comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
chariã quĩ tũc ꝓphetauerũt et esdiã nõ ha¬
buerũt ꝓphetas usq ad saluatoris aduen¬
tũ nisi aliũ zachariam prẽm ioħis et eliza¬
beth eius uxorẽ xp̃i natiuitate iã ꝓxina
et eo iã nato. symeonẽ senẽ et annã uidu¬
am iamq grandeuã et ip̃m iohem nouissil¬
mũ qui iuiuenis iã iuuenẽ xp̃m̃ nõ quidẽ
futurũ p̃dixit s tñ ĩcognitũ ꝓphetica cogni
cione monstrauit. ꝓptꝰ qd̃ ip̃e dñs ait. lex
et ꝓphete usq ad iohem. S istoꝵ quinq
ꝓphetacio ex euange ͦ nobis uota ẽ ubi et
ip̃a uirgo mr̃ dñi ante iohem ꝓphetasse ĩ.¬
uenit᷑. Sed hanc istoꝵ ꝓpheciã iudei reprobi
nõ accipiut. acceperũt aũt qui ex eis ĩnũa¬
biles euãgeͦ crediderũt. Tunc em̃ ẽ ueꝰ isrlꝰ
diuisus ĩ duo diuisione illa q̃ ꝑ samuelẽ
ꝓph̾am sauli regi ẽ ĩnuitabilis p̃nũciata. ma¬
lachiã uero aggeũ et zachariã et esdrã etiã
iudei reprobi ĩ auctoritatẽ canonitã receptos

Expanded text:
Esdram non habuerunt prophetas usque ad Saluatoris aduentum, nisi alium Zachariam patrem Iohannis et Elisabeth eius uxorem, Christi natiuitate iam proxima, et eo iam nato Simeonem senem et Annam uiduam iamque grandaeuam et ipsum Iohannem nouissimum; qui iuuenis iam iuuenem Christum non quidem futurum praedixit, stione monstrauit; propter quod ipse Dominus ait: Lex et prophetae usque ad Iohannem. Sed istorum quinque prophetatio ex euangelio nobis nota est. ubi et ipsa uirgo mater Domini ante Iohannem prophetasse inuenitur. Sed hanc istorum prophetiam Iudaei reprobi non accipiunt; acceperunt autem, qui ex eis innumerabiles euangelio crediderunt. Tunc enim est uere Israel diuisus in duo diuisione illa, quae per Samuelem prophetam Sauli regi est inmutabilis praenuntiata. Malachiam uero, Aggaeum, Zachariam et Esdram etiam Iudaei reprobi in auctoritatem canonicam receptos
Abbreviated transcription (Latin):
ciliari artibꝰ quibꝰ ydromãcia fieiꝰ potu¬
it cũcta illa ꝯfiteri ꝑmitterẽt᷑ ⁊ tñ ut
moriturus ĩcendet eã potiꝰ qͣ obrueret
ãmone nõ ꝑmitterent᷑. qͥ ne ĩotescerent
n ͨ aratro quo eruta stꝰ obsisteᷤ potuerit¬
n ͨ stilo uaironis quo ea q̃ de hac re pis¬
ta st̾ ĩ nr̃am mẽoriã ꝑuenerũt. Nonẽ
possũt qd̾ nõ sinũt᷑ effice̾. Sinũt᷑ ãt al¬
to dei sũmi iustoq iudicio ꝓ mei̾tis eoꝵ
quos ab eis uł afflgi tm̃ uł etiã subia
ac decipi iustũ ẽ. Qmͣ ueo ꝑnitiose uł
a cultu ueꝰ diuinitatis aliene ille lr̃e iui¬
dicate stꝰ hinc ĩtelligi p̃t ꝙ eas maluit¬
senatus ĩcendẽ quas põpiliꝰ occultauit
ꝙͣ timeꝰ qd̾ timuit qui hoc audere nõ
potuit. Qui gͦ uitã n ͨ mõ hr̃e uult pi¬
ã. talibꝰ sacus q̃rat et̾nã. Qͦ aũt tũ
malignis demonibꝰ nõ uult hĩe socie¬

Expanded text:
ciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sue hac re gesta sunt, in nostram memoriam peruenerunt. Non enim possunt quod non sinuntur efficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi psenatus incendere, quas Pompilius occultavit, quam timere quod timuit qui hoc audere non potuit. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam, talibus sacris quaerat aeternam. Qui autem cum malignis d
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ nõ fortuitis motibꝰ
disposicione ꝓuiden¬
lrãs oĩa sibi genera
ingemoꝵ huãnoꝵ diuina excellens auctoritate
subiecit. Ibi quippe scpͣtũ ẽ. Gloriosa dicta
sunt de te ciuitas dei. Et in alio psalmo le¬
git᷑. Magnus dñs ⁊ laudabilis minis ĩ ciui¬
tate dei mĩ in mõte sc̃o eius. dilatans ex ul¬
tacionẽ uniu̾se terre. Et paulo post in eodẽ
psalmo. Sicut audiuimꝰ ita ⁊ uidimꝰ ĩ tiui¬
tate dñ uirtutũ in ciuitate dei nr̃i deꝰ funda¬
uit eã inet̾nũ. Itẽ in alio. flumĩs impetꝰ le

Expanded text:
 non fortuitis motibus dispositione prouidenlitteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in aeternum; ite
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑioribꝰ libris quãtũ potuimꝰ dño ⁊ rege
nr̃o adiuuãte respõdimꝰ nc̃ ueo̾ qͥd a me iã
expectet᷑ agnoscẽs meiq nõ ĩmemor debiti
de duarũ ciuitatũ terrene salic ⁊ celestis
quas ĩ hoc interĩ scło ꝓplexas quodãmõ dix¬
imꝰ ĩuicẽq ꝑmixtas exortu ⁊ excursu ⁊ del¬
bitis finibꝰ quãtũ ualeo disputare eiꝰ ip̃iꝰ
dñi ⁊ regis mĩ ubiq opitulaciõe fretꝰ agi¬
grediar. p̾mũq dicã ꝙadmodũ exordia
duarũ istarũ ciuitatũ ĩ ãgłoꝵ diu̾sitate p̃ces

Expanded text:
potuimus, domino et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duaru
Abbreviated transcription (Latin):
Hiis atq huiusmõi testimoniis q̃ omĩa cõme¬
morare nimis longũ ẽ didicimꝰ ẽẽ quãdã
ciuitatẽ dei cuius ciues ẽẽ ꝯcupiuimꝰ illo al¬
more quẽ nob̾ eius oditor ĩspirauit. Huic
ad quãdã egenã ptãtẽ redacti suas quodã
mõ p̾uatas potẽtias ꝯsectant᷑ honoresq di¬
uinos a deceptis subditis q̃runt s deoꝵ pioꝵ
tos sibi. potiusq deũ coleᷤ ꝙͣ ꝓ deo delectã¬

Expanded text:
is adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos a deceptis subditis quaerunt; sed deorumtos sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo c
Abbreviated transcription (Latin):
Si enĩ recolit q̃ h ͨ legit qͥd ĩ libro egerimꝰ
octauo ĩ eligendis pħis cũ quibꝰ h ͨ de btã
uita q̃ pꝰ mortẽ futura ẽ q̃stio tractaretur
utrũ ad eã uni deo ueo qͥ eciã effector est
deoꝵ an plurimis diis religione sacrisq
seruiendo ꝑuenire possimus nõ eciã hic e¬
adẽ repeti expectat p̃sertim cũ possit rele¬
gendo si forte oblitus ẽ ãminiculae mẽo¬
riã. Elegimꝰ eñ platonicos om̃i phoꝵ me¬

Expanded text:
d in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an plurimis dis religione sacrisque seruiendo peruenire possimus: non etiam hic eadem repeti expectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ip̃a ⁊ mũdꝰ fc̃s̃ ẽ btam̃ ẽẽ nõ posse. Ita
illud qd̾ oẽs hoẽs appetũt id ẽ uitã btãm
quẽꝙͣ isti assecutum̃ negãt q̃ nõ illi uni op¬
timo qͥ ẽ ĩcõmutabiłꝰ deus pu̾tate casti
amoris adheserit. S qr ip̃i quoq siue ce¬
dentes uanitati errouq ppłoꝵ siuie ut ait
apłs euanescẽtes ĩ cogitaciõibꝰ suis młtos
deos colendos ita putauerũt ul putai uo¬
luerũt ut qͥdã eciã eoꝵ demonibꝰ diuino ᷤ
honores sacroꝵ ⁊ sacrificioꝵ deferendos
ẽẽ censerẽt quibꝰ iã nõ ꝑua ex ꝑte rñdi¬
mꝰ Nũt uidendũ ⁊ disserendũ ẽ quãtũ
tuti quos isti deos ⁊ ex quib quosdã uł¬

Expanded text:
et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpetunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disseretuti, quos isti deos, et ex quibus quosdam ve
Abbreviated transcription (Latin):
Q ꝙͣuis õĩ tꝑe deus iudicet in hoc tñ libro
de nouissimo eius iudicio sit ꝓp̾e disputãdũ.

Expanded text:
quamuis omni tempore Deus iudicet, in hoc tamen libro de nouissimo eius iudicio sit proprie disputandum.
Abbreviated transcription (Latin):
one libroꝵ. De theolo¬
gia quippe quã nalem
bocant nõ cũ quibuslib homĩbꝰ nõ eĩ fa¬
bulosa ẽ ułꝰ ciuilis hoc ẽ ułꝰ theatuca ul
urbana quarũ altera iactitat deoꝵ c̾mina
altera ĩdicat deoꝵ desideria crimĩosiora
res ipã tuiꝰ hoc nomẽ ẽ nõ ẽ in om̃ibꝰ
q̃ hoc noĩe gloriãt᷑ neq eĩ ꝯtinuo ye sa

Expanded text:
librorum. De theologia quippe, quam naturalem uocant, non cum quibuslibet hominibus non enim fabulosa est uel ciuilis, hoc est uel theatrica uel urbana; quarum altera iactitat deorum crimina, altera indicat deorum desideria criminosiora res ipsa, cuius hoc nomen est, non est in omnibus, qui hoc nomine gloriantur neque enim continuo uera
Abbreviated transcription (Latin):
uel qd in eis legimꝰ uł qdͥ ex eis intelige p
tuimꝰ earũ ꝯgruentes auctoritati de ais rep̃
suꝑioribꝰ libris dixiuius. Enuleatius aũt si
ista q̃rant᷑ multiplices atq multimodas pas
ꝙͣ capaciores ad ĩtelligendũ nos oporteat ĩ¬
morai. Arbitror tũ satis nos iã fecisse mag
nis et difficillimis q̃stionibꝰ de mico uel de
fine mũdi ulꝰ aĩe. ulꝰ ip̃ius gnis huãni qd̾ ĩ
duo gnͬa distribuimꝰ unũ eoꝵ qͥ ẜ ͫ hoiẽm.¬
mistice appellamus ciuitates duas hoc est
duas societates hom̃i quarũ ẽ una q̃ p̃desti¬
nata est inet̾uũ regnae̾ cũ deo. altera et̾nũ
suppliciũ subire cũ dyabolo. Sed iste funs ẽ
earũ de quo post loquendũ ẽ. Nũt ãt qm̃
de exortu earũ siue ĩ angłis quoꝵ mĩs igno¬
rat᷑ a nobꝰ. siue ĩ duobꝰ pͥmis hoĩbꝰ satis
dcm̃ ẽ. iã michi uidet᷑ earũ aggrediendus ꝙ
tp̃s siue scłm in quo cedũt moriẽtes succedĩti¬

Expanded text:
vel quod in eis legimus, vel quod ex eis intelligere potuimus, earum congruentes auctoritati, de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices atque multimodas pariquam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fenis et difficillimis quaestionibus de initio vel de fine mundi, vel animae, vel ipsius generis humani: quod in duo genera distribuimus; unus eorum qui semystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uisive saeculum, in quo cedunt morientes, succeduntq
Abbreviated transcription (Latin):
ngeloꝵ bonoꝵ et maloꝵ intꝰ se ꝯtru̾os
utrosq creaueit s uoluntatibꝰ ⁊ cupidita¬
tibꝰ extitisse dubitare fas nõ ẽ dũ aliid
stant ĩ cõĩ oĩbꝰ bono qd̾ ip̃e illis deꝰ est
atq ĩ eius et̾nitate. ueritate cai̾tate ꝑsistũt
alii sua ptãte pocius delectati uelud bonĩ
suũ sibupi eeñt a suꝑiore coĩ om̃i btifito
bono ad ꝓp̾a defiuxerunt et hñtes elaci¬
onis fastũ pro extellentissima eteruitate.
uanitatis astutiã ꝓ certissima ueritate.

Expanded text:
ngelorum bonorum et malorum inter se contrarios utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate.
Abbreviated transcription (Latin):
rabunt. ꝑ hoc certe qdꝰ negaĩ nõ p̃t eciã¬
illud tredatur qd̾ impudent᷑ negat᷑. Quis
em̃ speraret ꝙ eciã hii qui uolunt adhuc
credere ĩ xpm̃ iã nobiscũ uident et qm̃ ne¬
gare nõ pñt dentib suis frendẽt et tabes¬
cunt: Quis inꝙͣ speraret gentes in xp̃i
noĩe spaturas qñ tenebat᷑ ligabat᷑ cedeba¬
tur illudebat᷑ crucifigebat᷑ qñ et ip̃i disci¬
puli spem ꝑdiderant quã in illo hr̃e iã ce¬
perant. Qd̾ tunc uix unus latro sperauit
in cruce nũc sperant gentes longe lateqz
diffuse. Et ne metnũ moriant᷑ ip̃a in qua
istis sacris lrĩs p̃nunciat᷑ nouissimũ futu¬
rũ ẽẽ iudiciũ isi qui eisdẽ lrĩs nescio qͣ
ĩcredibili aĩo sitate seu cecitate nõ credit q̃
iã ueritatẽ suã orbi demõstraue terrarũ.
In illo utiq iudicio uł cirta illud iudici

Expanded text:
rabunt. Per hoc certe quod negarabunt. Per hoc certe quod negaillud credatur quod impudenter negatur. Quis enim speraret, quod etiam hi qui nolunt adhuc credere in Christum, jam nobiscum vident, et quoniam negare non possunt, dentibus suis frendent, et tabescunt? Quis, inquam, speraret gentes in Christi nomine speraturas, quando tenebatur, ligabatur, caedebatur, illudebatur, crucifigebatur; quando et ipsi discipuli spem perdiderant, quam in illo habere jam coeperant? Quod tunc uix unus latro sperauit in cruce, nunc . sperant gentes longe lateque diffusae, et ne in aeternum moriantur, ipsa in qua istis sacris litteris praenuntiatur, nouissimum futurum esse iudicium, nisi qui eisdem litteris nescio qua incredibili animositate seu caecitate non credit, quae iam ueritatem suam orbi demonstrauere terrarum. In illo itaque iudicio uel circa
Abbreviated transcription (Latin):
ab eius corꝑe p̃scisi sunt nõ illi obeditur ip̃os¬
q suos ꝑsecutores udeos qui calamo quassa¬
to ꝑdita integritate lino fumiganti amisso lu¬
mine cõꝑati siuiti nõ contriuit nõ extinxit qr
peꝑcit eis qui nõdũ uenerat iudicare eos s
iudicari ab eis. In uei̾tate sane ꝓtulit iudi¬
tiũ p̃dicens eis. qñ puniendi eeñt si in sua
malignitate ꝑsisterenti. Refulsit ĩ monte fa¬
cies eius ĩ orbe fama eius nec confractus si¬
ue contritus ẽ qr neq in se neq in eccĩa sua
ut ẽẽ desisteret ꝑsecutorib cessit. et ideo nõ
ẽ fcm̃ n ͨ fiet qd ꝰ ĩuniti eiꝰ dixerũt uł dicũt
qñ moriet᷑ et peribit nomẽ eius. Donͭ po¬
nat ĩ terra iudiciũ. Ecte manifestatũ ẽ qd̾
absconditũ q̃rebamus. Hoc eĩ ẽ nouissimũ
iudiciũ qd̾ ponet in t̾ra tũ ueneit ip̃e de ce¬
lo de quo iam uidemus impletũ qdꝰ hic ul¬
timũ positũ est et in noĩe eius gentes spe¬

Expanded text:
ab eius corpore praecisi sunt, non illi oboeditur; ipsosque suos persecutores Iudaeos, qui calamo quassato perdita integritate et lino fumanti amisso lumine conparati sunt, non contriuit, non exstinxit, quia pepercit eis, qui nondum uenerat eos iudicare, sed iudicari ab eis. In ueritate sane protulit iudicium praedicens eis, quando puniendi essent, si in sua malignitate persisterent. Refulsit in monte facies eius, in orbe fama eius; nec confractus siue contritus est, quia neque in se neque in ecclesia sua, ut esse desisteret, persecutoribus cessit; et ideo non est factum nec fiet, quod inimici eius dixerunt uel dicunt: Quando morietur et peribit nomen eius? donec ponat in terra iudicium. Ecce manifestatum est quod absconditum quaerebamus; hoc enim est nouissimum iudicium, quod ponet in terra, cum uenerit ipse de caelo, de quo iam uidemus inpletum, quod hic ultimum positum est: Et nomine eius gentes spe
Abbreviated transcription (Latin):
cionẽ. eiusdẽq renouacionẽ. Que oĩa qͥdẽ
uentura ẽẽ credendũ ẽ s quibꝰ modis ułꝰ
quo ordine uemant magis tũc docebit re¬
rũ exꝑientia ꝙͣ nũs ad ꝑfectũ hom̃ inteli¬
gencia ualet consequi. Exist mo tũ es ꝙ
a me cõmẽorata sunt ordine ẽẽ uentura.
Duo nob̾ ad hoc opus ꝑtinẽtes reluti sr̾
libri ut adiuuãte dño ꝓmissa cõpleamꝰ
quoꝵ unus eĩt de maloꝵ supplicio. alius
de felicitate iustoꝵ ĩ quibꝰ maxĩe sicut des
donauerit argumẽta refellent᷑ huana q̃
cont᷑ p̃dicta ac ꝓmissa diuina sapient̾ sibi
miseri rodeꝰ uidentur et salubris fidei nu¬
trimenta uelut falsa et deridenda contemp¬
nũt. Qui ueõ ẜ ͫ deũ sapiũt om̃i q̃ incre¬
dibilia uident᷑ hom̃ib et tñ sipturis sãs¬
quaꝵ iã uei̾tas multis modis asserta est
continẽt᷑ maximũ argumẽtũ tenẽt uerac̃
dei om̃ipotentiã quẽ certũ hñt nullo mõ
in eis potuisse mentiri et posse face qdi

Expanded text:
 eiusdemque renouationem. Quae omnia quidem uentura esse credendum est; sed quibus modis et quo ordine ueniant, magis tunc docebit rerum experientia, quam nunc ad perfectum hominum intellegentia ualet consequi. Existimo tamen eo quo a me commemorata sunt ordine esse uentura. Duo nobis ad hoc opus pertinentes reliqui sunt libri, ut adiuuante Domino promissa conpleamus; quorum erit unus de malorum supplicio, alius de felicitate iustorum; in quibus maxime, sicut Deus donauerit, argumenta refellentur humana, quae contra praedicta ac promissa diuina sapienter sibi miseri rodere uidentur et salubris fidei nutrimenta uelut falsa et ridenda contemnunt. Qui uero secundum Deum sapiunt, omnia, quae incredibilia uidentur hominibus et tamen scripturis saquarum jam veritas multis modis asserta est, continentur, maximum argumentum tenent veracem Dei omnipotentiam, quem certum habent nullo modo in eis potuisse mentiri, et posse facere quod
Abbreviated transcription (Latin):
Ateꝙ̃ de institucõe
hom̃ĩs dicã ubi di¬
arũ ciuitatũ quãtĩ
ad rõnaliũ moralũ
genus attiner apa¬
rebit exortus siut
ruisse in angelis iã uidet᷑ pͥus mnͣ q̃dã de
ip̃is angelꝰ uideo ẽẽ dicẽda. quibꝰ demõstr¬
tur quãtũ a nob̾ p̃t ꝙͣ nõ ĩcõuemẽs neq¬
ĩ congrua dicat᷑ ẽẽ hoĩbꝰ angelisq societas
nõ ut quatuor due scilic angłoꝵ. totidemq
hoñi s due pocius ciuitates hoc ẽ societ¬
tes merito eẽ dicant᷑ una ĩ bonis altera ĩ
malis nõ solũ in angelis uerũ eciã in hoib
constitute.¶¬

Expanded text:
 de institutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut ruisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis pot societas, ut non quattuor duae scilicet angelorum totidemque hominum, sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae.
Abbreviated transcription (Latin):
puei̾libꝰ educati stꝰ. sine diis ꝯiugalibꝰ qiui¬
gati st̾. sine cultu p̾api ꝯuigibꝰ mixti. sine
ĩuocacõe neptuni mare trãseũtibꝰ diuisũ
patuit. ⁊ sequẽtes eoꝵ ĩimicos fluctibꝰ in
se redeũtibꝰ obruit. N ͨ cõsecrarũt aliquã
deã mãmã qñ de celo manna sup̃serũt nͨ
qñ siciẽtibꝰ aquã ꝑcussa petia ꝓfũdit nim¬
phas limphasq coluerũt. Sine insanis
sacris martis ⁊ bellone bella gesserũt. et
sine uictoria qͦdẽ nõ uicerũt. nõ eã tñ deã
s dei sui munꝰ habuerũt. Sine segecia
segetes sine bubona boues. mella sine mel¬
lona. poma sine pomona. ⁊ ꝓrsꝯ oĩa ꝓ qͥbꝰ¬

Expanded text:
puerilibus educati sunt, sine dis coniugalibus coniugati, sine cultu Priapi coniugibus mixti; sine inuocatione Neptuni mare transeuntibus diuisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Nec consecrauerunt aliquam deam Manniam, quando de caelo manna sumserunt; nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit, Nymphas Lymphasque coluerunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt, et sine uictoria quidem non uicerunt, non eam tamen deam, sed Dei sui munus habuerunt. Sine Segetia segetes sine Bubona boues, mella sine Mellona poma sine Pomona, et prorsus
Abbreviated transcription (Latin):
quid iut̾eẽt int̾ ꝓp̾am cuiusq p̃sumpcionẽ et
suã tuitionẽ angelice et humane rõnali cre¬
ature osequẽti exꝑimẽto demõstraret. Quis
enĩ audeat crede aut dice̾ ut neq angelus
neq hõ cadẽt in dei ptãte nõ fuisse: Sed hoc
eoꝵ ptãti maluit nõ auferre atq ita ⁊ quanl¬
tũ mali eorũ suꝑbia et quãtũ boni sua grã
uitatũ terrene atq celestis. Capł xxuiii.

Expanded text:
usque praesumptionem et suam tuitionem, angelicae et humanae rationali creaturae, consequenti experientia demonstraret. Quis enim audeat credere, aut dicere, ut neque angelus, neque homo caderet, in Dei potestate non fuisse? Sed hoc eorum potestati maluit non auferre; atque ita et quantum mali eorum superbia, et quantum boni sua grativitatum, terrenae atque coelestis. Feceru
Abbreviated transcription (Latin):
tat. amatq sibi ĩ laudibꝰ dici ꝑce̾ subiet¬
tis ⁊ debellare suꝑbos. Unde eciã de ter-¬
rena ciuitate q̃cũq dñari appetit et si
ppłi seruiãt ip̃a ei duãndi libido dñat᷑
nõ ẽ p̃tereundũ silentio quicq̃d dice̾ sus¬
cepti huiꝰ oꝑis rõ postulat ⁊ facultas

Expanded text:
tat, amatque sibi in laudibus dici, Parcere subjectat, amatque sibi in laudibus dici, Parcere subjectis, et debellare superbos Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari appetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti hu
Abbreviated transcription (Latin):
lorio sissimam
ciuitatem dei.
siue in hoc tẽ¬
poꝵ cursu cũ
grinat᷑ ex fide
uiuens. siue ĩ
illa stabilitate
sedis eterũe quã nũc expectat ꝑ paciãm
quoadusq iusticia cõu̾tat᷑ in iudiciũ.
deniceps adeptura ꝑ excellenciã uictori¬
a ultima ⁊ pace ꝑfecta. hoc oꝑe ad te in¬
stituto et mea ꝓmissione debito defendẽ
adusus eos qui conditori eius deos suos
p̃ferũt. fili kim̃e marcelline suscepi
magnũ opus et arduũ: sed deus adiu-¬
tor nr̃ ẽ. Nã scio quibꝰ uiribꝰ opus ẽ ut
ꝑsuadeat᷑ suꝑbis quãta sit uirtus hu¬
militatis. Qua fit ut oĩa t̾rena cacumi¬
na tꝑalimobilitate nutãcia nõ hũano
usurpata fastu s diuina grã donata
celsitudo trãscendat. Rex emĩ ⁊ conditor
ciuitatis huiꝰ de qua loqui ĩstituimus.
ĩ sc̃ptura ppłi sui sentenciã diuine legis
aperuit. qua dcm ẽ. Deus suꝑbis resis¬
tit hũilibꝰ aũt dat gram. Hoc ueo̾ qd
dei ẽ. suꝑbe quoq aĩe sp̃s ĩflatus affec¬

Expanded text:
loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum regrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea ad te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod Dei est, superbae quoque animae spi
Abbreviated transcription (Latin):
ad regũ tꝑa quoꝵ pͥmus regnauit saul Su
reprobato et bellica clade ꝓstrato eus ꝓ
stupe ꝓiecta ne inde reges oruent᷑ Sauo
successit in regnũ cuius maxĩe xp̃s diis
est filius ĩ quo articulus quidã factus ẽ et
exordiũ quodãmõ iuuẽtutis ppłi dei tũs
generis q̃dã uelut adolescentia ducebat
ab ip̃o abrahã usq ad hũc dauid. Nep
eñ frustra matheus euãgelista sic gene
raciones cõmẽorauit ut hoc p̾mũ nt̾ual¬
lũ quatuordeũ generatiõibꝰ cõmendaret
aib abrahã scilic usq ad dauid. ab ador¬
lescencia quippe incipit hõ posse generare
ꝓterea generacionũ ex abrahã supsit exor¬
diũ. qui eciã p̃r genciũ ostitutus ẽ qñ nu¬
tatũ nomẽ accepit. Añ hũc gͦ uelut pue

Expanded text:
ad regum tempora, quorum primus regnauit Saul; cui ad regum tempora, quorum primus regnauit Saul; cui rstirpe rejecta, ne inde reges orirentur, David successit in regnum, cujus maxime Christus dictus est filius. In quo articulus quidam factus est et exordium quodammodo juventutis populi Dei: cujus generis quaedam velut adolescentia ducebatur ab ipso Abraham usque ad hunc David. Neque enim frustra Matthaeus evangrationes commemorauit, ut hoc primum interuallum quattuordecim gene- Tationibus commendaret, ab Abraham scilicet usque ad Dauid. Ab adulescentia quippe incipit homo posse generare; propterea generationum ex Abraham sumsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit.
Abbreviated transcription (Latin):
rexit ihus naue et ĩ t̾ram ꝓmissio¬
nis ĩtroduxit eãq ppło diuisit. Ab hiis du¬
obꝰ mirabilibꝰ ducibꝰ bella eciã ꝓsꝑrime
ac mirabilitꝰ gesta stꝰ deo ꝯtestante nõ tã
debellabant᷑ genciũ illas eis ꝓuenisse uit¬
torias. Post istos duces iudices fuerũt iã
ĩ terra ꝓmissionis ppło collocato ut ĩcipe̾t
interĩ reddi abrahe p̾ma ꝓmissio de gente
una id ẽ hebrea et terra chanaan. nõdũ
de oĩb gentibꝰ et toto orbe t̾rarũ. qd̾ xp̃i
aduentus ĩ carne et nõ ueteĩs legis obser-¬
uationes s euãgelii fides fueat ĩpletura.
Cuiꝰ rei p̃figuratio facta ẽ qd nõ moyses
qui ppło legẽ acceperat ĩ mõte syna s ih̃s
cui etiã nomẽ deo p̃cipiente mutatũ fuea̾t
ut iħs uocaret᷑ ppłm in t̾ram ꝓmissionis ĩ-¬
duxit. Temporib ãt iudicũ sicut se habeꝵ¬
bant et pctã ppłi et misedia dei alternaue¬
rũt ꝓspera et adu̾sa belloꝵ. Inde uenlua et

Expanded text:
rexit Iesus Naue et in terram promissionis introduxit eamque populo diuisit. Ab his duobus mirabilibus ducibus bella etiam prosperrime ac mirabiliter gesta sunt, Deo contestante non tam debellabantur gentium, illas eis provenisse victorias. Post istos duces, Judices fuerunt, jam in terra promissionis populo collocato: ut inciperet interim reddi Abrahae prima promissio de gente una, id est Hebraea, et terra Chanaan; nondum de omnibus gentibus et toto orbe terrarum: quod Christi aduentus in carne et non ueteris legis obseruationes, sed euangelii fides fuerat inpletura. Cuius rei praefiguratio facta est, quod non Moyses, qui legem populo acceperat in monte Sina, sed Iesus, cui etiam nomen Deo praecipiente mutatum fuerat ut Iesus uocaretur, populum in terram promissionis induxit. Temporibus autem iudicum, sicut se habcata populi et misericordia Dei, alternauerunt prospera et aduersa bellorum. Inde uentum est
Abbreviated transcription (Latin):
pit loqui pꝰ infanciã q̃ hinc appellata ẽ
qdͤ fari nõ p̃t. Quã ꝓfecto etatẽ pͥmã de¬
mergit obliuio. sicut etas pͥma geneis hu¬
mami est deleta diluuio. Quotus ã qsi
nã eandẽq p̾mã. ita duas etates scd̃am
et tertiã liber iste cõtineat. In qua tertia
ꝓptꝰ uaccã trimã. caprã trimã. arietẽ ti¬
mũ et impositũ ẽ legis iugũ. et appari¬
it habundancia pcc̃oꝵ et regni terirem sur
rexit exordiũ ubi nõ defuerũt spũales
quoꝵ ĩ turture et colũba figuratũ ẽ sac̃¬

Expanded text:
pit loqui post infantiam, quae hinc appellata est, quod fari non potest. Quam profecto aetatem primam demergit obliuio, sicut aetas prima generis humani est deleta diluuio. Quotus enim quunam eandemque primam, ita duas aetates secundam et tertiam liber iste contineat, in qua tertia propter uaccam trimam, capram trimam, arietem trimum et inpositum est legis iugum et apparuit abunrexit exordium, ubi non defuerunt spirituales, quorum in turture et columba figuratum est sacr
Abbreviated transcription (Latin):
hebrea lingua transitus int̾pretat᷑ ut iã
cũ reuelaret᷑ testamentũ nouũ postea pas
cha nrm̃ ĩmolatus ẽ xp̃s. quĩquagesiõ die
ueniret de celo spũs scũs qui dictus ẽ in
euãgelio digitus dei ut recordacionẽ nos¬
trã in p̾mi p̃figurati fã mẽoriã reuocaret
qr et legis ille tabule digito dei sipͤte re¬
ferũtur.
De tꝑibꝰ moysi et iosue ac iu¬
dicũ atq exm̃ regũ quoꝵ quidẽ saul pri¬
mus ẽ s dauid p̃cipuus habet᷑ et sacrõ

Expanded text:
pretatur, ut iam cum reuelaretur testamentum nouum, postea quam Pascha nostrum immolatus est Christus, quinquagensimo die ueniret de caelo Spiritus sanctus, qui dictus est in euangelio digitus Dei, ut recordationem nostram in primi praefigurati facti memoriam reuocaret, quia et legis illae tabulae digito Dei scriptae referuntur. ibus Moysi et Iesu Naue ac iudicum adque inde regum, quorum quidem Saul primus est, sed Dauid praecipuus et sacr
Abbreviated transcription (Latin):
sequit̃ grainei s. Ilis quipe abcuntib
diuisũ mare uiã fecit hos aũt insequẽtes
ĩ se rediens unda submersit. Deinde sub ã¬
nos quadraginta duce moyse dei ppłs in
deserto actus ẽ qñ tabernaculũ testiõnii
nũcupatũ ẽ ubi deus sacrificiis futura p̃¬
nũciantibꝰ colebat᷑ cũ scilic iã data lex
fuisset ĩ mõte multũ terribilit᷑. Attestabat᷑
eĩ euidentissima mirabilib signis uotibꝰ¬
q diuinitas. qd̾ fcm ẽ mox ut exitũ ẽ de
egipto et ĩ deserto pplus ẽẽ cepit quĩqua¬
gesimo die post celebratũ pascha ꝑ ouis
ĩmolationẽ cuiusq adeo typus xp̃i ẽ p̃¬
nũcians eũ ꝑ uictimã passioĩs de hoc

Expanded text:
sequuntur extincti sunt. Illis quippe abeuntibus diuisum mare uiam fecit; hos autem insequentes in se rediens unda submersit. Deinde per annos quadraginta duce Moyse Dei populus in deserto actus est, quando tabernaculum testimonii nuncupatum est, ubi Deus sacrificiis futura praenuntiantibus colebatur, cum scilicet iam data lex fuisset in monte multum terribiliter; adtestabatur enim euidentissima mirabilibus signis uocibusque diuinitas. Quod factum est, mox ut exitum est de Aegypto et in deserto populus esse coepit, quinquagensimo die post celebratum Pascha per ouis immolationem; qui usque adeo typus Christi est praenuntians eum per uictimam passionis
Abbreviated transcription (Latin):
b ꝓp̃is q̃ gerũt arbitrio uoluntatis. Nã et
demones ne torq̃ant᷑ p̃cant᷑ nec utiq ĩuste
uł ꝑcit᷑ eis ułꝰ ꝓ sua quiq ĩprobitate torqũ¬
tur. Et hoiẽs plerũq apte semꝑq ocrilte
luunt ꝓ suis factis diuinitus. penas siue
iu hac uita siue post mortẽ ꝙͣuis nullus ho¬
minũ agat rtẽ nisi diuino adiuuet᷑ auxilo
nullus demonũ aut homĩ agat iniq nsi di¬
uino eodemq iustissimo iudicio ꝑmittat᷑ Si¬
cut enĩ ait apłus nõ est iuiquitas apud de¬
ũ et eciã sicut ip̃e alibi dicit iuscrutabilia¬

Expanded text:
 quae gerunt arbitrio uoluntatis. Nam et daemones ne torqueantur precantur, nec utique iniuste uel parcitur eis uel pro sua quique inprobitate torquentur; et homines plerumque aperte, semper occulte, luunt pro suis factis diuinitus poenas sine in hac uita siue post mortem: quamuis nullus hominum agat recte, nisi diuino adiuuetur auxilio; nullus daemonum aut hominum agat inique, nisi diuino eodemque iustissimo iudicio permittatur. Sicut enim ait apostolus, non estiniquitas aput Deum; etiam sicut ip
Abbreviated transcription (Latin):
E die ultimi iu¬
dicii dei qd̾ ipse
donauei̾t locutiu
cũq asserturi ad¬
usus impios et ĩ¬
credulos tamꝙͣ ĩ
edificii fundamẽ¬
to prius ponẽ tesi¬
timonia diuina debemus quibz qui nolunt
credere. huãnis raciunculis falsis atq fallaci¬
b contrauenire conant᷑ ad hoc ut aliud sig
sc̃as dcã ẽẽ crediderib nõ eis credat atq con¬
senciat siue id eciã ore fateatur siue aliquo ui¬
cio fateri erubescat a metuat ulꝰ etiã ꝑuitacia
simillima insame id qd̾ falsũ ẽẽ nouit a̾ credit
contra id qdꝰ uerũ ẽẽ nouit a credit eciã contẽ¬
ciosissime defende̾ moliat᷑. Qd̾ gͦ in ofessio

Expanded text:
e die ultimi iudicii Dei quod ipse donauerit locuturi eumque adserturi aduersus inpios et incredulos tamquam in aedificii fundamento prius ponere testimonia diuina debemus: quibus qui nolunt credere, humanis ratiunculis falsis adque fallacibus contrauenire conantur, ad hoc ut aut aliud signsanctas dicta esse crediderit, non eis cedat adque consentiat, siue id etiam ore fateatur siue aliquo uitio fateri erubescat aut metuat, uel etiam peruicacia simillima insaniae id, quod falsum esse nouit aut credit, contra id, quod uerum esse nouit aut credit, etiam contentiosissi
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ uouissimũ tempꝰ Nam ꝑ quot dies iodr
iudiciũ tendat᷑ incertũ ẽ s scp̃turarũ node
scarũ diem pom solere ꝓ tꝑe nemo qui illas
lrãs ꝙͣlib negligentꝰ legerit nesait. eas
cũ diẽ uidicii dei dicimus addimus ulinũ
ułꝰ nouissimũ qr et nũt iudicat et ab huan
geneis micio iudicauit dimittens de padyso
et a ligno uite separans pͥmos hoiẽs pertat
magni ꝑpetiatores ymo eciã qũ angelis peñ¬
tib nõ peꝑtit quoꝵ pr̃iceps hoĩes a sep̃o ss¬
u̾sos ĩuidendo subu̾tit ꝓtuldubio iudiauit
nec sine illius alto iustoq iudicio et ĩ hoc a¬
reo celo et in terris et demonũ et hom̃ miser¬
rime ẽ uita errorib erup̃nisq plenissima.
Uerũ et si nemo peccasset nõ sine bono rtõq
iudicio uniu̾sam rõnalem creaturã ꝑseueran¬
tissime sibi suo dño coherentẽ inetna bt̃tudi¬
ne retineret. Iudicat eciã nõ solũ uniu̾salit̾
de geneꝰ demonũ atq homi ut miseri siunt ꝓp

Expanded text:
 Nam per quot dies hoc judicium tendatur, incertum est: sed Scripturarum more sanctarum diem poni solere pro tempore, nemo qui illas litteras quamlibet negligenter legerit, nescit. Ideo autem cum diem judicii Dei dicimus, addimus ultimum vel novissimum; quia et nunc judicat, et ab humani generis initio judicavit, dimittens de paradiso, et a ligno vitae separans primos homines peccati magni perpetratores: imo etiam quando angelis peccantibus non pepercit, quorum princeps homines a se ipso subuersus inuidendo subuertit, procul dubio iudicauit; nec sine illius alto iustoque iudicio et in hoc aerio caelo et in terris et daemonum et hominum miserrima est uita, erroribus aerumnisque plenissima. Verum etsi nemo peccasset, non sine bono rectoque iudicio uniuersam rationalem creaturam perseuerantissime sibi suo Domino cohaerentem in aeterna beatitudine retineret. Iudicat etiam non solum uniuersaliter de genere daemonum adque hominum, ut miseri sint p
Abbreviated transcription (Latin):
tire tormenta. An qr uita qualiscũq aliqdᷤ
bonũ ẽ dolor aũt malũ ideo nec uiuere
uit bene. Nõ enĩ p̃t bñ uiueꝰ nisi deo in se
operãte qd̾ bonũ ẽ. Uiuit aũt corpus ex
aiã cũ aĩa uiuit ĩ corpore seu uiuat ip̃a
seu nõ uiuat ex deo. Impioꝵ nãq ĩ corporibꝰ
uita nõ aĩarũ s corpoꝵ uita ẽ quã eis pñt¬
eciã aĩe mortue hoc ẽ deo deserte quãtula¬
cũq ꝓp̾a uita ex qua eciã et ĩmortales stꝰ
nõ desistente conferre. Uerũ in dap̃nacione
nouissima ꝙͣuis homo sentire nõ desinat tã
qr sensus ip̃e nec uoluntate suauis n ͨ quie¬
te salubris s dolore penalis ẽ. nõ ĩmerito
mors ẽ pocius appellata ꝙ̃ uita. Ideo aũt
poris. De pͥma igit᷑ corporis morte dici p̃t
ꝙ bonis bona sit malis mala. Scd̾a uẽo si¬
ne dubio sicut nulloꝵ bonoꝵ ẽ ita nulli bõ.

Expanded text:
tire tormenta. An quia uita qualiscumque aliquod tire tormenta. An quia uita qualiscumque aliquod bonum est, dolor autem malum, ideo nec uiuere uit bene; non enim potest bene uiuere nisi Deo in se operante quod bonum est; uiuit autem corpus ex anima, cum anima uiuit in corpore, seu uiuat ipsa seu non uiuat ex Deo. Inpiorum namque in corporibus uita non animarum, sed corporum uita est; quam possunetiam mortuae, hoc est Deo deserente, quantulacumque propria uita, ex qua et inmortales sunt, non desistente, conferre. Verum in damnatione nouissima quamuis homo sentire non desinat, tamen, quia sensus ipse nec uoluptate suauis nec quiete salubris, sed dolore poenalis est, non inmerito mors est potius appellata quam uita. Ideo autemporis. De prima igitur corporis morte dici potest, quod bonis bona sit, malis mala; secunda uero sine dubio sicut nullorum bonorum est, ita nulli bona.
Abbreviated transcription (Latin):
ors ig᷑ aĩe fit cũ eã deserit deus sicut
corporis cũ id deserit aĩa. Ergo utruis¬
q rei idĩ totius homĩs mors ẽ cũ aĩa deo dei¬
serta deserit corpus. Ita eñ nec ex deo uiuit
ip̃a nec corpus ex ip̃a. Huiusmõi ãt tocius
hoĩs mortẽ illa sequit᷑ quã sid̾am mortẽ di¬
uinoꝵ eloquioꝵ appellat auctoritas.Hauc
saluator siguificauit ubi ait. Cũ tinete q
habet ptãtem et corpus et aiam ꝑdeꝰ ĩ ge¬
hennã. Qd̾ cũ añ nõ fiat ꝙͣ cũ aĩa corpori sic
fuerit copulata ut nulla direptione separẽ¬
tur mirũ uideri p̃t quõ corpus ea morte di¬
cat᷑ occidi qua nõ aĩa deseriti᷑ s aĩatũ sen¬
ciens q cruciat᷑. Nã in illa pena ultima ac
sempiterna de qua suo loco diligencius dis¬
serendũ ẽ rcẽ mors aĩe dicit᷑ qr nõ uiuit
ex deo. Nors aũt corpis quo nã mõ cũ
uiuit ex aĩa : Nõ enĩ alitꝰ p̃t aĩa ip̃a corpo¬
ralia q̃ post resurrectionẽ futura sunt sen¬

Expanded text:
ors igitur animae fit, cum eam deserit Deus, sicut corporis, cum id deserit anima. Ergo utriusque rei, id est totius hominis, mors est, cum anima Deo deserta deserit corpus. Ita enim nec ex Deo uiuit ipsa nec corpus ex ipsa. Huius modi autem totius hominis mortem illa sequitur, quam secundam mortem diuinorum eloquiorum appellat auctoritas. Hanc Saluator significauit, ubi ait: Eum timete, qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam. Quod cum ante non fiat, quam cum anima corpori sic fuerit copulata, ut nulla diremtione separentur: mirum uideri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi, qua non anima deseritur, sed animatum sentiensque cruciatur. Nam in illa ultima poena ac sempiterna, de qua suo loco diligentius disserendum est, recte mors animae dicitur, quia non uiuit ex Deo; mors autem corporis quonam modo, cum uiuat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia, quae post resurrectionem futura sunt, sen
Abbreviated transcription (Latin):
non se quodãm familiariꝰ insinuabit om̃i gene¬
ri hominũ quib uult eẽ consultũ. ut & ꝑterreat
suꝑbientes: & excitet negligentes. & exerceat que¬
rentes & alat intelligentes. Qđ non faceret: si ñ¬
se prius inclinaret. & quodamꝰ descenderet ad ia¬
centes. Qd autẽ etiã interitũ om̃ium animaliũ
terrenoꝵ uolatiliũq denuntiat. magnitudinẽ
futurȩ cladis effatur: ñ animantib rationis exꝑ-¬
tib tanquã & ipsa peccauerint minat᷑ exraum
am uͦ qđ noc. homini iusto & sicut de AU¬
illo seriptura ueridica loquit᷑ in sua generatiõe.
ꝑfecto. ñ utiq sicut ꝑficiendi st̃ ciues ciuitatis
di in illa immortalitate qua equabunt᷑ angłis
d̃i. s sicut eẽ possunt in hac peregrinationẽ ꝑ¬

Expanded text:
non se quodam modo familiarius insinuabit omni genenon se quodam modo familiarius insinuabit omni generi hominum, quibus uult esse consultum, ut et perterreat superbientes et excitet neglegentes et exerceat quaerentes et alat intellegentes. quod non faceret, si non prius inclinaret et quodam modo descenderet ad iacentes. quod autem etiam interitum omnium animalium terrenorum uolatiliumque denuntiat, magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus rationis expertibus, tamquam et ipsa peccauerint, minatur exitium. Iam uero quod Noe, homini iusto et, sicut de illo scriptura ueridica loquitur, in sua generatione perfecto — non utique sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis dei in illa immortalitate, qua aequabuntur angelis dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ diluuio mortuus est. quos de semine serh ꝓ¬
pagatos scã scriptura commemorat. AXU.¬
ic autẽ diuinitꝰ diluuii causa narrat᷑. Uidens
inquit dñs ãs quia multiplicate st̃ malitię ho¬
minũ suꝑ terrã. & om̃ĩs quisq cogitat in corde suo
diligenter suꝑ maligna om̃s dies. & cogitauit d̾s
quia fecit hominẽ suꝑ terrã. & recogitauit & dixit
a̾s. Deleam hominẽ quẽ feci a facie terrȩ ab homi¬
ne usq ad pecus. a repentib usq ad uolatilia ce¬
li. quia iratꝰ sum qm̃ feci eos Ira dĩ non ꝑturbatio
animi eius est. s iuditium quo irrogat᷑ pȩ na pec¬
cato. cogitatio uͦ eius & recogitatio: mutandarũ
rerũ est immutabilis ratio. Neq enim sicut ho¬
minẽ ita dm cuiusquã facti sui pęnitet. cuiꝰ ẽ de.
om̃ib om̃ino reb tam fixa sententia. quã certa
p̾scientia: S si non uratur scriptura talib u̾bis

Expanded text:
eorum diluuio mortuus est, quos de semine Seth peorum diluuio mortuus est, quos de semine Seth propagatos sancta scriptura commemorat. Sic autem diuinitus diluuii causa narratur: Videns, inquit, Dominus Deus, quia multiplicatae sunt malitiae hominum super terram, et omnis quisque cogitat in corde suo diligenter super maligna omnes dies, et cogitauit Deus, quia fecit hominem super terram, et recogitauit, et dixit Deus: Deleam hominem, quem feci, a facie terrae, ab homine usque ad pecus et a repentibus usque ad uolatilia caeli, quia iratus sum, qanimi eius est, sed iudicium, quo irrogatur poena peccato. cogitatio uero eius et recogitatio mutandarum rerum est immutabilis ratio. neque enim sicut hominem ita deum cuiusquam facti sai paenitet, cuius est de omnibus omnino rebus tam fixa sententia quam certa praescientia. sed si non utatur scriptura talibus uerbis,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ autẽ d̾s dixit erunt dies eoꝵ centũ uiginti
anniꝰ. non sic accipiendũ est quasi p̾nuntiatũ sit
post hȩc homines centũ uiginti annos uiuendo ñ
transgredi. cum & post diluuium etiã quingentoᷤᷤ
excessisse inueniam. S intelligendũ est hoc d̾m
dixisse cũ circa finẽ quingentoꝵ annoꝵ esset noc
id est quadringentos octoginta uitȩ annos age¬
ret. quos more suo scriptura quingentos uocat.
nomine totius maximã partẽ plerũq signifi-¬
cans. Sescentesimo quippe anno uitȩ noe scđo
m̃se factum est diluuiũ. ac sic centũ uiginti anni p̃¬
dicti sunt futuri uitȩ hominũ perituroꝵ. quib
transactis diluuio delerentur. Nec frustra cre¬
dit᷑ sic factũ esse diluuiũ.iam ñ inuentis in t̾ra
qui non erant digni tali morte defungi. qua in
impios uindicatum ẽ. non quo quicquã bonis qͣn¬
doq morituris tale genus mortis faciar aliquid
qd eis possit obesse post mortẽ. Uerũptam̃ nullus

Expanded text:
Deus: Erunt dies eorum centum uiginti anni, non sic accipiendum est, quasi praenuntiatum sit post haec homines centum uiginti annos uiuendo non transgredi, cum et post diluuium etiam quingentos excessisse inueniamus; sed intellegendum est hoc Deum dixisse, cum circa finem quingentorum annorum esset Noe, id est quadringentos octoginta uitae annos ageret, quos more suo scriptura quingentos uocat, nomine totius maximam partem plerumque significans; sescentensimo quippe anno uitae Noe, secundo mense factum est diluuium; ac sic centum uiginti anni praedicti sunt futuri uitae hominum periturorum, quibus transactis diluuio delerentur. Nec frustra creditur sic factum esse diluuium, iam non inuentis in terra qui non erant digni tali morte defungi, qua in inpios uindicatum est; non quo quic- ■ quam bonis quandoque morituris tale genus mortis faciat aliquid, quod eis possit obesse post mortem; uerum tamen nullus
Abbreviated transcription (Latin):
cassent:. impia curiositate. tanquã magicis artib sedu¬
cti ad alienos deos & ad idola defluendo. & postremo
xp̃m occidendo ĩ eodẽ regno &. si ñ spatiosiore.: tam̃ feli¬
ciore mansissent. Et nc̃ qđ ꝑ om̃s fere terras gentesq
disꝑsi st̃: illius unius ueri di ꝓuidentia ẽ: ut q̃d ecrũ
& sacrificia phibent᷑: de codicib eoꝵ ꝓbet᷑ quẽ ad mod̾u
hoc fuerit tanto ante ꝓpħatum ne forre cũ legeret᷑
in nr̃is: a nobis putaret᷑ esse confictum. lam quod
sequit᷑ in uolumine. sequenti uidendum ẽ: & hic dan¬
diis huius prolixitatis modus.

Expanded text:
cassent, inpia curiositate tamquam magicis artibus seducassent, inpia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo, et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore, tamen feliciore mansissent. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt, illius unius ueri Dei prouidentia est, ut, quod deorum et sacrificia prohibentur, de codicibus eorum probetur quemadmodum hoc fuerit tanto ante prophetatum; ne forte, cum legeretur in nostris, a nobis putaretur esse confictum. Iam quod sequitur in uolumine sequenti uidendum est, et hic dandus huius prolixitatis modus.
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntiũ & ifantes õs necare. uolentiũ manib ipse seruauit.
Sine dea rumina suxert̃. sine cunina in cunis fuerunt.
sine educa & potina escam potumq sumpsert̃. sine tot
dis puerilib educati sunt: sine diis coniugalib conui¬
gati. sine cultu priapi coniugib mẏxti. sine inuocatiõe
neptuni mare transeuntib diuisũ patuit. & sequentes
cor minicos fluctib in se redeuntib obruit. Nec con¬
secrauert̃ aliquã deã mannimã quando de cȩlo manna
supsert̃ nec quando sitientib aquã ꝑcussa petra ꝓfudit
nympbas hymphasq coluert̃. Si ne insanis martis & bel¬
lonȩ sacris bella gesserunt. & sine uictoria quidẽ ñ uice¬
rt̃. ñ eam tam̃ deã. s di sui munus habuert̃. Sine sege¬
tia segetes. sine bubona boues. mella sine mellona. po¬
ma sine pomona. & ꝓrsus om̃ia ꝓ quib tantȩ falsoꝵ
doꝵ turbȩ romani supplicandũ putarunt. ab uno ue¬
ro d̾o multo felicius acceperunt. Et si non in eũ pec¬

Expanded text:
ntium et infantes omnes necare uolentium manibus ipse seruauit. Sine dea Rumina suxerunt, sine Cunina in cunis fuerunt, sine Educa et Potina escam potumque sumserunt, sine tot dis puerilibus educati sunt, sine dis coniugalibus coniugati, sine cultu Priapi coniugibus mixti; sine inuocatione Neptuni mare transeuntibus diuisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Nec consecrauerunt aliquam deam Manniam, quando de caelo manna sumserunt; nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit, Nymphas Lymphasque coluerunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt, et sine uictoria quidem non uicerunt, non eam tamen deam, sed Dei sui munus habuerunt. Sine Segetia segetes sine Bubona boues, mella sine Mellona poma sine Pomona, et prorsus omnia, pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt, ab uno uero Deo multo felicius acceperunt. Et si non in eum pec
Abbreviated transcription (Latin):
tereret᷑ humanũ. qͦs alios quã istos deos man¬
dus colebat. excepto uno pło hebreo. & quib¬
dã extra ipsũ płm. ubicũq gra diuina digni
occultissimo atq iustissimo dĩ iuditio fuert̃ ᷤᷤ
Uerũ etiã ne nimis longum faciã. tacebo aliaꝵ
usq quaq gentium mala grauissima. Qͦo
ad romã ꝑtinet romanũq imꝑium tantum
loquar. id ẽ ad ipsam ꝓprie ciuitarẽ. & quȩcũq illi
terraꝵ uł societate coniuncte. uł conditione sub¬
iectȩ st̃. quȩ sint ꝑpesse ante aduentũ xp̃i. cum iã

Expanded text:
tereretur humanum; quos alios quam istos deos muntereretur humanum; quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo, et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia divina digni occultissimo atque justissimo Dei judicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala grauissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate coniunctae uel condicione subie
Abbreviated transcription (Latin):
am satis dictum arbitror de moꝵ malis &
animoꝵ quȩ precipue cauenda sunt. nichil
deos falsos pło cultori suo quo minꝰ coꝵ ma¬
loꝵ aggere p̾meret᷑ subuenire curasse sea
potius ut maxime prem̾et᷑ egisse. nc̃ de illis
malis uideo dicendũ quȩ sola isti ꝑpeti nolt̃.
qualia sunt fames. morbus. bellũ. exspoliatio.
captiuitas. trucidatio. & si qua similia iam
in primo libro cõmemorauimus. Hȩc enim
sola mali deputant mala quȩ ñ faciunt ma¬
los. nec erubescunt int̾ bona quȩ laudant
ipsi mali esse qui laudant. magisq stoma¬
chant᷑ si uillã malã habeant quã si uitã. qͣsi
hoc sit hominis maximũ bonũ habere om̃ia
bona p̃ter seipsum. S neq talia mala quȩ
isti sola formidant dii eoꝵ quando ab eis
libere colebant᷑. ne illis acciderent obstitert̃
Cũ enĩ uariis ꝑ diu̾sa loca tẽporib ante.
aduentũ redemptoris nr̃i uinumerabilib ñ¬
nullisq etiam incredibilib cladib genus con

Expanded text:
am satis dictum arbitror de morum malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeant, quam si uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per diuersa temporibus ante aduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullis