de Hebionitis, qui Christianos esse se simulant t usque hodie per totas orientis synagogas inter Iudaeos heresis est, quae dicitur Minaeorum et a pharisaeis huc usque damnatur, quos uulgo Nazaraeos nuncupant, qui credunt in Christum, filium dei natum de Maria uirgine, et eum dicunt esse, qui sub Pontio Pilato et passus foratum, immo punctum dicitur, huius sententiae medearis uulneri, quod lancea et, ut ita dicam, phalaricae mole percussum est. neque enim eiusdem est criminis in explanatione scripturarum diuersas maiorum sententias ponere et heresim sceleratissimam rursum in ecclesiam introducere. sin autem haec nobis incumbit necessitas, ut Iudaeos cum legitimis suis suscipiamus, et licebit eis obseruare in ecclesiis Christi, quod exercuerunt in synago
Abbreviated transcription (Latin):
his qͥ ea uellent sic̃ aparentibꝰ ꝑlegẽ
acceꝑant custodire eciã cũ in xp̃o cre¬
didissent. nͨ tam̃ in eis ia constitue
lus ipsa quȩ illis sacramentis sig¬
nificabat᷑ aduenerat. Tociꝰ sermonis
tui quẽ disputatione longissima
ꝓtraxisti hic sensus .ẽ. ut pecrus ñ
errauerit in eo d his qui ex iudeis
crediderant. putauerit lege̾ ẽẽ.
seruandã.s meo arecti linea deuia¬
rit d gͦs cogeret iudaizare Coge¬
ret autẽ nͨ docentis imꝑio. s conũ¬
sationis exemplo. Et paulus ñ con¬
traria sit locutꝰ his quȩ ipse gesserat .s
quare petrꝰ eos qͥ exgentib erant uida¬
zare. cõpelleret. Hȩc gͦ sũma ẽ. que¬
stionis immo sententiȩ tue. ut post
euangeliũ xꝑi benefaciant̾ credentes
iudei si legis mandata custodiant. Hoc
ẽ. si sacͥficia offerant quȩ obtulit pau¬
lus. si filios circuncidant. si sabbatum
seruent ut paulus in chimotheo. &
om̃s obseruauere iudei.Si hoc uerũ
ẽ: incherinthi & hebionis heresim

Expanded text:
 sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum in Christo credidissent, non tamen in eis iam constituerlus ipsa, quae illis sacramentis significabatur, aduenerat. totius sermonis tui, quem disputatione longissima protraxisti, hic sensus est, ut Petrus non errauerit in eo, quod his, qui ex Iudaeis crediderant, putauerit legem esse seruandam, sed in eo a recti linea deuiarit, quod gentes cogeret iudaizare, cogeret autem non docentis imperio, sed conuersationis exemplo, et Paulus non contraria sit locutus his, quae ipse gesserat, sed quare Petrus eos, qui ex gentibus erant, iudaizare conpelleret. Haec ergo summa est quaestionis, immo sententiae tuae, ut post euangelium Christi bene faciant credentes Iudaei, si legis mandata custodiant, hoc est, si sacrificia offerant, quae obtulit Paulus, si filios circumcidant, si sabbatum seruent, ut Paulus in Timotheo et omnes obseruauere Iudaei. si hoc uerum est, in Cerinthi et Hebionis heresim
Abbreviated transcription (Latin):
suscipis. exponisq. causã cur suscipi.¬
as. qͥa plurimi linguę grecȩ haben¬
tes scientiam de meo possuit oꝑe iu¬
dicare : eandẽ integritat᷑e debueras
etiam in ueceri credẽ testam̃to. quod
non nra confiximꝰ .s ut apud hebre¬
os inuenimꝰ diuina transtulimus
Sicubi dubitas. hebreos int̾roga. Di¬
ces. Quid si hebrer aut responde
noluerint. aut mentiri uoluerue e̾
ota frequentia uideoꝵ in mea intͣp̃ta¬
tione recicebit. nillus in ueniri po¬
terit qui hebreȩ linguȩ habeat no¬
tione. aut om̃s imitabunt᷑ illos iu¬
deos quos dicis in africȩ reꝑtos oppi¬
dulo. in meam calumniã conspiras¬
se. Nuiusce modi enĩ in epła cuatexis

Expanded text:
suscipis exponisque causam, cur suscipisuscipis exponisque causam, cur suscipias. quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam de meo possent opere iudicare, eandem integritatem debueras etiam in ueteri credere testamento, quod non nostra confinximus. sed, ut apud Hebraeos inuenimus, diuina transtulimus. sicubi dubitas, Hebraeos interroga. Dices: Quid, si Hebraei aut respondere noluerint aut mentiri uoluerint? tota frequentia Iudaeorum in mea interpretatione reticebit, nullus si inueniri poterit, qui Hebraeae linguae habeat notitiam, aut omnes imitabuntur illos ludaeos. quos dicis in Africae repertos oppidulo in meam calumniam conspirasse? huiusce modi enim in epistula tua texis
Abbreviated transcription (Latin):
non habehit. Qͥn potiꝰ humanitatis
tuȩ.ẽ. in qͦ ueniam tͥ tribuis. indulge¬
re & cȩteris. Ego enĩ ñ t᷑a uetera abo¬
lere conatꝰ sum quȩ linge meȩ homĩ¬
bus emendata de greco inlatinũ tͣn¬
stuli quã ea cestimonia quȩ auideiᷤᷤ
p̃t̾missa sunt uel corrũpta ꝓferre
in medium. ut seirent nri quid he¬
brea uericas contineret.Si cui lege¬
re non placet. nemo cõpellit in ui¬
tum. Bibat uinu uecus cũ suaui¬
tate. & nr̃a musta concemnant quȩ
in explanatione priorum edita st̃:
ut sicubi illa ñ intelligunt᷑. ex nr̃is mani¬
festiora fiant. Qd auc̃e genus int̾pͣcatio¬
nis in scripturis scĩs sequendũ sit: liber
quẽ scripsi de optimo genere intͬpͣcan¬
di. & om̃s prȩfaciunculȩ diuingrum
uoluminum quas editiomi nr̃ȩ pͣposui¬
mus explicant. ad illasq prudent᷑e
lectorẽ mittendũ puto. Et si me ut
dicis in noui testam̃ti emendations

Expanded text:
non habebit. quin potius humanitatis non habebit. quin potius humanitatis tuae est, in quo ueniam tibi tribuis, indulgere et ceteris. ego enim non tantum uetera abolere conatus sum, quae linguae meae hominibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea testimonia, quae a ludaeis praetermissa sunt uel corrupta. proferre in medium, ut scirent nostri, quid Hebraea ueritas contineret. si cui legere non placet, nemo compellit inuitum. bibat uinum uetus cum suauitate et nostra musta contemnat, quae in explanatione priorum edita sunt, ut, sicubi illa non intelleguntur, ex nostris manifestiora fiant. quod autem genus interpretationis in scripturis sanctis sequendum sit, liber, quem scripsi de optimo genere interpretandi, et omnes praefatiunculae diuinorum uoluminum, quas editioni nostrae praeposuimus, explicant ad illasque prudentem lectorem remittendum puto. et si me, ut dicis, in noui testamenti emendatione
Abbreviated transcription (Latin):
moꝵ.. quos apud grecos int̾pretati suns
multis uoluminib primꝰ origenes.
seds eusebiꝰ cesariensis. t̾ciꝰ theodorus
eracleothes. quartꝰ asteriꝰ scicopolitanꝰ.
quintꝰ apollinaris laodicenꝰ. sextꝰ di¬
dimꝰ alexandrinꝰ. ferunt᷑ & diu̾sorũ
in pauoos psalmos opuscula .s nunc
de incegro psalmoꝵ corpore dicimus.
A pud latinos aucẽ hilariꝰ pictauensis &
eussbiꝰ uercellensis ep̃i origene & euse¬
biũ transtulert̃. quorũ pͥorẽ & nr̃ am¬
hrosiꝰ in quibdã secutꝰ. ẽ. Respondeat
mͥ prudentia tua. quare tu post tan¬
cos & cales int̃pretes in explanatione
psalmoꝵ diuersa senseris. Si enim obs¬
curi sunt psalmi : te quoq in eis falli
potuisse credendũ. ẽ. Si manifesti. illos
in eis falli pocuisse ñ credit᷑. Ae ꝑ hoc
utroq mͦ superflua erit intͥpͣtatio cua
& hac lege post pͥores nullus loqui
audebit. & quodcunq alius occupa¬
uerit : Alius de eo scribendi licentiã

Expanded text:
morum, quos apud Graecos interpretati sunt morum, quos apud Graecos interpretati sunt multis uoluminibus primus Origenes, secundus Eusebius Caesariensis, tertius Theodorus Scythopolitanus, quintus Apollinaris Laodicenus, sextus Didymus Alexandrinus. Feruntur et diversorum in paucos psalmos opuscula; sed nunc de integro Psalmorum corpore dicimus. Apud Latinos autem Hilarius Pictaviensis et Eusebius Vercellensis episcopi, Origenem et Eusebium transtulerunt, quorum priorem et noster Ambrosius in quibusdam secutus est. respondeat mihi prudentia tua, quare post tantos et tales interpretes in explanatione psalmorum diuersa senseris. si enim obscuri sunt psalmi, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesti, illos in eis falli potuisse non creditur. ac per hoc utroque modo superflua erit interpretatio tua et hac lege post priores nullus loqui audebit et. quodcumque alius occupauerit, alius de eo scribendi licentiam
Abbreviated transcription (Latin):
sionẽ. xp̃i edicione transtulerit. Uis
legas ea quȩ sub asteriscis sunt. ĩmo
rade de uoluminib. ut ueterunt ce
fautore ꝓbes. Qd̃ si feceris: om̃s ȩccłia¬
rum bibliothecas dãnare cogeris.
Nix enĩ unus aut alt̾ inueniet᷑ liber.
qui ista non habeat. Porro quod dicis
non debuisse me int̃p̃tari pꝰ ueteres.
& nouo uteris silogismo. aut obscura
fuert̃ quȩ intp̃tati sunt .lxx. aut ma
nifesta. si obseurate quoq in eis falli
pocuisse credendũ. ẽ: si manifesta.
illos in eis falli ñ potuisse ꝑspicuum
ẽ : tuo tͥ sermone respondeo. Om̃s uete¬
res tractatores qui nos in dño prȩcesser̃t.
& qui scripturas scãs int̾p̃tati sunt : auc
obscura intͣpͣtati sunt. Aut manifesta.
Si obseura : tu quomodo post eos ausus
es disserere. qd illi explanare ñ potue¬
r̃t e Si manifesta: suꝑfluũ. ẽ. te uolu¬
isse disserere. quod illos latere non po¬
tuit. Maxime in explanatione psal¬

Expanded text:
sionem Christi editione transtulerit. uis sionem Christi editione transtulerit. uis legas ea, quae sub asteriscis sunt, immo rade de uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si feceris, omnes ecclesiarum bibliothecas condemnare cogeris. uix enim unus aut alter inuenietur liber, qui ista non habeat. Porro quod dicis non debuisse me interpretari post ueteres et nouo uteris syllogismo: Aut obscura fuerunt, quae interpretati sunt septuanifesta: si obscura, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesta, illos in eis falli non potuisse perspicuum est,\' tuo tibi sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino praecesserunt et qui scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati sunt aut manifesta. si obscura, tu quomodo post eos ausus es disserere, quod illi explanare non potuerunt? si manifesta, superfluum est te uoluisse disserere, quod illos latere non potuit, maxime in explanatione psal
Abbreviated transcription (Latin):
& ruris secreta sectant̾e paruipendant.
& quȩras tͥ quos doceas siue rep̾hendas.
Ad nos enĩ cantis maris atq t̾raru a te
diuisos spatiis uix uocis cuȩ sonus
ꝑuenit. & si forsitan litteras scͥpseris
ante eas italia ac roma suscipient.
quã ad me cui mutendȩ sunt deferan
tur. Quod aut̃e in aliis quęris epłis.
t᷑p̃tacio asteriscos habeat & uirgulaᷤᷤ
pͣnotatas. & postea alia̾ tranlationẽ
absq his signis ediderim. pace tua
dixerim. uideris mͥ ñ incelligere ꝙͥ
dotionis editione aborigene additum ẽ.
Et ibi grega transtulimus. hic de ipso he¬
braico quod intelligebamꝰ ex pressimꝰ. sen¬
suũ potiꝰ ueritat᷑e quã uerboꝵ. int̾dũ
ordinẽ conseruantes. Et miroi qͦmͦ. lxxͦ.
editi sunt .s. ab origene emendatos siue
corrupcos ꝑobelos & asteriscos. & xꝑia¬
ni hominis int̃p̾tatiunculã non sequa¬
ris. p̃sertim cũ ea quȩ addita sunt ex
hominis iudei atq blasphemi post pas¬

Expanded text:
et ruris secreta sectantem parui pendunt, et ruris secreta sectantem parui pendunt, et quaeras tibi, quos doceas siue reprehendas. ad nos enim tantis maris atque terrarum a te diuisos spatiis uix uocis tuae sonus peruenit et, si forsitan litteras scripseris, ante eas Italia ac Roma suscipiet, quam ad me, cui mittendae sunt, deferantur. Quod autem in aliis quaeris epistulterpretatio asteriscos habeat et uirgulas praenotatas et postea aliam translationem absque his signis ediderim, pace tua dixerim, uideris mihi non intellegere, quod dotionis editione ab Origene additum est; et ibi Graeca transtulimus, hic de ipso Hebraico, quod intellegebamus, expressimus sensuum potius ueritatem quam uerborum interdum ordinem conseruantes. et miror, quo modo seediti sunt, sed ab Origene emendatos siue corruptos per obelos et asteriscos et Christiani hominis interpretatiunculam non sequaris, praesertim cum ea, quae addita sunt, ex hominis Iudaei atque blasphemi post pas
Abbreviated transcription (Latin):
uideis iudeus factꝰ. ẽ: magis ꝓ nob̾
facit. Sicut enĩ ñ fuit uere iudeus:
sic nec uere gentilis erat. Et sicut ñ
fuit uere gentilis. sic nec uere ude¬
us erat. In eo aute imitator gentili¬
um.ẽ. qͥa p̃puciũ recipit infide xp̃i.
& in different᷑ ꝑmittit uesei cibis qͦs
damnant iudei. ñcultũ ut tuputas
idolorum. In xp̃o enĩ iħu nec cireun¬
cisio ẽ. aliquid nec pͣputiu. s obser¬
uatio mandatorũ dei. Quȩso gͥ ce &
iterũ atq it̾m obsecro ut ignoscas
disputatiunculȩ meȩ. & quod modũ
meũ egressus sum tibi imputes qui
coegisti ut rescrib̾em. & mͥ cũ cesi¬
coro ocłos abstulisti. Nec me putes
magistrũ eeͣ mendaciqui sequor
& ueritas. Hec potest fieri ut ueri¬
tatis cultor. mndatio colla sũmict᷑a.
Neq enĩ imꝑitoꝵ plebicula̾ conci¬
tes qui te uenerantur ut ep̃m &
nore suscipiunt. me aut̃ẽ ȩtatis
ultimȩ & pene decrepitũ. Ac monasterir

Expanded text:
Iudaeis Iudaeus factus est, magis pro nobis Iudaeis Iudaeus factus est, magis pro nobis facit. sicut enim non fuit uere Iudaeus, sic nec uere gentilis erat, et sicut non fuit uere gentilis, sic nec uere Iudaeus erat. in eo autem imitator gentilium est, quia praeputium recipit in fide Christi et indifferenter permittit uesci cibis, quos damnant Iudaei, non cultu, ut tu putas, idolorum; in Christo enim Iesu nec circumcisio est aliquid nec praeputium, sed obseruatio mandatorum dei.. Quaeso igitur et te iterum atque iterum deprecor, ut ignoscas disputatiunculae meae et, quod modum meum egressus sum, tibi inputes, qui coegisti, ut rescriberem, et mihi cum Stesichoro oculos abstulisti. nec me putes magistrum esse mendacii, qui sequor et ueritas, nec potest fieri, ut ueritatis cultor mendacio colla submittam, neque mihi inperitorum plebeculam concites, qui te uenerantur ut episcopnore suscipiunt, me autem aetatis ultimae et paene decrepitum ac monasterii
Abbreviated transcription (Latin):
astu. s cõpatientis affectuꝰ Bene
defendis paulu̾̃ qđ non simulaue¬
rit errorẽ iudeoꝵ s uere fuerit in
errore. neq imitari petrũ uolue¬
rit m̃tiente. ut qđ erat metu ui¬
deorũ dissimularet. s tota lib̾tate
uideum se. eẽ diceret. Noua clem̃tia
apłi. Dũ iudeos xꝑianos uult facere:
ipse uideus factꝰ. ẽ. Non poterat
ipse dicis subuenire miseris. nͥ se mi¬
serũ ipse sentiret. Here enĩ miseri &
miscait᷑ deplorandi. qui contentione
sua & amore legis abolitȩ apłm xp̃i
meam & tuã sententiã. qͥa ego dico
& pecrũ & paulũ timore fideliũ udeo¬
rum legis exercuisse. immo simulas.¬
se mandata. cu aut̾e asseris hoc eos
fecisse clem̾t᷑. ñ m̃cientis astu s. cõpa¬
cientis affeccu. dũ mͦ illud constet
uel metu seu miscłia eos simulasse
se eeͣ. qd ñ erant. Illud aut̃e argu¬
mentum qͦ adu̾sũ nos uteris qđ &
gencilib debuerit gentilis fieri. si

Expanded text:
astu sed conpatientis affectu? bene astu sed conpatientis affectu? bene defendis Paulum, quod non simulauerit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore, neque imitari Petrum uoluerit mentientem, ut, quod erat, metu Iudaeorum dissimularet, sed tota libertate Iudaeum esse se diceret. nouam clementiam apostoli! dum Iudaeos Christianos uult facere, ipse Iudaeus factus est. non enim poterat ipse dicis, subuenire miseris, nisi se miserum ipse sentiret. uere enim miselli et misericorditei deplorandi, qui contentione sua et amore legis abolitae apostolum meam et tuam sententiam, quia ego dico et Petrum et Paulum timore fidelium Iudaeorum legis exercuisse, immo simulasse mandata, tu autem adseris hoc eos fecisse clementer \'non mentientis astu sed conpatientis affectu\', dum modo illud constet uel metu uel misericordia eos simulasse se esse, quod non erant. illud autem argumentum, quo aduersum nos uteris, quod et gentilibus debuerit gentilis fieri, si
Abbreviated transcription (Latin):
Dũ eniͦ mectus porphitiu blasphe¬
mant̾e. in hebionis incurris la¬
queos. his qui credunt ex iudeis
obseruanda. ecͣ. leg̾e decernens.
Et quia ꝑicłosu intelligis. eeͣ qͥ
dicis : rursũ illud suꝑfluis u̾bis
temꝑare conaris. sine ulla salutis
necessitate sicut iudei celebranda
putabant. aut fallaci simulatio¬
ne quod in petro reprehenderat.
Petrꝰ gͥ simulauit legis custodiã. iste
autẽ rep̃hensor petri audac int̾ obset¬
uaũ legitima. Seqͥt᷑ enĩ inepła tua
Nam si ꝓpt̾ea illa sacram̃ta celebraũ
qͥa simulauit se iudeu̾ ut iudeos luc¬
faceret cur non etia sacrificauit cũ
gentib qͥa & his qui sine lege erant
tanquã sine lege factꝰ. ẽ. ut eos quoq
lucrifaceret. nͥ quia & illud fecit ut
natura uideus. & hoc totũ dix̾ non
ut paulꝰ se fingeret. eͣẽ. quod non
erat .s.. ut miscđit̾ ita subuenien.¬
dum eeͣ. sentiret. ac si ipse in eo er¬
rore laboraret. ñ srilicet m̃tientis

Expanded text:
dum enim metuis Porphyrium blasphedum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurris laqueos his, qui credunt ex Iudaeis, obseruandam legem esse decernens. et quia periculosum intellegis esse, quod dicis, rursum illud superfluis uerbis temperare conaris: sine ulla salutis necessitate, sicut Iudaei celebrandas putabant, aut fallaci simulatione, quod in Petro reprehenderat. Petrus igitur simulauit legis custodiam, iste autem reprehensor Petri audacter obseruauit legitima. sequitur enim in epistula tua: nam si propterea illa sacramenta celebrauit, qu\'ia simulauit se Iudaeum, ut illos lucrifaceret, cur non etiam sacrificauit cum gentibus, quia et his, qui sine lege erant, tamquam sine lege factus est, ut eos quoque lucrifaceret, nisi quia et illud fecit ut natura Iudaeus et hoc totum dixit, non ut fallaciter se fingeret esse; quod non erat, sed ut misericorditer ita subueniendum esse sentiret, ac si ipse in eo errore laboraret, non scilicet mentientis
Abbreviated transcription (Latin):
ulla salutis necessitate. Quid uelis
dicere. sine ulla salutis necessitate :
non satis intelligo. Sienĩ salut᷑e ñ
afferunt. cur obseruant᷑ s Si aut̾e
obseruanda sunt : utiq salute̾ affe¬
runt. maximeq obseruata mar.¬
tyres faciunt. Non eni obserua¬
rent᷑ : nisi afferrent salutẽ. Neq emͣ
indifferentia sunt int bonͣ & malũ
sic̃ philosophi disputant.Bonu̾. ẽ
continentia. malum luxuria. intͦ u¬
trumq indifferens ambulare. dige¬
rere alui stercora. capitis narib pur¬
gamenta ꝓicere. spuca reumacis ia¬
cere. Hoc nec bonu nec malu̾ est. Siue
enĩ feceris siue nͣ feceris : nec iustici¬
am habebis nec iusticiã. Obseruare
Aut̾e legis cerimonias non pocest. eeͣ
indifferens . s aut bonu est aut ma¬
lum .ẽ. Tu dicis. bonuͦ. ego assero ma-¬
lum. & malu non solũ his qui ex
gentib . s & his qͥ exiudaico popło
crediderunt. In hoc inͥ fallor loco
dũ Aliud uitas. ad aliud deuolueriᷤ.

Expanded text:
ulla salutis necessitate. quid uelis ulla salutis necessitate. quid uelis dicere \'sine ulla salutis necessitate\', non satis intellego. si enim salutem non adferunt, cur obseruantur ? si autem obseruanda sunt, utique salutem adferunt, maxime quae seruata martyres faciunt; non enim obseruarentur, nisi adferrent salutem. neque enim mdillerentia sunt inter bonum et malum, sicut philosophi disputant: \'bonum est continentia, malum luxuria, inter utrumque indifferens ambulare, digerere alui stercora, capitis naribus purgamenta proicere, sputis rheumata iacere\'. hoc nec bonum nec malum est — siue enim feceris siue non feceris, nec iustitiam habebis nec iniustitiam —, obseruare autem legis caerimonias non potest esse indifferens, sed aut bonum est aut malum est. tu dicis bonum, ego adsero malum et malum non solum his, qui ex gentibus, sed et his, qui ex Iudaico populo crediderunt. in hoc, ni fallor, loco, dum aliud uitas, ad aliud deuolueris.
Abbreviated transcription (Latin):
rec incelligentia. & du᷑ ñ sentit᷑ ab
imꝑitis minꝰ rep̾hendit᷑ : in culcas
& replicas. Hoc gͦ iudeorũ paulus
dimiserat. quod malum habebant
Qd est malũ iudeorũ q paulꝰ di¬
miserat: Utiq illud qđ sequit᷑. qđ
des consticuere. iusticiȩ dei n sunt
subiecti. Deinde qͦd post passionem
& resurrectionẽ. xp̃i daco Ac ma
melchisedech. ad huc putabant ue¬
tera sacram̃ta nꝰ ex consuetudine so¬
lennitatis. s ex necessitate salutis
eẽ. celebranda. Quȩ tam᷑ sinun
quã fuissent necessaria: infruc¬
tuose atq in anit᷑ ꝓ eis machabei
martires fierent. Postemo illud
qͦd p̃dicatores gr̃ȩ xꝑianos. iudiei
tanquã hostes legis ꝑsequerent᷑.
Nos atq huiꝰ modi errores & uitia
dicit se damnare. & ut stercora
la reliquerit iudeo rũ. rursum
ce docente discamus que bona
eoꝵ tenuerit. Obseruationes inquis
legis quas more pacrio celebrabant.
sic̾ abipso paulo celebrarȩ sunt sine

Expanded text:
ret intellegentia et, dum non sentitur, ab ret intellegentia et, dum non sentitur, ab inperitis minus reprehenditur —, inculcas et replicas: hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant. quod est malum Iudaeorum, quod Paulus dimiserat ? utique illud, quod sequitur: quod tes constituere iustitiae dei non sunt subiecti; deinde, quod post passionem et resurrectionem Christi dato ac manm ordinem Melchisedech adhuc putabant uetera sacramenta non ex consuetudine sollemnitatis sed ex necessitate salutis esse celebranda, quae tamen si nquam fuissent necessaria, infructuose atque inaniter pro eis Machabaei martyres fierent; postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iudaei tamquam hostes legis persequerentur. hos atque huius modi errores et uitia dicit se damna et stercora la reliquerit Iudaeorum; rursum te docente discamus, quae bona eorum tenuerit. obseruationes, inquies, legis, quas more patrio celebrabant, sicut ab ipso Paulo celebratae sunt sine
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ filiũ suu̾ natu ex muliere. fac¬
tum sub lege. ut eo ᷤ qui sub lege
erant redimeret. ut adoptionem
filiorũ reciꝑemꝰ. & nequaquam
subpedagogo s sub adulto & dño
herede uiuamꝰ. Sequit᷑ in epła tua.
Non ideo petrũ em̃dauit quod pa¬
ternas traditiones obseruaret. qd
si facere uellet. nec mdacit᷑ nec in¬
congrue faceret. Iterum dico. Ep̃s
es. ȩccłiarũ xp̃i magister. ut ꝓbes
uerũ. ẽẽ. q asseris : suscipe aliqu̾e
iudeorum qui factꝰ xꝑianꝰ natũ
sibi filiu circuncidat. qui obser¬
uet sabbatu. qui abstineat acib
quos ds creauit. adutendum cu
gr̃arum accione. qui quarta de¬
cima die msis primi agnu̾ mac¬
tet aduesꝑam. Et cũ hoc feceris.
immo non feceris. scio eni ce xp̃i¬
anu. & re sacrilegã ñ ẽẽ. facturu.
uelis nolis cuã sencentiã reꝓbabͥ.¬
mare sua. quam aliena reprehendẽ.
Ac ne forsitan tͥ non crederemꝰ. unmo
non incelligeremꝰ quod diceres. freqͤn¬
ter eniꝰ in longum sermo ꝓcractus ca¬

Expanded text:
iere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus et nequaquam sub paedagogo, sed sub adulto et domino et herede uiuamus. Sequitur in epistula tua: non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret, quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret. iterum dico: episcopus es, ecclesiarum Christi magister; ut probes uerum esse, quod adseris, suscipe aliquem Iudaeorum, qui factus Christianus natum sibi filium circumcidat, qui obseruet sabbata, qui abstineat a cibis, quos deus creauit ad utendum cum gratiarum actione, qui quarta decima die mensis primi agnum mactet ad uesperam, et, cum hoc feceris, immo non feceris — scio enim te Christianum et rem sacrilegam non esse facturum -, uelis nolis tuam sententiam reprobabimare sua, quam aliena reprehendere. Ac ne forsitan tibi non crederemus, imo non intelligeremus quid diceres frequenter enim in longum sermo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓhib̾e dm̃ : Nis audicis tacueruns.
& glorificauert dm̃ dicentes. Ergo &
gentib ds̃ penitenciã aduitã dedit.
Rursũ cũ mulco post tempore Pau
cisset ds̃ cũ illis & qr apꝑuisset deus
gentib hostiũ fidei : quidã dͤscendi¬
tes de uidea docebant fr̃es acq dice¬
bant. Nisi circuncidamini scdm mo¬
rem moysi: non potestis salui fieri
Cõmota gͥ seditione ñ minima ad¬
uersus P aulum & barnaban: sta¬
tuert ascende & ipsi qui accusabat¬
tur. & hi qͥ accusabant. ad apłõs
ex surrexerunt qͥdã de heresi pha¬
riseorum. qͥ crediderant in xp̃o di¬
centes. Oporcet circuncidi eos. &
p̾ciꝑe illis ut seruent lege̾ moysi.
Et cũ magna suꝑ hoc uerbo orire¬
tur questio : Pecrꝰ solita libtate.
uiri inquit fr̃s. uos scitis qmͣ ab
anciquis dieb in nob̾ elegit deus
ꝑ os meu audire g̾s uerbum euan¬
gelii & credẽ. & qui nouit corda
deus: testimoniũ ꝑhibuit. dans
illis sp̃m scm sicut & nob̾: & nichil

Expanded text:
e Deum? His auditis tacuerunt, et glorificaverunt Deum dicentes: Ergo et gentibus poenitentiam Deus ad vitam dedit. Rursum cum multo post tempore Paulcisset Deus cum illis: et quia aperuisset Deus gentibus ostium fidei , quidam descendentes de Judaea docebant fratres atque dicebant: nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvi fieri . Commota igitur seditione non minima adversus Paulum et Barnabam, statuerunt ascendere, et ipsi qui accusabantur, et hi qui accusabant, ad Apostolexsurrexerunt quidam de haeresi Pharisaeorum, qui crediderant in Christum, dicentes: Oportet circumcidi eos et praecipere illis, ut servent Legem Moysi. Et cum magna sutur quaestio, Petrus solita libertate: uiri, inquit, fratres, uos scitis, quoniam ab antiquis diebus in nobis elegit deus per os meum audire gentes uerbum euangelii et credere et, qui nouit corda, deus testimonium perhibuit dans illis spiritum sanctum sicut et nobis et nihil
Abbreviated transcription (Latin):
Referc lucas sacrȩ seriptor. hẏstoriȩ.
Cũ uenissemꝰ ierosolimã libent᷑ suscepe¬
riunt fr̃s uos. & sequenti die iacobꝰ & om̃s
seniores qui cuͦ eo erant euangelio illus
cõpbato. dixert᷑ ei. Hides ft᷑ qͦt milia sc̃
in udea qui credidert in xp̃o. & hi õs¬

Expanded text:
refert Lucas, sacrae scriprefert Lucas, sacrae scripcum uenissemus Hierosolymam, libenter susceperunt nos fratres; et sequenti die Iacobus et omnes seniores, qui cum eo erant, euangelio illius conprobato dixerunt ei: uides, frater, quot milia sunt in Iudaea, qui crediderunt in Christo, et hi o