comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
q hic effugunt peccata iusticiã pu¬
nientis. Ia qͥde in etatib maioribus
adu̾sus contentiosos: ñ tam̃ euident̾
apparet. uͥ ꝓ meritis hominũ qͣlicũq
uelut ꝓtecti obscuritate c̃fuguint.
S ideo contͣ eoꝵ c̃tentionẽ illos ĩue¬
nit apłs. in quib ñau natis. neq agen¬
tib aliqͥd boni aut mali. ñ exoꝑib s
bilia st̃ iudicia di & inuestigabiles
uiȩ eiꝰ. interĩ teneat homo ñ ẽẽ iniqͥ¬
tatẽ ap̃ dm. S qua eqͥtate. cuiꝰ uult
misererur. & quẽ uult obdurat. Se
tanqͣm homine ignorare fateat᷑. ita
sane ut ꝓpt̃ illud qͦd ĩcussũ tenet
ñ eẽ iniqͥtatẽ ap̃ am. quãuis nemo ab
illo iustificet᷑ meritis p̃cedentib. ne¬
minẽ tam̃ obdurari nͥ merito nouerit.
Uie nãq & ueracit᷑ credit᷑ d̾s. nocentes
atq ĩpios iustificando a penis debitis
liberare. Iuẽquã ĩmeritũ & nulli obuo¬
xiũ peccato si d̾s dampnare credit᷑.

Expanded text:
que hic effugiunt- peccata iustitiam puque hic effugiunt- peccata iustitiam punientis. quod quidem in aetatibus maioribus aduersus contentiosos non tam euidenter apparet, ubi pro meritis hominum qualicumque uelut protecti obscuritate confligunt. sed ideo contra eorum contentionem illos inuenit apostolus, in quibus nondum natis neque agentbilia sunt judicia Dei, et investigabiles viae ejus , interim teneat homo non esse iniquitatem apud Deum; sed qua aequitate cujus vult miseretur, et quem vult obdurat, se tanquam hominem ignsane, ut propter illud, quod inconcussum tenet non esse iniquitatem apud deum, quamuis nemo ab illo iustificetur meritis praecedentibus, neminem tamen obdurari nisi merito nouerit. pie namque et ueraciter creditur deus nocentes atque impios iustificando a poenis debitis liberare; quemquam uero inmeritum et nulli obnoxium peccato si deus damnare creditur,
Abbreviated transcription (Latin):
fecisti sic: an ñ habet potestatẽ figu¬
lus luti. ex eadem massa facere aliud
uas ĩ honorẽ. aliud ĩ c̃tumeliãͦ Rec
massa si eẽt ita media. ut quẽ admo¬
du nichil boni ita nec mali aliqͥd me¬
reret᷑. ñ frustra uiaderet᷑ iniqͥtas ut ex
unt uasa in honorem. ñ ipsiꝰ iusticie que
grãm nulla p̃cessit. s di micđie: qđ uͦ ĩ¬
sit apud ddm. s iudicio deputandũ ẽ. Noc
quis qͥs cũ eccła catholica sapit. ñ contra
cuset in gratus. nec iudiciũ accuset in¬
gͣtus. Alia ẽ nãq illa c̃sꝑsio. deqͣ idem
Et si radix sc̃a ẽ. & rami Illa ẽ ex abra¬
hã. ñ ex adã. id ẽ ex cõmunione sac ra¬
m̃ti. & sim ilitudine fidei: ñ ex ꝓpagine
mortali. Ista uͦ uł consꝑsio. uł sicut in
plerisq codicib legit᷑ massa. qm̃ tota
mortis ẽ cũ ꝑ unũ hominẽ pecẽm in¬
trauit ĩ mundu. & ꝑ peẽcm mors. &
ita ĩ om̃s homines ꝑtͣnsiit. in qͦ om̃s
peccauert. micdia ex illa fit aliud uas

Expanded text:
 habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud uas in honorem aliud in contumeliam? haec massa si esset ita media, ut quem ad modum nihil boni ita nec mali aliquid mereretur, non frustra uideretur iniquitas, ut ei unt uasa in honorem, non ipsius iustitiae, quae gratiam nulla praecessit, sed dei miserisit apud deum, sed iudicio deputandum est. hoc quisquis cum ecclesia catholica sapit, non contra gcuset ingratus nec iudicium accuset iniustus. Alia est namque illa eonsparsio, de qua idem ami . Illa est ex Abraham, non ex Adam, id est ex communione sacramenti et similitudine fidei, non ex propagine mortali: ista vero vel consparsio, vel sicut in plerisque codicibus legitur, massa, quoniam tota mortis est, cum per unum hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccauerunt, misericordia ex illa fit aliud uas
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa ñ uolentis neq currentis. s mise¬
rentis ẽ di. Ceteri aũ homines. ad istam
societatẽ ñ ꝑtinentes. quoꝵ tam̃ & animã
& corpus d̃i bonitas oꝑata ẽ. & quicquid
habet ipsa natura. p̃ter uiciũ qđ eidem
inflixit suꝑbientis uoluntatis audaria.
ꝓpt̾ hoc a do p̾scientiȩ creati st̃: ut in
his ostenderet liberũ desertoris arbitri¬
um. siue sua gr̃a qͥd ualeret. & in eoꝵ
iustis & debitis penis. uasa micdiȩ que
ñ suoꝵ operũ meritis. s gratuita di gr̃a
sunt ab illa concretione discreta. quid
sibi collatũ eẽt addicerẽt: ut om̃e os ob¬

Expanded text:
quia non uolentis neque currentis sed miserentis est dei. Ceteri autem homines ad istam societatem non pertinentes. quorum tamen et animam et corpus dei bonitas operata est t quicquid habet ipsa natura praeter uitium. quod eidem inflixit superbientis uoluntatis audacia, propter hoc a deo praesciente creati sunt, ut in his ostenderet, liberum desertoris arbitrium sine sua gratia quid ualeret, et in eorum iustis et debitis poenis uasa misericordiae, quae non suorum operum meritis sed gratuita dei gratia sunt ab illa concretione discreta, quid sibi conlatum esset, addiscerent, ut omne os ob
Abbreviated transcription (Latin):
ri imagius filii sui. ut sit ipse pͥmoni¬
genitus ĩ multis fr̃ib. Iuos aũ p̃desti¬
nauit. illos & uocauit. Hic subaudire
uocati. s ñ electi. Ac ꝑ hoc ñ sc̃m ꝓpo¬
sitũ uocati. Quos aũ nocauit. hoc est
scđm ꝓpositũ. illos & iustificauit. Iuoᷤᷤ
aũ iustificauit. illos & glorificauit.
blii st̃ filii ꝓmissionis. Nii sunt elec¬
ti qͥ ꝑ electionẽ gr̃ȩ salui fiunt. Ubi
dictũ ẽ. si aũ grã. iã ñ ex oꝑib: ali¬
oqͥn. gr̃a. iã ñ ẽ gr̾a. Hec sunt uasa
notas fac̃ diuicias głȩ suȩ. Norũ fit

Expanded text:
ri imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus; quos autem praedestinauit, illos et uocauit. hic subaudire uocati sed non electi ac per hoc non secundum propositum uocati. quos autem uocauit - hoc est secundum propositum -, illos etiustificauit;quos autem iusti ficauit, illos et glorificauit. hi sunt filii promissionis, hi sunt electi, qui per electionem gratiae salui fiunt, ubi dictum est: Si autem gratia, iam non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. haec sunt uasa notas facit diuitias gloriae suae. horum fit
Abbreviated transcription (Latin):
ni. qͣnta debuit homini. si tam̃ uł
istã capit. qͥ ꝓ sui arbitrii liberta
te ĩfirmitatis seruitute c̃tendit.
Ecce dictȩ st̃ causȩ. Tu gͦ qͥs es.
qͥ respondeas doᷤ Si gͦ uolens ds
ostendere iram. ꝙ demonstrare potenti¬
am suam. qdđ & malis bene uti optumnis
possit. malis diuntaxat. ñ conditione
diuina. s uiciata uoluntatis iniquitate
natura. que a d̾o conditore condita ẽ bo¬
na. ꝑtulit in multa pacientia uasa ire.
aptata ĩ interitũ. non qd illi eeñt neces

Expanded text:
ni, quanta debuit homini; si tamen vel istam capit, qui pro sui arbitrii libertate in tantae infirmitatis servitute contendit: ecce dictae sunt causae. Tu ergo, quis es qui respondeas Deo; si volens Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, quod et malis bene uti optimus possit, malis duntaxat non conditione divina, sed vitiata voluntatis iniquitate natura, quae a Deo conditore condita est bona, pertulit in multa patientia vasa irae aptata in
Abbreviated transcription (Latin):
in mentem. quia nͥ dñs custodierit ciui¬
tatẽ. in uanũ iugilant qͥ custodiunt.ꝙ. ñ
dormit neq dormitat qui costodit isrł. ad¬
iunx it causam unde fiat ydoneus custo¬
dire. uł quo potiꝰ custode seruet᷑. qm̃ d̾s in
merita sua. unde factũ sit. ut d̾s digna¬
ret᷑ eius ẽẽ susceptor. ac si ds eẽt suscep¬
tus. Recolat utrũ quesierit an quesitus
sit. ab illo scilicet qͥ uenit querere ꝙ salua¬
re qđ perierat. Nam si querere uoluerit.
ante grãm qͥd meruerit ut acciꝑet eam.
mala sua poterit homo ĩuenire ñ bona.
etiã si eũ uniꝰ diei uitã habentẽ suꝑ t̾rã
gr̃a saluatoris inuenerit. qͥasi aliquid bo
Si aũ credit in eum qͥ iustificat ĩpiũ. ut

Expanded text:
stodierit ciuitatem, in uanum uigilant, qui custodiunt, et non dormit neque dormitat, qui qui custodit, adiunxit causam, unde fiat idoneus custodire uel quo potius custode seruetur: Quoniam, dmerita sua, unde factum sit, at deus dignaretur eius esse susceptor, ac si deus esset susceptus; recolat, utrum quaesierit, an quaesitus sit ab illo scilicet, qui uenit quaerere et saluare, quod perierat.y nam si quaerere uoluerit, ante gratiam quid meruerit, ut acciperet eam, mala sua poterit homo inuenire, non bona, etiam si eum unius diei uitam habentem super terram gratia saluatoris inueneriSi autem credit in eum qui justificat impium, ut
Abbreviated transcription (Latin):
loco. satis locus iste concordat ubi com¬
memorat᷑. ñ ex oꝑib s exuocante dic
tũ. maior seruiet minorĩ. Ut qͥd gͦ p̃cla¬
rissimo gr̃ȩ c̃sid̾atori cõm̃datori. de in¬
fantũ libero arbitrio. &. nondu natoꝵ
actib tã ĩpudent̾ resistit᷑. Cur meritis.
p̃ueniri gr̃a ꝑhibet᷑: Q. ue gr̃a ñ eẽt. si

Expanded text:
loco satis locus iste concordat, ubi commemoratur, non ex operibus, sed ex vocante dictum esse, Major serviet minori. Utquid ergo praeclarissimo gratiae commendatori de infantum libero arbitrio et nondum natorum actibus tam impudenter resistitur? cur meritis praeveniri gra
Abbreviated transcription (Latin):
tib nulłu ẽ uł ad bõnũ uł ad mału pprie
uoluntatis arbitriũ. unde p̃mia siue
supplicia meritis p̃cedentib subseqͣnt᷑:
Ad hoc nos diciniꝰ. ideo motus illos &.
generis iumentũ. siẽ scͥptũ ẽ. subui¬
gale sine uoce hominis uoce respon¬
dens. uetuit ꝓphe dem̃tiam. Nlii aũt
qͥ tales ñ ꝓdigiosos motus s uolunta¬
rios actus. ne᷑ de paruulis s a pariuilis
factos ẽẽ contendunt. qͥd apło respon¬
suri sunt:Oui cũ ꝙ hos geminos ad
documentũ gͣtuite gr̃e cõmemoran¬
dos uideret. nondu enĩ natis inqͥt. nec
aliqͥd agentib boni aut mali. ut sed̾m
electionem ꝓpositũ di maneret. ñ ex
oꝑib s exuocante dictũ ẽ. qͥa maior
seruiet minori. Deinde adiungens
testimoniũ ꝓpħe. longe post qͥdem ista
dicentis. s tam̃ de hac re antiquum dĩ
ẽ siliũ declanantis. sic̃ scͥptũ ẽ inqͥt.
Iacob dilexi. esau aũ odio habui.
Nẽpe doctor gentiũ ĩ fide ꝙ ueritate

Expanded text:
 uel ad malum propriae uoluntatis arbitrium, unde praemia siue supplicia meritis praecedentibus subsequantur? Ad hoc nos dicimus ideo motus illos et generis iumentum, sicut scriptum est, subiugale sine uoce in hominis note respondens uetuit prophetae dementiam. hi autem. qui tales non prodigiosos motus sed uoluntarios actus nec de paruulis sed a paruulis factos esse contendunt, quid apostolo responsuri sunt. qui. cum et hos geminos ad documentum gratuitae gratiae commemorandos uideret: Nondum enim natis, inquit, nec aliquid agentibus boni aut mali, ut secundum electionem dei maneret, non ex operibus sed ex uocante dictum est, quiamaior seruiet minori? deinde adiungens testimonium prophetae longe post quidem ista dicentis sed tamen de hac re antiquum dei consilium declarantis: Sicut scriptum est, inquit, Iacob dilexi, Nempe Doctor Gentium in fide et veritate
Abbreviated transcription (Latin):
paruulos reos ꝓprioꝵ c̃stituere peccatoꝵ.
ut qͥ bona malaue cogitare ñ possunt. pu¬
tentur. ꝑ liberũ arbitriũ uł penã mere
posse uł grãm. cũ potius apłica ueritas
dic endo er uno om̃s in condempnationẽ.
satis ostendat qđ nascant᷑ inpena. ut ñ
merito s micłia renascant᷑ in gr̃a. Ali¬
oqͥn. gr̾a iã ñ ẽ gr̃aᷤ si ñ diuinis oꝑib
gratis dat᷑. s humanis meritis reddit᷑.
Que sola sic discerint a pena. ut cũ pe¬
ut uera sit gr̃a. inscrutabilia iudicia
di tanqͣm a̾s ẽẽ possint. cũ paruulos
ipse discernat. qͦs merita nulla discer

Expanded text:
paruulos reos propriorum constituere peccatorum, paruulos reos propriorum constituere peccatorum, ut, qui bona malaue cogitare non possunt, putentur per liberum arbitrium uel poenam mereri posse uel gratiam, cum potius apostolica ueritas dicendo: Ex uno omnes in condemnationem, satis ostendat, quod nascantur in poena, ut non merito sed mioquin gratia iam non est gratia, si non diuinis opibus gratis datur, sed humanis meritis redditur. quae sola sic discernit a poena, ut, cum poeut uera sit gratia, inscrutabilia iudicia dei tamquam deus esse possint, cur paruulos ipse discernat, quos merita nulla discern
Abbreviated transcription (Latin):
ut eis ñ obsit ex ada gẽneratio & ꝓsit
ĩ xp̃o regeneratio. in quib &. ip̃m acci¬
piendi sensũ tanto ante micdĩa dĩ p̃¬
uenit. qͥ certe si in hac paruula etate
de corꝑe exierint. uitã ȩternã regnũq
celoꝵ scientes accipuint: eiꝰ muneris
merito: qđ hic cũ utiq ꝓfuit nescie¬
rt᷑. Certe inhis post prioꝵ doctrinã.¬
ita ñ nͥ priora sunt dona. In qͥb dan¬
dis di gr̃a sic oꝑat᷑. ut nec uoluntas acci¬
pientium uł p̾mittat᷑ uł ad iungat᷑. uł
subsequat᷑. quando quide tantũ benefi¬
ciũ ñ sołu ñ libentib uerũ etiã reluc
tantib dat᷑. Id eis ad magnũ ĩputaret᷑
sacrilegiũ. si iã in his aliqͥd ualeret uo¬
luntatis arbitriũ. Hoc diximus ꝓpt̾ eos
qͥ ñ ualentes ĩ causa gr̃ȩ inscrutabilia
dĩ iudicia ꝑscrutari. cur ex adã massa
que ꝓfecto ex uno ĩ condempnationem
tota collapsa ẽ. illud uas faciat in ho¬
norẽ. illud ĩ ẽtume. liam. Tam̃ audent

Expanded text:
ut eis non obsit ex Adam generatio et prosit in Christo regeneratio, in quibus et ipsum accipiendi sensum tanto ante misericordia dei praeuenit. qui certe si in hac paruula aetate de corpore exierint, uitam aeternam regnumque caelorum scientes accipiunt eius muneris merito, quod hic, cum utique profuit, nescierunt. certe in his posteriorum donorum merita nonnisi priora sunt dona. in quibus dandis dei gratia sic operatur. ut nec uoluntas accipientium uel praemittatur uel adiungatur uel subsequatur. quando quidem tantum beneficium non sotantibus datur; quod eis ad magnum imputaretur sacrilegium, si jam in iis aliquid valeret voluntatis arbitrium Hoc diximus propter eos, qui non nalentes in causa gratiae inscrutabilia dei indicia perscrutari, . cur ex Adam massa. quae profecto ex uno in condemnationem tota conlapsa est. illud uas faciat in honorem illud in contumeliam, tamen audent
Abbreviated transcription (Latin):
ĩoꝑib bonis. facile tribuant. cõmuni¬
cent. thesaurrzent sibi fundam̃tũ bo¬
nũ ĩfuturũ ut app̃hendant uerã uitã.
ñ eos regno di pͥuari. fateat᷑. grãm d̃i
& ad uitoriũ etiã ad singulos actus dari.
eãq ñ dari sedm merita nr̃a: ut uera sit

Expanded text:
e tribuant. communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut adprehendant ueram uitam. non eos regno dei posse priuari. fateatur gratiam dei et adiutorium etiam ad singulos actus dari eamque non dari secundum merita nostra, ut uera sit
Abbreviated transcription (Latin):
mines ꝑtransiit. in qͦ om̃s peccauer̃t.
dicentes etiã paruulos ꝓpria ꝑ liberũ
arbitriũ habere peccata᷑. Tedet atren¬
dere. piget ꝓferre. s magis cõpellim
dicere. Id̾ enĩ potuer̃t magna & acuta
ĩgenia cogitare. aut ĩ opia ẽ tatendo
uitare. aut arrogantiȩ c̃tempnendo p̃¬
terire. Ecce inquiunt esau &. iacob in¬
t̃ uscera mat̾na luctant᷑. E dũ nascun¬
tͣ. alt̾ subplantã tur ab alt̾o. atq in

Expanded text:
in quo omnes peccauerunt, dicentes etiam paruulos propria per liberum arbitrium habere peccata. taedet adtendere pigetque proferre, sed magis compellimur dicere. quod enim potuerunt magna et acuta ingenia cogitare, aut inopiae est tacendo uitare aut arrogantiae contemnendo praeterire. \'Ecce\', inquiunt, \'Esau et Iacob intra uiscera materna luctantur et, dum nascuntur, alter supplantatur ab altero a
Abbreviated transcription (Latin):
quãlibet copiosa & ornata. mirũ tam̃
si xp̃iana disputatione ẽtenditur:S¬
qͦmͦ inquiunt ñ ẽ iniqͥtas apud d̃m. si
diligendo discernit. qͦs mertta oꝑum
nulla discernunt: Ita nob̾ hoc dicitur.
tamqͣm id apłs ipse ñ uiderit: ñ ꝓposu¬
erit. ñ responderit᷑. Uidit utiq quid
his auditis humana posset ĩfirmitas uł
ignorantia cogitare. Y eande questio¬
stionẽ sibi ipse ꝓponens. qͥd gͦ dicenitis
inqͥt. Nũqͥd iniquitas apud ãm. sonti¬

Expanded text:
quamlibet copiosa et ornata, mirum tamen si christiana disputatione contenditur inquit, non est iniquitas apud deum. si a diligendo discernit, quos menta operum nulla discernunt?\' ita nobis hoc dicitur, tamquam id apostolus ipse non uiderit, non proposuerit, non responderit. uidit utique, quid his auditis humana posset infirmitas uel ignorantia cogitare. et eandem quaestionem sibi ipse proponens: Quid ergo dicemus inquit; numquid iniquitas est a
Abbreviated transcription (Latin):
sit. eo mͦ qͦ fas erat. atq oportebat apłicȩ
sedis autistitẽ. Sue om̃ia mͦ legere pote¬
ris. si eoꝵ forte adte uł nulla. uł ñ eun¬
cta ꝑuenerant᷑. Ubi uidebis. seruata er¬
ga homines moderatione que debuit.
ne dãpnarent᷑ si praua dãpnarent. ip̃m
tam̃ nouelłu & ꝑniciosũ errorẽ sic ȩccłas¬
tica auctoritate cõpressũ. ut multũ mi¬
remͣ ẽẽ ad huc qͦslam qͥ ꝑ quẽ libet er
semꝑ eccła. pusillos eũ magnis a mor¬
te primi hominis ad uitã scdĩ hominiᷤᷤ
tͣnsfert. ñ sołu peccata delendo. uerũ
etiã ad ñ peccandu recteq uiuendum
eos qͥ iã uti posst̃ uoluntatis arbitriosic
adiuuando. ut nͥ ad uuet. nichil pieta¬
tis atq iusticię siue ĩ oꝑe siue etiã in
ipsa uoluntate habere possimꝰ. As̾ qͥppe
oꝑat᷑ in nobis. & uelle & oꝑari. ꝓ bona
uoluntate. Nam quis nos. nͥ qui uenit
querere. & saluare qđ ꝑierat. ab illa

Expanded text:
sit eo modo, quo fas erat atque oportebat apostolicae sit eo modo, quo fas erat atque oportebat apostolicae sedis antistitem. 5 Quae omnia modo legere poteris, si eorum forte ad te uel nulla uel non cuncta peruenerant. ubi uidebis semata erga homines moderatione, quae debuit, ne damnarentur. si praua damnarent, ipsum tamen nouellum et perniciosum errorem sic ecclesiastica auctoritate compressum, ut multum miremur esse adhuc quosdam, qui per quemlibet errsemper ecclesia, pusillos cum magnis a morte primi hominis ad uitam secundi hominis transfert non solum peccata delendo uerum etiam ad non peccandum recteque uiuendum eos, qui iam uti possunt uoluntatis arbitrio, sic adiuuando, ut, nisi adiuuet, nihil pietatis atque iustitiae siue in opere siue etiam in ipsa uoluntate habere possimus: deus quippe operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. Nam quis nos, nisi qui uenit quaerere et saluare, quod perierat, ab illa
Abbreviated transcription (Latin):
uatoris euacuaret᷑ aduentus. ubi hoc
possumꝰ dicere qđ de lege dic̃ apłs. si ꝑ¬
naturã iusticia. ergo xp̃cꝰ gratis mortu¬
us ẽ. refellebamꝰ ut poteramꝰ ĩ cordib
eoꝵ qͥ ista sentirent. ut his cognitis eti¬
am ille si fieri posset ñ lacessitus ista
em̃daret. atq ita & ꝑnicies destruere¬
t᷑ erroris. & hominis uerecundiȩ parce¬
ret᷑.S postea quã ad nos litterȩ de o¬
riente uenert̃. eande causam apertissi¬
ine uentilantes. nullom᷑ iã qualicũq epi¬
scopali auctoritate deesse eccłȩ deberemꝰ.
Missȩ st̃ itaq de hac re ex duob conei¬
liis carthaginensi & mileuitano rela¬
tiones ad apłicã sedem. ante quã gesta
ĩ manus nr̃as uł in affricã ꝑuenissent.
Scͥpsimꝰ etiã ad beatissimȩ memoriȩ
papã innocentiũ pret̾ concilioꝵ rela¬
tiones lut̾as familiares. uͥ de ipsa aliqͣn¬
to diutiis egimꝰ. Ad om̃ia nob̾ ille rescrip¬

Expanded text:
vatoris evacuaretur adventus, ubi hoc vatoris evacuaretur adventus, ubi hoc possumus dicere quod de Lege dicit Aposnaturam iustitia, ergo Christus gratis mortuus est, refellebamus, ut poteramus, in cordibus eorum, qui ista sentirent, ut his cognitis etiam ille, si fieri posset, non lacessitus ista emendaret atque ita et pernicies destrueretur erroris et hominis uerecundiae parceretur. sed posteaquam ad nos litterae de oriente uenerunt eandem causam apertissime uentilantes, nullo modo iam qualicumque episcopali auctoritate deesse ecclesiae debueramus. missae sunt itaque de hac re ex duobus conciliis, Carthaginensi et Mileuitano, relationes ad apostolicam sedem, antequam gesta in manus nostras uel in Africam peruenissent. scripsimus etiam ad beatissimae memoriae papam Innocentium praeter conciliorum relationes litteras familiares, ubi de ipsa causa aliquanto diutius egimus. ad omnia nobis ille rescrip
Abbreviated transcription (Latin):
di ꝑ unũ mediatorẽ dĩ & hominũ ho¬
minẽ xp̃m iħm generi humano ĩꝑtitã
de fideliũ cordib creditã deleat. legunꝰ
traditũ nobis afamulis xp̃i qͥ eũ talia
docentẽ studiosissumne audierant. fuerant¬
q sectati. Cui quide libro eisde rogantib
quia & fieri oportere uidebiͣmꝰ. tacito no¬
mine auctoris. ne offensus ĩ sauabilior red¬
deret᷑. uniꝰ nr̃m disputatione responsũ
ẽ. qđ libro c̃tinet᷑ ꝙ multiplicit̾ atq abun¬
dant̾ asserit᷑. qđ etiã qͥb dã litt̾is agit
ad tuã uen̾ationẽ datis. uͥ dic̃ ñ se debe¬
re ex istimari sine gr̃a cłi defendere
liberũ arbitriũ. cũ possibilitatẽ uolen¬
di atq oꝑandi sine qͣ nichil boni uelle
atq agere ualeremꝰ acreatore nobis in¬
sitam diceret. ut uidelicet hec ĩtelliga¬
tur doctore ipso gr̃a dĩ. que paganis
atq xp̃ianis. impiis &. piis. fidelib atq
infidelib cõmunis ẽ hec mala quib sal¬

Expanded text:
minum hominem Jesum Christum generi humano impertitam, de fidelium cordibus creditam deleant, legimus, traditum nobis a famulis Christi, qui eum talia docentem studosissime audierant, fuerantque sectati. Cui quidem libro, eisdem rogantibus, quia id fieri oportere videbamus, tacito nomine auctoris, ne offensus insanabilior redderetur, unius nostrum disputatione responsum est. quo libro id continetur et multipliciter atque abundanter adseritur. quod etiam quibusdam litteris agit ad tuam uenerationem datis. ubi dicit non se debere existimari sine gratia dei defendere liberum arbitrium, cum possibilitatem uolendi atque operandi. sine qua nihil boni uelle atque agere ualeremsitam diceret: ut videlicet haec intelligatur doctore ipso gratia Dei, quae Paganis atque Christianis, impiis et piis, fidelibus atque infidelibus communis est. 2. Haec mala quibus Sal
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ qͥ ꝑ grãm liberati iustificant᷑. ꝓpt̾ eoᷤᷤ
aũ suꝑ qͦs ira di manet. qͥa & ipsis ds
beneutit᷑ ad docendos alios quos libe¬
rare dignat᷑. sub iunxit atq att. Bicit
enĩ scͥptura pharaoni. Iuia ad hoc te
excitaui. ut oftendã in te potentiã me¬
ã. & ut annuntiet᷑ nom̃ meũ in unu̾¬
sa t̾ra. Deinde ad utrũq concludens.
gͦ inqͥt cui uult miseret᷑. & quem uult
obdurat. ꝓfecto neutrũ aliqua in iqͥ¬
tate. s utrũq micdia & ueritate. Ꝙ
ad huc tam̃ audax mouet᷑ ĩfirmitas.
eoꝵ scilicet qͥ scdm c̃iecturas cordis
humani. inscrutabiłe altitudinẽ iu¬
dicioꝵ di cogitare conant᷑. Hãc ques¬
tionẽ sibi ex adu̾so opponens apłs ait.
Dicis itaq mͥ. Euid ad huc ẽqueritur:
Nã uoluntati eiꝰ qͥs resistit: Nob̾ hoc
dictũ putemꝰ.Suid gͦ aliud qͣm qͦd respon¬
dͥit apłs. respondere debemꝰ: Aut si &

Expanded text:
est, qui per gratiam liberati iustificantur. propter eos est, qui per gratiam liberati iustificantur. propter eos autem, super quos ira dei manet. quia et ipsis deus bene utitur ad docendos alios, quos liberare dignatur. subiunxit atque ait: Dicit enim scriptura Pharaoni, quia ad hoc te excitaui. ut ostendam in te potentiam meam et ut adnuntietur nomen meum in uniuersa terra. deinde ad utrumque concludens: Ergo, inquit, cuius uult, miseretur et, quem uult, obdurat, profecto neutrum aliqua iniquitate sed utrumque misericordia et ueritate. et adhuc tamen audax mouetur infirmitas eorum scilicet, qui secundum coniecturas cordis humani inscrutabilem altitudinem iudiciorum dei cogitare conantur. Hanc sibi ex aduerso opponens apostolus ait: Dicis itaque mihi: \'Quid adhuc conqueritur? nam uoluntati eius quis resistit?\' nobis hoc dictum putemus. quid ergo aliud, quam quod respondit apostolus. respondere debemus? aut si et
Abbreviated transcription (Latin):
dens cur absit. id ẽ cur ñ sit ũquitas
ap̃ dm. ñ ait. Alerita enĩ uł oꝑa iudi¬
cat. etiã paruuloꝵ: etiã si adhuc sint
in mat̾no utero ẽstitut. Quomͦ enĩ hoc
diceret. qͥ iã dixerat de ñdu natis. & de
his qui nichil adhuc egerant boni aut
mali. qd ñ ex oꝑib. s ex uocante dic¬
tũ sit. maior seruiet minori.s cũ uel¬
let ostend̾e cur ĩ his ñ sit ĩiquitas a¬
bor cui misertus ero. & micdiam
p̃stabo cui misericors fuero. Iiuid noᷤᷤ
hic docuit. nͥ ex illa massa pͥmi homi¬
nis. cui merito mors debet᷑. ñ ad me
gendo qͦd debetur ĩiustus ẽ. Ibi enĩ gra¬
ta ẽ indulgentia. uͥ iusta posset ẽẽ uin¬
dicta. Y hinc euidentiꝰ apparet a pena
debita liberato. & gratis iustificato. qnͣ¬
tũ beneficii c̃feratur: qđ alt̾ eqͣlit̾ reus.
sine punientis iniqͥtate punit᷑. Deniq sub¬
uingit & dic̃. Igit᷑ ñ uolentis neq curren¬
tis. s miserentis ẽ dĩ. Noc ꝓpt̾ eos dic̾tũ

Expanded text:
bsit, id est cur non sit iniquitas apud deum, non ait: \'Merita enim uel opera iudicat etiam paruulorum, etiamsi adhuc sint in materno utero constituti\' — quo modo enim hoc diceret, qui iam dixerat de nondum natis et de his, qui nihil adhuc egerint boni aut mali, quod non ex operibus sed ex uocante dictum sit: Maior seruiet minori? — sed cumuellet ostendere, cur in his non sit iniquitas abor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Quid nos hic docuit, nisi ex illa massa primi hominis, cui merito mors debetur, non ad mergendo quod debetur, injustus est? Ibi enim gratia est indulgentia, ubi justa posset esse vindicta. Et hinc evidentius apparet, a poena debita liberato et gratis justificato quantum beneficii conferatur, quod alter aequaliter reus sine punientis iniquitate punitur. 17. Denique subjungit et dicit, Igitur non volentis neque currentis sed miserentis est dei. hoc propter eos dictum
Abbreviated transcription (Latin):
głatur ĩ dño głetur: lon ex oꝑib. ne
forte qͥs extollat᷑. Non quia bona oꝑa.¬
honor & pax omni operanti bonũ. S: qr
que ꝑ dilectionẽ oꝑat᷑: nichil oꝑaret᷑
nisi ipsa dilectio di diffunderet᷑ in cordib
fides eẽt in nob̾. nisi d̾s unicuiq partiretur
m̃suram fidei. Bonũ ẽ gͥ homini ut cũ to¬
tis uirib liberi arbitrii sui ueracit̾ dicat.
fortitudinẽ meã ad te custodiam. quia ille
qui putauit sine ipsus ad utorio se posse
custodire qđ dedit. ꝓfectus in longinquã
regionẽ & iuens ꝓdigge. cuncta consũp¬
sit. & miseria durȩ seruitutis attritus.
reuersusq ad semetip̃m dix̃. Surgã &
ibo ad patrẽ meũ. Iuã cogitationẽ bonã
qͣndo haberet. nͥ & ipsam illi ĩ occulto.
pat̾ misecordissimꝰ inspirasset: Q d̃ intelli¬
gens minister ille noui testam̃ti. ñ quia ido¬
nei sumꝰ inqͥt cogitare aliqͥd quasi ex nob̾¬
met ipsis. s fufficientia nr̃a ex ddo ẽ. Inde

Expanded text:
atur, in Domino glorietur ; non ex operibus, ne forte quis extollatur : non quia bona ohonor et pax omni operanti bonum ; sed quia quae per dilectionem operatur, nihil operaretur, nisi ipsa dilectio dei diffunderetur in cordibufides esset in nobis, nisi unicuique deus partiretur mensuram fidei. Bonum est igitur homini, ut cum totis uiribus liberi arbitrii sui ueraciter dicat: Fortitudinem meam ad te custodiam, quia ille, qui putauit sine ipsius adiutorio se posse custodire, quod dedit, profectus in longinqua et uiuens prodige cuncta consumpsit et miseria durae seruitutis adtritus reuersusque in semet ipsum dixit: Surgam et ibo ad patrem meum: quam cogitationem bonam quando haberet, nisi et ipsam illi in occulto pater misericordissimus inspirasset? quod intellegens minister ille noui testamenti: Non quia idonei sumus, inquit, cogitare aliquid quasi ex nobismet ipsis, sed sufficientia nostra ex deo est. unde
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑib. alioqͥn. gr̃a iã ñ ͤ gr̃a. Oꝑib em̃ debi¬
tũ reddit᷑. Gr̃a gratis dat᷑. unde etiã nun¬
cupat᷑. Si quis aũ dixerit. qđ grãm bene
oꝑandi fides mereat᷑. negare non possumꝰ.
iimo uͦ gratissime ẽsitem᷑. Nanc enĩ fid̾e
uolumꝰ habeant qͣ ĩpetrent caritatẽ. que
sola uere bene oꝑatur. isti fr̃s nr̃i qͥ mul¬
tũ de suis operib głant᷑. Karitas aũusq
adeo donũ ddi ẽ. ut ds dicat᷑. Qui gͦ habent
fide q̃ impetrent iustificationẽ. ꝑ di grãm
ꝑuenert̃ ad legem iusticie. Unde dr. Tem¬
pore acceptabili exaudini te.ꝙ ĩdie salutiᷤᷤ
adiuui te. Pinde ĩ his qͥ ꝑ electionẽ gr̃e
salui fiunt. ad uitor d̾s oꝑat᷑ & uelle & oꝑa¬
ri. ꝓ bona uoluntate. qm̃ diligentib dm
omĩa cooꝑant᷑ in bon ũ. Si omĩa utiq¬
& ipsã dilectionẽ. quã fide ĩpetramꝰ. ut
eum qui nos prior dilexit. ut mn illum
crederemꝰ. per eiꝰ grãm diligamꝰ. &. dili¬

Expanded text:
m debitum redditur, gratia gratis datur, unde etiam nuncupatur. Si quis autem dixerit, quod gratiam bene operandi fides mereatur, negare non possumus, immo uero gratissime confitemur. hanc enim fidem nolumus habeant, qua impetrent caritatem, quae sola uere bene operatur, isti fratres nostri. qui multum de suis operibus gloriantur; caritas autem usque adeo donum dei est, ut deus dicatur. qui ergo habent fidem, qua impetrent iustificationem, per dei gratiam peruenerunt ad legem iustitiae, unde dicitur: Tempore acceptabili exaudiui te et in die salutis adiuui te. proinde in his, qui per electionem gratiae salui fiunt, adiutor deus operatur et uelle et operari pro bona uoluntate, quoniam diligentibus deum omnia cooperatur in bonuet ipsam dilectionem quam fide impetramus, ut eum qui nos prior dilexit ut in illum crederemus, per ejus gratiam diligamus, et dili
Abbreviated transcription (Latin):
coep̃o paulino. alipiꝰ & augustinꝰ. Tand̾e
aliquando ꝓuidit nob̾ ds litterarũ
fidissimũ ꝑlatorẽ omniũ nr̃oꝵ merito
karissimũ frẽm ianuariũ. ꝑ quẽ etiã¬
si ñ seriberemꝰ om̃ia que circa nos st̃
posset sinceritas tua tanqͣm ꝑ uirien
tẽ atq ĩtelligentẽ epłam noscere. Pela¬
giũ quẽ credimꝰ. ut ab alio distingue¬
ret᷑. qui pelagius tarenti đr. brito¬
nẽ fuisse cognominatũ. qđ ut ser¬
uum di dilexeris nouimꝰ. Nc̃ aũ quẽ¬
ad mołu diligas ignoramꝰ. Nã &. nos
ñ sołũ dileximꝰ. uerũ etiã diligimꝰ eũ.
S alit̾ nc̃ diligimꝰ. alit̾ aliqͣndo dile¬
ximꝰ. Tc̃ enĩ qͥa nob̾ rectȩ fidei uide¬
bat᷑. nc̃ aũ ut ab his que in imica &
ad u̾sa gr̃e di sentire dicit᷑. illius
micdia liberet᷑. Nã cũ hoc ale illo
aliquandui fama lactaret. ñ utiq
facile credendu fuit. Solet qͥppe fa¬
ma mentiri. S ꝓmptus ut credere¬

Expanded text:
INUS. Tandem aliquando prouidit nobis deus litterarum fidissimum perlatorem omnium nostrum merito carissimum fratrem Ianuarium, per quem, etiamsi non scriberemus, omnia, quae circa nos sunt, posset sinctem atque intelligentem epistolam noscere. Pelagium, quem credimus, ut ab illo distingueretur qui Pelagius Tarenti dicitur, Britonem fuisse cognominatum, quod ut servum Dei dilexeris, novimus: nunc autem quemadmodum diligas, ignoramus. Nam et nos non solum dileximus, uerum etiam diligimus eum; sed aliter nunc diligimus, aliter aliquando dileximus: tunc enim, quia nobis rectae fidei uidebatur, nunc autem, ut ab his, quae inimica et aduersa gratiae dei sentire dicitur, illius misericordia liberetur. nam cum hoc de illo aliquamdiu fama iactaret, non utique facile credendum fuit — solet quippe fama mentiri —, sed propius, ut credere
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ erubescit in tenebris. cũ suꝑ eã soloc¬
ciderit. Recolis certe qua cura & quan¬
ta sollicitudine ista scripserim. si recolis
quid mecũ nuꝑ in itinere quodã locutus
sis. Frẽm seuerũ. &. qui cũ eo sunt salutamꝰ.
Etiã ipsis fortasse scriberemus. si perfesti¬
nationem ꝑlatoris liceret. Puto aũ ut a¬
pud eundem frẽm nr̃m uictorem eui a¬
go etiã apud tuã sc̃itatẽ grãs. qđ constan¬
tinã cũ ꝑgeret indicauit. petendo adiu¬
ues ꝓpt̾ negotiũ qͦd ipse nouit. de quo
gͣuissimũ pondus ꝓ hac re multũ dep̃can¬
tis nectarii maioris patior. ꝑ calamã reme¬
are ne grauet᷑. Sic enĩ pmisit mͥ. Uare .xxxu.¬

Expanded text:
enim erubescit in tenebris, cum super eam sol ocenim erubescit in tenebris, cum super eam sol occiderit. recolis certe. qua cura et quanta sollicitudine ista scripserim, si recolis. quid mecum nuper in itinere quodam locutus sis. Fratrem Seuerum et qui cum eo sunt salutamus. etiam ipsis fortasse scriberemus, si per festinationem perlatoris liceret. peto autem, ut apud eundem fratrem nostrum Victorem, cui ago etiam apud tuam sanctitatem gratias, quod, Constantinam cum pergeret, indicauit, petendo adiuues, propter negotium, quod ipse nouit, de quo grauissimum pondus pro ea re multum deprecantis Nectarii maioris patior, per Calamam remeare ne grauetur; sic enim promisit mihi. uale. XX
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ incubili nr̃o clauso ostio. s aduersus
ip̃m dm̃ claudat ostiũ nosti optime. opti¬
me fr̃. Subrepit aũ. dũ nulli irascenti ira
sua uidetur in iusta. Ita enĩ in ueteraseens
ira fit odiũ. dũ quasi iustidoloris admixta
dulcedo diutius eã inuase detinet. donec
totũ acescat. uasq corrũpat. Qua ꝓpt̾ mul¬
to melius nec iuste cuiquã irascimur: quã
uelud iuste irascendo in alicuius odiũ ira¬
& occulta facilitate delabim᷑. In recipiendis
enĩ hospitib ignotis solemꝰ dicere multo
ẽẽ melius malũ hominẽ ꝑpeti: quã forsi¬
tan ꝑ ignorantiã excludi bonũ. dũ cauemꝰ
ne recipiat᷑ malus. S in affectib animi
c̃tra ẽ. Nã ĩ cõparabilit̾ salubrius ẽ irȩ etiã
iuste pulsanti ñ aperire penetrale eordis.
quã admittere ñ facile recessurã. & ꝑuentu¬
rã de surculo ad trabem. Audet qͥppe ĩpru¬
dent etiã erescere. citius quã putat᷑. Non

Expanded text:
deum in cubili nostro clauso ostio, sed aduersus deum in cubili nostro clauso ostio, sed aduersus ipsum deum claudat ostium, nosti optime, optime frater; subrepit autem, dum nulli irascenti ira sua uidetur iniusta. ita enim inueterescens ira fit odium, dum quasi iusti doloris admixta dulcedo diutius eam in uase detinet, donec totum acescat uasque corrumpat. quapropter multo melius nec iuste cuiquam irascimur, quam uelut iuste irascendo in alicuius odium irae occulta facilitate delabimur. in recipiendis enim hospitibus ignotis solemus dicere multo esse melius malum hominem perpeti quam forsitan per ignorantiam excludi bonum, dum cauemus, ne recipiatur malus. sed in affectibus animi contra est. nam incomparabiliter salubrius est irae etiam iuste pulsanti non aperire penetrale cordis quam admittere non facile recessuram, et peruenturam de surculo -ad trabem. audet quippe inpudenter etiam crescere citius, quam putatur. non
Abbreviated transcription (Latin):
aũ. ego in lecto sum. Nec ambulare enĩ
nec sare. nec sedere possum. ragadis uel
recte sumus : Potius enĩ si id nolumus qđ il¬
le uult nos culpandi sumus. quã ille ñ recte ali¬
qͥd uł facere uel sinere ex istimandus ẽ. Nosti
hec omnia. S qͥa mͥ es alt̾ ego. qͥd libentius
tecũ loquerer: nisi qđ mecũ loquor: Comm̃¬
damus gͦ scĩs orationib tuis. & dies & noctes
nr̃as. ut oretis pronob̾ ne dieb intemꝑant᷑
utam᷑. ut noctes equo animo toleremus. ut
etiã si ambulemus in medio umbrȩ mortis.
nobiscũ sit dñs ne tumeamus mala. Iuod se¬
nex megalius defunctus sit. iã uos audisse
qͥs dubiter: Erant aũ ad depositionẽ corꝑis
primatus eius. si fieri pot est nosse uolumꝰ.
Non de sunt scandala. s neq refugium. ñ
dest̃ merores. s neq ẽsolationes. atq uiter
hec quã uigilandũ sit. ne cuiusquã odium
cordis intima teneat. neq sinat ut oremꝰ

Expanded text:
autem ego in lecto sum; nec ambulare enim autem ego in lecto sum; nec ambulare enim nec stare nec sedere possum rhagadis uel recte sumus? potius enim, si id nolumus, quod ille uult, nos culpandi sumus, quam ille non recte aliquid uel facere uel sinere existimandus est. nosti haec omnia; sed quia mihi ea alter ego, quid libentius tecum loquerer, nisi quod mecum loquor? commendamus ergo sanctis orationibus tuis et dies et noctes nostras, ut oretis pro nobis, ne diebus intemperanter utamur, ut noctes aequo animo toleremus, ut, etiam si ambulemus in medio umbrae-mortis, nobiscum sit dominus, ne timeamus mala. Quod senex Megalius defunctus sit. iam uos audisse quis dubitet? erant autem a depositione corporis primatus eius, si fieri potest, nosse uolumus. non desunt scandala sed neque refugium; non desunt maerores sed neque consolationes. atque inter haec quam uigilandum sit, ne cuiusquam odium cordis intima teneat neque sinat, ut oremus
Abbreviated transcription (Latin):
dum me omnib reb instructũ eẽ credidis¬
set. quanto amplius me dilexit. tanto mi¬
nus discere ista ꝑmisit: Attende omnia ista
tatẽ. ut te nec ꝓlucro animȩ nr̃ȩ. audeamꝰ
cis innocentiȩ & karitatis & sinceri affec¬
tus quem circa nos habes. quasi ego de his
omnib urare ñ possim. Ipsam gͦ caritatẽ
&ẜ affectũ ĩploro ut miserearis mei. & con¬
cedas mͥ adhoc qđ rogaui tempus quantũ
rogaui: atq adiuues me orationib tuis. ut
ũsit in ane desideriũ meũ. nec ĩ fructuosa
eccłȩ. xp̃i atq utilitati fr̃m & conseruoꝵ
meoꝵ absentia mea. Scio qđ ilła karitatem
ꝓme orantẽ. maxime intali causa ñ despici
et dñs: & eã sic̃ sacrificiũ suauitatis accipi¬
ens. fortassis breuiori temꝑe quã postulaui.
me saluberrimis consilus de scripturis suis
ad profuturuo.¬
Sc dđm sp̃m qͣntum dño placet atq
suires ipse p̃bere dignat᷑. recte sumꝰ. Corꝑe

Expanded text:
dum me omnibus rebus instructum esse credidisdum me omnibus rebus instructum esse credidisset, quanto amplius me dilexit, tanto minus discere ista permisit?- Adttatem, ut ne te nec pro lucro animae nostrae audeamus cis innocentiae et caritatis et sinceri affectus, quem circa nos habes, quasi ego non de his iurare omnibus possum. ipsam ergo caritatem et affectum inploro, ut miserearis mei et concedas mihi ad hoc, quod rogaui, tempus, quantum rogaui, atque adiuues me orationibus tuis, ut non sit inane desiderium meum nec infructuosa ecclesiae Christi atque utilitati fratrum et conseruorum meorum absentia mea. scio quod illam caritatem pro me orantem maxime in tali causa non despicit dominus et eam sicut sacrificium suauitatis accipiens fortassis breuiore tempore, quam postulaui, me saluberrimis consiliis de scripturis suis  PROFUTUROspiritum, quantum domino placet atque ipse uires praebere dignatur, recte sumus; corpore
Abbreviated transcription (Latin):
preces uolo. Quid enĩ responsurus sũ
dño iudici: Non poterã ista iã querere.
cũ eccłasticis negotiis ĩpedirer. Si gͦ mͥ
dicat. serue nequã. si uilla eccłe salump¬
niosum aliquẽ pateret᷑. cuius fructib
colligendis magna oꝑa ĩpendit᷑. negle¬
cto agro quẽ rigaui sangnine meo. si
qͥd agere ꝓea posses apud udicẽ t̾re.
nonne omnib c̃sentientib ñ nullis etiã
uibentib &. cogentib pergeres. & si cont᷑
te iudicaret᷑. etiã transmare ꝓficiscereris.
atq hoc mͦ uł annuã uł amplius absentiam
tuã nulla querela reuocaret: ne alius pos¬
sideret t̾ram. ñ animȩ s corpori pauperũ
necessariã. quoꝵ tam̃ famem uiuȩ arbo¬
res meȩ mutto facilius mͥq gratius. sidi¬
ligent colerent᷑ explerent. Cur gͦ ad discen¬
da agriculturã meã. uacationẽ temporis
tͥ defuisse causaris: Dic mͥ qͥd respondeã.
rogo te. Anforte ius dicã. senex ualerus

Expanded text:
preces uolo. Quid enim responsurus sum preces uolo. Quid enim responsurus sum domino iudici? non poteram ista iam quaerere, cum ecclesiasticis negotiis impedirer? si ergo mihi dicat: serue nequam, si uilla ecclesiae calumniosum aliquem pateretur, cuius fructibus colligendis magna opera inpenditur neglecto agro, quem rigaui sanguine meo, si quid agere pro ea posses apud iudicem terrae, nonne omnibus consentientibus, nonnullis etiam iubentibus et cogentibus pergeres et, si contra te iudicaretur, etiam trans mare proficiscereris? atque hoc modo uel annuam uel amplius absentiam tuam nulla querela reuocaret, ne alius possideret terram non animae sed corpori pauperum necessariam, quorum tamen famem uiuae arbores meae multo facilius mihique gratius, si diligenter colerentur, explerent. cur ergo ad discendam agriculturam meam uacationem temporis tibi defuisse causaris? dic mihi, quid respondeam; rogo te. an forte uis dicam: senex Ualerius
Abbreviated transcription (Latin):
niȩ. ł ã multa aũ sunt. ut facilius possim
enumerare que habeam. quã que habere
desidero. Audeo enĩ dicere. scire me &
plena fide retinere. qͦd ꝑtmneat ad salu¬
tẽ nrãm: s q hoc ip̃m qͦmͦ ministrem ad
salutẽ alioꝵ. ñ querens qđ mͥ utile ẽ. sed
qiͣ multis ut salui fiant. Et sunt fortas¬
se aliqua. immo ñ ẽ dub itanđu eẽ in
scĩs libris conscripta consilia. quib cog¬
nitis &s app̾hensis possit homo dĩ rebusꝰ
excłasticis ordinandis ministrare. aut cer¬
te int̾ manus iniquoꝵ. uł uiuere consci¬
entia saniore uel mori. ut illa uita non
amittat᷑ cui un ixp̃iana corda hu¬
milia & mansueta suspirant. Quomͦ aũ
hoc fieri potest. nͥ quẽ ad modũ ipsedñs
dicit. petendo. pulsando. querendo.
id ẽ orando. legendo. plagendo: Ad qđ
negotiũ mͥ paruũ tempus. uł usq ad
pascha ĩpetrare uolui ꝑ fr̃s atua since¬
rissima & uen̾abili caritate. & nc̃ ꝑ has

Expanded text:
tuae. tam multa autem sunt, ut facilius possim tuae. tam multa autem sunt, ut facilius possim enumerare, quae habeam, quam quae habere desidero. auderem enim dicere scire me et plena fide retinere, quid pertineat ad salutem nostram. sed hoc ipsum quo modo ministrem ad salutem aliorum non quaerens, quod mihi utile est, sed quod multis, ut salui fiant? et sunt fortasse aliqua, immo non est dubitandum esse in sanctis libris conscripta consilia, quibus cognitis et adprehensis possit homo dei rebus ecclesiasticis ordinatioribus ministrare aut certe inter manus iniquorum uel uiuere conscientia saniore uel mori, ut illa uita non amittatur, cui uni christiana corda humilia et mansueta suspirant. quo modo autem hoc fieri potest, nisi, quem ad modum ipse dominus dicit, petendo quaerendo pulsando, id est orando legendo plangendo? ad quod negotium mihi paruum tempus uelut usque ad pascha impetrare uolui per fratres a tua sincerissima et uenerabili caritate et nunc per has
Abbreviated transcription (Latin):
periculosa negotia tribuat᷑. quod ante
ñ feci. quia & tempꝰ ñ habui. Tunc enum
ordinatus sũ. cũ de ipso actionis temꝑe
adcognoseendas diuinas scripturas co¬
gitaremꝰ. & sic nos disponere uellemus.
ut nob ociũ ad hoc negotiũ posset ẽẽ.
Et qd uerũ ẽ nond̾a sciebam. quid mͥ de¬
eẽt ad tale opꝰ. quale me nc̃ torquet &
c̃terit. Sđ si ꝓpt̾ea in re ipsa didici qͥd
sit homini necessariũ qui ppło munstrat
sacram̃tũ & uerbum dĩ. ut iã ñ liceat mͥ¬
assequi qđ me ñ ꝓhabere cognoui. iubes
gͦ ut peream pat̾ ualeri: Ibi est baritas tu¬
a: Gerte diligis me: certe diligis ipsam
eccłam. eui me sic ministrare uoliusti. et.
tam̃ certus sũ. qd & me & ipsã diligis. s
pitas me idoneum. cũ ego melius me no¬
uerim. qͥ tam̃ nec ipse me nossem. uͥ exꝑi¬
endo didicissem. Sed dic it fortasse scĩtas
tua. Uellem scire qͥd desit instructioni

Expanded text:
periculosa negotia tribuatur. quod ante periculosa negotia tribuatur. quod ante non feci, quia et tempus non habui; tunc enim ordinatus sum, cum de ipso uacationis tempore ad cognoscendas diuinas scripturas cogitaremus et sic nos disponere uellemus, ut nobis otium ad hoc negotium posset esse. quod uerum est, nondum sciebam, quid mihi deesset ad tale opus, quale me nunc torquet et conterit. quod si propterea in re ipsa didici, quid sit homini necessarium, qui populo ministrat sacramentum et uerbum dei, ut iam mihi non liceat adsequi, quod me non habere cognoui, iubes ergo, ut peream, pater Ualeri? ubi est caritas tua? certe diligis me? certe diligis ipsam ecclesiam, cui me sic ministrare uoluisti? et tamen certus sum, quod et me et ipsam diligis. sed putas me idoneum, cum ego melius me nouerim, qui tamen nec ipse me nossem, nisi experiendo didicissem. Sed dicit fortasse sanctitas tua: uellem scire, quid desit instructioni
Abbreviated transcription (Latin):
culosissimũ iudicarem hoc ministerium.
Et hinc erant illȩ lacrimȩ. quas me fun¬
dere in ciutate ordinationis meȩ temꝑe.
ñ nulli fr̃s animaduertert̃: & nescientes
causas doloris mei. quib potuert̃ sermo¬
nib qui omnino ad uulnus meũ ñ ꝑtine¬
rent. tam̃ bono animo consolati sunt.
S multo ualde. multo amplius exꝑtus sũ.
quã putabam ñ quia nouos aliquos fru¬
ctus aut tempestates uidi quas ante non
nouerã. uł ñ audierã. uł ñ legerã. uel ñ eo¬
gitauerã. s ad eas eurcandas. aut ꝑferen¬
das sollerriam & uires meas omnino non
nouerã. & alicuius mom̃ti me arbitrabar:
Dñs aũ irrisit me. & reb ipsis osten¬
dere uoluit meip̃m mͥ. Q. uod si ñ dãp¬
nando s miserando fecit. hoc enĩ spero
certe. uł nẽ cognita egritudine in ea de
beo scrͥpturarum eius medicam̃ta oĩa
perscrutari. & orando ac legendo agere.
ut idonea ualitudo animȩ meȩ ad tam

Expanded text:
culosissimum iudicarem hoc ministerium. culosissimum iudicarem hoc ministerium. et hinc erant illae lacrimae, quas me fundere in nouitate ordinationis meae nonnulli fratres animaduerterunt et nescientes causas doloris mei quibus potuerunt sermonibus, qui omnino ad uulnus meum non pertinerent, tamen bono animo consolati sunt. sed multo, ualde multo amplius expertus sum, quam putabam, non quia nouos aliquos fluctus aut tempestates uidi, quas ante non uideram uel non audieram uel non legeram uel non cogitaueram, sed ad eas euitandas aut perferendas sollertiam et uires meas omnino non noueram et alicuius momenti arbitrabar. dominus autem inrisit me et rebus ipsis ostendere noluit me ipsum mihi. Quod si non damnando, sed miserando fecit — hoc enim spero certe uel nunc cognita aegritudine mea —, debeo scripturarum eius medicamenta omnia perscrutari et orando ac legendo agere, ut idonea ualitudo animae. meae ad tam
Abbreviated transcription (Latin):
ut cogitet religiosa prudentia tua nichil
eẽ in hac utta & maxime hoc temꝑe faci¬
lius & letius. & hominib acceptabilius.
ep̃i aut pb̃ri. aut diaconi officio: si ꝑfun¬
cłxie atq adulatorie res agat᷑. s nichil
apud q̃m miserus. & tristius. & dãpna¬
bilius. Itẽ nichil eẽ inhac uita & maxi¬
me hoc temꝑe difficilius. laboriosus. ꝑi¬
litetur quo nr̃ ĩꝑator iubet. Quis aũ iste
sit modus. nec apuericia. nec ab adoles¬
centia mea didici: & eo temꝑe qͦ discere
cȩperã. uis mͥ facta ẽ merito peccatoꝵ meoꝵ.
Nã quid aliud existimem nescio. ut sedc̾
locus gubernaculoꝵ traderetur: qui re¬
mũ tenere non nouerã. S arbitror dnm̃
meũ ꝓpterea me sic emendare uoluisse. qđ
multoꝵ peccata nautarũ ante quã expertus
eẽm quid illic agit᷑. quasi doctior & melior re¬
p̃hendere audebam. Itaq postquam missus
sum in medium. tc̃ sentire cȩpi temeritates
rep̃hensionũ mearũ. quãqͣm &. antea peri¬

Expanded text:
ut cogitet religiosa prudentia tua nihil esse in hac vita, et maxime hoc tempore, facilius et levius, et hominibus acceptoni officio, si perfunctorie atque adulatorie res agatur: sed nihil apud Deum miserius, et tristius, et damnabilius. Item nihil esse in hac vita, et maxime hoc tempore difficilius, laboriosius, perilitetur quo noster imperator jubet. Quis autem iste sit modus, nec a pueritia, nec ab adolescentia mea didici: et eo tempore quo discere coeperam, vis mihi facta est, merito peccatorum meorum nam quid aliud existimem nescio, ut secundus locus gubernaculorum mihi traderetur, qui remum tenere non noveram. 2. Sed arbitror Dominum meum propterea me sic emendare voluisse, quod multorum peccata nautarum, antequam expertus essem quid illic agitur, quasi doctior et melior reprehendere audebam. itaque posteaquam missus sum in medium, tunc sentire coepi temeritates reprehensionum mearum, quamquam et antea peri
Abbreviated transcription (Latin):
fice conferendo. ne miserȩ plebes que nr̃is
honorib obsecunt᷑. p̃mant nos obsequus
suis in iudicio dĩ. s potius nr̃a. ñ ficta cari¬
tate nobiscũ reuocate ab errorib &. dissensi.¬
onib inueritatis & pacis itinera dirigant᷑.
Upto te corã oculis di beatũ eẽ. dñe hono¬
rabilis & dilectissime. Expł epła saus̃ ad

Expanded text:
fice conferendo, ne miserae plebes, quae nostris fice conferendo, ne miserae plebes, quae nostris honoribus obsequuntur, premant nos obsequiis suis in iudicio dei, sed potius nostra non ficta caritate nobiscum reuocatae ab erroribus et dissensionibus in ueritatis et pacis itinera dirigantur. opto te coram oculis dei beatum esse, domine honorabilis et dilectissime. XXXIV. D