comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cuꝑent: quẽ mał artib conabant᷑ adipisci
idẽ dolis atq fallaciis. Melius laudatus ẽ. cato.
de illo quippe ait. quo minus pecebat głam.
eo illam magis assequebat᷑. quando quidem
gła ẽ. cius illi cupiditate flagrabant. uidici¬
um hominum bene de hominib opinanti¬
um. Et ideo melior ẽ uirtus quȩ huma no
autẽ suum ꝓbet unus quisq: & tunc in se¬
met ipso tantum głam habebit. & non in al-¬
tero. Głam gͦ &e honorem. & imꝑiuim. quȩ
sibi exoptabant. & quo bonis artib ꝑ uenire
nitebant᷑ boni non debet sequi uutus. s ipsa
uirtutem. Neq enimẽ. uera uutus nͥ quȩ ad
eum finem tendit ubiẽ. bonum hominis.
quo melius ñẽ. Unde & honores quos peti¬
uit cato. petere ñ debuit. s eos ciuitas ob eiꝰ
uirtutẽ non petenti dare. S cum illa memoria
duo romani eẽnt. uitute magni. cesar & cato:
longe urtus catonis ueritati uidet᷑ ꝓpinquior

Expanded text:
cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est dolis adque fallaciis. a Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur.\' Quando quidem gloria est, cuius illi cupiditate flagrabant, iudicium hominum bene de hominibus opinantium; et ideo melior est uirtus, quae humano tautem suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso tantum gloriam habebit et non in altero. Gloriam ergo et honorem et imperium, quae sibi exoptabant et quo bonis artibus peruenire nitebantur boni, non debet sequi uirtus, sed ipsa uirtutem. Neque enim est uera uirtus, nisi quae ad eum finem tendit, ubi est bonum hominis, quo melius non est. Unde et honores, quos petiuit Cato, petere non debuit, sed eos ciuitas ob eius uirtutem non petenti dare. Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni, Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior
Abbreviated transcription (Latin):
e ꝑ illas morib corrumpendis: rapiendo
miseris cuub. largiendo scȩnicis curpib
Unde qui tales iam morũ labe suꝑabant
atq abundabant quando scribebat ista
salustiꝰ canebatq uirgilius: ñ illis artib
ad honores & głam s dolis atq fallacus ale¬
PTUncde idem dicit. S pͥmo magis ambitio
qͣm auaritia animos hominum exercebat.
Qa cm̃ uicium ꝓpiꝰ uirtuti erat. Nam głam.
honorem imꝑium. bonus & ignauus eque
tutem scilicet ñ ꝑ fallacem ambitionẽ ad
quȩ tm̃ bonus cum annititur: uia uirtus ẽ.
qua nititur tanqͣm ad possessionis finemidẽ.
ad głam. honorem. imꝑium. Hoc insitum ha¬
busse romanos. etiam dõrũ apud illos edes
indicant quas coniunctissimas constituert̃
uircutis & honoris ꝓdiis habentes quȩ dagͦ
ado. Unde intelligi pocest quem finem uo¬
lebant eẽ uirtutis. & quo eam referebant qui
boni erant: adhonorem scilicet. Nam mali
nec habebant eam. quanuis honorẽ habere

Expanded text:
et per illas moribus corrumpendis, rapiendo et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus. Unde Qui tales iam morum labe superabant adque abundabant, quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius, non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis adque fallaciis ambiebant. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam auaritia animos hominum exercebat, quod tamen uitium propius uirtutem erat. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignauvirtutem scilicet non per fallacem ambicionem ad est bonus, uera uia nititur. Via uirtus est, qua nititur tamquam ad possessionis finem, id est ad gloriam honorem imperium. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum aput illos aedes indicant, quas coniunctissimas constituerunt, Virtutis et Honoris, pro dis habentes quae dantur a Deo. Unde intellegi potest quem finem uolebant esse uirtutis et quo eam referebant qui boni erant, ad honorem scilicet; nam mali nec habebant eam, quamuis honorem habere
Abbreviated transcription (Latin):
tis dominabit᷑ argis. Quȩ quidem uirgiliꝰ
iouem inducens tanquam futura p̃dicentẽ
ipse iam facta recolebat. cernebatq p̃sentia.
Uerum ꝓpterea commemorare dla uolui ut
ostendem dñationem post lib̾tatem sicha¬
buisse iomanos. ut in eorũ magnis laudi¬
b poneret᷑. Hincẽ & illud eiꝰdem poetę.
qđ cum artib aliarum gentiũ. eas ipsas ꝓpͥ¬
as romanorum artes regnandi atq imꝑan¬
di & subigendi ac debellandi popłos ante¬
poneret: ait. Excudent alii spirantia molliꝰ
aera. credo equidem: & uiuos ducent de
marmore uultus. Orabunt causas alii.
cȩliq meatus. Rescribent radio: &e surgen¬
tia sidera dicent. Iu regere imꝑio popłos
tomanȩ memento. Uł tibi erunt artes pa¬
ciq imponere mores. parcere subiectis &
de bellare suꝑbos. Has partes illi tanto pe¬
ritius exercebãt : quanto minus se uolup¬
tatib dabant. & eneruationi animi & cor¬
ꝑis inconcupiscendis & augendis diuitũs.

Expanded text:
tis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius tis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae, quod, cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait: Excudent alii spirantia mollius aera, Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus, Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inponere mores, Parcere subiectis et debellare superbos. Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis et augendis diuitiis
Abbreviated transcription (Latin):
guineo: ut eẽt. ubi uutus eorum enitesceret.
Hoc illa ꝓfecto laudis auitlitas & głȩ cupi.¬
do faciebat.more itaq pͥmitꝰ libertatis.
pꝰ etiam dominationis & cupiditađs lau¬
dis & głȩ multa magna fecerunt. Reddit
sis ut rius qi irei testimonium. etiam poeta mn¬
signis illorum. Inde quippe ait. Frecnon
carqunium eiectũ porsemna iubebatac¬
cutet ingerri qui urbem obsiddione ꝓme¬
bat s neade inferrum ꝓlibtate ruebp̃me
eune itaq magnum illis fuit quteoant¬
emort aut liberos unere  cum eẽt accep¬
patibras tanta cupido gle incesseraa eee
parum eẽt sola libertas. nͥ&e dnatio quere¬
rotue dum ꝓ magno haberet᷑ ꝗđ u eliet
loquente ioue idem poeta dicitꝰ Quin asꝑa
gati consilia in meluis referet mecũq fo¬
uebit romanos rerum dños. gentẽq togo¬
tam. Sic placitum. Ueniet lustris lasen¬
tib etas. Cum domus assaraci picam
clarasq nuiscenas seruitio p̃met ac cunc¬

Expanded text:
guineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. guineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente Ioue idem poeta dicit: Quin aspera ue fatigat, Consilia in melius referet mecumque fouebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Seruitio premet ac uic
Abbreviated transcription (Latin):
aregib reges autẽ ut dictum ẽ a regendo.
d fastus regius non disciplina p̾utata ẽ.
regentis uł beniuolentia consulentis. s su¬
ꝑbia dñantis. Expulso itaq rege carquinio
& consulib insticutis secutum ẽ qđ idem
auctor in romanoꝵ laudib posuit. qđ ciui¬
tas in credibile memoratu ẽ adepta lib̾ta¬
te quantum breui creuit. tanta cupido
głȩ incesserat. Ista gͦ laudis auiditas &
cupido głȩ multa illa miranda fecit. lau¬
temporib suis magnos & p̃claros uiros
marcum catonẽ & iulium cȩsarem: di-¬
cens qđ diu illa res .p. non habuit quem¬
qͣm uitute magna s sua memoria fuisse
illos duos ingenti uirtute. diũsis mo¬
rib. In laudib autẽ cȩsaris posuit qđ
sibi magnum imꝑium. exercitũ bellũ
nouum exoptabat. ubi uit eiitescere
posset. Ita fiebat muotis uiroꝵ uirtute
magnorũ ut excitaret in bellum miseras
gentes & flagello agitaret bellona san¬¬

Expanded text:
a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina putata est regentis uel beneuolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum breui creuerit; tanta cupido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit, lautemporibus suis magnos et praeclaros uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute, diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona san
Abbreviated transcription (Latin):
uatum. nescio cui fato potiꝰ id cribueret.
qͣm dĩ summi potentissimȩ uoluntati.
Ueteres gͥ pͥmiq romani quantũ eoꝵ docet
&e comm̃dat historia. quãuis ut aliȩ gentes
excepta una popłi hebreoꝵ dõs falsos cole¬
rent & non dõ uictimas s demonis ĩmolarent:
tm̃ laudis auidi. pecuniȩ lib̾ales erant.
głam ingentẽ. diuitias. honẽstates uolebant.
Hanc ardendissime dilexerunt ꝓpt̃ hanc uin¬
ꝓhac emori non dubitauerunt cȩteras cupi¬
ditates huiꝰ uniꝰ ingenti cupiditate p̃sserunt
Ipsam deniq patriã suã qm seruire uidebat᷑
inglium. dominari uͦ atq imꝑare głosum:
pͥus om̃i studio liberã. de inde dominã ee con¬
cupierunt. Ninc ẽ qđ regalem dominatio¬
nem non ferentes. antua imꝑia binosq im¬
ꝑatores sibi fecerunt qui consules appellati
sunt aconsulendo: ñ reges aut domini a
regnando atq dominando. cum & regesutiq
a regendo dicti melius udeant᷑ ut regnum

Expanded text:
uatum, nescio cui fato potius id tribueret uatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime dilexerunt, propter hanc uihac emori non dubitauerunt; ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando adque dominando\'; cum et reges utique a regendo dicti melius uideantur, ut regnum
Abbreviated transcription (Latin):
tem. qui non solũ cęlum &e tram. nec solum
angłm &e hominẽ. s nec exigui & contempti¬
bił animantis uiscera. nec auis pennulam.
nec herbȩ floscłm. nec arboris foluim. sine
suarũ partium conuenienctia. & quadam
ueluti pace dereliquit. nullo mͦ ẽ. credendꝰ
regna hominum eorũq dñationes. & serui¬
tutes. a suȩ ꝓuidentię legib alienas eẽ uo¬
quam obcausã ds̃ uerus ad augendũ imꝑi.¬
um adiuiuare dignatꝰ ẽ. incuiꝰ potestate sunt
etiam regna t̃rena. Qđ ut absolutuis dissere¬
re possemus. ad hoc ꝑtinentẽ &e suꝑiorẽ li¬
brum conscripsimus. qđ in hac re potestas
nulla sit eorũ dõrum quos etiam reb nu¬
gatoriis colendos putarunt: & p̃sentis uo¬
luminis partes suꝑiores. quas hucusq ꝑdu¬¬
ximus de fati questione tollenda. ne quis¬
qͣm cui iam ꝑsuasum eẽt. non illoꝵ dõrũ
cultu romanum ĩꝑium ꝓpagatũ atq ser¬

Expanded text:
tem, qui non solum coelum et terram, nec solum tem, qui non solum coelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera, nec avis pennulam, nec herbae flosculum, nec arboris folisuarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas esse uoquam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Quod autem ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque ser
Abbreviated transcription (Latin):
ticipatione felices. quicumq sunt ueritate
ñ uanitate felices. qui fecte hominẽ rationale
animal exanima &e corpore: qui eum peccan.¬
tem nec impunitũ ẽẽ ꝑmisit. nec sine miscdia
dereliquit. qui bonis & malis essentiam eciã
cum lapidib uitã seminalem etiã cum ar-¬
borib. uitam sensualemeciã cum peccorib.
uitam intellittualem cum solis angłis dedit
A quo ẽ. om̃is modus. om̃is sp̃es. om̃is ordo. a
quo ẽ. m̃sura. numerus. pondꝰ. aquoẽ. quio¬
quid nat᷑alit̃ ẽ. cuiꝰcumq generis ẽ. cuiꝰ libet
estimationis ẽ. a quo sunt semina formaꝵ.
formȩ seminum. motus seminum atq for¬
marum. qui dedit & carni originẽ. pulchri¬
cudinem. ualitudinẽ. ꝓpagationis foecun¬
ditatem. m̃brorũ dispositionẽ. salutem.
con cordiam. qui & animȩ irrationali dedit
memoriam. sensum. appecitum. rationali
autẽ in suꝑ m̃tem. in telligentiã. uolunta¬

Expanded text:
ticipatione felices, quicunque sunt veritate, ticipatione felices, quicunque sunt veritate, non vanitate felices, qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore, qui eum peccantem nec impunitum esse permisit, nec sine misericordia dereliquit, qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus, vitam seminalem etiam cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecoribus, vitam intellectualem cum solis angelis, dedit; a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, a quo est mensura, numerus, pondus, a quo est quidquid naturaliter est, cujuscunque generis est, cujuslibet aestimationis est; a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum atque formarum; qui dedit et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem, concordiam; qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum. appetitum; rationali autem insuper mentem, intelligentiam, volunta
Abbreviated transcription (Latin):
sit a nob̾ eiꝰ negare p̃scientiã ut libere ue¬
limus: quo ad uiuante sumus lib̃i ut uelimꝰ.
Pinde nonfrustra sunt leges. obiurgationes.¬
& exortationes. laudes. & uituꝑationes: qui a
&e ipsas futuras eẽ p̃sciuit. & ualent pluri¬
mum quantum eas ualituras ẽẽ. p̃sciuit.
Et p̃ces ualent ad ea impetranda quȩ se
p̃cantib concessurũ. ẽẽ p̃sciuit. Et iuste
p̃mia bonis factis. & peccatis supplicia cõ-¬
stituta sunt. Neq enim idõ ñ peccat homo:
quia ds̃ illum peccaturũ eẽ. p̃sciuit. Immo
ideo non dubitat᷑ ipsum peccare cum pec¬
cat: quia ille cuiꝰ p̃scientia falli ñ potest.
non fatum non fortunã. non aliquid aliud.
s ipsum peceaturũ ẽẽ. p̃sciuit. Qui si nolit:
etiam hoc ille p̾scuut. Ds itaq summus &
ulerus cum ũbo suo & sp̃u sc̃o quȩ triau¬
num sunt. ds unus. omp̃s. creator &e factor
om̃is anpnȩ atq omnis corꝑis. cuiꝰ sunt par¬

Expanded text:
sit a nobis ejus negare praescientiam ut liberi esse vesit a nobis ejus negare praescientiam ut liberi esse velimus, quo adjuvante sumus liberi vel erimus! Proinde non frustra sunt leges, objurgationes, exhortationes, laudes et vituperationes, quia et ipsas futuras esse praescivit, et valent plurimum quantum eas valituras esse praescivit, et preces valent ad ea impetranda quae se precantibus concessurum esse praescivit, et justa praemia bonis factis, et peccatis supplicia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo quia Deus illum peccaturum praescivit; imo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille cujus praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praescivit; qui si nolit, etiam hoc ille praescivit . Deus itaque summus et verus, cum Verbo suo et Spiritu sancto, quae tria unum sunt, Deus unus omnipotens creator et factor omnis animae atque omnis corporis cujus sunt par
Abbreviated transcription (Latin):
direcur: nec sic tm̃ uoluntas nͥ uoluntas eẽt
nec alteriꝰ s eiꝰ ess qui uellet: & si non posset
implere qđ uellet. Unde quicquid p̃t suam
uoluntatem patit᷑ homo. ñ debet tribuere
humanis uł angłicis. uł cuiꝰqͣm treaci sp̃s uo¬
luntatib s eiꝰ pocius quidat liolintatẽ uo¬
lentib. Non gͦ ꝓpt̾ea nicbil ẽ. in nra uolun¬
Iadsp̃ctate: Non enim qui hoc p̃sciuit: nichil p̃sci¬
uit: Porro si ille qui p̃seiuit quid futurum
eẽt in nr̃a uoluntate non ittiq nichil s ali¬
quid p̃sciuit: ꝓfecto &e illo psciente ẽ. alr¬
quid in nr̃a uoluntate. Quo circa nullo mͦ
coganur aut retenta p̃scientia dĩ colłe uo¬
luntatis arbitrium. aut retento uoluntatis
arbitrio dm̃ qđ nefas ẽ. negare p̃scium fu¬
fidelit̾ & ueracit᷑ confitemur: illud ut bene
creda mus hoc ut bene uiuamus. Male au¬
tem uuut: si de dõ ñ bene credit᷑. Unde ab¬

Expanded text:
diretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, diretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non tate. Non enim qui hoc praesumit, nihil praescivit. Porro si ille qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate, non utique nihil, sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. Quocirca nullo modo cogimur: aut retenta praescientia Dei, tollere voluntatis arbitrium, aut retento voluntatis arbitrio, Deum, quod nefas est, negare praescium fufideliter et veraciter confitemur: illud ut bene credamus, hoc ut bene vivamus; male autem vivitur nisi de Deo bene creditur. Unde ab
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis. Neq enim & uitam dĩ. & p̃s¬
cientiam dĩ. sub necessitate ponimꝰ. si dicamꝰ
necesse eẽ. dm̃ semꝑ uiuere. & cuncta p̾sci¬
re: sicut nec potestas eiꝰ minuit᷑ cum dr̃
mori falliq ñ posse. Sic enim hoc ñ potẽ.
ut potuis si poss minoris eẽt utiq pote¬
Qđ ei si accideret : nequaqͣm eẽt omp̃s.
Unde ꝓpt̃ea quedam ñ potest. quia om̃i¬
potens ẽ. Sic etiam cũ dicimꝰ necesse eẽ.
ut cum uolumus lib̃o uelimus arbitrio.
&e uerum ꝓculdubio dicimꝰ: & ñ ideo łͦ¬
sum liberum arbitriũ necessitati si ici¬
mus quȩ aclimit lib̾tatem. Sunt gͥͣe¬
uoluntates & ipsȩ faciunt quicqud uo¬
lendo facimus. qđ ñ fieret sinolemus.
Quicquid autem aliorum honinũ uolim¬
tate nolens quisq patit᷑ etian sic uoliur¬
tas ualet: & si ñ illiꝰ tantũ Iominis uoluntas.
s potestas dĩ Nam si uoluntas tantum eẽt. nec
yoss qđ uellet. & potentiore uo luntate impe¬

Expanded text:
uoluntatis. Neque enim et uitam Dei et praesuoluntatis. Neque enim et uitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus, si dicamus necesse esse Deum semper uiuere et cuncta praescire; sicut nec potestas eius minuitur, cum dicitur mori fallique non posse. Sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minoris esset utique potequam esset omnipotens. Unde propterea quaedam non potest, quia omnipotens est. Sic etiam cum dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpe
Abbreviated transcription (Latin):
potentioris uo luntatẽ qui eum habet in
potestate. qͣm illo causarum ordine queq̃
usitato s suo more stoici fatum appelant
arbitrium nĩȩ uoluntatis auferie. Unde
dando stoici laborauerunt causas rerum
ita distinguere. ut quasdam subrraherent
necessitati quasdam subderent atq inhis
his quas eẽ sub necessitate noluerunt posu¬
erunt etiam nr̃as uoluntates: ne uideliat
non eẽnt libȩ si subderent᷑ necessitati. Si
enim necessitas nr̃a illa dicenda ẽ. quȩ ñ ẽ.
in nr̃a potestate. s etiam si nolumꝰ efficit
qđ potẽ. sicut ẽ. necessitas mortis. manife
ta enim faciius : quȩ si nollemus non
utiq faceremus. Quo pͥmitus ꝑtinet ipsũ
uelle. Nam si uolumꝰ : ẽ si nolumꝰ: ñ ẽ. Non
enim uellemꝰ : si nollemꝰ. Si autẽ illa defi.¬
nit᷑ eẽ. necessitas. scdm qͣm dicimus neces¬
se eẽ. ut ita sit aliquid uł ita fiat nescio
cur eam tim eamꝰ ne nob libtatem auferat

Expanded text:
potentioris uoluntatem, qui eum usitato in potentioris uoluntatem, qui eum usitato in potestate, quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo more Stoici fatum appellant, arbitrium nostrae uoluntatis auferri. CAPUTdando Stoici laborauerita distinguere ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent; atque in his quas esse sub necessitate noluerunt, posuerunt etiam nostras voluntates, ne videlicet non essent liberae, si subderentur necessitati. Si enim necessitas nin nostra potestate, sed, etiamsi nolumus, efficit quod potest, sicut est necessitas mortis; manifesta enim facimus quae, si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur esse necessitas, secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid uel ita fiat, nescio quur eam timeamus, ne nobis libertatem auferat
Abbreviated transcription (Latin):
qđ nos ab hortemꝰ. p̃cipue ꝓpt̃ uocabulum
qđ ñ in re uera consueuit intelligi. Idemuͦ
negat ordinẽ omnium causarũ. eẽ. certissi¬
mum. & dĩ p̃scientiȩ notissimũ: plus eum
quã stoici detestamur. Aut enim eẽ dm̃ ne¬
gat qđ quidem inducta alteriꝰ ꝑsona in li-¬
bris de dõrum natura facere molitus ẽ. Aut
si. ẽẽ. confitetur dm̃. quem negat p̃sciũ fu¬
turorum etiã sic nichil dicit aliud qͣm qđ
ille dixit insipiens in corde suo. ñ ẽ ds̃. Qui
enim non ẽ. p̾scius om̃ium futuroꝵ non ÷
utiq ds̃. Qua ꝓpt̾ & uoluntates nr̃ȩ tantũ
ualent quantũ ds̃ eas ualere uoluit. atq
p̃scuut. & ideo nunquid ualent certissime
ualent: & qđ facture sunt ipsȩ om̃ino fac¬
turȩ sunt. quia ualituras atq facturas ille
p̃sciuit cuiꝰ p̃scientia falli ñ potest. Qua ꝓpt̃
si mͥ fati nom̃ alicui rei adhibendũ place.¬
ret: mag̃ diccerem fatum eẽ. infirmioris

Expanded text:
quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum, quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum Deus eas ualere uoluit adque praesciuit; et ideo quidquid ualent, certissime ualent, et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum esse infirmioris
Abbreviated transcription (Latin):
lo ẽ. Corꝑa gͥ magis subiacent uoluntatib
quȩdam nr̃is idẽ. am̃ium dimantium morta¬
lium. & mag̃ hominũ qͣm bestiarũ: quȩdam
uͦ angłorum. S om̃ia maxime dĩ uolunta¬
ti subdita sunt: cui etiam uoluntates om̃s su.¬
biciunt᷑ quia non habent potestatẽ nͥ quã ille
concedit. Causa itaq rerum quȩ facit nec fit.
ds̃ ẽ. Aliȩ uͦ causȩ & faciunt & fuint: sicut
sunt om̃s creati sp̃s maxime rationales. Cor¬
porales autem causȩ quȩ magis funt quã
faciunt: non sunt int̾ causas efficientes an¬
numerande. qm̃ hoc possunt qđ exipsis fa¬
cuint sp̃ium uoluntates. Quo mͦ gͥ ordo
causarum qui p̃scienti certꝰ ẽ. dõ. id efficit
ut nichil sit in nr̃a uoluntate cum in ipso
causarũ ordine magnum habeant locum
nr̃e uoluntates: Contendat gͦ cicero cum
eis qui hunc causaꝵ ordinẽ dicunt. eẽ. fata:¬
lem uł potiꝰ ipsum fati nomine appellant:

Expanded text:
lo est. Corpora igitur magis subiacent uoluntatibus, lo est. Corpora igitur magis subiacent uoluntatibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angelorum; sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, cui etiam uoluntates omnes subiciuntur, quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus est; aliae uero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Corporales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant,
Abbreviated transcription (Latin):
sȩ uoluntariȩ aut dĩ sunt aut angłorum¬
aut hominum. aut quoꝵcumq animaliũ.
lium rationis exꝑtuũ motus illi quib aliqͦ
facunt scđm naturã suam. cum quid uł
uoluntates dico. seu bonorũ quos angłos
dĩ dicimus. seu malorum qͦs angłos lia¬
boli uł etiam demones appellamꝰ. Sic &
hominum: & bonorũ scilicet & malorum.
Acꝑhoc colligitur non eẽ causas efficien
tes omnium quȩ fuint nͥ uoluntarias: illiꝰ
naturȩ scilicet quȩ sp̃s uitȩ ẽ. Nam & aer
ator q ẽ. omnis corꝑis & om̃is creati sp̃s. ipse
ẽ. ds̃ : sp̃s utiq non creatꝰ. In eus uoluntate
summa potestas ẽ. quȩ creatorũ sp̃uum bo-¬
nas uoluntates adiuuat. malas iudicat.
om̃s ordinat. & quibdam tribuit potestates.
quib dã non tribuit. Sicut enim omnium
naturarũ creator ẽ. ita om̃ium potestatũ dator
ñ uoluntatum. Male quippe uoluntates ab
illo non sune. qm̃ contͣ naturã sunt. quȩ ab il¬

Expanded text:
sae uoluntarisae uoluntariaut hominum, aut quorumque animalium, lium rationis expertium motus illi quibus aliqua faciunt secundum naturam suam, cum quid bongelorum autem voluntates dico seu bonorum, quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus, sic et hominum, bonorum scilicet et malorum. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi uoluntarias, illius naturae scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer atorque est omnis corporis et omnis creati spiritus, ipse est Deus, spiritus utique non creatus. In eius uoluntate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae quippe uoluntates ab illo non sunt, quoniam contra naturam sunt, quae ab il
Abbreviated transcription (Latin):
entia continet᷑: qm̃ &e humanȩ uoluntates
humanorũ oꝑum causȩ sunt. atq ita qui
omnes rerum causas p̃sciuit. ꝓfecto in eis
causis etiam nr̃as uoluntates ignorare ñ
potuit. quas nr̃orũ oꝑum causas eẽ. p̃seuut.
Nam &e illud qđ idem cicero concedit ni¬
chil fieri si causa efficiens non p̃cedat. satis ẽ.
adeum in hac questione redarguendũ. Quid
enim eum aduiuat qđ dicit nichil quidẽ
fieri sine causa. s non omnẽ causam eẽ fa¬
talem. quia ẽ causa fortuita. ẽ naturał. ẽ uo¬
luntaria: Sufficit quia omne qđ fit ñ nisi
causa p̃cedente fieri confitet᷑. Nos enim eas
causas quȩ dicunt᷑ fortuitȩ. unde etiã for.¬
tuna nom̃ accepit. non eẽ dicimus nullas
s latentes easq tribiumꝰ uł dĩ ueri uł qͦrũ¬
libet sp̃uum uo luntati. ipsasq naturales
nequaqͣm ab illiꝰ uoluntate se uingimꝰ. qui
ẽ auctor om̃is conditorq naturȩ. Iam uͦ cau¬

Expanded text:
entia continetur, quoniam et humanae uoluntates entia continetur, quoniam et humanae uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praesciuit. Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione redarguendum. Quid enim eum adiuuat, quod dicit nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem, quia est causa fortuita, est naturalis, est uoluntaria? Sufficit, quia omne, quod fit, non nisi causa praecedente fieri con- fitetur. Nos enim eas causas, quae dicuntur fortuitae, unde etiam fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas, sed latentes, easque tribuimus uel Dei ueri uel quorumlibet spirituum uoluntati, ipsasque naturales nequaquam ab illius uoluntate seiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae. Iam uero cau
Abbreviated transcription (Latin):
ritur: nichil ualere monstraͣmꝰ. Ordinẽ
autem causarũ ubi uoluntas dĩ pluri¬
mum potẽ neq negamꝰ. neq fati uocabulo
nuncupamꝰ. nͥ forte ut fatum a fando dic¬
tum intelligamus. idẽ aloquendo. Non
enim ab nuere possumus eẽ scriptum inlit¬
teris scĩs. Semel locutus ẽ. ds̃: duo hȩc au¬
Areddes unicuiq scđm oꝑa eiꝰ. Qđ enim
distum ẽ. semel locutus ẽ intelligit᷑ immo¬
bilił þoc ẽ in commutabilit̃ ẽ locutus : sic̃
no uit incomiutabilit̃ omnia quȩ futura
sunt & qiȩ ipse facturus ẽ Hac itaq ratione
possemui ⁊ fando fatum appellare: nͥ hoc
iom̃ iam milia re soleret intelligi. quocor¬
di hominum nolumꝰ inclinari. None. autẽ¬
consequens: ut si dõ certꝰ ẽ. om̃ium ordo
causarum. idõ nichil sit in nr̃ȩ uoluntatis
arbitrio. Et ipse quippe nr̃ȩ uoluntates in
causarum ordine sunt. qͥ certꝰ ẽ. dõ eiꝰq p̃sci¬

Expanded text:
ritur, nihil valere monstramus. Ordinem ritur, nihil valere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi voluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati vocabulo nuncupamus. Nisi forte ut fatum a fando dictum intelligamus, id est, a loquendo: non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec au enim dictum est: Semel locutus est, intellegitur \'inmobiliter\', hoc est incommutabiliter, \'est locutus, sicut nouit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est auteconsequens, ut, si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil sit in nostrae uoluntatis arbitrio. Et ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo eiusque praesci
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenit᷑ ut non sit p̃scientia futuroꝵ. Nam
ꝑ illa omnia sic recurrit᷑. Siẽ. uoluntatis ar¬
bitrium: ñ om̃ia fato fuint. Sinon omnia
fato fuint non ẽ. omnium certꝰ ꝯdo causaꝵ.
Si coctꝰ ordo causarũ nonẽ: nec rerum certꝰ
e. ordo p̃scienti dõ. quȩ fieri non possunt
nͥ p̃cedentib & efficientib causis. Si rerũ
ordo p̃scienti dõ certꝰ non ẽ: ñ omnia sic ue¬
nunt ut eab illo uentura p̃sciuit. Porro si
non om̃ia sic ueniunt ut ab illo uentura
om̃ium futuroꝵs. Nos adũsus istos sacrile¬
gos aduersos atq impios. & dm̃ dicimus
om̃ia scire anteqͣm fiant: &e uoluntate
nos facere quicquid a nob ñ nͥ uolentib fie¬
ri sentimus & nouimus. Om̃ia uͦ fatosie¬
ri ñ dicimꝰ. Immo nulla fieri fato dicimus:
qm̃ fati nom̃. ubi solet aloquentib poni
idẽ. in constitutione siđum qua quisq con¬
ceptus aut natus ẽ. qm res ipsa inanit̾ asse¬

Expanded text:
peruenitur, ut non sit praescientia futurorum. Nam peruenitur, ut non sit praescientia futurorum. Nam per illa omnia sic recurritur: si est uoluntatis arbitrium, non omnia fato fiunt; si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum; si certus ordo causarum non est, nec rerum certus est ordo praescienti Deo, quae fieri non possunt, nisi praecedentibus et efficientibus causis; si rerum ordo praescienti Deo certus non est, non omnia sic ueniunt, ut ea uentura praesciuit; porro si non omnia sic ueniunt, ut ab illo uentura omnium futurorum. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios, et Deum dicimus omnia scire antequam fiant, et voluntate nos facere quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Omnia vero fato fieri non dicimus: imo nulla fieri fato dicimus; quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni, id est in constitutione siderum qua quisque conceptus aut natus est, quoniam res ipsa inaniter asse
Abbreviated transcription (Latin):
gat e duob: aut eẽ. aliquid in nr̃a capar.¬
uitate. aut eẽ p̃scientiam futurorũ. qm̃
utrunq arbitratur ẽẽ. non posse s si alte¬
rum confirmabit᷑: alterum colli. si elege¬
rimus p̃scientiã futurorũ: tolli uolunta¬
tis arbitrium. Si elegerimꝰ uoluntatis ar¬
bitrium. tolli p̃scientiã futuroꝵ. Ipse itaq
ut uir magnꝰ & doctus. & uitȩ humanȩ plu¬
rimum ac peritissime consulens exhis du¬
ob elegit liberum uoluntatis arbitriũ.
Qđ ut confirmaret᷑: negauit p̾scientiam
futuro rum. atq ita dum uult facere libos¬
Eat sacrilegos. Religiosus autẽ animus
utrimq eligit. utrumq confitet᷑ & fide pi¬
etais utrumq confirmat. Quomͦ inquit: nã
sẽ p̃scientia futurorũ: sequent᷑ illa om̃ĩa
que conexa sunt. donec eo ꝑueniat᷑ ut ni¬
chil  in nr̃a uoluntate. Porro si ẽ aliquid
ninr̃a uoluntate: eisdẽ recursis gradib eo

Expanded text:
gat e duobus, aut esse aliquid in nostra uolgat e duobus, aut esse aliquid in nostra uoluntate, aut esse praescientiam futurorum, quoniam utrumque arbitratur esse non posse, sed si alterum confirmabitur, alterum tolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli uoluntatis arbitrium; si elegerimus uoluntatis arbitrium, tolli praescientiam futurorum. Ipse itaque, ut uir magnus et doctus et uitae humanae plurimum ac peritissime consulens, ex his duobus elegit liberum uoluntatis arbitrium; quod ut COD firmaretur, negauit praescientiam futurorum adque ita, dum uult facere libfecit sacrilegos. Religiosus autem animus utrumque eligit, utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia futurorum, sequentur illa omnia, quae conexa sunt, donec eo perueniatur, ut nihil sit in nostra uoluntate. Porro si est aliquid in nostra uoluntate, eisdem recursis gradibus eo
Abbreviated transcription (Latin):
ut eam labefactare disputatione det ftabii
miteret̃. uidelicet quia si p̃scita sunt omaba
fucura hoc ordine uenient quo uentiua ee
ꝑsera sunt. Et sic hoc ordine uenient certus
Eordo rerum p̃scienti do. Et siceite odo
rerum: cercꝰe. ordo causarũ Non enim fieri
aliquid potẽ qđ non aliqua esficieni r⁊ sier¬
ꝑcesserit. Siautẽ certꝰ ẽ ordo causarum quo
fit omne q fit: fato inquit fiunt omnia
quȩ fiunt. Qđslita ẽ. nichilẽ. i nr̃a pote¬
state nullumq ẽ arbitrium uoluntatis.
Qd si concedimꝰ inquit : om̃is humana iuita
subuertit᷑. Frustra leges dant᷑ frustra ob¬
uirgationes. Laudes. uituꝑationes. ex hor¬
tationes adhibent᷑ neq ulla iusticia. bonis
p̃nua &e malis supplicia constituta sunt.
Hec gͦ neconsequant᷑ in digna &e ab surda
& ꝑnitiosa reb humanis. ñ uult eẽ p̾scien¬
tiam futuroꝵ: atq in has angustias cho¬
artat animum religiosũ ut unum ęli¬

Expanded text:
ut eam labefactare disputatione detestabili ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia, si praescita sunt omnia futura, hoc ordine uenient, quo uentura esse praescita sunt; et si hoc ordine uenient, certus est ordo rerum praescienti Deo; et si certus est ordo rerum, certus est ordo causarum; non enim fieri aliquid potest, quod non aliqua efficiens causa praecesserit; si autem certus est ordo causarum, quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt omnia quae fiunt. Quod si ita est, nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium uoluntatis; quod si concedimus, inquit, omnis humana uita subuertitur, frustra leges dantur, frustra obiurgationes laudes, uituperationes exhortationes adhibentur, neque ulla iustitia bonis praemia et. malis supplicia cne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis, non uult esse praescientiam futurorum; adque in has angustias coartat animum religiosum, ut unum eli
Abbreviated transcription (Latin):
fecit disputantem dehac re adũsus stoicos
in libris dedõrum natura: &e ꝑ lucilio bal¬
bo cui stoico rum partes defendendas decdit
maluit ferre sententiam. quã ꝓcorta qui
nullam diuinã naturam eẽ contendunt.
Inlibris uͦ de diuinatione: ex se ipso aꝑti¬
ssime opꝑ ugnat p̃scientiam futurorum.
Hoc aute cotum facere uidet᷑. ne fatumeẽ.
consentiat. & ꝑdat lib̃am uoluntatem. Pu¬
tat emm concessa scientia fut᷑orum ita eẽ
consequens fatum: ut negari omninon
possit. d quo qͣmͦ se habeant tortu osissime
poneeita iones &e disputationes philoso¬
pliorum: nos ut conficem̃ sum mii & ue¬
ran dm̃. ua uoluntatem sumnuq. poce¬
stacceni ac p̾scientiam eiꝰ confitema s lecti¬
memus neideo non uoluntate faciamus
q uoluntate facimꝰ quia id nos facturos
qđ ecerotimuie ut obpugnare t pose sentiã
cestoiei ut ñ omnia neceslitace fers dece¬
reni quã qm onima fato fieri concendant.

Expanded text:
fecit disputantem de hac re aduersus Stoicos fecit disputantem de hac re aduersus Stoicos in libris de deorum natura et pro Lucilio Balbo, cui Stoicorum partes defendendas dedit, maluit ferre sententiam quam pro Cotta, qui nullam diuinam naturam esse contendit. In libris uero de diuinatione ex se ipso apertissime obpugnat praescientiam futurorum. Hoc autem totum facere uidetur, ne fatum esse consentiat et perdat liberam uoluntatem. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum, ut negari omnino non possit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum, nos ut confitemur summum et uerum Deum, ita uoluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur; nec timemus ne ideo non uoluntate faciamus, quod uoluntate facimus, quia id nos facturos quod Cicero timuit, ut obpugnaret praescientiam, et Stoici, ut non omnia necessitate fieri dicerent, quamuis omnia fato fieri contenderent
Abbreviated transcription (Latin):
rat diuinationẽ. Quã si conat᷑ auferre: ut
neget eẽ. scientiam futurorum. eamq om̃ib
uirib nullã eẽ omnino contendat uł in ho¬
mine uł indõ. nullãq rerum p̃dictionem.
Ita & dĩ p̃scientiam negat: & omnẽ ꝓphe¬
tiam luce clariorem conat᷑ eũtere uanisar¬
gumentationib & opponendo sibi quȩdã
oracła quȩ facile possunt refelli: nec cm̃
quȩ ipsa coniuncit. Inhis autẽ mathemati¬
corum coniecturis refutandis eius regnat
oratio: quia uere tales sint ut se ipse de¬
struant & refellant. Alulto autẽ sunt tole¬
rabiliores qui uł sicła fata constituunt.
qͣm iste qui collit p̃scientiam fucurorum.
Nam &e confiteri eẽ dm̃ & negare p̃sciuni
futͦorum aꝑtissima in sania ẽ. Qđ &e ipse
cum uideret. etiam illud temptauit asserere¬
qđ scriptum ẽ. dixit insipiens in corde suo
non ẽ. ds̃. s ñ ex sua ꝑsona. Uidit enim qͣm
cẽt in uidiosum & molestum. Idõq coctam

Expanded text:
rat divinationem. Quam sic conatur auferre, ut rat divinationem. Quam sic conatur auferre, ut neget esse scientiam futurorum, eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat, vel in mine uel in deo, nullamque rerum praedictionem. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur euertere uanis argumentationibus et obponendo sibi quaedam oracula, quae facile possunt refelli; quae tamen nec ipsa conuincit. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio, quia uere tales sunt, ut se ipsae destruant et refellant. Multo sunt autem tolerabiliores, qui uel siderea fata constituunt, quam iste qui tollit praescientiam futurorum. Nam et confiteri esse Deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. Quod et ipse cum uideret, etiam illud tentauit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus; sed non ex sua persona. Vidit enim quam esset inuidiosum et molestum, ideoque Cottam
Abbreviated transcription (Latin):
nolentem trahunt. Nempe euidentissime
hoc ultimo ũsu ea fata appellauit quam supͣ
dixerat sunmi patris uoluntatem: cui para¬
tum se oboedire dicit. ut uolens ducatur.
ne uolens trahat᷑. qm̃ scilicet ducunt uo¬
lentem fata. nolentem trahunt. Illi quoq ũ¬
sus homerici huic sententiȩ suffragant᷑.
quos cicero in latinum ũtit. Iales sunt ho¬
minum mentes. quales pat̾̃ ipse iuppiter
actiferas lustrauit lumine t̾ras. Nec in hac
questione auctoritatẽ haberet poetica sen¬
tentia. S q̃m stoicos dicit um fati asseren.¬
tes istos ex homero uersus solere usurpare.
non deillius poetȩ s de istorũ philophorũ
opinione tractat᷑. cum ꝑ istos ũsus quos dis¬
putationi adhibent qͣm de facto habent. qͥd
sentiant. et̃. facum aꝑtissime declarat᷑: qm̃
iouem appellant quẽ summũ dm̃ putant.
a quo conexionẽ dicunt pendere fatorum.
met aliquid se adũsus eos ualere nͥ ause¬

Expanded text:
nolentem trahunt. Nempe euidentissime nolentem trahunt. Nempe euidentissime hoc ultimo uersu ea fata appellauit, quam supra dixerat summi patris uoluntatem; cui paratum se oboene nolens trahatur; quoniam scilicet Ducunt volentem fata, nolentem trahunt. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur, quos Cicero in latinum vertit: Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse Juppiter auctiferas lustravit lumine terras. Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia: sed quoniam Stoicos dicit, vim fati asserentes, istos ex Homero versus solere usurpare, non de illius poetae, sed de istorum philosophorum opinione tractatur, cum per istos versus, quos disputationi adhibent, quam de fato habent, quid sentiant esse fatum, apertissime declaratur, quoniam Jovem appellant, quem summum deum putant, a quo connexionem dicunt pendere fatorum. met aliquid se adversus eos valere, nisi aufe
Abbreviated transcription (Latin):
Qui uͦ non astrorum constitutionẽ sicutiẽ.
cum quidq concipit᷑ uł nascit᷑. uł inchoat᷑.
s omnium conexionem seriemq causarum
qua fit omne qd fit. fati nomine appellant:
non multum cum eis de ũbi controũsia la¬
borandum atq certandum ẽ. quando qͥdẽ
ipsum causarũ ordinem & quandã conȩxio.¬
nem dĩ summi tribuunt uoluntatiae pote¬
stati. qui optime & ueracissime credit᷑. &
cuncta scire anteqͣm fiant. & nichil mordi¬
natum relinquere. aquo sunt om̃s potesta¬
tes. quanus ab illo non sint. om̃ium uolun¬
tates. Ipsam quoq p̃cipue dĩ summi uolun¬
tatem cuiꝰ potestas in suꝑabilit̃ ꝑcuncta por¬
rigit᷑ eos appellare fatum sic ꝓbat᷑. Annei
senecȩ sunt. nͥ fallor hi ũsus. Duc summe
pat̾ altiq dominator poli quocumq placuit.
Nulla parendi mora ẽ. Adsum ꝓͥiger. fac
nolle: comitabor gemens. malusq patiar fa¬
cere qđ lic̾uit bono. Duc unt uolentem fata.

Expanded text:
Qui uero non astrorum constitutionem, sicuti est Qui uero non astrorum constitutionem, sicuti est cum quidque concipitur uel nascitur uel inchoatur, sed omnium conexionem seriemque causarum, qua fit omne quod fit, fati nomine appellant: non multum cum eis de uerbi controuersia laborandum adque certandum est, quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam conexionem Dei summi tribuunt uoluntati et potestati, qui optime et ueracissime creditur et cuncta scire antequam fiant, et nihil inordinatum relinquere; a quo sunt omnes potestates, quamuis ab illo non sint omnium uoluntates. Ipsam itaque praecipue Dei summi uoluntatem, cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur, eos appellare fatum sic probatur. Annaei Senecae sunt, nisi fallor, hi uersus: Duc, summe pater altique dominator poli, Quocumque placuit, nulla parendi mora est. Adsum inpiger: fac nolle, comitabor gomens Malusque patiar, facere quod licuit bono. Ducunt uolentem fata,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑducat. Nec illuduo lunt aduertere qđ
electo ad seminandum agrum die. tam mul¬
ta grana int̾ram simul ueniunt simulger¬
minant &e exorta segete simul herbescunt.
pubescunt. flauestunt. & tam̃ in despicas
cęt̾̃is scoeuas. atq ut ita dixerim congermi¬
nales alias rubigo int̾imit alias aues depo¬
pulant᷑ alias homines auellunt. Quo mͦ istis
alias constellationes fuisse dicturi sunt. qͣs
tam diũsos exitus habere conspiciunt: an eos
penitebit his reb dies eligere: easq ad celes¬
te negabunt ꝑtinere decretum. & solos sidib
subdent homines. quib solis int̾ra ds̃ dedit.
libas uoluntates: His om̃ib consid̾atis: non
inmerito credit᷑ cum astrologi mirabilit̃
multa uera respondent. occulto instĩctu fieri
sp̃uum non bonorũ. quoꝵ cura ẽ has falsas¬
& noxias opiniones de astralib fatis inserere
humanis mentib atq firmare. non horosco.¬
pi notati & inspecti aliqua arce quȩ nulla ẽ.¬

Expanded text:
perducat. Nec illud uolunt aduertere, quod perducat. Nec illud uolunt aduertere, quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul ueniunt, simul germinant, exorta segete simul herbescunt pubescunt flauescunt, et tamen inde spicas ceteris coaeuas adque, ut ita dixerim, congerminales alias robigo interimit, alias aues depopulantur, alias homines auellunt. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt, quas tam diuersos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum, et solos sideribus subdent homines, quibus solis in terra Deus dedit liberas uoluntates? His omnibus consideratis non inmerito creditur, cum astrologi mirabiliter multa uera respondent, occulto instinctu fieri spet noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus / atque firmare, non horoscopi notati et inspecti aliqua arte, que nulla e
Abbreviated transcription (Latin):
ro ridendas eẽ ꝑsuadeant. Quis enimẽ. tam
excors ut audiat dicere om̃s herbas. om̃s
momenta nascendi singłatim habere di¬
ũsa: Solent tam̃ homines ad temptan¬
dam ꝑitiam mathematicoꝵ afferre ad
eos de constellationib mortuorũ anima¬
lium. quorũ ortus ꝓpt̾ hanc exploratio¬
nem suȩ domi diligent̃ obseruant. eosq
mathematicos p̃ferunt ceceris. qui conste¬
llationib inspectis dicunt ñ eẽ. hominem
natum. s pecꝰ. audent etiam dicere quale
pecus: utrum aptum lanificio anuectationi
an aratro. ancustodiȩ domꝰ. Nam & ad cam¬
na fata temptant᷑ & cum magnis admiran.¬
tium clamorib ista respondent. Sic desi¬
piunt homines: ut existiment. cum homo
nascit᷑ ceteros rerum ortꝰ ita inhiberi. ut
cum illo sub eadem cęli plaga nec musca
nascatur. Nam si hanc admiserint: ꝓcedit
ratiocinatio quȩ gradatim accessib modi¬
cis eos amusicis ad camelos. elephantosq

Expanded text:
ro ridendas esse persuadeant Quis enim est tam ro ridendas esse persuadeant Quis enim est tam excors, ut audeat dicere omnes arbores, omnmomenta nascendi singillatim habere diuersa? Solent tamen homines ad tentandam peritiam mathematicorum adferre ad eos constellationes mutorum animalium, quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter obseruant, eosque mathematicos praeferunt ceteris, qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum, sed pecus. Audent etiam dicere quale pecus, utrum aptum lanitio, an uectationi, an aratro, an custodiae domus. Nam et ad canina fata tentantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. Sic desipiunt homines, ut existiment, cum homo nascitur, ceteros rerum ortus ita inhiberi, ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. Nam si hanc admiserint, procedit ratiocinatio, quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque