comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sim dociumus. Tñ qm̃ ꝓprie id
matia nuĩt exigit. qr de uita
bona dissere ꝓpositum est. ex¬
plicanda st̃ ista diligencius
et plenius ut disposicio dei et
opus. uolu̾tasq nostatur cũ
posset spiritibus suis ininorta¬
libus muu̾abiles ammas pro¬
treare. sicut angelos genuit.
quibus in mortalitas fine ullo
maloꝵ ꝑiculo et metu constat
excogitauit tñ menarrabile op
ꝙͣadmod̾ infimtam młtitudiẽ
crearet aiaꝵ. quas pͥmo fra¬
gilibus et mibecillibus cop
alligatis constitueret inter bomĩ
malũq medias ut constantibꝰ
ex utrisq nature uirtutẽ ꝓpon̾et.
ne imortalitẽ delicate asseque¬
rentur ac mollit̾. sed ad illud e¬
t̾ne uite mneloquibile p̾miũ. cũ
sũma difficultate ac magnis la¬
boribus ꝑuenirent. gͦ ut eas
gͣuibus et uexabilibus meubs
indueret qm̃ cõsiste in medio
man non poterant. pondi̾bꝰ
et guitate corporis de orsũ pre¬
mente: sedem illis ac domici¬
liũ pͥmo condend̾ esse decreuit.

Expanded text:
prie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur. Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et imbecillis corporibus illigatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret; ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium summa cum difficultate ac magnis laboribus pervenirent. Ergo ut eas gravibus et vexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant, ponderibus et gravitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decrevit.
Abbreviated transcription (Latin):
non potest. Sed qui manult bñ
uiuere in et̾mĩ. male uiuet ad
tẽpus: et afficietur omnibus mo¬
lestiis. et laboribus ꝙͣdui fu̾it
in t̾ra. ut habeat dm̃um et ce¬
leste solaciũ. Et qui maluerit
bene uiuere ad tpũs: male ui¬
uet in et̾num. dampnabitur
enim sentencia dei ad et̾nam
tit. ut honorari ab hoĩe tamꝙͣ
pat̾. ut uirtutẽ ac sapientiam
teneat: que sola minortalitatẽ
parit. Nam qr nullus alius p̾t̾
ipm̃ donare eam potest. quia so¬
lus possidet pietatem hominis:
qui deũ honorauerit: hoc afficit
pͥmo ut sit in et̾mim beatus.
sitq apud deũ et cum deo semꝑ.¬

Expanded text:
non potest. sed qui mauult bene non potest. sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in terra, ut habeat diuinum et caeleste solacium. et qui maluerit bene uiuere ad tempus, male uiuet in aeternum: damnabitur enim sententia dei ad aeternatit et honorari ab homine tamquam pater, ut uirtutem ac sapientiam teneat, quae sola inmortalitatem parit. nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis qua deum honorauerit hoc adficit praemio., ut sit in aeternum beatus sitque aput deum et cum deo sem
Abbreviated transcription (Latin):
gnant inuice̾. Anmi bona et¬
mala st̃ corporis. id est opum
fuga. uoluptatũ interdictõ. do¬
loris mortisq contẽptus. Item
corporis bona mala st̾ aĩ. hoc
est cupiditas et libido: qͥbus
et opes appetũtur. et suauitabs
uariaꝵ uoluptatũ qͥbus eneria¬
tus animꝰ extinguitur. Ideo n̾e
est iustũ et sapientem in om̃ibꝰ
malis esse. qm̃ maloꝵ uictre
est fortitudo. Imnustos aute̾ in
diuiciis. in honore. in potestate
hec enĩ bona corporalia et freã
st̃. illi autẽ t̾renam uitam agt̃
nec assequi inmortalitatem que¬
unt: qr se uoluptatibus dedide¬
runt. que st̃ uirtutis inimice.
Itaq uita hͨ. temporał. illi eter¬
ne debet esse subiecta: sicut cor¬
pus aĩe. Quisquis g. amme
uitam maluerit: bita̾ corpis
cõtempnat ncc̾e est. Nec alit̾
inti ad sũmũ pot̾it: nͥ q̃ sunt
mia despex̾it. Qui at̾ corporis
uitam fuert amplexus. et cupi¬
ditates suas in terrã deiecerit.
illã suꝑiorem uitam consequi

Expanded text:
gnant inuicem. animi bona gnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur. ideo necesse est iustum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum uictrix est fortitudo, iniustos autem in diuitiis, in honore, in potestate: , haec enim bona corporalia et terrena sunt; illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae. quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi
Abbreviated transcription (Latin):
est. homo autẽ rectus in celum
spͣtat. qr ꝓposita est illi mior¬
talitas. nec tñ uenit nͣ tribua¬
tur hoĩ adeo. Nam nich int̾ess
inter iustũ et iniustũ: si quid̾
omis homo natus inmortalis
fieret. gͦ inmortalitas nõ seq̃la
nature. sed m̾ces p̾miũq uir¬
tutis est. deniq homo nõ sta¬
tim qñ natus est rectus ingre¬
ditur. sed quadrupes pͥmo qr
bus engitur. et lingua eius
in eloqͥum soluitur. mutum
aĩal esse desunt Que rõ docet
mortalẽ nasti homine̾ postea uo̾
mmnortalẽ fieri: cũ ceꝑit ex deo
uiu̾e idest iustiãm sequi q̃ cõtme¬
tur in dei cultu cum excitau̾it ho¬
minem deus ad aspectũ celi ac
sui. qd tũc fit cum homo celesti
lauacro purificatus expont in¬
fanciã cũ om̃i labe uite pͥoris
et incremento dñ uigoris ac¬
cepto fit homo ꝑfectus ac plenꝰ.
gͦ quid̃ uirtute̾ non ꝓposuit hoĩ
deus. licet aĩa et corpus consoa¬
ata sint. tñ cõtͣria st̃. et impu¬

Expanded text:
est, homo autem rectus in caelum est, homo autem rectus in caelum spectat, quia proposita est illi immortalitas, nec tamen uenit, nisi tribuatur homini a deo: nam nihil interesset inter iustum et iniustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret. ergo immortalitas non sequella naturae, sed merces praemiumque uirtutis est. denique homo non statim quam natus est rectus ingreditur, sed quadrupes primo, qbus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum nimal esse desinit. quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuere id est iustitiam sequi, quae continetur in dei cultu, cum excitauerit hominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigoris accepto fit homo perfectus ac plenus. ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpu
Abbreviated transcription (Latin):
alt̾m t̾renuĩ est. alt̾m celeste.
due uite hoĩ attribute st̃ una
tpr̃alis q̃ corpori assig̃tur. al¬
tera sempit̾na q̃ amme subia¬
cet. Illam nastendo accepimius.
hñc asseqͥmur laborando. ne
minortalitas aĩ ut ante dixiꝰ
sine ulla difficultate constaret.
Illa t̾rena est sicut corpus et
ideo finitur. hec u̾o celestis sic̾
aĩa et ideo fimiũ non habet.
Illam pͥmã uestientes acepimꝰ
hane scdãm stientes. uirtuti emꝰ
non nature datur: quia uoluit
nos deus uitam nobis in uita
ut illã ueram et ꝑpetuã. aut ui¬
dis amittanus: aut uirtute
m̾eamur. In hac corporali nõ
est sũmũ bonũ qm̃ sicut nccͣi¬
tate dm̃a nobis data est. ita
Ita qdͣfine̾ habet sũmũ bonũ
non ht̃. In illa uero spiritali
bonũ continetur: qr nec malũ
potest habere nec finem. cui rei
argum̾tum nat᷑a et rõ corꝑis
p̾bet. Cet̾a nãq aĩalia in hu¬
mũ u̾gunt. qr t̾rena st̃ nec ca¬
punt inmortalitatẽ q̃ de celo

Expanded text:
alterum terrenum est, alterum caeleste, duae uitae homini adtributae sunt, una temporalis, quae corpori adsignatur, altera sempiterna, quae animae subiacet. illam nascendo accipimus, hanc adsequimur laborando ne immortalitas homini, ut ante diximus, sine ulla difficultate constaret; illa terrena est sicut corpus et ideo finitur, haec uero caelestis sicut anima et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis in uita ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut necessitate diuina nobis data est, ita ita quod finem habet, summum bonum non habet. in illa uero spiritali, bonum continetur, quia nec malum potest habere nec finem. cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet. cetera namque animalia in humum uergunt, quia terrena sunt, nec capiunt immortalitatem, quae de caelo
Abbreviated transcription (Latin):
suor oꝑum muentione. incep¬
cione. ꝑfectione metitur. Qd̾
plamus argum̃tum proferri
potest. et mundũ hoĩs et ho¬
minem sua cã deum fecisse.
solus ita formatus est. Ut ocli
eius ad celũ directi. facies ad deũ
spectans. uultus cũ suo parente
coĩs sit. ut uideatur homnuẽ deꝰ
qiͣ porrecta manu ad leuatum
ex humo ad cõtemplõnem sui ex
indigenti. uel si tantũ honoris
hoĩ habuit. ut ipũs cã mund̃
fabricaret. ut instru̾et euinsa¬
piã. ut dm̃ uiuentiũ faceret.
eũq diligent᷑ tamꝙͣ filiũ: cur
mortale̾ fra gilẽq constituit.
Cur omĩbus malis quẽ dili¬
gebat obiecit: Cur oportẽt
et beatũ esse homine̾ tamꝙͣ cõ¬
unctũ et ꝓxim̃ deo et ꝑpetiũ.
sicut est ipẽ ad ꝙ̾ colend̾ et cõ¬

Expanded text:
suorum operum inuentione incepsuorum operum inuentione inceptione « perfectione metitur. quod planius argumentum proferri potest et mundum hominis et hominem sua csolus ita formatus est, ut oculi ejus ad coelum directi, facies ad Deum spectans, vultus cum suo parente communis sit, ut videatur hominem Deus, quasi porrecta manu allevatum ex humo, ad contemplationem sui excindigenti? vel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum viventium faceret, eumque diligeret tamquam filium, cur mortalemque fragilemque constituit? cur omnibus malis, quem diligebat, objecit? cum oporteret et beatum esse hominem, tamquam conjunctum et proximum Deo, et perpetuum, sicut est ip
Abbreviated transcription (Latin):
eddaius mũc rõ̾nem qͣ¬
re hominẽ ipm̃ fecerit.
qd̾ si phĩ fecissent. aut defendis¬
sent illa q̃ uera muen̾ant. aut
in maxiõs eirores non madis¬
sent. hec eni sũma. hic cardo re¬
ium est. ꝙ̃ qui non tenuerit: u̾i¬
tas illi omnis elabitur. hoc est
deniq qd̾ efficiat illis non q̃dra¬
re rõnem. que illis si effulsisset.
si sacramentũ omne cognonis¬
sent. nũꝙͣ disputaciones eor
et ommem phĩam de tnͣsuerso
achademia iugulasset. Sicut
gͦ mundũ non pp̾ se deus fecit.
qr cõmodis eius non indiget.
sed pp̾ hominẽ qui eo utitur. ĩ¬
ta ipm̃ hominem pp̃ se. Que uti¬
litas deo in hoĩe inqͥt epicurus:
qui oꝑa eius intellig̾et. qui
prouidenciã disponendi raçi¬
onem faciendi. uirtute̾ cõsũᵈͥ
et sensu admirari. et uoce pro¬
loqui posset. Quor om̃i sũma
hec est. ut deu̾ colat. Is enm
colit qui hec intelligit. is ar¬
tificem reꝵ omni. Is uerũ patrẽ
suũ debita ueneracione proseqr̃.
qui uirtute maiestatis eius de

Expanded text:
eddamus nunc rationem quare hominem ipsum fecerit: quod si philosophi scissent, aut defendissent illa quae uera inuenerant aut in maximos errores non incidissent. haec enim summa, hic cardo rerum est, quem qui non tenuerit, ueritas illi omnis elabitur, hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si adfulsisset, si sacramentum hominis omne cognossent, numquam disputationes eorum et omnem philosophiam de transuerso Academia iugulasset. sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum hominem propter se. quae utilitas deo in homine, inquit Epicurus uqui opera eius intellegeret, qui prouidentiam disponendi, rationem faciendi, uirtutem consummandi et sensu admirari et uoce proloqui posset: quorum omnium summa haec est, ut deum colat. is enim colit qui haec intellegit, is artificem rerum omnium, is uerum patrem suum debita ueneratione prosequitur qui uirtutem maiestatis eius de
Abbreviated transcription (Latin):
uaticimo tradita in sacrario dĩ
cõtinebantur: ead fabulis ⁊
obstura opimone collecta et de¬
pͣuata st̃. ut uĩtas auulgo so¬
let uariis ẜmonibus dissipa¬
ta corrũpi: nullo non addente
aliqͥd qd̾ audierat carmĩbus
suis cõp̾hend̾unt. et hoc quid̃
mepte. tam mirabile tamq di¬
nũ opificium hoĩ dedu̾nt. Qd
en opus fuit hominẽ deluto
fingi. cũ posset ead̾ rõne gn̾ari.
qua ip̃e prometheus ex iapeto
natus est. Qui si fuit homo
gu̾are hommẽ potuit. fac̾e nõ
potuit. De dnis at̾ illũ nõ fuisse
pena eius in canta so monte de¬
clarat. Sed neq patre̾ eius ia¬
petum. patinũqr titana quisꝙͣ
deos nũcupauit. qr regin sblmui
mentis hoc figmentũ poetaꝵco¬
argui potest. factũ esse dilum̃
ad ꝑdendã. tollendãq ex orbe
t̾re maliciã constat inter om̃s.

Expanded text:
vaticinio tradita, in sacrario Dei vaticinio tradita, in sacrario Dei continebantur, ea de fabulis et obscura opinione collecta et depravata, ut veritas a vulgo solet variis sermonibus dissipata corrumpi, nullo non addente aliquid ad quod audierat, carminibus suis comprehenderunt; et hoc quidem inepte, quod tam mirabile tamque divinum opificium homini dederunt. Quid enim opus fuit hominem de luto fingi, cum posset eadem ratione generari qua ipse Prometheus ex Japeto natus est? qui si fuit homo, generare hominem potuit, facere non potuit. De diis autem illum non fuisse, poena ejus in Caucaso monte declarat. Sed neque patrem ipsius Japetum, patruumque Titana quisquam deos nuncupavit, quia regni sublimitmentis hoc figmentum poetarum coargui potest. Factum esse diluvium ad perdendam tollendamque ex orbe terrae malitiam, constat inter omnes.
Abbreviated transcription (Latin):
sonsummato igitur mũ¬
do aĩalia uarn gm̾s dis¬
siłibus formis et magna et
mĩora uti fierent: imperauit
et facta st̃ bma id est diu̾sise¬
xuis singula. Ex quor fetibꝰ
et aer et f̾ra et maria cõ pleta
st̃. deditq his oĩbus gn̾atĩs
possent. alia nimrũ ad cibos.
alia uo̾ ad uestmm̃tum. Que at̃
magnaꝵ st̃ uiriũ: ut in exco¬
lenda t̾ra muarent. unde ditã
st̃ iumenta. ita rebus omĩbus
mirabili destͥpcione cõpositis
regnuĩ et̾mĩ parare constituit.
et niu̾abiles aiãs procreare
quibus imortalitatẽ daret.
atq intelligens. id est ad iia¬
gnnis sue formam qua nichil
potest esse ꝑfectius: hommẽ
figutauit ex lmo t̾re. unde hõ
mĩcupatus est ꝙ sit factus ex
humo. denq plato humanam
formã theoidem esse ait. et
iupte tñ non alit̾ tradid̾unt.
Namq hoĩem deluto aprome¬
theo factũ esse dix̾unt. Res eos
non fefellit: sed nom̃ artifi¬
cis. nullas emꝰ litteras u̾itatis
attigerant. Sed que ꝓphetar

Expanded text:
onsummato igitur mundo, animalia varii generis, dissimilibus formis, et magna et minora ut fierent, imperavit. Et facta sunt bina; id est diversi sexus singula: ex quorum foetibus, et aer, et terra, et maria completa sunt. Deditque his omnibus generatim Deus possent; alia nimirum ad cibos, alia vero ad vestitum: quae autem magnarum sunt virium, ut in excolenda terra juvarent; unde dicta sunt jumenta. Ita rebus omnibus mirabili descriptione compositis, regnum sibi aeternum parare constituit, et innumerabiles animas procreare, quibus immortalitatem daret. atque intelligens, id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figuravit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit factus ex humo. Denique Plato humanam formam esse ait; et rupte, tamen non aliter tradiderunt: namque hominem de luto a Prometheo factum esse dixerunt. Res eos non fefellit, sed nomen artificis. Nullas enim litteras veritatis attigerant: sed quae prophetarum
Abbreviated transcription (Latin):
Sed cum uideamꝰ singula que¬
que aĩalia q̃ ante non fuerũt
incipe esse. et esse desmere. ncͣe
est totũ genus aliqñ esse cepis¬
se: et aliquꝰ de fut᷑ͣm esse qr cepit.
Omĩa enꝰ tribꝰ tprĩbus conti¬
futuro. p̾teriti est origo. pnͣtis
subsistencia. futuri dissolucio.
q̃ omĩa in singlĩs homĩbus
apparent. Incipimꝰ enim cum
desmimus cũ interimꝰ. Unde
eciã tres ꝑtes esse uoluerunt
unã q̃ bitã hoĩbus ordiatur.
alterã que cõtexat. Cerciã q̃

Expanded text:
sed cum uideamus singula quaesed cum uideamus singula quaeque animalia quae ante non fuerint esse incipere et esse desinere, necesse est totum genus aliquando esse coepisse et aliquando desiturum esse, quia coepit. omnia enim tribus temporibus contfusubstantia, futuri dissolutio. Quae omnia in singulis hominibus apparent, et incipimus enim, cum desinimus, cum interimus. Unde etiam tres Parcas esse voluerunt; unam, quae vitam hominibus ordiatur; alteram, quae contexat; tertiam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
cio est. Et illd qd̾ adeo factum
febatur. hoĩ qui opus dĩnum
mitatus est cepit astribi. Ce¬
terũ factio ueri ac unu hominis
elimo dei est. Qd̾ hermes qͦ
tradidit. qui non tm̃ꝰ hominem
ad magniem dei factum esse di¬
xit a deo: sed et illdꝰ ex planare
temptauit. ꝙͣ subtili rõne sin¬
gula queqz in corpore hommnis
menbra formauerit: cum eoꝵ
nichil sit qd̾ non tm̃dem ad usꝰ
nccͣitatẽ̾ ꝙͣtũ ad pulcritudine
ualeat. Id uero eciã stoiti cũ de
prouidencia disẜut: facere co¬
nantur. et secutus eos tullius
plĩbus quid̾ locis. sed tñ mate¬
riam tam copiosã et ube̾m stri
ad demetrianũ auditorẽ meũ
scripsi. Illud hoc loco p̾ti̾re non
unde illud uirgilianũ est. Ter¬
rea progemes duris caput ex¬
maxĩe in ea fuere sm̃a: qui ee
labore se ac molestia lib̾auit.
dicens semꝑ fuisse mundũ.
Itaq humanũ genus et ceta
q̃ in eo st̃ mitiũ non hr̃e. sed
fuisse semꝑ. ac semꝑ fore.

Expanded text:
cio est et illut quod a deo factum cio est et illut quod a deo factum ferebatur, homini, qui opus diuinum imitatus est, coepit adscribi. ceterum fictio ueri ac uiui hominis e limo dei est. quod Hermes quoque tradit, qui non tantum hominem ad imaginem dei factum esse dixit a deo, sed etiam illut explanare temptauit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra. formauerit, cum eorum nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatem quantum ad pulchritudinem ualeat.. id uero etiam Stoici cum de prouidentia disserunt, facere cona.ntur et secutus eos Tullius pluribus quidem locis, sed tamen materiam tam copiosam et ubad Demetrianum auditorem meum scripsi. Illud hoc loco praeterire nunde illud Virgilianum est: Virumque Terrea progemaxime in ea fuere sententia quilabore se ac molestia liberauit dicens semper fuisse mundum: itaque et humanum genus et cetera quae in eo sunt initium non habere, sed fuisse semper ac semper fore.
Abbreviated transcription (Latin):
consenciũt. Si gͦ cathaclismꝰ
factus est ideo ut malicia que
ꝑ mimiã młtitudine̾ mcreuera
ꝑderetur. quomõ fictor hom̃s
prometheus fuit cuiꝰ fihũ
dentalionem iidem ipĩ ob iusticiã
slum eẽ dñt ẜuatũ: Quomodo
uins gradus et una progemes
oibem t̾re tam celi̾ter potuit hoĩbꝰ
inplere. Sed uidelicet hoc qͦ si
inorarent qͣuo t̾prẽ cathaclisuꝰ
sit factus in t̾ra: et quis ob iusti¬
cia meruerit gu̾e humano ꝑeũ¬
te saluari: et quomodo aut cum
qbus ẜuatus sit. que omĩa ꝓphe¬
tite littere docent. Apparet gͦ
uarrant. Um qr poetas dix̾a
nõ oĩo mentur solere. sed figu¬
ris muolu̾e et obsturare que di¬
tant non dico esse mentitos.
sed pͥmũ om̃i promethea silã¬
rũ hoĩs formasse de molli ac
puigiu luto. ab eoq pͥmo natã
esse arte et statuas et smilãt᷑
fugendi. Si quid̃ ionis tprĩbꝰ
fuit. quibꝰ pͥmũ templa cõsti¬
tui: et noui deoꝵ cultus esse ce¬
ꝑunt. sic u̾itas fucata menda¬

Expanded text:
iunt. Si ergo cataclysmus ideo factus est, ut malitia, quae per nimiam multitudinem increverat, perderetur, quomodo fictor hominis Prometheus fuit? cujus filium Deucalionem iidem ipsi ob justitiam solum esse dicunt servatum. Quomodo unus gradus, et una progenies, orbem terrae tam celeriter potuit hominibus implere? Sed videlicet hoc quoque ignorarent, in quo tempore cataclysmus sit factus in terra, et quis ob justitiam meruerit, genere humano pereunte, salvari, et quomodo, aut cum quibus servatus sit: quae omnia propheticae litterae docent. Apparet ergnarrant. Verum quia poetas dixeram non omnino mentiri solere, sed figuris involvere, et obscurare quae dicant, non dico esse mentitos, sed primum omnium Promethea simulacrum hominis formasse de pingui et molli luto, ab eoque primo natam esse artem, et statuas, et simulacra fingendi, siquidem Iouis temporibus fuit, quibus primum templa constitui et noui deorum cultus esse coeperunt. sic ueritas fucata. menda
Abbreviated transcription (Latin):
miciũ. sic declarat et t̾minũ. Que
si uera st̾: nõ potent deffendere
aristotiles qͦminus hũerit et mũ¬
dus ipẽ pͥncipiũ. Ee si aristotili
plato et epicurus extorquẽt. ⁊
platom et aristotili qui semꝑ
fore mũdũ putau̾nt. licet sunt
eloꝙ̃tes. ingratis tñ id̾ epicurꝰ
eripiet. qr seqͥtur ut hãt et fine̾.
Sed hec in ultĩo libio plemus
nũc ad hoĩs origiẽ recurramꝰ¬

Expanded text:
nitium, sic declarat et terminum. Quae nitium, sic declarat et terminum. Quae si vera sunt, non poterit defendere Aristoteles, quominus habuerit et mundus ipse principium. Quod si Aristoteli Plato et Epicurus extorquent, et Platoni et Aristoteli, qui semper fore mundum putaverunt, licet sint eloquentes, ingratis tamen idem Epicurus eripiet, quia sequitur, ut habeat et finem. Sed haec in ultimo libro pluribus. Nunc ad ho
Abbreviated transcription (Latin):
pñs tempus apparet. ex eo tñ
et pt̾itũ id est origo tollitur.
et futurũ id est dissolucio. Na
qui est apparet aliqn̾ cepisse.
Esse eñ nulla res sine exordio
potest. et qr cepit. apparet qñ
defuturũ. Nec emꝰ pt̃ id totum
esse mmnortale: qd ex mortłibꝰ
constat. Nã sicut uniu̾si per
singulos interimꝰ pt̾ fieri ut
aliquo taũ omnes sil. uel st̃i¬
litate t̾raꝵ q̃ accidere ꝑticula¬
tim solet. uel pestilencia ubiqz
diffusa que singulas urbes.
aut regiones plu̾qz pplãtur.
uel incendio in orbe̾ imnisso
deucalione traditur. cũ p̾ter
unũ hoĩem genus omne dele¬
tum est. Qd̾ dilunũ sicut caũ
accidit. profecto potuit accide̾.
ut ille unus qui suꝑfuit int̾¬
iret. Si aute dñie prouidenͤ.
mitu qd̾ negari non potest.
ad reparandos homines reẜcꝰ
est: apparet in dei potestate ẽẽ
si potest occidere
in totũ qr ꝑ partes occidit. appet
aliqñ esse ortũ et fragilitas ut¬

Expanded text:
esens tempus apparet, ex eo tamen et praeteritum, id est, origo colligitur; et futurum, id est, dissolutio. Nam quoniam est, apparet aliquando coepisse esse enim nulla res sine exordio potest; et quia coepit, apparet quandoque desiturum. Nec enim potest id totum esse immortale, quod ex mortalibus constat. Nam sicut universi per singulos interimus, fieri potest, ut aliquo casu omnes simul; vel sterilitate terrarum, quae accidere particulatim solet; vel pestilentia ubique diffusa, quae singulas urbes atque regiones plerumque populatur; vel incendio in orbem misso, qDeucalione traditur, cum praeter unum hominem genus omne deletum est. Quod diluvium si casu accidit, profecto potuit accidere, ut et unus ille, qui superfuit, interiret. Si autem divinae providentiae nutu, quod negari non potest, ad reparandos homines reservatus est, apparet in Dei potestate esse, si potest occidere in totum, quia per partes occidit, apparet aliquando esse ortum; et ut fragilitas i
Abbreviated transcription (Latin):
frugibus cõuemiret. Quã soler¬
ciam dmne potestatis in machi
putau̾nt. tamꝙͣ pedibꝰ et spõ¬
ced̾e̾nt. Cur autẽ illa excogita¬
uent deus: quis non intelligit
s. ne solis lui̾e decedente imũ
ceca nox tetus atqz horrentibꝰ
tenebus ingrauesteret nocetqz
uiuentibus. Ita et celũ siml mira
uarietate distixit: et tenebras
ipãs mltis minutisqz liũbus
temperanit. Quanto igitur na¬
so puidencius ꝙͣ illi qui sa piẽ stu¬
dere se putant. qui sensit a deo
luĩa illa ut horrorẽ tenebrar de¬
pellent instituta Is cũ librũ qͦ
et fenomena br̃ comp̾hendit his
tribus u̾sibus t̾minauit. Tot mi¬
mero taliqz deus silãcra figura.
imposint celo ꝑ que atras sparsa
tenebras. Clara priunose iussit
dare luĩa nocti. Ce si fieri non
pt̾ ut stelle dii sint. gͦ ne sol qͥ¬

Expanded text:
frugibus conveniret. Quam solerfrugibus conveniret. Quam solertiam divinae potestatis in machinputaverunt; tamquam pedibus, et sponcederent. Cur autem illa excogitaverit Deus, quis non intelligit? Scilicet ne solis lumine decedente, nimium caeca nox taetris atque horrentibus tenebris ingrauesceret noceretque uiuentibus. itaque et caelum simul mira uarietate distinxit et tenebras ipsas multis minutisque luminbus temperauit. quanto igitur Naso prudentius quam illi qui sapieutiae studere se putant, qui sensit a deo lumina illa ut horrorem tenebrarum depellerent instituta! is eum librum quo Phaenomena. breuiter conprehendit his tribus uersibus terminauit: tot numero talique deus simulacra figura inposuit caelo perque atras sparsa tenebras clara pruinosae iussit dare lumina nocti. quodsi fieri non potest ut stellae dii sint, ergo ne sol qu
Abbreviated transcription (Latin):
machinari. in quo ita solem lu
na̾qz cõposuit. ut meqͣles motus
et celestibus silẽs conu̾siomibus
singul qͣiͣ diebus effic̾ent. et
non modo accessus solis et recessꝰ
dum uertitur exhiberet. deus gͦ
illa uera non potuit machinari.
et efficere. q̃ potuit solertia hoĩs
mitacione simlãre. Utrũ ne igi¬
tur stoicus si astroꝵ figuras ĩ
illo aere pictas. effictasqz uidiss
suo illa consilio mou̾i diceret.
ac nõ potuit artificis ingenio.
dos meatus suos apta. Seddei
est illa rõ qui et fecit et regit
oĩa nõ ipõꝵ siderũ: que mouẽ¬
tur. nam si solem stare uoluiss.
ꝑpetuus utiqz deus esset. Item
si motus astra non hr̃ent. qͥs
dubitat sempit̾uam noctẽ ncce
futurã fuisse. Sed ut dici ac
nocis uices essent. moueri ea
uoluit. et tam uarie mou̾i ut nõ
modo lucis et tenebraꝵ mutue ui¬
cissitudines fierent. quibus labo¬
ris et qͥetis alt̾na spacia consta
uel generandis ł maturandis

Expanded text:
machinari, in quo ita solem ac machinari, in quo ita solem ac lunam composuit, ut inaequales motus, et coelestibus similes conversionibus, singulis quasi diebus efficerent, et non modo accessus solis et recessusdum vertitur, exhiberet? Deus ergo illa vera non potuit machinari et efficere quae potuit solertia hominis imitatione simulare? Utrumne igitur stoïcus, si astrorum figuras in illo aere pictas effictasque vidisset, suo illa consilio moveri diceret, ac non potius artificis ingenio? endos meatus suos apta: sed Dei est illa ratio, qui et fecit, et regit omnia, non ipsorum siderum, quae moventur. Nam si solem stare voluisset, perpetuus utique dies esset. Item, si motus astra non haberent, quis dubitet sempiternam noctem fuisse futuram? Sed ut diei ac noctis vices essent, moveri ea voluit: et tam varie moveri, ut non modo lucis ac tenebrarum mutuae vicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarotestas, vel generandis, vel maturandis
Abbreviated transcription (Latin):
quo quẽq mens dux̾it: eo fertur.
Non est igitur astroꝵ motus uo
legibus officusqz deẜurunt. S
cũ disputaret decursibus si derũ.
quos ipã reꝵi ac tprm congruẽ̾¬
tia intelligebat non esse fortui¬
tos existimauit uolũtarios esse¬
tamꝙͣ non possent tam disposite.
tam ordinate mou̾i: nͥ sensus
illis messet officñ sui stiens. O.
ꝙͣ difficilis est ignorantibꝰ u̾i¬
tas et ꝙͣ facilis scientibꝰ. Si mo¬
tus inquit astroꝵ fortuiti non
st̃: ncħ̾ aliud restat nͥ ut uolũ¬
tam sint immo uero non esse for¬
tuitos manifestũ est: ita nec uo¬
luntarios. Quomodo igitur in
cõficiendis itmibus constanciã
suam ẜuant. Nimirũ deus uni¬
u̾si artifex. sic illa disposuit. sic
machinatus est. ut ꝑ spacia ce¬
li dn̾a et admirabili rõne decur¬
rerent. ad efficiendas succeden¬
ciuĩ sibi tpm uarietates. An ar¬
chimedes siculus concauo aere
silĩtudinẽ mũdi ac figurã potuit

Expanded text:
quo quamque mens duxerit, eo fertur. quo quamque mens duxerit, eo fertur. non pst igitur astrorum motus nlegibus officiisque deseruiunt. sed cum disputaret de cursibus siderum, quos ex ipsa rerum ac temporum congruentia intellegebat non esse fortuitos, existimauit uolutamquam non possent tam disposite, tam ordinate moveri, nisi sensus illis inesset officii sui sciens. O quam difficilis est ignorantibus veritas, et quam facilis scientibus! Si motus, inquit, astrorum fortuiti non sunt, nihil aliud restat, nisi ut voluntarii sint; immo vero, ut non esse fortuitos manifestum est, ita nec voluntarios. Quomodo igitur in conficiendis itineribus constantiam suam servant? Nimirum Deus, universi artifex, sic illa disposuit, sic machinatus est, ut per spatia coeli divina et admirabili ratione decurrerent, ad efficiendas succedentium sibi temporum varietates. An Archimedes Siculus concavo aere similitudinem mundi ac figuram potuit
Abbreviated transcription (Latin):
nu̾o ponere. Item paulo suꝑiꝰ
restat inqͥt ut motus astroꝵ
sit uolũtarius. q̃ qui uideat:
non indocte solũ. u̾m eciã impie
faciet. si deos esse neget. Nos
et impios. u̾m eciã cecos. mep¬
tos. deliros ꝓbanus. qui igno¬
ranciã impioꝵ uanitate uici¬
stis. Illi enim solem et lunam.
pos etiã sidera deos putatis. Era¬
diti igritur nobis stellarũ mist̾ia
otaras ac templa singulis enga¬
nnis. ut sciamus quo quãq ritu.
quodie colamus. quibus noĩbꝰ
qbus pͥ̾cibus aduocemus. nͥ forte
nulo distͥmine. tã minu̾abiles.
cotrariũ ualet. Na̾ si deos idccͥo
esse opmantur. qr certos et rõna¬
biles cursus hñt: eirant. Ee hoc
em apparet deos non esse. ꝙ exor¬
bitare illis ap̾stitutis itmenbꝰ
nõ licet. Cet̾m si dii essent. huc
atq illuc passim sine ulla ncãta¬
te ferrentur. sic̾ aĩantes in t̾ra
quor qr libere st̃ uolu̾tates huc
atq illuc uagantur ut libet. et

Expanded text:
numero reponere. item paulo superius: numero reponere. item paulo superius: restat inquit ut motus astrorum sit uoluntarius: quae qui uideat, non indocte solum, uerum etiam inpie faciat, si deos esse neget. nos et inpios, uerum etiam caecos ineptos deliros probamus, qui ignorantiam inperitorum uanitate uicistis. illi enim solem atque lunam, uos etiam sidera deos putatis. tradite igitur nobis stellarum mysteria, ut aras ac templa singulis erigamus, ut sciamus quo quamque ritu, quo die colamus, quibus nominibus, quibus precibus aduocemus: nisi forte nullo discrimine tam innumerabiles, contrarium ualet? nam si deos idcirco esse opinantur, quia certos et rationabiles cursus habent, errant. ex hoc enim apparet deos non esse, quod exorbitare illis a praestitutis itineribus non licet. ceterum si dii essent, huc atque illuc passim sine ulla necessitate ferrentur sicut anima-ntes in terra, quarum quia liberae sunt uoluntates, huc atque illuc uagantur ut libuit, et
Abbreviated transcription (Latin):
deos adorant. Qui cũ dei oꝑa
mirarentur .i. celum cũ uaruis
liũbus. f̾rã cum campis et mõ¬
tibus. maria cũ fliũbus et
stagnis et fontibus. eaꝵ reꝵ
adimracione obstupefacti. et
ipius artificis obliti quẽ uid̾e
colere ceꝑunt. nec umꝙͣ intellig̾e
rabilior sit. qui illa fecit ex ni¬
chilo. que cum uideant dm̃ns le¬
gibus obseꝙͣcia: comodis atq
usibus hũanis ꝑpetua nccͣitate
famlãri. tum illa deos existĩant
esse. ingrati adu̾sus beneficia
dñia. qui deo et prĩ indulgẽtissiõ.
sua sibi oꝑa p̾tulerũt. Sed quid
mirũ si aut barbari. aut inperi¬
nũo hñda esse censeant. Siqͥd
lucilius stoitus apud ciceronẽ
sic loqͣtur. hane igitur in stell
constantiã. hanc tantã in tam
uarus cursibus. in om̃i et̾nita¬
te co̾uemenciã tprm: non possuꝰ
in tellige̾ sine mẽte. rõne. cõsilio
Que cũ in sidi̾bus esse uideamis:
nõ possumꝰ ea ipã non in deoꝵ

Expanded text:
deos adorant. Qui cum Dei opera deos adorant. Qui cum Dei opera mirarentur, id est coelum cum variis luminibus, terram cum campis et montibus, maria cum fluminibus et stagnis et fontibus, earum rerum admiratione obstupefacti, et ipsius artificis obliti, quem videre colere coeperunt nec umquam intellegere irabilior sit qui illa fecit ex nihilo. quae cum uideant diuinis legibus obsequentia commodis atque usibus hominis perpetua necessitate famulari, tamen illa deos existimant esse, ingrati aduersus beneficia diuina, qui deo et patri indulgentissimo sua sibi opera praetulerunt. sed quid mirum si aut barhari aut inperinumero habenda esse censeant? siquidem Lucilius Stoicus aput Ciceronem sic loquitur: bane igitur in stellis constantiam, hanc tantam in tam uariis cursibus in omni aeternitate conuenientiam temporum non possum intellegere sine mente ratione consilio. quae cum i!i sideribus esse uideamus, non possumus ea ipsa non in deorum
Abbreviated transcription (Latin):
uanto igitur rectius
est omissis sensibilibꝰ
et uanis oculos eo tendere ubi
sedes. ubi hĩtacio est uen dei qͥ
t̾ram stabili fumitate suspẽdit.
qui celũ distiuxit astus fulgẽ¬
tibus. qui solem rebus huãĩs
clarissim̃ ac singhrare lumen ĩ
argum̃tum sue unite marestatis
accendit. t̾us at̾ maria ccͥũfu¬
dit. fluĩa sempib̾no lapsu flu̾e
p̾cepit. iussit et extendi cam¬
pos. subsidere ualles. fronde
tegi siluas. lapidosos surgere
montes. Que utiqz oiã non
iupit̾ fecit qui ante annos mil¬
natus est. Sed ille opifex reꝵ
mũdi melioris origo qui uoca¬
tur deus. cuius pͥncipiui qm̃
non pt̾ cõp̾hendi: ne quen dt̾
quid̃. Satis est hoĩ ad plenã
ꝑfectãq prudenciã: si deu̾ eẽ¬
mtllĩgat. Cuiꝰ intllĩgencie
uis et sũma hec est. ut sustipi¬
at et honorificet cõem parẽtẽ
gñis hũam et reꝵ mirabiliũ
fabrcatorẽ. unde quid̃ hebetis
obtusiqz cordis elem̃ta que et
facta st̃ et carent sensu tamꝙͣ

Expanded text:
uanto igitur rectius est omissis insensibilibus et uanis oculos eo tendere ubi sedes, ubi ha.bitatio est dei ueri, qui terram stabili firmitate suspendit, qui caelum distinxit astris fulgentibus, qui solem rebus humanis clarissimum ac singulare lumen in argumentum suae unicae maiestatis accendit, terris autem maria circumfudit, flumina sempiterno lapsu fluere praecepit, iussit et extendi campos, subsidere ualles, fronde tegi siluas, lapidosos surgere montes. quae utique omnia non Iuppiter fecit, qui ante annos milnatus est, sed ille opifex rerum, mundi melioris origo, qui uocatur deus, cuius principium quoniam non potest conprehendi, ne quaeri quidem debet. satis pst homini ad ptenam perfectamque prudentiaintelligat: cujus intelligentiae vis et summa haec est, ut suspiciat et honorificet communem parentem generis humani, et rerum mirabilium fabricatorem. Unde quidam hebetis obtusique cordis, elementa, quae et facta sunt et carent sensu, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
ioui lapͥo. ioui moliom. ioui cas¬
sio et que st̃ in eund modum.
Qd̾ ille astutissime excogi tauit.
ut et .sͥ. honorem dñnm. et ut¬
hospitibus sius ꝑpetuũ nomen
acquireret: cũ religione cõumn¬
ctum. Gaudebant gͦ illi. et huic
imꝑio eius libent̾ obseq̃bantur.
et noĩs sui cũ grã ritus a̾ nios
et festa celebrabant. Simile
quid̃ in sicilia fecit eneas cum
condite urbi aceste hospitis no¬
men imposuit. ut eam postmod̾
letus ac libens dilige̾t. aug̾e̾t.
ornaret. hoc modo religionem
cultus sui per orbem terre iupi¬
ter seminauit. et exemplũ cete¬
ris ad imitand̾ dedit. Siue
igitur a millesio ut didimus
tradidit colendoꝵ deoꝵ ntus
affluxit siue ab ipõ qͦ ioue ut
en hemenus: de tprẽ tñ constat.
qñ dii coli cepient. mellisseus qͥd
mltum antecessit etate: quippe
qui educau̾it iouem ꝓnepotem.
Et idaͥo fieri potest ut uel a̾te
ł adhuc puero ioue deos colere
tantam suꝑbiam prouex̾it. ut

Expanded text:
Ioui Laprio, Ioui Molioni, Ioui CaIoui Laprio, Ioui Molioni, Ioui Casio et quae sunt in eundem modum. quod ille astutissime excogitauit, ut et sibi honorem diuinum et hospitibus suis perpetuum nomen adquireret cum religione coniunctum. gaudebant ergo illi et huic imperio eius libenter obsequebantur et nominis sui gratia ritus annuos et festa celebrabant. simile quiddam in Sicilia fecit Aeneas, cum conditae urbi Acestae hospitis nomen inposuit, ut eam postmodum laetus ac libens Acestes diligeret augeret ornaret. hoc modo religionem cultus sui per orbem terrae Iuppiter seminauit et exemplum ceteris ad imitandum dedit. siue igitur a Melisseo, sicut Didymus tradidit, colendorum deorum ritus effluxit siue ab ipso Ioue, ut Euhemerus, de tempore tamen constat quando dii coli coeperint. Melisseus quidem multum antecessit aetate, quippe qui educauerit Iouem pro nepote. et idcirco fieri potest ut uel ante uel adhuc puero Ioue deos colere tantam superbiam prouexerit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
sum regem pͥmũ dus sacrifi¬
casse: ac ritus nouos. sacroꝵqz
pompas introduxisse. hꝰ duas
fuisse filias amaltheã et me¬
lissam que iouẽ pum capͥno la¬
cte ac melle nutriuerunt. unde
poetica illa fabula origiem sũ¬
psit. apes aduolasse atqr os pu¬
en melle complesse. Melissam
bero apre̾ pͥmam sacerdotem mrĩ
magne constitutã. Unde adhuc
eiusd̃ mrĩs antistites melisse
nĩcupantur. historia uo sacra¬
testatur ip̃m iouẽ postꝙͣ reꝵ po¬
titus sit. in tanta̾ uenisse insolẽ¬
ciam ut ipe̾ sͥ fana in multis lo¬
cis constitueret. nam cũ t̾ras cir¬
ciuret: in quãqz regione̾ uen̾at.
rectes pͥncipes ue pplõꝵ hospitõ
sͥ. et amicicia copulabat. et cũ
a quaꝙyͣ digrede̾tur: iubebat sibi
fanũ creart. hospitis sui nonñẽ
qiͣ ut posset amicicie ac federis
memoria cõẜuari. Sic constiͭͣ
st templa ioui a taburio. Ioui la¬
briandrio. Ataburus enꝰ et la¬
briandus hospites eius atq ad¬
iutores in bello fuerũt item

Expanded text:
sium regem primum diis sacrificasse ac ritus nouos sacrorumque pompas introduxisse; huius duas fuisse filias, Amaltheam et Melissam, quae Iouem puerum caprino lacte ac melle nutrierint — unde poetica illa fabula originem sumpsit apes aduolasse atque os pueri melle complesse —; Melissam uero a patre primam sacerdotem Matri Magnae constitutam, unde adhuc eiusdem Matris antistites Melissae nuncupentur. Historia uero Sacratestatur ipsum Iouem postquam rerum potitus sit, in tantam uenisse insolentiam, ut ipse sibi fana in multis locis constituerit. nam cum terras circumiret, ut in quamque regionem uenerat, reges principesue populorum hospitio sibi et amicitia copulabat et cum a quoque digrederetur, iubebat sibi fanum creari hospitis sui nomine, quasi ut posset amicitiae ac foederis memoria conseruari. sic constituta sunt templa Ioui Ataburio, Ioui Labryandio: Ataburus enim et Labryandus hospites eius atque adiutores in bello fuerunt; item
Abbreviated transcription (Latin):
iustituere. mne tremit has
hic omĩa ponit. ut pĩ infan¬
tes credunt signa omĩa ener
uiu̾e et eẽ homines: Sic isti
oĩa ficta uera putant. siguis
cor messe inaenis. ꝑgula pi¬
ctor ueri nichil. omnia ficta.
Poeta quid stultos hommes
infantibus comꝑauit. At ego
multo in prudenciores ẽẽ dico
illi enĩ siulãcra homines putal
esse. Sed deos hni. Illos etas fa¬
cit putare qd non est. hos stulli
Ili uetiq br eui desimuit falli. hoꝵ
qinitas et durat semꝑ et crestit.
gutma liber patrs pͥmus or pheꝰ
nidieit ĩ greciam. pͥmusq cele¬
braut in monte boecie thebis uͥ
iber natus est proximo. Qui
cum frequent᷑ cithare cantu ꝑso¬
uaret citeron appellatus est. Ea
satra ec orphica nĩc nominant᷑
ini qͥbus ipẽ postea dilaceratus
et captus est. et fuit fere ꝑ ead̾
tempora quibus famnus. Sed
quis etate p̾cesẜit dubitan potest.
Siquid̾ ꝑ eosd̾ annos latimus pͥ¬
annusqz regnau̾nt. Item prẽs

Expanded text:
instituere Numae, tremit has, instituere Numae, tremit has, hic omnia ponit. ut pueri infantes credunt signa omnia aena uiuere et esse homines, sic isti omnia ficta uera putant, credunt signis cor inesse in aenis. pergula pictorum, ueri nihil, omnia ficta! poeta quidem stultos homines infantibus conparauit, at ego multo inprudentiores esse dico. illi enim simulacra homines putant esse, hi deos; illos aetas facit putare quod non est, hos stultitia; illi utique breui desinent falli, horum uanitas et durat. semper et crescit. sacra Liberi patris primus Orpheus induxit in Graecia primusque celebrauit in monte Boeotiae Thebis ubi Liber natus est proximo; qui cum frequenter citharae cantu personaret, Cithaeron appellatus est. ea sacra etiamnunc Orphica nominantur, in quibus ipse postea dilaceratus et carptas est; et fuit per eadem fere tempora quibus Faunus. sed quis aetate praecesserit dubitari potest, siquidem per eosdem annos Latinus Priamusque regnarunt, item patres
Abbreviated transcription (Latin):
um famus in lacio qui et sa¬
turno auo nepharia sacra cõ¬
stituit: et picũ patre̾ int̾ dõs
honorauit. et sororẽ suam fau¬
consecranit. Quã gabius
bassus fatuã noĩatam tra¬
dit. ꝙ mlierbus fata can̾e
cõsueuisset ut fammis uirs.
Cand̾ uarro scubit tante pu¬
dicicie fuisse: ut nemo illã
uid̾it. nec nomen eius audient
Idccͥo illi mulieres in opertosa¬
crificant. et bonam deam nom¬
uant. Et crispus sextus clodi
in eo libro quẽ grece scripsit. re¬
fert fanni hanc uxorem fuisse
que quia contͣ morem decusq¬
regium clam olam uini ebib̾at.
et ebria facta erat uirgis mie
teret. ac desidi̾um eius ferre
non posset. dñnum illi honoiẽ
detulisse. idaͥo in sacris eius
obuolutã uii amphorã pom
Reliquit gͦ posteris famius qͦ
non parum erroris. quẽ tamꝰ
puidentes quiqz ꝑspicunt.
Nã lucilius eoꝵ stultiniam qͥ
silãcra deos putant esse den¬
det his u̾sibus. Terricolas la¬
mias faum quas pompiliiq

Expanded text:
um Faunus in Latio, quin et Saum Faunus in Latio, quin et Saturno avo nefaria sacra constituit, et Picum patrem inter deos honoravit, et sororem suam Fatconsecravit; quam Gabius Bassus Fatuam nominatam tradit, quod mulieribus fata canere consuevisset, ut Faunus viris. Eamdem Varro scribit tantae pudicitiae fuisse, ut nemo eam, viderit, nec nomen ejus audierit. Idcirco illi mulieres in operto sacrificant, et bonam deam nominant. Et Sextus Clodius in eo libro, quem graece scripsit, refert Fauni hanc uxorem fuisse, quae quia contra morem decusqregium clam uini ollam ebiberat et ebria facta erat, uirgis myrteret ac desiderium eius ferre non posset, diuinum illi honorem detulisse; idcirco in sacris eius obuolutam uini amphoram poni. reliquit ergo posteris Faunus quoque non parum erroris, quem tamen prudentes quique perspiciunt. nam Lucilius eorum stultitiam, qui simulacra deos putant esse, deridet his uersibus: terriculas Lamias, Fauni quas Pompiliique
Abbreviated transcription (Latin):
lio et bebio consulibꝰ in agro
stibe petii sub ianiculo arche
due lapidce repptest̃ a fossoribꝰ.
quaꝵ in altera corpus niie
fuit. In alt̾a septẽ latim libu
deuire pontifico. Item greci to
tide̾ de distiplina sapĩe scripti:
qͥbus religiones non eas mͦ.
quas ip̃e instituerat. sed oẽ
p̾terea dissoluit. Quare ad se¬
natũ delata: decretũ est ut hii
libri abole̾ntur. Ita eos Ee pe¬
tilius p̾tor urbanus in concioe
ppłi concremauit. insi pienter
id quid̃. Quid profuit libros
eẽ combustos cũ ħ ipm̃ ꝙ sũt
ideo combusti qr religionibus
derogabant: memorie sit tra¬
ditum: Nemo gͦ in senatu tẽ¬
nõ stultissimꝰ. Potuerũt eniꝰ
et libri non aboleri: et tñ res
in memoriã non exire. Ita dũ
uolũt etiã posteris approbare.
quãta pietate defendint re¬
ligiones: anctoritatẽ religio¬
mĩ ipãꝵ testando minuert̃.
Sed ut pompilius apud roma¬
nos institutor meptaꝵ reli¬
gionũ fuit: sic ante pompili¬

Expanded text:
lio et Baebio consulibus in agro lio et Baebio consulibus in agro scribae Petili sub Ianiculo arcae duae lapideae sunt repertae a fossoribus, quarum in altera corpus Numae fuit, in altera septem Latini libri dtidem de disciplina sapientiae scripti, quibus religiones, non eas modo, quas ipse instituerat, sed omnes praeterea dissolvit. Qua re ad senatum delata, decretum est, ut hi libri abolerentur: ita eos Q. Petilius Praetor urbanus in concione populi concremavit, insipienter id quidem. Quid enim profuit, libros esse combustos? cum hoc ipsum, quod sunt ideo combusti, quia religionibus derogabant, memoriae sit traditum? Nemo ergo tunc in senatu non stultissimus. Potuerunt enim et libri aboleri, et res tamen in memoriam non exire. Ita dum volunt etiam posteris approbare quanta pietate defenderint religiones, auctoritatem religionum ipsarum testando minuerunt. Sed ut Pompilius apud Romanos institutor ineptarum religionum fuit: sic ante Pompili
Abbreviated transcription (Latin):
arum uanitatũ apud ro¬
manos auctor et consti¬
tutor sabimis ille rex fuit: qͥ
maxime aĩos hom̃ rudes atqr
impentos nouis suꝑsticiomibꝰ
implicanit. Quod ut faceret
aliqͣ cũ auct̃e: simlãuit cũ dea
egena nocturnos se habere
tongressus. Erat spelũca q̃d̾
ꝑopaca in nemore ericino. uñ
riuus ꝓhẽm fonte manabat.
huc se remotis arbitus infr̾e
cõsueuerat: Ut mentiri poss
monitu dee cõiugis. ea sacra
ppło se tradere q̃ acceptissima
dne essent. uidelicet astuciã
minois uoluit imitari. qui se
in antrũ ionis recondebat. et
ibi diu moratus leges tamꝙͣ
Sͥ aioue traditas affebat: ut
homines ad parendꝰ non nr̃o
imperio. sed religione cõstͥng̾et
nec difficile sane fuit ꝓsuade̾
pastoribus. Itaq pontifices.
elamines. salios. augures cre¬
auit. deos ꝑ familias destͥpsit.
sic noui ppłi feroces aiõs miti¬
gauit et ad studia pacis arebꝰ
bellicis auocanit. Sed cũ alios
falleret: se ipm̃ tñ non fefellit
nam post annos pħmos corne¬

Expanded text:
arum uanitatum aput Romanos auctor et constitutor Sabinus ille rex fuit, qui maxime animos hominum rudes atque inperitos nouis superstitionibus implicauit: quod ut faceret aliqua cum auctoritate, simulauit cum dea Egeria nocturnos se habere congressus. erat spelunca quaedam peropaca in nemore Aricino, unde riuus perenni fonte manabat. huc se remotis arbitris inferre consueuerat, ut mentiri posset monitu deae coniugis ea sacra populo se tradere, quae acceptissima diis essent. uidelicet astutiam Minois uoluit imitari, qui se in antrum Iouis recondebat et ibi diu moratus leges tamquam sibi a Ioue traditas adferebat, ut homines ad parendum non modo imperio, sed etiam religione constringeret. nec difficile sane fuit persuadere pastoribus. itaque pontifices flamines Salios augures creauit, deos per familias discripsit: sic noui populi feroces animos mitigauit et ad studia pacis a rebus bellicis auocauit. sed cum alios falleret, se ipsum tamen non fefellit. nam post annos plurimos Corne
Abbreviated transcription (Latin):
tñ nich̃ stiant. nichꝰ sapiant.
Omĩs doctͬna et uirtus eoꝵ sñ
capite est. quia deũ nestĩt qͥ
Quẽ qui non agnoscit licet ui¬
deat cecus est. licet audiat surdꝰ
licet loq̃tur elingius est. Cum
uero conditorem rer parentẽq
cognou̾it: tũc et uidebit et au¬
diet. et loquetur. hrẽ enim ca¬
put cepit. in quo st̃ sensus õs
collocati. hoc est oculi. aures et
lingua. Nam profecto is uidet
qui uĩtatem in qua deus est.
uel deu̾ in quo ueritas est. ocu¬
ls cordis aspex̾it: is audit qͥ
dm̃as uoces. ac p̾cepta uitalia
pectori suo affigit. is loquit᷑ ͦ
qui celestia disserens uirtute
ac maiestatẽ dei singularis
enarrat. Quare non est dubiũ
qͣn impius sit qͥsquis deũ non
agnouerit. omnesqz uirtutes
quas habe aut tenere se putat.
in illa mortifera uia reꝑuint᷑
q̃ est tota tenebrar. Quapp̃
nth est qd̾ sibi aliqͥs gratule¬
tur. si has manes untutes ad
xmños sustiꝑpiat in cassum. Nã¬

Expanded text:
tamen nihil sciant, nihil sapiant. tamen nihil sciant, nihil sapiant. omnis doctrina et uirtus eorum sine capite est, quia deum nesciunt, qui quem qui non adgnoscit, licet uideat, caecus est, licet audiat, surdus, licet loquatur, elinguis est. cum uero conditorem rerum parentemque cognouerit, tunc et uidebit et audiet et loquetur. habere enim caput coepit, in quo sunt sensus omnes conlocati hoc est oculi et aures et lingua. nam profecto is uidet qui ueritatem, in qua deus est, uel deum, in quo ueritas est, oculis cordis aspexerit, is audit qui diuinas uoces ac praecepta uitalia pectori suo adfigit, is loquitur qui caelestia disserens uirtutem ac maiestatem dei singularis enarrat. quare non est dubium quin impius sit quisquis deum non adgnouerit, omnesque uirtutes eius, quas habere aut tenere se putat., in illa mortifera uia reperiuntur, quae est tota tenebrarum. quapropter nihil est quod sibi aliquis gratuletur, si has inanes uirtutes adeximos suscipiat in cassum. na