comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dia commissa erat dracomi in sõni. Suꝑ¬
ueniẽs athercules sopito dracone poma
aurea abstulit ⁊ ea Euristeo regi artoli¬
coꝵ actulit. Cuiꝰ fabule integumẽtum ẽ
tale. Hercules ut dcm̃ ẽ sapientẽ hominẽ
p̃figurat ꝗsopito dracõe .i. sensualitate
aufert poma aurea .i. acꝗrit delectatioez
sapiẽtie que ẽ possessio filiarum achlan¬
tis .i. uirtutum quas gignit achłas astͦ¬
logus.i. celestium contemplator.
¶Quintus labor fuit ꝙ traxit abinfens cer¬
berũ canẽ infernalem Ideo diẽ
Cerberum trax triplici catena. Cuiꝰ fabu¬
la sic texitur a poetis. Pyntous uolens ꝓ¬
ẜ pinã reginaminferm acciꝑe in uxorẽ her¬
eulem ⁊ thescum ⁊ alios uiros fortes assũ¬
psit. Descendentib ãt illis adinferos ne
cerberus ꝗ ianitor inferm dr̃ la tratu suo
eos impediret foras hercules ip̃z trax. ⁊
catena adamantina ligauit/ quã ꝓpter tͥa
capita oportuit triplicari. Qui ꝓuocatus

Expanded text:
dia commissa erat draconi insomni. Supdia commissa erat draconi insomni. Superveniens autem Hercules, sopito dracone, poma aurea abstulit et ea Euristeo, regi Argolicorum, attulit. Cuius fabule integumentum est tale: Hercules, ut dictum est, sapientem hominem prefigurat, qui sopito dracone, idest sensualitate, aufert poma aurea, idest acquirit delectationem sapientie, que est possessio filiarum Athlantis, idest virtutum quas gignit Athlas astrologus, idest celestium contemplator. Quintus labor fuit quod traxit ab inferis Cerberum, canem infernalem. Ideo dicit: «Cerberum traxit triplici catena». Cuius fabula sic texitur a poetis: Pyritous, volens Proserpinam reginam inferni accipere in uxorem, Herculem et Theseum et alios viros fortes assumpsit. Descendentibus autem illis ad inferos, ne Cerberus, qui ianitor inferni dicitur, latratu suo eos impediret, foras Hercules ipsum traxit et catena adamantina ligavit, quam propter tria capita oportuit triplicari. Qui provocatus,
Abbreviated transcription (Latin):
nit᷑ figuratiue iõ eiꝰ figuram breuit̾ uide¬
amus. Hercules tenet figuram hominis
hẽre litem cumiutiis ⁊ peccatis fineus at
cecus figumnt cupĩdum ⁊ auarum quia
auantia ht hominem excecare. Arpie uo
figurant rapacitatẽ. nã arpia grece ut ait
fulgentius dr rapina latine. Apponuntũ
itaq arpie fineo ceco qr rapina sẽꝑ ẽ in cõ¬
spectu auari ⁊ sp̃fedat uictũ ip̃ius qr rapa¬
citas reddir uictum immundũ. Hercules
at .i. uir sapiẽs sagittis.i. monum̃tis sue
doctrine fugat ab anaro rapacitatẽ dum
sua doctrina uitiosũ hominẽ reuoeat dd uͥ¬
tutes.
¶Quartus labor fuir qñ rapuit aurea po¬
ma draconi cernẽti .i. uigilanti uł custodi¬
enti.io diẽ. Poma e̾nenti rapuit draconi.
Hanc aũt fabulam tangit lucanꝰ libro
nono que talis ẽ. Athlas ẽ hũit.uii.fili¬
as q̃ habebant ortum aureum .i. arbores
poma aurea deferẽtes quoꝵ pomoꝵ cysto¬

Expanded text:
nitur figurative, ideo eius figuram breviter videnitur figurative, ideo eius figuram breviter videamus. Hercules tenet figuram hominis habere litem cum vitiis et peccatis. Fineus autem cecus figurat cupidum et avarum, quia avaritia habet hominem excecare. Arpie vero figurant rapacitatem, nam arpia grece, ut ait Fulgentius, dicitur <rapina> latine. Apponuntur itaque arpie Fineo ceco, quia rapina semper est in conspectu avari et semper fedat victum ipsius, quia rapacitas reddit victum immundum. Hercules autem, idest vir sapiens, sagittis, idest monumentis sue doctrine, fugat ab avaro rapacitatem, dum sua doctrina vitiosum hominem revocat ad virtutes. Quartus labor fuit quando rapuit aurea poma draconi cernenti, idest vigilanti vel custodienti, ideo dicit: «Poma cernenti rapuit draconi». Hanc autem fabulam tangit Lucanus, libro nono, que talis est: Athlas enim habuit VII filias, que habebant ortum aureum, idest arbores poma aurea deferentes, quorum pomorum custo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓspolio reportauit. Et hine ẽ ꝙ statua i¬
ip̃iuo herculis semꝑ leonis spolium rep̃¬
sentat. Et nota ꝙ iste labor fuit ystoricus
⁊ nõ fabulosus.nam u̾issimum fuit ꝙ
cũ leone pugnauerit ⁊ ip̃ uĩcens excoria¬
¶ Tertiuo labor fuit qn arpias sagittis de¬
uiẽ. Iõ ait.Fix̃ ⁊ certis uolueres sagitis.
Cuius pugne fabula calis ẽ.fineus enĩ
filios suos ꝗ nou̾cam de strupro accusare¬
rãt excecauit ꝑꝑ quod deorũ iudicio cuip̃e
sineus dicitur excecatus. Et apposite st̃
arpie .i. uolucres q̃dam uingrineum uul¬
tus hñtes de quib hĩtum est sͣ cantu xuiͦi.
q̃ mensã ip̃ius finei fedabant / ⁊ cibum
eiꝰ auferebant quas hercules sagittando
fugauit usq in insulas strophadas Inꝙ
b insul eneas destrueta ⁊ incensa troya
reꝑit istas aues ut poĩt uirgꝰ t̾tio libro ene¬
ydorum. S qr istud totũ ẽ fabulosũ ⁊ po¬

Expanded text:
pro spolio reportavit. Et hinc est quod statua pro spolio reportavit. Et hinc est quod statua ipsius Herculis semper leonis spolium representat. Et nota quod iste labor fuit ystoricus et non fabulosus, nam verissimum fuit quod cum leone pugnaverit et ipsum vincens excoria Tertius labor fuit quando arpias sagittis devicit. Ideo ait: «Fixit et certis volucres sagittis». Cuius pugne fabula talis est: Fineus enim filios suos, qui novercam de strupro accusaverant, excecavit, propter quod deorum iudicio et ipse Fineus dicitur excecatus. Et apposite sunt arpie, idest volucres quedam, virgineum vultus habentes, de quibus habitum est supra, cantu XIII, que mensam ipsius Finei fedabant et cibum eius auferebant; quas Hercules sagittando fugavit usque in insulas Strophadas. In quibus insulis Eneas, destructa et incensa Troya, reperit istas aves, ut ponit Virgilius tertio libro Eneydorum. Sed quia istud totum est fabulosum et po
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmus ingrecia.Cmuilites adunauit q̃b
greciã infestabat ꝗ equites cũ primũ ab ĩ¬
doctis uisi sunt insidere eꝗs unũ aĩal/ ex
equo ⁊ homie reputati sũt ⁊ dcĩ sũt cẽtar
ni qiͣcentũ armati ul qr ut aura uelocissiẽ
currentes totã greciam deuastabant. Qro
hercules domuit in palestra. Pot etiã ẽẽ
tauros ꝓdux̾it. Nã beatus antonius unr̃
uidit ⁊ in historia daretis hr̃ ꝙ mẽno rex
dux̃ secũ ad troyam unum hominẽ equo
mixtum. De quo hr̃ supra cantu quarto
cͥculo pͥmo in hystoria pantasilee. Inlibri
⁊̃ animaliũ legit ꝙ sũt q̃dam aĩalia que
ꝯposita sunt ex asino ⁊ hoĩe.¬
¶ Secundus labor fuit qñ cum leone pugͣ¬
uit. Iõ dic̃. Abstulit seuo spoliũ leonĩ.
Fuit eĩ in quadam silua quidam leo ĩma¬
nissimus/ cuiꝰ t̾ror hoĩeo totius regioĩs in¬
uasit/ que aggressus hercules prolibera¬
tione patrie int̾emit, ⁊ ip̃z excoriãs pellez

Expanded text:
primus in Grecia C milites adunavit, quibus primus in Grecia C milites adunavit, quibus Greciam infestabat; qui equites cum primum ab indoctis visi sunt insidere, equis unum animal ex equo et homine reputati sunt, et dicti sunt centauri quasi <centum armati>, vel quia, ut aura velocissime currentes, totam Greciam devastabant. Quos Hercules domuit in palestra. Potest etiam estauros produxit. Nam beatus Antonius unum vidit et in historia Daretis habetur, quod Menno rex duxit secum ad Troyam unum hominem equo mixtum; de quo habetur supra cantu quarto, circulo primo, in hystoria Pantasilee. In libris etiam animalium legitur quod sunt quedam animalia que composita sunt ex asino et homine. Secundus labor fuit quando cum leone pugnavit. Ideo dicit: «Abstulit sevo spolium leoni». Fuit enim in quadam silva quidam leo immanissimus, cuius terror homines totius regionis invasit, quem aggressus Hercules pro liberatione patrie interemit, et ipsum excorians, pellem
Abbreviated transcription (Latin):
in ꝑte sunt homines ⁊ inꝑte sũt eq qr ĩ par¬
te illi ꝗ uite actiue deẜmnunt sũt rationa¬
les ⁊ inꝑte st̾ irrationales ¶Utrũ aut ista
mõstrasit solũ fictõe poetica introducta: ayt
naͣ talia etiã monstra gignat uidet᷑ beatus
Ierꝰ hesitare ut pater inuita beati pauli pͥ¬
mi heremitẽ. Hos gͥ centauros hercules ⁊¬
dĩ domuisse. Dum eĩ centauri ad ludiun
palestre uenissent hercules ipõs uicit. Qͥ
cum nulneriti se managro fluuio lauis¬
sent aquã eiꝰ amaram ⁊ impotabilẽ ꝓptẽ
sagittaꝵ toxicũ reddiderũt. Uñ ouidius li¬
bro xu. meth.
Añ bibebat᷑ nũ e quas ꝯtingẽ nob̾
fundat anagrus aqͣs postꝙ̃ ibiuatib os.
Enpiẽda fides illic lau̾e biembres
Uulnera el aingen q̃ fecert hercul arcꝰ.
Sic gͦ domuit centauros ĩpalestra ¶Domy
it c̃ chironẽ centaurũ ut hr̃ supͣ cantu xiͦ
¶Domuit ⁊⁊̃ nexũ ut hr̃ eodem cantu. Qd̾
aut̃ centaun fuint semibestie totũ ẽ bre¬

Expanded text:
homines et in parte sunt equi, quia in parte illi qui vite active deserviunt sunt rationales, et in parte sunt irrationales. Utrum autem ista monstra sint solum fictione poetica introducta, aut natura talia etiam monstra gignat, videtur beatus Ieronimus hesitare, ut patet in vita beati Pauli Primi heremite. Hos igitur centauros Hercules dicitur domuisse; dum enim centauri ad ludum palestre venissent, Hercules ipsos vicit. Qui cum vulnerati se in Anagro fluvio lavissent, aquam eius amaram et impotabilem propter sagittarum toxicum reddiderunt. Unde Ovidius, libro XV Meth. Ante bibebatur, nunc, quas contingere nobis, fundat Anagrus aquas, postquam, ibi vatibus omnis Eripienda fides, illic lavere bimembres Vulnera, clavigeri que fecerat Herculis arcus. Sic ergo domuit centauros in palestra. Domuit etiam Chironem centaurum, ut habetur supra, cantu XII. Domuit etiam Nexum, ut habetur eodem cantu. Quod autem centauri fuerint semibestie, totum est bre
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Uictor ĩmitem posuisse fert̃
Pabulum seuis dominũ quadrigis¬
¶ Hydra ꝯbusta periit ueneno
Fronte turbatus achelous amnis
Ora dimersit pudibunda npis¬
¶ Strauit antheũ libicis arenis
¶Lacꝰ euandri satiauit iras
¶Ultimus celũ labor in reflexo
Substulit collo p̃tiũq nirsus
Ultimi celum meruit laboris.
¶Primus eͥ labor fuit domare centauros.
deo dicit. Ille centauros domuit suꝑbos.
¶Centaun quedaminonstiasũt ex medie¬
tate hoĩes/ ⁊ ex medietate equi quos geni¬
tos exnube fingunt poere Dr̃ enĩ in fabi¬
sis ꝙ ysyon uoluit cõcumbere cñ Iunone
Iuno opposuit nubem in qua recepto semi¬
ne nati sunt centauri cuiꝰ integumẽtum ẽ
ꝙ Iuno sigͥficat uitam a ctiuam q̃ ꝯsistit

Expanded text:
, uictor immitem posuisse fertur , uictor immitem posuisse fertur pabulum saeuis dominum quadrigis, Hydra combusto periit ueneno, fronte turpatus Achelous amnis ora demersit pudibunda ripis, strauit Antaeum Libycis harenis, Cacus Euandri satiauit iras,ultimus caelum Substulit collo, pretiumque rursus Ultimi celum meruit laboris. Primus enim labor fuit domare centauros. Ideo dicit: Ille centauros domuit superbos. Centauri quedam monstra sunt, ex medietate homines et ex medietate equi, quos genitos ex nube fingunt poete. Dicitur enim in fabquod Ysyon voluit concumbere cum Iunone. Iuno opposuit nubem in qua, recepto semine, nati sunt centauri, cuius integumentum est quod Iuno significat vitam activam, que consistit
Abbreviated transcription (Latin):
co fac̃ autor mentionẽ de anteo fuit aũt
antheus quidam maximꝰ qygas ⁊ fuit
rex libie qui ut fabule tradunt tante fõ¬
titudinis fuit ꝙ leones inlibia uenabat᷑.
Uñ lucanus inquarto loquẽs de sua spelỹ¬
Rupe ferunt/ epulas raptos hũisse leoes.
Et hoc e ꝙ infra ait ad cum uirgꝰ.
Recasti gia mille leon ꝑ preda. ¶Ganta
aũt fuit sua ꝓbitas ꝙ contin eũ uenit hẽ¬
cules pugnaturis qui quotiens terrã tã
gebar uires resummebat quod hercules ꝑ¬
pendẽs ipm̃ eleuauit in aera/ ⁊ tantũ ibi
ipm̃ tenuit quousq spm̃ exalaret. ¶ Sed
qr hic fit mentio de hercule ⁊ antheo ⁊ feã
hercalis sunt ualde notabilia ⁊ spaliter
xii. que feẽ Iõ hic ip̃a coniuneta ponaniꝰ
sic̃ ipa coniuneta ponit boctiꝰ quarto libro
de consolatione i hecu̾ba.
¶Hereulẽ dun celebrant la bores
Ille cẽtauros domuit supbos
¶Ab̃stulit seuo spolium leoni¬
¶ Fiẽ ⁊ c̾tis uolucres sagiptis
Poma cernenti rapuit draconi

Expanded text:
co facit autor mentionem de Anteo. Fuit autem Antheus quidam maximus gygas, et fuit rex Libie: qui, ut fabule tradunt, tante fortitudinis fuit quod leones in Libia venabatur. Unde Lucanus in quarto, loquens de sua spelunRupe ferunt, epulas raptos habuisse leones. Et hoc est quod infra ait ad eum Virgilius: recasti già mille leon per preda, Tanta autem fuit sua probitas quod contra eum venit Herculvires resummebat; quod Hercules perpendens ipsum elevavit in aera, et tantum ibi ipsum tenuit quosque spiritum exalaret. Sed quia hic fit mentio de Hercule et Antheo, et facta Herculis sunt valde notabilia et specialiter XII que fecit, ideo hic ipsa coniuncta ponamus, sicut ipsa coniuncta ponit Boetius quarto libro De Consolatione iHerculem duri celebrant labores: ille Centauros domuit superbos, abstulit saeuo spolium leoni, fixit et certis uolucres sagittis, poma cernenti rapuit draconi
Abbreviated transcription (Latin):
tum tumba descenditur qui non uisu-
sed sono est notus. Unius .s. aqueole q̃
ibi descendit per foramen unius saxi
quod corrosit cum cursu quem ipsa uel¬
uit postquam pendet. Duxitaq ⁊ ego
per illud iter absconsum intraimus
ad reuertendum inclarum mundum ⁊
sine cura aliqua habendi aliquam reꝗ¬
em ascendimus ipse primus ⁊ ego ẜs
portat cclum ꝑunum rotundum fora¬
men. Et inde exunmus ad reuidendũ
stellas. Ideo ait intextu.
Et quin diusammo anueder lestelle.

Expanded text:
tum tumba descenditur, qui non visu tum tumba descenditur, qui non visu sed sono est notus, unius, scilicet, aqueole que ibi descendit per foramen unius saxi, quod corrosit cum cursu quem ipsa volvit postquam pendet. Dux itaque et ego per illud iter absconsum intravimus ad revertendum in clarum mundum, et sine cura aliqua habendi aliquam requiem ascendimus, ipse primus et ego seportat celum per unum rotundum foramen. Et inde exivimus ad revidendum stellas. Ideo ait in textu: Et quindi uscimmo a riveder le stelle.
Abbreviated transcription (Latin):
qui perforatmundum : Altra centrũ
nempe fuisti tantum quantum ego de¬
scendi quiando u̾o ego me uolui tutran¬
sisti punctum ad quem ex omni parte ⁊¬
pondera cuncta fluunt. Et es modo syb
illo emisperio quod est oppositum illi ꝙ
mũdi operit partem siccam. et sub cuiꝰ
culmine fuit ꝯsumptus ille homo qui
natus fuit ⁊ uixit sine crimine: Tu ha¬
bes pedes suꝑ modicam speram q̃ facit
aliam faciem de Iudeca. Et sic est ad pͥ¬
mam questionem facta responsio ¶Hie
ẽ mane quando ibi est sero. ⁊ sie patet
responsio ad secundam. ¶ Et iste qui fec
nobis scalas cumpilo infixus est adhoe
sicut primitus ip̃e erat. Exista enĩpar¬
te cecidit decelo. Et terra que prius ex
ista parte se ostendir timore sui deman
uelamen sibi fec̃ ⁊ uenit ad emisperiũ
uestrum ⁊ forte ut fugeret eum dimm¬
sit hie locum uacuum illa que apparet
hac et superius recurnt. Locus est ibi
inferuis a belçebub remotus tantũ quã¬

Expanded text:
qui perforat mundum. Ultra centrum qui perforat mundum. Ultra centrum nempe fuisti tantum quantum ego descendi. Quando vero ego me volvi, tu transisti punctum ad quem ex omni parte pondera cuncta fluunt. Et es modo sub illo emisperio quod est oppositum illi quod mundi operit partem siccam, et sub cuius culmine fuit consumptus ille homo qui natus fuit et vixit sine crimine. Tu habes pedes super modicam speram que facit aliam faciem de Iudeca». Et sic est ad primam questionem facta responsio: hic est mane quando ibi est sero. Et sic patet responsio ad secundam: et iste qui fecit nobis scalas cum pilo infixus est adhuc sicut primitus ipse erat. Ex ista enim parte cecidit de celo. Et terra, que prius ex ista parte se ostendit, timore sui de mari velamen sibi fecit, et venit ad emisperium vestrum, et forte, ut fugeret eum, dimisit hic locum vacuum illa que apparet hac, et superius recurrit. Locus est ibi inferius, a Belzebub remotus tantum quan
Abbreviated transcription (Latin):
exiuit ꝑ unũ foram en unius saxi et
posuit me ad sedendum suꝑ oram illiꝰ
saxi. Ego eleuaui oculos ⁊ credidi ui¬
dere luciferm sic̃ ipm dimiẜam et
uidi ip̃m crun tenere suꝑus. Et si ego
actonitus tune deuemi gens grossa co¬
gitet/ que non uidet qualis est ille pun¬
ccus quemego dimiẜ am¶ Et hic finit᷑
inpedes uia est longa ⁊ it̾ iniquum/ ⁊
iam sol ad mediamt̾tiam redit. Non eͥ
erat ait autor caminata palatii locus u¬
bi eramꝰ s naturalis burella que hebar
malum solum ⁊ luminis indigentiam.
Et hic mouet autor triplicem questioe.
su me cuellam adextrahendum me de
uno enrore loquere mͥ queso. Ybi ẽ gla¬
cies: ¶ Sccunda ẽ ista. Et iste subaudi
lucifer/ quo est contranio ita fixus:
¶Gertia uero ẽ ista. Et quomodo intam
modiça hora a sero ad mane fecit sol tam
ueloater cursum suum: Cui uugilius
Tu ymaginaris esse ad huc ultra cẽtrũ
ubi ego me applicui ad pilum uermnis rei

Expanded text:
exivit per unum foramen unius saxi, et exivit per unum foramen unius saxi, et posuit me ad sedendum super oram illius saxi. Ego elevavi oculos et credidi videre Luciferum sicut ipsum dimiseram, et vidi ipsum crura tenere superius. Et si ego attonitus tunc deveni, gens grossa cogitet, que non videt qualis est ille punctus quem ego dimiseram. Et hic finiturin pedes. Via est longa et iter iniquum, et iam sol ad mediam tertiam redit». Non enim erat, ait autor, caminata palatii locus ubi eramus, sed naturalis burella, que habebat malum solum et luminis indigentiam. Et hic movet autor triplicem questionemsu me evellam, ad extrahendum me de uno errore loquere michi queso. Ubi est glacies?» Secunda est ista: «Et iste – subaudi Lucifer – quomodo est contrario ita fixus?» Tertia vero est ista: «Et quomodo in tam modica hora a sero ad mane fecit sol tam velociter cursum suum?» Cui Virgilius: «Tu ymaginaris esse adhuc ultra centrum, ubi ego me applicui ad pilum vermis rei
Abbreviated transcription (Latin):
magister est Iudas scanoth qui caputha¬
bet interius ⁊ extra crura mouet. Alioꝵ
autem duorum ꝯ ħnt caput extra Ille
qui pendet anigro ore/ e brutus uide quo
male torquetur ⁊ non facit uhum. Ali¬
usliutem est cassius qui uidetur ita m̃¬
brutus.S nox surgit ⁊ admodo ẽ rece¬
quarta parte eociti dicit autor huemodũ
quemtenuit suus dux exemnido de infer¬
no. ¶Quomodo inquit sibi placuit col¬
lum brachiis sͥ uinxi. ⁊ ipe locs ⁊ tp̃r qͦ
ale lucifer crant aꝑte satis pilosis la te¬
rib se adhesit. postea de uellere inuellus
descendit ad anchas. Quando uero fu¬
it ibi cum labore ⁊ anxietate reuoluit ca¬
put ad illam partem in qua habebat plã¬
tas. et sie reuolutus cepit ꝑ coxas et ty¬
bias ampiendo pilos ascendere ita ꝙ in
infenram ad huc reuerti credebam. Et
ait mͥ magister anelando uelut homo
lassus tene te beue quia ꝑtales scalas
conuenit a tanto discedere malo. Pea

Expanded text:
magister, «est Iudas Scarioth, qui caput hamagister, «est Iudas Scarioth, qui caput habet interius et extra crura movet. Aliorum autem duorum, qui habent caput extra, ille qui pendet a nigro ore est Brutus. Vide quomodo male torquetur et non facit verbum. Alius autem est Cassius, qui videtur ita membrutus. Sed nox surgit et admodo est recequarta parte Cociti, dicit autor hic modum quem tenuit suus dux exeundo de inferno. Quomodo, inquit, sibi placuit, collum brachiis sibi vinxi et ipse loco et tempore quo ale Luciferi erant aperte, satis pilosis lateribus se adhesit. Postea de vellere in vellus descendit ad anchas. Quando vero fuit ibi, cum labore et anxietate revolvit caput ad illam partem in qua habebat plantas, et sic revolutus, cepit per coxas et tybias arripiendo pilos ascendere, ita quod in infernum adhuc reverti credebam. Et ait michi magister, anelando velut homo lassus: «Tene te bene, quia per tales scalas convenit a tanto discedere malo». Postea
Abbreviated transcription (Latin):
tur cum ista suꝑ medium cuiuslibet sꝑa¬
tule/ ⁊ munum ꝯueniebant ad sicciput.
Dextraaũt facies erat it albam ⁊ croceã.¬
sinistra uͦ erat illius colons quales st̃
illi qui ueniũt demõtibus de quibus
nilus ad yma descendit. Et subqualib
istaꝵ facierum stabant due magne ale
quantũ ꝯuenit tante aui. uela mans
nunꝙͣ uidi ego talia. Nõ autẽ habebãt
pennas dicte ale sedad modum uesper¬
tilionis erant facte/ quas mouendo treᷤ
uenti mouebantur abipõ. Aquebus ue¬
tis congelatur cocitus. cum sex oculis plã¬
gebat. ⁊ ꝑtria menta descendebat ad pec¬
tus sanguinolenta saliua. In quolibet ⁊¬
aut ore unũ peccatorem frangebat cũ
dentibus ad modum maciulle itaꝙ tre
insimul faciebat ẽẽ dolentes. Illi autem
pecori qui est inore anteniori mordere enat
nich respectu laçerationis qr aliquando
dor sum remanebat pelle priuata. Illa a¬
nima que habet maiorem penain dixit

Expanded text:
tur cum ista, super medium cuiuslibet spatur cum ista, super medium cuiuslibet spatule, et in unum conveniebant ad sinciput. Dextra autsinistra vero erat illius coloris quales sunt illi qui veniunt de montibus de quibus Nilus ad yma descendit. Et sub qualibet istarum facierum stabant due magne ale, quantum convenit tante avi. Vela maris nunquam vidi ego talia. Non autem habebant pennas, dicte ale, sed admodum vespertilionis erant facte, quas movendo tres venti movebantur ab ipso, a quibus ventis congelatur Cocitus. Cum sex oculis plangebat, et per tria menta descendebat ad pectus sanguinolenta saliva. In quolibet autem ore unum peccatorem frangebat cum dentibus, ad modum maciulle, ita quod tres insimul faciebat esse dolentes. Illi autem peccatori qui est in ore anteriori, mordere erat nichil respectu lacerationis, quia aliquando dorsum remanebat pelle privata. «Illa anima que habebat maiorem penam», dixit
Abbreviated transcription (Latin):
gistro placuit mͥ ostendere ereatura que
habuit pulcẽrimam similitudine adi
me se cõuertit ⁊ ait. Ecce ditis ⁊ ecce locꝰ
ubi conuenit ꝙ fortitudine mumas te
metipsum. Quomodo aut ego deueneri
gelidus tunc ⁊ raucus noli petere lector
qr illud non scribo qr om̃is loquela adx
hoe deficeret enarrandum. Ego eĩ non o¬
bii neq remansi uuius. Cogita adenodo
per te ipm̃ si aliquantulum ingenii hs̃
qualis ego deueni uno ⁊ alio sic priuatꝰ.
Imꝑator aũt dolorosi regni a medietate
pectoris exibat extra glaciem ⁊ plus ꝙͣ
unus gigas ego tibi ymitto. qr gygan¬
tes non mouent brachia siẽ iste. Uide
admodo quantum debet ẽẽ totum id ꝙ
sie facte conueniat faciei. Si ip̃e fuit
ita pulcer sicut modo ẽ deformis bene
debet abeo ꝓcedere onmis luctus. O quã¬
tum fuit michi iusum mirabile quãdo
uidi in eo tres facies.Unam añ. ⁊ illa e¬
rat nibea. Alie erant due que ꝯuĩgeban¬

Expanded text:
gistro placuit michi ostendere creaturam que gistro placuit michi ostendere creaturam que habuit pulcerrimam similitudinem, ad me se convertit et ait: «Ecce Ditis, et ecce locus ubi convenit quod fortitudine munias te metipsum». Quomodo autem ego devenerim gelidus tunc et raucus, noli petere, lector, quia illud non scribo, quia omnis loquela ad hoc deficeret enarrandum. Ego enim non obii, neque remansi vivus. Cogita admodo per te ipsum, si aliquantulum ingenii habes, qualis ego deveni, uno et alio sic privatus. Imperator autem dolorosi regni a medietate pectoris exibat extra glaciem, et plus quam unus gigas, ego tibi promitto, quia gygantes non movent brachia sicut iste. Vide admodo quantum debet esse totum id quod sic facte conveniat faciei. Si ipse fuit ita pulcer sicut modo est deformis, bene debet ab eo procedere omnis luctus. O quantum fuit michi visum mirabile, quando vidi in eo tres facies: unam ante, et illa erat rubea; alie erant due que coniungeban
Abbreviated transcription (Latin):
ait uingilius adautorem. Iõ¬
ante te respice si tuillũ regez
siue uexilla discernere potes.
Et facit hic autor quandam comparatõ¬
nem nubis uespertine. Dieens ꝙ quem¬
admodum cum una nebula grossa spiãt
nocturius tenebris incipit deigrari ui¬
decur alonge unũ molendinum qd̾ auẽ¬
to girat tale sͥ fuit uisũ edificium tunc
uidere. S ꝓpteruentum ꝙabillo tali edi¬
ficio tune spirabat restanxit se pꝰt ducẽ
suum qr nequaqua ibi alius murus e¬
rat. Facta ꝯꝑatione ad narrandun cõ¬
ditionem animaꝵ ibi existentiũ sic ꝓce¬
dit᷑. Iameĩ eram in loco ⁊ cum timore id
quod uidi pono in metro ubi omnes um¬
bre .i. a dume erant inglacie cooperte et
transparebant uelut festuca inuitro. i¬
Quedam autẽ ex ipis animabus iacẽt
Quedam stant erecte alie cum capite sũ¬
sum ⁊ alie cũ capite deorsũ. Quedam uͦ
capita ad pedes uelut arcuo iclinata
conuertunt. Quando autẽ tantum per
illam glaciem ambulauimus ꝙmõ ma¬

Expanded text:
ait Virgilius ad autorem. Ideante te respice si tu illum regem sive vexilla discernere potes. Et facit hic autor quandam comparationem nubis vespertine, dicens quod quemadmodum cum una nebula grossa spirat,nocturnis tenebris incipit denigrari, videtur a longe unum molendinum quod a vento giratur, tale sibi fuit visum edificium tunc videre. Sed propter ventum quod ab illo tali edificio tunc spirabat, restrinxit se post ducem suum, quia nequaquam ibi alius murus erat. Facta comparatione, ad narrandum conditionem animarum ibi existentium sic procedit: Iam enim eram in loco, et cum timore id quod vidi pono in metro, ubi omnes umbre, idest anime, erant in glacie cooperte, et transparebant velut festuca in vitro. Quedam autem ex ipsis animabus iacent, quedam stant erecte, alie cum capite sursum, et alie cum capite deorsum; quedam vero capita ad pedes velut arcus inclinata convertunt. Quando autem tantum per illam glaciem ambulavimus quod meo ma
Abbreviated transcription (French):
Ra loloco ouascender la nua
uenimo alpestro ⁊ ꝑ quel chiuerãco
talcogni uista nesarebe schiua
Quale quella ruina chenel fiãco
dila datrento la dice per cosse
o ꝑtremuoto o ꝑsostegno maneo
Chedacima del monte onde simosse
alpiano e si la rocçia discoscesa
calcuna ma darebe achisu fosse
Cotal di quel biuto er lascesa
ensulapunta delarotta lacca
linfamnia diereti era discesa
Che fu concepta ne la falsa uacca
⁊ quando uidenoi sestesso morse
sicome quei culira dentro fiaeca
Lo sauio mio uirgilio grido forse
tucredi chequi sialduca dathene
che su nel mondo la morte ti porse¬
Partiti bestia che questi nonuene
ammaestrato da la tua sorella
chenonsagir maqua ⁊ la saltella
Pidio lominotauro far cotale¬
⁊ quello accorto gredo corri aluareo¬
mentre chenfuria e bon chetutieale

Expanded text:
ra lo loco ov'a scender la riva venimmo, alpestro e, per quel che v'er'anco, tal, ch'ogne vista ne sarebbe schiva. Qual è quella ruina che nel fianco di qua da Trento l'Adice percosse, o per tremoto o per sostegno manco, che da cima del monte, onde si mosse, al piano è sì la roccia discoscesa, ch'alcuna via darebbe a chi sù fosse: cotal di quel burrato era la scesa; e 'n su la punta de la rotta lacca l'infamïa di Creti era distesa che fu concetta ne la falsa vacca; e quando vide noi, sé stesso morse, sì come quei cui l'ira dentro fiacca. Lo savio mio inver' lui gridò: "Forse tu credi che qui sia 'l duca d'Atene, che sù nel mondo la morte ti porsePàrtiti, bestia, ché questi non vene ammaestrato da la tua sorella,che gir non sa, ma qua e là saltella, vid'io lo Minotauro far cotale; e quello accorto gridò: "Corri almentre ch'e' 'nfuria, è buon che tu ti cale
Abbreviated transcription (Latin):
tando currebant assignaũ autori suꝑius
ꝑBruncttus. Ibi.
Qual diq̃sta greggia.
sarresta pũto giace poi centãni
sançarro starsi quãdol focol feggia
Ne pote fu delabuona gualdrada
Guido guenu ebe nome. Iste Guido guer¬
ra fuit comes ĩtuscia palatinꝰ cuiꝰ familie
dñr uulgaxit̾ Conti guidi. fuit ãt multe
sapiẽ ⁊ ualoris. Iõ dr̃ intextu.
fece colsenno assai ⁊ colasꝑada.
de hoc fac̃ ad commendationẽ ipsius comi¬
tisse. fuit at ista Gualdrada aua istĩ coĩti
Guidõis.q̃ suo tp̃r fuit ĩt̾ alias dñas magͥ
noĩs acq fame

Expanded text:
tando currebant assignavit autori superius tando currebant assignavit autori superius Ser Brunettus, ibi: qual di questa greggia s'arresta punto, giace poi cent'anni sanz'arrostarsi quando 'l foco 'l feggia. vv. 37-39 nepote fu de la buona Gualdrada; Guido Guerra ebe nome, Iste Guido Guerra fuit comes in Tuscia palatinus, cuius familie dicuntur vulgariter Conti Guidi. Fuit autem multe sapientie et valoris. Ideo dicitur in textu: fece col senno assai et co' la spada. de, hoc facit ad commendationem ipsius comitisse. Fuit autem ista Gualdrada ava istius comitis Guidonis, que suo tempore fuit inter alias dominas magni nominis atque fame
Abbreviated transcription (Latin):
u̾o magica ꝑꝑ q̃ ibidẽ talit̾ aĩe puniunt᷑
nõ ex passionib s ex huais inuẽtoĩb ⁊
malitiis oriunt᷑. Et ideo ibi ⁊ ñ ħic fuit a
uͥgilio redargutus¬
Incomĩciar come noiastemo ei
santico u̾so. Ei ẽ inc̾iectio dolentis sic̃ pa¬
pe c̃int̾iectio admirantis. Uult itaꝙ dic̃e¬
unt antiquũ gemitũ .i. ꝯsuetũ dolorẽ. uł
hei. qr anti qui ubinos ponimꝰ hodie heu
ip̃iponebant hei. Et sic hei. ẽ antiqͦ gemi
¶Qual soleno icãpionfar nudi ⁊ unti.
Antiquitꝰ fiebat a paganis quidã ludus
ꝗ dicebatur palestra. inquo ludo homiẽs
militares excebant ad pugnã. Currebãt
cͥorota nudi ⁊ uẽti ne manib capi possẽt.
Quẽ ꝗdẽ ludũ aput montẽ olimpũ her¬
cules abinuẽnit. Exẽplificat itaq hic ar¬
tor ⁊ dic̃ ꝙ istitres ꝗ deista acie exeuntes
adeum uenert fecerunt unam rotã solũ¬
modo ex se tribz. ⁊ quousqz oͥ locuti sunt
ꝯtinue in rota currebant/ sic̃ soliti erint

Expanded text:
o magica, propter que ibidem taliter anime puniuntur, non ex passionibus sed ex humanis inventionibus et malitiis oriuntur. Et ideo ibi et non hic fuit a Virgilio redargutusIncominciar, come noi ristemo, ei l'antico verso; Ei est interiectio dolentis, sicut pape est interiectio admirantis. Vult itaque diceerunt antiquum gemitum, idest consuetum dolorem, vel hei; quia antiqui ubi nos ponimus hodie heu, ipsi ponebant hei. Et sic hei est antiquus gemiQual soleno i campion far nudi et unti, Antiquitus fiebat a paganis quidam ludus qui dicebatur palestra, in quo ludo homines militares exercebantur ad pugnam. Currebant enim in rota nudi et uncti, ne manibus capi possent. Quem quidem ludum aput montem Olimpum Hercules adinvenit. Exemplificat itaque hic autor, et dicit quod isti tres, qui de ista acie exeuntes ad eum venerunt, fecerunt unam rotam solummodo ex se tribus; et quousque sibi locuti sunt, continue in rota currebant, sicut soliti erant
Abbreviated transcription (Latin):
¶Nõ fece mai alcorso suo sigrosso uelo
diu̾no la danoia mister licchi
ne canay la sottol freddo celo.¬
dammaxuũ flum̃ ing̾mania diuidẽs
theotomiam abungana feẽ suo cursui.i.
maustria ꝑ quamtrãsit. nectanays q̃ ẽ
unꝰ alius magnus fluuĩ sub polo artico
lo infernali. inqͣ ꝓditores uelut festuca in
glacie stant ĩfixi.

Expanded text:
Non fece al corso suo sì grosso velo di verno la Danoia in Osterlicchi, né Tanaï là sotto 'l freddo cielodam maximum flumen in Germania, dividens Theotoniam ab Ungaria, fecit suo cursui, idin Austria per quam transit, nec Tanays, qui est unus alius magnus fluvius sub polo artico, lo infernali, in qua proditores velut festuca in glacie stant infixi.
Abbreviated transcription (Latin):
Ncip̃ xxiꝰ cantus pͥme cãtice comedie
Inisto.xx. ⁊ inseq̃ti cantu autor trac¬
tat de.u malabulgia inqua poĩt barat
at̃ ista bulgia misto cãtu. Ibi.
Ristamo pueder laltrafessura ⁊c̾. ⁊ fi¬
nit in seq̃ti cantu. Ibi.
Et noi lasciamo lor cosimꝑacciati.
Deduetio textus deuulgan in latinum

Expanded text:
NCIPIT XXI CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE. In isto XXI et in sequenti cantu autor tractat de quinta malabulgia, in qua ponit barattautem ista bulgia in isto cantu, ibi: ristamo per veder l'altra fessura, etc. et finit in sequenti cantu, ibi, Et noi lasciamo lor così 'mpacciati. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM
Abbreviated transcription (Latin):
eos deponeret ait ad uantem. Siẽ exista
ꝑte tuinides fluuium ualde bassum i ta
uolo ꝙ ꝓcerto tu credas ꝙ abista alia pã¬
te flumus ꝓfundatur ubi pecm̃ tyran¬
nidis condennat. In quo loco quinque
alios summos uiolentos tyrannos at¬
q predones suiliter nominauit ẜͦꝵ
primus fuir totila flagellum dei ¶Sed̾s̃
Pirus rex epyrotanim. ¶ertius sext̾
flius magni pompei ¶Quartus Rayne¬
nus decorneto. ¶Quintus uoͣ ⁊ ultimꝰ
Raynenus paço. Qui duo ultuni fu̾nt
stratarum publici predatores ¶ Postꝙ
n̾o centaurs autori omnia que sunt
in isto primo girone monstrauit ipm
ad cerram depõsuit: ⁊ ꝑuiam quãtrãs¬
uadauerat transuadaut. Uñ ait ĩtextu.
Poi si riuolse ⁊ n passossil guaco.

Expanded text:
eos deponeret, ait ad Dantem: «Sicut ex ista eos deponeret, ait ad Dantem: «Sicut ex ista parte tu vides fluvium valde bassum, ita volo quod pro certo tu credas quod ab ista alia parte fluvius profundatur, ubi peccatum tyrannidis condemnatur. In quo loco quinque alios summos violentos tyrannos atque predones similiter nominavit. Quorum primus fuit Totila, flagellum Dei; secundus Pirrus, rex Epyrotarum; tertius, Sextus, filius Magni Pompei; quartus, Raynerius de Corneto; quintus vero et ultimus, Raynerius Pazzo; qui duo ultimi fuerunt stratarum publici predatores». Postquam vero Centaurus autori omnia que sunt in isto primo girone monstravit, ispum ad terram deposuit, et per viam quam transvadaverat transvadavit. Unde ait in textu: «Poi si rivo
Abbreviated transcription (Latin):
nos. u alexandrum imꝑatorẽ grecorum.¬
¶ Dyonisium regem symcusaꝵ. ¶Mzolmũ
de romano. ¶Et opizum marchionẽ ex¬
tensem. ¶ Quoꝵ primus tyrannizaũ
intoto orbe terrarum. ¶ Secundus ire¬
gno sicilie. ¶ Gertius in marchia triui¬
sana ac c⁊̃ inpłib partib sombardie.
¶Quartus u̾o inciuitate ferrariẽsi ⁊ ali¬
bi. His antemuisis autor una cum uĩ¬
gilio sup centaurum ascendit ⁊ fluuiũ
trãsuadanit. ¶Cum uo sic flumumtiaᷤ¬
uadarent die autor seui disse quasdaz
animas usq adgulam ibi subm̃sas.
Quas cum attente respiceret demon¬
strauit sͥ centaurus unam aĩa solam
dicens Iste seidit ingremio dei illud cor
qd adhuc suꝑ tamigiun deplorat̃.¬
¶ Postea ui dit quandam gentẽ que caput
⁊ totum corpus tenebant exceptis tibiis
ibant canto plus ille sanguis in illo fły¬
uio bassus erat ubi aias solummodo ĩ
pedib eruciabat: ⁊ ibi ad riꝑam aliam
transuadarnt ¶ Et añ quã centaur

Expanded text:
nnos, videlicet Alexandrum imperatorem Grecorum,nnos, videlicet Alexandrum imperatorem Grecorum, Dyonisium regem Syracusarum, Azolinum de Romano, et Opizum Marchionem Extensem; quorum primus tyrannizavit in toto orbe terrarum; secundus in regno Sicilie; tertius in Marchia Trivisana ac etiam in pluribus partibus Lombardie; quartus vero in civitate Ferrariensi et alibi. His autem visis, autor una cum Virgilio super Centaurum ascendit et fluvium transvadavit. Cum vero sic fluvium transvadarent, dicit autor se vidisse quasdam animas usque ad gulam ibi submersas. Quas cum attente respiceret, demonstravit sibi Centaurus unam animam solam, dicens: «Iste scidit in gremio Dei illud cor quod adhuc super Tamigium deploratur». Postea vidit quandam gentem que caput et totum corpus tenebant, exceptis tibiis ibant, tanto plus ille sanguis in illo fluvio bassus erat, ubi animas solummodo in pedibus cruciabat, et ibi ad ripam aliam transvadarunt. Et antequam Centaurus
Abbreviated transcription (Latin):
me oporter ostendere uallem nigram uir¬
tute ⁊ autoritate illius q̃ ueniens de illo
loco ubi alleluia cantatur ꝯmisit istud
officium mͥnouũ. S ꝑ illam uirtutem
ꝑ quam moueo pedes meos ꝑtam silue¬
sirem stratam te adiuro ut decuis des no¬
bis unumin ducem qui ⁊ uiam nob̾ de¬
monstret/ ⁊ hunc qr nõ ẽ sp̃s qui uadat
paerem portet. Tunt chironmandaũ
nesso ut eos incolumes secum ducar. Qͥ
cum chiron pomnia ꝑuisset. ⁊ eos põta¬
uit. ⁊ istum primum gironẽ cunaliter
ꝯfabulando monstranit. ⁊ eos usq ad
npam aliam trãsuadauit ¶Duin aũt
sic iuxta fluuium sangumis peragra¬
rent centaunus monstrauit autori quã¬
dam animas que erant usq ad ciliũ in
isso sanguine bullienti submerse quaᷤ
dixit eẽ animas tymnnoꝵ ꝗ in hoe mũ¬
do ꝯtra bona subditorum ac etiam san¬
qyanẽ tym̃nide usi sunt. Et interalios
demonstrauit ei quatuor summos tyra¬

Expanded text:
me oportet ostendere vallem nigram, virme oportet ostendere vallem nigram, virtute et autoritate illius que veniens de illo loco ubi alleluia cantatur, conmisit istud officium michi novum. Sed per illam virtutem per quam moveo pedes meos per tam silvestrem stratam, te adiuro ut de tuis des nobis unum in ducem, qui et viam nobis demonstret, et hunc, quia non est spiritus qui vadat per aerem, portet». Tunc Chiron mandavit Nesso ut eos incolumes secum ducat. Qui cum Chironi per omnia paruisset, et eos portavit, et istum primum gironem curialiter confabulando monstravit, et eos usque ad ripam aliam transvadavit. Dum autem sic iuxta fluvium sanguinis peregrarent, Centaurus monstravit autori quasdam animas que erant usque ad cilium in illo sanguine bullienti submerse, quas dixit esse animas tyrannorum qui in hoc mundo contra bona subditorum ac etiam sanguinem tyrannide usi sunt. Et inter alios demonstravit ei quatuor summos tyra
Abbreviated transcription (Latin):
uenitis uos qui de coste descenditis. Di¬
catis istine alioquin arcum extendo. Ad
que uirgilius ait. Responsionẽ faciemꝰ
istie de ꝓpe nos chyroni. Semp enĩ fuit
ad tuum damnum tuum desiderium ita
uelox. Postea tetigit Dantem dicẽs:. Ille
eͥ ẽ nessus ꝗ mortuns ẽ y deianim et fẽe
ip̃e met de se ip̃o uindc̃am. Et ille ꝗ ẽ in
medio qui respiẽ sibi pectus emagnus
Chyron ꝯ nutriuit achillem. Ille uõ aliꝰ
folus ẽ qui fuit imeundia ita plenus.
curintu nãq istius fouce uadũt ad mille
admille sagittando qualemeũq animã
q̃ plus de sangume se euellit qua culpa
sua minime sortiatur. Et hec dicens app¬
pinquauit ad illos. ¶Chiron aut uiden
Uãtem pedibz lapides ꝯmouentem ait
ad socios: Ppenditis uos ꝙ ille quiueĩt
retro mouet omne qd tangit. Non sũt
ita solit pedes facere mortuorum. Qui uͥ¬
gilius. Uere uiuus est ⁊ nõ mortuuꝰ cui

Expanded text:
venitis vos qui de coste descenditis? Divenitis vos qui de coste descenditis? Dicatis istinc, alioquin arcum extendo». Ad quem Virgilius ait: «Responsionem faciemus istic de prope nos Chyroni. Semper enim fuit ad tuum damnum tuum desiderium ita velox». Postea tetigit Dantem dicens: «Ille enim est Nessus, qui mortuus est pro Deianira et fecit ipsemet de se ipso vindictam. Et ille qui est in medio, qui respicit sibi pectus, est magnus Chyron, qui nutrivit Achillem. Ille vero alius Folus est, qui fuit iracundia ita plenus. In circuitu nanque istius fovee vadunt ad mille ad mille sagittando qualemcunque animam que plus de sanguine se evellit quam culpa sua minime sortiatur». Et hec dicens appropinquavit ad illos. Chiron autem, videns Dantem pedibus lapides conmoventem, ait ad socios: «Perpenditis vos quod ille qui venit retro movet omne quod tangit? Non sunt ita soliti pedes facere mortuorum». Cui Virgilius: «Vere vivus est et non mortuus, cui
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ pantes de illa ruma in sua inte aliꝙͣ¬
tulum cogitaret ait ad eumip̃e uirgiliꝰ
Tu forsitan cogitas deista ruma que
eustodita est ab illa ira bestiali quam
modo egoextinxi. uolo eͥ ꝙ scias ꝙ alia
uiee qñ adyma descendi ꝙ ista roccia.
i. ista petrosa ruma ad hueruinatanõ
erat. S certe si bene discerno uelreco¬
lo modieum an ꝙͣ uenisset ille ꝗ ma¬
gnam predam abstulit diti de circulo
primo. ex oͥ parte ista fetida uallis ita
bremuit ꝙ ego cogitaui in corde meo ꝙ
sit conusus. Et in illo puncto petre in
inferno hic ⁊ alibi seisse sunt. ¶ Sedo
postꝙͣ autor descensum desenpsit. ad de¬
signandum septimum curulum manũ
extendit dicens ꝙ uidit unã amplã fo¬
ueamin cuius circutu cẽtauri annati cũ¬
rebant qui centaun uidentes istos descẽ¬
dere se firmauert ⁊ tres ex ipĩs de acie
exiuerunt. Et unus istoꝵ triũ clamauit
ad eos alonge dicẽs. Ad quod martinũ

Expanded text:
et Dantes de illa ruina in sua mente aliquanet Dantes de illa ruina in sua mente aliquantulum cogitaret, ait ad eum ipse Virgilius: «Tu forsitan cogitas de ista ruina, que custodita est ab illa ira bestiali quam modo ego extinxi. Volo enim quod scias quod alia vice quando ad yma descendi, quod ista roccia, idest ista petrosa ruina, adhuc ruinata non erat. Sed certe, si bene discerno vel recolo, modicum antequam venisset ille qui magnam predam abstulit Diti de circulo primo, ex omni parte ista fetida vallis ita tremuit, quod ego cogitavi in corde meo quod sit conversus. Et in illo puncto petre in Inferno hic et alibi scisse sunt». Secundo, postquam autor descensum descripsit, ad designandum septimum circulum manum extendit, dicens quod vidit unam amplam foveam in cuius circuitu centauri armati currebant, qui centauri videntes istos descendere, se firmaverunt, et tres ex ipsis de acie exiverunt. Et unus istorum trium clamavit ad eos a longe dicens: «Ad quod martirium
Abbreviated transcription (Latin):
Escendens autor inseptimu
circulum duo principalit̾ fac̃
Nã primo designat descensũ
le descensus ẽ ita fes sicut ẽ illa ruina
que inꝑtib lombardie int̾ triuisium
.s. ⁊ tridentum fluuiũ attacis ꝑcussit.
Et inisto tali minoso descensu Mino¬
taurum inuenit qui põĩtus est ib̾i ut
custodiat illaminam. Qui minotan¬
rus statun ꝙ uidit autorem imeũdia
totus accẽsus se ĩp̃m prenimia ira ⁊¬
momordit. Contra quem uirgilius
clamans ait. Tu forsitan credis qd
iste qui mecum est sit dux atheniẽ sis
qui tibimortẽ suꝑius inmundo por¬
rexit᷑. Recede hinc bestia qr iste non
uenit doctus atua sorore ẜ uadit ura
uidendo torm̃ta. Tanc minotaurus ad
similitudinem taumn cũ fu̾it letaliter
uulneratus ꝗire uł currere nescit. sed
huc ⁊ illue sastando discuxrit. de illa i¬
quam custodiebat ruinarecessit: ⁊ tẽ
uirgilius mandauit autori ut iuterim
ꝙ ilłe erat in funa uiam amꝑet u̾sus y¬
ma. Dũ autem sicambo descenderent

Expanded text:
escendens autor in septimum circulum, duo principaliter facit: Nam primo designat descensum,le descensus est ita factus sicut est illa ruina que in partibus Lombardie, inter Trivisium scilicet et Tridentum, fluvium Attacis percussit. Et in isto tali ruinoso descensu Minotaurum invenit, qui positus est ibi ut custodiat illam viam. Qui Minotaurus, statim quod vidit autorem, iracundia totus accensus, se ipsum pre nimia ira momordit. Contra quem Virgilius clamans ait: «Tu forsitan credis quod iste qui mecum est sit dux Atheniensis, qui tibi mortem superius in mundo porrexit? Recede hinc, bestia, quia iste non venit doctus a tua sorore, sed vadit vestra videndo tormenta». Tunc Minotaurus, ad similitudinem tauri cum fuerit letaliter vulneratus, qui ire vel currere nescit, sed huc et illuc saltando discurrit, de illa quam custodiebat ruina recessit. Et tunc Virgilius mandavit autori ut, interim quod ille erat in furia, viam arriperet versus yma. Dum autem sic ambo descenderent,
Abbreviated transcription (French):
crueciato prese la folgore acuta
onde lultimo di percosso fui
O selli stanchi lialtri amutti amuta
inmongibello ala fucina negra
chiamando buon uulcano aiutaiuta
Si come fece alapugna di flegra
⁊ me saetti dicutta sua força
non ne potrebauer uẽdettã allegra
A lloralducamio parlo diforça
nullo martiro fuor chelatua rabbia¬
sarebe altufuror dolor compito

Expanded text:
crucciato prese la folgore aguta crucciato prese la folgore aguta onde l'ultimo dì percosso fui; o s'elli stanchi li altri a muta a muta in Mongibello a la focina negra, chiamando "Buon Vulcano, aiuta, aiuta!", sì com'el fece a la pugna di Flegra, e me saetti con tutta sua forza: non ne potrebbe aver vendetta allegra". Allora il duca mio parlò di forza nullo martiro, fuor che la tua rabbiaal tuo furor dolor compito
Abbreviated transcription (French):
Soura tuttolsabbion duncader lento
piouen difuoco dilatate falde
come dineue inalpe sanza uento
Quali alexandro inquelle para calde
dindia uide soural suo stuolo
fiamme cader infinaterra salde
Ꝑ che ꝓuide ascalpitar lo solo
conlesue schiere accio chelouapore
me sistingeua mentre chemsolo
Tale scendeua leternale ardore
on de larena saccendea comesca
sotto focile adoppiar lo dolore
Sançanposo mai era la tresca
delemiẜe mani or quindi or quinet
⁊ scotendo dase larsura fresca
I cominciai maestro tu che uinci
tutte lecose fuor chedimonduri
calintrar de la porta in contro uscinci
Chie quel grande che non par checuri
loncendio ⁊ giace dispectoso ⁊ torto
siche la piogia non par chelmaturi
Et quei medesmo che si fu accorto
chi dimandaualmiduca dilui
grido quali fuuuo talson morto
Segioue stanchi suo fabridacui

Expanded text:
Sovra tutto 'l sabbion, d'un cader lento, Sovra tutto 'l sabbion, d'un cader lento, piovean di foco dilatate falde, come di neve in alpe sanza vento. Quali Alessandro in quelle parti calde d'Indïa vide sopra 'l süo stuolo fiamme cadere infino a terra salde, per ch'ei provide a scalpitar lo suolo con le sue schiere, acciò che lo vapore mei si stingueva mentre ch'era solo: tale scendeva l'etternale ardore; onde la rena s'accendea, com'esca sotto focile, a doppiar lo dolore. Sanza riposo mai era la tresca de le misere mani, or quindi or quinci escotendo da sé l'arsura fresca. I' cominciai: "Maestro, tu che vinci tutte le cose, fuor che ' demon duri ch'a l'intrar de la porta incontra uscinci, chi è quel grande che non par che curi lo 'ncendio e giace dispettoso e torto, sì che la pioggia non par che 'l marturi?". E quel medesmo, che si fu accorto ch'io domandava il mio duca di lui, gridò: "Qual io fui vivo, tal son morto. Se Giove stanchi 'l suo fabbro da cui
Abbreviated transcription (French):
t laltre cassio che par si membruto
ma la nocte risurge ⁊ oramai
e dapartir chetuitanemueduto
Loma liu piaeque i l eollo liaiunghiar
⁊ ei prese ditempo ⁊ luogo poste
c⁊ quando la le fur aperte assai
ppillio se aleuellute coste
diuello muello qui discese posçia
tral folto pelo ⁊ legelate croste
Quando noi fumo la doue la cosçia
si uolge apunto insulgrosso de lanche
loduc̃a confatiça ⁊ conangosçia
olse la testa ouelli auea leçanche
⁊ agrappossal pel comuomi ke sale
sichenninferno ie redea tornar anche
ttienti ben che ꝑcotali scale
dissel maestro ansando comuom lasso¬
si conuien dipartir da tanto male
oi usei fuor perloforo dunsasso
⁊ puose me insulorlo asedere
appresso porse a melaccorto passo
le uai li occhi ⁊ credetti uedere
lucifero comio lauea lasciato
⁊ uidili le gambe in su tenere
t si diuennĩ allor a trauaglia

Expanded text:
e l'altro è Cassio, che par sì membruto. e l'altro è Cassio, che par sì membruto. Ma la notte risurge, e oramai è da partir, ché tutto avem veduto". Com'a lui piacque, il collo li avvinghiai; ed el prese di tempo e loco poste, e quando l'ali fuoro aperte assai, appigliò sé a le vellute coste; di vello in vello giù discese poscia tra 'l folto pelo e le gelate croste. Quando noi fummo là dove la coscia si volge, a punto in sul grosso de l'anche, lo duca, con fatica e con angoscia, volse la testa ov'elli avea le zanche, e aggrappossi al pel com'om che sale, sì che 'n inferno i' credea tornar anche. "Attienti ben, ché per cotali scale", disse 'l maestro, ansando com'uom lasso, "conviensi dipartir da tanto male". Poi uscì fuor per lo fóro d'un sasso e puose me in su l'orlo a sedere; appresso porse a me l'accorto passo. Io levai li occhi e credetti vedere Lucifero com'io l'avea lasciato, e vidili le gambe in sù tenere; e s'io divenni allora travagliato,
Abbreviated transcription (French):
⁊ sagiungeno al luogo dela cresta
Et la dextru parea trabianca ⁊ gialla
la sinistraueder era talquali
uegnondila ondelilo saualla
Sotto ci ascuna uscia due grandali
quanto si conueniua tan tuccello
uele dimar nonuidimai cotali
Lon auenpenne maduulpistrello
era lor modo ⁊ quelle suolaçaua
siche treueriti simouẽ daello.
Luin di cocito tutto sagelaua
con sei occhi piangeua ⁊ ꝑtre menti
gocciaualpianto ⁊ sanguinosa baua
aogni bocca dirompea coidenti
unpeceator aguisa dimaciulla
si chetre ne façea cosi dolenti
quel dinançilmorderera nulla
uersol graffiar chetuluolţa la schena
rimanea tutta delapelle brulla
uellanima lassu camagior pena
dissel maestro egiuda scariotto
che lcapo adentro ⁊ fuor legambe mena
ellialtri due cãnolcapo disotto
quei chepende dalnero ceffoe bruto
uedi come sistorce ⁊ nõ famoito

Expanded text:
e sé giugnieno al loco de la cresta: e sé giugnieno al loco de la cresta: e la destra parea tra bianca e gialla; la sinistra a vedere era tal, quali vegnon di là onde 'l Nilo s'avvalla. Sotto ciascuna uscivan due grand'ali, quanto si convenia a tanto uccello: vele di mar non vid'io mai cotali. Non avean penne, ma di vispistrello era lor modo; e quelle svolazzava, sì che tre venti si movean da ello: quindi Cocito tutto s'aggelava. Con sei occhi piangëa, e per tre menti gocciava 'l pianto e sanguinosa bava. Da ogne bocca dirompea co' denti un peccatore, a guisa di maciulla, sì che tre ne facea così dolenti. A quel dinanzi il mordere era nulla verso 'l graffiar, che talvolta la schiena rimanea de la pelle tutta brulla. "Quell'anima là sù c'ha maggior pena", disse 'l maestro, "è Giuda Scarïotto, che 'l capo ha dentro e fuor le gambe mena. De li altri due c'hanno il capo di sotto, quel che pende dal nero ceffo è Bruto: vedi come si storce, e non fa motto!;