comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
a quodã poeta illoꝵ describitur
si bene recolo ita dicente. tu nep¬
tune pater cui tmpora cana cre¬
panti cancta salo resonant.
magnus cui ꝑpete mento ꝓfluit
õceanus. & flumina crinib er¬
rant: Hec siliqua intra dulce de¬
ctoriũ sonantes lapillos quatit
Non ẽ aut̃ hominũ s porcoꝵ ci¬
bus. Nouit quid dicam. qui euan
qđ neptuni simulachrũ ad illã
significationẽ refertur ⁊ nisi for¬
te ut neutrũ colam: Cam enĩ
michi statua quelibet: quã mare
uniuersum non est ds. fateor tamen
altius dsmersos esse qui oꝑa homi

Expanded text:
a quodam poeta illorum describitur, a quodam poeta illorum describitur, si bene recolo, ita dicente: Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit oceanus, et flumina crinibus errant. Haec siliqua intra dulce tectorium sonantes lapillos quatita non est autem hominum, sed porcorum cibus. Novit quid dicam, qui Evangodest quod Neptuni simulacrum ad illam significationem refertur, nisi forte ut neutrum colam? tam enim mihi statua quaelibet, quam mare universum, non est Deus. Fateor tamen altius demersos esse, qui opera homi
Abbreviated transcription (Latin):
opinionem obseruantiũ religa¬
rent. Namq illi quia ꝓximi sp̃u¬
alib fuert̃. in ipsis enĩ tempora¬
lib & carnalib uotis atq signis
quamuis quomͦ sp̃ualiter essent
intelligenda nescirent. quia¬
unũ tam̃ didicerant uenerari
iternũ dm̃. tam capaces extite¬
runt sp̃c sc̃i ut om̃ia sua uendereit.
eorumq pretiũ indigentib distri¬
buendũ ante apłoꝵ pedes pone¬
rent ⁊ seq todos dedicarent deo
tamqͣm templũ nouũ: cuiꝰ derre¬
ne imagini hoc ẽ templo ueteri
seruiebant. Non enĩ hoc ullas
eccłias gentiũ fecisse scriptũ est:
quia non tam ꝓpe inuenti erant.
qui simulachra manufacta deos
orum illa tamquã signa int̾pre¬
tari conabantur: ad creaturã co¬
lendam uenerandãq referebant.
Quid enĩ michi ꝓdest simulachrũ
uerbi gr̃a neptuni. non ipsũ haben¬
dum dm. s eo significari uniuer¬
sum mare. uł etiam om̃s aquas ce¬
teras que fontib ꝓruunt: sicut

Expanded text:
opinionem observantium religaopinionem observantium religarent. Namque illi quia proximi spiritualibus fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant venerari aeternum Deum, tam capaces exstiterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolorum pedes ponerent , seque totos dedicarent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant. 11. Non enim hoc ullas ecclesias Gentium fecisse scriptum est, quia non tam prope invenit erant, qui simulacra manufacta deos orum illa tanquam signa interpretari conabantur, ad creaturam colendam venerandamque referebant. Quid enim mihi prodest simulacrum, verbi gratia, Neptuni non ipsum habendum Deum, sed eo significari universum mare, vel etiam omnes aquas caeteras, quae fontibus proruunt? sicut
Abbreviated transcription (Latin):
gati erant: ut unꝰ eis in om̃ibus
comm̃daretur đs. Et quanquam
signa rerum sp̃ualiũ ꝓ ipsis re¬
bus obseruarent nescientes quo
referrent᷑: id tam̃ insitũ habebant.
qđ tali seruitute umi om̃iũ quẽ
non uidebant placerent dõ. Quã
custodiam tanquã sub pedagogo
paruuloꝵ fuisse seribit apłs.
Et iđo qui talib signis ꝑtinaciter
inhesert̃ ⁊ contemnentem ista do¬
minũ cũ iam tempus reuelatio¬
nis eoꝵ uenisset ferre ñ potue¬
runt : atq inde calumnias qđ
sabbato curaret moliti sunt pͥn¬
cipes eoꝵ ÷ populusq signis illis
tamqͣm rebus a ustrictꝰ non cre¬
debat dm esse uł a cdo uenisse. qui
ea sicut a iudeis obseruabantur
nollet attendere. S qui crecdi¬
derunt ex quib facta ẽ prima
eccłia ierosolimitana. satis osten¬
derunt quanta utilitas fuerit
eo modo sub pecdagogo custodiri:
ut signa que temporalit̾ impo¬
sita fuerant seriuentib ad uniuᷤ
di cultũ qui fecit cęlũ & t̾ram

Expanded text:
gati erant. ut unus in eis omnibus gati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nesciereferrentur, id tamen insitum habebant, quod tali servitute uni omnium, quem non videbant, placerent Deo. Quam custodiam tanquam sub paedagogo parvulorum fuisse scribit Apostolus . Et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista Dominum, cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre non potuerunt ; atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum ; populusque signis illis tanquam rebus adstrictus, non credebat Deum esse, vel a Deo venisse, qui ea sicut a Judaeis observabantur, nollet attendere. Sed qui crediderunt, ex quibus facta est prima Ecclesia Jerosolymitana, satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa quae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram,
Abbreviated transcription (Latin):
cat. Cum enĩ figurate dictum sic
accipit᷑ quasi ꝓprie dictum sit: car¬
nalit̾ sapitur. Neq ulla mors ani¬
me congruentiꝰ appellatur. quam
cũ id etiam qđ in ea bestiis ante¬
cellit hoc ẽ intelligentia: carni
subicit᷑ sequendo litterã. Qui enĩ
sequitur litt̾am. translata uerba
sicut ꝓpria tenet ⁊ neq illud qđ
ꝓprio uerbo significat᷑ refert ad a¬
liam significationẽ. S si sabbatũ
audierit uerbi gr̃ã non intelligit
nisi unũ diem de septẽ. qui continu¬
o uolumine repetunt᷑. Et cũ audi¬
erit sacrificiũ: non excedit cogita¬
tione illud qđ fieri de uictimis pe¬
corũ t̾renisq fructib solet. Ea de¬
mum ẽ miserabilis anune seruitꝰ.
signa ꝓ rebus accipere: & supra
creaturã corporeã oculũ mentis
ad hauriendũ eternũ lumen le¬
uare non posse. Quȩ tam̃ seruitꝰ
in uideo populo longe a ceterarũ
gentiũ more distabat: quandoqͥ¬
dem rebus temporalib ita subiu¬

Expanded text:
cat. cum enim figurate dictum sic cat. cum enim figurate dictum sic accipitur. tamquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur, neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est intellegentia, carni subicitur sequendo litteram. qui enim sequitur litteram, translata uerba. sicut propria tenet neque illud quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem, sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita subiu
Abbreviated transcription (Latin):
thessalonicenses. Propt̾ea consolati
casus pares ñ habet: & icło illa in¬
specta renuntiat᷑ uocatiuus: id ẽ o
ꝓpterea consolationẽ habuimꝰ fr̃es
in uob̃: minꝰ seruitũ esset uerbis:
s minꝰ de sententia dubitaret᷑ aut
certe adderetur nr̃i. Nemo enĩ fe¬
re ambigeret uocatiuũ casum esse
ꝑmittitur. Ita factũ est in illa ad
pres. cotidie morior ꝑ ur̃am iuro
głam fr̃s: quia in greco uox iuran¬
tis manifesta ẽ sine ambiguo souo.
Rarissime gͥ & difficillime inue¬
niri potest ambiguitas in ꝓpriis uer¬
bis quantũ ad libros diuinarum
scͥpturarũ spectat: quã non aut
circũstantia ipsa sermonis qua co¬
gnoscitur scriptorũ intentio. aut
int̾pretum eollatio. aut p̾cedentiᷤ
lingue soluat inspectio. S uerboꝵ¬
ocrẽ curã industriãq desiderant:
Nam in pͥncipio cauendũ est: ne
figuratã locutionẽ ad litterã acci¬
pias. E ad hoc enĩ ꝑtinet qđ ait
apłs. Litt̾a occidit: sp̃s aut̃ uiuifi¬

Expanded text:
i casus pares non habet et ideo illa inspecta renuntiatur uocatiuus, id est ""propterea consolationem habuimus fratres, in uobis", minus seruitum esset uerbis, sed minus de sententia dubitaretur, aut certe adderetur: "nostri". nemo enim fere ambigeret uocatiuum casum esse,c periculosius permittitur. ita factum est in illa ad pres: cotidie morior per uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis linguae soluat inspectio. ocrem curam industriamque desiderant. Nam in principio cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram accipias. et ad hoc enim pertinet quod ait apostolus: littera occidit, spiritus autem uiuifi
Abbreviated transcription (Latin):
di consuetudo uulgaris utilior ẽ
significandis rebus: quã integri¬
tas litterata. Mallem quippe cũ
barbarismo dici. non ẽ abscondi¬
tum a te ossum meũ: quã ut ido
num. S aliquando dubius sil¬
labe sonus etiam uicino uerbo ad
eaudem sententiã ꝑtinente diu¬
dicatur : sicut ẽ illud apłi. Que
p̃dico uob̃ sicut p̾dixi: qm̃ qui
talia agunt regnũ di ñ posside¬
bunt. Si tantũmͦ dixisset que
predico uob̃. neq subiunxisset
sicut p̃lixi: non nisi ad codicẽ
p̾cedentis lingue recurrendum
esset ⁊ ut cognosceremꝰ utrũ in
eo qđ dixit predico. ꝓducenda
an corripienda esset mecdia sil¬
laba. Nunc aut̾ manifestũ est
ꝓducendam esse. Non enum ait siẽ
predicaui: s sicut predixi. Non
solum aut̃ iste s etiam ille ambi¬
guitates que non ad distinctionẽ.
uł ad ꝓnuntiationẽ ꝑtinent simili

Expanded text:
di consuetudo uulgaris utilior est di consuetudo uulgaris utilior est significandis rebus quam integritas litterata. mallem quippe cum barbarismo dici: non est absconditum a te ossum meum, quam ideo num est. sed aliquando dubius syllabae sonus etiam uicino uerbo ad eandem sententiam pertinente diiudicatur; sicuti est illud apostoli: quae praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum dei non possidebunt. si tantummodo dixisset: quae praedico uobis, neque subiunxisset: sicut praedixi, non nisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum esset, ut cognosceremus, utrum in eo quod dixit: praedico producenda an corripienda esset syllaba media. nunc autem manifestum est producendam esse. non enim ait: sicut praedicaui, sed: sicut praedixi. Non solum autem istae sed etiam illae ambiguitates, quae non ad distinctionem uel ad pronuntiationem pertinent, simi
Abbreviated transcription (Latin):
runt iusticiã ÷ nisisꝑ cdntationem
qua dictum ẽ. quid gͦ dicemus.
responsio subiciat᷑. quia gentes
que
non sectabantur
iusti.¬
eiam app̾hende¬
runt
iusticiã: dextus
consequens non coherebit. Qua¬
libet aut̃ uoce ꝓnuntietur illud
qđ nathanael dixit. a nazaret po¬
dest aliquid boni esse. siue affir¬
mantis ut illud solũ ad int̾roga¬
tionem ꝑtineat qđ ait. a nazarech.
gantis: non uideo quomͦ discer¬
natur. Uterq aut̃ sensus fidem
non impedit. Est etiam ambigui¬
tas in sono dubio sillabarũ: & hec
utiq ad ꝓnuntiationẽ ꝑtinens.
Nam qđ scriptũ est. non est abseos¬
ditũ a de os meũ qđ fecisti in ab¬
scondito: non elucet legenti utrũ
correpta littera .o. ꝓnuntiet. an ꝓ¬
ͤ ducta. Si enim corripiat. ab eo qͣđ
sunt ossa. Si aut̃ ꝓducat. ab eo
qđ sunt ora intelligitur numerꝰ
singularis. S talia lingue p̃ceden¬
tis inspectione diiudicant᷑. Nam
tum est. Unde plerunq loquen¬

Expanded text:
runt iustitiam, nisi post percontationem, runt iustitiam, nisi post percontationem, qua dictum est: quid ergo dicemus? responsio subiciatur: quia gentes, quae non sectabantur iustitiam, apprehenderunt itiam, textus consequens non cohaerebit. qualibet autem uoce pronuntietur illud quod Natauahel dixit: a Nazareth potest aliquid boni esse, sine affirmantis, ut illud solum ad interrogationem pertineat, quod ait: a Nazareth, antis, non uideo, quomodo discernatur; uterque autem sensus fidem non impedit. est etiam ambiguitas in sono dubio syllabarum, et haec utique ad pronuntiationem pertinens. nam quod scriptum est: non est absconditum a te os meum, quod fecisti in abscondito, non elucet legenti, utrum correpta littera os pronuntiet an producta. si enim corripiat, ab eo quod sunt ossa, si autem producat, ab eo quod sunt ora intellegitur numerus singularis. sed talia linguae praecedentis inspectione diiudicantur; nam tum est. unde plerumque loquen
Abbreviated transcription (Latin):
Ut hanc int̾rogationẽ quasi re-¬
sponsio subsequatur. Ds̃ qui inu¬
stificat. Et item int̾rogetur:
Quis ẽ qui condemnet: Et re
us est. Quod credere quia dem̃¬
tissimũ est : ita ꝓnuntiabitur.
ut p̾cedat ꝑ cdntatio: sequatur¬
int̾rogatio. Int̾ ꝑcdnt᷑ationẽ enim &
int̾rogationem hoc ueteres int̾esse
dixerunt: qđ ad ꝑcõntationẽ mul-¬
ta responderi possunt: ad int̾roga¬
tionem uͦ aut non. aut etiam.ꝓ
uuntiabit᷑ gͦ ita: ut post ꝑconta¬
tionẽ qua dicimꝰ. quis accusabit
adu̾sus electos dĩ: illud qd sequit᷑
sono int̾rogantis enuntietur. Ds̃
qui iustificat: Ut tacite responde¬
atur. non. Et item ꝑcontemur.
Quis est qͥ condemnat: Rursusq
us est. magis aut̃ qui resurrexit.
qui ẽ in dextera di ÷ qui & int̾pel¬
lat ꝓ nobis: Ut ubiq tacite res¬
pondeat᷑. non. At uͦ illo in loco ubi
ait. quid gͦ dicemꝰ. quia gentes qͣ
non sectabantur iusticiã. app̃hende¬

Expanded text:
ut hanc interrogationem quasi reut hanc interrogationem quasi responsio subsequatur: deus, qui iustificat et item interrogetur: quis est, qui condemnet? et resmortuus est. quod credere quia dementissimum est, ita pronuntiabitur, ut praecedat percontatio, sequaturinterrogatio. inter percontationem autem et interrogationem hoc ueteres interesse dixerunt, quod ad percontationem multa responderi possunt, ad interrogationem uero aut "non" aut "etiam". pronuntiabitur ergo ita, ut post percontationem, qua dicimus: quis accusabit aduersus electos dei? illudsono interrogantis enuntietur: Deus qui justificat? ut tacite respondeatur, Non: et item percunctemur: Quis est qui condemnat? rursusqueus est, magis autem qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui et interpellat pro nobis? ut ubique tacite respondeatur, Non. At vero illo in loco ubi ait: Quid ergo dicemus? quia agentes quae non sectabantur iustitiam, apprehende
Abbreviated transcription (Latin):
Dubiũ est quippe utrũ munde¬
mus nos ab om̃i coinquinatione
carnis et sp̃s. scd̾m illã sententi¬
am. ut sit scã corpore & sp̃u: an
mundemꝰ nos ab om̃i coinqͥnati¬
one carnis: ut alius sit sensus.
et sp̃s ꝑficientes scificationẽ in
timore di capite nos. Tales gͥ di¬
stinctionũ ambiguitates in pote¬
state legentis sunt. Quecũq aũ¬
de ambigius distinctionib dixi¬
mus: eacłe obseruanda st̃ & in
ambiguis ꝓnuntiationib. Nam
et ipse si lectoris nimia uitient᷑
incuria: aut regulis fidei corri¬
guntur. aut p̾cedentis uł con¬
sequentis contextione sermonis:
Aut si neutrũ horum adhibet᷑
ad correctionẽ. nichilominꝰ du¬
bie remanebt̃ ⁊ ut quolibet mͦ
lector ꝓnuntiauerit: non sit
in culpa. Nisi enĩ fides reuocet
qua credimꝰ dm̃ non accusatu¬
rũ adu̾sus electos suos. & xp̾m
non condemnatur¬
ctos suos: potest illi¬
illud
sic ꝓnuntiari.
Quis
accusabit adũ sus electos deiꝰ

Expanded text:
Dubium est quippe utrum, MundeDubium est quippe utrum, Mundemus nos ab omni coinquinatione carnis et spiritus, secundum illam sententiam, Ut sit sancta et corpore et spiritu ; an, Mundemus nos ab omni coinquinatione carnis, ut alius sit sensus, Et spiritus perficientes sanctificationem in timore Dei capite nos. Tales igitur distinctionum ambiguitates in potestate legentis sunt. CAPUT e ambiguis distinctionibus diximus, eadem obseruanda sunt et in ambiguis pronuntiationibus. nam et ipsae, nisi lectoris nimia uitientur incuria, aut regulis fidei corriguntur aut praecedentis uel consequentis contextione, sermonis aut, si neutrum horum adhibetur ad correctionem, nihilominus dubiae remanebunt, ut quolibet modo lector pronuntiauerit, non sit in culpa. nisi enim fides reuocet, qua credimus deum non accusaturum aduersus electos suos et Christum non condemnaturctos suos, potest illud sic pronuntiari: quis accusabit aduersus electos dei?
Abbreviated transcription (Latin):
intͣpretes. illa potius sententia du¬
cti sunt: ut non solũ compelli ex
duob s etiam duoꝵ habere con¬
cupiscentiã uideretur. Sic gͦ distin¬
guendũ est. Et quid eligam igno¬
ro. Compellor aut̃ ex duob. Quam
dictionem sequitur: concupiscenti¬
am habens dissolui & esse cũ xp̃o.
Et tamqͣm quȩ reretur quare hu¬
ius rei potius habeat concupiscen
tiam: multo enĩ magis optimũ in¬
quit. Cur gͦ e duob compellitur:
Quia ẽ manendi necessitas : quã ita
subiecit: manere in carne necessa¬
riũ ꝓpter uos. Ubi aut̃ neq p̾scri¬
pto fidei neq ipsius sermonis tex¬
tu ambiguitas explicari potest⁊
nichil obest scđm quãlibet earũ
que ostenduntur sententiam di¬
stinguere : ueluti est illa ad co¬
rinthios. Has gͦ ꝓmissiones haben¬
tes carissimi. mundemꝰ nos ab om̃i
comquinatione carnis & sp̃s: ꝑfi¬
cientes scificationẽ in timore dei.
Capite nos. Neminẽ nocuimus.

Expanded text:
interpretes, illa potius sententia duinterpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus, sed etiam duorum habere concupiscentiam videretur. Sic ergo distinguendum est, et quid eligam ignoro: compellor autem ex duobus, quam dictionem sequitur, concupiscentiam habens dissolvi et esse cum Christo. Et tanquam quaereretur quare hujus rei potius habeat concupistiam: multo enim magis optimum, inquit. cur ergo e duobus ©ompeUitur? quia est manendi necessitas, quam ita subiecit: manere ia carne necessarium propter uos. ubi autem neque praescripto fidei neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest». nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur sententiam distinguere. ueluti est illa ad Corinthios: has ergo promissiones habentes, carissimi, mundemus nos ab omni inquinatione carnis et spiritus, perficientes sCapite nos. Nemini nocuimus .
Abbreviated transcription (Latin):
nobis de trinitatis equalitate ꝑ̃scͥ¬
bitur : ut dicamꝰ & ds erat uerbũ.
deinde subiungamꝰ. hoc erat in pͥnci¬
pio apud dm. Illa uͦ distinctionis am¬
biguitas neutra parte resistit fidi.
et ido textu ipso sermonis chiuidi¬
canda ẽ. ubi ait apl̃s. & quid eligã
ignoro ÷ compellor aut̃ ex duobus
concupiscentiã habens dissolui &
esse cũ xp̃o. multo enĩ magis opti¬
mũ: manere in carne necessarium
ꝓpt̾ uos. Incertũ enĩ utrũ ex duob
concupiscentiã habens: an cõpellor
aut̃ ex duob: ut illud adiungat᷑.
multo enĩ magis optimũ : apparet
eum eius optimi dicere se habere
eoncupiscentiã: ut cũ ex duobus
compellatur. alteruis tam̃ habeat
concupiscentiã. alteruis necessita¬
tem: concupiscentiã scilicet eeᷤ cũ¬
xp̃o: necessitate manere in carne.
Que ambiguitas uno consequenti
uerbo diiudicatur. qđ positũ est.e¬
nim. Quã particulã qui abstulert

Expanded text:
nobis de trinitatis aequalitate praescrnobis de trinitatis aequalitate praescribitur, ut dicamus: et deus erat nerbum, deinde subiungamus: hoc erat in principio apud deum. illa uero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei et ideo textu ipso sermonis diiudicanda est, ubi ait apostolus: et quid eligam ignoro. compellor autem e duobus, concupiscentiam habens dissolui et esse cum Christo; multo enim magis optimum, manere in carne necessarium propter uos. incertum est enim, utrum e duobus concupiscentiam habens, an compellor autem ex duobus, ut illud adiungatur:multo enim magis optimum, apparet eum eius optimi dicere se habere concupiscentiam, ut, cum ex duobus compellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam scilicet esse cuChristo, necessitatem manere in carne. Quae ambiguitas uno consequenti verbo dijudicatur, quod positum est, enim. Quam particulam quia abstulerunt
Abbreviated transcription (Latin):
ambiguã scripturam : pͥmo uiden¬
dum est ne male distinxerimꝰ aut
ꝓnuntiauerimꝰ. Cũ gͦ adhibita in¬
tentio incertũ esse ꝑuiderit quomͦ
distinguendũ aut quomͦ ꝓnuntian¬
dũ sit: consulat regulam fidei quã
de scriptura in planiorib locis et
eccłie auctoritate ꝑcepit. De qua
satis egimus: cũ de rebus in libro
pͥmo loquerem̃. Quod si ambȩ uł
etiam om̃s si plures fuerint partes
ambiguitatis scđm fidem sonuerint ⁊
textus ipse sermonis a p̃cedentib &
consequentib partib quȩ ambigu¬
itatem illã in medio posuer̃t re¬
stat consulendus: ut uideamꝰ cumã
sententie de plurib que se ostencdt̃
ferat suffragiũ. eamq sibi contexi
patiatur. Iam nc̃ exempla considera.
Illa heretica distinctio. in pͥncipio erat
uerbũ. & uerbũ erat apud d̃m. et
ds erat. ut alius sit sensus. uerbũ
hoc erat in pͥncipio apud d̾m: non
uult dm uerbũ confiteri. D hoc
regula fidei refellendũ est. qua

Expanded text:
ambiguam scripturam, primo uidenambiguam scripturam, primo uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus. cum ergo adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si plures fuerint partes ambiguitatis, secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat consulendus, ut uideamus, cuinam sententiae de pluribus, quae se ostendunt, ferat suffragium eamque sibi contexi patiatur. iam nunc exempla cIlla haeretica distinctio, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat, ut alius sensus sit, Verbum hoc erat in principio apud Deum, non vult Verbum Deum confiteri. Sed hoc regula fidei refellendum
Abbreviated transcription (Latin):
in scripturis scĩs
diligent̾ inqui¬
rit ⁊ & ne amet
certamina. pie¬
tate mansuetus. premunitꝰ etiam
scientia linguarũ: ne in uerbis lo¬
cutionibq ignotis hȩreat. p̃muni¬
tus etiam cognitione quarundã
rerum necessariarũ. ne uim na¬
turamue earũ quȩ ꝓpter simili¬
tudinẽ adhibentur ignoret. adiu¬
uante codicũ ueritate quã sollers
emendationis diligentia ꝓcurauit:
ueniat ita instructꝰ ad ambigua
scripturarũ discutienda atꝙ sol¬
uenda. Ut aut̾ signis ambiguis
non decipiatur. quantũ ꝑ nos
instrui potest÷ fieri aut̃ pocest
ut istas uias quas ostendere uo¬
lumus tamqͣm pueriles uł magni¬
tudine ingenii uł maioris illumi¬
nationis claritate derideat: s tñ
ut cȩperam dicere. quantũ ꝑ noᷤ
instrui ualet qui eo loco animi ẽ¬
ut ꝑ nos instrui ualeat: sciat am¬
biguitatẽ scripture aut in uerbis
ꝓpriis esse aut in translatis. Que
genera in seđo libro disputaui¬
mus. S cũ uerba ꝓpria faciunt

Expanded text:
in Scripturis sanctis diligenter inquirit. Et ne amet certamina, pietate mansuetus; praemunitus etiam scientia linguarum, ne in verbis locutionibusque ignotis haereat; praemunitus etiam cognitione quarumdam rerum necessariarum, ne vim naturamve earum quae propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum per nos instrui potest; fieri autem potest ut istas vias quas ostendere volumus, tanquam pueriles vel magnitudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat: sed tamen, ut coeperam dicere, quantum per nos instrui potest, qui eo loco animi eut per nos instrui ualeat, sciat ambiguitatem scripturae aut in uerbis propriis esse aut in translatis, quae genera in secundo libro demonstrauimus. Sed cum uerba propria faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
Nec agit hoc cũ carnis aure: s cordis.
docet. Inseparabilia quippe dici
mus oꝑa trinitatis ẽẽ : & ipse est

Expanded text:
nec agit hoc cum carnis aure, sed cordis.docet: inseparabilia quippe didicimus esse opera Trinitatis. Et ipse est
Abbreviated transcription (Latin):
eracleonitȩ ab heracleone discipulo
suꝑioꝵ. duo asserunt pͥncipia. unũ
ex alt̾o: ⁊ ex his duob alia płima. ferun¬
tur aũ suos morientes. nouo mͦ qͣsire
redime̾. id ẽ ꝑ oleum balsamũ et aꝙͣ
et inuocationes quas hebͣicis u̾bis
dic̃t suꝑ capita eoꝵ. Capłm xui

Expanded text:
ERACLEONITAE ab Heracleone discipulo superiorum, duo asserunt principia, unum ex altero, et ex his duobus alia plurima. Feruntur autem suos morientes novo modo quasi redimere, id est, per oleum, balsamum et aquam, et invocationes quas hebraicis verbis dicunt super capita eorum. XVI
Abbreviated transcription (Latin):
phite a colubro nõiati sũt. Coluber
assuetũ eoꝵ panes lamb̾ẽ: atq ita eiꝰ
uelut eucharistiã scĩficare. Quid̾a
dñt istos ophitas ex nicholaitis siue
gnosticis extitisse: et ꝑ eoꝵ fabulosa
figmĩta ad colubrũ colendũ fuisse per
eũ fortissime u̾tutis. Simul et iud̾a
tͣditorẽ diuinũ aliqͥd putant: et sce¬
lus eius bñficiũ deputant: asseren¬
tes eũ ꝑcepisse qͣntũ ẽẽt gnĩ huma¬
no xp̃i passio ꝓfut᷑a: ⁊ occidendũ
iudeis ꝓpt̾ea tͣdidisse. Illos &ͣ qui
scisma facientes in pͥmo pͦpło dei.
t̾ra deiscente ꝑiert̃. et sodomitas
colẽ ꝑhibent᷑. Blasphemant legẽ

Expanded text:
OPHITAE a colubro nominati sunt: coluber assuetum eorum panes lambere, atque ita eis velut eucharistiam sanctificare. Quidam dicunt istos Ophitas ex Nicolaitis sive Gnosticis exstitisse, et per eorum fabulosa figmenta ad colubrum colendum fuisse perveum fortissimae esse virtutis. Simul et Judam traditorem divinum aliquid putant, et scelus ejus beneficium deputant; asserentes eum praescisse quantum esset generi humano Christi passio profutura, et occidendum Judaeis propterea tradidisse. Illos etiam, qui schisma facientes in primo populo Dei, terra dehiscente perierunt , et Sodomitas colere perhibentur. Blasphemant Lege
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑneret: qr sine peccato nemo ẽ: s
sꝑnit discedentes a se. qͦs apostatas
ait. Uidetis quẽ admodũ ñ dixerit
qr sine pecc̃õ nemo fuerit tamquã
de p̃teritis loquens: s qđ sine pecc̃o
nemo sit. Unde quide ut dixi ñ con¬
mo. sine qua nemo iustificat᷑ tamqͣ
sufficiente nat᷑e lib̃o arbitrio: iꝰ¬
mo ipse ꝓ ea clamat÷ ei cedat᷑ dicen¬
T. Sine me nichil potestis facere.
Sẽs aut̾ ambrosiꝰ reuera in eolo¬
co qũe iste cõmemorat: illis resistit
qͥ dieunt homine ñ esse posse sine pee¬
cato in hac uita. Ut eñi ea diceret
accepit occasionẽ de Lacharia & ely¬
sabeth: qđ in euangłio ẽõmemora¬
tist̃ ambulasse in om̃ib iustificatio¬
ũ adiuta ñ sufficit. ubi in hẏmno
suo dicit. Uotisq ꝑstat sedulis
scm̃n mererisꝑm. Cõmemorabo & e¬
go de hoc ipso oꝑt seĩ ambrosii aliqͥd:
ex quo iste cõmemorauit qđ cõmemo¬
humana uisum ẽ: s sicut placuit ei

Expanded text:
sperneret, quia sine peccato nemo est. sed sperneret, quia sine peccato nemo est. sed spernit discedentes a se, quos apostatas uocat. uidetis quemadmodum non dixerit. quia sine peccato nemo fuerit, tamquam de praeteritis loquens, sed quod sine peccato nemo sit. unde quidem, ut dixi, non conmo, sine qua nemo iustificatur, tamquam sufficiente naturae libero arbitrio. immo ipse pro ea clamat; ei cedatur dicenti: sine me nihil potestis facere. Sanctus autem Ambrosius reuera in co loco, quem iste commemorat. illis resistit qui dicunt hominem non esse posse sine peccato in hac uita. ut enim ea diceret. accepit occasionem de Zacharia et Elisabeth. quod in euangelio commemorati sunt ambulasse in omnibus iustificationon adiuta non sufficit —, ubi in ymno suo dieit: uotisque praestat sedulis sanctum mereri spiritum. Commemorabo et ego de hoc ipso opere sancti Ambrosii aliquid, ex quo iste commemorauit quod commemohumana uisum est, sed sicut placuit ei,
Abbreviated transcription (Latin):
eupiscentias tuas ñ eas. Nichil hoꝵ
tũ seire se recte posse sine gr̃a saluato¬
ris. Facere ẽ ergo iusticiã in uero dĩ
eultu cũ interno concupiscentiȩ ma¬
lo unt̾na conflictatione pugnare:
ꝑficere aut̾ omino adu̾sariũ ñ hab̾.
Nã qui pugnat adhue ꝑielitat᷑. & ali
Qui aut̃ ñ habet aduersariũ: plena
pace letat᷑. & ipse eẽ sine peccõ uerissi¬
me dr̃. in quo nullũ habitat peceatũ:
ñ qui ꝑ abstinentiã mali oꝑis dicit.
lam ñ ego oꝑor illud. sid qͥime habi¬
tat peccm̃. Nã & ipse iob de peccatis
sius ñ tacet. & utiq huc amico nr̃o
merito placet. humilitatẽ nullo mo¬
do in falsitatis parte ponendã. Unde
id Q iob con fitet᷑ qr uerus dei
cultor est: ꝓcul drbio ueraciter ofi¬
tet᷑. & ipse hylariꝰ cũ locũ psalmiex¬
poneret ubi scriptũ ẽ. spreuisti õs
discedentes a iusticiis tuis: ait. Si
enĩ ds peccatores sꝑneret om̃s utiq

Expanded text:
cupiscentias tuas non eas : nihil horum cupiscentias tuas non eas : nihil horum tamen scire se recte posse sine gratia Salvatoris. Facere est ergo justitiam, in vero Dei cultu cum interno concupiscentiae malo interna conflictatione pugnare: perficere autem, omnino adversarium non habere. Nam qui pugnatqui autem non habet adversarium, plena pace laetatur. Et ipse esse sine peccato verissime dicitur, in quo nullum habitat peccatum; non qui per abstinentiam mali operis dicit: iam non ego operor illud, sed id quod in me habitat peccatum. Nam et ipse Iob de peccatis suis non tacet et utique huic amico nostro merito placet humilitatem nullo modo in falsitatis parte ponendam; unde id quod Iob confitetur, quia uerax dei cultor est, procul dubio ueraciter confitetur. et ipse Hilarius, cum locum psalmi exponeret, ubi scriptum est: \'spreuisti omnes discedentes a iustificationibus tuis\', ait: si enim peccatores deus sperneret, omnes utique
Abbreviated transcription (Latin):
dis eorde dispositum ẽ. hoc qđ in
d̃o esse inimortale cernemꝰ. quid̃
dixit contra id qđ dicimꝰ. uł quid̃
istum adiuuet nescio: nͥqr posse
ẽẽ hominẽ mundo corde testatꝰ e.
tem qd eũ dixisse cõmemorat. qua¬
si ob hoc litteras legeret ut abstine¬
ret se ab om̃i re maligna. qr dm̃ so¬
la mente uitiis ũ admixta uenera¬
tur. dm̃ autẽ colere ꝓpriũ iusticie
officiũ ẽ: qͥd fecisset iob dicit. Nũ
qͥd in hoc seło ꝑfecisset: ut sine gr̃a¬
saluatoris quẽ etiã ꝓpħauit uł fecis¬
set uł ꝑfecisset: Abstinet enĩ se ab
omi re maligna etiã qui habet pec¬
eatũ qđ in se regnare ñsinit: euisur¬
repit imꝓbanda cogitatio quã ꝑ¬
uenire adfine oꝑis ñ ꝑmittit. S ali¬
ud ẽ ñ habere pecẽm : aliud ñ obedi¬
re desideriiꝰ eiꝰ. Aliud umplere qđ pre¬
ceptũ est. ñ eoncupisees: & aliud ẽ ꝑ
quendã abstinentiȩ conatum saltẽ
id agere qđ item seriptũ ẽ. Post con¬

Expanded text:
dis corde d e d i dispositum est, hoc quod in dis corde d e d i dispositum est, hoc quod in deo est inmortale cernemus, quod dixit contra id quod dicimus uel quid istum adiuuet nescio, nisi quia posse esse hominem mundo corde testatus esitem quod eum dixisse commemorat: quas s Iob litteras legerat u t ab stineret s e ab omn i re maligna ? quia deum sola mente uitiis non ammixta ueneratur, deum aute m colere proprium iustitiae off icium est, quid fecisset lob dicit, non quid in hoc saecSalvatoris, quem etiam prophetavit, vel fecisset vel perfecisset. Abstinet enim se ab omni re mala, etiam qui habet peccatum, quod in se regnare non sinit, cui subrepit improbanda cogitatio, quam pervenire ad finem operis non permittit. Sed aliud est non habere peccatum, aliud non obedire desideriis ejus. Aliud est implere quod praeceptum est, Non concupisces ; et aliud est per quemdam abstinentiae conatum saltem id agere quod item scriptum est, Post con
Abbreviated transcription (Latin):
consensũ. ñ nichil mouet qđ de illiꝰ
seriptis euiꝰ nom̃ ñ ibi mieni ille po¬
suit: Opor tuit magistrũ docto¬
remq uirtutis homini simillimũ
fieri: ut uincendo pecẽm doceat
hominẽ uincere posse peccatum.
Quomͦ enĩ dictum sit. aurtor huiꝰ sen¬
tentiȩ uiderit qualit̾ possit ex po¬
nere: dũ tñ nos minime dubitemꝰ
peccatũ xꝑm ñ inse habuisse q uin¬
posuit. & iterũ. Ut desideriis car¬
nis edomitis doceret ñ necessitatis
Ego desidia carnis si ñ illicitarũ eor¬
eupiscentiarũ hinc dicunt᷑. acci¬
pio sicuti ẽ fames. sitis. refectio
lassitudinis: & siqͥd huiꝰmodi est.
Per hȩc enĩ quid̃a quãuis ea sint in¬
eulpabilia inculpas dẽcidt̃. qđ
ab illo saluatore abfuit: etiamsi
hȩc in eo fuisse ꝓpt̾ similitudinem
carnis peccati euangelio teste ui¬
deamus.
Heatus uͦ hylariꝰ euiꝰ hec u̾ba po¬
suit. ñ enĩ nisi sꝑu ꝑfecti & im¬
mortalitate mutati qd solis mun¬

Expanded text:
consensum — nonnihil mouet quod de illius consensum — nonnihil mouet quod de illius scriptis, cuius nomen non ibi inueni, ille posuit: oportuit magistrum doctoremque uirtutis ho mini simillimum fieri, ut uincendo peccatum doceat hominem uincere posse pecc ut m. quomodo enim dictum sit, auctor huius sententiae uiderit qualiter possit exponere, dum tamen nos minime dubitemus peccatum Christum non in sc habuisse quod uinposuit: et iterum: u t desideriis carnis edomitis doceret non necessitatisego desideria carnis, si non inlicitarum concupiscentiarum hic dicuntur, accipio, sicuti est fames, sitis, refectio lassitudinis et si quid huiusmodi est. per haec enim quidam, quamuis ca sint inculpabilia, in culpas decidunt; quod ab illo saluatore afuit, etiamsi haec in co fuisse propter similitudinem carnis peccati euangelio teste uideamus. Beatus uero Hilarius, cuius haec uerba posuit: non enim nisi spiritu per fecti et inmortalitate mutati, quod solis mun
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfectionẽ. uł quẽquã ad qualem¬
cũq ꝓuectũ uerȩ piȩq iusticiȩ
ut ea testimonia quȩ ñ quide de
script᷑is canonicis. s de quibusdã
catholicoꝵ tractatorũ opusculis
posuit. uolens occurrere his qui
eũ solum dicerent ista defendere.
ita st̾ media ut nreq contra nr̃am
sententiã sint. neq contra ipsius.
in quib ñ nichil etiã de libris meis
interponere uoluit. Me quoq ali¬
quẽ deputans. qui cũ illis cõme¬
morari dignꝰ uiderer. Unde ingra¬
tus esse ñ debeo: & familiariori affe¬
ctu nolo ut erret: qui hẽ michi de¬
tulit honorẽ. Prima enĩ que posuit.
qr nom̃ eiꝰ qui ea dixit ñibi legi. siue
quia ille ñseripsit. siue qr codex q̃
misistis id aliqua forte mendosita¬
te ñ habuit: ꝑtractare qͥd opus est.
maxime qm̃ me in huiꝰ modi quorũ¬
libet hominũ seriptis liberũ qr solis
canonicis debeo sine ulla recusatiõe

Expanded text:
perfectionem uel quemquam ad qualemperfectionem uel quemquam ad qualemcumque prouectum uerae piaeque iustitiae et ea testimonia, quae non quidem de scripturis canonicis, sed de quibusdam catholicorum tractatorum opusculis posuit uolens occurrere his qui cum solum dicerent ista defendere, ita sunt media, ut neque contra nostram sententiam sint neque contra ipsius. in quibus nonnihil etiam de libris meis interponere uoluit me quoque aliquem deputans, qui cum illis commemorari dignus uiderer. unde ingratus esse non debeo et familiariore affectu nolo ut erret, qui hunc mihi detulit honorem. prima enim quae posuit, quia nomen eius qui ea dixit non ibi legi, sine quia ille non scripsit sine quia codex quem misistis id aliqua forte mendositate non habuit pertractare quid opus est? maxime quoniam me in huiusmodi quorumlibet hominum scriptis liberum — quia solis canonicis debeo sine ulla recusatione
Abbreviated transcription (Latin):
sit ẽẽ aliquis ita uiste uiuens ut
nullũ habeat omino pecẽm. pot̾
ẽẽ aliqua questio int̾ ueros piosq
uitã quisqͥs ambigit. desipit. Sed
ego nec de ista uita uolo contendere.
quãquã enĩ michi ñ uideat᷑ aliter
intelligendũ qđ scriptũ ẽ. ñ iustifi¬
cabit᷑ in ꝯspectu tuo oĩs uiuens. &siqͣ
similia. tñutinã possit ostendi uel
hec testimonia meliꝰ aliter intelligi
posse. uł ꝑfectam plenã ꝙ iusticiam
eui ꝓrsus nicħ addendũ sit. &heri
fuisse inaliquo eũ in isto corꝑe ui¬
ueret. & hodie ẽẽ & cras fut᷑am. Aũ
tñ longe pluressint quicũ sibi usq
adultimũ uitȩ huiꝰ diem necessari
dimitte nob̃ debita nr̃a sicut & nos
dimitimꝰ debitorib nr̃is. spem suã
tñ in xꝑo atq in eiꝰ ꝓmissionib ue¬
ram. certã. firmã esse confidant: nł¬
lo tñmodo nͥ adiu uante. gr̃a
saluatoris xꝑi erucifixi. & dono
sꝑs eiꝰ. uł quoslibet ad plenissimã

Expanded text:
sit esse aliquis ita iuste uiuens, ut sit esse aliquis ita iuste uiuens, ut nullum habeat omnino peccatum, potest esse aliqua quaestio inter ueros piosqueuitam quisquis ambigit desipit. sed ego nec de ista uita uolo contendere. quamquam enim mihi non uideatur aliter intellegendum quod scriptum est: non iustificabitur i n conspectu tuo omnis uiuens et si qua similia, tamen utinam possit ostendi uel haec testimonia melius aliter intellegi posse uel perfectam plenamque iustitiam, cui prorsus nihil addendum sit, et heri fuisse in aliquo, dum in isto corpore uiueret, et hodie esse et eras futuram, dum tamen longe plures sint, qui cum sibi usque ad ultimum uitae huius diem necessariudimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, spem suam tamen in Christo atque in eius promissionibus ueram, certam, firmam esse confidant! nullo tamen modo nisi adiuuante gratia saluatoris Christi crucifixi et dono spiritus eius uol quolibet ad plenissimam
Abbreviated transcription (Latin):
đ llero contra eos disputat qͥ di¬
ciuit. & qͥs nolit sñ pecco ẽe̾ si hoc
in hominis eẽt positũ potestate: re¬
cte quidẽ disputat. hoc ipsũ eos
confiteri ñ esse impossibile: qr hoc
uł multi uł om̃s uolt̾. S hoc unde
sit possibile confiteat᷑: & pax est.
adiuuari ut ñ peccemꝰ nusquã uo¬
luit dicere. Qđ si forte latent᷑ sen¬
tit: ignoscat aliter suspicantibus.
pse enĩ hoc facit: qui cũ tantã de
magnũ ut hoc diceret: eũ preser¬
tim sibi hoc tamquã exꝑsona ad¬
uersar ioꝵ oppositũ tractare & aꝑi¬
re susceꝑit: Cur illic solam natu¬
rã defendere uoluit: & qui ait.
homo ereatus ẽ ut ñ peccare posset
si peccare noluisset. asseruit: Ac ꝑhoc
qd ita creatꝰ est. eam possibilitatem
ad grãm dĩ ꝑtinere definiuit. qua
possibilitate si noluerit peccare non
peccat. & noluit aliqͥd dicere de en
nr̃m uł sanatur qr uitiata ẽ: uel
qr sibi ñ sufficit adiuuat᷑. Utrum
enĩ in hoc seło fuerit uł sit uł pos¬

Expanded text:
 vero contra eos disputat, qui dicunt, « Et quis nolit sine peccato esse, si hoc in hominis esset positum potestate? » Recte quidem disputat, « hoc ipso eos confiteri non esse impossibile, quia hoc vel multi, vel omnes volunt: » sed hoc unde sit possibile confiteatur, et pax est. adjuvari ut non peccemus, nusquam dicere voluit. Quod si forte latenter sentit, ignoscat aliter suspicantibus. Ipse enim hoc facit, qui cum tantam de magnum ut hoc diceret, cum praesertim sibi hoc tanquam ex persona adversariorum oppositum tractare et aperire susceperit? Cur illic solam naturam defendere voluit, et quia homo ita creatus est, ut non peccare posset, si peccare noluisset, asseruit, ac per hoc quod ita creatus est, eam possibilitatem ad gratiam Dei pertinere definivit, qua possibilitate si noluerit peccare, non peccat; et noluit aliquid dicere de eo, rum uel sanatur. quia uitiata est. uel quia sibi non sufficit adiuuatur? Vtrum enim in hoc saeculo fuerit uel sit uel pos
Abbreviated transcription (Latin):
fieri posse minue dubitet᷑. De inde
quantũ erat ut attenderet iste unũ
uersum de ambrosii uerbis q̃ posu¬
it : Cũ eñ ille dixisset. nã ceũ eccła ex
gentib hoc ẽ ex peccatorib cong̾ga
ñpeccandi abstineat a delictis. ille
acddidit: qđ iste apparet eur ñ adde¬
re uoluerit. Ait naq ille. Nec ab in
litatem sui qr iam ñ peccat fit ut
unmacłata uideat᷑. Hec u̾ba iste
eur ñ addiderit qͥs ñ intelligat:
Hoc agit᷑ utiq ut nẽ in hoc scło ut ac
istam quã om̃s scĩ eupiant inmacła¬
tissimã puritatẽ eccła sc̃a ꝑueniat.
q̃ infut᷑o scło neq aliquo malorũ ho¬
minũ sibi ꝑmixto. neq aliqua in
se lege peccati resistente legi m̃tis.
ducat mundissimã uitã in et̾nitate
diuina. Tam̃ attendat iste qͥd scd̃m
seript᷑as ambrosiꝰ eꝑc dix̾it. nec ab
initio unmacłata. humane eñi hoc
impossibile ẽ nat᷑ͣs. Utiq eñi ab in¬
itio dicit: quo ex adam nascimur.
Dã & ipse adam immacłatus peul¬

Expanded text:
fieri posse minime dubitetur. deinde quantum erat, ut adtenderet iste unum uersum de Ambrosii uerbis quae posuit! cum enim ille dixisset : nam cum ecclesia ex gentibus, hoc est ex peccatoribus, congregatnon peccandi abstineat a delictis ? ille addidit, quod iste apparet cur addere noluerit, ait namque ille: nec ab init qualitatem sui, quia iam non peccat, fit ut inmaculata uideatur. haec uerba iste cur non addiderit quis non intellegat ? hoc agitur utique nunc in hoc saeculo, ut ad istam, quam omnes sancti cupiunt, inmactissimam puritatem Ecclesia sancta perveniat, quae in futuro saeculo neque aliquo malorum hominum sibi permixto, neque aliqua in se lege peccati resistente legi mentis, ducat mundissimam vitam in aeternitate divina. Tamen attendat iste quid secundum Scripturas Ambrosius episcopus dixerit, « Nec ab initio immaculata; humanae enim hoc impossibile naturae. » Utique enim ab initio dicit, quo ex Adam nascimur. Nam et ipse Adam immaculatus proc
Abbreviated transcription (Latin):
eue ueritati qͥs fideliũ contradi¬
eit÷ Porro si querat᷑ a nobis u¬
trũ si tẽ esset mortuus qnerat
iustus penas esset inuent᷑us an
requiem: nũqͥd requiem respon¬
dere dubitamꝰ: Hec ẽ tota cau¬
sa cur dictum ẽ a quocũq sit
dictum: raptus ẽ ne malicia mu¬
taret intellectum eiꝰ. Dictum ẽ
p̃seientiam di qui hoc p̃seuut qđ
fut᷑um erat. ñ qd futurũ ñ erat
ld ÷ qd ei mortẽ immaturã fue¬
rat largit᷑us ut tẽptationũ sub¬
traheret᷑ incerto. ñ qr peccat᷑us
esset qͥ mansurus in tẽptatione
ñ esset. De hac qͥppe uita legit᷑
in libro iob. Humqͥd ñ tempta¬
tio ẽ uita humana suꝑ terram:
S quare aliis concedat᷑ ut ex huiꝰ
uite ꝑicłis dũ iustist̾ auferan¬
tur. alii uͦ iusti donec a iusticia
eadant in eisde ꝑicłis uita ꝓdu¬
ctiori teneant᷑. quis cognouit sen¬
sum dñi De tñ hinc intelligi dat᷑.
etiã illis iustis qͥbonos piosq mo¬
res usq ad senectutis maturitatem

Expanded text:
tati quis fidelium contradicet? Porro, si quaeratur a nobis utrum si tunc esset mortuus, quando erat justus, poenas esset inventurus, an requiem; numquid requiem respondere dubitabimus? Haec est tota causa cur dictum est, a quocumque sit dictum, Raptus est, ne malitia mutaret intellectum ejus. Dictum est praescientiam Dei, qui hoc praescivit quod futurum erat, non quod futurum non erat: id est, quod ei mortem immaturam fuerat largiturus, ut tentationum subtraheretur incerto; non quod peccaturus esset, qui mansurus in tentatione non esset. De hac quippe vita legitur in libro Job, Numquid non tentatio est vita humana super terram ? Sed quare aliis concedatur, ut ex hujus vitae periculis dum justi sunt auferantur; alii vero justi donec a justitia cadant, in eisdem periculis vita productiore teneantur; quis cognovit sensum Domini ? Et tamen hinc intelligi datur, etiam illis justis qui bonos piosque mores usque ad senectutis maturitatem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯter hȩc uenit in manꝰ meas
quid̾a sermo arrianoꝵ sine nomine
au toris sui. Huic petente atq instan¬
te qui eũ mͥ miserat. quanta potui
etiã b̾uitate ⁊ cełitate respondi
adiuncto eod̾ sermone a capite re¬
sponsionis meȩ. ⁊ adhibitis ad singła
nun̾us. quib inspectis. qͥd cui loco
i espondi facile possit adu̾t. B ic lib̾
post eor sermonẽ qͥ ã capite adiun¬
ctus ÷. sic incip̃. E oꝵ p̃cedenti dis¬
putationi hac disputatione respõ¬

Expanded text:
nter haec uenit in manus meas quidam sermo Arrianorum sine nomine auctoris sui. huic petente atque instante, qui eum mihi miserat, quanta potui etiam breuitate et celeritate respondi adiuncto eodem sermone a capite responsionis meae et adhibitis ad singula numeris, quibus inspectis quid cui loco responderimus facile possit aduerti. Hic liber post eorum sermonem, qui a capite adiunctus est, sic incipit: Eorum praecedenti disputationi hac disputatione respo
Abbreviated transcription (Latin):
Ieꝵ idem tempꝰ. in oriente hoc ẽ in
syria palestina. pelaguis a quibꝰd̾ã
catholicis fr̃ib ad ep̃alia gesta ꝑductꝰ:
eis q absentib qui de illo libellum
ded̾ant. qm̃ ad diem snodi ñ potuer̃t
de.gmata ipsa damnantẽ. que ini
gebant᷑. catholicũ ꝓnunciauerunt.
S cũ in manꝰ nr̃as ead̾ gesta uenisset᷑
scͥpsi de his librũ: ne illo uelut abso¬
luto. ead̃ qͦq doginata putarentur
uidices approbasse: quȩ ille nͥ dam¬
nass nullomͦ ab eis nͥ damnatꝰ exis¬
set. Hic liber sic incipit. P ostea¬

Expanded text:
 cap. 47. In Oriente, hoc est in Syria Palaestina, Pelagius a quibusdam catholicis fratribus ad episcopalia Gesta perductus, eisque absentibus qui de illo libellum dederant, quoniam ad diem synodi non potuerunt dogmata ipsa damnantem, quae inimgebantur, catholicum pronuntiarunt. Sed cum in manus nostras eadem Gesta venissent, scripsi de his librum, ne illo velut absoluto, eadem quoque dogmata putarentur judices approbasse, quae ille nisi damnasset, nullo modo ab eis nisi damnatus exisset. Hic liber sic incipit: Postea
Abbreviated transcription (Latin):
testant᷑. quȩ meis habent᷑ opuscłis.
ybi nõ inueniens qͥd respond̾et:
totũ sermonẽ meũ quẽ de solis
maximianistis in aurib eiꝰ ⁊ om̃i¬
um qui aderant explicaui. tanꝙͣ
constantio iterũ. x ͤ ᷤ conss: die xi.¬

Expanded text:
testantur, quae in meis habentur opusculis. testantur, quae in meis habentur opusculis. ubi non inueniens, quid responderet, totum sermonem meum, quem de solis Maximianistis in auribus eius et omnium, qui aderant, explicaui, tamquam Constantio iterum VV. CC. consulibus XI
Abbreviated transcription (Latin):
etiã librum de correctione donati¬
staꝵ ꝑꝑ eos qui nolebant illos legib
iuꝑialib corrigi. Hic lib̾ sic incip̃.
e p̃sentia di scͥpsid̾i ad dardanũ lib̾.c
librum ubi nr̃a intentio contͣ he¬
resem pelagiauã maxime uigilat.
tiliter disputat᷑. F ic lib̾ sic incip̃.
ateor fr̾ dilectissime dardane. Contꝰ
heresis cum suis au torib ab ep̃is
scͥpsi duos libros adu̾sus eos: unũ de
gr̃a xp̃i. alt̾um de pecc̃o origniali.
H oc opus incipit sic. Quantũ de
nr̃a corꝑali ⁊ maxime sp̃itali salu
tistis habuimꝰ. orta ẽ nob̾ necessitaᷤᷤ
ꝑgendi in mauritaniã cesariensẽ
ubi apud ipsam cesareã. emeritũ
eoꝵ septẽ. quos ꝓ suȩ causȩ defen¬
sione delegerant.: ⁊ qui in ead̾ cau¬
sa maxime laborauerant. Quȩ cũ
illo eg̾uꝰ p̃sentib ep̃ĩs eiusd̾e̾ pro¬
iunciȩ ⁊ plebe cesariensis eccłȩ in
qua ciuitate ⁊ ciuis ⁊ memoratoꝵ
hereticoꝵ ep̃c fuit: eccłastica gesta

Expanded text:
etiam librum de correctione Donatistarum propter eos, qui nolebant illos legibus imperialibus corrigi. Hic liber sic incipit: DE PRAESENTIA DEI AD DARDANVM LIBER librum, ubi nostra intentio contra heresem Pelagianam maxime uigilat ntiliter disputatur. Hic liber sic incipit: Fateor, frater dilectissime Dardane. CAPVT heresis cum suis auctoribus ab episcscripsi duos libros aduersus eos, unum de gratia Christi, alterum de peccato originali. Hoc opus sic incipit: Quantum, de uestra corporali et maxime spiritali saluttistis habuimus, orta est nobis necessitas pergendi in Mauritaniam Caesariensem. ibi apud ipsam Caesaream Emeritum, eorum septem, quos pro suae causae. defensione delegerant, et qui in eadem causa maxime laborauerat. quae cum illo egerimus praesentibus episcopis eiusdem prouinciae et plebe Caesariensis ecclesiae, in qua ciuitate et ciuis et memoratorum hereticorum episcopus fuit, ecclesiastica gesta
Abbreviated transcription (Latin):
dentius nuncupari. cap̃ Lxiii
Iquarii ex hoc appellati st̃. qd̾ aqͣm
offeruit in poculo sacͣmenti: non
olutiam a quod̾a coluto: qui dice¬
bat d̾m nõ face̾ mala: cont᷑ illd̾ qd̾
scriptũ ÷. Ego ds creans mala.c̃. lxi.
lormiam a florino. qui econ¬
trario dicebat d̃m creasse mala:
ualde bona. Ac ꝑ hoc qͣmuis contͣria
int̃ se dicentes: tñ ambo diuinise¬
loquiis resistebant. Creat enĩ deu
mala. penas iustissimas irragando.
qd̾ colutꝰ nõ uidebat: nõ aũ malas
creando naturas atq sub̾as inqͣn

Expanded text:
dentius nuncupari. LXIV. AQUARII ex hoc appellati sunt, quod aquam offerunt in poculo Sacramenti, non COLUTHIANI a quodam Colutho, qui dicebat Deum non facere mala; conscriptum est, Ego sum Deus creans mala . Floriani quoque a Florino, qui a contrario dicebat Deum creasse mala, alde . Ac per hoc quamvis contraria inter se dicentes, tamen ambo divinis eloquiis resistebant. Creat enim Deus mala, poenas justissimas irrogando, quod Coluthus non videbat, non autem malas creando naturas atque substan
Abbreviated transcription (Latin):
net᷑. ñ om̃im᷑ ex tota aĩa diligit᷑
cupiscit. quãuis caro concupiscere
dicat᷑ : qr carnaliter aĩa concupi¬
scit. Tẽ erit uistus sine ullo om̃i¬
no peccato: q̃n nulla lex erit in
mnembris eiꝰ repugnans legi m̃tis
eiꝰ: s ꝓrsus toto corde. tota aĩa.
tota mente diliget dm̃ͥ qđ est pͥ¬
mũ summũq preceptũ. Cur gͦ
ñ preciꝑet᷑ homini ista ꝑfectio:

Expanded text:
ni modo ex tota anima diligitur cupiscit, quamuis caro concupiscere dicatur, quia carnaliter anima concupiscit. tunc erit iustus sine ullo omnino peccato quia nulla lex erit in membris eius repugnans legi mentis eius, sed prorsus toto corde, tota anima, tota mente diligit deum, quod est primum summumque praeceptum. cur ergo non praeciperetur homi