comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
me a bono propoĩto reuocabat ¶Qdãt
sequitur.¬
¶Temꝑera dalprincipio delmattino.
el solmontaua insu conquelle stelle.
cherancon lui quando lamor diuino
Mosse daprima quelle cose belle.
sieabene sperar mera cagione
diquella fiera lagaiecta pelle.
Lora deltempo ⁊ la dolce stagione. Sic al¬
legorice ẽ summendum. Licet eͥ autor ad
aspectum lonze que ut dem ẽ luxunam
prefigurat plurimum titubaret. tñ ut
prudens somniorum ĩterpres/ concepit
insue tp̃r uisionis ꝑ illam uariatam pel¬
sem que delectationem ⁊ pulentudinem
inse gestat ad meliora hoc est ad sumam
puleritudinẽ delectationemq posse trã¬
sirẽ. Iũx quod ad romanos senbit apls
nuisibilia dei ꝑea que facta sunt intel¬
lecta conspiciuntur.Nam si tanta pul¬
critudo increaturis ac ⁊ tanta delectatio
reꝑit quoꝵ primũ est uanum reliquu
uero insatiabile/ quança debet eẽ puleri¬
tudo firma celestis ⁊ delectatio duratũa

Expanded text:
me a bono proposito revocabat. Quod autem me a bono proposito revocabat. Quod autem sequiturTemp'era dal principio del mattino, e 'l sol montava 'n sù con quelle stelle ch'eran con lui quando l'amor divino mosse di prima quelle cose belle; sì ch'a bene sperar m'era cagione di quella fiera la gaietta pelle, l'ora del tempo et la dolce stagione; Sic allegorice est summendum. Licet enim autor ad aspectum lonze que, ut dictum est, luxuriam prefigurat, plurimum titubaret, tamen, ut prudens somniorum interpres, concepit in sue tempore visionis per illam variatam pellem, que delectationem et pulcritudinem in se gestat, ad meliora, hoc est ad summam pulcritudinem delectationemque posse transire. Iuxta quod ad Romanos scribit Apostolus: Invisibilia Dei per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur. Nam si tanta pulcritudo in creaturis ac etiam tanta delectatio reperitur, quorum primum est vanum reliquum vero insatiabile, quanta debet esse pulcritudo firma celestis et delectatio duratura?
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ꝙͣtomag̃ etnte senesẽt tãto mag̃ seuitia iuuenescaũt.
¶Et uristatria cla riori luce mistiee uide¬
amus est notandum ꝙ dantes tenet ĩ
hoe loco typum ⁊ figuram hoĩs uniu̾sa¬
les etates humane nature currentis.
Que qui dem etates lz sint septe ad t̾na
am. iuuentutem ⁊ senectutem. Quasi
tres etates ponit atrib principalib uitii
que omia alia uitia intrase continent.
impediri ¶Primo a luxuria que sui de¬
lectabili uenustate maxime ꝓut supra
dr allicit homineminadolescentia ꝯsti¬
tutum. Ideoq dr̃ eius pellis uariis coloiͣ¬
bus esse picta / que pellis allegorice ĩ tel¬
lecta/ illa signa uenerea prefigurat que
carnali amore hominein detinent irreti¬
tum ꝓut sunt lasciui uisus colloquia.
risus ⁊ tactus. Et hoe est quod resonat
textus ibi.
chi fui ꝑntornar ꝑi uolte uolto.
Quasi dicat licet uellem admontem uͥ¬
tutum ascendere illius fereuanata depicto

Expanded text:
quod quanto magis etate senescunt, tanto magis se vitia iuvenescunt. quod quanto magis etate senescunt, tanto magis se vitia iuvenescunt. Et, ut ista tria clariori luce mistice videamus, est notandum quod Dantes tenet in hoc loco typum et figuram hominis universales etates humane nature currentis. Que quidem etates, licet sint septem, ad ternaam, iuventutem et senectutem. Quas tres etates ponit a tribus principalibus vitiis, que omnia alia vitia intra se continent, impediri: Primo a luxuria, que sui delectabili venustate maxime, prout supra dicitur, allicit hominem in adolescentia constitutum. Ideoque dicitur eius pellis variis coloribus esse picta, que pellis allegorice intellecta illa signa venerea prefigurat, que carnali amore hominem detinent irretitum, prout sunt lascivi: visus, colloquia, risus et tactus. Et hoc est quod resonat textus ibi: ch'i' fui per ritornar più volte vòlto. Quasi dicat; Licet vellem ad montem virtutum ascendere, illius fere variata depictio
Abbreviated transcription (Latin):
uolente scandere ad uirtutes. Que ꝗd
tria uitia nidices sunt omniũ uitiorũ.
⁊ omnib bonis oꝑibus aduersantur.
¶Prima nãq feni dicitur lonça diu̾sis
depicta coloribus. ⁊ signat luxuram
que adolescentes maxime ad se trahit.
¶Secunda fera dicitur leo qui ꝓpter sua
am prefigurat que qui dem maxime ħt
iuuenes impedire/ qr talis etas auida ẽ
honoris sicut adolescentia ẽ auida uolu¬
ptatis ¶Certia uero fera dicitur eẽ lupa.
que ꝑꝑ siu ingluuiem ⁊ insatiabilem
famem ht auantiam figurare. Que
quidem sen escentes habet spalit̾ impe¬
dire ⁊ semper ipa cum ipis senescetib
iuuenescit nunꝙͣq senescit. Et hoc ẽ ꝙ
resonant u̾batextus ubi loquitur de lu¬
pa predicta.
¶Et a natura si maluagia ⁊ na
che mainonempie la bramosa uollia
⁊ dopolpasto a piu fame chepria. Et iõ
beatus eronimus beneait. Cu cet̾a uiti¬
a inhomine seneseant sola auaritia iu¬
uenesçit. Legitur ei denaturis luporum

Expanded text:
volentem scandere ad virtutes; que quidem volentem scandere ad virtutes; que quidem tria vitia radices sunt omnium vitiorum et omnibus bonis operibus adversantur. Prima namque fera dicitur lonza, diversis depicta coloribus, et signat luxuriam, que adolescentes maxime ad se trahit. Secunda fera dicitur leo, qui propter sam prefigurat, que quidem maxime habet iuvenes impedire; quia talis etas avida est honoris, sicut adolescentia est avida voluptatis. Tertia vero fera dicitur esse lupa, que propter sui ingluviem et insatiabilem famem habet avaritiam figurare. Que quidem senescentes habet spetialiter impedire, et semper ipsa cum ipsis senescentibus iuvenescit, nunquamque senescit. Et hoc est quod resonant verba textus, ubi loquitur de lupa predicta: et à natura sì malvagia et ria, che mai non empie la bramosa vollia, et dopo 'l pasto à più fame che pria. Et ideo beatus Ieronimus bene ait: Cum cetera vitia in homine senescant, sola avaritia iuvenescit. Legitur enim de naturis luporum
Abbreviated transcription (Latin):
feriore firmiorem. Qui quidem pes
moraliter exponendo accipitur ꝑtimo¬
re. Ht̃ enim timor talem ꝓprietatẽ q̃d
hominem firmat ne inpeceata labat᷑.
Ubi nota ꝙ duo sunt nẽcia homini uo¬
lenti ascendere aduirtutes. Primũ ẽ
timor / qui firmat hoĩem ne peccet. Uñ
salomon ꝑtimorem dñi declinat om̃iᷤ
homo amalo. Et puerbiumuulgare
Paura guarda uigna ma non mala fa¬
millia. ¶ Sedm est amor qui mouet ⁊¬
incitat ad agendum. Oꝑat̃ enim ma¬
gna siest. Unde beatus Gregorius lo¬
quens deillo amore quem homo debet
haberead deum. ⁊ ad quemom̃s alii a¬
mores debẽt reglant̾ regłari ait. Amor
dei non ẽ otiosus/ oꝑatur ei magna. si
est. si aut operan negligit: amor non
est. Ptimorem ituq ⁊ amorem / effici¬
tur homo bonus. Pes gͥ inferior ꝗ stat
firimnus. timorem. pes uero suꝑior ꝗ
una lonça leggiera ⁊ presta molto. Hic
tangit autor figuratiue soquendo tria
uitia que impediunt omnem hominẽ

Expanded text:
feriorem firmiorem. Qui quidem pes, feriorem firmiorem. Qui quidem pes, moraliter exponendo, accipitur pro timore; habet enim timor talem proprietatem, quod hominem firmat ne in peccata labatur. Ubi nota quod duo sunt necessaria homini volenti ascendere ad virtutes: Primum est timor, qui firmat hominem ne peccet. Unde Salomon: Per timorem Domini declinat omnis homo a malo. Et proverbium vulgare: Paura guarda vigna, ma non mala famillia. Secundum est amor, qui movet et incitat ad agendum; operatur enim magna si est. Unde beatus Gregorius, loquens de illo amore quem homo debet habere ad Deum et ad quem omnes alii amores debent regulariter regulari, ait: Amor Dei non est otiosus; operatur enim magna si est; si autem operari negligit, amor non est. Per timorem itaque et amorem efficitur homo bonus. Pes igitur inferior, qui stat firmus, timorem; pes vero superior,una lonza leggiera et presta molto, Hic tangit autor, figurative loquendo, tria vitia que impediunt omnem hominem
Abbreviated transcription (Latin):
tendendum ꝙ istasilua adeo tenebrosa:
statum peccati/ mons uoͣ luminosus/ uͥ¬
tutis statum figuratiue tipiceq desigͣnt.
Int̾ que duo siluam uidelicet atq mon¬
tem autor ꝗ humane nẽ liberum arbi¬
trium representat se inuenisse cõfigit.
Nandeus qñ humanam ñam li bero
docauit arbitrio apposuit sibi bonu et
malum iũx illud.Ignem ⁊ aquã ap¬
posuitibi ad quod uis extende manu
tuam. Dantes uero uolens instruere
hominem int̾ premissa contraria ꝯsti¬
tutum exẽplo sui poetice hic inducit. uͭ
relicta silua malorum/ admontẽ bonoꝵ
accedat. Qui quidem mons prefulgide
stelle radiis illustratus dr ⁊ uestitꝰ. quia
caritas instella ueñis inquantũ ada¬
morẽ disponit hic allegorice figurat᷑.
¶Chemena dricto altru perogni calle.
Natura sci amoris est ista ꝙ ꝑomne
Facit hie autor sicut faciunt ascẽdenteᷤᷤ
qui quando ali quamuia arduã sali¬
unt uel ascendunt semꝑ hut pedeni ĩ¬

Expanded text:
tendendum quod ista silva adeo tenebrosa tendendum quod ista silva adeo tenebrosa statum peccati, mons vero luminosus virtutis statum, figurative tipiceque designant. Inter que duo, silvam videlicet atque montem, autor, qui humane nature liberum arbitrium representat, se invenisse confingit. Nam Deus, quando humanam naturam libero dotavit arbitrio, apposuit sibi bonum et malum, iuxta illud: Ignem et aquam apposui tibi ad quod vis extende manum tuam. Dantes vero, volens instruere hominem inter premissa contraria constitutum, exemplo sui poetice hic inducit, ut relicta silva malorum ad montem bonorum accedat. Qui quidem mons prefulgide stelle radiis illustratus dicitur et vestitus, quia caritas in stella Veneris, inquantum ad amorem disponit, hic allegorice figuratur. che mena dricto altrui per ogni calle. Natura sancti amoris est ista, quod peFacit hic autor sicut faciunt ascendentes, qui quando aliquam viam arduam saliunt vel ascendunt, semper habent pedem in
Abbreviated transcription (Latin):
Inonso ben ridir comiuentrai. Bñ dicit
qr uere nullus scit dicere qualit̾ ⁊ quõ
primo ingreditur i stã siluam .i. quomo¬
do primum labitur inpeccatum. Istudeͥ
est illud quartum qd salomon penitus
ignorasse sedicit. Tria inquit sunt mͥ dif¬
ficilia. ⁊ quartum penitus ignoro. uiam
aquile incelo. uiã nauis inmedio man
uiam colubri suꝑ petrã/ ⁊ uia adoleseẽtis
madolescentia sua.
¶Tantera pien del sonno in su quel puto
Hic manifeste aꝑpet ꝙ suas uisiones in
somno firixerit se uidisse. ⁊ sic fe cõfĩmat
dc̃m suꝑius poitum. Nelmeço delcamuĩ
collem siue montẽ/ accipe altitudinem
⁊ excellentiã uirtutum que faciunt ho¬
minem ad alta ascendere ⁊ suꝑna.
neta qui suis radiis montemuestit/ est
prefusgida stella uenus que tenet typum
⁊ si militudit em caritatis. Que ẽ oium¬
uirtutum fulgidum ornamentũ sicut
humilitas stabile fundamentũ. ¶Ad
euidentiam aũt predictoꝵ clanus ⁊ ꝑ¬
spicacius ẽnodandam est allegorice at¬

Expanded text:
non so ben ridir com'i' v'entrai. Bene dicit, quia vere nullus scit dicere qualiter et quomodo primo ingreditur istam silvam, idest quomodo primum labitur in peccatum. Istud enim est illud quartum quod Salomon penitus ignorasse se dicit. Tria, inquit, sunt michi difficilia, et quartum penitus ignoro: viam aquile in celo, viam navis in medio mari, viam colubri super petram, et viam adolescentis in adolescentia sua. Tant'era pien del sonno in su quel punto Hic manifeste apparet quod suas visiones in somno finxerit se vidisse, et sic se confirmat dictum superius positum: «Nel mezzo del camin collem sive montem accipe altitudinem et excellentiam virtutum, que faciunt hominem ad alta ascendere et supernneta, qui suis radiis montem vestit, est prefulgida stella Venus, que tenet typum et similitudinem caritatis, que est omvirtutum fulgidum ornamentum, sicut humilitas stabile fundamentum. Ad evidentiam autem predictorum clarius et perspicacius enodandam, est allegorice at
Abbreviated transcription (Latin):
entibus limitatur ut hecur in fra cãtu
xxuii. suꝑ illo u̾bo.
Quando mi uidigi¬
dimia eta doue crascun dourebe-
calar leuele ⁊ raccollier le sarte. Qutõ¬
aut cursum humane uite annoꝵ nũm
ee non ponit sicut pacet ex textu primi cã¬
tuo ⁊ penultimi ac ⁊ ultuni comedie. Nam
misto primo cantui dicit.¬

Expanded text:
entibus limitatur; ut habetur infra, cantu entibus limitatur; ut habetur infra, cantu XXVII, super illo verbo: Quando mi vidi gidi mia etade ove ciascun dovrebbe calar le vele e raccoglier le sarte, autem cursum humane vite annorum numerum esse non ponit, sicut patet ex textu primi cantus et penultimi, ac etiam ultimi Comedie. Nam in isto primo cantu dicit
Abbreviated transcription (Latin):
etatem hominis usq ad annum septu¬
agesimum protelari. sed iste nuͣs siue li¬
mes humane uite a diuina uidetur dis¬
erepare pagina ⁊ et pagana. Biuuna e
pagina narrante didicius ꝙ deus ini¬
tus prcis hominum humane uite cũsũ
post dilumum breuiauit. sed nõ posuit
septuagesimum annum fuisse postea li¬
mitemnre uite. cum post inueniatur hõ
uixisse centum quin quaginta annis.⁊
ultra. Nris ⁊ temporibus uidemꝰ ꝙ in
multis partibus multi centesimu uige¬
simum annum nõ solum attingãt ẜ et
Regis a drasti dicens.
Rex ibi tran quille medio delimite uite
Inseniũ u̾gens ppłos adrastus ħebat. ubi
diẽ glosa ꝙ medius limes uite nr̃e est an¬
nus sexagesimus Cum hoc t concordat
Iosephus diçens hume terminum ite
a deopost dili mim fuisse hoi constitutũ.
S re uera cursus humane uite nullo pͥ
termino t̾minari. qr licet etates hoĩs li¬
mitentur ultima cñ nequa quam a sapi¬

Expanded text:
etatem hominis usque ad annum septuetatem hominis usque ad annum septuagesimum protelari. Sed iste numerus sive limes humane vite a Divina videtur discrepare Pagina etiam et pagana. Divina enim Pagina narrante didicimus quod Deus, iratus peccatis hominum, humane vite cursum post diluvium breviavit; sed non posuit septuagesimum annum fuisse postea limitem nostre vite, cum post inveniatur homo vixisse centum quinquaginta annis et ultra. Nostris etiam temporibus videmus quod, in multis partibus, multi centesimum vigesimum annum non solum attingant, sed regis Adrasti, dicens: Rex ibi tranquille, medio de limite vite In senium vergens, populos Adrastus habebat. Ubi dicit glosa quod medius limes vite nostre est annus sexagesimus. Cum hoc etiam concordat Iosephus dicens: Hunc terminum vite a Deo post diluvium fuisse homini constitutum. Sed, re vera, cursus humane vite nullo potest termino terminari, quia, licet etates hominis limitentur, ultima tamen nequaquam a sapi
Abbreviated transcription (Latin):
sõnia nec ⁊ maro.uiͦ Eneidor tacuit
dicens. Sed falsa ad celum mittunt
insomniamanes. Amorem qͦ descri¬
bens cuiꝰ curam semꝑ sequuntur inso¬
mnia. Ait quarto libro.
Herent infixi pectore uultus.
u̾baq nec placidam mbris dat cuͣa ꝗetẽ
¶Fantasma at est cũint̾ uigiliã ⁊ quie¬
tem in quadam ut aiunt prima sõm
nebula/ ad huc se uigila  extimons
qui dormire uix cepit. ex ꝗbusdam fũosi¬
tatibus cerebrum obnubilantibus aspi¬
cere uidetur in se irmientes uagantesꝙ
formas/ a ña seu magnitudine sen spe¬
tie discrepantes. Ista duo ulema grĩa
uisionum./ cur int̾pretationis indigna
sunt. Reliqua uõtria aliquid uen sigͥsi¬
eant ⁊ important. ¶In dimiidio igitur
stultus a sapiente preut phs uult in fi¬
ne primi libri echicorum fingit autor su¬
as uisiones uidisse. ¶Quidam aũt opi¬
nantar dimidium nr̃e uite etatem in qua
eiit aucor qn istamincepit condere come¬

Expanded text:
somnia; nec etiam Maro, VI Eneidorum, tacuit somnia; nec etiam Maro, VI Eneidorum, tacuit dicens: «Sed falsa ad celum mittunt insomnia manes». Amorem quoque describens, cuius curam semper sequuntur insomnia, ait quarto libro: Herent infixi pectore vultus Verbaque, nec placidam membris dat anima quietem. Fantasma autem est cum inter vigiliam et quietem in quadam, ut aiunt, prima somni nebula, adhuc se vigilare extimans qui dormire vix cepit, ex quibusdam fumositatibus cerebrum obnubilantibus, aspicere videtur in se irruentes vagantesque formas, a natura seu magnitudine seu spetie discrepantes. Ista duo ultima genera visionum cura interpretationis indigna sunt. Reliqua vero tria aliquid veri significant et important. In dimidio igitur stultus a sapiente, prout Philosophus vult in fine primi libri Ethicorum, fingit autor suas visiones vidisse. Quidam autem opinantur dimidium nostre vite etatem in qua erat autor, quando istam incepit condere Come
Abbreviated transcription (Latin):
mi siue corporis siue fortune / uadit cu¬
bitum siue dor mitum. Cum cura enĩ
animi uadit ille dormitum qui nulne¬
ratus amore cogitaminib ueher to¬
tus plenue que minime ht somniat
se habere. uñ hero inepystola to lan¬
drum. ait
Memiẜam breras esthec/ ⁊ nõ u̾auoluptaᷤ.
Natu cum sono semꝑ abire soles. Et re¬
gina dido ait adannamꝰ ut scribit uir¬
gilius inquarto libro encydorum An¬
na soror que me suspensam insomnia
terrent. ¶ Cumcura u̾o corporis uadit
ille cubatum / qui ninno eibo potuue
grauatus se somniat suffocari. Uł cũ
exuriens somniat manducare. Cũ cu¬
rauõ fortume ille uadit dormitum qui
se existimat uł potentia uł magistrati.
aut ꝓmoueri ꝑ̃ desiderio aut exui pre
timore. Hec ⁊ his similia qm ex ħitui
mentis, sicut preuenerant uigilando
ita turbant etiam dormiendo. Et hic
ẽ ꝙ una cum sono ueniunt / ⁊ una cũ
somno ꝑit̾ euanescunt. Falsa eĩ esse ĩ¬

Expanded text:
mi, sive corporis, sive fortune, vadit cumi, sive corporis, sive fortune, vadit cubitum sive dormitum. Cum cura enim animi vadit ille dormitum, qui vulneratus amore, cogitaminibus venereis totus plenus, que minime habet, somniat se habere. Unde Hero in epystola ad Leandrum ait: Me miseram brevis est hec et non vera voluptas, Nam tu cum somno semper abire soles. Et regina Dido ait ad Annam, ut scribit Virgilius in quarto libro Eneydorum: «Anna soror, que me suspensam insomnia terrent». Cum cura vero corporis vadit ille cubatum, qui nimio cibo potuve gravatus se somniat suffocare, vel cum exuriens somniat manducare. Cum cura vero fortune ille vadit dormitum qui se existimat vel potentia vel magistratu aut promoveri pre desiderio, aut exui pre timore. Hec et his similia quantum ex habitu mentis, sicut prevenerant vigilando, ita turbant etiam dormiendo. Et hinc est quod una cum somno veniunt, et una cum somno pariter evanescunt. Falsa enim esse in
Abbreviated transcription (Latin):
pͥum qr multa in inferno. purgatorio
ac ⁊ paradiso de seaudiuit inidie ⁊ sez¬
sit. ¶Rcundo põt dici alienum qr mul¬
ta cirra alienos/. ⁊ de alienis sibi reuela¬
ta fuerunt. uł quia quem statũ aliorũ
sortite sunt anime: deprehendit. ¶Ter¬
cio põt dici cominune/ quia multa que
sibimixtim ⁊ aliis contingẽ debebãt
aspexit. Ułquia eademlocatam sibi
quã ceteris einsdem meriti didicit p̃pa¬
rar Quarto põt dicipublicum ꝗa
uarietates ⁊ mutabilitates nõ solum
sue ciuitatis sed aliaꝵ ꝙͣ płium audi¬
uit ⁊ uidit. ¶ Quinto põt dici etiã
gnͣałe qr infernum. purgatoriũ celũ
celiq ciues i p̃amue beatissima trim¬
tatem sibi ad huc in carne uiuẽti sũt
uidere concessa. ¶Alia aut duo gna ui¬
sionum in somnium.s. ⁊ fantasma a
sua iisione penitus excluduntur.S
nichominuo quid de ipis i demmatro¬
buis sentiat uideamꝰ. In somnium eĩ
ẽ quotiens homo cun cum opp̃ssi ani¬

Expanded text:
proprium, quia multa in Inferno, Purgatorio proprium, quia multa in Inferno, Purgatorio ac etiam Paradiso de se audivit, vidit et sensit; secundo potest dici alienum, quia multa circa alienos et de alienis sibi revelata fuerunt, vel quia quem statum aliorum sortite sunt anime deprehendit; tertio potest dici commune, quia multa que sibi mixtim et aliis contingere debebant aspexit, vel quia eadem loca tam sibi quam ceteris eiusdem meriti didicit preparari; quarto potest dici publicum, quia varietates et mutabilitates non solum sue civitatis, sed aliarum quam plurium, audivit et vidit; quinto potest dici etiam generale, quia Infernum, Purgatorium, celum, celique cives, ipsamve beatissima Trinitatem, sibi adhuc in carne viventi sunt videre concessa. Alia autem duo genera visionum, insomnium scilicet et fantasma, a sua visione penitus excluduntur. Sed nichilominus quid de ipsis idem Macrobius sentiat videamus. Insomnium enim est quotiens homo, cum cura oppressi ani
Abbreviated transcription (Latin):
ali quis sommar tm̃modo de seipo ¶Ali¬
enum sonimum ẽ qũquis nõ cuca se n
dese sed cirea alium ⁊ dealio uidet ali¬
quid in quiete. ¶Commune tuẽ soniũ
est. qn quis oliquid uidet q̃d et altun
⁊ setangat ¶ũblicum somnium ẽ
quando quis sueciuitati uł foro uel
teatro sea quibuslibet publicie ianuis.
merbus acaibusue tristeul letum ali¬
quid uiderit euerire ¶ Generale uͦ som¬
uniẽ cum area solis orbetr lunarẽq
globum seꝵ sydera siuecelum siu aere
siue maria siue t̾ras ꝗs somniat inno¬
uatum ¶ Hec auit uisio quã uidit ĩsonio
iste aiutor põt diei ¶Primo oraculum qr
grauis ꝑsona utputa uirgilius in pri¬
ma cantica scãq ut puta Cato/ ⁊ statiꝰ
sacerdos utputu ses bernardus/ angeli
et ipe deus int̾tia/ clara sunt sibi uisiõẽ.
monstrati. ¶ Secundo põt diciuisio quia
ip̃a loca ad que aĩe post morte corporum
uadunt ymagmaĩa uisioe conspexit.¬
¶ Tertio potest di cisomnium. Et primo

Expanded text:
aliquid somniat tantum modo de se ipso. Alienum somnium est quando quis non circa se nec de se, sed circa alium et de alio, videt aliquid in quiete. Commune tunc somnium est quando quis aliquid videt quod et alium et se tangat. Publicum somnium est quando quis sue civitati vel foro vel teatro seu quibuslibet publicis ianuis menibus actibusve triste vel letum aliquid viderit evenire. Generale vero somnium est cum circa solis orbem lunaremque globum seu sydera, sive celum, sive aerem, sive maria, sive terras, quis somniat innovatum. Hec autem visio quam vidit in somnio iste autor potest dici: Primo oraculum, quia gravis persona, ut puta Virgilius, in prima cantica, sanctaque, ut puta Cato et Statiussacerdos, ut puta sanctus Bernardus, angeli, et ipse Deus in tertia, clara sunt sibi visione monstrati. Secundo potest dici visio, quia ipsa loca, ad que anime post mortem corporum vadunt, ymaginaria visione conspexit. Tertio potest dici somnium: et primo
Abbreviated transcription (Latin):
tempore bellis fuit ciuilibz conquassa¬
ta. Inqua quidem diuisione ⁊ errore
iste antorppriis laribus fuit pulsus.
¶Chela diruta uia erasmarrita. Hoediẽ
quia in confusione ⁊ errore iuitioꝵ ho
a recto uirtutum tramite deuiando di¬
seedit. Namuirtus int̾ duo extͣma hoc
fluitatis ⁊ indigentie. Phanc itaq uiã
homo debet incedere uirtuosus ut non
declinet neq at dexteram suꝑ fluitatis
neq ad sinistramindigentie. Uñ ait
Moyses ad regem Edon uthecur ĩlibro
numeroꝵ. uia regia gradiemur non de¬
clinabimus ad dexteram neq ad sinistra
qua uiam ideo xp̃e dicit in euangelio ee
ibi. Tante a mara che poco e piu morte.
litera plana e. Et ideo non intendo uͥłra
⁊ errorib nicħ bom ualeat reꝑi q̃bona
autõ conspexent inhac silua. et dicendr̃
ꝙ homo sapiens dummala muridi cõsi
denit. et ip̃m instabilem ẽẽ cerrat. dũq
in pocĩs sacietatem ⁊ requiem inuenire
non pͥ mundus ⁊ ea que inmundo sũt

Expanded text:
tempore bellis fuit civilibus conquassatempore bellis fuit civilibus conquassata; in qua quidem divisione et errore iste autor propriis laribus fuit pulsus. Chè la diritta via era smarrita. Hoc dicit quia in confusione et errore vitiorum homo a recto virtutum tramite deviando discedit. Nam virtus inter duo extrema, hocerfluitatis et indigentie. Per hanc itaque viam homo debet incedere virtuosus, ut non declinet neque ad dexteram superfluitatis neque ad sinistram indigentie. Unde ait Moyses ad regem Edon, ut habetur in libro Numerorum: Via regia gradiemur, non declinabimus ad dexteram neque ad sinistraquam viam ideo Christus dicit in Evangelio esse ibi: Tant'è amara che poco è più morte, litera plana est. Et ideo non intendo, ubi litera et erroribus nichil boni valeat reperiri, que bona autor conspexerit in hac silva? Et dicendum quod homo sapabilem esse cernit, dumque in peccatis satietatem et requiem invenire non potest, mundus et ea que in mundo sunt
Abbreviated transcription (Latin):
non sobenridir comui cutiai
tantera pien del sonno in su quel punto
chelaueraceuia abandonai. Et in penl¬
timo cantu in quo introducit b̃tmn Ber¬
nardum sibi in illa uisiõe dicentem.
Ma ꝑchel temꝑo fugge checassonna
qui fare punto. ⁊cͣ. Deĩn et multio can¬
tu premissa comꝑatione Quale colui
che sognando uede. rem cõparatã .i. seip̃
cum dicit. Co talsomio che quasi tutta
cessa mia uisione ⁊cͣ In ꝑ hoc pater/
ꝙ autor dimidiũ uite nr̃e sõnum ẽẽ pre¬
fingat.
¶Miritro nai peruna seluascura. Ista sil¬
ua inqua autor errasse se dicit est iste
mundus plenus arborib peccatoꝵ. Qͥ
dr̃ silua obscura ꝑuerugnorantiam. Sil¬
uestris pboni carentiã. Asꝑa ꝑmali ad¬
herentiam.⁊ fortis ꝑdecinentiam qr fõ¬
tit᷑ ⁊ tenaciter hominem detinet irretitũ.
¶elꝑ istam siluam asꝑam ⁊ confusam.
possumus huius autoris acciꝑe ciuita¬
tem que suo tp̃r plena fuit errorib diui¬
siombus atque guerris. Nam multo

Expanded text:
non so ben ridir com'i' v'entrai, tant'era pien del sonno in su quel punto che la verace via abandonai. Et in penultimo cantu, in quo introducit beatum Bernardum sibi in illa visione dicentem: Ma perchè 'l tempo fugge che t'assonna qui farem punto, etc. Deinde etiam in ultimo cantu, premissa comparatione: «Qual è colui che sognando vede», rem comparatam, idest se ipsum, cum dicit: «cotal son io, chè quasi tutta cessa / mia visione, etc.» Unde per hoc patet quod autor dimidium vite nostre somnum esse prefingat. Mi ritrovai per una selva 'scura. Ista silva in qua autor errasse se dicit, est iste mundus plenus arboribus peccatorum: qui dicitur silva obscura per veri ignorantiam, silvestris per boni carentiam, aspera per mali adherentiam, et fortis per detinentiam, quia fortiter et tenaciter hominem detinet irretitum. Vel per istam silvam asperam et confusam possumus huius autoris accipere civitatem, que suo tempore plena fuit erroribus, divisionibus atque guerris; nam multo
Abbreviated transcription (Latin):
Elmeco delcammin dinrauita.
Pistud dimidiumnre uite / accipe
somnum in quo ẜm macrobium su ꝑ
sonio scipionis quinque uisionum spe¬
ties siuegña contemplant᷑. hoc ẽ ora cu¬
lum uisio. Somnium/ insonium ⁊ fan¬
tasma. Cuiusmõi aũt spẽi uł generis
fuerit ista uisio qͣni huit ip̃e uantes
transcurrendo ista quinque gnͣa uisio¬
num uidebimus manifeste. Oraculũ
eĩ ẜm eundemmacrobium ẽ cum ĩsõnio
parens .i. pat̾ aut mat̾ uł alia sca ꝑsõã
grauisq seu sacerdos seuangelus seu
etiam ipse deus apte aliquid demrat
euenturum uł non euenturam facien¬
dun siue uitandum. Nisio ẽ eum id
ꝙ quis uidet in somnio eodemno ilłs
respicit uigilando. Ut cum insono uidi
memeathedra subhiinatum. sco die su
electus uel factus ep̃s siue albas ¶So¬
niumpͥe uocatur illa uisio que figuris te¬
gitur⁊ambagibus nubłatur ⁊ q̃ non
nisi ꝑ interpretationem põt intelligi uł
cognoscã. Huius aũt somnii .u. sũt spee

Expanded text:
el mezzo del cammin di nostra vita. Per istud dimidium nostre vite accipe somnum, in quo, secundum Macrobium super Somnio Scipionis, quinque visionum speties sive genera contemplantur; hoc est: oraculum, visio, somnium, insomnium et fantasma. Cuiusmodi autem spetiei vel generis fuerit ista visio quam habuit ipse Dantes, transcurrendo ista quinque genera visionum videbimus manifeste. Oraculum enim, secundum eundem Macrobium, est cum in somnio parens, idest pater aut mater, vel alia sancta persona gravisque, seu sacerdos, seu angelus, seu etiam ipse Deus, aperte aliquid demonstrat eventurum vel non eventurum, faciendum sive vitandum. Visio est cum id quod quis videt in somnio eodem modo illud respicit vigilando; ut cum in somnio vidi me in cathedra sublimatum, facto die sum electus vel factus episcopus sive abbas. Somnium proprie vocatur illa visio que figuris tegitur et ambagibus nubilatur, et que non nisi per interpretationem potest intelligi vel cognosci. Huius autem somn
Abbreviated transcription (Latin):
Ncip xiii. cantus prime cantice co¬
medie. Inisto.xiii. cantu autor in¬
taat ẜm gironem qui incipit in prĩcipio
istius cantus. Ibi. Non erancor dila
Nesso amuato. quando noi ci mettemo
ꝑunbosco ⁊ c̃. Et finit insequenti catu.
Ibi. Indi uenimo alluogo oue siꝑte. lo
secondo girone ⁊ c̾. Et ponit inisto giro¬
ne illos qui uiolentiam ex̾cent ꝯtra se
ip̃os uł se interficiendo uel bona ꝓpria
dissipando ¶ Primi efficiunt᷑ prumi sil¬
uestres ¶Secundi u̾o ꝯtinue a cambuᷤᷤ
la cerantur. ¶Poit aũt̃ hie aues c⁊ caẽs.
Aues tenent typum mpacitatis. Canes
aut indigentie. ut in expositione clanuᷤ
apparebit.
Deductio textus deuulgari inlatinum.

Expanded text:
ncipit XIII cantus prime cantice Comedie. In isto XIII cantu autor intrat secundum gironem, qui incipit in principio istius cantus, ibi: «Non er'ancor di là Nesso arrivato, / quando noi ci mettemo per un bosco», etc.; et finit in sequenti cantu, ibi: «Indi venimo al luogo ove si parte / lo secondo girone», etc. Et ponit in isto girone illos qui violentiam exercent contra se ipsos, vel se interficiendo, vel bona propria dissipando. Primi efficiuntur pruni silvestres; secundi vero continue a canibus lacerantur. Ponit autem hic aves et canes. Aves tenent typum rapacitatis; canes autem indigentie, ut in expositione clarius apparebit. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (French):
Come tal uoltastanno anuaiburchi
che parte stanno inaqua ⁊ parte intena
⁊ come la tralitedeschi lurchi. Tertia ꝯꝑo

Expanded text:
Come tal volta stanno a riva i burchi, che parte sono in acqua e parte in terra, e come là tra li Tedeschi lurchi lo bivero
Abbreviated transcription (Latin):
cessit abeo ⁊ inuenir inquadã cauea si¬
ue cnpta duos ita insimulglaciatos ꝙ
caput uniꝰ capiti altenus galenũ uide¬
batur. Et siẽ panis ꝑ famem manduca¬
tur ita ille qui erat desuꝑ/ dentes suꝑ
rebrum counit᷑ ⁊ in duc̃ hic autor ꝯpa¬
tione de iydeo ⁊ menalippo quor isto¬
nã serbit statius inlibro chebaydos q̃
breuit̾ ista ẽ. In bello nẽpe thebano tyde¬
us ꝗ fuit unus ex.uii regib qui obsede¬
nit thebao cum uno ex intͥnsecio thebaõ
ꝵ ꝗ uocabat᷑ menalippꝰ fuit in cãpo duriᷤᷤ
⁊dins ictib ac ⁊̃ uulnerib płiatus. Cũ
aut a dc̃õ menalippo fuisset idẽ tydeus g̃¬
ui ⁊ alto uulnẽ lancee ꝑforatꝰ ⁊ lib̾ dc̃s
menalippꝰ reu̾teret᷑ ad suos indig̃tus tyde
ꝙ ilse euaderet ĩuocaũ magna uoce auxi¬
lui capanei cuiꝰ auxilio cap̃tꝰ ẽ menałippꝰ
q̃ tydeus arripiens nemoreret᷑ multus
ei caput ⁊ tỹpora dẽtib laceraũ. Io autõ

Expanded text:
cessit ab eo, et invenit in quadam cavea, sive cripta, duos ita insimul glaciatos, quod caput unius capiti alterius galerium videbatur. Et sicut panis per famem manducatur, ita ille qui erat desuper dentes suprebrum counitur. Et inducit hic autor comparationem de Tydeo et Menalippo, quorum istoriam scribit Statius in libro Thebaydos, que breviter ista est: In bello nempe thebano Tydeus, qui fuit unus ex VII regibus qui obsederunt Thebas, cum uno ex intrinsecis Thebanorum qui vocabatur Menalippus fuit in campo duris et diris ictibus ac etiam vulneribus preliatus. Cum autem a dicto Menalippo fuisset idem Tydeus gravi et alto vulnere lancee perforatus, et liber dictus Menalippus reverteretur ad suos, indignatus Tydeus quod ille evaderet, invocavit magna voce auxilium Capanei; cuius auxilio captus est Menalippus, quem Tydeus arripiens, ne moreretur inultus, ei caput et tympora dentibus laceravit.
Abbreviated transcription (Latin):
quagenariꝰ p̃ess. L. hoĩb ¶ Sub quĩquage¬
nano uͦ posuit.u. decanos siũ decunoẽs ut
ꝗlz istoꝵ .u. preesset .x. Orta uͦ lite ĩt̾.x. sta¬
bant adiudiciũ decani. cui facile erat liteᷤ
paucoꝵ dirime. S sinõ pot̾ant litẽ diffĩre
dccaĩ ibãt ad qnqͣgenanũ. Qͥ nqͣgenamiᷤᷤ
ãt ad cẽturionẽ. Cẽtimo ad tͥbunũ. Si tri¬
bunꝰ u̾o litẽ det̾minãe nõ pot̾at ibat ad mo¬
ysen ꝗerat qͣĩ monãcha populi.
¶ Fũ frate gomita. Iste fr̾ Gomita fuit de regͣ
Sardime. Qͥ cũ eẽt ĩ iuidicatu gallun uicai

Expanded text:
enarius preesset L hominibus. Sub quinquagenario vero posuit V decanos sive decuriones, ut quilibet istorum V preesset X. Orta vero lite inter X, stabant ad iudicium decani, cui facile erat lites paucorum dirimere. Sed si non poterant litem diffinire decani, ibant ad quinquagenarium, quinquagenarius autem ad centurionem, centurio ad tribunum. Si tribunus vero litem determinare non poterat, ibat ad Moysem, qui erat quasi monarcha populi. vv. 79-81 Fu frate Gomita. Iste frate Gomita fuit de regno Sardinie, qui cum esset in iudicatu Galluri vica
Abbreviated transcription (Latin):
dus u̾o ẽ ille ꝗ ludendo disꝑgendo nł ꝯmes¬
sãdo res ⁊ bona sua ꝯsumit. Et deistis fit m̃¬
tio s̃. cͥculo.uii. Girone ẜo cãtu xiiͦi. Demĩat̃
itaq ꝗs ⁊ quał iste fuerit nauairẽsis. qr ui¬
dogni ꝑte una sãna comaporco
li fe sẽtir come lunasdruscia. Istud uocablm̃
.s. sdruscia ẽ uocabulum florẽtinũ ⁊ tinua
let ꝙͣtũ ingͣmatiea dissuo.is. Ault itaq di¬
miẜi nauãrẽsis cũ una sana .i. dente ex ore
da dr sorico. Uult ãt dicẽ hic autor ꝙ q̃admo¬
dũ mus aliqn ẽ ĩ medio musipłaꝵ ita erat¬

Expanded text:
dus vero est ille qui ludendo, dispergendo, vel commessando, res et bona sua consumit. Et de istis fit mentio supra, circulo VII, girone secundo, cantu XIII. Demonstratur itaque quis et qualis iste fuerit Navarrensis, quia vid'ogni parte una sanna com'a porco, li fè sentir come l'una sdruscia. Istud vocabulum, scilicet sdruscia, est vocabulum florentinum, et tantum valet quantum in grammatica dissuo, –is. Vult itaqmiseri Navarrensis cum una sanna, idest dente, ex ore da dicitur sorico. Vult autem dicere hic autor quod quemadmodum mus aliquando est in medio musip
Abbreviated transcription (Latin):
pͤ. E eĩ decuno pͥnceps uł capitaneus inter
.x. sic̃ cẽturio int̾.e. Ista at̃ noĩa simuł ⁊ of¬
ficia Moyses uir deo plenus ut dic̃ magr̃
ystoriaꝵ ĩ exodo adinueĩt. Diẽ eͥ ꝙ aoyses ad
ꝯsiliũ Ietro socrꝰ sui diuisit ppłm ꝑnũmini¬

Expanded text:
 enim decurio princeps vel capitaneus inter X, sicut centurio inter centum. Ista autem nomina simul et officia Moyses, vir Deo plenus, ut dicit magister ystoriarum, in Exodo adinvenit. Dicit enim quod Moyses ad consilium Ietro, socrus sui, divisit popu
Abbreviated transcription (Latin):
um ꝗ ẽ in medio collocatus. et q̃adino¬
dum hoc mundo uͥ sut ples fouee cura ca¬
stra suꝑ qual foueã ẽ unus põs. ita suꝑ
malasbulgias sũt põtes ꝗpontes rescin¬
dunt argines atouallos sed puteũ non
transcendunt. Ideo ait intextu.

Expanded text:
um qui est in medio collocatus. Et quemadmoum qui est in medio collocatus. Et quemadmodum hoc mundo, ubi sunt plures fovee circa castra, super quamlibet foveam est unus pons, ita super malasbulgias sunt pontes, qui pontes rescindunt argines atque vallos, sed puteum non transcendunt. Ideo ait in textu
Abbreviated transcription (Latin):
¶Ael dricto meço descãpo maligno
nanegia unpoco. Dicit hie antor ꝙ ĩ me¬
dio issius campi maligni ẽ unus putey
satis largus ⁊ ꝓfundus. sedqr in eo nicħ
alonge uidetur i deo uocat ip̃muanũ
¶Dicui suo loco dicer lordigno.
UAult hie dicere autor deisto puteo aluid
nõ dieo ad presẽs qr qualiter sit ordiãtꝰ syo
loco dicetur.utoa
Adhuc declarat hic autor sitũ octani cͥcu¬
li dieens ꝙ sic̃ puteus qui ẽ inmedio ẽ ro¬
tundus ita illud totũ quod ẽ int̾ puteum
c illã altãnpã de qua descederunt ẽ rotun¬
dũ. ⁊ istud tale rotundũ in decẽ foueas q̃
una cͥcuit aliã ẽ distinctũ. Ideo sequit᷑ cum
¶Quale doue ꝑguardia delemura
ꝑui ⁊ piu fossi cingon li castelli. Qualit̾
ci una bulgia cingat aliam exẽplificado
demonstrat ꝙ quemadmodum peustodia
muror płes ⁊ plures fonee castella arcũ¬
dant itansto. uiiͦi cuculo una bulgia eur¬
cndat aliam quousq puemat᷑ ad pute¬

Expanded text:
Nel dricto mezzo del campo maligno Nel dricto mezzo del campo maligno vanegia un pozzo Dicit hic autor quod in medio illius campi maligni est unus puteus satis largus et profundus; sed quia in eo nichil a longe videtur, ideo vocat ipsum vanum. di cui suo loco dicerà l'ordigno, Vult hic dicere autor de isto puteo aliud, non dico ad presens, quia qualiter sit ordinatus suo loco dicetur. Adhuc declarat hic autor situm octavi circuli, dicens quod sicut puteus qui est in medio est rotundus, ita illud totum quod est inter puteum et illam altam ripam, de qua descenderunt, est rotundum; et istud tale rotundum in decem foveas, que una circuit aliam, est distinctum. Ideo sequitur cum Quale, dove per guardia de le mura, più et più fossi cingon li castelli, Qualiter enim una bulgia cingat aliam, exemplificando demonstrat quod, quemadmodum pro custodia murorum plures et plures fovee castella circundant, ita in isto VIII circulo una bulgia circumdat aliam, quousque perveniatur ad pute
Abbreviated transcription (Latin):
cia. Et iste talis amor fiduciã tã uama¬
co ꝙ maniante reponir. ¶Contra istos
itaq duos amores fraus ⁊ malitia bestia
nec minferno. ¶nisto cͥ.uiii. cuculo pu¬
nit̾ fius q̃ fac̃ ꝯtraprimũ amorẽ. S qr
calis fraus ꝯmittit᷑ .x. modis i deoiste &e¬
tauus cͥculus in.x. malas bulgias ẽ di¬
nonus enrulus in quatuor ꝑtes diuidit᷑
ab autore. Et de his duab frudib hẽt
sr̾ius. ꝯͦ cãtu. Ibi.
¶La froda ondogni ꝯscientia e morsa
puo luomusar in colui chenlui fida
⁊ inquel chefidança nõ imborsa.
Tractans aũt de pͥma fraude ip̃am ĩuus
curtulo collocat ⁊ distinguit quẽ qdem
circulum ꝑtit᷑ in .x. ꝑtes ut dictũ est.
Uult dicere hic autor ꝙ octauus euculus ꝗ
ꝯtinet decẽ foueas ẽ totus petrosus.i. de
petra fẽs. ⁊ ista talis petra est incolore fer¬
rea siẽ est ille murus rotundus ⁊ altus ꝗ
incͥcuitu uallat eũ. Uñ ait intextu.
Come la cerchia che dintor noluolge

Expanded text:
cia. Et iste talis amor fiduciam tam in amato quam in amante reponit. Contra istos itaque duos amores fraus et malitia bestialnet in Inferno. In isto enim VIII circulo punitur fraus que facit contra primum amorem; sed quia talis fraus committitur X modis, ideo iste octavus circulus in X malasbulgias est dinonus circulus in quatuor partes dividitur ab autore. Et de his duabus fraudibus habetur superius XI cantu, ibi: La froda, ond'ogni conscientia è morsa, può l'uom usar in colui che 'n lui fida, et in quel che fidanza non imborsa. Tractans autem de prima fraude, ipsam in VIII circulo collocat et distinguit, quem quidem circulum partitur in X partes, ut dictum est. Vult dicere hic autor quod octavus circulus, qui continet decem foveas, est totus petrosus, idest de petra factus; et ista talis petra est in colore ferrea, sicut est ille murus rotundus et altus qui in circuitu vallat eum. Unde ait in textu: vv. 4-6 come la cerchia che d'intorno 'l volge.
Abbreviated transcription (Latin):
aute n duaꝵ ꝑtium. Prima incipitibi.
Ate conuientener altrouiagio. Et fut
ibi. Lgonde inuidia prima dipartilla.
¶ Sa uõ pars incipit ibi. Ondio ꝑ lotume
penso ⁊ discerno. Et finit ibi. Ofelice
beralit̾ ad eundum. ⁊ qd̾ mauis est uir¬
gilium deprecatur ut statim a dimple¬
at que ꝓmisit. et ut citius eum moueat
ꝑ deum quẽ ip̃e uirgilius nonagnouit.
adiurat. Un ait intextu opoeta/ ego te
requiro ꝑ illum deum quem tu mĩmeco¬
gnouisti ad hoc ut ego fugiam istudnia¬
sum ⁊ peius ꝙ tu nic ducas quo mõ di¬
xisti ata ur ego uideam ianuam scĩ petͥ
a illos quos tu facis talit̾ ẽẽ mestos. Tc
uirgilius omni curialitate ⁊ solicitudi¬
ne plenus statim semouit ad it et dãte ᷤᷤ
non minori solicitudine secutus est cum.
Un ait in textu.
Allorsimosse ⁊ io litenni retro.
Expositio lictere

Expanded text:
autem duarum partium, prima incipit ibi: autem duarum partium, prima incipit ibi: «A te convien tener altro viagio»; et finit ibi: «là onde invidia prima dipartilla». Secunda vero pars incipit ibi: «Ond'io per lo tu' me' penso et discerno»; et finit ibi: «O felice beraliter ad eundum, et quod maius est, Virgilium deprecatur ut statim adimpleat que promisit, et, ut citius eum moveat, per Deum quem ipse Virgilius non agnovit adiurat. Unde ait in textu: «O poeta, ego te requiro per illum Deum quem tu minime cognovisti, ad hoc ut ego fugiam istud malum et peius, quod tu me ducas quo modo dixisti, ita ut ego videam ianuam Sancti Petri, et illos quos tu facis taliter esse mestos. Tunc Virgilius, omni curialitate et solicitudine plenus, statim se movit ad iter, et Dantes, non minori solicitudine, secutus est eum. Unde ait in textu: Allor si mosse, et io li tenni retro. EXPOSITIO LICTERE
Abbreviated transcription (Latin):
desperatos/ uidebisq spiritus antiqͦs
dolentes atq gementes/ qui ad ẜam
morte hoc est ad corporum coniuctione
exclamant. Et post hec uidebis eos qui
migne subaudi purgatorii sunt contẽ¬
ti. Et causam quare contentant᷑ in igne
assignat dicens quia sꝑant ascendere
purgatis offensis adgaudia paradisi
ad que si ascendere postea uoluiͬs aĩasb¬
audi alia dignior ad hoc ent. ⁊ cum ip̃a
te inmeo recessu dimittam. Causam uͦ
qr ad ostendenda celestia se dicit indignͦ
assignat immediate cum dic. Quia ille
imꝑator qui suꝑius ĩbi regnat. qr ego
fui sue legi rebellis nonuult ꝙ in suã
ueniam ciuitatem. Et quia dantes po¬
terat dicere ẜm opinionem quordam
hereticorum dicentium deum ininferno
potentia non habere. tu qui es dãnatuᷤ
quid habes facere cum deo. Respondet
⁊ ibi regit. Ibi ẽ sua ciuitas ⁊ alta sedes
o felicem illum quẽ eligit ipe ibi ¶ staꝵ

Expanded text:
desperatos, videbisque spiritus antiquos desperatos, videbisque spiritus antiquos dolentes atque gementes, qui ad secundam mortem, hoc est ad corporum coniunctionem, exclamant. Et post hec videbis eos qui in igne – subaudi Purgatorii – sunt contenti. Et causam quare contentantur in igne assignat dicens, quia sperant ascendere, purgatis offensis, ad gaudia Paradisi, ad que si ascendere postea volueris, anima – subaudi alia – dignior ad hoc erit, et cum ipsa te in meo recessu dimittam. Causam vero quare ad ostendenda celestia se dicit indignus assignat immediate cum dicit: «Quia ille imperator, qui superius ibi regnat, quia ego fui sue legi rebellis non vult quod in suam veniam civitatem». Et quia Dantes poterat dicere, secundum opinionem quorundam hereticorum, dicentium Deum in Inferno potentiam non habere: «Tu qui es damnatus quid habes facere cum Deo?» respondet ibi regit. Ibi est sua civitas et alta sedes. O felicem illum quem eligit ipse ibi. Istarum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ post pastum ht̃ maiorẽ fame ꝙͣ priu.
Multa sunt eĩ animalia quibus exhibet
se uxorem ⁊ plura erunt adhuc quousq
ueniat ille uelter qui eam mori faciet
cum dolore. Iste uero uelter non cibabit.
subaudineq alios neq se. terra uel pel¬
tro sedamore sapientia. ⁊ uirtute. sub¬
audi cibabit. et hoc quia sua natio erit
inter feltrum ⁊ feltrum. Illius ⁊ huilis
ytalie erit salus ꝓqua mortua fuit uͥgo
speciosa camilla. necnon ⁊ eurialus et
turnus ⁊ nisus. Iste eͥ uelter ipam lupa
expellet de uilla inuillam quousq ip̃am
iinfernũ remittet. iin primo inuidia
ip̃am traxit. ¶ Secindo postꝙͣ uirgiliuᷤ
aucori timorem incussit nune eũ allicit
ad amorem ꝓmittendo sibi ostendere se¬
ereta oia q̃ sunt minferno purgatorio
ac eriam ꝑadiso dicene/ uñ ego ꝓtuo
meliori eogito ⁊ discerno ꝙ tu me seq̃¬
no ⁊ ego ero tuus dux ⁊ traham te hic̃
pariccum et̾num/ ubi stridores audies

Expanded text:
et post pastum habet maiorem famem quam prius. et post pastum habet maiorem famem quam prius. Multa sunt enim animalia quibus exhibet se uxorem, et plura erunt adhuc quousque veniat ille velter qui eam mori facies cum dolore. Iste vero velter non cibabit – subaudi neque alios neque se – terra vel peltro, sed amore, sapientia et virtute – subaudi cibabit – et hoc quia sua natio erit inter feltrum et feltrum. Illius etiam humilis Ytalie erit salus, pro qua mortua fuit virgo speciosa Camilla, necnon et Curialus et Turnus et Nisus. Iste enim velter ipsam lupam expellet de villa in villam, quousque ipsam in Infernum remittet, unde primo invidia ipsam traxit». Secundo, postquam Virgilius autori timorem incussit, nunc eum allicit ad amorem, promittendo sibi ostendere secreta omnia que sunt in Inferno, Purgatorio, ac etiam Paradiso, dicens: Unde ego pro tuo meliori cogito et discerno quod tu me sequaris et ego ero tuus dux, et traham te hinc per locum eternum, ubi stridores audies
Abbreviated transcription (Latin):
nspuosi liu conuergoguosa fronte¬
O delli altri pocti honore ⁊ lume
ualliami illungo studiꝯ elgrns camoe
chema fatto cercar lo tuo uolume.
Tu se lonumaestro el mio aurore
tu se solo colui dacuio tolsi
lo bello stile chema fatto onore
edi labestia ꝑeuio miuolsi
aiutani dalei famoso saggio
chella mi fa tremar leuene epolsi.
gistri captauit. suammiẜiam explana¬
uit. ⁊ dictimagrĩ gratiam implorauit/
uirgilius ip̃m ad sui sequelam inducit.
Et ut eum magis alliciat ad sequendũ
duo breuiter facit ¶Namprimo incutit
eitimorem/ exarando sibi maliuolas ꝓͥ¬
etates illius t̾tie fere .s. lupe dicens.Ti¬
bi conuenit tenere aliamuiam si uis e¬
uadere deisto locosiluri. quia illa bestia
ꝓ qua uoci ferarido tu clamas nõ ꝑrt¬
tit aliquem transire ꝑ suam uiam imo
tantum cumimpedit ꝙ ipm occidit. ⁊ ħt
naturamita maliuolam atq reã ꝙ nun¬
quã implet suam auidam uoluptatem.

Expanded text:
rispuos'i' lui con vergognosa fronterispuos'i' lui con vergognosa fronteO delli altri poeti honore et lume, valliami il lungo studio e 'l grand'amore che m'à fatto cercar lo tuo volume. Tu se' lo mi' maestro e 'l mio autore, tu se' solo colui da cu' io tolsi lo bello stile che m'à fatto onore. Vedi la bestia per cu'io mi volsi; aiutami da lei, famoso saggio, ch'ella mi fa tremar le vene e' polsgistri captavit, suam miseriam explanavit, et dicti magistri gratiam imploravit, Virgilius ipsum ad sui sequelam inducit. Et ut eum magis alliciat ad sequendum, duo breviter facit: Nam primo incutit ei timorem, exarando sibi malivolas proprietates illius tertie fere, scilicet lupe, dicens: «Tibi convenit tenere aliam viam, si vis evadere de isto loco silvestri, quia illa bestia pro qua vociferando tu clamas non permittit aliquem transire per suam viam, imo tantum eum impedit quod ipsum occidit, et habet naturam ita malivolam atque ream, quod nunquam implet suam avidam voluptatem,
Abbreviated transcription (Latin):
boni: Et hor ẽ ꝙ habetur intextu.
Matu per chentorni a tanta noia.
ꝑ chenon sali il dilectoso monte
che principio ⁊ cagion dituttagioia
⁊ eiue dulci colloquio confortatus eũ
quadam adminitione ⁊ reuerentia filia¬
li incipit sibiloqui in qua ꝗdem locutõe
breuitertna facit. ¶am primo captat
suam beniuolentiam. ¶Sedo exprimit
suammmiẜiã. ¶ Gertio implorat suum
adiutorium siue gr̃am. ¶ Primum ibi.
Es tune ille uirgilius et ille fons ꝗ ta
larguni fluuium sciarum exparidis: et
ibi. Oalioꝵ poetarum honor ⁊ lum̃ tues
meus magist̾ ⁊ meus autor. tu es soluꝰ
ille a quo ego accepi illum ꝑuleruisti
de bestiam proqua ego ad ea q̃ reliquerã
me conu̾ti. ¶ Tertiumibi. Adiuua me
ab illa famose sapiens que uenas ⁊ pl¬
sus contemiscere mͥ facit. Et ħ tria pa¬
tent in lictera.
Oi se tu quel uirgilio ⁊ quella fonte
che spandi diparlar si largo fiume

Expanded text:
boni?» Et hoc est quod habetur in textu: boni?» Et hoc est quod habetur in textu: «Ma tu perchè ritorni a tanta noia? perchè non sali il dilettoso monte, ch'è principio et cagion di tutta gioiaet eius dulci colloquio confortatus, cum quadam admiratione et reverentia filiali incipit sibi loqui. In qua quidem locutione breviter tria facit: Nam primo, captat suam benivolentiam; secundo, exprimit suam miseriam; tertio, implorat suum adiutorium sive gratiam. Primum ibi: «Es tu nunc ille Virgilius et ille fons qui tam largum fluvium scientiarum expandis?» Et ibi: «O aliorum poetarum honor et lumen, tu es meus magister et meus autor; tu es solus ille a quo ego accepi illum pulcrum stide bestiam pro qua ego ad ea que reliqueram me converti». Tertium ibi: «Adiuva me ab illa, famose sapiens, que venas et pulsus contremiscere michi facit». Et hec tria patent in lictera. «Or se' tu quel Virgilio et quella fonte che spandi di parlar sì largo fiume?»