comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
que aliummilicem in capite uuluera¬
uit. Tunc uulscens accensus ira eu¬
nalum ꝓtinus trucidauit. Uñ uirgi¬
lius.
¶Transadigit costuo . ⁊ cadida p̾tora nipit
Uoluitur eurialus leto pulcrosq ꝑ artꝰ.
It cruorinq humos cuix collapsa recũbit.
Pũpureus ueluti cũ flos succisus arat᷑.
Languescit mories lapsoue papau̾a eollo
Demiẜe caput pluuia cũ fortegrauãt᷑.
Nisus at cumiudisset suꝑ dilectũ ami¬
cum uulscum ⁊ nuilites deuolutos ꝓ¬
rupit inmedium. ⁊ illum ꝗut̾fecerat
curialum sui furoris impetu int̾fecit.
Gunc uulsci milites ip̃m uallant. et
hincinde gladiis eum necant. Ipse
uero uicinam mortem sentiens srͣ
exanime se piecit amicum. Et ibi demũ
placida sie morte quieuit. Inẜo bello
sicut in xi. libro encydoꝵ senbit ipe uir¬
gilius mortua ẽ camilla uͥgo nobilis¬
suma uulscorum regina que induob
maxune commendatur. ¶Primo iuir¬
ginitate quam quide dilexit intantu

Expanded text:
que alium militem in capite vulneraque alium militem in capite vulneravit. Tunc Vulscens, accensus ira, Eurialum protinus trucidavit. Unde Virgilius: Transadigit costas et candida pectora rumpit. Volvitur Eurialus leto pulcrosque per artus It cruor in quibus humeros cervix collapsa recumbit. Purpureus veluti cum flos succisus aratro Languescit moriens, lapsove papavera collo Demisere caput pluvia cum forte gravantur. Nisus autem, cum vidisset super dilectum amicum Vulscum et milites devolutos, prorupit in medium, et illum qui interfecerat Eurialum sui furoris impetu interfecit. Tunc Vulsci milites ipsum vallant, et hinc inde gladiis eum necant. Ipse vero, vicinam mortem sentiens, super exanimem se proiecit amicum; et ibi demum placida sic morte quievit. In secundo bello, sicut in XI libro Eneydorum scribit ipse Virgilius, mortua est Camilla, virgo nobilissima, Vulscorum regina, que in duobus maxime commendatur: Primo in virginitate, quam quidem dilexit intantum
Abbreviated transcription (Latin):
exeuntes ꝑ quandam siluam dẽpsissi¬
mam ⁊ obscuram fuge presidium pe
psitatemsunus abalio deuiauit. Tue
nisus uidens se dilecti amici societate
nudatum cepit con queri et clamare
dicens. Cunale infelix qua te religio¬
ne reliqui. Quare sequar. Et talib
querimoniis se reuosuens totũ iter
fallacis silue simal ac uestigia retro
obẜuata legit dumisq siluestrbuᷤᷤ
errat. Et dum sic errando socium q̃re¬
ret predilectum/ audit equos audit
strepitus ⁊ uidet milites insequi ue¬
stigia fugientum. Et non post multũ
sibi clamor ꝑuenit ad aures quõ ruti¬
li inuenerant eurialum. et tune qiͣ
Eriꝑe. an se se medios moriturꝰ in hoste ᷤᷤ
Inferat. ⁊ pulcrã ꝓperet ꝑ uuln̾amortẽ.
Et sic talia inpectore uosues lancea
iecit quemunius militis confixa la¬
tenb fuit fracta ferro muulnere re¬
manente. Et ecce dum milites starẽt
actoniti qr non uiderant un hasta ue¬
nisset subito Nisus aliam hastamiec.

Expanded text:
exeuntes per quandam silvam dempsissiexeuntes per quandam silvam dempsissimam et obscuram, fuge presidium petpsitatem, unus ab alio deviavit. Tunc Nisus, videns se dilecti amici societate nudatum, cepit conqueri et clamare, dicens: «Euriale infelix, qua te religione reliqui? Quare sequare?» Et talibus querimoniis se revolvens, totum iter fallacis silve simul ac vestigia retro observata legit, dumisque silvestribus errat. Et dum sic errando socium quereret predilectum, audit equos, audit strepitus, et videt milites insequi vestigia fugientum. Et non post multum sibi clamor pervenit ad aures quomodo Rutili invenerant Eurialum. Et tunc, quasi at armis eripere? an sese medios moriturus in hostes inferat, et pulcram properet per vulnera mortem? Et sic, talia in pectore volvens, lanceam iecit, que in unius militis confixa lateribus fuit fracta, ferro in vulnere remanente. Et ecce, dum milites starent attoniti, quia non viderant unde hasta venisset, subito Nisus aliam hastam iecit,
Abbreviated transcription (Latin):
uertit. S postquam uidit ꝙ nec troya¬
nos ad pugnam poterat ꝓuocare nͨ me¬
nia expugnare. in circuitu castra loeat.
Isti autem duo principes.s. Eurialus
⁊ nisus electi sunt a troyanis ut irẽt
ad querendum eneam. ⁊ sibi significa¬
re qualit̾ rutili suam nouam obsede¬
rant ciuitatem. Sz an composuerunt
adinuicem aggredi castra turni. Erat
eĩ ipsis corunum ⁊ anima una. Nã
unus sine alio esse ul uiuere nõ uale¬
bat. Pñ uirgilius. His amorunꝰerat
paritq in bella rebant. Et siẽ ordina¬
uerant intrase. ita quadam nocte aꝑ¬
ientes ianuas ciuitatis in castra ipsiꝰ
turni somno ⁊ uino sepulta tanquã
duo leones audacissut irruernt. ⁊
hine inde reges ⁊ principes trucidateᷤᷤ
⁊ sinenoie plebem dum uellent ꝑseq
suum it̾ trecentos milites sub uulscẽ¬
te magistro ex urbe latina reueitẽtes
adturnum obuiam ħuerunt. Quo ᷤᷤ
ut uiderunt Eunalus ⁊ nisus de itine̾

Expanded text:
vertit. Sed postquam vidit quod nec Troyavertit. Sed postquam vidit quod nec Troyanos ad pugnam poterat provocare nec menia expugnare, in circuitu castra locat. Isti autem duo principes, scilicet Eurialus et Nisus, electi sunt a Troyanis ut irent ad querendum Eneam, et sibi significare qualiter Rutuli suam novam obsederant civitatem. Sed ante composuerunt ad invicem aggredi castra Turni. Erat enim ipsis cor unum et anima una; nam unus sine alio esse vel vivere non valebat. Unde Virgilius: His amor unus erat, pariterque in bella ruebant. Et sicut ordinaverant intra se, ita quadam nocte, aperientes ianuas civitatis in castra ipsius Turni, somno et vino sepulta, tanquam duo leones audacissimi irruerunt, et hic inde reges et principes trucidantes et sine nomine plebem, dum vellent prosequi suum iter trecentos milites sub Vulscente magistro ex urbe latina revertentes, ad Turnum obviam habuerunt. Quos ut viderunt Eurialus et Nisus de itinere
Abbreviated transcription (Latin):
roto exercitu enee pulcrior poterat reꝑiri.
Uñ eodenlibro ait uirgilius.
¶Comes erat nisi eurialus qͦ pulcͥor alt̾
Nõ fuit eneadum troyana nduit ãma.
Ora puer pͥma signans intõsa inuẽta.
Huic erat comes ut dictum e ꝗdam no¬
bilis princeps troyanus noĩe nisus.&ꝵ
exitus describit uirgilius in hucmodũ.¬
¶ Eneas enimposuit filium suum Iulũ.
⁊ Nisum ⁊ curialum ad unius custodi¬
am ciuitatis/ illius .s. quam in honorẽ
troye fundauerat inripa tybris qñ ap¬
plicuit ibi primo mandans eis ꝙ ꝓ nł
la re que accidere posset se a dẽe ciuitatiᷤᷤ
eustodia absentarent. Et ipe nauem
ascendens ciuitates ⁊ loca tuscie a diit
contra turnum ip̃aꝵ auxilia petituruᷤ.
Tumus uero sentiens eneam de illis ꝑ¬
tibus recessisse: totum nauigium ipiꝰ
ence quod erat inlitore ardee cõbussit.
⁊ ad expugnandam ciuitate in qua em̃t
Iulus curialus ⁊ nisus uiriliterse con¬

Expanded text:
toto exercitu Enee pulcrior poterat reperiri. toto exercitu Enee pulcrior poterat reperiri. Unde, eodem libro, ait Virgilius: Comes erat Nisi Eurialus, quo pulcrior alter Non fuit. Eneadum Troyana nec induit arma, Ora puer prima signans intonsa invicta. Huic erat comes, ut dictum est, quidam nobilis princeps Troyanus, nomine Nisus. Quorum exitus describit Virgilius in hunc modum: Eneas enim posuit filium suum Iulum et Nisum et Eurialum ad unius custodiam civitatis illius, scilicet quam in honore Troye fundaverat in ripa Tybris quando applicuit ibi primo, mandans eis quod, pro nulla re que accidere posset, se a dicte civitatis custodia absentarent. Et ipse, navem ascendens, civitates et loca Tuscie adiit contra Turnum ipsarum auxilia petiturus. Turnus vero, sentiens Eneam de illis partibus recessisse, totum navigium ipsius Enee, quod erat in litore Ardee, combussit, et ad expugnandam civitatem in qua erant Iulus, Eurialus et Nisus, viriliter se con
Abbreviated transcription (Latin):
lauinia sibi fuerat desponsata tantũ y¬
taliamferro defendit ꝙ ipe ⁊ camilla
regina uulscorum ex una ꝑte. ⁊ ex alia
ꝑte Eurialus ⁊ nisus in diu̾sis preliis
ceciderunt. Fuerunt aut inter ip̃os plu¬
ra ⁊ diu̾sa prelia et maximetria ¶ Pri¬
mum scribit Uirgilius uiiͦii libro eney¬
dorum. in quo bello ceciderunt Eurlia¬
lus ac nisus. ¶Secundum seribit libro xͦ.
in quo cecidit ip̃a uirgo Camilla. ¶ Gerti¬
umuõ seribit libro xii. in quo mortuu ᷤᷤ
fuit turnus. At ego uolens sequi ordi¬
nemu̾gilii licet autor primo ponat ca¬
millam. primo ponam Eurialum ⁊ ni¬
sum. ¶ Earialus fuit quidam nobilis
adolescens unus denumero principum
troyanorum. Nam ex parte matris de
stirpe regia descendit si eut ip̃e ait ad Iu¬
lum Eneefilium ut nono eneydoꝵ uo¬
lumine continetur. Est mͥ genitrix pria¬
mi de gente netusta. Fuit aut tante pul¬
eritudines ae ⁊̃ uenustatis ꝙ nullus ĩ

Expanded text:
Lavinia sibi fuerat desponsata, tantum YLavinia sibi fuerat desponsata, tantum Ytaliam ferro defendit, quod ipse et Camilla, regina Vulscorum ex una parte et ex alia parte Eurialus et Nisus in diversis preliis ceciderunt. Fuerunt autem inter ipsos plura et diversa prelia, et maxime tria: Primum scribit Virgilius, VIIII libro Eneydorum, in quo bello ceciderunt Eurialus ac Nisus; secundum scribit libro XI, in quo cecidit ipsa virgo Camilla; tertium vero scribit libro XII, in quo mortuus fuit Turnus. At ego, volens sequi ordinem Virgilii, licet autor primo ponat Camillam, primo ponam Eurialum et Nisum. Eurialus enim fuit quidam nobilis adolescens, unus de numero principum Troyanorum; nam ex parte matris de stirpe regia descendit, sicut ipse ait ad Iulum, Enee filium, ut nono Eneydorum volumine continetur: Est michi genitrix Priami de gente vetusta. Fuit autem tante pulcritudinis ac etiam venustatis quod nullus in
Abbreviated transcription (Latin):
tes ubi nunc ẽ roma ⁊ regnum rutiloꝵ
quod qui demhodie campania nomina¬
tur. Ista aut prelia fu̾nt int̾ Eneam ue¬
nientem detroya ⁊ turnum Regem niti¬
lorum ꝑ annos cccc. ⁊ ultra/ ante ꝙͣ Ro¬
mulus ⁊ Remus/ qui de ip̃ius enee stir¬
pe Regia descenderunt alme urbis fuda¬
menta iecissent. Pugnauit aũt utraq
ꝑs ꝑ ytalia possidenda ac ⁊ sublimiter
sublimanda. Nam eneas ut sacrũ roma¬
⁊ oracula deoꝵ preuiderat illus solumo¬
do in ytalia duraturum ac ⁊̃ regnatuꝵ.
licet essec totus pius ⁊ dulcis ⁊ qr cũ tũ¬
no paeem habere non pot̾at se ad bella
conuertit. Turnus ⁊ ut liberaret ytali¬
am demanibus troyanoꝵ ⁊ qr abora¬
culis receꝑat in responsum ꝙ quicunq
lauiniam uirginem filiam Regis lati¬
in duceret inuxorem filiieus ⁊ descẽ¬
dentes exipo totius munbi imꝑiũ pos¬
siderent. ⁊ eneas ad illud matrimoniũ
tocis iuribus aspiraret/ ⁊ maxiẽ qr deã

Expanded text:
ntes ubi nunc est Roma et regnum Rutilorum, ntes ubi nunc est Roma et regnum Rutilorum, quod quidem hodie Campania nominatur. Ista autem prelia fuerunt inter Eneam, venientem de Troya, et Turnum regem Rutilorum per annos CCCC et ultra, antequam Romulus et Remus, qui de ipsius Enee stirpe regia descenderunt, alme urbis fundamenta iecissent. Pugnavit autem utraque pars pro Ytalia possidenda ac etiam sublimiter sublimanda. Nam Eneas, ut sacrum Romam astrorum et oracula deorum previderat illud solummodo in Ytalia duraturum ac etiam regnaturum, licet esset totus pius et dulcis, et quia Turno pacem habere non poterat, se ad bella convertit. Turnus etiam, ut liberaret Ytaliam de manibus Troyanorum, et quia ab oraculis receperat in responsum quod quicumque Laviniam, virginem filiam regis Latini, duceret in uxorem, filii eius et descendentes ex ipso totius mundi imperium possiderent, et Eneas ad illud matrimonium totis viribus aspiraret, et maxime, quia dicta
Abbreviated transcription (Latin):
hyspana feltrum uocat᷑. Dicit itaꝙ. La
sua nation sara tra feltro ⁊ feltro. Hoc ẽ
in hoe mundo/ exiet de corde puro. cõsci¬
entia bona. ⁊ fide non fieta/ utait beat
paulus apłs. ¶Circa tertium no nota
ꝙ licet ip̃a m auãntiã iste uenturs dñs
de toto mundo debeat effugare/ nichomi¬
nus iste uates ponit uaticinãdo ꝙ erit
salus totiꝰ ytalice regionis. qr in ytalia
magis auaritia uiget ⁊ inlayeis cleri¬
cis: maxime ꝑꝑ symomiam prelatoꝵ et
presidum facrofanete romane ecc̃e cupi
tas ibidem succurrere magis debet effica¬
cia medicantis. Ueniet itaq uenturus
dominus qui auantiam et symoniam
deytalia acorbe ⁊ uniuerso repellet.
¶el alit a nagogice exponendo. Pistũ
tio erit int̾ feltium ⁊ feltrum hoc ẽ inter
bonos et reprobos. ibiq auantiam que
percuimori lauergine camilla
eurialo tumo ⁊ niso diferute. Htangit
autor tria prelia que fuerunt inter mo¬

Expanded text:
hyspana feltrum vocatur. Dicit itaque: «la hyspana feltrum vocatur. Dicit itaque: «la sua nation sarà tra feltro et feltro»; hoc esin hoc mundo, exiet de corde puro, conscientia bona, et fide non ficta, ut ait beatus Paulus Apostolus. Circa tertium vero nota quod, licet ipsam avaritiam iste venturus dominus de toto mundo debeat effugare, nichilominus iste vates ponit vaticinando quod erit salus totius Ytalice regionis, quia in Ytalia magis avaritia viget, et in laycis clericis maxime propter symoniam prelatorum et presidum sacrosancte Romane Ecclesie cutas, ibidem succurrere magis debet efficacia medicantis. Veniet itaque venturus dominus qui avaritiam et symoniam de Ytalia ac orbe etiam universo repellet. Vel aliter anagogice exponendo: Per istum tio, erit inter feltrum et feltrum, hoc est inter bonos et reprobos, ibique avaritia, quper cui morì la vergine Camilla, Curialo, Turno et Niso di ferute. Hic tangit autor tria prelia que fuerunt inter mo
Abbreviated transcription (Latin):
iste uenturus dñs sub figura canis figu¬
tur seuitia hoĩe humi consedente. infla¬
matur aut ⁊ accenditur homine ĩpugͦn¬
te. Et ista duo ꝑtinẽt ad sacram imꝑiũ.
sicut ꝓphatum fuit longo an tpre ꝓut
seribit uirgilius libro ui ẽneydorum. et
beatus augustinus ⁊ ponit ĩpͦlibro de ci
uitate dei. Peere subieetis .⁊ debellare su¬
ꝑbos. ¶Cura secundum ẽ notandu ꝙ iste
poeta more poetarum futura uaticinatũ.
Uñ pocta idem ẽ quod ꝓpħa. Namquos
sacra scriptura ꝓphas appłłat hos paga¬
ni denominabant poetas/ ⁊ aliqñ uates.
Uates aut auimentis dicunt᷑ ut ait uãro
Uaticinando igitur dicit autor istũ uen-¬
turum dominum nasciturum int̾ feltrũ
⁊ feltrum. Hoc ẽ ꝙ ista ext̾minatio quã fa¬
ciet de auaritia/ ent uirtualis ⁊ eential
non uitiosa ⁊ apparens ideo dicit ipam
oriunda a corde. Coraũt medium est ĩt
duas subascellas. Abscella aũt lingua

Expanded text:
iste venturus dominus sub figura canis figuiste venturus dominus sub figura canis figutur sevitia homine humi concedente, inflamatur autem et accenditur homine impugnante. Et ista duo pertinent ad sacrum imperium, sicut prophetatum fuit longo ante tempore, prout scribit Virgilius libro VI Eneydorum. Et beatus Augustinus etiam ponit in primo libro De Civitate Dei: Parcere subiectis et debellare superbos. Circa secundum est notandum quod iste poeta, more poetarum, futura vaticinatur; unde poeta idem est quod propheta. Nam quos Sacra Scriptura prophetas appellat, hos pagani denominabant poetas, et aliquando vates. Vates autem a vi mentis dicuntur, ut ait Varro. Vaticinando igitur dicit autor istum venturum dominum nasciturum inter feltrum et feltrum. Hoc est quia ista exterminatio quam faciet de avaritia erit virtualis et essentialis, non vitiosa et apparens; ideo dicit ipsam oriundam a corde. Cor autem medium est inter duas subascellas. Abscella autem lingua
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓuinciarum cum de mundo ip̃am debeat
extirpare. ¶Cirea prĩmum nota ꝙ iste
uenturus dominus dr̃ canis leporariuiᷤᷤ¬
ꝑꝑ quasdam laudabiles conditioes quaᷤᷤ
habet canis leporarius/ Namcanes le¬
porarii int̾ om̃s canes sunt magis nobi¬
les ⁊ generosi ut uult pħs in libro de
duo maxime landabilia habent. Pͥmũ
p̃tam predam non comedunt s uenatoi¬
bus ẜuant ¶Pprimum accipe possum
nobilitatem romani imꝑii. quod ꝯdem
int̾ ommia regna obtinet principatum.
ꝑantis Qui quidemita largus erit ꝙ n
chil sibi preter honorem ⁊ gloriam reẜ¬
uabit s omnia rei publice et suis mili¬
tibus assignabit. Sicut scipio africanꝰ
qui subiugata affrica que ẽ tertia pars
mundi senatorib ⁊ uniu̾so consilio ro¬
manoꝵ inquit. Tun totam affricam
ure ditioni subiecerm nichil ex ea preter
nom̃ ⁊ gloriam reportaui ¶nt etiam
canes alia duo mirabilia ꝑꝑque mento

Expanded text:
provinciarum, cum de mundo ipsam debeat provinciarum, cum de mundo ipsam debeat extirpare. Circa primum nota quod iste venturus dominus dicitur canis leporarius propter quasdam laudabiles conditiones quas habet canis leporarius. Nam canes leporarii, inter omnes canes, sunt magis nobiles et generosi, ut vult Philosophus in libro De rositatem, duo maxime laudabilia habent: Primum ptam predam non comedunt, sed venatoribus servant. Per primum accipere possumus nobilitatem Romani Imperii, quod quidem inter omnia regna obtinet principatum. perantis, qui quidem ita largus erit quod nichil sibi preter honorem et gloriam reservabit, sed omnia rei publice et suis militibus assignabit. Sicut Scipio Africanus qui, subiugata Affrica, que est tertia pars mundi, senatoribus et universo consilio Romanorum inquit: Cum totam Affricam vestre dominationi subiecerim, nichil ex ea preter nomen et gloriam reportavi. Habent etiam canes alia duo mirabilia, propter que merito
Abbreviated transcription (Latin):
¶Molti son li animali a cui sammoglia
⁊ ꝑiusaranno ancora infin chel ueltro
uerra che la fara morir condoglia
Questi non ciberaterra ne peltro
ma saꝑientia ⁊ amor ⁊ uirtute
⁊ sua nation sara tra feltro ⁊ feltro
Postquam uirgilius contra auaritiã
locutus est uanti pouit quoddam ua¬
ticiniũ dicens ꝙ uenturus ẽ quidã dñs
qui auaritiam ext̾minabit emundo i
ipamq in ĩfernum reducet de quo loco
inuidia dyaboliea concitauit ac ꝑ totã
mundi machinã seminauit. Iuxta q̃d
In libro sapiente dicitur ẜo capitulo In
Inuidia dyaboli mors introiuit inorbẽ
terraꝵ. Hoc est ꝑinuidiam dyaboli
mors hoc ẽ auaritia que totum mundũ
occidit introiuit in orbemt̾mꝵ. S cͥca
istud uaticiniumma principaliter sunt
uidenda. ¶Primo quare iste uenturuᷤ
dominus canis leporarius nominetur.
¶ Sedo quid uult dicere ꝙ sua natio ent
inter feltrum ⁊ feltrum. ¶ Gertio quãeͬ
potius debet esse salus ytalie ꝙͣ aliarũ

Expanded text:
Molti son li animali a cui s'ammoglia, et più saranno ancora, in fin che 'l veltro verrà, che la farà morir con doglia. Questi non ciberà terra nè peltro, ma sapientia et amor et virtute, et sua nation sarà tra feltro et feltro. Postquam Virgilius contra avaritiam locutus est Danti, ponit quoddam vaticinium, dicens quod venturus est quidam dominus qui avaritiam exterminabit e mundo, ipsamque in Infernum reducet, de quo loco invidia dyabolica concitavit, ac per totam mundi machinam seminavit. Iuxta quod in Libro Sapientie dicitur secundo capitulo: Invidia dyaboli mors introivit in orbem terrarum. Hoc est, per invidiam dyaboli mors, hoc est avaritia, que totum mundum occidit, introivit in orbem terrarum. Sed circa istud vaticinium tria principaliter sunt vicenda: primo, quare iste venturus dominus canis leporarius nominetur; secundo, quid vult dicere quod sua natio erit inter feltrum et feltrum; tertio, quare potius debet esse salus Ytalie quam aliarum
Abbreviated transcription (Latin):
rabili astutia ⁊ prudentia decoratus. mł¬
tas enim ciuitates castra astutia sua cep̃.
Multos exercitus sola prudentia debella
Li accorgimenti ⁊ le couerte uie
io sepꝑi tucte ⁊ si menai lor arte
calfine delater il suono uscie. ¶Sz p̃t¬
quam toto tempore quo uixit in amus
gloriosus ci uictoriosus fuit inmundo. tã¬
dem cum deuenit ad senectutem se ipsum
totum deo ⁊ suo ẜuitio dedicauit. Nam cũ¬
eta que prius sibi placuerant tunc despe¬
xit / ci mundo ualefaciens habitũ minoꝵ

Expanded text:
rabili astutia et prudentia decoratus; murabili astutia et prudentia decoratus; multas enim civitates et castra astutia sua cepit. Multos exercitus sola prudentia debellavLi accorgimenti et le coverte vie io seppi tutte, et sì menai lor arte, c'al fine de la terra il suono uscie. Sed postquam toto tempore quo vixit in armis gloriosus et victoriosus fuit in mundo, tandem cum devenit ad senectutem se ipsum totum Deo et suo servitio dedicavit. Nam cuncta que prius sibi placuerant tunc despexit et, mundo valefaciens, habitum minorum
Abbreviated transcription (Latin):
¶Senonfossel gran prete acumal prenda.
Iste magnus sacerdos fuit papa bonifa¬
tius sub quo iste comes anna mundũq
reliquit ⁊ hĩtum penitentialem assum¬
psit. Acui malprenda hoc dicit qr ip̃m
recidiuare coegit. Ideo ĩmediate subdit.
Cheminmise nele prime colꝑe
⁊ come ⁊ quare uoglio chemintendi.
Mentre chiforma fui dossa ⁊ dipolpe.
Uicit hie comes Guido ꝙ qñ ip̃e erat osse¬
us ⁊ pelleus.i. uiuus oꝑa sua non fuerũt
leonina sed uulpina hoe dicit qr ip̃elicet
fuent bellicosus plus uiguit prudẽtia
⁊ astutia nulpina ꝙͣ fortitudine ⁊ auda¬
çia leonina. Nam quiequid faciebat u̾¬
sipelli astutia ⁊ sagaci prudentia facie¬
bat. Ub̃i nota ꝙ inactibus bellicis płu
prodest astutia ⁊ prudentia quã fortity¬
do ⁊ audacia. Ideo salomonait. M deli¬
or est uir sapiens uiro forti. et qui dña¬
tur animo suo expugnatore urbium. Re
uera iste comes in ac̃tib bellicis fuit mi¬

Expanded text:
 – vv. 70-75 se non fosse 'l gran prete, a cu' mal prenda!  – vv. 70-75 se non fosse 'l gran prete, a cu' mal prenda! Iste magnus sacerdos fuit papa Bonifatius, sub quo iste comes arma mundumque reliquit et habitum penitentialem assumpsit. A cui mal prenda, hoc dicit quia ipsum recidivare coegit. Ideo immediate subdit: che mi rimise ne le prime colpe; et come et quare, voglio che m'intendi. Mentre ch'i' forma fui d'ossa e di polpe Dicit hic comes Guido quod quando ipse erat osseus et pelleus, idest vivus, opera sua non fuerunt leonina sed vulpina; hoc dicit quia ipse, licet fuerit bellicosus, plus viguit prudentia et astutia vulpina quam fortitudine et audacia leonina. Nam quicquid faciebat, versipelli astutia et sagaci prudentia faciebat. Ubi nota quod in actibus bellicis plus prodest astutia et prudentia quam fortitudo et audacia. Ideo Salomon ait: Melior est vir sapiens viro forti; et qui dominatur animo suo expugnatore urbium. Re vera, iste comes in actibus bellicis fuit mi
Abbreviated transcription (Latin):
¶Tertio ut ipm̃ citius moueat maiorem
liberalitatem ⁊ curialitatem ꝓmittit eidẽ
ipm̃ .s. suis ininundo rithims honorãe
Ibi. Selnome tuo nel mondo tẽga frõte.
Quasi dicat. Simͥ dixeris nomen tuum
ipm̃ honorabo ⁊ notificabo suꝑio stilo
tunum suspirando respondit.
¶Sieredesse che miansposta fosse
aꝑsona chemai tornassalmondo
questa fiamma stana sẽca piu scosse
Quasi dicat. Ut tibi pandam eitius no¬
men meum me nõ solum ꝑ facta benefi¬
cia sed etiamꝑ fienda sagaciter a diurasti
Dicendo/ Selnome mio nel mondo cegna
fronte. S ego dico tibi ꝙ si ego crederẽm
respondere alicui qui reuerteretur ad mũ¬
dum nichil tibi de meo statu manifesta¬
rem. S quia nunquam siuerum audio
aliquis de isto fundo ad suꝑos est reuers
ideo tibi sine timore in famie respõdebo.
credendomi sicinto fare ammenda
⁊ certo il creder mio ueniua ĩ tero. Licte

Expanded text:
Tertio, ut ipsum citius moveat, maiorem Tertio, ut ipsum citius moveat, maiorem liberalitatem et curialitatem promittit eidem ipsum, scilicet suis in mundo rithimis honorare; ibi: se 'l nome tuo nel mondo tenga fronte. Quasi dicat: Si michi dixeris nomen tuum, ipsum honorabo et notificabo superis stiltimum suspirando respondit: «S'i' credesse che mia risposta fosse a persona che mai tornass'al mondo, questa fiamma staria senza più scosse»; Quasi dicat: Ut tibi pandam citius nomen meum, me non solum per facta beneficia sed etiam per fienda sagaciter adiurasti, dicendo: se 'l nome mio nel mondo tegna fronte. Sed ego dico tibi quod, si ego crederem respondere alicui qui reverteretur ad mundum, nichil tibi de meo statu manifestarem. Sed quia nunquam, si verum audio, aliquis de isto fundo ad superos est reversus, ideo tibi sine timore infamie respondebo. credendomi sì cinto fare ammenda; et certo il creder mio veniva intero, – lict
Abbreviated transcription (Latin):
Conduce illconcel daluido bianeo¬
il fianco. Ista ciuitas uocatur cesena cui
ex latere uadit quidam fluuius qui saui¬
um appellatur que quidem eiuitas illo tẽ¬
pore sub nllius dominio tyranni de gebat
deo ait.
¶Cosi comella sie tralꝑiano almonte
tratiranniasiuiue ⁊ stato franco. Qua¬
si dicat. Cesena aut inter ciuitates roman¬
diole tirannis subiectas sola statu fruitũ
libertatis.
nonesser duro ꝑiu caltri siastato
selnome tuo nel mondo tenga fronte
¶PDostquam autor descripsit comiti statũ ⁊
regimen totius roman diole ip̃m rogat ut
quis inmundo fuerit sͥ dieat. Et cirea hoc
tria breuiter in his trib richimis facit.-
¶Primo enum ipm̃ rogat ut dese uerã noti¬
tiamei donet. Ibi. Orachise ti prego che ne
conte. ¶ Secundo ip̃m ad hoc inducit ꝑ il¬
lam curialitatem quã sibi tam liberaliter
fecit statum totius romandiole exanãdo.
Ibi. Nonesser duro ꝑiu caltrisia stato.

Expanded text:
ur in textu: conduce il leoncel dal nido biancour in textu: conduce il leoncel dal nido biancoil fianco. Ista civitas vocatur Cesena, cui ex latere vadit quidam fluvius qui Savium appellatur; que quidem civitas illo tempore sub nullius dominio tyranni degebat. Ideo ait: così com'ella sie' tra 'l piano al monte, tra tirannia si vive et stato franco. Quasi dicat: Cesena autem, inter civitates Romandiole tirannis subiectas, sola statu fruitur libertatis. non esser duro più c'altri sia stato, se 'l nome tuo nel mondo tenga fronte». Postquam autor descripsit comiti statum et regimen totius Romandiole, ipsum rogat ut quis in mundo fuerit sibi dicat. Et circa hoc tria breviter in his tribus rithimis facit: Primo enim, ipsum rogat ut de se veram notitiam ei donet, ibi: Ora chi se', ti prego che ne conte. Secundo, ipsum ad hoc inducit per illam curialitatem quam sibi tam liberaliter fecit, statum totius Romandiole exarando; ibi: non esser duro più c'altri sia stato.
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃oruminumnicus quem dolo ceꝑunt. du¬
ro carcere afflixerunt ⁊ tandem erudeli i¬
morte dãnarunt.
Lecitta dilamone ⁊ disantemo. Iste sũt
due ciuitates quaꝵ una y mola altera
u̾o fauentia nuncupatur que a fluuiis
ip̃arum hic poetice describuntur. Nam
amonium est fluuius fauentie. Sant¬
numaũt fluuius est ymole.Iste uero
due ciuitates erant tunc temporis sub do¬
minio maghinardi de susinana. Cuiꝰ
arma sunt campus albus ⁊ leo rubcu.
Ideo dicitur intextu ꝙ utrãq istarum ci¬
uitatum conducit lcunculus abbinidu¬
hoc autem dicit qr arma predicti maghinã¬
di sunt hec. uidelicet unus leorabeus in
intuscia gibellinus in romandiola uero
quelfus. Uñ ꝑestatem intellige tusciam
que est inparte merdiana. Phiemẽ uo
intellige romandiolam que est septentͥo¬
nali ⁊ ip̃e inmedio hĩtabat. S cum uẽĩe¬
bat intusciam erat gibellinus.cum u̾o ibar
in romandiolam erat guelfus. Ideo dici

Expanded text:
ipsorum inimicus quem dolo ceperunt, duipsorum inimicus quem dolo ceperunt, duro carcere afflixerunt, et tandem crudeli morte dannarunt.Le città di Lamone et di Santerno. Iste sunt due civitates quarum una Ymola, altera vero Faventia, nuncupatur, que a fluviis ipsarum hic poetice describuntur. Nam Amonium est fluvius Faventie; Santernum autem fluvius est Ymole. Iste vero duo civitates erant tunc temporis sub dominio Maghinardi de Susinana, cuius arma sunt campus albus et leo rubeus. Ideo dicitur in textu quod utramque istarum civitatum conducit leunculus albinidhoc autem dicit quia arma predicti Maghinardi sunt hec, videlicet unus leo rubeus in in Tuscia Gibelinus in Romandiola vero Guelfus. Unde per estatem intellige Tusciam, que est in parte meridiana; per hiemem vero intellige Romandiolam, que est septentrionali, et ipse in medio habitabat. Sed cum veniebat in Tusciam erat Gibellinus, cum vero ibat in Romandiolam erat Guelfus. Ideo dicit
Abbreviated transcription (Latin):
mes Guido de monte feretro qui in hoc i¬
loco loquitur cumautore ⁊ ip̃am obsi dio¬
nem soluit ⁊ gallos qui inauxiliũ uene¬
rant guel forum enideli strage ꝑstrauit.
Ideo sequitur
¶Et de franceschi sangumoso mucchio.
Mucchio.i. montem. Namtãta fuit sta¬
ges facta degallis ꝙossa coadunata quẽ¬
dam monticulum effecerunt.
Hic tangit autor sub quo dominio tunc
temporis anminum regebat᷑ ⁊ dicit ꝙ re¬
gebatur ꝑ duos tyrannos dominũ.s. ma¬
la testam ⁊ dominum malatestinũ quoꝰ
uocat mastinos.i. canes crudeles qui ad
modum canum fremebant caninis dẽ¬
tibus insubiectos Iõ subdit.
La doue sogliõ fan de dẽti succhio .i. in ari¬
mino dominabantur ubi solitisũt fre¬
mere. Ꝙ autem uocat ip̃os de u̾rucchio
est scien dum ꝙ uerrcchium ẽ quod dam
castrum unde isti sunt nobiles oriundi.
Quoduero sequitur.
¶Che fecer dimontagna il mal gou̾no. est
sciendum ꝙ Montagna fuit quidam

Expanded text:
mes Guido de Monte Feretro, qui in hoc mes Guido de Monte Feretro, qui in hoc loco loquitur cum autore, et ipsam obsidionem solvit et Gallos, qui in auxilium venerant Guelforum, crudeli strage prostravit. Ideo sequitur: et de' Franceschi sanguinoso mucchio, Mucchio, idest montem; nam tanta fuit strages facta de Gallis, quod ossa coadunata quendam monticulum effecerunt. Hic tangit autor sub quo dominio tunc temporis Ariminum regebatur, et dicit quod regebatur per duos tyrannos, dominum scilicet Malatestam et dominum Malatestinum, quos vocat mastinos, idest <canes crudeles>, qui ad modum canum fremebant caninis dentibus in subiectos. Ideo subdit: là dove soglion, fan de' denti succhio, idest in Arimino dominabantur ubi soliti sunt fremere. Quod autem vocat ipsos de Verrucchio, est sciendum quod Verrucchium est quoddam castrum unde isti sunt nobiles oriundi. Quod vero sequitur: che fecer di Montagna il mal governo est sciendum quod Montagna fuit quidam
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitatem regebant ⁊ gubernabant illo
tempore quidam nobiles qui uocant dõ¬
mini depolenta qui inuexillo aquilaz
gestant.Ideo ait.
Laquila dapolenta la sicoua. ¶Ceruia
u̾o/ est una alia ciuitas prope rauennaz
que etiam regebatur per cosdem domiõs
de polenta Ideo sequitur.
Si che ceruia neuopre cosuoi uanni.
Uannos uocant romandioli primas pẽ¬
nas que sunt .s. longiores inalis auiuz.
Et est sensus. Ita fouet rauennã aqui¬
la de polenta ꝙ etiamceruiam coopent
alis suis.
¶La tena che fegia lalunga proua
⁊ de franceschi sanguinoso mucchio
sotto lebranche u̾di sintroua.
Ista t̾r est quedam eiuitas in ip̃a ꝓuin¬
cia romandiole que dicit forliuium q̃
tunc tẽporis erit sub dominio quorũdã
tirannorum qui habent in amns bran¬
cao uindeo leoninas. Ista enuim ciuitaᷤ
passa fuit longam obsi dionem a bonoĩ¬
ensibus ⁊ aguelfis. Ideo dicitur intextr.
Che fegia la lunga proua. Sediste co¬

Expanded text:
civitatem regebant et gubernabant illo civitatem regebant et gubernabant illo tempore quidam nobiles qui vocantur domini de Polenta, qui in vexillo aquilam gestant. Ideo ait: l'aquila da Polenta là si cova, Cervia vero est una alia civitas prope Ravennam, que etiam regebatur per eosdem dominos de Polenta. Ideo sequitur: sì che Cervia ricuopre co' suoi vanni. Vannos vocant Romandioli primas pennas que sunt scilicet longiores in alis avium. Et est sensus: Ita fovet Ravennam aquila de Polenta, quod etiam Cerviam cooperit alis suis.La terra che fè già la lunga prova, et de' Franceschi sanguinoso mucchio, sotto le branche verdi si ritrova. Ista terra est quedam civitas in ipsa provincia Romandiole que dicitur Forlivium, que tunc temporis erat sub dominio quorumdam tirannorum qui habent in armis brancas virides leoninas. Ista enim civitas passa fuit longam obsidionem a Bononiensibus et a Guelfis. Ideo dicitur in textu: «che fè già la lunga prova». Sed iste co
Abbreviated transcription (Latin):
tangendo dixit. Parla tu questie latĩo.
sie ait. O anima que includens ĩ hiis
flamnus romandiola tua non est nec
unquam fuit sine quen in suoꝵ cordi¬
bus tyrannorum sed modo nullam ibi
manifestam dimisi. Quasi dicat cur q̃¬
no destaturomandiole cumscue debereᷤᷤ
ꝙ sine querra uel manifesta uel occulta
stare non põt. S ut de regimine dc̃e ꝓ¬
uincie certam scientiã habeas qualiter
⁊ꝑ quos timnnos ip̃a romandiola gub̃¬
laquil a dapolenta la sicona
si checenua neuopre cosuoi uanni.
Describens autor statum romandiole ⁊
ꝑquos tyrannos siue ꝑ que dominia ip̃a
romandiola gubernabatur anno.s. mil¬
le simo trecentesimo quo .s. anno istamꝯ
arauenna. Est aũt rauennia antiquissi¬
ma ⁊ famosissima ciuitas int̾ om̃s yta¬
licas ciuitates/ ⁊ ẽ metropolis intota pro¬
iuincia romandiole ac etlam in quibusdã
partibus piuncie lombardie. quam ꝗdez

Expanded text:
tangendo dixit: «Parla tu, questi è latino», tangendo dixit: «Parla tu, questi è latino», sic ait: «O anima que includeris in hiis flammis, Romandiola tua non est nec unquam fuit sine guerra in suorum cordibus tyrannorum, sed modo nullam ibi manifestam dimisi». Quasi dicat: Cur queris de statu Romandiole, cum scire deberes quod sine guerra vel manifesta vel occulta stare non potest? Sed ut de regimine dicte provincie certam scientiam habeas, qualiter et per quos tirannos ipsa Romandiola guberl'aquila da Polenta là si cova, sì che Cervia ricuopre co' suoi vanni. Describens autor statum Romandiole et per quos tyrannos, sive per que dominia ipsa Romandiola gubernabatur anno scilicet millesimo trecentesimo, quo scilicet anno istam scilicet a Ravenna. Est autem Ravenna antiquissima et famosissima civitas inter omnes ytalicas civitates, et est metropolis in tota provincia Romandiole, ac etiam in quibusdam partibus provincie Lombardie; quam quidem
Abbreviated transcription (Latin):
le quam iste comes possedit/ ⁊ suietiam
nune possident descendentes. ¶Tybens
u̾o est fluuius romanorum qui diuidit
tusciam a campania immo fluuius tu¬
scus ab autoribus appellatur. Uñ uirgi¬
lius octauo libro eneydorum ubi loquit̃
de monte palatino ubi hĩtabat euãder.
Hinc inquit tusco clauditur amni. Hĩe
.i. ex alia parte ruitulus premit. Uocaba¬
tur autem iste fluuius antiquitus al¬
bula. sed aquodam rege nomine tybris
in dicto fluuio suffocato dictus ẽ tybris
uel tyberis uł tyberimus uñ uirgilius i¬
codem libro.
Tum reges asꝑq ĩ mani corꝑe tybris
Aquo post ytali fluuium cogmiẽ tybrim
Uiximꝰ. amisit uerũ uetus albula nom̃.
Romagna cua nõe ne fu giammai
sança guena nel cuor de suoi tynnni
ma palese nessuna oruilasciai. Uolens
autor ⁊ comitis desiderium adimplere ꝗ
dixit. Dĩm seromagnuoli anꝑace oguẽ¬
ra. ⁊ preceptis uugilii obedire qui ip̃m i

Expanded text:
le quam iste comes possedit, et sui etiam le quam iste comes possedit, et sui etiam nunc possident descendentes. Tyberis vero est fluvius Romanorum, qui dividit Tusciam a Campania, immo fluvius tuscus ab autoribus appellatur. Unde Virgilius, octavo libro Eneydorum, ubi loquitur de monte Palatino, ubi habitabat Evander: «Hinc», inquit, « tusco clauditur amni. Hinc – idest ex alia parte – Rutulus premit». Vocabatur autem iste fluvius antiquitus Albula, sed a quodam rege nomine Tybris in dicto fluvio suffocato dictus est Tybris, vel Tyberis, vel Tyberinus. Unde Virgilius idem libro: Tum reges asperque immani corpore Tybris, A quo post Ytali fluvium cognominem Tybrim Diximus; amisit verum vetus Albula nomen.Romagna tua non è, nè fu giammai, sanza guerra nel cuor de' suoi tyranni; ma palese nessuna or vi lasciai». Volens autor et comitis desiderium adimplere qui dixit: «Dimmi se' Romagnuoli àn pace o guerra» et preceptis Virgilii obedire qui ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
me non tedet loqui tecum licet crucier in
hac flamma. Dic itaq mͥ queso si tumo¬
do noiter de illa dulci terra latina descen¬
repotius deromandiola quam de alia ter¬
ra latina tu queris/ait.
Chi fui demonti la intra orbino
el giogo di che teuer si diẜra. Quasi di¬
cat quia ego fui de illa patria que ẽ inter
urbinum ⁊ iuga alpium de quib manat
fluuius tyberinuo. Ideo de romandiola
que mͥ enit contermina dumuiuebam ⁊
ꝓmaioripante subiecta. ¶ste est enĩ ille
magnifieus comes Giuido de monte fere¬
tro cuius ingenia ⁊ oꝑa memoranda ꝑu
niuersum mundum intonuerũt qui in
sua iuuentute fuit homo mirabiliter sa¬
piens ⁊ mi rabiliter bellicosus in sua art
senectute abrenuntiauit mundo ⁊ põpis
eius. ⁊ factus est frater minor ¶Feretruz
u̾o est quidam nobilis comitatus in yta¬
lia inter romandiolam. tusciam ⁊ mar¬
chiam anconitanam ¶Orbinum au teni
est quedam ciuitas in montib romãdio¬

Expanded text:
me non tedet loqui tecum, licet crucier in me non tedet loqui tecum, licet crucier in hac flamma. Dic itaque michi, queso, si tu modo noviter de illa dulci terra latina descenre potius de Romandiola quam de alia terra latina tu queris, ait: «ch'i' fui de' monti là intra Orbino e 'l giogo di che Tever si diserra». Quasi dicat: Quia ego fui de illa patria que est inter Urbinum et iuga Alpium, de quibus manat fluvius Tyberinus; ideo de Romandiola, que michi erat contermina dum vivebam et pro maiori parte subiecta. Iste est enim ille magnificus comes Guido de Monte Feretro, cuius ingenia et opera memoranda per universum mundum intonuerunt; qui in sua iuventute fuit homo mirabiliter sapiens et mirabiliter bellicosus, in sua autem senectute abrenuntiavit mundo et pompis eius et factus est frater minor. Feretrum vero est quidam nobilis comitatus in Ytalia, inter Romandiolam, Tusciam, et Marchiam Anconitanam. Urbinum autem est quedam civitas in montibus Romandio
Abbreviated transcription (Latin):
Otu acuio driço
lauoce ⁊ che parlauimo lombardo
dicendo istra tenua piu nontaiço.
Superius dixit autor in principio istius
cantus ꝙ usixes de iurgilii licentia rece¬
debar hic autem ponit quid sibi dix̃ cuz
ipm̃ abire ꝑmisit.
Istra tenua ꝑiu nontaito. Ista sunt ꝓprie
uocabula lombardoram. Et tantuinsonãt
quantum ingramatica. Recede modo plus
¶ꝑchisia giunto forse alquanto tardo
non tineresca distar aparlar meco
uedi che non ineresce ame ⁊ ardo.
Iste spintus qui loquitur ad uirgilium mo¬
dico tpr̃e ante descenderat ad ĩfernum. Iõ
ait. Pehio sia giunto alquanto tardo.
Quasi dicat. Ego uideo ꝙ tu delectaris ay¬
dire antiqua ⁊ maxime secreca qr de nostro
grege nullum interrogasti nisi antiquuz
ulixem de cuius morte homines diuersiõ¬
de opinantur.S licet ego sum nouus ⁊ nõ
antiquus tam̃ in aliquo tibi potero cõpła¬
cere. Et ideo non te tedeat loqui mecum qr

Expanded text:
«O tu a cu'io drizzo «O tu a cu'io drizzo la voce, et che parlavi mo lombardo, dicendo 'Istra ten va; più non t'aizzo'». Superius dixit autor in principio istius cantus quod Ulixes de Virgilii licentia recedebat; hic autem ponit quid sibi dixit cum ipsum abire permisit. Istra ten va, più non t'aizzo. Ista sunt proprie vocabula Lombardorum; et tantum sonant quantum in gramatica: <Recede modo, plus . vv. 22-24 «Perch'i' sia giunto forse alquanto tardo, non t'incresca di star a parlar meco: vedi che non incresce a me, et ardo!» Iste spiritus qui loquitur ad Virgilium modico tempore ante descenderat ad infernum. Ideo ait: «Perch'io sia giunto alquanto tardo». Quasi dicat: Ego video quod tu delectaris audire antiqua et maxime secreta, quia de nostro grege nullum interrogasti nisi antiquum Ulixem, de cuius morte homines diversimode opinantur. Sed licet ego sim novus et non antiquus, tamen in aliquo tibi potero complacere. Et ideo non te tedeat loqui mecum, quia
Abbreviated transcription (Latin):
it preꝑare. Iacienti enim uel danti uqu¬
um consilium deuoluit suꝑ ip̃m ut ħetũ
eccłastici xxuii capitulo. Et psalmista.
Incidit in foueam quã fecit. Ideo dicit ay¬
tor. Et cio fu dricto. ꝑchelauea temꝑato cõ
sualuna. ¶Detyranuide aũt istui fal¬
laris sicet in hoc facto fuerit ualde uistꝰ
scribit ponticus doctus uir auditor ⁊ disci¬
pulus platonis sicut narrat cullius in
primo libro de diuinatione ꝙ mater istiꝰ
fallaris uidit in somnio simulacraml¬
ta inter que uidit mercurium decuiusi
patera siue cuppa quã manu tenebat/ cre¬
or calłidus fundebat᷑. Qui cruor cũ tẽrã
actigisset referuescere uidebat᷑ ita ut to¬
ta domus sanguine redundaret. Q rod
somnium ciidelis filii crudelitas appro¬
bauit.
¶Mughiaua subaudi bos ille ertus cõ
lauoce dela fflicto .i. perilli.
¶ Siche cõtutto che sosse dimme ille.s. tarr.¬
purei pareua dal dolor trafittõ. Lictem ⁊
plana est.

Expanded text:
it preparare. Facienti enim vel danti iniquit preparare. Facienti enim vel danti iniquum consilium devolvitur super ipsum, ut habetur Ecclesiastici, XXVII capitulo. Et Psalmista: «Incidit in foveam quam fecit». Ideo dicit autor: «et ciò fu dricto, / perchè l'avea temperato con sua lima». De tyrannide autem istius Fallaris, licet in hoc facto fuerit valde iustus, scribit Ponticus, doctus vir, auditor et discipulus Platonis, sicut narrat Tullius in primo libro De Divinatione, quod mater istius Fallaris vidit in somnio simulacra multa, inter que vidit Mercurium, de cuius patera sive cuppa quam manu tenebat cruor callidus fundebatur; qui cruor cum terram attigisset refervescere videbatur, ita ut tota domus sanguine redundaret. Quod somnium crudelis filii crudelitas approbavit. Mughiava – subaudi bos ille ereus – con la voce de l'afflicto – idest Perilli – sì che con tutto che fosse di rame – ille pur ei pareva dal dolor trafitto – lictera plana est –
Abbreviated transcription (Latin):
Istam ystoriam deseribit oro siuo in hũe
modum. Dicit enim ꝙ in regno sicilie
fuit antiquitus quidam rex siue tyran¬
nus nomine fallaris qui cam multos ĩ¬
nocentes dannaret ad mortem quidam
argentarius qui uocabatur perillus uo¬
lenis sue crudelitati placere bouem ereum
uacuumintus fecit. Cui boui ex latere ia¬
nuam ꝯposuit ꝑ quam dãnati possẽt in¬
cludi obtulitq ip̃m tyranno ad hoe ut qͦᷤᷤ
exosos haberet igne supposito uiuos intu
iluderet. ⁊ cum gemitus emiterẽt/ nõ
gemitus humanũs s bouinus potius i¬
uideretur. S fallans licet eẽt tyrannus
crudelis factum abhorruit ip̃iq perillo
mandauit ut ip̃e primus ĩ bouem intra¬
ret ut sic qualiter ꝑ os taurimugitum e¬
mitteret scire posset. Exemplificat itaq
autor ⁊ dicit ꝙ talis mugitus ꝯfusus exi¬
bat de ista flamma qualis exunt de bo¬
ue siculo qỹ in eo suus artifex fuit miss.
Et hoc fuit iustum ⁊ equum ut iste ꝑilluᷤᷤ
in la queum caderet/ quẽ aliis nõ erubu¬

Expanded text:
Istam ystoriam describit Orosius in hunc modum: Dicit enim quod in regno Sicilie fuit antiquitus quidam rex, sive tyrannus, nomine Fallaris, qui cum multos innocentes dannaret ad mortem, quidam argentarius qui vocabatur Perillus, volens sue crudelitati placere, bovem ereum vacuum intus fecit. Cui bovi ex latere ianuam composuit, per quam damnati possent includi; obtulitque ipsum tyranno ad hoc ut quos exosos haberet, igne supposito, vivos intus includeret; et cum gemitus emitterent, non gemitus humanus sed bovinus potius videretur. Sed Fallaris, licet esset tyrannus crudelis, factum abhorruit ipsique Perillo mandavit ut ipse primus in bovem intraret, ut sic qualiter per os tauri mugitum emitteret scire posset. Exemplificat itaque autor et dicit quod talis mugitus confusus exibat de ista flamma, qualis exivit de bove siculo quando in eo suus artifex fuit missus. Et hoc fuit iustum et equum, ut iste Perillus in laqueum caderet quem aliis non erubu
Abbreviated transcription (Latin):
recepta abecc̃a medicina. Cumitaq iste
comes indando malum consilium contͥ¬
tionem de ip̃o peccato simul cũ dando ip̃
habere non poterat quia duo ꝯtͣdictoria si¬
mul esse non possunt ut dictum est. Hĩc
est ꝙ absolutio quã habuit nichil fuit.
Ideo ait chenib.
Nepenter ⁊ uoler insieme ꝑuossi
ꝑ la contradietion che nol consente.
tunon pensaui chiloyco fossi.¬
Ad logicum eĩ spectat scire ⁊ docere ac eti¬
am demonstrare quõ duo contradictoria
simul esse non possunt sicut calor ⁊ fugꝰ.
album ⁊ nigrum/ uirtus ⁊ uitium. Ce¬
tera u̾o usq ad finemeantus sunt satis
clara ⁊ aperta.
Inisto xxuii cantu ꝯtinent due ꝯparatio¬
Comel bue cicilianche mughio pͥma
col pianto dicolui ⁊ cio fu dricto
che lauea temꝑato cõsua lima
Mughiaua eola uoce dellafflitto
si che contutto che fosse dirame
purei pareua daldolor trafitto
Cosi pernonauer uia ne forame
dalprinçipio del foco in suo linguaggio

Expanded text:
recepta ab ecclesia medicina. Cum itaque iste recepta ab ecclesia medicina. Cum itaque iste comes in dando malum consilium contritionem de ipso peccato simul cum dando ipsum habere non poterat, quia duo contradictoria simul esse non possunt, ut dictum est, hinc est quod absolutio quam habuit nichil fuit. Ideo ait cherub: «nè penter et voler insieme puossir la contradizion che nol consente".tu non pensaAd logicum enim spectat scire et docere ac etiam demonstrare quomodo duo contradictoria simul esse non possunt, sicut calor et frigus, album et nigrum, virtus et vitium. Cetera vero usque ad finem cantus sunt satis clara et aperta. In isto XXVII cantu continentur duo comparatioCome 'l bue cicilian che mugghiò prima col pianto di colui, e ciò fu dritto, che l'avea temperato con sua lima, mugghiava con la voce de l'afflitto, sì che, con tutto che fosse di rame, pur el pareva dal dolor trafitto; così, per non aver via né forame dal principio nel foco, in suo linguaggio
Abbreviated transcription (Latin):
ptus cum proposito ꝯficẽdi / satisfaciẽdi
⁊ de inceps apeceatis cauendi. Et nota
ꝙ mista diffinitione quinque notubilia
sunt notanda. ¶ Primum est ꝙ cõtritõ
est dolor noluntanins. Uñ si coactus fu¬
crit dolor penitentialis nouent multi
enim cum ebrii sunt plorant peccata sra.¬
¶ Secundum ẽ ꝙ talis dolor uoluntanꝰ
debet assumimn ratione peccati cominissi
a offẽse diuine. Multienum dolent cum
infumant non rõe peccati sedratione in¬
furmitatis uł timore pene eterne. Et ta¬
lis dolor nchil ualet ꝓtinis ad salutez.¬
¶ Tertium est ut iste talis dolor uoluntaĩe
propeccatis assumptus sit cum proposi¬
to confitendi subaudi si possibilitas ad
sit ⁊ copia sacerdotis. ¶Quartumẽ uti
sit cum proposito etiam satisfaciendi ut .s.
adarbitnum sacerdotis penitentiam faci¬
at de commissis. ¶ Quincum est ut pro¬
ponat decetero non peccare quia suncen¬
dit reu̾ti ad uomitum nichil sibi ualet i¬

Expanded text:
ptus cum proposito confitendi, satisfaciendi, ptus cum proposito confitendi, satisfaciendi, et deinceps a peccatis cavendi>. Et nota quod in ista diffinitione quinque notabilia sunt notanda: Primum est quod contritio est dolor voluntarius; unde si coactus fuerit, dolor penitentialis non erit. Multi enim, cum ebrii sunt, plorant peccata sua. Secundum est quod talis dolor voluntarius debet assummi ratione peccati commissi et offense divine. Multi enim dolent cum infirmantur, non ratione peccati, sed ratione infirmitatis, vel timore pene eterne; et talis dolor nichil valet protinus ad salutem. Tertium est ut iste talis dolor voluntarie pro peccatis assumptus sit cum proposito confitendi – subaudi si possibilitas adsit – et copia sacerdotis. Quartum est ut sit cum proposito etiam satisfaciendi, ut scilicet ad arbitrium sacerdotis penitentiam faciat de commissis. Quintum est ut proponat de cetero non peccare, quia si intendit reverti ad vomitum, nichil sibi valet
Abbreviated transcription (Latin):
quidem forma ẽ ista. Ab soluo te inquit
sacerdos autoritate qua fungor abistis pͦ¬
catis ⁊ ab omnib aliis ꝗbus es confessͦ
⁊ contritus ⁊c̾. Pater enro manifeste ꝙ
nisi contatio sit inpeccatore absolutio sa¬
cerdons breuiter nichil ualet. Ideo bene a¬
it iste cherub.
Assoluer non si puo chi nonsipente. Sed
quia posser aliquis dieere. Forte ꝙ comes
Guido inabsolutione quã recepit apapa
fuit corde contritus hoc manifeste appet
cẽ falsissimum qui a prius fuit absolu¬
tus quam ip̃e peccasset. Ꝙ ꝓbatur ꝑuẽ
ba pape ad ipm̃ cum ait.
Finor cassoluo ⁊ tuminsegna fare
si come penestrino interra getti. Nec ẽ⁊
in accu illius peccati potuit᷑ ꝯt̾iꝰ depeccato-
quia duo contradietoria simulesse nõ poᷤᷤ¬
sunt. Nonenim potest quis simul pec¬
care ⁊ penitere. et hocpatet per diffutio¬
nem contritionis que talio est. Contri¬
tio est dolor uoluntane propeccatis assỹ¬

Expanded text:
quidem forma est ista: «Absolvo te», inquit quidem forma est ista: «Absolvo te», inquit sacerdos, «autoritate qua fungor ab istis peccatis et ab omnibus aliis quibus es confessus et contritus, etc.» Patet ergo manifeste quod, nisi contritio sit in peccatore, absolutio sacerdotis breviter nichil valet. Ideo bene ait iste cherub: «Assolver non si può chi non si pente». Sed quia posset aliquis dicere forte quod comes Guido in absolutione quam recepit a Papa fuit corde contritus, hoc manifeste apparet esse falsissimum, quia prius fuit absolutus quam ipse peccasset. Quod probatur per verba Pape ad ipsum cum ait: finor t'assolvo, et tu m'insegna fare sì come Penestrino in terra getti. Nec etiam in actu illius peccati potuit contriri de peccato, quia duo contradictoria simul esse non possunt. Non enim potest quis simul peccare et penitere; et hoc patet per diffinitionem contritionis que talis est: <Contritio est dolor voluntarie pro peccatis assum