comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tormentionẽ fecit tantoꝵ pͥncipũ ⁊ ba¬
ꝙ ꝑꝑ mam longam q̃ eũ ad alia narran¬
da compellit nõ põt deom̃ib q̃ uidit ple¬
narie ꝑtraetare. Et ideo sequĩtur ĩtextu.
La sexta comꝑagnia in due siscema. Hoc ẽ
illi quatuor summi poete ꝗ eis obuiam
uenerunt. ⁊ eos per illam ꝑtem quietam
⁊ luminosam associauerant in suo cir¬
culo remãẜunt. qr nõ est licitum nͥ ꝑ di¬
spensationem diuinam de uno circulo
ad alium ꝑtransire. ⁊ u̾giliꝰ autorẽ ad a¬
liũ locũ ducit. ad locũ .s. tẽpestuosũ ⁊ te¬
nebrosum. Ideo sequitur intextu.
¶Paltrauia mumena il sauio duca
fuor delaqueta nellaura che trema
⁊ uegno inparte oue nõ e chi luea. Et

Expanded text:
tor mentionem fecit tantorum principum et bator mentionem fecit tantorum principum et bamateriam longam que eum ad alia narranda compellit, non potest de omnibus que vidit plenarie pertractare. Et ideo sequitur in textu: «La sexta compagnia in due si scema». Hoc est, illi quatuor summi poete qui eis obviam venerunt, et eos per illam partem quietam et luminosam associaverunt, in suo circulo remanserunt, quia non est licitum nisi per dispensationem divinam de uno circulo ad alium pertransire, et Virgilius autorem ad alium locum ducit, ad locum scilicet tempestuosum et tenebrosum. Ideoaltra via mi mena il savio duca, fuor de la queta, ne l'aura che trema. E vegno in parte ove non è che luca. V
Abbreviated transcription (Latin):
pła uolumina. ⁊ maxiẽ librũ canonũ ꝗ
continet quinq libros Nibrũ canticoꝵ.
¶ibrum de uiribus cordialib. Inꝗb libriᷤ
hoĩes optiẽ ordinauit.
¶Et galieno. Galienus fuit degrecia. ⁊ ĩtm̃
nuit fama eiꝰ.Uñ ip̃e refert ĩlibro de ĩt̾i̾ori¬
b. fama inꝗt mã diuulgata ẽ Rome.⁊
ab Imꝑatorib cognitus exciti. nõ sophy¬
sticis rationib ẜ quia u̾itatẽ dilexi. Hu¬
ic Galieno hoc nom̃ medicus q̃d est oĩb
medicis gnale attribuit auicẽna. Nani
sic̃ cum dicimus ꝓphamintelligimus Ba¬
uid̾ ꝑanthonomasiam .i. ꝑ excellẽtiã. et
cũ dicimus apłm intelligimus paulii.
gunus uirgilium. ita cũ auicenna dicit
medicum intelligit galienum. feẽ aũt
ut fertur amedicis ĩ ip̃a scĩa mẽdiciẽ plu
ꝙͣ.C. uolumina. de quib ħntur fere uo¬
lumina sexaginta. quoꝵ nõia omitto
¶A uerrois chel gran comento feo. Auẽro

Expanded text:
plura volumina, et maxime Librum Canonum, qui plura volumina, et maxime Librum Canonum, qui continet quinque libros; Librum Canticorum; Librum de Viribus Cordialibus. In quibus libris homines optime ordinavit. Et Galieno. Galienus fuit de Grecia, et intanuit fama eius. Unde ipse refert in Libro de Interioribus: Fama, inquit, mea divulgata est Rome, et ab imperatoribus cognitus extiti, non sophisticis rationibus, sed quia veritatem dilexi. Huic Galieno hoc nomen <medicus>, quod est omnibus medicis generale, attribuit Avicenna. Nam, sicut cum dicimus <prophetam> intelligimus David per anthonomasiam, idest per excellentiam, et cum dicimus <apostolum> intelligimus Paulum, gimus Virgilium; ita, cum Avicenna dicit <medicum>, intelligit Galienum. Fecit autem, ut fertur, a medicis in ipsa scientia medicine plus quam C volumina, de quibus habentur fere volumina sexaginta, quorum nomina omitto Averrois che 'l gran comento feo. Averroi
Abbreviated transcription (Latin):
¶Leta afflictio nõ est afflictio. ¶Leta pau¬
ꝑtas non ẽ pauꝑtas. ¶Unũ exeplũ ma¬
li multa mala faẽ. ¶ Remisse imꝑãti
melius obeditur. ¶ndiscrete precipit/ ꝗ
nimia ułnimis ardua precipit. ¶Glo¬
nosũ genus uindẽe ẽ ignoscere. ⁊ magͥ
animi ẽ iniuras in sum ma potestatẽ¬
coꝵ. qui sciamme dieine ãphoristice atq
ordinane a dinuenit. Namlz ples medi¬
ei añ ipm fu̾i̾nt nullus fuit añ eum ꝙ
sciam medicine ita ordinate ⁊ utilicerꝯ
de regunine a cutoꝵ ¶abru ꝑnosticoꝵ.
Librum denã fetus. ¶ibrum de hũa naͣ.
¶Librum de lege ¶ibru de aere ⁊ aqua. In
ꝗb libris ãphoristice uniu̾sam tͣdidit sçiẽ¬
tiam medicine. E aũt amph̃s locutio bre
¶Quicenna. ħ fuit samicenꝰ yspanicꝰ ⁊
ut dĩ rex sãncenoꝵ. fuit aũt tpr̃ Au̾roiᷤ
qui os libros anstotilis cõmentatꝰ ẽ. fuit ẽ
pretem actestat᷑. feẽ eͥ inmediciã libroꝵ

Expanded text:
Leta afflictio non est afflictio. Leta pauLeta afflictio non est afflictio. Leta paupertas non est paupertas. Unum exemplum mali multa mala facit. Remisse imperanti melius obeditur. Indiscrete precipit qui nimia vel nimis ardua precipit. Gloriosum genus vindicte est ignoscere, et magni animi est iniurias in summa potestatecorum qui scientiam medicine amphoristice atque ordinarie adinvenit. Nam, licet plures medici ante ipsum fuerint, nullus fuit ante eum qui scientiam medicine ita ordinate et utiliter De Regimine Acutorum, Librum Pronosticorum, Librum de Natura Fetus, Librum de Humana Natura, Librum de Lege, Librum de Aere et Aqua. In quibus libris amphoristice universam tradidit scientiam medicine. Est autem amphoris locutio brevis. Avicenna. Hic fuit saracenus yspanicus et, ut dicitur, rex Saracenorum. Fuit autem tempore Averrois, qui omnes libros Aristotilis commentatus est. Fuit enim rpretem attestatur. Fecit enim in medicina librorum
Abbreviated transcription (Latin):
trib tpr̃ib dispenset᷑. Presentia ordina.
futura preuide: pret̾ita premeditare.
Emieũ meũ non amo sicum offenderit
nõ corrigo.
Euelide grometra.¬
¶ Et tholomeo. Pcholomeus fuit rex
alexandrie inter astrologos magnus
princeps.¬
¶ Upoeratẽ. Iste ypoenis fuit grecus inter
medicos suminus princeps: quiẜm Gaẽ
lienumin libro de regimine acutoꝵ com̃¬
to libri primi fuit primus oĩam medi
¶ Et seneca morale. Seneca fuit pħs mora¬
lis natione yspanus dequadam ciuitace
que dĩ corduba cuiꝰ nepos fuit Lucanus po¬
eta. Fuit ãt adeo moralis ⁊ uxtute p̃clarᷤ
ꝙ a nerone imꝑatore disçipulo suo quia
sua uitia arguebat ad eligende necio fu¬
apłi uinculo dilectiõis astrictus ut ꝑ epy¬
stolas ꝯstat quas sibimutuo destinart̃.
fuit ita moralis ⁊ bonitate ꝯspicuus i deo
quedam sua dicta notabilia exambo.¬
¶ Si scirem deos ignoscituros ⁊ hoies igno¬
raturos ad hue dedignarer peccare.

Expanded text:
tribus temporibus dispensetur: presentia ordina, tribus temporibus dispensetur: presentia ordina, futura previde, preterita premeditare. Amicum meum non amo si cum offenderit non corrigo. «Euclide geometra». Et Tholomeo. Ptholomeus fuit rex Alexandrie, inter astrologos magnus princeps. Ypocrate. Iste Ypocras fuit Grecus, inter medicos summus princeps, qui secundum Galienum in libro De Regimine Acutorum commento libri primi, fuit primus omnium medi Et Seneca morale. Seneca fuit philosophus moralis natione yspanus, de quadam civitate que dicitur Corduba, cuius nepos fuit Lucanus poeta. Fuit autem adeo moralis et virtute preclarus quod a Nerone imperatore, discipulo suo, quia sua vitia arguebat, ad eligende necis fuPauli apostoli vinculo dilectionis adstrictus, ut per epystolas constat, quas sibi mutuo destinarunt,fuit ita moralis et bonitate conspicuus, ideo quedam sua dicta notabilia exarabo: Si scirem deos ignoscituros et homines ignoraturos, adhuc dedignarer peccare.
Abbreviated transcription (Latin):
Optimum ẽ mori cum iuuat uiue̾ Nex
pͥma sapĩe ẽ uelle mori. ẜa uͦ scure meri.¬
¶ Omute excusatõem nemõ peceat inuitꝰ.
sibił est nimia laudatio sic unmodera¬
ta uituꝑatio. ¶ Quid eĩ stultiꝰ ꝙͣ in hoĩe
aliena laudare. Nemo głan nisi de suo
debet. No facuint meliorẽ equũ aurea ⁊¬
frena. in hoĩe laudandũ ẽ ꝙ ip̃ius ẽ.i
Generosus ẽ laudet ꝑentes. Uiues ẽ lau¬
det fortunã. pulcer ⁊ fortis ẽ. expecter par¬
lisꝑ ⁊ nõ erit. Bñ morigeratus ẽ nũc de¬
mum laudasti hoĩem. ¶Copia ciboꝵ sub¬
tilitas impeditur. ¶Siuis amari ama.
noli decipere ne decipians. ¶Quietissiẽ
uiue̾nt hoĩes si ħ duo ꝓnoĩa tollerentur
meũ ⁊ tuum. ¶ Si ad naturã uiuas nuꝙͣ
pauꝑ eris. si ad opinionẽ nũꝙͣ diues.Exi¬
guum eͥ nã desident opinio uero inmnie¬
sum. ¶ Palatum tuum fames exater
non sapores. ¶ẜiprudens fui̾t aius tiuꝰ

Expanded text:
Optimum est mori cum iuvat vivere. Lex Optimum est mori cum iuvat vivere. Lex prima sapientie est velle mori, secunda vero scire mori. Omitte excusationem, nemo peccat invitus. sibilis est nimia laudatio, sic immoderata vituperatio. Quid enim stultius quam in homine aliena laudare? Nemo gloriari nisi de suo debet. Non faciunt meliorem equum aurea frena. In homine laudandum est quod ipsius est: generosus est, laudet parentes; dives est, laudet fortunam; pulcer et fortis est, expectet paulisper et non erit; bene morigeratus est, nunc demum laudasti hominem. Copia ciborum subtilitas impeditur. Si vis amari, ama. Noli decipere, ne decipiaris. Quietissime viverent homines si hec duo pronomina tollerentur, meum et tuum. Si ad naturam vivas, nunquam pauper eris; si ad opinionem, nunquam dives. Exiguum enim natura desiderat; opinio vere immensum. Palatum tuum fames excitet, non sapores. Si prudens fuerit animus tuus,
Abbreviated transcription (Latin):
Stulti nec uita re uenientia nec ferre pre¬
sentia mala possunt. ¶Anicitiã si ad fiu¬
ctumnrm̃ refenmuᷤᷤ ⁊ nõ ad illius ꝯmo¬
dum quẽ diligimus nõ est amicitia sed
mercatura quedã utilitatum suaꝵ. pra¬
ta ⁊ arua ⁊ pecudes. hor modo diliguntur
eo ꝙ exeis fructum capiũt. hoiũm aũt ca¬
ritas gratuita ẽ.¬
Nulla corꝑis tantauis ẽ. q̃ nõ ferro ⁊ ui¬
rib debilitan frangiq possit. Auĩm uͦ uĩ¬
cere iracundiam cohibere/ uictoriã temꝑ¬
are adusanum non tinmodo iacentẽ ex¬
tollere s ⁊ ampliare eiꝰ pristinã dignita¬
tem. hec qui fecent. nõ ego eũ summis ui¬
ris ꝯparo. s simillimum deo iudico.
pati. ¶ Magnanimus nõ ẽ ille qui de
alieno liberalis est. ¶ Concordet ẜmo
cũ uita. ¶Ad summãtotius sapie uolo
te ẽẽ breuisoqum ⁊ mriloquũ. ⁊ sũmis¬
sauoce loquentem. ¶Nulla res cariꝰ emi¬
t̃ ꝙͣ que precib empta ẽ. ¶ ꝓuidi cultois
ẽ colligere poma an ꝙͣ marcescant.

Expanded text:
Stulti nec vitare venientia nec ferre presentia mala possunt. Amicitiam si ad fructum nostrum referimus et non ad illius commodum quem diligimus, non est amicitia, sed mercatura quedam utilitatum suarum: prata, et arva et pecudes. Hoc modo diliguntur eo quod ex eis fructum capiunt. Hominum autritas gratuita eNulla corporis tanta vis est que non ferro et viribus debilitari frangique possit. Animum vero vincere, iracundiam cohibere, victoriam temperare, adversarium non tantum modo iacentem extollere, sed etiam ampliare eius pristinam dignitatem, hec qui fecerit, non ego eum summis viris comparo, sed simillimum Deo iudico. pati. Magnanimus non est ille qui de alieno liberalis est. Concordet sermo cum vita. Ad summam totius sapientie volo te esse breviloquum et rariloquum, et summissa voce loquentem. Nulla res carius emitur quam que precibus empta est. Providi cultoris est colligere poma antequam marcescant.
Abbreviated transcription (Latin):
Prima ꝯparatio.
¶Cosiuidi adunar labella scola
diquel signor dellaltissimo canto
che soura lialtri comaquila uola. In
ista cõꝑatione demõstrat autor ꝙͣte excẽl¬
lentie fuit uͥgilius in hac uita inꝙͣtum
comꝑat eũ aquile uolanti. dices ꝙ que¬
adinodum aquila uolat srom̃s aues ita
uͥgilius uolauit .i. locutus ẽ suꝑ õs poetas.

Expanded text:
PRIMA COMPARATIO. Così vid'i' adunar la bella scola di quel signor dell'altissimo canto, che sovra li altri com'aquila vola. In ista comparatione demonstrat autor quante excellentie fuit Virgilius in hac vita, inquantum comparat eum aquile volanti, dicens quod quemadmodum aquila volat super omnes aves, ita Virgilius volavit, idest locutus est, super omnes poetas.
Abbreviated transcription (Latin):
blicam inter ipõs ordinant ⁊ disponũt.
Castitatẽ multũ zelant. impudicitiã se¬
uerius puniẽtes. filios suos ⁊ filias us¬
q ad completum fere adolescentie t̾miny
castos castasq ꝯẜuant. Ex quo ꝯtinq̃ ꝙ
tunc tp̃ris data nuptin ip̃orum soboles
ꝓlem completam generãt ⁊ robustã.

Expanded text:
blicam inter ipsos ordinant et disponunt. blicam inter ipsos ordinant et disponunt. Castitatem multum zelant; impudicitiam severius punientes; filios suos et filias usque ad completum fere adolescentie terminum castos castasque conservant. Ex quo contingit quod tunc temporis data nuptui ipsorum soboles prolem completam generant et robustam.
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃ofori ⁊ inueniẽt ipm̃ stature xii cubi¬
torum. ¶ Frisones autem sũt quidam ho¬
mines de frasia. frisia u̾o ꝓunciola est
in finib in feuorib germanie suꝑ litus
occcani ꝯstituta cuiĩs incole frisones a
germanicio nuncupantur. In habitu ãt
⁊ morib płimum differunt a germaĩs.
Namuri fere om̃s incoma circulariter
sunt attonsi qui quanto sunt nobilio¬
res tanto altius cercũtondiri glosius ar¬
bitrantur. Est aũt gens uirib fortis ma¬
gni corꝑis seueri aĩ ⁊ ferocis corꝑe agilis
lanceis utens ferreis ꝓsagittis. Est nisr̾
gens ualde libera ex gentem suam alteriꝰ
dominio uix subiecta.Nã mortise expo¬
nunt gratia libertatis. ⁊ potius mortez
diligunt ꝙͣ iugo opprimi ẜuitutis. Ideo
militares dignitates renuunt ⁊ aliquoᷤᷤ
int̾ se insubłime engi sub militie titulo
nõ ꝑmittunt. Subsunt tñ uidicib quoᷤᷤ
annuatim de se ip̃is eligunt qui rem py¬

Expanded text:
Christofori et invenient ipsum stature XII cubiChristofori et invenient ipsum stature XII cubitorum. Frisones autem sunt quidam homines de Frisia. Frisia, vero, provinciola est in finibus inferioribus Germanie, super litus occeani constituta, cuius incole Frisones a Germanicis nuncupantur. In habitu autem et moribus plurimum differunt a Germanis, nam viri fere omnes in coma circulariter sunt attonsi, qui quanto sunt nobiliores tanto altius circumtondiri gloriosius arbitrantur. Est autem gens viribus fortis, magni corporis, severi animi et ferocis, corpore agilis, lanceis utens ferreis pro sagittis. Est insuper gens valde libera extra gentem suam alterius dominio vix subiecta. Nam morti se exponunt gratia libertatis, et potius mortem diligunt quam iugo opprimi servitutis. Ideo militares dignitates renuunt et aliquos inter se in sublime erigi sub militie titulo non permittunt. Subsunt tamen iudicibus quos annuatim de se ipsis eligunt, qui rem pu
Abbreviated transcription (Latin):
Hic intendit ostendere figumbiter autõ
magnitudinem forme gigantũ dicẽs ꝙ
caput istius gigantis erãt longũ ⁊ gros¬
sum sic̃ pinea sacti petͬ de roma ⁊ ad ꝓpor¬
tionem capitis cetera mẽbra erant. ¶Ro¬
me eͥ ante basilicã beati Pdetri ẽ quedam
pinea enea magne magnitudinis quã
quicunq uidet uel uidit ymaginar põt
formani quã hũerunt gigantes. ⁊ adhoe
ad maiorez demõstrntionem ⁊ declara
tionẽ subiungit autor dicens ꝙ tres fri¬
sones unus suꝑ aliumpoĩti a loco ẜrabu¬
lanum unius existis gigantib non ꝑti¬
gissent ad caput. Ad huc aliam nobis mñ¬
suran designat diceñs ꝙ agula usq ad
femur ꝑpendit istum gigantem tuginta
fuisse palmorum. Et ne alicui hoc incre
tudinis fuennt legant inprimo libro ⁊¬
regum ubi ponitur ꝙ golias qui fuit de
semine giganteo fuit altitudinis sex cu¬
bitorũ ci palmo. ⁊ intellige cubitũ geo¬
metricum. ¶ Legant ⁊ in legenda beati

Expanded text:
Hic intendit ostendere figuraliter autor magnitudinem forme gigantum, dicens quod caput istius gigantis erat longum et grossum sicut pinea sancti Petri de Roma, et ad proportionem capitis cetera membra erant. Rome enim ante basilicam beati Petri est quedam pinea enea, magne magnitudinis, quam quicunque videt vel vidit, ymaginari potest formam quam habuerunt gigantes, et adhuc, ad maioretionem, subiungit autor dicens quod tres Frisones, unus super alium positi, a loco serrabularum unius ex istis gigantibus non pertigissent ad caput. Adhuc aliam nobis mensuram designat dicens quod, a gula usque ad femur, perpendit istum gigantem triginta fuisse palmorum. Et ne alicui hoc incredtudinis fuerint, legant in primo libro Regum, ubi ponitur quod Golias, qui fuit de semine giganteo, fuit altitudinis sex cubitorum et palmo, et intellige cubitum geometricum. Legant etiam in legenda beati
Abbreviated transcription (Latin):
Ad aliqualem si excusatõem ⁊ suoꝵ ciui¬
um a bominabilem damnatõem diẽ hic
illa malabulgia sunt plures bononiẽses
mortui ꝙͣ sint in Bonoĩa mͦ uim. Uy ait in

Expanded text:
Ad aliqualem sui excusationem et suorum civium abominabilem damnationem, dicit hic illa malabulgia sunt plures Bononienses mortui quam sint in Bononia modo vivi. Unde ait in
Abbreviated transcription (Latin):
uina humana ratio quam prefigurat
uirgilius nõ attingit. Ideo non ꝓmittit
sibi ostendere padisum. sed diẽ ꝙ ad hoc
demonstrandum una alia anima eiͣt
dignioreo. ⁊ ista ẽ beatrix. Que qui dem
beatrix tenet typum ⁊ figuramuite spũ¬
alis ubi nota ꝙ heatrix mista comedia
accipit᷑ quatuor modis. interdum eͥ ac¬
cipitur licteralit̾ ꝓ quadam ui delicet
nobili domina florentina que sua pul¬
critudine ⁊ morum honestate mirabłr
ꝓspicacit̾ incuenti clarius aꝑpebunt.
In isto p̃ cãtu continetur unũ uaticiuiũ
siue ꝓphetiam. tres istorias. duas ꝯꝑa

Expanded text:
vina humana ratio, quam prefigurat vina humana ratio, quam prefigurat Virgilius, non attingit, ideo non promittit sibi ostendere Paradisum, sed dicit quod ad hoc demonstrandum una alia anima erit dignior eo, et ista est Beatrix. Que quidem Beatrix tenet typum et figuram vite spiritualis; ubi nota quod Beatrix in ista Comedia accipitur quatuor modis: interdum enim accipitur licteraliter pro quadam videlicet nobili domina florentina, que sua pulcritudine et morum honestate mirabiliperspicaciter intuenti clarius apparebunt. In isto primo cantu continentur unum vaticinium sive prophetiam, tres istorias, duas
Abbreviated transcription (Latin):
tentiam surgere. de qua resurrectione¬
dicit beatus apłs. Surge qui dormis ⁊
exurge a mortius. ⁊ illuminabit te xp̃s
mortali decedens et̾nis suppliciis manci¬
patur. Et ista etiam duplex est. Pma
est illa qua in inferno sola aĩa cruciat᷑.
Et de hac hẽtur in euangelio beati luce
xui. mortuus ẽ diues ⁊ sepultus ẽ min
ferno. ¶Sa est illa qua simul cum cõꝑe
aĩa post gnͣalem omnium resurrectione
crueiabitur in inferno. Et de hae ait bte
Iohes in apocalipsi .xxͦ. Beatus qui ht̃
partem in reẜrectione prima. in hiis ẜa
mors non ht potestatem. Ad hãc igit
mortem elamant damnati quia optãt
ut compleatur numerus damnatorũ
qr exinuidia quam hñt uellent ꝙ oẽs
homines damnarent.
¶Anima fia acio dime piu degna. Uoles
uirgilius autorem ad sui sequelam in¬
ducere ꝓmittit sibi ostendere infernũ
⁊ purgatorium. S qr ad secreta celi ⁊ di¬

Expanded text:
tentiam surgere; de qua resurrectionetentiam surgere; de qua resurrectionedicit beatus Apostolus: Surge qui dormis et exurge a mortuis et illuminabit te Christus. o, cum peccato mortali decedens, eternis suppliciis mancipatur. Et ista etiam duplex est: Prima est illa qua in Inferno sola anima cruciatur. Et de hac habetur in Evangelio beati Luce XVI: Mortuus est dives, et sepultus est in inferno. Secunda est illa qua simul cum corpore anima post generalem omnium resurrectionem cruciabitur in Inferno. Et de hac ait beatus Iohannes in Apocalipsi XX: Beatus qui habet partem in resurrectione prima; in hiis secunda mors non habet potestatem. Ad hanc igitur mortem clamant damnati quia optant ut compleatur numerus damnatorum, quia, ex invidia quam habent, vellent quod omnes homines damnarentur. vv. 121-123 Anima fia a ciò di me più degna. Volens Virgilius autorem ad sui sequelam inducere, promittit sibi ostendere Infernum et Purgatorium. Sed quia ad secreta celi et di
Abbreviated transcription (Latin):
Et i deo iste liber dicitur comedia/ que ẽ
quoddam genus poesie ad quã spͤtat ua
integumentis pocticis/. ⁊ prophicis am¬
bagibus nubilare. Uñ iste autor ꝙͣuis
cheologus ⁊ fidelis tn ad cognoscendum
deum ⁊ ascendendum ad ip̃in poeticas soa¬
las facit. Et in hoc imitatis ẽ non solum
placonem ⁊ martialem sed etiam salomo¬
nẽ qui more poetico condidit cantica
canticorum/ ex quibus gentiles sibi epy¬
chasamia uendicanunt. Et tanto maiõ
poeta omnibus aliis e censendus quan¬
to magis sublime opus ipse cõposuit
nõ solum de infens ut simplex poeta lo¬
quendo sed ut theologus depurgatorio
de ⁊ paradiso quantum ho aliquis sub¬
ꝙ duplex ẽ mors. temporalis uidelicet ⁊
spiritualis. ¶Eemporalis mors ẽ illa q̃
separat anima a corpore. ¶Spintualis
uero mors est illa/ que separat animam
abipo deo. que quidem mors nil aluid est
ꝙͣ mortale peccatum. Et hec ⁊̃ est duplex.

Expanded text:
Et ideo iste liber dicitur Comedia, que est Et ideo iste liber dicitur Comedia, que est quoddam genus poesie ad quam spectat vera in tegumentis poeticis et propheticis ambagibus nubilare. Unde iste autor, quamvis theologus et fidelis, tamen ad cognoscendum Deum et adscendendum ad ipsum poeticas scalas facit. Et in hoc imitatus est non solum Platonem et Martialem, sed etiam Salomonem, qui more poetico condidit Cantica Canticorum, ex quibus gentiles sibi epythalamia vendicarunt. Et tanto maior poeta omnibus aliis est censendus, quanto magis sublime opus ipse composuit, non solum de Inferis, ut simplex poeta loquendo, sed ut theologus de Purgatorio ac etiam de Paradiso, quantum homo aliquis subquod duplex est mors, temporalis videlicet et spiritualis. Temporalis mors est illa que separat animam a corpore. Spiritualis vero mors est illa que separat animam ab ipso Deo, que quidem mors nil aliud est quam mortale peccatum. Et hec etiam est duplex:
Abbreviated transcription (Latin):
loco uel passu uideatur contracatholicã
fidem loqui non miretur aliquis qr ẜm
git uias suas. Et ego simili modo expo¬
nens ⁊ glosans/ non nisi itinera sua se¬
quar. Quia ubi loquitur poetice expo¬
nam poetice / ubi uo theologice/ exponam
theologice. et sie de singulis. Non autẽ
intendo uł contra fidem uł contra scãm
cccam aliquid dicere siue loqui. Si aũt
aliquid inepte dicerem uolens textum
autoris exponere ne aliquid remaneat
inexcussum ex nunc reuoco ⁊ annullo.
⁊ sancte romane ecẽe ⁊ eiꝰ officialium cor¬
rectiom ⁊ ferule me submito. Quia
si in ista comedia esset aliquod hereticũ
quod ꝑ poesiam seu aliam uiam sustine̾i
non posset nonintendo illud tale defen¬
dere uel fouere. immo potius uisouero
totis conatibus impugnare. Rogo te
aut o lector ut autorem non iudices siue
culpes si tibi uideatur ꝙ ipe autor in ali¬
quo loco uł passu contra captolicam fi¬
dem agat/ qui a poetice loquitur ⁊ fictiue.

Expanded text:
loco vel passu videatur contra catholicam loco vel passu videatur contra catholicam fidem loqui, non miretur aliquis, quia git vias suas. Et ego, simili modo exponens et glosans, non nisi itinera sua sequar. Quia ubi loquitur poetice, exponam poetice; ubi vero theologice, exponam theologice, et sic de singulis. Non autem intendo vel contra fidem vel contra Sanctam Ecclesiam aliquid dicere sive loqui. Si autem aliquid inepte dicerem, volens textum autoris exponere, ne aliquid remaneat inexcussum, ex nunc revoco et annullo, et Sancte Romane Ecclesie et eius officialium correctioni et ferule me submitto. Quia si in ista Comedia esset aliquod hereticum, quod per poesiam seu aliam viam sustineri non posset, non intendo illud tale defendere vel fovere, immo potius, viso vero, totis conatibus impugnare. Rogo te autem, o lector, ut autorem non iudices sive culpes, si tibi videatur quod ipse autor in aliquo loco vel passu contra catholicam fidem agat, quia poetice loquitur et fictive.
Abbreviated transcription (Latin):
Ideo hi omnibus attente consideratis bñ
in consequentibus ait uirgilius ad auto¬
rem ibi.
Chequesta bestia per la qual tu gride
non la scialtri passar perlasua uia
macanto lompedisce cheluecide
Et a nacura si maluagia ⁊ ria
chemai nonempie labramosa uollia
⁊ dopolꝑasto apui fame che pria.
¶Mentre chiruinaua inbasso lo co
dinançi alliocchi misi fu offerto
chi plungo silentio parea fioco. Raucus
uidebatur autori uirgilius quia multa
ꝑsecula ip̃e uirgilius ⁊ alii pocte ꝑ longũ
sisentium hominibus ignoti erant. S
autor ip̃m ⁊ alios qui ꝑ negligentiam ⁊
ignauiam meis non studentium mõtui
ta ꝙ autor postquam uitia que homine
ad bene agendum impediunt desigͥuit.
ponit quomo uirgilius maximus poe¬
tarum sibi apparuit ⁊ quo eum ab illis
tribus uitiis liberauit. Ubi est notadũ
ꝙ uingilius in hoe loco tenet figura ⁊ si¬
militu dinem ratõis humaẽ quamediãte
autor penas prcis adaptat. Uñ si malioͦ

Expanded text:
Ideo, his omnibus attente consideratis, bene Ideo, his omnibus attente consideratis, bene in consequentibus ait Virgilius ad autorem ibi: chè questa bestia, per la qual tu gride, non lasci'altrma tanto lo 'mpedisce che l'uccide; e ha natura sì malvagia e ria, che mai non empie la bramosa voglia, e dopo 'l pasto ha più fame che pria. Mentre ch'i' rovinava in basso loco, dinanzi a li occhi mi si fu offerto chi per lungo silenzio pvidebatur autori Virgilius, quia multa per secula ipse Virgilius et alii poete, per longum silentium, hominibus ignoti erant. Sed autor ipsum et alios qui per negligentiam et ignaviam in eis non studentium mortui ta quod autor, postquam vitia que hominem ad bene agendum impediunt designavit, ponit quomodo Virgilius, maximus poetarum, sibi apparuit, et quomodo eum ab illis tribus vitiis liberavit. Ubi est notandum quod Virgilius in hoc loco tenet figuram et similitudinem rationis humane, qua mediante autor penas peccatis adaptat. Unde si in aliquo
Abbreviated transcription (Latin):
rugine demoliunt ⁊ aliqͥn a furibus ef¬
fodiunt᷑ parit̾ ⁊ furantur ut ait xp̃s in
euangelio mathei uͦ ¶Anerus autẽ die
ꝙ lupus ẽ aial ualde uigil ⁊ parũ dõmit
sic auarus dumuigilat inquerendo quie¬
tem ꝑdit int̾nam parit ⁊ ext̾nam. fugit
enim somnus aboculio eius. Exemplũ
gͥ de quodam pauꝑe / qui quotidianũ uictũ
la bore manuum acquirebat ⁊ semꝑletuᷤᷤ
⁊ iocundus appebat ⁊ totam contratam
cantuninio fastidibat/ cuius letitiam
suus conuicinus admirans, et scies di¬
uitias libertati fore contranas quanda
tascam plenam pecunia indomum illis
pauperis clam piecit qui cum illã inueis¬
set statim letitiam perdidit tristitiam
⁊ melancoliam incurrit ⁊ nec cantare
nec dormire/ neq requieminuenire ua¬
luit quãdiu apud se tenuit illam tasca.
Reddita uõ domino suo tasca sibi rediit
leta quies. Ideo beneait qui dam doctor
thesauros inuenisti requiem perdi disti.

Expanded text:
rugine demoliuntur, et aliquando a furibus efrugine demoliuntur, et aliquando a furibus effodiuntur pariter et furantur, ut ait Christus in Evangelio, Mathei VIam. Homerus autem dicit quod lupus est animal valde vigil et parum dormit; sic avarus, dum vigilat inquerendo quietem, perdit internam pariter et externam. Fugit enim somnus ab oculis eius. Exemplum igitur de quodam paupere, qui quotidianum victum labore manuum acquirebat, et semper letus et iocundus apparebat, et totam contratam cantu nimio fastidibat. Cuius letitiam suus convicinus admirans, et sciens divitias libertati fore contrarias, quandam tascam plenam pecunia in domum illius pauperis clam proiecit. Qui cum illam invenisset, statim letitiam perdidit, tristitiam et melancoliam incurrit, et nec cantare nec dormire, neque requiem invenire valuit quamdiu apud se tenuit illam tascam. Reddita vero domino suo tasca, sibi rediit leta quies. Ideo bene ait quidam doctor: Thesauros invenisti, requiem perdidisti.
Abbreviated transcription (Latin):
plus etate senescit tanto plus auaritia
iuuenescit. Et hoc est ualde stultum in
itinere unius diei portare cibaria ad ui¬
etum sufficientia toti anno. Uñ seneca
Auarus quid sibi uelit nõ intelligo.
¶Dicit ⁊ aristotiles ꝙ mindia ẽ lupus ꝗ
ht faciem hominis pedes leonis. La uda
scorpionis uelocitatem cerui. uoce tube.
⁊ duos ordines dentium inore suꝑius ⁊
inferius ordinatos. Istud mostrum i di¬
cum uere auarum hominem prefiguaͬt.
ht̃ enim auarus faciem hominis quia
blanditur ⁊ adulatur illis aquibus in¬
tendit ali quid extorquere. Pedes leoni¬
nos qr semꝑ suus affectus ad rapiendum
intendit.audam scorpionis qr semꝑ
infine deceptionum uenena ꝑfundit/
Uocem tube qr a remotis ꝑtibus mereato¬
res ⁊ mercantias faucibus hyantibus
ad seuocat. Duos ordines dentium quia
dumbona tpͣralia rapacit̾ coaceruat/ et¬
crudelit̾ sepelit ⁊ occultat. Ipasic coacer¬
uata ⁊ occultata aliquando atiniis ⁊ e¬

Expanded text:
plus etate senescit, tanto plus avaritia plus etate senescit, tanto plus avaritia iuvenescit. Et hoc est valde stultum, in itinere unius diei portare cibaria ad victum sufficientia toti anno. Unde Seneca: Avarus quid sibi velit non intelligo. Dicit etiam Aristotiles quod in India est lupus qui habet faciem hominis, pedes leonis, caudam scorpionis, velocitatem cervi, vocem tube, et duos ordines dentium in ore, superius et inferius ordinatos. Istud monstrum indicum vere avarum hominem prefigurat. Habet enim avarus faciem hominis, quia blanditur at adulatur illis a quibus intendit aliquid extorquere; pedes leoninos, quia semper suus affectus ad rapiendum intendit; caudam scorpionis, quia semper in fine deceptionum venena perfundit; vocem tube, quia a remotis partibus mercatores et mercantias faucibus hyantibus ad se vocat; duos ordines dentium, quia dum bona temporalia rapaciter coacervat crudeliter sepelit et occultat. Ipsaque sic coacervata et occultata aliquando a tiniis et e
Abbreviated transcription (Latin):
homini de eternis. Et ideo xp̃s in euage¬
lio Non potestis deo ẜuire ⁊ mãmone.
Est autem mãmona ut die glosa nomẽ
demonis qui de diuitiis tentat hommnẽ
inhac uita ¶is allegoriee de auantia
que prefiguratur in lupa conspcetis/ ali¬
qua denacara lupina ẜitres solumo
autores. ysydorum uidelicet Anstotilẽ
⁊ Homerum. breuit sub compendio ru¬
deamus. ¶Natura enim lupi ẜm ysido¬
rum ẽ mpacitas/ crudelitas/ ⁊ toserantia
famis sic auaritia facit hominem ĩ alioᷤᷤ
rapacem. in suos cridelem ⁊ ĩse inhũa¬
niter esse ꝑcum. Nam ut in libro deꝓpͥe¬
tatibus reꝵ scribitur/ Lupus famem dix¬
tius tolerat ut possit melius ⁊ auidius
lamare. sic auarus ⁊ non experidit ut
possit melius pecuniã aggregare. Sc̃¬
bit etiam beatus ambrosius ꝙ quidam
diues auarus dum sibi semel sua uxor
ouum coctum portasset ad mensam su¬
spirans ait Heumulier quid fecisti. Ex
Sic auarus ut suꝑius dictum ẽ quãto

Expanded text:
homini de eternis. Et ideo Christus in Evangehomini de eternis. Et ideo Christus in Evangelio: Non potestis Deo servire et Mammone. Est autem Mammona, ut dicit glosa, nomen demonis, qui de divitiis temptat hominem in hac vita. His allegorice de avaritia, que prefiguratur in lupa, conspectis, aliqua de natura lupina secundum tres solummodo autores, Ysydorum videlicet, Aristotilem et Homerum, breviter sub compendio videamus. Natura enim lupi, secundum Ysidorum, est rapacitas, crudelitas, et tolerantia famis; sic avaritia facit hominem in alios rapacem, in suos crudelem, et in se inhumaniter esse parcum. Nam, ut in libro De Proprietatibus Rerum scribitur: Lupus famem diutius tolerat ut possit melius et avidius laniare. Sic avarus etiam non expendit, ut possit melius pecuniam aggregare. Scribit etiam beatus Ambrosius quod quidam dives avarus dum sibi semel sua uxor ovum coctum portasset ad mensam, suspirans ait: Heu mulier, quid fecisti? Ex Sic avarus, ut superius dictum est, quanto
Abbreviated transcription (Latin):
augustinus dicit ꝙ auans diundor¬
mit latrones sominiat. Et hoc ẽ qd re¬
sonant u̾ba textus. Et molte gẽti fe
gia uiuer grame. ¶ Secundum e ꝙ a
uarus nullam ħt de suis diuitiis feli¬
citatem. Nam ut manifeste uidemuᷤᷤ
de bonis congregatis auarus gaudere
uł letar non põt. Et hoc quia diuitie
sunt onera anmum hominis aggra¬
uantia. Et in hec felicior est pauꝑ ꝙͣ di¬
ues qui nullo manimo onere pregra¬
uatur. De quo iuuenalis. Cantabit
uacuus cora latrone uiator. De diuite
aut ꝑ respectum ad pauperem ait sene¬
ea .x. libro tragediami.
¶Cispes tyrio mollior ostro
Solet impauidos ducere somnos.
Aurea nimpunt tecta quietem
Uigilesq trahit purpura noctes
O si pateant pectora ditum
Quãtos intus sublimis agit fõtuã metꝰ.
Actora pauꝑ secura regit. deo ait au¬
tor intextu.
Questa mi porse tanto di graueça
exit de auaritia qr semꝑ timet ħo defice̾
si terrena relinquat solicitudinẽ sugg̾it

Expanded text:
Augustinus dicit quod avarus dum dorAugustinus dicit quod avarus dum dormit latrones somniat. Et hoc est quod resonant verba textus: «et molte genti fè già viver grame». Secundum est quod avarus nullam habet de suis divitiis felicitatem; nam, ut manifeste videmus, de bonis congregatis avarus gaudere vel letari non potest; et hoc quia divitie sunt onera animum hominis aggraantia. Et in hoc felicior est pauper quam dives, qui nullo in animo onere pregravatur. De quo Iuvenalis: «Cantabit vacuus coram latrone viator». De divite autem per respectum ad pauperem ait Seneca. X libro Tragediarum: Cispes tyrio mollior ostro Solet impavidos ducere somnos. Aurea rumpunt tecta quietem Vigilesque trahit purpura noctes. O si pateant pectora ditum! Quantos intus sublimis agit / fortuna metus!... Pectora pauper secura regit. Ideo ait autor in textu: questa mi porse tanto di gravezza exit de avaritia, quia semper timet homo deficere si terrena relinquat, solicitudinem suggerit
Abbreviated transcription (Latin):
mens auari hominis satiatur. uñ sa¬
lomon/ Auarus non implebit᷑ pecuma.
Et seneca. Auayo tam deest quod ħt
quã quod non ħt. Ideo ait in textu.
Che ditucte brame. ¶ Secundum ẽ in¬
sanabilis infirmitas qr auarꝰ a sua ĩ¬
firmitate diuitiis ul pauꝑtate ut ait
pħs curari nequit. Nani si efficit᷑ pau¬
per in auaritiam u̾git. Siuero diues
nunꝙͣ satiat᷑. Et in hoc auarus ydro¬
pico simrlat᷑ qui quanto plus bibit/
plus bibere concupiscit. de quo poeta.
Quo plus sunt pote plus sitiũt᷑ aque.
Ideo ait intextu. Sembiaua carca nel¬
la sua magreça. Quasi dicat licet a¬
uantia sit onerata diuitiis nunquã¬
tñ efficitur iñ pinguis. Et ista duo ĩ¬
tra se coneludit auartis. ¶Extra se uõ
duo alia considerre debemus. ¶Pri¬
mum ẽ pauarus uullam ht in aĩo se¬
curitatem. Namauarus incongregã¬
do ħt laborem/ incustodiendo ht timo¬
rem/ in ꝑdendo u̾o dolorem. Et beatu ᷤ

Expanded text:
mens avari hominis satiatur. Unde Samens avari hominis satiatur. Unde Salomon: Avarus non implebitur pecunia. Et Seneca: Avaro tam deest quod habet quam quod non habet. Ideo ait in textu: «che di tutte brame». Secundum est insanabilis infirmitas, quia avarus a sua infirmitate divitiis vel paupertate, ut ait Philosophus, curari nequit. Nam si efficitur pauper, in avaritiam vergit; si vero dives, nunquam satiatur. Et in hoc avarus ydropico similatur, qui quanto plus bibit, plus bibere concupiscit. De quo poeta: «Quo plus sunt pote, plus sitiuntur aque». Ideo ait in textu: «sembiava carca nella sua magrezza». Quasi dicat: licet avaritia sit onerata divitiis, nunquam efficitur inde pinguis. Et ista duo intra se concludit avarus. Extra se vero duo alia considerare debemus. Primum est quod avarus nullam habet in animo securitatem; nam avarus in congregando habet laborem, in custodiendo habet timorem, in perdendo vero dolorem. Et beatus
Abbreviated transcription (Latin):
Et una luꝑa che ditutte brame
sembl aua carea nela sua magreça
⁊ moltegenti fegia iuergrame. Sie
primo construe. Non solum illa leoni¬
na effigies que su perbiam prefigurat
me a bono pposito reuocabat. s ⁊ una
lupa que ꝑꝑ su ingluuiem auaritiam
preostendit tantum in grauedinis ir¬
rogauit ꝙ ego ꝑdidi spem ad celestia a¬
scendendi. Unde sequitur intextu. Q
¶Questa mi porse tanto di graueçu
conlapaura cusçia disua uista
chiꝑdei lasperanz a delalteçu. Circa uͦ
istam auaritiam̃ que naturam dicitur
habere lupinam quatuor ẜmlict̾am cõ¬
siderare ualemus duo in se et duo exͣ
se. Inse eĩ ht.¶Primo insatiabile uo¬
luptatem. ¶ So in sanabilem infĩmi¬
tatem ¶ Extra se autem ¶ Omo nullã
inanimo securitatẽ. ¶ Secundo nulla¬
desuis de suis diuitiis felicitatem.
¶Circa duo prima ẽ notandum ꝙ aua¬
ritia ħt ĩseista duo ꝑiculosa. ¶Primũ
est insatiabilis uoluptas. Nunꝙͣ enĩ

Expanded text:
Et una lupa, che di tutte brame Et una lupa, che di tutte brame semblava carca ne la sua magrezza, et molte genti fè già viver grame, Sic primo construe: Non solum illa leonina effigies, que superbiam prefigurat, me a bono proposito revocabat, sed etiam una lupa, que propter sui ingluviem avaritiam preostendit, tantum michi gravedinis irrogavit, quod ego perdidi spem ad celestia ascendendi. Unde sequitur in textu: vv. 52-54 questa mi porse tanto di gravezza con la paura c'uscia di sua vista, ch'i' perdei la speranza de l'altezza. Circa vero istam avaritiam, que naturam dicitur habere lupinam, quatuor secundum licteram considerare valemus, duo in se et duo extra se. In se enim habet: primo, insatiabilem voluptatem; secundo, insanabilem infirmitatem. Extra se autem: primo, nullam in animo securitatem; secundo, nullam de suis divitiis felicitatem. Circa duo prima, est notandum quod avaritia habet is se ista duo periculosa: primum est insatiabilis voluptas; nunquam enim
Abbreviated transcription (Latin):
ualebat.. Nam cum quidam suus co¬
mes nomine anaxairus sibi semel di¬
xisset ꝙ suus preceptor demoeritus di¬
çebat innumerabiles mundos ẽẽ. ait.
Heu memiẜum ꝙ necuno quidem ad¬
huc sum potitus. et addit ualerius. An¬
gusta uni homini possessio fuit q̃ deoꝵ
omnium domicilio suffecit. Ideo ait ĩ
textu. Et conrabbiosa fame. Circa qͣr¬
tumuoͬ ⁊ ultimũ est notandum ꝙ ip̃a
suꝑbia molestat ⁊ infestat maxime ĩ¬
cumintirannidem conu̾citur/ etiã sc̃os
dei ꝗ per aerẽ figurant᷑ qr a terrenis ele¬
uati solum celestia concupiscunt. Et
licet ipsam infestationem diligant ꝓ
⁊ fornax auro. tñꝑtimidis ⁊ tepidisi
ipsam timent. uñ xp̃s in sua passione
uideis ⁊ militibus pilati querentibus
ipm capere ⁊ tenere ait. Si me uultis
ego sum sinite hos abire. Sciebat eͥ ꝙ
apłi nõdum fortes erant ad tolerante¬
am passionis. ideo ait intextu. Siche
parea chelaere ne temesse. ¶Quod ãt

Expanded text:
valebat. Nam cum quidam suus covalebat. Nam cum quidam suus comes, nomine Anaxarcus, sibi semel dixisset quod suus preceptor Democritus dicebat innumerabiles mundos esse, ait: «Heu me miserum, quod nec uno quidem adhuc sum potitus». Et addit Valerius: Angusta uni homini possessio fuit que deorum omnium domicilio suffecit. Ideo ait in textu: «et con rabbiosa fame». Circa quartum vero et ultimum, est notandum quod ipsa superbia molestat et infestat maxime cum in tirannidem convertitur. Etiam sanctos Dei, qui per aerem figurantur quia a terrenis elevati, solum celestia concupiscunt. Et licet ipsam infestationem diligant pret fornax auro, tamen pro timidis et tepidis ipsam timent. Unde Christus in sua passione, Iudeis et militibus Pilati querentibus ipsum capere et tenere, ait: Si me vultis, ego sum; sinite hos abire. Sciebat enim quod apostoli nondum fortes erant ad tolerantiam passionis. Ideo ait in textu: «sì che parea che l'aere ne temesse». vv. 42-51
Abbreviated transcription (Latin):
tet primum.deo bñ ait autor intextu.
tra omnẽ hominem semꝑ uadit. Et nõ
solum contra hoĩem s etiam contͣ deũ.
¶De primo Plantus poeta comieus ĩꝑso¬
na suꝑbie loquens ait. Minores despi
insuperbos Ambulant inquit contra
deum extento collo. Ideo bene ait intextr.
Questi parea che contra me uenesse. cõ
latestalta. Nai semꝑ suꝑbus se engit
contradeum. ꝑsalmista. Superbia eoꝵ
qui te oderunt ascendit semꝑ. Exẽplum
Recis Capanei gigantis dequo hetur
infra circulo uii. cantu xiiii. Circa t̾tiũ
nota ꝙ suꝑbia nunquam honoribus ⁊
dignitatibus satiatur Exemplũ hemꝰ
in primo angelo qui positus a deo ĩ tã¬
to culmine dignitatis supueniente su¬
perbia contentari non potuit. et ideo n¬
biosam dicitur pati fame. Exemplum
alexandri de quo narrat ualerius libro
octauo/ capło de cupiditate glorie ꝙ ha¬
bebat tam insatiabile pectus ꝙ nulliᷤ
honoribus uullisq uictoriis repleri

Expanded text:
tet primum. Ideo bene ait autor in textu:tet primum. Ideo bene ait autor in textu:tra omnem hominem semper vadit; et non solum contra hominem, sed etiam contra Deum. De primo Plautus, poeta comicus, in persona superbie loquens ait: Minores despicin superbos: Ambulant, inquit, contra Deum extento collo. Ideo bene ait in textu: «Questi parea che contra me venesse / con la test'alta». Nam semper superbus se erigit contra Deum. Psalmista: «Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper». Exemplum regis Capanei gigantis, de quo habetur infra, circulo VII, cantu XIIII. Circa tertium, nota quod superbia nunquam honoribus et dignitatibus satiatur. Exemplum habemus in primo angelo, qui positus a Deo in tanto culmine dignitatis, superveniente superbia contentari non potuit; et ideo rabiosam dicitur pati famem. Exemplum Alexandri, de quo narrat Valerius, libro octavo, capitulo de cupiditate glorie, quod habebat tam insatiabile pectus, quod nullis honoribus nullisque victoriis repleri
Abbreviated transcription (Latin):
Redigete ad yma aquibus cadere non
potes refert ualerius/ ꝙ dum quidam
Rex coronan deberet/ coronammaũ te¬
nens ad principes suos ait/ o nobile ma¬
gis quam felicem coronam quam siquiᷤᷤ
cognosceret qͣimultis ꝑicłis et solicitu¬
dinibus plenasit nechumi i acentẽ tol¬
lere uellet. Seneca ẜo tingediarum. Dũ
excelsus steti nun quam pau̾e destiti. ⁊
¶Tertio uidecur habere du rabilitatem/
⁊ habet status ⁊ uite breuitatem/ eccasti¬
ci.x. Omnis potentatus breuis uita. Se¬
neca nono tragediarum loquens de nero¬
nis imꝑatoris suꝑbia ait. Licet extru¬
at marmoribus atq auro tegat suꝑbus
aulam lunen ducis ẜuent armate coor¬
ces mittat immiẽsas opes Exhaustus or¬
bis. Suppliçes cruentam dexteram par¬
chipetant. Regna diuitias ferant/ ueĩ¬
et dies tempusq quo reddat aiãm nocẽ¬
tem scełib suis iugulum hostibus deẜtͤᷤ
⁊ destruetus accunetis egens. Et sie pa¬

Expanded text:
Redige te ad yma a quibus cadere non Redige te ad yma a quibus cadere non potes. Refert Valerius quod dum quidam rex coronari deberet, coronam manu tenens, ad principes suos ait: O nobilem magis quam felicem coronam, quam si quis cognosceret quam multis periculis et solicitudinibus plena sit nec humani iacentem tollere vellet. Seneca, secundo Tragediarum: «Dum excelsus steti nunquam pavere destiti». Tertio videtur habere durabilitatem et habet status et vite brevitatem; Ecclesiastici X: Omnis potentatus brevis vita. Seneca, nono Tragediarum, loquens de Neronis imperatoris superbia ait: Licet extruat marmoribus atque auro, tegat superbus aulam limen, ducis servent armate coortes, mittat immensas opes exhaustus orbis, supplices cruentam dexteram parthi petant. Regna divitias ferant, veniet dies tempusque quo reddat animam nocentem sceleribus suis, iugulum hostibus desertus et destructus ac cunctis egens. Et sic pa
Abbreviated transcription (Latin):
tium est ꝙ ponit in ipo rabiosum ac fame¬
licum appetitum ibi. Et con rabiosa fame
¶Quartum est ꝙ ex suo aspectu acritimo¬
rem ingerere uidebatur. ibi. Si che ꝑarea
chelaer ne temesse ¶ta quatuor alle¬
gorice exponendo peccatum suꝑbie prefi¬
gurant. ¶ am peecatum supbie dicitur
habere effigiẽ leominam non tñ ipm̃ esse
leonem. uidetur e leo sednonẽ. nã suꝑ¬
bia cuius appetitus ẽ ꝓpria excellentia
uidetur inse here maximetria ¶Pmo
altam excessentiam ⁊ maiestatẽ s dedu¬
cit adinsimum precipitiũ ⁊ immanita¬
teur. achos est ualde cecum appetẽ. Sene¬
ca oetauo tragediarum. Ceca ẽ temẽitas
que petit casum ducem ¶Sedo uidet̃ ha¬
bere secuntatem ⁊ firmitatem: ⁊ ħt in
se ꝑiculum ⁊ uarietatem. Rami enim
arboris ẜm ensostomum qui sut iymo
sunt in quiete ⁊ securitate. qui aũt sũt
mu̾tice facile auentis agitantur atq
franguntur. unmonet seneca/ dicens

Expanded text:
tium est quod ponit in ipso rabiosum ac fametium est quod ponit in ipso rabiosum ac famelicum appetitum, ibi: «et con rabiosa fame». Quartum est quod ex suo aspectu aeri timorem ingerere videbatur, ibi: «sì che parea che l'aer ne temesse». Ista quatuor allegorice exponendo, peccatum superbie prefigurant; nam peccatum superbie dicitur habere effigiem leoninam, non tamen ipsum esse leonem. Videtur enim leo, sed non est. Nam superbia, cuius appetitus est propria excellentia, videtur in se habere maxime tria: Primo altam excellentiam et maiestatem, sed deducit ad infimum precipitium et immanitatem, et hoc est valde cecum appetere. Seneca, octavo Tragediarum: «Ceca est temeritas que petit casum ducem». Secundo videtur habere securitatem et firmitatem, et habet in se periculum et varietatem. Rami enim arboris, secundum Crisostomum, qui sunt in ymo sunt in quiete et securitate; qui autem sunt in vertice, facile a ventis agitantur atque franguntur. Unde monet Seneca dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcederẽ. Ideo sequitur in textu.
Sicabene spar mera cagione
diquella fiera la gaetta pelle.
Lora deltempo ⁊ la dolce stagione. Qiͣ
dicat᷑. Illud dulce tempus ⁊ hora mͥspẽ
acfidueiã ministrarunt ut illiꝰ fere pel¬
lis gaetta .i. delectabił et iccũda optimũ
eẽt signum a carnalib adspintualia. ⁊
aterrenis ad celestia respirare.
¶Quod autem sequitur
Manonsi che ꝑaura non mi desse
lauista che mapparue d un leone. sie est
intelligendum. Quaus enini ĩ bonam
partem sumpẜam illius fere uisionem
rõe tꝑis matutini michi bonam fiduciã
ministrantis. nontñ tantam quantã mͥ
so perdidi fiduciam i amconceptã ¶Cir̃¬
ea quem leonem ẜm licteram/ quatuor
considerare debemus. Primũ est qr non
dieit eum absolute fuisse leonem sed ha¬
buisse effigiem leoninam ibi. Lauista i¬
chemapparue dun leone. ¶Sin quia di¬
eit ip̃m contrase erecta ceruice uenisse. ibi
Questi ꝑarea che contrame uenisse. ¶Cẽ¬

Expanded text:
procedere. Ideo sequitur in textu: procedere. Ideo sequitur in textu: sì c'a ben sperar m'era cagione di quella fiera la gaetta pelle, l'ora del tempo et la dolce stagione; Quasi dicat: Illud dulce tempus et hora michi spem ac fiduciam ministrarunt, ut illius fere pellis gaetta, idest delectabilis et iocunda, optimum esset signum a carnalibus ad spiritualia et a terrenis ad celestia respirare. vv. 44-45 Quod autem sequitur: ma non sì che paura non mid'un leone. Sic est intelligendum: Quamvis enim in bonam partem sumpserim illius fere visionem, ratione temporis matutini michi bonam fiduciam ministrantis, non tamen tantam quantam micso perdidi fiduciam iam conceptam. Circa quem leonem, secundum licteram quatuor considerare debemus: Primum est quia non dicit eum absolute fuisse leonem, sed habuisse effigiem leoninam, ibi: «la vista che m'apparve d'un leone». Secundum, quia dicit ipsum contra se erecta cervice venisse, ibi: «Questi parea che contra me venisse». Ter
Abbreviated transcription (Latin):
Ideurosie ꝯstrue textum. Tempera dal
principio delmattino .i. matutinali tẽ¬
pore quo aboriete au rora incipit emi¬
care mͥ apparuit illa fera. Et ad istud
¶Elol montaua insu conquelle stelle
cheranconlu quando lamor diuino
mosse daprima quelle cose belse. Hoc ẽ
illo enim tp̃r atq hora sol ad nr̃inemi¬
boetium stabilis manens dat cuncta mo¬
ueri ip̃m cumipis a primordio primum
mouit. Et hoc fuit quarta die creatioĩs
mundi. iuxta beatum ambroxiũ inhi¬
no dicentem. Quarto die qui flameã
solis rotam constituens. lune mĩstras
ordinem/ uagosq cursus syderum. fuit
auteni sol creatus insigno arietis. Qd
quidem signum intrat arca decimum
nonum martii. Dicit gͥ autor conclũdẽ¬
do ꝙ illa dulcis hora qr tp̃r matutino qͦ
uera somnia ⁊ non falsa. utilia ⁊ nõ dã¬
nosa solent płimum aꝑꝑere sibi melio¬
ris spei cãmintulit/ ut consi derata pul¬
eritudine pellis fere/ posset admeliora

Expanded text:
Idcirco sic construe textum: Temp'era dal Idcirco sic construe textum: Temp'era dal principio del mattino; idest matutinali tempore quo ab oriente aurora incipit emicare, michi apparuit illa fera. Et ad istud e 'l sol montava in sù con quelle stelle ch'eran con lui quando l'amor divino mosse da prima quelle cose belle; Hoc est, illo enim tempore atque hora sol ad nostrum emiBoetium, stabilis manens dat cuncta moveri, ipsum cum ipsis a primordio primum movit. Et hoc fuit quarta die creationis mundi, iuxta beatum Ambroxium in himno dicentem: Quarto die qui flameam solis rotam constituens, lune ministrans ordinem vagosque cursus syderum, fuit autem sol creatus in signo Arietis; quod quidem signum intrat circa decimum nonum Martii. Dicit igitur autor concludendo quod illa dulcis hora, quia tempore matutino, quo vera somnia et non falsa, utilia et non damnosa, solent plurimum apparere, sibi melioris spei causam intulit, ut, considerata pulcritudine pellis fere, posset ad meliora