comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmiũ. Adeo subiecta est pctofra¬
gilitas carnis qua induti sumꝰ
ut nͣ huit ncc̃itati deue ꝓceret.
miniũ fortasse pauci uiu̾ent.
pp̾ hanc cãm pacientissimus est
et iram suam cõtinet. Nam quia
ꝓfecta est in eo uirtus. nct̾e est
pacienciã qͦ eus esse ꝑfectam
que et ipã uirtus est. Qͣmłti
ex pctõribus iusti post̾ius effe¬
ti st̾. exnalis bom. ex improb̾
continẽtes. Qͣmulti in pͥma¬
etate turpes. et omi iudicio dam¬
pnati: postmodũ tñ laudabi¬
les extit᷑unt. Qd̾ utiq̃ non
fieret si onme pctm pena seq̃¬
retur. leges publice manifestos
eos qui hũanam penã effuguit
tensura dñia dampͣret: esset hõ
aut raius. aut᷑ nullus in t̾ra.
deniq uel una illa cã delendi
gn̾is hũani iusta esse potuiss
ꝙ hommnes cõtempto deo uiuo
trenis fragilibusqz fignentis.
honorẽ dñnim tamꝙͣ celestibus
deferunt adorantes oꝑa hũa¬
ns digittis laborata. Cũqr

Expanded text:
praemium. adeo subiecta est peccato frapraemium. adeo subiecta est peccato fragilitas carnis qua induti sumus, ut nisi huic necessitati deus parceret, nimium fortasse pauci uiuerent: propter hanc causam patientissimus est et iram suam continet. nam quia perfecta est in eo uirtus, necesse est patientiam quoque eius esse perfectam, quia et ipsa uirtus est. quam multi ex peccatoribus iusti posterius effecti sunt, ex malis boni, ex inprobis continentes! quam multi in prima aetate turpes et omnium iudicio damnati postmodum tamen laudabiles extiterunt! quod utique non fieret, si omne peccatum poena sequeretur. leges publicae manifestos so qui humanam poenam effugiunt, censura diuina damnaret, esset homo aut rarus aut etiam nullus in terra. denique uel una illa causa delendi generis humani iusta esse potuisset, quod homines contempto deo uiuo terrenis fragilibusque figmentis honorem diuinum tamquam caelestibus deferunt adorantes opera humanis digitis laborata. cumque
Abbreviated transcription (Latin):
si potest igitur et irasti
cur gͦ in qͥt aliqͥs et qui
pectant sepe felices st. et qui pie
uiuũt sepe miseri. qr et fugitĩ
et abdicati libere uiuũt. et qui
sub disciplia prĩs aut dm̃i st̃. stri¬
ctius et frugalius. uirtus enm
ꝑmala et probat᷑ et constat.
uicia ꝑ boluptatem. Nec tñ ille
qui peccat sperare debet ꝓpetuã
ipuĩtatem qr nulla est ppetua
felicitas. sed stilicet semꝑ ultĩa
ex p̾tanda dies hoĩs. diciq btus
ante obitum nemo sup̾maq fu¬
nera debet. ut ait poeta. Non in¬
suaius exitus est. qui arguit
felicitatẽ. et nemo iudiciũ potest
nec uinus effuge̾ nec mortuus.
habet eniꝰ ptãtem et uiuos p̾cipi¬
tare desũmo. et mortuos et̾ins
affic̾e truciatibus. ñno inqͥt si
nastitur deus statim debuit um¬
dicare: et pio m̾ito quẽq piure
Atenim si id fac̾et: nemo suꝑ¬
esset. Nullus est em̃ qui nich̾
peccet. et młta st̃ que ad peccand̾
nritant etas. uiolencia. occasio

Expanded text:
 potest igitur et irasci. cur ergo\' inquiet aliquis \'et qui peccant, saepe felices sunt et qui pie uiuunt, saepe miseri?\' quia et fugitiui et abdicati libere uiuunt et qui sub disciplina patris aut domini sunt, strictius frugaliusque. uirtus enim per mala et probatur et constat, uitia per uoluptatem. nec tamen ille qui peccat sperare debet perpetuam inpunitatem, quia nulla est perpetua felicitas, sed scilicet ultima semper expectanda dies homini dicique beatus ante obitum nemo supremaque funera debet, ut ait poeta non insuauis. exitus est qui arguit felicitatem et nemo iudicium dei potest nec uiuus effugere nec mortuus. habet enim potestatem et uiuos praecipitare de summo et mortuos aeternis adficere cruciatibus. \'immo\' inquit \'si irascitur deus, statim debuit uindicare et pro merito quemque punire\'. at enim si id faceret, nemo superesset. nullus est enim qui nihil peccet et multa sunt quae ad peccandum inritent, aetas uinolentia egestas occasio
Abbreviated transcription (Latin):
taten religio pt̾. qn̾ certo et sta¬
hli domicalio caret. Cultus igit
deort ben esse non pñt. eod̾ modo
quo matͥonnũ dici non pt̾. ubi
mlier u̾na multos uiros ht̃. Sed
hec aut m̾etrix aut adult̾a noĩa¬
tur. Aqua enim pudor. castitas.
fides abest: uirtute careat nccͣe
est. Sit et religio deori inpudi¬
ta est. et ncesta. quia et fide ca¬
ret. quia honos ille instabilis
E ncertus: caput atq originẽ
non habet.

Expanded text:
tatem religio potest, quando certo et statatem religio potest, quando certo et stabili domicilio caret. cultus igitur deorum ueri esse non possunt, eodem modo quo matrimonium dici non potest ubi mulier una multos uiros habet, sed haec aut meretrix aut adultera nominabitur: a qua enim pudor castitas fides abest, uirtute careat necesse est. sic et religio deorum iupudica est et incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus caput atque originem non habet.
Abbreviated transcription (Latin):
s. quia familia sequitur. et no¬
men familie: complectitur eciam
filios quia pat̾ antecedit. unde
apparet eund̃ ipm̃. et patrẽ eẽ
ẜuoꝵ: et dmñ filioꝵ. deinde et
filius manu emictitur tamꝙͣ st¬
uus. et ẜuus libera tus prõm n¬
men accepit tamꝙͣ filius. Qe si
p̾t̾ea pr̃falĩas noĩatur: ut ap¬
pareat eum dupplici ptãte p̾di¬
tum. qr et indulg̾e̾ debet quia
idem dñs qui et pater. Sicut
igitur nature nccͣitate nõ pt̾
esse nͥ unus pater: ita nec dñs
nisi unus. Quid enm faciet
ẜuus si multi dn diuersa im¬
ꝑauerint: Ergo contra rõnem
contraq naturã st̃ religiones
młtoꝵ deoꝵ. si quid̃ nec patres
młti pñt esse. nec dm̃. deoꝰ aut̃
et patres et dnõs mĩcupari nałe
est leneu gͦ u̾i̾tas non potest
bbi homo id młtis patribus do¬
minsq subiectus est. ubi animꝰ
mmltu disper sus huc atq illuc
nuagatur. Nec hr̃e ullam fmi¬

Expanded text:
s, quia \'familias\' sequitur, et nos, quia \'familias\' sequitur, et nomen familiae conplectitur etiam filios, quia \'pater\' antecedit. unde apparet eundem ipsum et patrem esse seruorum et dominum filiorum. denique et filius manu emittitur tamquam seruus et seruus liberatus patroni nomen accipit tamquam filius. quodsi propterea pater familias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quiaidem dominus qui et pater. sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus. quid enim faciet seruus, si multi domini diuersa imperauerint? -ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum, siquidem nec patres multi possunt esse nec domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuagatur, nec habere ullam firmi
Abbreviated transcription (Latin):
est homine: et ꝙ uita̾ salutem
uictum. p̾stat ut pater. Itaqz
et iupiter ap̾cantibus pater
deniceps. Qd luciliuis in deoꝵ
consilio irridet. uti nemo sit no¬
strũ. qͥn aut pater optimus di¬
nũ. aut nepturmis pater. lib̾.
saturms pat̾.mars. Ianus. qͥ¬
rimus pater sit. et dicatur ad
unũ. Ee si natura non patit᷑ ͦ
ut sint unius hoĩs mla patres.
ex uno enim procreatur. Ergo
eciã deos multos colere contra¬
ai
naturã est. contraq pietatem. uniꝰ
igitur colendus est. qui uere pt̾
pat̾ noĩari. Idem eciã dñs sit.
nccͣe est. quia sicut pt̾ indulg̾e
ita eciã coħ̾cere. pater ideo appel¬
landus est. qr nobis młta et ma¬
gna largitur dñs ideo quia casti¬
gandi ac pumendi ht̃ maxĩãm
ptãtem. dmñ uero eund̾ esse qui
sit pat̾: iuris cuulis rõ demonsit̃
nͥ hẽat in eosd̾ ptãtem: Nec in¬
m̾ito pat̾familias dicitur licet
tm̃ filios habeat: uidelicet no¬
men pat̾s cõplectitur eciã ẜuos.¬

Expanded text:
et antiquior est homine et quod uitam salutem et antiquior est homine et quod uitam salutem uictum praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Neptunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, ita etiam cohercere. pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur, dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat. nisi habeat in eos merito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruo
Abbreviated transcription (Latin):
saꝑe debennus. id est stire quid
nobis. et quoniͦ sit colend̾: et in
sapiendo colere. id est re et actu
qd stierimꝰ implere. ubi gͦ sapiã
cum religione cõuingitur. ibi
stilicet ubi colitur unus deus.
ubi uita et actus omĩs ad bnum
caput id est ad unã sũmam reftur.
demq ndem st̃ doctores sapĩe.
qui et dei sacer dotes. Nlec tam̃
est et fieri potest: ut phũs aliqͥs
deoꝵ sustipiat sacerdociũ. Qd̾ fit.
non tñ cõuingitur phĩa cũ religi¬
qnꝰ phĩa tractabitur. Illa enm
religio muta est. non tm̃ quia
mutorr est. sed quia ntus eius
in mani et digitis est non in
corde. aut lingua sicut nrã que
uera est. Pccͥo et in sapiã religio
et in religione sapiã est. gͦ nõ
honorare. Multoꝵ autẽ deoꝵ cłtꝰ
non esse stdm̃ naturã ec̃ hoc ar¬
hendi. Onmem deum qui ab ho¬
mine colitur. nccͣe est inter sollẽ¬
nes ritus et p̾cationes patrẽ

Expanded text:
sapere debemus, id est scire, quid sapere debemus, id est scire, quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere, id est re et actu, quod scierimus, implere. Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei sacerdotes. Nec tamen est, et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen coniungitur philosophia cum religiquando philosophia tractabitur. illa enim religio muta est, non tantum quia mutorum est, sed quia ritus eius in manu et in digitis est, non in corde aut in lingua, sicut nostra, quae uera est. idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est. ergo non honorare. multorum autem deorum cultum non esse secundum naturam etiam hoc arotest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem
Abbreviated transcription (Latin):
b̾sterint. sed qr nichil ibi disẜi¬
tur qd̾ proficiat ad mores exco¬
officio mentis. sed mĩsterio cor¬
poris constat. et ideo non est
ulla religio iudicanda. qr mill
iusticie uirtutisqz p̾ceptis erudit
efficitq meliores. Ita ipã phĩa
quia religionẽ id est sũmam
pietatem non non ht̾ non est ua
sapiã: nam si dm̃ntas que gu¬
bernat hunc mundũ incredibi¬
li beneficencia genus homiĩ sustẽ¬
tat. et qiͣ pat̾ua indulgencia fo¬
uet. uult profecto glĩam referri.
et honorem dari. Nec cõstare hoĩ
rõ pretatis potest: si celestibus
nincta st̃. longeq distreta. si qͥd̾
alii st professores sapĩe. ꝑ quos
utiq ad deos non aditur. Alii re¬
ligiombꝰ antistites ꝑ quos sape
non distitur: apparet nec illam
esse uerã sapĩam. nec hanc reli¬
gionem. Idccͥo nec phĩa potuit
u̾itatem comp̾hendere. nec reli¬
gio deor rõnem sui qua caret
reddere. Ubi at̾ sapĩa cũ religi¬
one inseꝑabili nexu coh̾et. utaͣr

Expanded text:
substernit, sed quia nihil ibi disseritur quod pro- Sciat ad mores excoofficio mentis, sed ministerio corporis constat. et ideo non est illa uera religio iudicanda, quia nullis iustitiae uirtutisque praeceptis erudit efficitque meliores. ita philosophia quia religionem id est summam pietatem non habet, non est uera sapientia. nam si diuinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat et quasi paterna indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referri et honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest, si caelestibus iuncta sunt longeque discreta, siquidem alii sunt professores sapientiae, per quos utiqligionis antistites, per quos sapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc religionem. Idcirco nec philosophia potuit veritatem comprehendere, nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. Ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utru
Abbreviated transcription (Latin):
tit. et iusticiã qmͣ pͥdie lauda¬
uerat sustulit: non quid ꝓhĩ
oratorio ex̾citn gn̾e in utrãq
ꝑtemdisẜendi. qd ille facere
solebat: ut alios quidlibet dis¬
serentes posset refutare. Eam
disputacionem qua iusticia
eũtitur apud ciceronem l. furiꝰ
dacionemqz eius induc̾et sine
qua putabat regi non posse
rempu. Carneades autẽ ut
anstotilẽ refelleret. ac plo̾ne̾
iusticie prõnos pͥma illa di¬
sputacione collegit ea oña
que pro iusticia dicebantur.
ut posset sicut fecit illa eu̾tere.
et equitas qĩ uene st̾ eius. hus
enim duobus fontibus: cõstat
tota iusticia. sed caput eius et
origo in illo pͥmo est. in scdo
uis omnis ac rõ. pietas autẽ
radices non hñtem labefactare.
esset. aut qualis a phĩs c̾neret᷑¬

Expanded text:
rtit; et justitiam, quam pridie laudartit; et justitiam, quam pridie laudaverat, sustulit, non quidem phioratorio exercitii genere in utramque partem disserendi. Quod ille facere solebat, ut alios quidlibet afferentes posset refutare. Eam disputationem, qua justitia evertitur, apud Ciceronem L. Furius dationemque ejus induceret, sine qua putabat regi non posse rempublicam. Carneades autem, ut Aristotelem refelleret ac Platonem justitiae patronos, prima illa disputatione collegit ea omnia, quae pro justitia dicebantur, ut posset illa, sicut fecit, evertere.et aequitas quasi uenae sunt eius, his enim duobus fontibus constat tota iustitia: sed caput eius et origo in illo primo est, in secundo uis omnis ac ratio. pietas autem radices non habentem labefactare, esset, aut qualis, a phi
Abbreviated transcription (Latin):
ue uero causa sit ut eos
qui sapientes st̃ stul¬
tos putent magna rõ est. nec
emꝰ frustra falluntur. q̃ nob̾
diligenter explicanda est. ut
errores suos tand̾ si fieri possit
agnostant. Iusticia suapte na¬
tura speciem quanidꝰ stulticie
testimomis confirmare possum.
sed nichil fortasse apud istos
agannis: nͥ eos de suis doceaꝰ
auctoribus non posse quẽꝙ̃ iu¬
stum esse. qd̾ est cõuinctum cũ
uera sa piã ił id̾stultus essebide¬
atur. Carneades a chademice se¬
cte phũs cuius in disẜendo que
uis fuerit. que eloquencia qd̾
acumen qui nestit. ipmꝰ ex p̾di¬
cacione ciceronis intelliget. aut
lucihi. Apud ꝙ disserens nep¬
tumis de re difficillima oftẽdit
non posse id explicare. nec si
tarneadem ipm̃ orcus remictat.
Is cũ legatus ab athemẽsibus
romam missus esset. disputa¬
uit deiusticia copiose audiente
gabba et cathone censorio ma¬
ximis tũc oratoribus. sed id̾
disputacionẽ suam postridie
contraria disputatione subũ¬

Expanded text:
e vero causa sit, ut eos qui sapientes sunt, stultos putent, magna ratio est nec enim frustra falluntur. Quae nobis diligenter est explicanda, ut errores suos tandem si fieri possit agnoscant. Justitia suapte natura speciem quamdam stultitiaetestimoniis confirmare possum. Sed nihil fortasse apud istos agamus, nisi eos de suis doceamus auctoribus, non posse quemquam justum esse, quod est conjunctum cum vera sapientia, nisi idem stultus esse videatur. Carneades, Academicae sectae philosophus, cujus in disserendo quae vis fuerit, quae eloquentia, quod acumen, qui nescit, ipsum ex praedicatione Ciceronis intelliget, aut Lucilii, apud quem disserens Neptunus de re difficillima, ostendit non posse id explicari, nec si Carneadem ipsum Orcus remittat. Is, cum legatus ab Atheniensibus Romam missus esset, disputavit de justitia copiose, audiente Galba, et Catone censorio, maximis tunc oratoribus. Sed idem disputationem suam postridie contraria disputatione subve
Abbreviated transcription (Latin):
diget. nemo diues nͥ qui uirtu¬
tibus plems est. Nemo demq
etfregius nͥ qui bonus et inno¬
cens fuerit. Nemo clarissimus
mo ꝑfectissimus nͥ qui omnes
gradus uirtutis impleu̾it. Qrͣe
neq ronam. neqz greci. iustĩam
tenere potuerunt. qr dispares ml¬
tis gradibus homines hũerunt.
Apiuꝑibus ad diuites. ab hñi¬
libus ad potentes. a pͥnatis dem¬
qr usq ad regũ sublimissimas
potestates. ubi emi non st̃ u¬
mu̾si pares: equitas non est.
ac excludit meqͣlitas ipã iusti¬
ciam: cuius uis onns in eo
est. ut pares faciat eos qui ad
hꝰ uite condicionẽ pari sorte ue¬
nerunt.

Expanded text:
diget, nemo diues nisi qui uirtudiget, nemo diues nisi qui uirtutibus plenus est, nemo denique egregius nisi qui bonus et innocens fuerit, nemo clarissimus mo perfectissimus nisi qui omnes gradus uirtutis inpleuerit. quare neque Romani neque Graeci iustitiam tenere potuerunt, quia dispares multis gradibus homines habuerunt, a pauperibus ad diuites, ab humilibus ad potentes, a priuatis denique usque ad regum sublimissimas potestates. ubi enim non sunt uniuersi pares, aequitas non est, et excludit inaequalitas ipsa iustitiam, cuius uis omnis in eo est, ut pares faciat eos qui ad huius uitae condicionem pari sorte uenerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
socrates qr facere temptauit. in
cart̾em coniectus est. ut iam tũc
apperet quid esset futurũ huis
hoĩbus qui iusticiam uerã defẽ¬
dere. deoqz singulari seruire ce¬
pissent. Alt̾a est igitur iustĩe
pars equitas. Equitate̾ dico nõ
utiqz bene iudicandi. qd̾ et ipm̃
laudabile est in hoĩe iusto. sedse
tũ cet̾ĩs coequandi. qmͣ cicero eqͣ¬
litatem uotat. Deus enim qui
homines t̾u̾at et inspirat. os
equos id est pares esse uoluit.
eamd̾ condicionẽ uiuendi oĩbꝰ
poslut. ommes ad sa pĩam genut
omĩbus in mortalitatẽ spopõdit.
Nemo abeneficus eius celestibꝰ
segregatur. Nam sicut om̃bue
unicum suũ lumꝰ equalitei dĩdit
emiit om̃ibus fontes. uictum
suũ mĩstrat. quietem sompm di¬
aissimam tribuit. sic oĩbus equi¬
tatem uirtutẽq largitur. Nemo
apud eũ ẜuus est. nemo dñs.
Si enim cunctis id̾ pat̾ est. equo
iure omnes liberi sumus. Neõ
ideo pauꝑ est nͣ qui iusticia in¬

Expanded text:
Socrates quia facere temptauit, in Socrates quia facere temptauit, in carcerem coniectus est, ut iam tunc appareret quid esset futurum iis hominibus qui iustitiam ueram defendere deoque singulari seruire coepissent. altera est iustitiae pars aequitas: aequitatem dico non utique bene iudicandi, quod et ipsum laudabile est in homine iusto, sed se cum ceteris coaequandi, quam Cicero aequabilitatem uocat. deus enim, qui homines et generat et inspirat, omnes aequos id est pares esse uoluit, eandem condicionem uiuendi omnibus posuit, omnes ad sapientiam genuit, omnibus inmortalitatem spopondit: nemo a beneficiis eius caelestibus segregatur. nam sicut omnibus unicum suum lumen aequaliter diuidit, emittit omnibus fontes, uictum sum ministrat, quietem somni dulcissimam tribuit, sic omnibus aequitatem uirtutemque largitur. nemo aput eum seruus est, nemo dominus: si enim cunctis idem pater est, aequo iure omnes liberi sumus. nemo deo pauper est nisi qui iustitia in
Abbreviated transcription (Latin):
gatur phõs ignorasse iusticiã.
sil uirtutes amplectatur. tñ due
st̾ omn pͥncipales que ab ea diuel¬
li seꝑariqz non possunt: pietas
et equitas. Nam fides temꝑanͣ.
probitas. innocentia. integu¬
tas et cetera eiusmodi: uel na¬
tura. uel institutis ꝑentũ: pñt
esse in hus hoĩbus qui iustiãm
nestiant. sicut semꝑ fuerunt.
nam roͣm uet̾es qui iusticia glĩ¬
nichil aliud est ꝙͣ dei nocio sicut
trimegistus uerissime defimuit
ut in alio loco diximꝰ. Si gͦ. pie¬
tas est cognoscere deũ. cuius cogͥ¬
cionis hec sũma est. ut eum colas
ignorat utiq iusticiã qui reli¬
gione̾ dei non tenet. Quomodo
enim pt̾ eam ipãm nosse: qui bn¬
de oriatur ignorat. Plato quid̾
mlta de uno deo locutus est. a qͦ
ait constitutũ esse mundũ. sed
nichil de religione. Sompmaue¬
rat enim deũ nõ cognou̾at. Eesi
iustĩe defensione̾ l ipe lquilt
alius implere uoluisset: in pͥmis¬
deori religiones eu̾tere debuit.
qr contrarie st̃ pietati. Qd qd

Expanded text:
gatur philosophos ignorasse iustitiam nsimul uirtutes amplectatur, tamen duae sunt omnium principales quae ab ea diuelli separarique non possunt, pietas et aequitas. nam fides temperantia probitas innocentia integritas et cetera eiusmodi uel natura uel institutis parentum possunt esse in iis hominibus qui iustitiam nesciunt, sicuti semper fuerunt: nam Romani ueteres, qui iustitia glonihil aliud est quam Dei notio; sicut Trismegistus verissime definivit, ut alio loco diximus. Si ergo pietas est cognoscere Deum, cujus cognitionis haec summa est, ut eum colas, ignorat utique justitiam, qui religionem Dei non tenet. Quomodo enim potest eam ipsam nosse, qui unde oriatur ignorat? Plato quidem multa de uno Deo locutus est, a quo ait constitutum esse mundum: sed nihil de religione; somniaverat enim Deum, non cognoverat. Quod si justitiae defensionem vel ipse, vel quilibet alius implere voluisset, in primisdeorum religiones euertere debuit, quia contrariae sunt pietati. quod quidem
Abbreviated transcription (Latin):
uidum. Ob hoc desideriũ faciliꝰ
creditũ est ilio proculo menci¬
enti: qui subornatus aprĩbus
est. ut miciaret plebi uidisse
se regem humano hĩtu angu¬
stiorẽ. eumqz mandasse ad pp̃.
ut sͥ delubrũ fieret. se deu̾ esse:
et qͥrinum uocare. Quo facto et
ipẽ pplõ ꝑsuasit. Romulũ ad de¬

Expanded text:
undum! Ob hoc desiderium facilius undum! Ob hoc desiderium facilius creditum est Julio Proculo mentienti, qui subornatus a patribus est, ut nuntiaret plebi vidisse se regem humano habitu augustiorem, eumque mandasse ad populum, ut sibi delubrum fieret, se deum esse, et Quirinum vocari. Quo facto, et ipsi populo persuasit Romulum ad de
Abbreviated transcription (Latin):
secraturũ eẽ dix̾. Ignosti m̾en¬
tibus potest. credentibus nõ
potest. Quis emi̾ tam demens
qui consensu et placito imiu̾a¬
bilium stultoꝵ apui celũ mor¬
tius arbitretur. aut alique̾ qd̾ ip¬
se nõ habeat dare alti posse. Apd̃
romanos deus iulius qr ħ stelera¬
to hoĩ placuit. Antonio deus qͥrmꝰ
qr hoc pastoribus uisum est: cũ
alt̾ germam fri̾s extit̾it. alter pa¬
tue paricida. Ce si consul non.
fuisset antonius .G. cesar prosiuis
in repu. m̾tis eciã defuricti hoĩs
honore carusset. Et qud̾ consi¬
lo pisonis soceri. et l. cesaris ꝓpĩ¬
qui qui uetabant funus fieri. Et
dolabelle cõsulis: qui columpnam
in foro id est titulũ eius euertit.
ac forum expiauit. Nam romu¬
lũ desiderio sius fuisse declarat
enius: apud ꝙ̃ pplũs amissũ
regem dolens hec loquitur. O Ro¬
mule Romuler dic quale̾ te pa¬
trie custodem dir genuerunt.
Tu produxisti nos ultra alias¬
intra liũs oras. O pater. o gem¬

Expanded text:
secraturum esse dicit, ignosci moerensecraturum esse dicit, ignosci moerentibus potest, credentibus non potest. Quis enim tam demens, qui consensu et placito innumerabilium stultorum aperiri coelum mortuis arbitretur? aut aliquem, quod ipse non habeat, dare alteri posse? Apud Romanos deus Julius, quia hoc scelerato homini placuit Antonio; deus Quirinus, quia hoc pastoribus visum est: cum alter gemini fratris extiterit, alter patriae parricida. Quod si consul non fuisset Antonius, C. Caesar pro suis in rempublicam meritis etiam defuncti hominis honore caruisset, et quidem consilio Pisonis soceri, et L. Caesaris propinqui, qui vetabant funus fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro, id est, tumulum ejus evertit, ac forum expiavit. Nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum regem dolens, haec loquitur: O Romule, Romule dic, o, Qualem te patriae custodem dii genuerunt? Tu produxisti nos intra luminis oras. O pater, o gen
Abbreviated transcription (Latin):
in celo m̾ita locauerũt: hertule̾.
lucem. qͥrimum. Item in tustula¬
nis cũ dic̾e̾t totũ pene celũ hu¬
mano gn̾e completũ: si uero in¬
quit scrutari uetera. et ex illis
ea q̃ scͥptores grecie prodid̾unt
eruere coner: ipĩ illi maioꝵ ge̾¬
cium dii qui hñtur hinc a nob̾
profecti in celũ reppenentur.
Quare quĩ demonstrantur se pl
rus. tum deniq ꝙͣ late pateat¬
hoc. intelliges. Testatus est ui¬
delicet actici constĩam ex ipsis
misterus intelligi posse: ꝙ õs
illi hoĩes fuerũt qui coluntur.
Et cũ dehertule. libero. estula¬
pio. castore. polluce incmrictãt᷑
fat̾entur: de apolme ac ioue pa¬
et uulcano. marte. m̾curio. qͦs
maioꝵ gencuĩ deos appellauit.
timuit aperte confiteri. et id¬
ctͥo ait late pat̾e̾. ut id̾ deione.
cet̾isq antiqͥoribꝰ dis intelli¬
gamius. quor memoriã si ead̾
rõne ueteres cõsecrau̾unt. qua
se imagnnẽ nomenqz filie cõ¬

Expanded text:
in coelo merita locaverunt, Herculem, in coelo merita locaverunt, Herculem, torem, Quirinum. » Item in Tusculanis, cum diceret totum pene coelum humano genere completum: « Si vero, inquit, scrutari vetera, et ex illis ea quae scriptores Graeciae prodiderunt, eruere coner, ipsi illi majorum gentium dii qui hprofecti in caelum reperientur. quare quoniam demonstrantur sepulcriis: tum denique quam hoc late pateat intelleges. testatus est uidelicet Attici conscientiam, ex ipsis mysteriis intellegi posse quod omnes illi homines fuerint qui coluntur, et cum de Hercule Libero Aesculapio Castore Polluce incunctanter fateretur, de Apolline ac Ioue pa Vulcano, Marte, Mercurio, quos maiorum gentium deos appellavit, timuit aperte confiteri; et idcirco ait late hoc patere, ut idem de Iove caeterisque antiquioribus diis intelligamus, quorum memoriam si eadem ratione veteres consecraverunt, qua se imaginem nomenque filiae con
Abbreviated transcription (Latin):
gemes. aut amphitrionis aut
tindaris in celũ tollenda fama fiͭ.
huic id̾̃ honos c̾te dicandus est.
qd̾ quid faciã teq omĩ optimam
doctissimãq approbantibꝰ dnis in¬
mortalibus ipĩs in eoꝵ cetu loca¬
tã. ad opinionẽ om̃i mortaliũ cõ¬
setrabo. fortasse dicat aliqͥs p̾ni¬
mio luctu delirasse ticeronem. Atqͥ
illa omĩs orõ et doctrina et exͥ ͤ
⁊ ipõ loquẽdi gn̾e ꝑfecta. non
egri sed constantis aĩ ac iudicii
fuit et hec ipã sn̾a nullũ p̾fert
indiciũ doloris. neq eni puto
illũ tam uarie. tam copiose. tam
ornate strib̾e potuisse. nͥ luctum
eius et rõ ipã et consolacio ami¬
coꝵ. et longitudo temporis miti¬
gasset. Quid qd̾ idem dixit in
libris derepn. Idem de gli̾a. Nam
delegibus quo in opere platonẽ
secutus. leges uoluit pon̾e qͥbus
putaret usurã esse iusta̾ et sapi¬
ente̾ ciuitatem: de religione ita
saurit. diuos et eos qui celestes
semꝑ hĩti st̃ colunto: et illos qͦs

Expanded text:
genies aut Amphitryonis aut genies aut Amphitryonis aut Tyndari in caelum tollenda fama fuit, huic idem honos certe dicandus est. quod quidem faciam teque omnium optimam doctissimam adprobantibus diis inmortalibus ipsis in eorum coetu locatam ad opinionem omnium mortalium consecrabo. fortasse dicat aliquis prae nimio luctu delirasse Ciceronem. atquin illa omnis oratio et doctrina et exemplis et ipso loquendi genere perfecta non aegri, sed constantis animi ac iudicii fuit et haec ipsa sententia nullum praefert indicium doloris. neque enim puto illum tali uarie, tam copiose, tam ornate scribere potuisse, nisi luctum eius et ratio ipsa et consolatio amicorum et longitudo temporis mitigasset. quid quod idem dicit in libris de re publica, idem de glde Legibus, quo in opere Platonem secutus, leges voluit ponere, quibus putaret usuram esse justam et sapienetm civitatem, de Religione ita sanxit: « Divos, et eos qui coelestes semper habiti sunt, colunto; et illos, quos
Abbreviated transcription (Latin):
mortius affers. hostias idolis
celebras. Quis tibi errorẽ in
mente posuit. ut hec facias de¬
licta dei magni facie. Marcus¬
tulius qui non tm̃ ꝑfectus ora
lus extitit platonis muitator.
ĩ eo libro quo seipm̃ demorte fi¬
lie cõsolatus est. nõ dubitanit
hoiẽs fuisse. qd ipmis testimoͣ.
eo g̃ussim debet iudicari: ꝙ et
auguriale habuit sacerdocium
et eosd̾ se tolere uen̾ariq testa
Itaq inter paucos uer siculos
duas res nobis dedit. Nai dũ
nna gie̾ filie eod se madu cõse¬
craturũ esse profite̾tur quo illi
a uet̾i̾bus st̃ consecrati: et illos
mortuos eẽ docuit. et originem
uane suꝑsticionis ostendit. Cum
uero iqͥt et mares et femias
ꝙ̃plures ex hoĩbus in deoꝵ nũo
eẽ bideamus. et eoꝵ in urbibus
atq agris angustissima delubͣ
quor ingemis et inuentis oem
uitã legibus et institutis excul¬
tam constituta̾q hẽmus. Q si
ullũ umiꝙͣ aĩal consecrand̾ fuit.
illd̾ profecto fuit. Si cadmi pro¬

Expanded text:
mortuis affers, hostias idolis mortuis affers, hostias idolis celebras? Quis tibi errorem in mente posuit ut hec facias derelicta dei magni facie?». Auit «qui non tantum perfectus oratlus extitit Platonis imitator, in eo libro quo se ipse de morte filie consolatus est non dubitavit homines fuisse. Quod ipsius testimonium et grauissimum iudicari, quod et augurale habuit sacerdotium et eosdem se colere uenerarique testatur. itaque intra paucos uersiculos duas res nobis dedit. nam dum imaginem filiae eodem se modo consecraturum esse profitetur quo illi a ueteribus sint consecrati, et illos mortuos esse docuit et originem uanae superstitionis ostendit. cum uero inquit et mares et feminas complures ex hominibus in deorum numero esse uideamus et eorum in urbibus atque agris augustissima delubra quorum ingeniis et inuentis omnem uitam legibus et institutis excultam constitutamque habemus. quod si ullum umquam animal consecrandum fuit, illud profecto fuit. si Cadmi pro
Abbreviated transcription (Latin):
ones deoꝵ sint institute. cum
apud marone̾ legat enee b̾ba
socus imꝑantis: Nuc pateras
libate ioui: p̾cibusq uotate.
Auchisen genitorẽ. cui nõ tm̃
inmortalitate̾ u̾m eciã uẽtoꝵ
tribuit ptãtem. Postamus uẽ¬
tos atq hec mea sacra quot¬
a̾nis. Urbe uelit posita tẽplis
sibi ferce datis. Idem stilz de
ioue liber. Et pan et m̾curiꝰ
et apolo fecerunt.: ac postea
de his ipsis successores eoꝵ. Ac¬
cesẜunt ec̾ poete et cõpositis ad
uoluptatẽ carmĩbus in celũ eos
sustulerũt sicut fuerũt qͥ apud
reges eciã malos paiigericis
inendacibus adulantur. Quod
malũ agrecis ortũ est. quoꝵ le¬
uitas instructa ddi̾ facultate et
copia incredibile est quantas
mendacior nebulas extitau̾it.
Itaq admirati eos et sustepũt
pͥmi sacra illoꝵ: et uniu̾sis ge¬
tibus tradid̾unt. Ob hãc uani¬
tatem sibilla sic eos increpat.
Grecia quid confidis in uiros
pͥncipes et cur mania dona

Expanded text:
ones deorum sint institute, cum ones deorum sint institute, cum apud Maronem legat Enee verba sotiis imperantis: "Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate Anchisen genitorem", cui non tantum immortalitatem, verum etiam ventorum tribuit potestatem: "Poscamus ventos atque hec mea sacra quotannis urbe uelit posita templis sibi ferre dicatis. idem scilicet de Ioue Liber et Pan et Mercurius et Apollo fecerunt ac postea de his ipsis successores eorum. accesserunt etiam poetae et compositis ad uoluptatem carminibus in caelum eos sustulerunt, sicut faciunt qui apud reges etiam malos panegyricis mendacibus adulantur. quod malum a Graecis ortum est, quorum leuitas instructa dicendi facultate et copia incredibile emendaciorum nebulas excitaverit. Itaque admirati eos et susceperunt primi sacra illorum et universis gentibus tradiderunt. Ob hanc vanitatem Sibilla sic eos grece increpat: Grecia quid confidis in viris esse rectores et cur inania dona
Abbreviated transcription (Latin):
memoriam honore deoꝵ imor
et mauri suos reges. Sic paula¬
tim religiones ẽẽ ceꝑuit: dum
illi pͥmi qui eos nou̾ant. eo ritu
suos liberos ac nepotes. deinde
ommes posteros imbuerũt. Et
in tñ siũm reges obcelebutate¬
noĩs in prounicus om̃ibus cole¬
bantur. pͥuatim uero singli pplĩ
gentis aut urbis sue conditores.
seu uiri fortitudine insignes erãt
seu femie caste mirabiles. si̾ma
beneracione coluerũt: ut egiptꝰ
isidem. mauri ubam. macedoes
cabirũ. pem urãniam. latim fa̾¬
num. sabim tatiũ. romam qͥrinũ.
Eod̾ utiq modo athene inn̾uã
samos iunone̾. paphos uen̾em.
et apolinẽ del phos ͦͤ dic ꝑ pplõs
atq regiones. uaria sacra su
lios honores uita carentibus
deferant inueĩre non possunt.
pret̾ea pietas eoꝵ qui succes¬
sernt plim contulit ad errorẽ:
qui ut dm̃a sturpe nati uid̾ent᷑
dinos honores ꝑentibus detu¬
lerunt. defu̾qz iusẜunt. An pt̾
aliqͥs dubitare quomodo religi¬

Expanded text:
memoriam honore deorum inmmemoriam honore deorum inmet Mauri suos reges. sic paulatim religiones esse coeperunt, dum illi primi qui eos nouerant eo ritu suos liberos ac nepotes, deinde omnes posteros imbuerunt, et hi tandem summi reges ob celebritatenominis in prouinciis omnibus colebantur. priuatim uero singuli populi gentis aut urbis suae conditores, seu uiri fortitudine insignes erant seu feminae castitate mirabiles, summa ueneratione coluerunt, ut Aegyptus Isidem, Mauri Iubam, Macedones Cabirum, Poeni Uraniam, Latini Faunum, Sabini Sancum, Romani Quirinum, eodem utique modo Athenae Mineruam, Samos Iunonem, Paphos Venerem,  Apollinem Delos. sic per populos atque regiones uaria sacra sus alios honores uita carentibus deferant, inuenire non possunt. praeterea pietas eorum qui successerant plurimum contulit ad errorem: qui ut • diuina stirpe nati uiderentur, diuinos honores lerunt deferrique iusserunt. An potest aliquis dubitare quomodo religi
Abbreviated transcription (Latin):
uibus ex rebus cum cõstet
illos homines fuisse: nõ
saturnũ ẜ branũ fuerũt ꝓpter
hom̃i rantatẽ. qui agrestem ui¬
tam sine ullo rectore uiuebant.
nõ est dubiũ qͥn ill temporibus
deos appellarent siue ob mirachñ
uirtutis hoc uere putabant: iu¬
des adhuc et simplices. siue ut
fieri solet. in adulacione̾ pñtis
potencie. siue ob beneficia qͥbus
desideriũ mortui reliq̾runt. Itaq
homies eoꝵ simlãcra fiux̾unt ut
hrẽnt aliqd ex iagniũ cõtem¬
plo̾ne solacium. progressiqz lon¬
gius ꝑ amoreͬ memoriã deffim¬
ctori colere ceꝑunt. ut et grãm
referre bene m̾itis uid̾e̾ntur. et
successores eor allic̾ent ad bene
scepit autẽ uita hom̃ cõsuetudo¬
q coĩs: ut beneficus excellẽtes
uiros in celũ fama ac uolũtate
tollent. hiic heitules. hinc ca¬
stor. hinc pollux. hinc estula piꝰ.
hinc liber: et alio loco atq alio
in pli̾sq ciuitatibꝰ intllĩgi pt̾
accuende uirtutis grã. aut quo
optimꝰ quisq uiroꝵ forcium

Expanded text:
uibus ex rebus cum constet illos homines fuisse, non Saturnum uel Uranum fuerunt propter hominum raritatem, qui agrestem uitam sine ullo rectore uiuebant, non est dubium quin illis temporibus tiam deos appellarent siue ob miraculum uirtutis — hoc uere putabant rudes adhuc et simplices — siue, ut fieri solet, in adulationem praesentis potentiae siue ob beneficia quibus desiderium mortui reliquerunt. itaque homines eorum simulacra finxerunt, ut haberent aliquod ex imaginum contemplatione solacium, progressique longius per amorem memoriam defunctorum colere coeperunt, ut et grreferre benemeritis viderentur et successores eorum allicerent ad bene scepit autem vita hominum consuetudoque comunis ut beneficiis excellentes viros in celum tollerent. hinc Hercules, hinc Castor, hinc Pollux, hinc Aesculapius, hinc Liber. et alio loco: atque in plerisque ciuitatibus intellegi potest acuendae uirtutis gratia aut quo optimus quisque, uirorum fortium
Abbreviated transcription (Latin):
tanti pͥorem
illũ gn̾is hu¬
mnnuĩ ꝑiter et indignũ uidi
polet ꝙ unnuis scłi stulticia reli¬
giones uarias sustipientis. de¬
oq młtos esse credentis. in tã¬
timi subitam ignoracionẽ ben¬
tum est. ut ablata ex oculis u̾i¬
tate. neq religio dei uer. neq
huĩantatis rõ ten̾etur: hoĩbus
non in celo sũmũ bonũ qrentibꝰ
sed in t̾ra. Quã ob cãm profecto
secaloꝵ uet̾mn mutata felicitas
est. Ceperunt enim relicto ꝑente.
et constitutore om̃n deo: insensi¬
bilia digitor suoꝵ figmenta
ben̾ar. Que pͣuitas quid effe¬
cerit. aut quid maloꝵ attulit.
res ipã declarat. Au̾si namq
asumo bono qd̾ ideo btmꝰ ac sẽ¬
pit̾inm est. qr uidi̾. tangi cõ
p̾hendi non pt̾. et a uirtutibus
ei bono congruẽtibus que sunt
eque imortales: ad hos corrup¬
tos et fingiles deos lapsi sunt.
et studentes rebus qͥbus solũ
corpus ornatur al delectatur.
mortẽ sͥ ppetuã cũ dñs et bo
nis corporalibus quesiermnt.

Expanded text:
i priorem illum generis humirum pariter et indignum uideri solet, quod unius saeculi stultitia religiones uarias suscipientis deosque multos esse credentis in tantam subito ignorationem sui uentum est, ut ablata ex oculis ueritate neque religio dei ueri neque humanitatis ratio teneretur, hominibus non in caelo summum bonum quaerentibus, sed in terra. quam ob causam profecto saeculorum ueterum mutata felicitas est. coeperunt. enim relicto parente et constitutore omnium deo insensibilia digitorum suorum figmenta uenerari. quae prauitas quid effecerit aut quid malorum adtulerit, res ipsa declarat. auersi namque a summo bono, quod ideo beatum ac sempiternum est, quia uideri tprehendi non potest, et a virtutibus ei bono congruentibus, quae sunt aeque immortales, ad hos corruptos et fragiles deos lapsi, et studentes iis rebus, quibus solum corpus ornatur, alitur, delectatur, mortem sibi perpetuam cum diis et cum bonis corporalibus quaesierunt;
Abbreviated transcription (Latin):
oculis eoꝵ. et bidebant illa
in cõspectu suo qͣͣ fieri et t̾mi¬
nari. Que uatitinia eoꝵ cũ
paulatim fama unlgasset.
quĩ profam a sacro ignora¬
bant q̃tenus dic̾entur com¬
pleta esse iam ueteribus se¬
culis illa omma putauerunt.
q̃ utiq fieri cõpleuqz non po¬
t̾ant hoĩe regnante. Cum uo
deletis religionibus impris
et scelere comp̾sso. subiecta erit
deo t̾m. cedet et ipẽ mari ue¬
ctor. nec nautica pinus mu¬
tabit m̾ces. omnis feret oiã
tellus. Non rastros pacietur
humus. non uinea faltem.
robustis quoqz iam tauris
iuga soluet arator. Cum et
molli paulatim flauescet
campus arista. Incultisq
rubens pendebit sentibus
una. Et dure quertus suda¬
bunt rostida mella. Nec ua¬
nos discet mentinr lana co¬
lores. Ip̃e sed in pratis aries
iam suaue rabenti. Murice iã
croceo mutabit uellera luto.
Sponte sua sandre pastentes
uestiet agnoe. Ipse lacte do¬
mũ refe̾nt distenta capelle u¬
bera. Nec magnos metuent

Expanded text:
oculis eorum et uidebant illa oculis eorum et uidebant illa in conspectu suo quasi fieri ac terminari. quae uaticinia eorum cum paulatim fama uulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus dicerentur, conpleta esse iam ueteribus saeculis illa omnia putauerunt, quae utique fieri conplerique non poterant homine regnante. cum uero deletis religionibus impiis et scelere compresso subiecta erit deo terra, cedet et ipse mari uector nec nautica pinus mutabit merces, omnis feret omnia tellus. non rastros patietur humus, non uinea falcem; robustus quoque iam tauris iuga soluet arator. tunc et molli paulatim flauescet campus arista incultisque rubens pendebit sentibus uua et durae quercus sudabunt roscida mella. nec uarios discet mentiri lana colores, ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti- murice, iam croceo mutabit uellera luto, sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos. ipsae lacte domum referent distenta capellae ubera nec magnos metuent
Abbreviated transcription (Latin):
mundo tenebre ille quibus offẽ¬
detur atq obcecabitur. Celum
et luna clantatem solis accipi¬
et. nec minuetur ulterius. Sol
autem septies tanto qͣto nc̃ est
clanor fiet. Terra uero apiet
fecunditatẽ suam. et uberriãs
fruges sua sponte gn̾abit. Ru¬
pes monciũ melle sudabunt.
ꝑ riuos uina decurrent. et flu¬
mina lacte mundabunt. Mun¬
dus demqz ipẽ gaudebit. et
omĩs reri natura letabitr.
erepta ac lib̾ata dño mali et
impietatis et stelens et erro¬
ris. Non bestie ꝑ hoc tpũs sã¬
gumne alentur. non ales p̾da.
sed quieta et placida erunt oĩa
leones et uituli ad p̾sepe sil
stabunt. lupus ouem non ra¬
piet. canis non uenabitur. agi¬
pitres et aquille non nocebũt.
nnifans cũ ẜpentibus ludet.
demq timi sicut illa q̃ poete
aureis tẽporibus facta esse iã
saturno regnãte dix̾unt. quoꝵ
erroi hinie ortus est. ꝙ ꝓphete
futuroꝵ pleraq sic proferũt
et enũciant qiͣ iam ꝑacta. ui¬
siones em̾ dñio spũ offe̾bant ᷑

Expanded text:
mundo tenebrae illae quibus obfundetur atque occaecabitur caelum, et luna claritudinem solis accipiet nec minuetur ulterius, sol autem septies tanto quam nunc est clarior fiet. terra uero aperiet fecunditatem suam et uberrimas fruges sua sponte generabit, rupes montium melle sudabunt, per riuos uina decurrent et flumina lacte inundabunt: mundus denique ipse gaudebit et omnis rerum natura laetabitur erepta et liberata dominio mali et impietatis et sceleris et erroris. non bestiae per hoc tempus sanguine alentur, non aues praeda, sed quieta et placida erunt omnia. leones et uituli ad praesepe simul stabunt, lupus ouem non rapiet, canis non uenabitur, accipitres et aquilae non nocebunt, infans cum serpentibus ludet. denique tum fient illa quae poetae aureis temporibus facta esse iam Saturno regnante dixerunt. quorum error hinc ortus est, quod prophetae futurorum pleraque sic proferunt et enuntiant quasi iam peracta. uisiones enim diuino spiritu offerebantur
Abbreviated transcription (Latin):
cũ deleu̾it imusticiã. iudiciũq
maxim fecerit. ac̃ iustos qui a
pͥnçipio fu̾int ad uitam instau¬
rau̾it: mille amns inter hoiẽs
uer sabitur eosq iustissio impio
reget. Qd̾ alia si billa uaticmãs

Expanded text:
cum deleuerit iniustitiam iudiciumque maximum fecerit ac iustos qui a principio fuerunt ad uitam instaurauerit. mille annos inter homines uersabitur eosque iustissimo imperio reget. quod alia Sibylla uaticinans
Abbreviated transcription (Latin):
in corporibus unu non moriẽt᷑
sed ꝑ eosd̾ mille annos infuntã
multitudinẽ gn̾abunt. et erit
soboles eoꝵ stã et deo cara. Qͥ
autem ab inferis sustitabunto
hii perunt unientibus uelut iu¬
dices. Gentes uero non extrn¬
guentur oĩo: sed qued̾ relm¬
quentur in uictoriam dei. ut tu¬
umphentur aiustis. ac subiui¬
gentur ꝑpetue fiuituti. Sub
idem tpus etiam pͥnceps demo¬
mũ qui est machinator om̃
malor tathems uincietur.
erit in custodia mille aunis
celestis imperir quo iust. cia p
orbe regnabit. ne quid malũ
adu̾sus ppħñ dei moliatur. pꝰ
cuius aduentũ congregabũt᷑
iusti ex om̃i t̾ra ꝑactoq iudicio
cuuitas sancta cõstituetur. in qͣ¬

Expanded text:
in corporibus uiui, non morientur, sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt et erit suboles eorum sancta et deo cara: qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt uiuentibus uelut iudices. gentes uero non extinguentur omnino, sed quaedam relinquentur in uictoriam dei, ut triumphentur a iustis ac subiugentur perpetuae seruituti. sub idem tempus etiam princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, catenis uincietur et erit in custodia mille annis caelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit. ne quod malum aduersus populum dei moliatur. post cuius aduentum congregabuntur iusti ex omni terra peractoque iudicio ciuitas sancta constituetur in
Abbreviated transcription (Latin):
si tanien statuta eius et pla¬
cita differri possunt: ne ciciꝰ
ꝙͣ putanus tirannus illeab¬
hommabie ueniat: qui tantũ
facimus moliatur. ac lumen
illud effodiat ciuus int̾itu
mundus ipse lapsurus est.
Nũc ad cetera ex eꝙ̃da redeamꝰ.
q̾ deniceps secutura sunt.
Quomodo ela psis nulle amis
a ueri seculi post iudicuẽ soluet᷑
it̾m diabolus et concitabit gs̃
ut sanctã cruitatẽ expugnent¬

Expanded text:
si tamen statuta ejus et plasi tamen statuta ejus et placita differri possunt, ne citius quam putemus tyrannus ille abominabilis veniat, qui tantum facinus moliatur, ac lumen illud effodiat, cujus interitu mundus ipse lapsurus est. Nunc ad caetera exequenda redeamus, quae deinceps secutura sunt.sit nobis in singulos dies, et timenda. Quando tamen compleatur haec summa, docent ii qui de temporibus scripserunt, col
Abbreviated transcription (Latin):
stis. uiuent itaqz homines
tñsquilissimã et copiosissimã
uitam. et regnabunt cum
deo ꝑiter: et reges gentua
uenient afmnibus t̾re cum do¬
nis et mum̾bus ut adorẽt
et honorificent regem ma¬
gnũ. cuius nom̃ erit p̾cla¬
rum ac uenerabile in unnt̾¬
sis nacionibus q̃ sub celo
erunt: et regibus qui domi¬
nabuntur in t̾ra. hec sunt q̃
aꝓphetis futura dicinitur. qͫ.
testimonia et u̾ba ponere opꝰ
esse non duxi. qm̃ esset infĩ
ex uariis historiis ꝙͣtus sit
mus annoꝵ ab exordio mũdi.
qui licet uauent. et aliꝙͣtũ
numeri eoꝵ sũma dissenciat.
omnis tñ expectacio nõ ani¬
plius ꝙͣ ducentoꝵ uidetur an
noꝵ. Enã res ipsa declarat
lapsum nunãq reꝵ breui fore:
ũ ꝙ incolum urbe roma nicħ
istius modi uidetur esse metu¬
end̾. At u̾o cum caput illud
orbis cecidĩt et pyaan esse
ceꝑit. qd̾ sibille forte aunt.
quis dubitet uenisse iam finẽ
tat omĩa. p̾dicandusq nob̾
et adorandus est deus celi

Expanded text:
. uiuent itaque homines tranquillissimam et copiosissimam uitam et regnabunt cum deo pariter, reges gentium uenient a finibus terrae cum donis ac muneribus, ut adorent et honorificent regem magnum, cuius nomen erit praeclarum ac uenerabile uniuersis nationibus quae sub caelo erunt et regibus qui dominabuntur in terra. Haec sunt quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et uerba ponere opus esse non duxi, quoniam esset infex uariis historiis quantus sit numerus annorum ab exordio mundi. qui licet uarient et aliquantum numeri eorum summa dissentiant, omnis tamen expectatio non amplius quam ducentorunorum. Etiam res ipsa declarat, lapsum ruinamque rerum brevi fore: nisi quod incolumi urbe Roma nihil istiusmodi videtur esse metuendum. At vero cum caput illud orbis occiderit, et ῥύμη esse coeperit, quod Sibyllae fore aiunt, quis dubitet venisse jam finem tat omnia: precandusque nobis et adorandus est Deus coeli,
Abbreviated transcription (Latin):
Nemo est enĩ tam rudis. tam fe¬
ris moribus qui otulos suos in
celũ tollens tam et si nestiat
cuius dei prouidencia regatur
hoc om̃e qd̾ cernitur nõ aliqmͣ¬
tñ esse intllĩgat ex ipã rerum
magnitudine. motu. dispõne.
constancia. utilitate. pulcritu¬
dine. temꝑacione. nec posse fieti
qͥu id qd̾ imrabili rõue constat.
consilio maiore aliquo sit iustint
ctum. et nobis utiq facillumꝰ est
ex e qui hanc ꝑte̾ quãlibet copiose
res est. et prouidenciã tollentibꝰ
satis rñsum uidetur ab hom̃ibꝰ
argutis et eloquẽtibus. de soler¬
cia dñie prouidencie ꝑ totũ hoc
opus qd̾ sustepimꝰ spsim dicere
nos ncc̃e est. Omictamꝰ in pñti¬

Expanded text:
Nemo est enim tam rudis, tam feNemo est enim tam rudis, tam feris moribus qui oculos suos <in celum> tollens, tametsi nesciat cuius Dei providencia re<gatur> hoc omne quod cernitur, non tamen aliquam esse intelligat <ex ipsa rerum> magnitudine, motu, disposicione, constancia, uti<litate>, pulchritudine, temperacione nec posse fieri quin id quod mi<rabili> racione constat consictum. et nobis utique facillimum est exsequi hanc partem quamlibet copiose:res est et prouidentiam tollentibus satis responsum uidetur ab hominibus argutis et eloquentibus et de sollertia diuinae prouidentiae per totum hoc opus quod suscepimus sparsim dicere nos necesse est, omittamus in p
Abbreviated transcription (Latin):
uscepto igitur illustrã¬
de ueritatis officio. nõ
natura. Sit ne prouidencia que
rebus om̃ibus consulat. an fortui¬
tu ł facta sint omĩa ł gerantur.
Cuiꝰ sñe autor est democͥtus. cõ¬
firmator epicurus. Sed et antea
pitagoras qui deos in dubiũ uo¬
cauit. et postea diagoras qui ex¬
clusit. et ahi nõ nulli qui nõ pu¬
tauerũt deos eẽ. Quid aliud effe¬
cerũt nͥ ut nulla ẽẽ prouidencia
docentes nec fi̾ mundũ sine dĩa
rõne potuisse. nec constare insi
sũma rõne rege̾tur. Sed et mar¬
cus tullius ꝙͣius academice disti¬
pline deffensor esset: de prouidẽ¬
cia gubernatrice reꝵ. et młta et
sepe disseruit. stoicoꝵ argum̃ta cõ¬
firmans. et noua ipe afferens
plĩma. qd̾ facit tũ in om̃ibus
phĩe sue libris. tũ maxĩe in his
qui st̃ de natura deoꝵ. Nec diffi¬
cile sane fuit paucoꝵ homĩ pͣua
sencienciũ redarguere mendacia
testimonio phõꝵ atq gencium
in hac una re non dissidenciũ.

Expanded text:
uscepto igitur inlustrandae ueritatis officio non natura, sitne prouidentia quae rebus omnibus consulat an fortuito vel facta sint omnia uel gerantur. cuius sententiae auctor est Democritus, confirmator Epicurus. sed et antea Protagoras qui deos in dubium uocauit et postea Diagoras qui exclusit et alii nonnulli qui non putauerunt deos esse quid aliud effecerunt nisi ut nulla esse prouidentia uderunt docentes nec fieri mundum sine diuina ratione potuisse nec constare, nisi summa ratione regeretur. sed et Marcus Tullius quamuis Academicae disciplinae defensor esset, de prouidentia gubernatrice rerum et multa et saepe disseruit Stoicorum argumenta confirmans et noua ipplurima; <quod> facit cum in omnibus phylosophie sue libris tum maxime in hiis <qui sunt de> natura deorum. Nec difficile sane fuit pau<corum hominum> prava senciencium redarguere mendacia testi<monio populorum> atque gencium in hac una re non dissidencium.