comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
runt inpartib occidentis tantum stere¬
rant inmari post excidium troie ꝙ iam
senes effecti erant. Ideo dicit. Io ecompa¬
gmerauam uecchi. Et quia tantu ste¬
terant inman ideo erant debiles atque
fessi ita ꝙ mannos sudores panter ⁊ la¬
bores sustinere ultenus non ualebant̾. Iõ
dicit. Et cardi. Qualis autemsit ille exi¬
tus ꝑquem deisto man mediternineo in
mareingreditur occeanum declarat cu
subiungit. Quando uenimo aquella fo¬
ce stietta. douercule segno li suo nquardi.
ubi duo sunt breuiter attendenda ¶Pri¬
mumẽ ꝙ istud nr̃m mare mediterraneũ
ẽ ualde longum aboriente ad occidentem.
⁊ ualde latum inter affacam ⁊ europã.
S infine sue lõgitudinis in ꝑtib uidelz
occidentis de quo inmagnum mare ĩtuit
est ualde strietũ. Ideo dicit intextu. Aq̃l̃¬
la foce strecta. ¶Secũdum ẽ signa que po¬
suit hercules millis strictis faucibus ut
nullris ulterius nauigaret. Ideo dicit.

Expanded text:
runt in partibus occidentis, tantum steterunt in partibus occidentis, tantum steterant in mari post excidium Troie quod iam senes effecti erant. Ideo dicit: Io e' compagni eravam vecchi. Et quia tantum steterant in mari, ideo erant debiles atque fessi, ita quod marinos sudores pariter et labores sustinere ulterius non valebant. Ideo dicit: et tardi. Qualis autem sit ille exitus per quem de isto mari Mediterraneo in mare ingreditur Occeanum, declarat cum subiungit: Quando venimo a quella foce stretta / dov'Ercule segnò li suo' riguardi. Ubi duo sunt breviter attendenda: Primum est quod istud nostrum mare Mediterraneum est valde longum ab oriente ad occidentem, et valde latum inter Affricam et Europam; sed in fine sue longitudinis, in partibus videlicet occidentis, de quo in magnum mare intrat, est valde strictum. Ideo dicit in textu: a quella foce stretta. Secundum est signa que posuit Hercules in illis strictis faucibus ut nullus ulterius navigaret. Ideo dicit:
Abbreviated transcription (Latin):
nuensem. Puinciam ꝓuincie. cataloĩ¬
am. yspaniami ⁊ regnum castelle. inx
cuius fimbus ẽ sobilia. ¶Litus u̾osini¬
strum continet ex opposito tertiam pãtẽ
mundi que libia siue affrica nominat
que incipit ab egipto ⁊ durat usq ĩ oc¬
cidentem. Incuius litoris fine/ ẽ mõroe¬
cho ¶Inter istau̾o duolitora ẽ mare me¬
ditemncum in quo sunt multe insule
atq regna. Totumigitur istud mare ⁊¬
naiigauit ulixes põstquam superbũ
.i. altum cecidit ylion et spetialicer post¬
quam recessit a cure nauigauit agaie¬
tausq ad fauces occidentales. Idẽo po¬
nit confinia sua. Dicens.
Lun lito ⁊ laltro indunfinlasꝑagna
fin nelmorroceo. Ecec posuit litora int
que mare mediternineum situm ẽ.
Et lisola de sardi.
⁊ laltre che quelmare intorno bagna.
Ecce posuit insulao que sunt isto ma
riundique circundate.
ouercule segno li suoi nguardi.
Hic diẽ ulixes ꝙ ip̃e ⁊ socii sui qñ deuene¬

Expanded text:
nuensem, provinciam Provincie, Cataloninuensem, provinciam Provincie, Cataloniam, Yspaniam, et regnum Castelle, in cuius finibus est Sobilia. Litus vero sinistrum continet ex opposito tertiam partem mundi, que Libia sive Affrica nominatur, que incipit ab Egipto, et durat usque in occidentem; in cuius litoris fine est Morroccho. Inter ista vero duo litora est mare Mediterraneum, in quo sunt multe insule atque regna. Totum igitur istud mare navigavit Ulixes postquam superbum, idest altum, cecidit Ylion, et spetialiter postquam recessit a Circe, navigavit a Gaieta usque ad fauces occidentales. Ideo ponit confinia sua, dicens: L'un lito et l'altro vidi infin la Spagna, fin nel Morrocco, Ecce posuit litora inter que mare Mediterraneum situm est, et l'isola de' Sardi, et l'altre che quel mare intorno bagna. Ecce posuit insulas que sunt isto mari undique circundate. ov'Ercole segnò li suoi riguardi Hic dicit Ulixes quod ipse et socii sui, quando devene
Abbreviated transcription (Latin):
¶Quarta ystoria tangitur ibi. Mamisi¬
mi perlalto mare a perto ⁊ c̾.Usq ad fi¬
nem cantus. In quibus quidem uerbiᷤ
duo breuiter ponit ip̃e ulixes. ¶ Primũ
est itiuera que fecit ꝑmare abytalia x¬
usq moccidentem ¶ Secundũ est mors
ip̃ius ulixis. Que duo uidebimus cla¬
nus textum breuiter discurrendo.
¶Mamisumi ꝑ lalto mare aꝑto. Istud
mare ẽ mare me diterrancum suꝑ omĩa
maria nauignbile. Io dic̃. Mare aperto
¶Selconunlegno ⁊ conquella comꝑagna
picciola dala qual nõ fin deẜto. Lictemi
plana est.
Lun lito ⁊ laltro uidunsin laspagna
finnel morrocco ⁊ lisola de sardi
⁊ laltre che quelmare intorno bagna.
Hic ponit ulixes itinera marina que fe¬
cit uicens ꝙ istius nri meditema nei ma¬
no utͣnqlitus aspexit. Ubinota ꝙ istud
nim mare me ditermaneum incipit ab oc¬
cidente et durat usque masiam diui¬
dens affricamabeuropa. Cuius maris
dextrumlitus continer greciani roma¬
niam. apuliam. cusciam. marchiã Ia¬

Expanded text:
Quarta ystoria tangitur ibi: ma misimi per l'alto mare aperto, etc. usque ad finem cantus. In quibus quidem verbis duo breviter ponit ipse Ulixes. Primum est itinera que fecit per mare ab Ytalia usque in occidentem. Secundum est mors ipsius Ulixis. Que duo videbimus clarius textum breviter discurrendo: ma misimi per l'alto mare aperto. Istud mare est mare Mediterraneum, super omnia maria navigabile. Ideo dicit mare aperto. sol con un legno, et con quella compagna picciola da la qual non fui deserto. – Lictera plana est. L'un lito et l'altro vidi infin la Spagna, fin nel Morrocco et l'isola de' Sardi, et l'altre che quel mare intorno bagna. Hic ponit Ulixes itinera marina que fecit, dicens quod istius nostri Mediterranei maris utrunque litus aspexit. Ubi nota quod istud nostrum mare Mediterraneum incipit ab occidente et durat usque in Asiam, dividens Affricam ab Europa. Cuius maris dextrum litus continet Greciam Romaniam, Apuliam, Tusciam, Marchiam Ia
Abbreviated transcription (Latin):
infin cantu xuiii. et unum suum consõ¬
tem ipsius dico autoris qui uocatus fuit
Geri del Bello. ut habetur infra cantu.s.
xumͦi. ¶In octauo etiã cirtulo mabulgia
u̾o decima inter falsatores inuenit duos flo¬
ni schicchi de caualeantibus ut habetur
infin cantu.xxx. Et magistrum adamu.
qui ad petitionem comitio Guidonis ⁊ syi
fratris comitis aghinolfi falsificauit i¬
florenos aureos inromena ¶nnono u̾o
⁊ ultimo circulo infermi ubi sunt ꝓditores
parte prima cociti que dicit᷑ caia niuenit
duos florentinos. Sassolum.o. de toschis
et ubertum dictum camiscione de paçis de
ualle amni qui expectabant carlinum ꝗ̃
erat q⁊̃ de paçis deualle arm. ¶nsto etiã
ultimo circulo parte u̾o ẜa cociti que dicit᷑
antenora inuenit duos milites florẽtios .s.¬

Expanded text:
infra cantu XVIII, et unum suum consorinfra cantu XVIII, et unum suum consortem, ipsius dico autoris, qui vocatus fuit Geri del Bello, ut habetur infra cantu scilicet XVIII. In octavo etiam circulo, malabulgia vero decima, inter falsatores invenit duos Flo Gianni Schicchi de Cavalcantibus, ut habetur infra cantu XXX, et magistrum Adamum, qui ad petitionem comitis Guidonis et sui fratris comitis Aghinolfi, falsificavit florenos aureos in Romena. In nono vero et ultimo circulo inferni, ubi sunt proditores, parte prima Cociti, que dicitur Caina, invenit duos Florentinos, Sassolum scilicet de Toschis et Ubertum dictum Camiscione de Pazzis, de valle Arni, qui expectabant Carlinum, qui erat etiam de Pazzis de valle Arni. In isto etiam ultimo circulo, parte vero secunda Cociti, que dicitur Antenora, invenit duos milites florentinos, s
Abbreviated transcription (Latin):
uenit istos similiter florentinos. ẜ Bry
ut habetur supra can̾itu xxͦ. ⁊ Guidonẽ
quermi comitem intuscia palatinum.
una cumdño teghiaio aldobrandi de
adimaribus/ ⁊ domino Iacobo rusticye¬
cii ut habẽtur suꝑius cantuxui. ¶In
septimo ⁊ curulo girone tertio interusu¬
ranos inuenit istos florentinos. dominũ
eatellum militẽ de gianfigliaçis. Dominỹ
de ubriachis. ⁊ isti ex pecta¬
bat dominum Iohem buiamontis egre¬
quim militem florentinum ut habeturi
suꝑius cantu xuii ¶Inoctauo u̾o circulo
septima malabultia inuenit inter fureᷤᷤ
et latrones quinque milites florentinos.
uidelieet dominũ Ciãfa de Donatis. Do¬
minum angelum de Brunelleschis. dñz
Buosum de abbatibus. dominũ Pucciũ
sciancatum. ⁊ dominum franciscum de
caualcantib ¶In cetauo ⁊̃ cutulo mala¬
bultria uero nona muenit int̾ scismaticoᷤᷤ
unum nobilem florentinum de lambertiᷤᷤ
qui uocatus fuit mosea lãberti. ut habetũ

Expanded text:
venit istos similiter Florentinos: Ser Brvenit istos similiter Florentinos: Ser Brut habetur supra cantu XV et Guidonem Guerra, comitem in Tuscia palatinum, una cum domino Teghiaio Aldobrandi de Adimaribus, et domino Iacopo Rusticuccii, ut habetur superius cantu XVI. In septimo etiam circulo, girone tertio, inter usurarios invenit istos Florentinos: dominum Catellum, militem de Gianfigliazzis; dominum... de Ubriachis; et isti expectabant dominum Iohannem Buiamontis, egregium militem florentinum, ut habetur superius cantu XVII. In octavo vero circulo, septima malabulgia, invenit inter fures et latrones quinque milites florentinos, videlicet dominum Cianfa de Donatis, dominum Angelum de Brunelleschis, dominum Buosum de Abbatibus, dominum Puccium Sciancatum, et dominum Franciscum de Cavalcantibus. In octavo etiam circulo, malabulgia vero nona, invenit inter scismaticos unum nobilem Florentinum de Lambertis, qui vocatus fuit Mosca Lamberti, ut habetur
Abbreviated transcription (Latin):
dia ꝓbatur. Intertio nanq circulo ĩfẽ¬
ni ut habetur suꝑius .ui. cantu ubi de
gulosis traetat/ est unus florentinus
nomine uere Ciaccus qui in lingua ty¬
sca resonat sus uel porcus. ¶In .u. uero
cireulo/ ut habetur suꝑius octauocantu
inuenit autor ĩter suꝑbos/ inuidos acci¬
diosos ⁊ incundos dominumphylippũ
argenti de adimaribus deflorentia.¬
¶ In .ui. autẽ arculo ut in .x. cantu suꝑui
continetur inuenit inter hereticos unũ
cardinalem. ⁊ duos milites florentiõs
uidelicet dominũ Aitauianum de ubal¬
dims scẽ mane inuia lata diaconũ car¬
dinalem. Dominum farinatã de ubẽr¬
tis. ⁊ dominum cau alcantẽ de caualcã¬
tibus. In. uii uero eirculo girone secũ¬
do ubi sunt desperati inuemĩt unũ florẽ¬
tinum de mocis nomĩe Rucco qui sibi ip̃i
de propriis domibus fecir fuiras ut ha¬
becur supra cantu.xiii ¶Inseptimo etiã
carculo gurone tertio inter sodomitus in¬

Expanded text:
dia probatur: In tertio nanque circulo inferdia probatur: In tertio nanque circulo inferni, ut habetur superius VI cantu, ubi de gulosis tractat, est unus Florentinus nomine vere Ciaccus, qui in lingua tusca resonat <sus> vel <porcus>. In V vero circulo, ut habetur superius octavo cantu, invenit autor inter superbos, invidos, accidiosos, et iracundos, dominum Phylippum Argenti de Adimaribus de Florentia. In VI autem circulo, ut in X cantu superius continetur, invenit inter hereticos unum cardinalem et duos milites Florentinos, videlicet dominum Attavianum de Ubaldinis, sancte Marie in via lata, diaconum cardinalem, dominum Farinatam de Ubertis, et dominum Cavalcantem de Cavalcantibus. In VII vero circulo, girone secundo, ubi sunt desperati, invenit unum Florentinum de Mozzis, nomine Rucco, qui sibi ipsi de propiis domibus fecit furcas, ut habetur supra cantu XIII. In septimo etiam circulo, girone tertio, inter sodomitas, in
Abbreviated transcription (Latin):
Odi fiorença poche se sigrãde¬
che ꝑmare ⁊ ꝑterrabatti lali
⁊ per linferno il tunome sispande.
Uidens autor inseptima malabulgia ĩ
qua de latronum nequitia pertractatur
tot nobiles florentinos qui suam nobi¬
litatem funtimacula macularunt excla¬
mauit tñ yronice ꝯtrapatriam suam.
alas expandis et et̃ ꝑ infernum tuino¬
minis titulus ⁊ gloria dilatat᷑. Quasi
dicat cutuis intĩis ⁊ cormptionib t̾m̾
⁊ manainficis ⁊ corrumpis. Ꝙr autẽ
sit uera ista poetica exclamatio seu iusta
uenus exprobratio manifeste facti eui¬
dentia comꝓbatur. Ipsi nanq florẽtini
omnes aites omnes mercantias/ om̃s
monetas. et quod peiis est omnes bonoᷤᷤ
mores ubicimnq habitant ꝑ uniuersuz
orbem falsificant destruunt ⁊ corrum¬
punt. S quia pena ordinatur adculpã
deo consequenter dicit ꝙ ꝑ infernũ no¬
men florentie dilatatur. Hoc est. Uni¬
uersus ⁊ totus infernus florentinis no¬
saitur eẽ plenus. Quod sic mista come¬

Expanded text:
odi, Fiorenza, po' che se' sì grandeche per mare et per terra batti l'ali, et per l'inferno il tu' nome si spande! Videns autor in septima malabulgia in qua de latronum nequitia pertractatur tot nobiles Florentinos qui suam nobilitatem furti macula macularunt, exclamavit tamen yronice contra patriam suam, ia tuas alas expandis, et etiam per infernum tui nominis titulus et gloria dilatatur». Quasi dicat: Tu, tuis vitiis et corruptionibus terras et maria inficis et corrumpis. Quod autem sit vera ista poetica exclamatio seu iusta verius exprobatio, manifeste facti evidentia comprobatur. Ipsi nanque Florentini omnes artes, omnes mercantias, omnes monetas, et quod peius est, omnes bonos mores, ubicunque habitant per universum orbem falsificant, destruunt, et corrumpunt. Sed quia pena ordinatur ad culpam, ideo consequenter dicit quod per infernum nomen Florentie dilatatur. Hoc est: universus et totus infernus Florentinis noscitur esse plenus. Quod sic in ista come
Abbreviated transcription (Latin):
Nõ e giuisto auer cio cuom sitollie. Siy
eͥ uira ille qui aliquo ire seu dignitate pͥ¬
uat aliqñ semetipm̃ illud ius seu digͥta¬
tem sine suꝑioris arbitrio rehabere non
põt. Nam si elencus ul sacerdos aputat
sibi digitum uł ali quod mẽbrum ut sacẽ¬
dotio reꝓbus hãt᷑. missã ulterius sỹ dispẽ¬
satõe domini pape cantare nõ põt.
Questiones suntiste.

Expanded text:
Non è giusto aver ciò c'uom si tollie. Secundum enim iura, ille qui aliquo iure seu dignitate privat aliquando semetipsum, illud ius seu dignitatem sine superioris arbitrio rehabere non potest. Nam si clericus vel sacerdos amputat sibi digitum vel aliquod membrum, ut sacerdotio reprobus habeatur, missam ulterius sine dispensatione domini Pape cantare non potest. QUESTIONES sunt iste
Abbreviated transcription (Latin):
centum spatiosa creta. In istoriis ⁊ Roã¬
noꝵ segitur ꝙ mecellus consuł romanu̾
domuit regnum crete ⁊ illas centum ur¬
bes ad.xxx. redegit. ꝑꝑ quã uictoriã no¬
minatus ẽ postea metellus cretensis.¬
¶ Sotroleui rege fugia il mondo casto.
Iste rex cretensis sub quo mundus fuis¬
se dicitur castus fuit satumus par̾ Io¬
uis quo tꝑ̃r prima etas post diluuiam
q̃ aurea nũcupat᷑ ab antiquis autorib
fuisse de scribitur.
Una montagna ue chegia fulicta
dacque ⁊ di fronde che sichiamo yda
ore diẜta come cosauieta.
Ista yda fuit quedam pulchenina ⁊ a¬
menissima silua in quodam mõte cre¬
tensi sica in qua iupit̾ ut dem̃ ẽ fuit ab¬
scõdicus ⁊ nutͥtus ⁊ nota ꝙ due funt yde
in mũdo famosissiẽ. troyana u ⁊ creten

Expanded text:
centum spatiosa Creta. In istoriis etiam Romacentum spatiosa Creta. In istoriis etiam Romanorum legitur quod Metellus, consul Romanus, domuit regnum Crete, et illas centum urbes ad XXX redegit. Propter quam victoriam nominatus est postea Metellus Cretensis. sotto 'l cui rege fu già il mondo casto. Iste rex Cretensi, sub quo mundus fuisse dicitur castus, fuit Saturnus, pater Iovis, quo tempore prima etas post diluvium, que aurea nuncupatur, ab antiquis autoribus fuisse describitur.Una montagna v'è, che già fu lieta d'acque et di fronde, che si chiamò Yda; or è diserta come cosa vieta. Ista Yda fuit quedam pulcherrima et amenissima silva in quodam monte cretensi sita, in qua Iupiter, ut dictum est, fuit absconditus et nutritus. Et nota quod due fuerunt Yde in mundo famosissime: troyana videlicet,
Abbreviated transcription (Latin):
Noctes atq dieo pater atͥ ianua ditis
disselli allora chesappella creta
sotroleui rege fugia il mondo casto
Creta ẽ quedam insula grecie inqua re¬
gnauerunt satumus. Iupit̾. Mars.⁊ Mi¬
nos ⁊ multi alii. De hac insula sie ait bt̃s
ysidꝰ xiiii. libro ecħ. Increta iupit̾ fuit
absconditus ⁊ nutritus. fuit aũt quon¬
dam centum urbibu ᷤᷤ nobilis. Un ⁊ hec¬
anchopol ab antos ꝙ ẽcẽtũ ⁊ poł ꝙ ẽ ciui
tas dẽa ẽ. Pͥma ⁊̃ remis ⁊ sagictis clam¬
it. Prima lictens ium finix. Equestres t̃¬
mas prima docuit. Capris copiosa cẽuis
eget lupos ⁊ uulpes acq ferarum no¬
xia nusquam gignit. Serpens ibi nul¬
la noctua ⁊ si iueniat᷑ statim morit᷑. lã¬
ga ẽ aut uitib ⁊ arboribus. Dictamus
herba in creca nascit᷑ ⁊ alimus q̃ admõ¬
sa diurnam famem ꝓhibet. S falogos
aũt uenenatos gignit. ¶Ꝙ aut creta
olim hũĩt centum urbes affumat se¬
neca. Ui. libro tragediaꝵ dicens urbib

Expanded text:
Noctes atque dies patet atri ianua Ditis.diss'elli allora, che s'appella Creta, sotto 'l cui rege fu già il mondo casto. Creta est quedam insula Grecie, in qua regnaverunt Saturnus, Iupiter, Mars, et Minos, et multi alii. De hac insula sic ait beatus Ysidorus, XIIII libro Eth. In Creta Iuppiter fuit absconditus et nutritus. Fuit autem quondam centum urbibus nobilis; unde et Hecanthopolis, ta est. Prima etiam remis et sagittis claruit. Prima licteris iura finxit; equestres termas prima docuit; capris copiosa cervis, eget lupos et vulpes, atque ferarum noxia nusquam gignit. Serpens ibi nulla noctua, et si inveniatur, statim moritur. Larga est autem vitibus et arboribus. Dictamus herba in Creta nascitur et alimus, que admorsa diurnam famem prohibet. Sfalongos autem venenatos gignit. Quod autem Creta olim habuerit centum urbes, affirmat Seneca, VI libro Tragediarum, dicens: Urbibus
Abbreviated transcription (Latin):
ad manum sinistram se mouert̃ murũ
dimiẜunt ⁊ ꝑunam semitam u̾sus me¬
diũ auitatis uiert. uñ dicit ĩ textu.
Appresso mosse amansinistral piede
la sciamo il muro ⁊ gumo muer lomeçi
ꝑunsentier cauna ualle fiede
chenfin la su faccaspiacer suleço .i. putre¬
dinem
Ex positio lictere.

Expanded text:
ad manum sinistram se moverunt, murum ad manum sinistram se moverunt, murum dimiserunt, et per unam semitam versus medium civitatis iverunt. Unde dicit in textu: Appresso mosse a man sinistra 'l piede: lasciamo il muro et gimo inver lo mezzo per un sentier c'a una valle fiede, che 'n fin là sù facea spiacer su' lezzo, idest putredinem. EXPOSITIO LICTERE.
Abbreviated transcription (Latin):
rogout me excusetis qr tunc cogitabam de
ilło errore quem mͥ soluistis. ¶ Et iauĩgꝰ
eum uocabat ꝓpt̃ quod Bantes dium̃ fari¬
natam rogauit ut gͥ diceret qui erant illi
qui secum m illo sepulero i acebant. Cui
ille ait. Plus ꝙͣ mille anime mecumiacẽt
quas nominare qr longum erat duos eͥ
solummodo noĩauit. Impatorem.s. frede¬
ncum ⁊ cardinalem oetamanum. Et hi
deĩs fannata se insepulero abscondit/ Et
Dantes u̾sus uirgilium se conuertit. Et dũ
sic ambo in recederent ⁊ ꝑ ciuitatẽ int̾ sepł¬
cra hrtiea ambularent. ait uirgilius ad
Dantem. Qr̃ es tuita maĩo deuiatus: Et
ille ad eum. ꝑꝑ u̾ba que dixit mͥ dominus
fannata que fuerint.
Manoncinquanta uolte fia raecesa
la faccia dela donna che qui regge
chetu saprai quanto q̃llarte pesa.
dio illius cuius pulcer oculus totum ui¬
det abea scies itinem ute tue. Et hoc dc̃o

Expanded text:
rogo ut me excusetis, quia tunc cogitabam de rogo ut me excusetis, quia tunc cogitabam de illo errore quem michi solvistis». Et iam Virgilius eum vocabat; propter quod Dantes dominum Farinatam rogavit ut sibi diceret qui erant illi qui secum in illo sepulcro iacebant. Cui ille ait: «Plus quam mille anime mecum iacent», quas nominare, quia longum erat, duos sibi solummodo nominavit: imperatorem scilicet Fredericum et Cardinalem Octavianum. Et his dictis, Farinata se in sepulcro abscondit; et Dantes versus Virgilium se convertit. Et dum sic ambo inde recederent et per civitatem inter sepulcra heretica ambularent, ait Virgilius ad Dantem: «Quare es tu ita in animo deviatus?» Et ille ad eum: «Propter verba que dixit michi dominus Farinata», que fuerunt: Ma non cinquanta volte fia raccesa la faccia de la donna che qui regge, che tu saprai quanto quell'arte pesa.dio, illius cuius pulcer oculus totum videt, ab ea scies itinera vite tue». Et hoc dicto,
Abbreviated transcription (Latin):
nata. Quod audiens ip̃e dominus fari¬
nata motu capitis ⁊ suspuiis ait ad Uan¬
tem. Ad hoc non fui ego solus/ nec certe fri
cũ aliis sine eã. S fui ego solus illius ci
qñ quieseat rogouos soluite mͥ illũ nodũ
qui meam tenet hic sinam inuolutam.
Uidetur eͥ si bñ audio ꝙ uos futura sciatiᷤᷤ
⁊ presentia ignoretis. Cui farmnata. Nos
uidemus inquit sic̃ ille qui ħt malã lu¬
cem. Nam cecutientes non uident deꝓpe
sed delonge. Sic nos bonitate lumĩs sum¬
si abaliis noua deuobis non hemus nicħ
scimus decondicionib uñs. Et ideo ꝯpre¬
hendere potes ꝙ pꝰt diem iudicii qr tunc tp̃s
tp̃ri non succedet/ ent totus mortuus nr̃ pe
c̾tifieatus. qr nõ responderat illi qui eu de
filio int̾rogauerat tanꝙͣ de ꝓͥa culpa cõpũ¬
ctus ait ad dominum farnatum. dicite
q̃so illi qui cecidit ꝙ filius suus adhucui¬
uit. ⁊ si ego fui ante respõsionemmutus

Expanded text:
nata. Quod audiens ipse dominus Farinata. Quod audiens ipse dominus Farinata, motu capitis et suspiriis ait ad Dantem: «Ad hoc non fui ego solus, nec certe fui cum aliis sine causa. Sed fui ego solus illius civquando quiescat, rogo vos solvite michi illum nodum, qui meam tenet hic sententiam involutam. Videtur enim, si bene audio, quod vos futura sciatis, et presentia ignoretis». Cui Farinata: «Nos videmus», inquit, «sicut ille qui habet malam lucem. Nam cecucientes non vident de prope, sed de longe. Sic nos, bonitate luminis sumsi ab aliis nova de vobis non habemus, nichil scimus de conditionibus vestris. Et ideo comprehendere potes quod post diem iudicii, quia tunc tempus tempori non succedet, erit totus mortuus noster certificatus, quia non responderat illi qui eum de filio interrogaverat, tanquam de propria culpa compunctus, ait ad dominum Farinatam: «Dicite, queso, illi qui cecidit, quod filius suus adhuc vivit; et si ego fui ante responsionem mutus,
Abbreviated transcription (Latin):
hinc me deducit quem forsitan Guido
nr̃ ħuit in despectum. Tunc ille subi¬
to inpedib se erexit. ⁊ uociferando cla¬
inauit dicens quo dixisti huit.Nun¬
quit nõ uiuit ipse ad hue. S qñ ꝑpẽ¬
dit de aliqualimora quamautor faci¬
ebat añ ꝙͣ responderet retrorsũ cecidit
in sepulero. S ille alius magnanimꝰ
ad prima u̾ba continuando subiunxit.
Et si mei consortes illamartem .i. redie̾
ad ꝓpria non bene didicenint istud plꝰ
metormentat ꝙͣ faciat iste lectus.Sed
unum dico tͥ ꝙ non quin quaginta ui¬
cibus accendetur facies domine q̃ hie
regnat ꝙ tuscies quantum ponderat
illa ars. Et postquamuaticinatus ẽ
de futuris adiurauit autorẽ ut sibi cam
assignet qrͣ ppłs florentinus ẽ ita impiꝰ
contra suos. Ad quem autor dic̃ cãm el
ille conflictus quem hunit ppłs florentinꝰ
aput montem a ꝑtum. In quo ꝯflictu fu¬
it exꝑte adusanorum ipse dominus fai¬

Expanded text:
hinc me deducit, quem forsitan Guido hinc me deducit, quem forsitan Guido vester habuit in despectum». Tunc ille subito in pedibus se erexit et vociferando clamavit dicens: «Quomodo dixisti habuit? Nunquid non vivit ipse adhuc?» Sed quando perpendit de aliquali mora quam autor faciebat antequam responderet, retrorsum cecidit in sepulcro. Sed ille alius magnanimus ad prima verba continuando subiunxit: «Et si mei consortes illam artem, idest rediere ad propria, non bene didicerunt, istud plus me tormentat quam faciat iste lectus. Sed unum dico tibi, quod non quinquaginta vicibus accendetur facies domine que hic regnat, quod tu scies quantum ponderat illa ars». Et postquam vaticinatus est de futuris, adiuravit autorem ut sibi causam assignet quare populus florentinus est ita impius contra suos. Ad quem autor dicit causam esse ille conflictus quem habuit populus florentinus aput Montem Apertum; in quo conflictu fuit ex parte adversariorum ipse dominus Fari
Abbreviated transcription (Latin):
num ut Dantes audiuit aliquãtulum
timens adhesit magr̃o suo. Cui uirgͥ
ait. Uuoluete illae quid facis: uide fari¬
natam illic acingulo supra totum cũ
uidebis. Qd̾ cum Dantes uirgilio ꝑ oͣ
paruisset int̾rogauit cumfarinata ꝗ
fuerunt antiqui sui. Quos cũ s Dan¬
tes pordinem intimasset ille srciliis in
altum aliquantulum eleuatis ait ad
eos dispersi. Ad quem Dantes. Si ex¬
pulsi fuerunt semꝑ ad ꝓpria redierũt
sed uri non bene apprehenderunt illã
artem. Tunc in codem sepulero in qyo
erat farinata una alia umbra sũrexit
⁊ in cireuitu autoris attente respex̃ ac
si desiderium heret uidendi si uiuus a¬
liquis erit secum. S postquam suspi¬
tio quam habebat tota meo fuit ex tĩ¬
cta la crimando ait ad Bantem. Si ꝑ
istum cecum carcem ꝑ altitudinem ĩge¬
niiuadis meus filius ubi est. ⁊ qrͣ nõ
etecum. Tui. Uantes respondet. Ame
ip̃o non uenio Ille qui attendit illic

Expanded text:
num ut Dantes audivit, aliquantulum num ut Dantes audivit, aliquantulum timens adhesit magistro suo. Cui Virgilius ait: «Volve te illac. Quid facis? Vide Farinatam illic; a cingulo supra totum eum videbis». Quod cum Dantes Virgilio per omnia paruisset, interrogavit eum Farinata qui fuerunt antiqui sui? Quos cum sibi Dantes per ordinem intimasset, ille superciliis in altum aliquantulum elevatis, ait ad eos dispersi». Ad quem Dantes: «Si expulsi fuerunt, semper ad propria redierunt, sed vestri non bene apprehenderunt illam artem». Tunc in eodem sepulcro in quo erat Farinata una alia umbra surrexit, et in circuitu autoris attente respexit, ac si desiderium haberet videndi si vivus aliquis erat secum. Sed postquam suspitio quam habebat tota in eo fuit extincta, lacrimando ait ad Dantem: «Si per istum cecum carcerem per altitudinem ingenii vadis, meus filius ubi est? et quare non est tecum?» Cui Dantes respondet: «A me ipso non venio. Ille qui attendit illic
Abbreviated transcription (Latin):
Poscia eala man dextra si fu uolto
passamo tramartir ⁊ li alti spaldi. Nuc
autem continuando sic incipit istũ can¬
tum.
Ora senua punsecreto calle
tralmuro delaterra ⁊ li martiri
lonnina estro ⁊ io doꝑo le spalle. Et dum
sieirent ait Uantes ad uirgilium. O sũ¬
ma uiitus q̃ ꝑ inpios giros meuoluis
sie tͥ placet loq̃re mͥ ⁊ satisfac meis de¬
si deriis. Gens ista q̃ ꝑ sepuleraiacet pos¬
era erunt clausa cum deualle iosaphat
cum corꝑib huc redibunt. Abista enĩ
parte quam tu supplee̾nis ẽ cunit̾ium
illorum epycurioꝵ ꝗ aĩam cũ corpemor¬
tuo mortuam ꝯfitent᷑. Et ideo ad petitio¬
nẽ quam tu facis hincintus satisfactỹ
erit cito. ⁊ ⁊ ad desiderum qd tutaces.
Et ecce de quodam sepulto exiuit subi¬
quendo placeat ⁊ͥ sistere in hoc loco. ⁊ sta¬
tam porrectis p̃cib respõdet uni tacite q̃¬
stioni. Pot̾at enim diceͣ autor/ Quõ me
nobili pata supple uidelicet florentina
cuiforte nunis fui molestus. Quẽ so¬

Expanded text:
man dextra si fu volto passamo tra' martiri et li alti spalti. Nunc autem continuando sic incipit istum cantum: Ora sen va per un secreto calle, tra 'l muro de la terra et li martiri, lo mi' maestro, et io dopo le spalle. vv. 4-93 Et dum sic irent, ait Dantes ad Virgilium: «O summa virtus, que per impios giros me volvis, sicut tibi placet loquere michi et satisfac meis desideriis. Gens ista que per sepulcra iacet, poscra erunt clausa cum de valle Iosaphat cum corporibus huc redibunt. Ab ista enim parte quam tu – supple cernis – est cimiterium illorum Epycuriorum qui animam cum corpore mortuo mortuam confitentur. Et ideo ad petitionem quam tu facis, hinc intus satisfactum erit cito; et etiam ad desiderium quod tu taces». Et ecce de quodam sepulcro exivit subiquendo, placeat tibi sistere in hoc loco». Et statim porrectis precibus respondet uni tacite questioni. Poterat enim dicere autor: Quomodo me nobili patria – supple videlicet florentina forte nimis fui molestus». Quem so
Abbreviated transcription (Latin):
N precedenti nãq cantu autor po¬
nt ꝙ postquam ille celestis nũtiꝰ
ciuitatis ianuam quam maligui
sp̃s clauẜant patefecit ꝙ intus in¬
trauit ⁊ ꝙ inuenit eam plenã undiq se¬
pulcrorum. que quidem sepulera sunt
flammis incensa ⁊ heretieis ualde pleã.
Quorũ ꝯditionem ⁊ statum postquam
uirgilius autori breuit intimasset. a de¬
xtris uiam arapuit. ⁊ sic int̾ murum ⁊
sepulcra simul cumip̃o autore transiũ.
Unde ait intextu.¬

Expanded text:
n precedenti namque cantu autor ponit quod postquam ille celestis nuntius civitatis ianuam, quam maligni spiritus clauserant, patefecit, quod intus intravit et quod invenit eam plenam undique sepulcrorum, que quidem sepulcra sunt flammis incensa et hereticis valde plena. Quorum conditionem et statum postquam Virgilius autori breviter intimasset, a dextris viam arripuit, et sic inter murum et sepulcra simul cum ipso autore transivit. Unde ait in textu
Abbreviated transcription (Latin):
¶Dralilaci sorbi sidisconuienfruttare al
qr auditores nõ recipiunt illud opꝰ s potiꝰ
illi opi ꝯtradicunt nõ ẽ cessandum a bono
oꝑe sed ẽ alibi opandum: Nõ eͥ mutand̾
caius imo locus. Ideo figuratiue loꝗt̃ ẜ
Brunectus ad Dantem Dicẽs Inconueĩ¬
ens ẽ repiri ficus dulcedinẽ int̾ sorba.

Expanded text:
ra li lazzi sorbi / si disconvien fruttare al quia auditores non recipiunt illud opus, sed potius illi operi contradicunt, non est cessandum a bono opere, sed est alibi operandum. Non enim mutandus est animus, immo locus. Ideo figurative loquitur Ser Brunettus ad Dantem dicens: Inconveniens est reperiri ficus dulcedinem inter sorba.
Abbreviated transcription (Latin):
aut cum fiaide ꝯtristat. s quia fraus ẽ ꝓͥ¬
um malum hominis magis displicet deo.
⁊⁊ ideo stant inferiꝰ fraudulenti. Niolẽtoꝵ
at primus curculus totus est.sed qr fit ui¬
olentiatrib ꝑsonis ideo intres girones
ẽ iste primus circulus distunctus. ¶it eĩ
siue infenur ista uiolentia ab homine ma¬
lo Qut yximo. ¶Aut sͥ ipsi. ¶ Aut deo.
Ideo ait intextu. Adio ase alꝓximo sipo¬
ne far força dico inloro ⁊ inlor cose. comy
autin psona aut mere. Inpersona enim
odiendo ualnerando ⁊ occrgendo. In ere ãt
auferendo deuastando derobando mcendẽ¬
do ⁊ depredando. Et isti tales sunt in pͥmo
girone. Uñ intextu.¬
¶ Morte ꝑforça et ferute dolliose
nelyximo sidanno ⁊ nel suo auer
rune ineendi ⁊ tollecte dannose
Orde omieide ⁊ ciascũ che malfiere

Expanded text:
aut cum fraude contristat; sed quia fraus est propriaut cum fraude contristat; sed quia fraus est proprium malum hominis, magis displicet Deo; et ideo stant inferius fraudulenti. Violentorum autem primus circulus totus est; sed quia fit violentia tribus personis, ideo in tres girones est iste primus circulus distinctus. Fit enim, sive infertur, ista violentia ab homine malo aut proximo, aut sibi ipsi, aut Deo. Ideo ait in textu: A Dio, a sè, al proximo si pòne, far forza, dico in loro et in lor cose, com'uaut in persona, aut in ere; in persona enim odiendo, vulnerando, et occidendo; in ere autem auferendo, devastando, derobando, incendendo et depredando. Et isti tales sunt in primo girone. Unde in textu: Morte per forza et ferute dolliose nel proximo si danno, et nel suo avere ruine, incendi, et tollette dannose; onde omicide et ciascun che mal fiere
Abbreviated transcription (Latin):
ait ad Dantem. Nrm descendere supple
ad alios circulos qui remanẽt ꝑscrutan¬
dos conuenit eẽ tardum. Et assignat ca¬
usa dicens ur assuescat aliquantulum
sensus olfatus ad illumfetorem abomiã¬
bilem qui de ꝓfundo exalat inferni. Et tẽ
Dantes ne tempus aliquos ꝑtranseat in
quo non ꝓficiat ⁊ adiseat uirgilium ro¬
gat ut in aliquo eum instruat ut saltim
inaudiendo proficiat ex quo non põt ꝓpt
moram ꝓficere in cũdo. Et tunc iirgiliu
designauit sͥ om̃s cuculos subsequentes
dicens. fili mi. Dentro da cotesti sassi hoc
ẽ inista ualle quam cerns sunt tres cir¬
culi unuo sub alio sic̃ sunt illi quos sriꝰ
reliquisti. Ommnes eĩ sunt pleni spiritib
maledictis.s ut p̾ea sufficiat solummodo
tͥ uisus intellige quare ⁊ quomodo sint
ꝯstricti. Omnis enimmalitie q̃ odium
incelo acquint/ iniuria ẽ finis. ⁊ omĩs
talis finis homnem aut cum uiolẽtia

Expanded text:
ait ad Dantem: «Nostrum descendere – supple ait ad Dantem: «Nostrum descendere – supple ad alios circulos qui remanent perscrutandos – convenit esse tardum». Et assignat causam, dicens ut assuescat aliquantulum sensus olfatus ad illum fetorem abominabilem qui de profundo exalat Inferni. Et tunc Dantes, ne tempus aliquod pertranseat in quo non proficiat et adiscat, Virgilium rogat ut in aliquo eum instruat ut saltim in audiendo proficiat, ex quo non potestmoram, proficere in eundo. Et tunc Virgilius designavit sibi omnes circulos subsequentes dicens: Fili mi, dentro da cotesti sassi, hoc est in ista valle quam cernis, sunt tres circuli unus sub alio, sicut sunt illi quos superius reliquisti. Omnes enim sunt pleni spiritibus maledictis; sed ut postea sufficiat solummodo tibi visus, intellige quare et quomodo sint constricti. Omnis enim malitie, que odium in celo acquirit, iniuria est finis, et omnis talis finis hominem aut cum violentia
Abbreviated transcription (Latin):
Ostꝙͣ auror in supĩoricantu de. uͦ cir¬
culo ubi sunt sepulti hr̃tici ꝑtinctaũ
dicit infine cantus ꝙ a sepulero diũ
fannate recedens uerunt u̾sus me¬
dium ciuitatis ꝑ quadam semitam sitã ĩ
medio sepulcrorum. Et ꝙ ꝑ illam semita
deuenerunt ad quandam uallem que ẽ
in illius medio ciuitatis. Uñ dicit ĩtextr.
lasciamolmuro ⁊ gimo inuer lomeço.
ꝑunsetier caunaualle fiede
chenfin la su facea spiacer suo leçe.
Nunc uero inisto cantu sequenti ad fine
deduẽ materiamprelibatam dices ꝙ de¬
uenit ad unam extremitatem umius alte
ripe que qui demripa ẽ rotunda ex magͥs
lapidib frictis feã. ⁊ ex ip̃a intollerabiliᷤ
fetor exit. Et ꝓpter istum fetorẽ intolera¬
bilem dicit ipse autor ꝙ aliquantulũ re¬
trocesserunt iuixta qd̾dam magnũ sepul¬
crum in quo erat quoddam epytaphium
ita scriptum.An astasium papã custodio
que extrax̃ fotimnus deuia recta. Et sic fi¬
nitur sextus circulus. Posthee uirgiliꝰ

Expanded text:
ostquam autor in superiori cantu de VI circulo, ubi sunt sepulti heretici, pertractavit, dicit in fine cantus quod a sepulcro domini Farinate recedens, iverunt versus medium civitatis per quandam semitam sitam in medio sepulcrorum; et quod per illam semitam devenerunt ad quandam vallem, que est in illius medio civitatis. Unde dicit in textu: Lasciamo 'l muro et gimo inver lo mezzo per un sentier c'a una valle fiede, che 'n fin là sù facea spiacer suo lezzo. Nunc vero in isto cantu sequenti ad finem deducit materiam prelibatam, dicens quod devenit ad unam extremitatem unius alte ripe, que quidem ripa est rotunda, ex magnis lapidibus fractis facta, et ex ipsa intollerabilis fetor exit. Et propter istum fetorem intolerabilem dicit ipse autor quod aliquantulum retrocesserunt iuxta quoddam magnum sepulcrum in quo erat quoddam epytaphium ita scriptum: «Anastasium papam custudio, quem extraxit Fotinus de via recta». Et sic finitur sextus circulus. Post hec Virgilius
Abbreviated transcription (Latin):
seder traphyca famillia. Iste ẽ anstotileᷤᷤ
int̾ ph̃os sumnius princeps. om̃s eĩ mor¬
tales inscientiis naͣlib subtilitute inge¬
nii .⁊mentis accimine añcessit. Fuit aũt
platonis auditor. ⁊ secte ꝑipatetice adiuẽ¬
tor. Dequo beatus augustimis/ octauoliͦ
deciuitate dei. Aristotiles inquit discipulꝰ
placonis uir excellentis ingenii eloquii
uero platonumpar sectã ꝑipateticã cõdi¬
dit. Plerosq discipulos preclam fama ex¬
cellentes uiuo adhue preceptore insuam
heresim congregauit. Huius aũt tam sũ
mi pħy tria precepta moralia collige que
ualerius tradit. ¶ Primũ p̃ceptũ est istud.
Callisteno e disçipulo suo quemad alexã¬
drummisit mandauit ut aut cũ alexã¬
dio mro loq̃ret᷑ aut cũ loqui uellet ea que
alexandro sciret iccuda uł beneplaçita so¬
queret̃. Cãm assignãs ꝙ apud regias au¬
res uł silentio esser tutior uel benẽplacito

Expanded text:
seder tra philosophica famillia. Iste est Aristotiles, seder tra philosophica famillia. Iste est Aristotiles, inter philosophos summus princeps; omnes enim mortales in scientiis naturalibus subtilitate ingenii et mentis acumine antecessit. Fuit autem Platonis auditor, et secte peripatetice adinventor. De quo beatus Augustinus octavo libro De Civitate Dei. Aristotiles, inquit, discipulus Platonis, vir excellentis ingenii, eloquii vero Platoni impar, sectam peripateticam condidit, plerosque discipulos preclara fama excellentes, vivo adhuc preceptore, in suam heresim congregavit. Huius autem tam summi philosophi tria precepta moralia collige que Valerius tradit. Primum preceptum est istud: Callisteno enim discipulo suo, quem ad Alexandrum misit, mandavit ut aut cum Alexandro raro loqueretur, aut cum loqui vellet, ea que Alexandro sciret iocunda vel beneplacita loqueretur; causam assignans quod apud regias aures vel silentio esset tutior, vel beneplacito
Abbreviated transcription (Latin):
mortuus ẽ apud cãras. Põpeius uoͣ capi¬
te truncatus. mortuus ẽ in egypto. Et hoc
ẽ qd ipsa iulia dix̃inuisione pompeo ut
senbit Lucanus int̾tio.
Coinge me letos duxisti omagne tͥũphoᷤᷤ
fortuna ẽ mutata thoris seꝑq potentes
Detraheͣ incladẽ fato danata maritos.
Et nupsit cepido pellex cornelia busto.
Tepido busto dicit qͣi nõdũ extincto rogo
quomore antiquo cor cremabant᷑ in sepl¬
erum dr̃ bustum qͣiͣustũ. Corneliã aute
pellicẽ ĩõ uorat qr an decẽ m̃ses post mõ¬
tem crassi nupsit pompeo. Ip̃a ⁊ cornelia
postꝙͣ pompeuis fuit acie pharsalica deui¬
ctus a cesare. hoc testat᷑ utait in oetauo lu¬
canus.
Infelix ꝯiuux ⁊ nulli leta manto. Bis no¬
cuimundo.
¶Et solo inparte uidul saladino. Sala dinꝰ
fuit soldanus babilonie. ⁊ fuit ut dr̃ suo
tp̃r sapientiorħomundi.
Poi ehennalcu unporo piu lecillia
uidil maestro dicosor che sanno

Expanded text:
mortuus est apud Carras. Pompeius vero, capimortuus est apud Carras. Pompeius vero, capite truncatus, mortuus est in Egypto. Et hoc est quod de ipsa Iulia dixit in visione Pompeio, ut scribit Lucanus in tertio: Coniuge me letos duxisti, o Magne, triumphos: Fortuna est mutata thoris, semperque potentes Detrahere in cladem fato damnata maritos Et nupsit tepido pellex Cornelia busto. Tepido busto dicit, quasi nondum extincto rogo, quo more antiquo corpora cremabantur; inde sepulcrum dicitur bustum, quasi ustum. Corneliam autem pellicem ideo vocat, quia ante decem menses post mortem Crassi nupsit Pompeio. Ipsa etiam Cornelia postquam Pompeius fuit acie pharsalica devictus a Cesare, hoc testatur, ut ait in octavo Lucanus. Infelix coniunx et nulli leta marito. Bis nocui mundo. Et solo in parte vidi il Saladino. Saladinus fuit soldanus Babilonie, et fuit, ut dicitur suo tempore, sapientior homo mundi.Poi che 'nnalzai un poco più le cillia, vidi 'l maestro di color che sanno
Abbreviated transcription (Latin):
nis. ⁊ uxor Gnei pompei. Primanuris
saudib extossitur ꝙ nussa uanitas ũ ꝙͣ
ĩea uisa fuit. Nã uniu̾sas qͣs mulieͬs so¬
lent appete uanitates ista mirabił femia
matronis liberos. apud põponiũ nufum
collectorẽ libroꝵ sic inuenimꝰ. Corneliam
grcchoꝵ matrẽ cũ campana matrona
apud illam hospitata ornam̃ta sua cipul¬
cerama illius seculi ostenderet. traxit ea
ẜmonẽ du escola redirent liberi. Et hec
inꝗt ornam̃ta st̾mea. Siã nimirũ ht̃
ꝗ nichil concupiscit. co qui dẽ certius qͦ
cunera possidet qr dñium reꝵ collabi so¬
let bonementis usurpatio nullũ tristio¬
ris fortune recipit incursũ.
¶ Sauoͣ cornelia fuit filia alt̾ius scipiõis
de qua Lucanus in uuͦi.
femina tantoꝵ tituł insignis auoꝵ. qͣm
põpeus mortua Iulia in uxorẽ accep̃.
Ista Cornelia primo fuit nupta crasso.
dem̃ pompeo. ⁊ utrique attulit malum
om̃. Nã crassus infuso auro inos eius

Expanded text:
nis et uxor Gnei Pompei. Prima miris nis et uxor Gnei Pompei. Prima miris laudibus extollitur quod nulla vanitas umquam in ea visa fuit. Nam universas quas mulieres solent appetere vanitates, ista mirabilis femina matronis liberos. Apud Pomponium Rufum collectorem librorum sic invenimus. Corneliam Gracchorum matrem cum campana matrona apud illam hospitata ornamenta sua ei pulcerrima illius seculi ostenderet, traxit ea sermonem dum e scola redirent liberi. Et hec, inquit, ornamenta sunt mea. Omnia nimirum habet qui nichil concupiscit, eo quidem certius quo cuncta possidet, quia dominium rerum collabi solet bone mentis usurpatio; nullum tristioris fortune recipit incursum. Secunda vero Cornelia fuit filia alterius Scipionis, de qua Lucanus in VIII. Femina tantorum titulis insignis avorum, quam Pompeius, mortua Iulia, in uxorem accepit. Ista Cornelia primo fuit nupta Crasso, deinde Pompeio, et utrique attulit malum omen. Nam Crassus, infuso auro in os eius,
Abbreviated transcription (Latin):
Effusas laniata comas ꝯtusaq pectus
Uerberib crebris cineresq ĩgesta sepulcͥ.
Nõ alit̾ placitum uiro/ sic mesta ꝓ fat᷑.
Dũ sãguis inerat dũius mat̾na ꝑegi
Iussa eato ⁊ geminos excepi feta mantoᷤᷤ.
Aiscerib lapsis partuq ex hausta reu̾tor.
Iã nulli tradenda uiro dafedera prisei.
Illibata thori.da tantũ nom̃inane
Connubis. liceat tumulo scripsisse catõis.
Mãtia. ne dubiũ longo q̃ratur euo.
Sutani pͥmas expulsa ant̃ͣdita tedas.
quasi dicat. Recipe me ne q̃rat᷑ inposte¬
rum siẽ dedubiis q̃ri solet. uirũ ego mu¬
tai̾um primas tedas expulsa ate ꝓmea
culpa antua trndita uoluntate.qr si me
recipies ⁊ in meo sepulero scͥptũ fuit id ꝙ
dixi uidebor tͥ placuisse catom.¬
¶ Et corniglia. Due fuerunt cornelie famo¬
sissime murbe/ prima fuit filia suꝑioi̾s
affricani ⁊ uxor Gracchi. q̃ deã ẽ mater
gracchoꝵ. Alia fuit filia alterius scipio¬

Expanded text:
Effusas laniata comas contusaque pectus Effusas laniata comas contusaque pectus Verberibus crebris cineresque ingesta sepulcri, Non aliter placitura viro, sic mesta profatur: «Dum sanguis inerat, dum vis materna, peregi Iussa, Cato, et geminos excepi feta maritos; Visceribus lapsis partuque exhausta revertor Iam nulli tradenda viro. Da federa prisci Illibata thori, da tantum nomen inane Connubii; liceat tumulo scripsisse: <Catonis Martia>; ne dubium longo queratur in evo, Mutarim primas expulsa, an tradita, tedas». Quasi dicat: Recipe me ne queratur in posterum, sicut de dubiis queri solet, utrum ego mutaverim primas tedas expulsa a te pro mea culpa, an tua tradita voluntate. Quia si me recipies, et in meo sepulcro scriptum fuerit id quod dixi, videbor tibi placuisse Catoni. Et Corniglia. Due fuerunt Cornelie famosissime in urbe: Prima fuit filia superioris Affricani et uxor Gracchi, que dicta est mater Gracchorum. Alia fuit filia alterius Scipio
Abbreviated transcription (Latin):
Maiores in luce moras. tu sola furentem
Inde inrumpot̾as atq huic retine̾ parẽtẽ.
Annatasq manus excusso iũgere fẽro.
Ut generos soceris medie iunxere sabine.
¶ Tantumnanq ista Iulia pompeũ ama¬
uir. ꝙ istum amorem ad inferos secũ tu¬
lit. unde sibi inuisione aꝑꝑens ait / ut scͥ¬
bit Lucanus int̾tio
Me nõ lethee coniunx obliuia npe
Immemorẽ fece̾tui.¬
¶ Martia. Ista martia fuit uxor postioris ca¬
conis/ que ex catone tres filios gnauit. ⁊¬
Quã cato/ cum ad senectutẽ uenisset. qr
intali etate luxune uacare nolebat. ip̃a
Ortẽsi uiro sanctissimo tͣdidit inuxorem
ut ex ip̃a filios urbi ⁊ orbi utiles pcrearet.
Ipauõ post mortẽ Ortensii rediit ad catonẽ.
petens ab ip̃o ur ip̃am reciꝑet ad hoc solũ
ut ip̃a mortua posset scribi in suo sepul¬
cro. Hic iacet martia sacti marita catõis.
Uñ Lucanus in ẜo. ponit ꝙ martia ueĩt
ad catonem miẜanda concita uultu.

Expanded text:
Maiores in luce moras, tu sola furentem Maiores in luce moras, tu sola furentem Inde virum poteras atque hinc retinere parentem, Armatasque manus excusso iungere ferro, Ut generos soceris medie iunxere Sabine.  Tantum namque ista Iulia Pompeum amavit, quod istum amorem ad inferos secum tulit. Unde sibi in visione apparens, ait, ut scribit Lucanus in tertio: Me non Lethee, coniunx, oblivia ripe Immemorem fecere tui. Martia. Ista Martia fuit uxor posterioris Catonis, que ex Catone tres filios generavit. Quam Cato cum ad senectutem venisset, quia in tali etate luxurie vacare nolebat, ipsam Ortensi viro sanctissimo tradidit in uxorem, ut ex ipsa filios urbi et orbi utiles procrearet. Ipsa vero, post mortem Ortensii, rediit ad Catonem, petens ab ipso ut ipsam reciperet, ad hoc solum ut ipsa mortua posset scribi in suo sepulcro: «Hic iacet Martia sancti marita Catonis». Unde Lucanus in secundo ponit quod Martia venit ad Catonem miseranda concita vultu.
Abbreviated transcription (Latin):
pulsus a regno cũfiliis inetruscos iuit cu
regnasset xly ãnis. fluxerant aũt a ꝯdita
urbe usq ad liberatam anni.cexluii. Hye¬
usq titus liuius.
¶Iulia fuit filia iulii cesaris ⁊ uxor magni
pompei. De qua ualerius libro uͦii capitulo
de amore ꝯiugali sieait. Iulia cesans fi¬
lia cumpompei magni con iugis sui uestẽ
cruore resꝑsam/ ecampo domum relatam
uidisset territa metu neqͣ eiuis eẽt allatu
exanimis ꝯcidit. Ptumq quẽ in ut̾o ꝯce¬
ptũ hebat subita aĩ ꝯsternatõe ⁊ graui do¬
lore corporis ciee conatu ẽ. Magno ꝗdem
cũ totius orbis detiuũto t̾rꝵ. Cuius tͣn¬
quillitas tot ciuilium belloꝵ truculẽtiĩsiõ
furore ꝑturbata nõ esset. si cesaris ⁊ põpei
ꝯcordia coĩs sanguinis uinculo ꝯstrieta
mansisset. Et Lucarus in pmno.¬
¶ Nampignora iuncti
Sanguinis ⁊ diro ferales omine cedas
Abstulit admanes. parcarũ iulia seua.
Intercepta manu. quod si tͥfata dedissẽt

Expanded text:
pulsus a regno, cum filiis in Etruscos ivit, cum pulsus a regno, cum filiis in Etruscos ivit, cum regnasset XLV annis. Fluxerant autem a condita urbe usque ad liberatam anni CCXLIIII. Hucusque Titus Livius. Iulia fuit filia Iulii Cesaris et uxor Magni Pompei. De qua Valerius, libro quarto, capitulo de amore coniugali, sic ait: Iulia, Cesaris filia, cum Pompei Magni coniugis sui vestem cruore respersam e campo domum relatam vidisset, territa metu ne qua ei vis esset allata, exanimis concidit, partumque quem in utero conceptum habebat subita animi consternatione et gravi dolore corporis eicere conata est, magno quidem cum totius orbis detrimento terrarum, cuius tranquillitas tot civilium bellorum truculentissimo furore perturbata non esset, si Cesaris et Pompei concordia comunis sanguinis vinculo constricta mansisset. Et Lucanus in primo: Nam pignora iuncti Sanguinis et diro ferales omine tedas Abstulit ad manes Parcarum Iulia seva Intercepta manu. Quod si tibi fata dedissent
Abbreviated transcription (Latin):
exemplo lucretie uiuet. Custiũ statiniq̃
subueste absconsũ hebat incorde defrxit.
ꝓlapsaq innulns moribunda cecidit.
Conclamat uir pat̾q brutus. Issis luctr
occupatis. cultrum ex uulne lucretie extͣ¬
ctũ manãtem eruore brutus tenẽs. P hẽ
testes facio me tarquinũ suꝑbum cum sce¬
lerata ꝯiuge/ ⁊ oͥ liberoꝵ stupe ferro igne.
⁊ qͣcunq ui poto destructum. Cultiũ dem̃
cossatino tradit᷑. Iñ rucretio atq ualio stu¬
pentib mireulo rei. Iurant õs totiq alu¬
ctu u̾si in iram. brutum ad expugnandũ
regẽ sequunt᷑ ducẽ. Elãtum de domo cor¬
pus lucretie inforũ deferunt. Om̃s concũ¬
runt atq arna capiunt romã tendunt.
⁊ brutus ꝯtra regẽ romanos mouet. Clar¬
dunt porte Regi ⁊ ei et filiis ꝑpetuũ exiliũ
indicit᷑. Brutus ⁊ collatinus ꝯsules ꝓcre¬
ant̾. Sextus carquinus gabios fugiens
a gabinis occiditur. Garquinꝰ u̾o superb

Expanded text:
exemplo Lucretie vivet». Cultrum statim quem exemplo Lucretie vivet». Cultrum statim quem sub veste absconsum habebat in corde defixit, prolapsaque in vulnus moribunda cecidit. Conclamat vir paterque Brutus. Illis luctu occupatis, cultrum ex vulnere Lucretie extractum, manantem cruore Brutus tenens: «Per htestes facio, me Tarquinium superbum cum scelerata coniuge et omni liberorum stirpe, ferro, igne, et quacumque vi potero, destructurum». Cultrum deinde Collatino tradit. Inde Lucretio atque Valerio stupentibus miraculo rei, iurant omnes totique a luctu versi in iram, Brutum ad expugnandum regem sequuntur ducem. Elatum de domo corpus Lucretie, in forum deferunt. Omnes concurrunt atque arma capiunt, Romam tendunt, et Brutus contra regem Romanos movet. Clauduntur porte regi, et ei et filiis perpetuum exilium indicitur. Brutus et Collatinus consules procreantur. Sextus Tarquinus Gabios fugiens a Gabinis occiditur. Tarquinius vero Superbus,