comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sisse dignitatẽ ꝓpriã. in minimis amisit ut
in pulicib & muscis: ad cognoscendã suam
ulitatem: Unde dñs exercitum uesparum
misit ad uindictã contra egẏptũ. ut notaret᷑
eoꝵ uilitas. Ad imaginẽ dei creauit illum.
Hoc inculcat ad expressionẽ. ut inhoc qͣdd̾s no¬
tet. reperiat᷑ homo similis deo. id est insimpli¬
citate substantiȩ. & multiplicitate scientiȩ. &
hoc scd̃m animã. & erant ualde bona. Nota
tres gradus. Bonũ simpliciter. quãlibet crea¬
turã. ualde bona uniuersa simul. sumine
bonũ solũ dm̃. Istȩ st̃ generationes cȩli ⁊ t̾rȩ
Hec recapitulatio. uidet᷑ ẽẽ contͣria supͣposi¬
te expositioni sex dierũ. Ibi enĩ uisus est
dixisse sex dieb omĩa ẽẽ creata. hic u̾o uno
die. S si diem confuse ꝓtẽpore accipiamꝰ:
& ueri similis & facilis erit solutio. & sic
de tẽpore sex dierũ dictũ fuisse intelligat᷑.

Expanded text:
sisse dignitatem propriam. In minimis amisit, ut sisse dignitatem propriam. In minimis amisit, ut in pulicibus, et muscis, ad cognoscendum suam vilitatem. Unde Dominus exercitum vesparum misit ad vindictam contra Aegyptum, ut notaretur eorum vilitas. Ad imaginem Dei creavit illum: hoc inculcat ad expressionem, ut, in hoc quod Deus notet, reperiatur homo similis Deo, id est in simplicitate substantiae et multiplicitate scientiae, et hoc secundum animam. Et erant valde bona. Nota tres gradus: bonum simpliciter, quamlibet creaturam: valde bona, universa simul: summe bonum, solum Deum. Istae sunt generationes coeli, et terrae. Haec recapitulatio videtur contraria esse suprapositae expositioni sex dierum. Ibi enim visus est dixisse, sex diebus omnia esse creata: hic vero uno die; sed si diem confuse pro tempore accipiamus, et verisimilis et facilis erit solutio: et sic de tempore sex dierum dictum fuisse intelligetur.
Abbreviated transcription (Latin):
deo scił ⁊ homine st̃. Ad imaginẽ dei factꝰ est
homo scd̃m animã. Sicut enĩ imago rei cernit᷑
in speculo: ita anina in sua ratione dm̃ cog¬
noscere potest. Ad imaginem. quia non est ei
usꝙ qͣq similis. filiꝰ imago patris ñ ad imagi¬
nem: quia qͥcqͥd habet pater: totũ habet filiꝰ
ad imaginẽ. quia ñ ꝑ naturã: s participatio¬
ne uł imitatione habet ea quȩ dei st̃. Uel
ad imaginẽ dei quȩ in deo est. sicut ẽ om̃ium
creaturarũ in mente. Similitudinẽ qd̾ ipsi deo
similis ẽ homo. in eo qd̾ sicut ab uno d̾o om̃ia
ita ab uno homine om̃s homures. uł imago.
qd̃ est rationalis. Similitudo. quia sicut d̃s
ho minib: ita homo aĩalib dñat᷑. Presit
piscib maris. ⁊ cet̾a. Dñari debuit homo oĩb.
s ꝑ peccatũ amisit dominiũ. & in maxinus
& in minimis. retinuit tam̃ dñatũ in mediis
ad cõsolationẽ. In maximis ut inleonib & dra¬
conib ꝑdidit dominiũ: ut cognosceret se ami¬

Expanded text:
Deo et homine sunt. Ad imaginem Dei factus est homo secundum animam. Sicut enim imago rei cernitur in speculo; ita anima in sua ratione Deum cognoscere potest. Ad imaginem, quia non est ei usquequaque similis. Filius imago est patris, non ad imaginem, quia quidquid habet pater, totum habet et filius ad imaginem, quia non per naturam, sed participatione vel imitatione habet ea quae Dei sunt. Vel ad imaginem Dei, quae in Deo est, sicut est omnium creaturarum in mente. Ad similitudinem, quod ipsi Deo similis est homo, in eo quod, sicut ab uno Deo omnia, ita ab homine omnes homines. Vel imago, quod est rationalis. Similis, quod sicut Deus hominibus, ita homo animalibus dominatur. Praesit piscibus maris, etc. Dominari debuit homo omnibus; sed per peccatum amisit dominium et in maximis et in minimis. Retenuit tamen dominatum in mediis ad consolationem. In maximis, ut in leonibus perdidit dominium, ut cognosceret se ami
Abbreviated transcription (Latin):
insidiaberis calcaneo eiꝰ. id ẽ semꝑ sequeriꝰ ut
decipias. Multiplicabo erũnas tuas. respectu
exũnarum uiri. E cõceptus tuos. Nõ uidet᷑
hoc ẽe̾ maledictio s potius benedictio. In le¬
ge enĩ maledicta erͣt sterilis. s hoc dicens
ad dolorẽ respicit pariendi. ut ꝓpter inutili¬
tatẽ cõcipiendi. quia ñ totiens pariet. uł qͥa¬
morituri erunt etiam post partum. uł quia
tĩ om̃s p̃destinandi erant ad ȩternã iutã. sic̃
futurũ esset siñ peccasset. In dolore paries.
Iste dolor suꝑat om̃s dolores. E sub uiri po¬
testate eris. ñ sub regimine tantũ ut priꝰ.
s sub iuolenta dñatione: ut te uulnerib
affligat. Maledicta erit t̾ra. ⁊ c̾. Non feret
ꝑ se sponte fructũ ut uiuas. uł ñ respõdebit
tibi aliqͣndo scd̃m opꝰ tuũ. Comedes herbas
t̾rȩ. Suꝑuis dixerat. ecce dedi uobis om̃em
herbam uirentẽ & lignũ pomiferũ in ȩscã.

Expanded text:
insidiaberis calcaneo ejus, id est semper sequeris ut insidiaberis calcaneo ejus, id est semper sequeris ut decipias. Multiplicabo aerumnas tuas, respectu aerumnarum viri. Et conceptus tuos. Non videtur esse hoc maledictio, sed potius benedictio; in lege enim maledicta erat sterilis. Sed hoc dicens ad dolorem respicit pariendi, vel propter inutilitatem concipiendi, quia non toties pariet, vel qmorituri erant etiam post partum, vel quia non omnes praedestinandi erant ad aeternam vitam, sicut futurum fuit si non peccasset. In dolore paries, etc. Iste dolor superat omnes dolores. Et sub viri potestate eris. Non sub regimine tantum, ut prius, sed sub violenta dominatione, ut te vulneribus affligat. Maledicta erit terra, etc. Non feret per se sponte fructum ut vivas, vel non respondebit tibi aliquando secundum opus tuum. Comedes herbas terrae. Superius dixerat: Ecce dedi vobis omnem herbam virentem et omne lignum pomiferum in escam.
Abbreviated transcription (Latin):
lucifer elatus est. & om̃s ei cõsentientes ceci¬
dert̃ cũ eo: ita hic ipse solus inserpente de¬
cepit mulierem. E quia om̃s alii cõsenser̃t
ei ⁊ om̃s cũ eo susceꝑunt maledictionẽ. ñ enĩ
serpens. s qui in serpente latebat diabolus
maledicit᷑. uocat᷑ tam̃ nomine eiꝰ quia eũ
quasi tunicã induerat. s derisorie quẽ ad¬
nodũ si latro aliqͥs assumeret uestes mona¬
chi. ut magis latenter posset furari inter
monachos & sic deprehensus de furco. deriso¬
rie quidem monachus appellatet᷑ ꝓpter as¬
sũptas uestes. & uocando eũ attribuit ea uli
que st̃ serpentis. & ẽ hystoriça metaphorica.
doluit. ¶si dicat. Tu gaudebas mͦ qiria eã
deieceras. s frustra: quia uictꝰ eris a muliere.
Sem̃ tĩ o c̾. Sem̃ diaboli uocat alios de¬
mones. mulieris sem̃: alios homines. quoꝵ qͥ¬
ẽ suꝑbiam diaboli de homine deiecto. E tu

Expanded text:
us lucifer elatus est, et omnes ei consentientes cecius lucifer elatus est, et omnes ei consentientes ceciderunt cum eo; ita hic iste solus in serpente decepit mulierem, et quia omnes alii consenserunt ei, omnes cum eo susceperunt maledictionem. Non enim serpens, sed qui in serpente latebat diabolus maledicitur. Vocatur tamen nomine ejus, quia eum quasi tunicam induerat, sed derisorie, quemadmodum si latro aliquis assumeret vestes monachi, ut magis latenter posset furari inter monachos, et si, deprehensus de furto, derisorie quidem monachus appellaretur propter assumptas vestes. Et, vocando eum, attribuit ea illi quae sunt serpentis, et est historia metaphorica. doluit. Quasi dicat: Tu gaudebas modo, quia eam dejeceras; sed frustra, quia victus oris a muliere. Semen tuum, etc. Semen diaboli vocat alios daemones. Mulieris semen alios homines, quorum quiest superbiam diaboli de homine dejecto. Et tu
Abbreviated transcription (Latin):
merorundi fiuant & ꝑtinaces si dat eic locĩ pe¬
antentie e consun. Unde deanbulat att aueoi¬
ulit. &e sic fiant memores ipsius dei. adam
ubi ese Q uestio uł ex increpatione. uel ex
cõpassione. Eo qd̾ nudiis essem. Nota quos
stoute ꝯgit anducẽs ad se ercusandiĩ. qd̃ potiꝰ
uertit᷑ in eiꝰ accusationẽ: ut potiꝰ ꝑhoe cõum¬
catur peccasse in pomo quã se excuset. Quis
enĩ indicauit. Ac si dicat. ꝑ nuditatẽ uole¬
baos e excusare: si hec potiꝰ te accusat. quia
significat nequitiã & peccatũ p̃cessisse inte.
de diere hoc significat: quia qͥs nsi tua neqͥtia
indicauit tibi qd̾ nudꝰ esses. Mulier quam
dedisti michi. & c̾. Cõuictus de facto remo¬
uet crim̃ in mulierẽ. & mulier similiter¬
in serpentem: & ꝑ hoc uteror. recoquet ee lpã
ni auctorẽ dm̃. Quia hoc fecisti maledictꝰ es:¬
De homine peccante ũ statim dedit seutentiã.
s. ꝓposita questione dedit ei spatiũ ut cosi¬
taret de causa sua. & peniteret. Suꝑ diabo

Expanded text:
erecundi fiant et pertinaces. Sed dat eis locum poenitentiae et consilii, unde deambulat ut audiant, et sic fiant memores ipsius Dei. Adam ubi es? Quaestio, vel ex increpatione, vel ex compassione. Eo quod nudus essem. Nota quod stulte agit, inducens ad se excusandum quod potius vertitur in ejus accusationem, ut potius per hoc convincatur peccasse in pomo, quam se excuset. Quis enim indicavit? Ac si dicat: Per nuditatem volebas te excusare, sed potius te accusat, quia significat nequitiam, et peccatum praecessisse in te. Et vere hoc significat; quia quis, nisi tua nequitia, indicavit tibi quod nudus esses? Mulier quam dedisti mihi, etc. Convictus de facto, removet crimen in mulierem, et mulier similiterin serpentem, et per hoc uterque retorquet culpam in auctorem Deum. Quia hoc fecisti, maledictus es.De homine peccante non statim dedit sententiam, sed proposita quaestione dedit ei spatium ut cogitaret de causa sua, et poeniteret. Super diabol
Abbreviated transcription (Latin):
& cet̾a. Germinaret. s totum simul ꝓuenit
in ꝑfectũ statũ. Non enĩ pluerat ds̃ .&. cetera.
Quare nec oꝑe nature sicut mͦ. nec opere
artificis tũc ꝓuenirent increm̃ta rerũ: aꝑit
dicens. Non enĩ pluerat. unde t̾ra fecundata
ꝑ calorẽ suꝑuenientẽ pullularet. qd̾ ẽ opus
naturȩ. nec ad huc homo id ẽ artisex erat qͥ
terrã coleret. S fons ascendebat &cetera.
Quasi dicat ñ pluerat. s fons ascendebat. Qd̾
est dicere. Ꝙ si ñ habebãt auxiliũ ꝑ pluuiã
ut crescerẽt. habebãt tam̃ ꝑfontẽ remediũ
arbores & herbȩ create. ne arescerẽt. Fons iste
potest intelligi abyssus. sciłꝰ matrix om̃ium
diuntur. uel singłare leges ꝓplurali. ut
dicatur fons. id est fontes ascendebãt. uniu̾¬
sam suꝑficiem irrigans. ñ diluuiũ faciens. s
sicut mͦ humorẽ in alim̃tũ terrȩ ministrans.

Expanded text:
tum simul provenit in perfectum statum. Non enim pluerat Deus, etc. Quare nec opere naturae, sicut modo, nec opere artificis tunc provenirent incrementa rerum, aperit, dicens: Non enim pluerat, unde terra fecundata per calorem supervenientem pullularet; quod est opus naturae. Nec adhuc homo, id est artifex, erat, qui terram coleret. Sed fons ascendebat, etc. Quasi dicat, non pluerat, sed fons ascn habebant auxilium per pluviam ut crescerent, habebant tamen per fontem remedium arbores et herbae creatae ne arescerent. Fons iste potest intelligi abyssus, scilicet matrix omnidiuntur, vel singulare leges pro plurali, ut dicatur fons, id est fontes. Ascendit universam superficiem rigans: non diluvium faciens, sed sicut modo humorem in alimentum terrae
Abbreviated transcription (Latin):
Nec ꝓpterea consilium inducit. quin ȩque
possit faccre & magna & parua: s ut dignita¬
tem ereati hominis ostenderet. ⁊ ut nos cauts
reddat: ne dedignemͦ consilium acciꝑe. & ab
equalib & aminoribꝰ. cũ ipse ad angelos ita
loquat᷑: quoꝵ ministerio forsitan formatũ ẽ
corpus hominis. Uel qd̃ meliꝰ est. accipiamꝰ
consiliũ trinitatis fuisse. & ꝑ uerbũ plurale
distinctionẽ ꝑsonarũ. ꝑ hoc qd̃ subuingit sin¬
głariter ad imaginem & similitudinẽ nr̃am.
unitatẽ essentie: Quid autẽ uocet inaginẽ
& similitudinẽ uideamꝰ. Imago ẽ in lit nia

Expanded text:
Nec propterea consilium inducit, quin aeque Nec propterea consilium inducit, quin aeque possit facere et magna et parva; sed ut dignitatem creati hominis ostenderet, et ut nos cautos reddat, ne dedignemur consilium accipere et ab aequalibus et a minoribus; cum ipse ad angelos ita loquatur, quorum ministerio forsitan formatum est corpus hominis. Vel quod melius est, accipiamus consilium Trinitatis fuisse, et per verbum plurale distinctionem personarum; per hoc quod subjungit singulariter ad imaginem et similitudinem nostram, unitatem essentiae. Quid autem vocet imaginem, quid similitudinem, videamus. Im
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ uero solũ ad ĩmortalitatẽ. Quã ꝓduxerãt
aque. id ẽ ꝓduxert̃. uł postquã ds̃ creauit.
Erescite. &nultiplicamini. ut unum sit glo¬
so alteriꝰ. Ium̃ta & reptilia. & bestias. Tria
ponit. Ium̃ta quecũꝙ mansuescunt. Reptili¬
uin Te st̃ genera. trahentia. serpentia. repẽ¬
tia. Trahentia st̃ uermes qui pͥmo terram
sigentes ore. sese postea trahũt. Sexpentia.
scipentes qui exta cutẽ pedes ñ habent. s dñ
intra habent costas. quib innitentes: toti
simul ferunt᷑. Repentia. qui extra cutẽ ha¬
bent pedes. ut botraccȩ. lacertȩ. steliones. Bestiȩ
animi bestiali stulticia. ut lupꝰ. Faciamus
hominẽ ad imaginẽ & similitudinẽ nr̃am.
Primo dixit inpͥncipio creauit ds̃ celum &
terrã. deinde. dixit. fiat lux. hic tercio adiũ¬
git faciamꝰ hominẽ. & cetera. In hoc notari
posst̃ tres ꝓgressus. Primũ opus. deinde
informãs uerbũ. texcio consilũ. ꝑ hoc qd̾
hic: adiungit faciamꝰ hominem ⁊ cetera

Expanded text:
uam produxerant aquae, id est produxerunt, vel postquam Deus creavit. est multiplicamini: ut unum sit glossa alterius. Jumenta, et reptilia, et bestias tria ponit. Jumenta quaecunque mansuescunt. Reptilium tria sunt genera: trahentia, serpentia, repentia. Trahentia sunt vermes, qui primo terram figentes ore, sese postea trahunt. Serpentia, serpentes qui extra cutem pedes non habent, sed intra habent costas, quibus innitentes toti simul feruntur. Repentia qui extra cutem pedes habent, ut batracae, lacertae, stelliones. Bestiae vel animi bestiali stultitia, ut lupus. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Primo dixit: In principio creavit Deus coelum et terram. Deinde dixit: Fiat lux, hic tertio adjungit: Faciamus hominem, etc. In hoc vocari possunt tres progressus. Primum opus, deinde informans verbum, tertio consilium, per hoc, quod hic adjungit: Faciamus hominem, etc.
Abbreviated transcription (Latin):
Tempꝰ distingiut ꝑ solem. qd̃ mͦ necessarium est
ad reparationẽ generis humani. Cum enĩ
tempꝰ sit successio mutabilitatis. necesse ẽ eam
elll msdo. ut homo de hoc statu imꝑfectio¬
nis puruiat ad t̃nutabilitatẽ e pfectionem.
ne quã ũ puentũ suerit: ñ eri nucatio
nedessaria. si potiꝰ mala. Mutatis eñ a pero¬

Expanded text:
Tempus distinguitur per solem, quod modo necessarium est Tempus distinguitur per solem, quod modo necessarium est ad reparationem generis humani: cum enim tempus sit successio mutabilitatis, necesse est eam esse modo, ut homo de hoc statu imperfectionis perveniat ad immutabilitatem, et perfectionem, ad quam cum perventum fuerit, non erit mutatio ne
Abbreviated transcription (Latin):
Sp̃m dei uocat eiꝰ intentionẽ. qui qͣsi arci¬
fex oꝑi formando p̃erat. aquas uocat ne¬
bulam illã ꝓpter mobilitatẽ. & ita eandẽ¬
rem modo abyssum ꝓpter ꝓfundicatemis
nͣ cemebias ꝓptet absentiã lucis mͦ aquaᷤ
ꝓpter mobilitatẽ appellat. Nota qd̾ tepra
& aer nĩ mucauert᷑ pͥora loca. sicut ignis
& aqua. ꝓpcerea quia t̾ra & aere ubiq mn¬
dige humana natura. terra: ut sustentet᷑.
aere ut trahat & emittat flatũ quo uita
subsistit. Calore uero ignis. & aquȩ humidi¬
tatis ñ semꝑ eget᷑. Fiant luminaria infir¬
mam̃to celi. Ecce incipit dicere de ornatu
triit̃ sequentiũ dierũ. post distunctionẽ tͥũ
p̃cedentiũ. E pͥmũ de ornatu suꝑioꝵ dicit.
Sicut sol diẽ inchoat & terminat ꝑ ortum
& occasũ. & distinguit in certas partes ꝑ ꝓ
cessũ. &e discernit a nocte ꝑ lucis suȩ splendo¬
rem. similit̾ luna & stellȩ diuidunt noctẽ.

Expanded text:
Spiritum Dei vocat ejus intentionem, qui quasi artiSpiritum Dei vocat ejus intentionem, qui quasi artifex operi formando praecerat, aquas vocat nebulam illam propter mobilitatem: et ita eamderem modo abyssum propter profunditatem, modo tenebras propter absentiam lucis, modo aquas propter mobilitatem appellat. Nota quod terra et aer non mutaverunt priora loca, sicut ignis et aqua, propterea quia terra et aere ubique indiget humana natura: terra, ut sustentetur; aere, ut trahat et emittat flatum quo vita subsistit. Calore vero ignis et aquae humiditate non semper eget. Fiant luminaria in firmamento caeli. Ecce incipit dicere de ornatu trium sequentium dierum post distinctionem trium praecedentium: et primum de ornatu superiorum dicit: Sicut sol diem inchoat, et terminat per ortum et occasum, et distinguit in certas partes per processum, et discernit a nocte per lucis suae splendorem, similiter luna, et stellae dividunt noctem.
Abbreviated transcription (Latin):
significantium. Solus sol ꝓpriã habec lucẽ.
de aquis facti st̃. Unde illud. partĩ remittis
gurgiti. partim leuas in aera. Sexta die pro¬
duxit terra ar̃alia diuersi generis. In eadem
factus ẽ homo ad imaginẽ & similitudinẽ dei.
& merito post omnia factus est homo. qui om¬
nib p̃ferendus erat. Hȩc st̃ oꝑa sex dierum.
Trib primis dieb ds̃ cuncta in materia ere¬
auit. & ordinauit. Erib uero sequentib di¬
eb ornauit. S mͦ ueniamꝰ ad luteram.
ds̃ celum & terram. Tria suꝑiora elem̃ta
oelum uocat. Terra autẽ erat mnanis & ua¬
cua. Inauis aseminib: uacua a graminibꝰ. uł
inanis ꝓpter cõcauitatem. uacua: quia intãta
cõcauitate terrȩ ñ erat nisi aer & nebula. Te
dicere nebulã illam. scił cõmixtionẽ triũ ele¬
m̃toꝵ. ignis. aeris. aquȩ. abyssũ cõcauitatem
uel aliter. Nebulam: abyssum . & tenebras
absentiam lucis. E sp̃c dei ferebat᷑ suꝑ aqͣs.

Expanded text:
significantium. Solus sol propriam habet lucem, significantium. Solus sol propriam habet lucem, de aquis facti sunt; unde illud: partim remittis gurgiti, Partim levas in aera. Sexta die produxit terra animalia diversi generis: et in eadem factus est homo ad imaginem, et similitudinem Dei. Et merito post omnia factus est homo, qui omnibus praeferendus erat. Haec sunt opera sex dierum. Tribus primis diebus Deus cuncta in materia creavit, et ordinavit: tribus vero sequentibus diebus ornavit. Sed modo veniamus ad litteram.s coelum, et terram. Tria superiora elementa coelum vocat. Terra autem erat inanis et vacua. Inanis a seminibus; vacua a germinibus; vel inanis propter concavitatem: vacua, quia in tanta concavitate terrae non erat nisi aer et nebula. Tendicere nebulam illam, scilicet commistionem trium elementorum, ignis, aeris, aquae; abyssum concavitatem. Vel aliter: nebulam, abyssum, et tenebras, absentiam lucis. Et spiritus Dei ferebatur super aquas.
Abbreviated transcription (Latin):
expositores. qd̵ glacialiter ibi solidate sunt : mͥ
autẽ ueri similiꝰ ẽ uisum. qd̾ uaporalit̾ sus¬
pense ad similicisoinẽ uaporis. scił fumi uł
nebulȩ. ibi consistant. Tercia die cõgregate
st̃ aquȩ in locũ unũ. id ẽ alueũ ꝓprium. &
abyssum matricẽ aquarũ: uł locũ magni
maris. & om̃ium alioꝵ. uł subterraneã cõca¬
uitatem. unde ꝑ tracones. id est ductus sub¬
terraneos flumina deriuara st̃. & sub terra
ce suꝑ terrã. & arida apparuit. & accepit uĩ
germinandi. In quarto die de luce siue igne
p̃dicto. meliorando eũ forma & splendore fecit
solem. Quod de supͣ memorato igne factꝰ sit
sol: inde conicimꝰ. quia de lege factũ ẽ quodam¬
mͦ euangłium. & in nuptiis de aqua uinũ.
Sicut enĩ ꝑ significantia aliqͣndo cõphendimꝰ
ueritatẽ significatoꝵ: ita econtra ꝑ significata
& hic & alibi sepe possumꝰ conicere ueritatẽ

Expanded text:
expositores quod glacialiter ibi solidatae sunt; mihi expositores quod glacialiter ibi solidatae sunt; mihi autem verisimilius visum est quod vaporaliter suspensae, ad similitudinem vaporis scilicet, fumi vel nebulae ibi consistant. Tertia die congregatae sunt aquae in locum unum; id est alveum proprium, et abyssum matricem aquarum, vel locum magni maris et omnium aliorum, vel subterraneam concavitatem. Unde per tracones, id est ductus subterraneos flumina derivata sunt, et sub terra, et super terram, et arida apparuit, et accepit vim germinandi. In quarta die de luce sive igne praedicto, meliorando cum forma et splendore, fecit solem. Quod de supra memorato igne factus sit sol, inde conjicimus, quod de lege factum est quodammodo Evangelium et in nuptiis de aqua vinum. Sicut enim per significantia aliquando comprehendimus veritatem significatorum, ita e contrario per significata, et hic et alibi saepe possumus conjicere veritatem
Abbreviated transcription (Latin):
mane. id est lux p̃nũcia ortꝰ solis. qd̾ caute in¬
nuens scriptura distinguit naturalẽ diem ꝑ
duos extremos articulos ita. E factũ ẽ inquit
uesꝑe qd̵ ẽ finis artificialis diei. & factum est
mane. qd̵ ẽ finis noctis. Dies entm incipit
ab ortu solis: & terminatur in occasu. qđ per
equalitatẽ equinoctialis diei & noctis potest
ꝓbari. & totũ illud spaciũ est unꝰ dies natura¬
lis. Scd̾a die factũ ẽ firmam̃tum: ut diuide¬
ret aquas ab aquis. Beda dicit. qd̾ firmam̃tũ
sit de aquis solidatis. qͣsi cristallinꝰ lapis. qđ
ueri simile iudet᷑: cũ color eiꝰ hoc uisib nr̃is
indicet. Alii dict̃ qd̵ ignex naturȩ sit. Quod
aquȩ suꝑ fir. nam̃tũ sint: & in genesi. & in
ꝓpha etiã habet᷑. ubi dicit᷑. aquȩ quȩ suꝑ
cȩlos st̃ laudent nom̃ dñi. Quales autẽ sint
aquȩ ñ est nobis certũ. Dicunt tam̃ quidã

Expanded text:
mane, id est lux praenuntia ortus solis; quod caute inmane, id est lux praenuntia ortus solis; quod caute innuens Scriptura distinguit naturalem diem per duos extremos articulos, ita: Et factum est, inquit, vespere, quod est finis artificialis diei, et factum est, mane, quod est finis noctis. Dies enim incipit ab ortu solis et terminatur in occasum. Quod per aequalitatem aequinoctialis diei et noctis potest probari. Et totum illud spatium est unus dies naturalis. Secunda die factum est firmamentum, ut divideret aquas ab aquis. Beda dicit quod firmamentum sit de aquis solidatis quasi crystallinus lapis; quod verisimile videtur, cum color ejus hoc visibus nostris indicet. Alii dicunt qtum sint, et in Genesi et in Propheta etiam habetur; ubi dicitur: Aquae quae super coelos sunt, laudent nomen Domini . Quales autem sint aquae illae, non est nobis certum. Dicunt tamen quidam
Abbreviated transcription (Latin):
quã intra eã labentium. Tria uero reliqua
elementa: in unũ cõfusa ad modũ spisse ne¬
bulȩ ferebant᷑ suꝑ terrã. ex om̃ĩ parte a suꝑ¬
ficie terrȩ usq ad empyriũ sũmũ. & ideo
noĩe cęli appellant᷑ ubi dicit. creauit deus
Re hoc ẽ qd̾ dixit do: fiat lux. io est distin¬
guat᷑ ignis acet̾is elem̃tis. fieri enĩ in hoc loco.
distingui intelligit᷑. Facit enĩ d̃s om̃ĩa. & crean¬
do. & distinguendo. ñ oꝑatione: s sola uoluntate
quȩ fuit ab ȩcerno. Ignis uero distinctꝰ lum̃
p̃buit mundo inferiori. qualecũq. & motum
habens circularem. quasi quȩdã lucida nubes
cirtũferebat᷑. sicut mͦ sol ortu & occasu suo fecit
tres pͥmos dies & noctes. Quius autẽ ei forma
fuerit. rotunda scił an longa: ignorat᷑. Creata
autẽ credit᷑ lux illa. in eo loco ubi sol orit᷑. et
ita mitiũ illiꝰ pͥmi diei ñ p̃cessit aurora siue

Expanded text:
quam intra eam labentium. Tria vero reliqua quam intra eam labentium. Tria vero reliqua elementa confusa in unum ad modum spissae nebulae ferebantur super terram ex omni parte ac superficie terrae, usque ad empyrium summum: et ideo nomine terrae appellantur, ubi dicit: Creavit Deus et hoc est quod ipse dicit: Fiat lux, id est distinguatur ignis a caeteris elementis. Fieri enim in hoc loco distingui intelligitur. Fecit enim Deus omnia, et creando et distinguendo, non operatione, sed sola voluntate, quae fuit ab aeterno. Ignis vero distinctus lumen praebuit mundo inferiori qualecunque et motum habens circularem; quasi quaedam lucida nubes circumferebatur, sicut modo sol. Ortu et occasu illius fecit tres primos dies et noctes. Qualis autem forma ei fuerit, rotunda scilicet an longa, ignoratur. Creata autem creditur lux illa in eo loco ubi sol oritur, et ita initium illius primi diei non praecessit aurora sive
Abbreviated transcription (Latin):
angłs: de quo dictũ ẽ primũ om̃ium creata
ẽ sapientia: ñ ante mundi cõsticutionẽ sicut
quidã greci existimauerũt. cui sententiȩ al¬
ludens iheronimꝰ dicit. Quis nouit qͦt anniᷤ
aut lustris ante mundum angeli laudauert
creatorẽ suuimn t & consimile salomon dicit inqͥdã
aco. Qiuis nouit an sp̃c iumentonĩferatiur infe¬
rlus. hominũ suꝑus. Neuter tam̃ ponit hoc
ꝓsencentia. quod in questione ꝓponit. P ropterea
dicimñꝰ simul creata eẽ tẽpꝰ ⁊ mat̾iam qͥa tẽpꝰ ñ ẽ. iliido
nͥ mutabilitatis sucçessio. que cum mitabili
materia cepit esse. U̾ aut̃ mͦ formata consistit. ibto ẽ
credit᷑ pͥus creata ĩplens &ẽ tẽ eandẽ rapacitatẽ socalem
quã mͦ implet. Creata ẽ autẽ informis. ñ ey
toto carens forma: s ad cõparationẽ sequentis
pulchritudinis & ordinis. informis potest dici.
Terra autẽ erat in medio habens inse alueos
& uenas. receptacula scił. aquarũ tã suꝑ terrã

Expanded text:
angelus; de qua re dictum est: Prima omnium creata est sapientia, non ante mundi constitutionem, sicut quidam Graeci existimaverunt cui sententiae alludens Hieronymus dicit: Quis novit quot annis aut lustris ante mundum angeli laudaverunt Creatorem suum? Et consimile Salomon dicit in quodam loco: Quis novit, an spiritus jumentorum feratur inferius, hominum superius? Neuter tamen ponit hoc pro sententia, quod in quaestione proponit. Propterea dicimus simul creata esse tempus et materiam, quia tempus non est aliud nisi mutabilitatis successio, quae cum mutabili materia coepit esse; ubi autem formata modo consistit, ibidem creditur prius creata, implens etiam tunc eamdem capacitatem localem quam modo implet. Creata est autem informis, non ex toto carens forma; sed ad comparationem sequentis pulchritudinis et ordinis, informis potest dici. Terra autem erat in medio, habens in se alveos et venas, receptacula scilicet aquarum, tam super terram
Abbreviated transcription (Latin):
ñ intantũ dñant᷑ animis hominũ. ut ac¬
liones nr̃e magis sequant᷑ eas: quã discretio¬
nẽ mentis & liberũ arbitrium. Ista autẽ opi¬
nio ut aiunt qͥdam sc̃i orta ẽ abhercule.
athlante. ꝓmetheo. qui credunt᷑ fuisse demo¬
nes incarnati. & tradiderũt mathematicam.
falsam quidẽ doctrinã: s ꝑ quasdã ueri similes
rationes eam ꝓbauerũt. ut facilus deciperẽt
homines. & istã sollicitudinẽ intinareNt
Animã uiuentẽ atq motabilẽ. uł mutabilem.

Expanded text:
non in tantum dominantur animis hominum, ut acnon in tantum dominantur animis hominum, ut actiones nostrae magis sequantur eas, quam discretionem mentis, et liberum arbitrium. Ista autem opinio ut aiunt quidam sancti orta est ab Hercule, Atlante, Prometheo: qui creduntur fuisse daemones incarnati, et tradiderunt mathematicam, falsam quidem doctrinam, sed per quasdam verisimiles rationes eam probaverunt ut facilius deciperent homines: et istam sollicitudinem intimarent. Animam viventem atque m
Abbreviated transcription (Latin):
signa. scił quarundã nr̃arũ actionũ. sicut
seminandi. & metendi. tͣnfretandi. & huiio¬
di. Non enĩ imporcãt necessitatẽ aliquam
animis nr̃is. ut auferãt liberũ arbitizum.
inclinando eos ad qͣslibet actiones. sic̃ fabula
genechlatĩ. uerũ est tam̃. quia qͦdam mͥ
corporib dñant᷑. Tria enĩ mirȩ iurtutio
& efficatiȩ fecit ds̃ in creaturis. Herbas. la¬
pides. stellas. Herbȩ enĩ frigefaqũt & calefa¬
faciunt. & tocũ statũ corporis ꝑmutãt. quã
potentiã adño increatione susceꝑunt. Lapi¬
des similit̾ statũ cocpoꝵ diuerso mͦ ꝑmutãt᷑.
Scellȩ quidẽ om̃s & pͥncipaliter planetȩ in
corporib subiectis suos habẽt effectꝰ ꝑmu¬
tandi mediante aere. Immutatis uero corpo¬
rib ꝑ affinitatẽ quã habent cũ animab
sibi adiunctis. & ipsȩ qͦq aĩe mutant᷑. gau¬
diũ uł tristitiam & cõsimiles affectiones
sortientes ab extriusecis. Istȩ tam̃ affectioneᷤᷤ

Expanded text:
icet quarumdam nostrarum actionum, sicut seminandi, metendi, transfretandi et hujusmodi. Non enim important necessitatem aliquam animis nostris, ut auferant liberum arbitrium, inclinando eos ad quaslibet actiones, sicut fabulantur genethliaci. Verum est tamen, quod quodammodo corporibus dominantur. Tria enim mirae virtutis et efficaciae fecit Deus in creaturis, herbas, lapides, stellas. Herbae enim frigefaciunt, et calefaciunt, et totum statum corporis permutant: quam potentiam a Domino in creatione susceperunt. Lapides similiter statum corporum diverso modo permutant. Stellae quidem omnes, et principaliter planetae in corporibus subjectis suos habent effectus permutandi mediante aere. Immutatis vero corporibus per affinitatem quam habent cum animabus sibi adjunctis, et ipsae quoque animae mutantur, gaudium vel tristitiam, et consimiles affectiones sortientes ab extrinsecis. Istae tamen affectiones
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad finẽ scłi. Item tempꝰ naturalis legis dr.
eo q homo suo naturali sensui relictꝰ fuit
sine cõmuni p̃ceptione. Tempꝰ scriptȩ legis
drͦ. eo qđ tũc lex scripta inpopło dei. p̃cepta
dedit implere qd lex p̾ceperat. Etates dicunt᷑
sex: ad similitudinẽ etatis hominũ. Fuit enĩ
mundus & infans & puer. & cetera. Ce notan¬
dũ qd̵ etates istȩ ñ distingunt᷑ scd̃m eqͣlia
spacia tempoꝵ. s scd̃m cõmunes innouatio¬
nes rerũ: ut fuit diluuiũ. & electio abrahe
& institutio regũ. & tͣnsiigͣtio in babiloniã.
& aduentꝰ xp̃i. Successio patriarcharum
dr᷑: quia eo tẽpore soli patres p̃erãt᷑ filiis
sius. qd̾ durauit usq ad moysen. qui primꝰ
in popłõ dei pͥncipatũ tenens. cõstitutꝰ est
uidex ñ tantũ suꝑ filios suos. s suꝑ totũ
popłm ifrł. licet iam multi reges essent in
gentib. uel ideo patriarcharũ successio no¬

Expanded text:
usque ad finem saeculi. Item tempus naturalis legis dicitur, usque ad finem saeculi. Item tempus naturalis legis dicitur, eo quod homo suo naturali sensui relictus fuit sine communi praeceptione. Tempus scriptae legis dicitur, eo quod tunc lex scripta in populo Dei praecepta dedit implere quod lex praeceperat. Aetates dicuntur sex ad similitudinem aetatis hominum. Fuit enim mundus et infans et puer, etc. Et notandum quod aetates istae non distinguuntur secundum aequalia spatia temporum, sed secundum communes innovationes rerum; ut fuit diluvium, et electio Abrahae, et institutio regum et transmigratio in Babylonem, et adventus Christi. Successio patriarcharum dicitur, quia eo tempore soli patres praeerant filiis suis: quod duravit usque ad Moysem, qui, primus in populo Dei principatum tenens, judex constitutus est non tantum super filios suos, sed super totum populum Israel, licet jam multi reges essent in gentibus. Vel ideo patriarcharum successio no
Abbreviated transcription (Latin):
tam p̃cedentib a principio mundi: quam
futuris usq ad finem seculi. E sciendum qđ
tota ista series & porrectio tẽporis. diuidenda
temꝑa naturalis legis. & scripte. & gr̃e. &. sex
ctates. Prima etas ab adam usq ad noe. scd̃a
a noe usq ad abraham: tertia ab abraham
usꝙ ad dauid. Quarta a dauid usq ad trans¬
migrationẽ babylonis. Quinta a transmigͣ¬
tione babylonis usq ad aduentũ xp̃i. Item
quinq: etates p̃cedentes. id est ab adam usq
ad xp̃m. distingunt᷑. in .iiͦiͦi. successiones.
Prima patriarcharũ. ab adam usq ad moy¬
sen. Scd̾a successio fuit a moyse usq ad dd.
quȩ est iudicũ. Tertia quȩ est regũ. a dauid
usq ad transmigͣcionẽ babylonis. Quarta
a tr̃asinigͣtione babylonis usq ad xp̃m. et
hȩc successio sacerdotũ fuit. Status dicut᷑.
quia ad esse hõis ꝑtinent. Uetus dr statꝰ.
quia in culpa & pęna usq ad resurrectionẽ
ip̃i. Nouus autem dicitur ꝓpter in nouatio

Expanded text:
tam praecedentibus a principio mundi quam futuris usque ad finem saeculi. Et sciendum quod tota ista series et porrectio temporis dividenda tempora naturalis legis, et scriptae et gratiae, et sex aetates. Prima aetas ab Adam usque ad Noe. Secunda a Noe usque ad Abraham. Tertia ab Abraham usque ad David. Quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis. Quinta a transmigratione Babylonis usque ad adventum Christi. Item quinque aetates praecedentes, id est ab Adam usque ad Christum distinguuntur in quatuor successiones. Prima patriarcharum fuit ab Adam usque ad Moysem. Secunda fuit a Moyse usque ad David, quae est judicum. Tertia, quae est Regum, a David usque ad transmigrationem Babylonis. Quarta a transmigratione Babylonis usque ad Christum; et haec successio sacerdotum fuit. Status dicuntur, quia adesse hominis pertinent. Vetus dicitur status, quia in culpa et poena usque ad resurrectionem Christi. Novus autem dicit
Abbreviated transcription (Latin):
ne possit uoluntas excusari. uox sanguiis ⁊ c̾
qͥa indiget uindicta ideo clamat. Uagus.¬
mutatione scitꝰ mansionum. ꝓfugus. timore.
Maior ẽ iniqͥtas. Ecce semꝑ augm̃tat᷑ peccatũ.
Primũ fecit fratricidiũ. deuide m̃dacio uolẽs
latere factũ negauit. mͦ cõuictꝰ de cͥmine des¬
perat. Afacie terrȩ. & afacie tua. Omẽm hu¬
manã cõsolationẽ putat sibi auferri. scilicet
societatẽ hominũ. & diuinã collocutionem.
Qui int̾fecerit cam. malo suo qͥa uolo ut sep¬
tuplũ puniat᷑. id ẽ temporalit̾ dete punitio
fiat. uł int̾fector cam młtiplit̾ puniet᷑. plus
etiã quã cam ꝓpter ꝓhibitionẽ homicidii
factã a deo. quȩ ñ erat facta cam. In cam
signũ. id ẽ tremorẽ mẽbroꝵ. qłi spasmati

Expanded text:
ne possit voluntas excusari. Vox sanguinis, etc. ne possit voluntas excusari. Vox sanguinis, etc. Quia indiget vindicta, ideo clamat. Vagus,mutatione scilicet mansionum; profugus, timore. Major est iniquitas. Ecce semper augmentatur peccatum: primum fecit fratricidium, deinde mendacio volens latere factum, negavit; modo convictus de crimine, desperat. A facie terrae et a facie tua. Omnem humanam consolationem putat sibi auferri: scilicet bonitatem hominum et divinam collocutionem. Qui interfecerit Cain. Malo suo, quia volo ut septuplum puniatur, id est temporaliter de te punitio fiat, vel interfector Cain multipliciter punietur. Plus etiam quam Cain propter prohibitionem homicidii factam a Deo, quae non erat facta Cain. In Cain signum, id est tremorem membrorum quasi fanati
Abbreviated transcription (Latin):
ei placebant. ꝑ hoc innuit᷑. qd̾ ad abel offerentẽ¬
priusouiam ad imimis dicitur respexisse. Pecca¬
cuforin fonb aderit. Duab decausis dr᷑ aliqͥd
inforib adesse. uł ut intret uł ut exeat. si¬
nulit &s hic de peccato potest intelligi Pecca¬
tin in forib aderit. ut intret post malã cogi¬
tarionẽ occasio parata peccandi. quã merito
male uoluntatis homo meret᷑. & dõ uisto iudi¬
cio ei obicit. hominis aut̃ berte aut male
agere. ideo bonũ uelle. aut malũ uocat. qͥ a
uoluntas hominis libera ẽ. & ad hoc ce ad illud
sine ectiori adminicło. Peccatũ quidẽ qd̾ in
forib ut exeat pͣua uoliuitas ẽ que ñ po¬
test celari qͥni aliqͣndo ȩxeat &e appareat aliqͦ
signo. Dub te erit appecitꝰ eius. hoc ẽ intua
potestate: erit cauere tͣ uł ab int̾iori pͣua uo¬
luntatẽ: uł ab ext̾iori occafione petcandi. Ubi
est abel fr̃ tuus: Confessionẽ reqͥrit dñs uͥq

Expanded text:
ei placebant, per hoc innuitur quod ad Abel offerenteei placebant, per hoc innuitur quod ad Abel offerenteprius quam ad munus dicitur respexisse. Peccatum in foribus aderit. Duabus de causis dicitur aliquid in foribus adesse, vel ut intret vel ut exeat. Similiter et hic de peccato potest intelligi. Peccatum in foribus est, ut intret post malam cogitationem occasio parata peccandi, quam merito malae voluntatis homo meretur, et Deus justo judicio ei objicit. Hominis autem bene aut male agere, ideo bonum velle aut malum vocat, quia voluntas hominis libera est et ad hoc et ad illud, absque exteriori adminiculo. Peccatum quidem quod in foribus ut exeat, prava voluntas est, quae non potest celari, quin aliquando exeat et appareat aliquo signo. Sub te erit appetitus ejus. Hoc est in tua potestate erit cavere tibi, vel ab interiori prava voluntate, vel ab exteriori occasione peccandi. Ubi est Abel frater tuus? Confessionem requirit Dominus ubique,
Abbreviated transcription (Latin):
iterũ liceret intͣte: contͣ utrunq posita ẽ
custodia. & offendiculũ. cherubin. ut re¬
pellat diabolũ. igis hominẽ. E notandũ¬
dm̃ speciem ignis facere. aut fecisse. ut lb
uiti sci nicholai legit᷑. cuiꝰ natura dicit᷑ ẽẽ.
ut siqͥs manũ adhibuerit. ar̾dorẽ qͥdẽ sentit.
s nullã patit᷑ adustionẽ. & ẽ ignis ille talis
nature. qui cõburit sp̃m. nec eget mat̾ia quã
columat ⁊ sicut nec ille qͥ est inspera solis. Iste
autẽ ñr̃ ignis & eget mat̾ia. & solũ corplis
urit. Fuit abel pastor ⁊ c̾. Breuit̾ tͣnscurrit
eqͥ que ñ est opꝰ narrare. Cam de fructib t̾re.
Credimꝰ dm̃ docuisse adam cultũ diuinũ. qͦ
suos idem. dare scił. decimas ⁊ pͥmicia
Respexit dñs ad abel Nc̾. Hanc cõsuetudi¬
nẽ credit᷑ d̾s̃ habuisse erga illos pͥmitiuos
patres sacrificantes. qd̾ mittebat ignẽ de cȩlo
ad cõburenda sacrificia eoꝵ quȩ ei placebant.
Q d̾ autẽ munera ñ ex se s ex m̾ito offerentis.

Expanded text:
iterum liceret intrare, contra utrumque posita est custodia et offendiculum. Cherubim ut repellat diabolum, ignis ut hominem. Et notandum speciem ignis facere aut fecisse, ut in vita sancti Nicolai legitur, cujus natura dicitur esse ut si quis manum adhibuerit, ardorem quidem sentit, sed nullam patitur adustionem, et est ignis ille talis naturae quod comburit spiritum, nec eget materia quam consumat, sicut nec ille qui est in sphaera solis. Iste autem noster ignis et eget materia, et solum corpus urit. Fuit Abel pastor, etc.. Breviter transcurrit ea quae non est opus narrare. Cain de fructibus terrae. Credimus Deum docuisse Adam cultum divinum, quosuos, dare scilicet decimas et primitias. Respexit Dominus ad Abel, etc., hanc consuetudinem creditur Deus habuisse erga illos primitivos patres sacrificantes, quod mittebat ignem de coelo ad comburenda sacrificia eorum qui ei placebant. Quod autem munera non ex se, sed ex merito offerentis
Abbreviated transcription (Latin):
nec est incõueniẽs. qͥa ad cõparationẽ maioris
ꝑfectionis aut pulchritudinis. quas ipse met
ꝑ se qͣndo oportuit addidit. dici debet. sic̃ coti¬
die facit pueros imꝑfectos qͣntũ ad augm̃tum
qd sequit᷑: s tam̃ ꝑfectos ad numerũ parqũ.
sententia probabilior uidetur.

Expanded text:
nec est inconveniens; quia ad comparationem majoris nec est inconveniens; quia ad comparationem majoris perfectionis aut pulchritudinis, quas ipsemet per se quando oportuit, addidit, dici debet: sicut quotidie facit pueros imperfectos quantum ad augmentum quod sequitur, sed tamen perfectos ad numerum partium, sententia probabilior videtur.
Abbreviated transcription (Latin):
idie qͣndo creauit ds celũ & terrã os om̃e
deo ñ cõuenit ad mõdũ hominis aliqia am¬
ꝑsedũ facere. aut inoidinatũ. aut Nifore¬
D quia facile ẽ illas auctoritates soliserue
ds qui inmom̃to omĩa poterat facere. sex di¬
eb distinxit oꝑa sua: ñ ꝓpter suã q̃ nulla
e impotentiã. s ꝓpter rationaliũ creatura¬
rum instructionẽ. & exemplũ. Sicut enim
priꝰ reb dedit ce̾. & postea pulchrũ e̾e̾: ita
&e angelo & homini quib dederat rationa¬
les ee̾ si ꝑsticissent. dedisset & beatos ẽe: ⁊ hoc
esset pulcchrũ eẽ. Qd exemplũ qͥa neglexit
angłsꝰ. respiciẽs ad ee̾ suũ qd̾ rationale erat.
nimiũ de se p̃sumens cecidit ir recuperabilit̾:
sic̃ alii immobiliter st̃ cõfirmati. Ad hoĩs
uero reparationem sex dieb distinguere uoluit
opus suũ. ut in hoc haberet horo animũ oc¬
cupatũ. ad sui insticutionẽ. Qd autẽ d̃s dr᷑
crrasse aliqͥã imꝑfectũ aut informe: ñ nocet

Expanded text:
die quo fecit Deus coelum et terram, et omne non Deo convenit ad modum hominis aliquid imperfectum facere, aut inordinatum aut deforme. Sed facile est illas auctoritates solvere. Deus, qui in momento poterat omnia facere, sex diebus distinxit opera sua, non propter suam quae nulla est impotentiam, sed propter rationabilium creaturarum instructionem et exemplum. Sicut enim prius rebus dedit esse, et postea pulchrum esse, ita et angelo, et homini, quibus dederat rationales esse, si perstitissent, dedisset et beatos esse; et hoc esset pulchrum esse. Quod exemplum quia neglexit angelus, respiciens adesse suum quod rationale erat, nimium de se praesumens, cecidit irrecuperabiliter, sicut alii immobiliter sunt confirmati. Ad hominis vero reparationem sex diebus distinguere voluit opus suum, ut in hoc haberet homo animum occupatum ad sui institutionem. Quod autem Deus dicitur creasse aliquid imperfectum aut informe, non nocet,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ mysteriũ tantũ. nec ita fuisse ad litte¬
ram. Et hoc uolũt ꝓbare ista aucboritate.
qui uiuit inȩternũ creauit omĩa simul.
& alia etiã de hoc eodem libro sũpͥta. ubi
recapitulando dicit post oꝑa sex dicrũ. Iste¬

Expanded text:
pter mysterium tantum, nec ita fuisse ad litteram. Et hoc volunt probare illa auctoritate: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul . Et alia etiam de hoc eodem libro sumpta ubi recapitulando post opera sex dierum: Ist
Abbreviated transcription (Latin):
prumis d̾mn creatorẽ. ⁊ materiã cdleacõ. s
formationem eius. & toctum hoe adlaudoem
dim utluatatem homimnis. cui utile est ce dĩ¬
domurari & uencrari. Ineo qd̾ creauiit. ddest
denichilo fecit mundũ: miram̃ eiꝰ pocentiã
nes. qd onauit. id est pulchtũ fecit mundũ
e sapientiã miram᷑. Inhoc enĩ diffeit̃ auctorẽ
nr̃i aphylosophis. qd̾ illi d̾m opificem tantũ.
& tria ponũt pͥncipia. dm. materiam. ⁊ ar¬
chetipas ideas. isti uero unicũ pont pͥncipiũ.
& hoc solũ d̾̃m. Et cum hoc cõstet apd̾ om̃s
diuini uerbi tractatores. scił qd̾ unũ solũ sit
pͥncipiũ. de modo tam̃ creandi magna questio
est. Quidã enĩ dicũt ãm̾ simul omĩa fecis¬

Expanded text:
m Creatorem, et materiam creatam et formationem ejus, et totum hoc ad laudem Dei, et utilitatem hominis: cui utile est Deum admirari et venerari. In eo quod creavit, id est de nihilo fecit mundum, miramur ejus potentiam. In eo quod ornavit, id est pulchrum fecit mundum, ejus sapientiam miramur. In hoc enim differunt auctores nostri a philosophis, quod ponunt principia: Deum, materiam, et archetypas ideas; nostri vero unicum ponunt principium, et hoc Deum solum. Et cum hoc constet apud omnes divini verbi tractatores, scilicet quod unum solum sit principium, de modo tamen creandi magna quaestio est. Quidam enim dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
humanitatẽ. quia ꝑhumanitatẽ illuminari
ad diuinitatẽ. Quasi lutũ tibi uidet᷑ totũ hoc qd̾
uerbũ dei foris habet: & ideo forte pedib cõ¬
culcas quia lutũ est: & cõtempnis qd̾ corpora¬
liter & uisibiliter gestũ litera uarrat. S au¬
di. Luto isto qd̵ pedib tuis cõculeat᷑: ceci
oculus ad iudendum illuminatur. Lege gͦ
scupturã: & disce primũ diligenter quȩ cor¬
poraliter narrat. Si enim fornã hor sed̃m
seriem uarrationis ꝓpositȩ studiose animo
impresseris: quasi ex fauo quodã post mo¬
dum meditando spũalis intelligentiȩ dulce¬

Expanded text:
humilitatem, quia per humilitatem, illuminaris humilitatem, quia per humilitatem, illuminaris ad divinitatem. Quasi lutum tibi videtur totum hoc quod verbum Dei foris habet, et ideo forte pedibus conculcas, quia lutum est, et contemnis quod corporaliter et visibiliter gestum littera narrat. Sed audi: luto isto quod pedibus tuis conculcatur, caeci oculus ad videndum illuminatur Lege ergo Scripturam, et disce primum diligenter quae corporaliter narrat. Si enim formam horum secundum seriem narrationis propositae studiose animo impresseris, quasi ex favo quodam postmodum meditando spiritualis intelligentiae dulce
Abbreviated transcription (Latin):
admonitũ c̃e̾ uolumus. ne forte hȩc prima
doctrine rudimenta despiciat. neq cõtemp¬
nendã putet harũ rerũ noticiã. qͣs̃ nobis
sacra scriptura ꝑ primã littere significatio¬
nem ꝓponit. quia ipse st̃ quas sp̃c sc̃s car¬
la caꝑe ualentib. quasi quedã si mui lachra
nnsticoꝵ intellectuum depinris. seꝑ simei¬
diues ꝓpositas illoꝵ que spũalia intelligen¬
da sunt: clarã demonstrationẽ figurunt.
Quod si ut isti dicunt a lutera statĩ ad io
qd̾ spũaliter intelligendũ est transiliendum
foret: frustra a spũ scõ figurȩ & similitudi¬
nes rerũ. quib animꝰ adspũalia eruduetur.
in sacro eloquio interpositȩ fuissent. Ceste
namq apło. qd carnale est. priꝰ est. deudde qd
spũale. E ipsa dei sapientia nisi priꝰ corporali¬
ter cognita fuisset: nũquã lippientis mentis
acies. ad illã spũaliter cõtemplandã: illumina¬
ri potuisset. Noli gͥ in uerbo dei despicere

Expanded text:
admonitum esse volumus, ne forte haec prima admonitum esse volumus, ne forte haec prima doctrinae rudimenta despiciat. Neque contemnendam putet harum rerum notitiam, quas nobis sacra Scriptura per primam litterae significationem proponit, quia ipsae sunt quas Spiritus sanctus carlia capere valentibus, quasi quaedam simulacra mysticorum intellectuum depinxit, et per similitudines propositas, eorum quae spiritualiter intelligenda sunt, claram demonstrationem figuravit. Quod si, ut isti dicunt, a littera statim ad id quod spiritualiter intelligendum est, transiliendum foret, frustra a Spiritu sancto figurae et similitudines rerum quibus animus ad spiritualia erudiretur, in sacro eloquio interpositae fuissent. Teste namque Apostolo, quod carnale est, prius est, deinde quod spirituale . Et ipsa Dei sapientia, nisi prius corporaliter cognita fuisset, nunquam lippientis mentis acies ad illam spiritualiter contemplandam illuminari potuisset. Noli igitur in verbo Dei despicere
Abbreviated transcription (Latin):
piunt᷑: quedã uero ꝑ figurã tantũ dicta in¬
telligunt᷑. Sic gͥ hoc dicũt quasi nos existime¬
mus omĩa quȩ ꝑ licterã dicunt᷑. sic om̃ino
uoci pienda: nec aliud quid intelligendũ ex
his quȩ dicunt᷑: qd quidẽ ꝑ sitterã ñ dicitur.
s ꝑ id quod littera dicit significatur. Nam
in eo etiam qd figurate dictũ accipit᷑. lict̾a
suam significationẽ habere ñ negai᷑: quia
cũ id qd dicit᷑ non sic ut dicit᷑ intelligendũ
ẽẽ asserimui: id ipsum aliquo modo dictum
ẽẽ affirmamꝰ. Dicit᷑ gͥ aliquid. & significatur
a littera. tunc etiam quando id qd̃ dicit᷑ ñ¬
ita intelligit᷑ ut dicit᷑. s aliud qđ ꝑ id dictũ
significat᷑. Sic gͥ om̃ino aliquid dicit᷑ & sig¬
nificat᷑ a littera. & intelligendũ est primum
illud qd̾ significat᷑ a littera. ut qͥd ꝑ illud sig¬
nificet᷑ postea intelligat᷑. Ad hũc modũ lectorẽ

Expanded text:
piantur, quaedam vero per figuram tantum dicta inpiantur, quaedam vero per figuram tantum dicta intelligantur. Sic igitur haec dicunt, quasi nos existimemus omnia quae per litteram dicuntur, sic omnino accipienda, nec aliud intelligendum ex iis quae dicuntur; quod quid est per litteram non dicitur, sed per id quod littera dicit, significatur. Nam in eo etiam quod figurative dictum accipitur, littera suam significationem habere non negatur, quia cum id quod dicitur, non sic, ut dicitur, intelligendum esse asserimus, idipsum aliquo modo dictum esse affirmamus. Dicitur igitur aliquid et significatur a littera, tunc etiam quando id quod dicitur, nonita intelligitur ut dicitur, sed aliud quod per id dictum significatur. Sic igitur omnino aliquid dicitur et significatur a littera, et intelligendum est illud primum quod significatur a littera, ut quid per illud significetur, postea intelligatur. Ad hunc modum lectorem
Abbreviated transcription (Latin):
Nam qd̾ significat᷑ aprimo: terciũ significat.
Tum gͥ res ille quas lutera significat: spũalis
intelligentiȩ sint signa: quomͦ signa tibi ẽe̾
possunt. quȩ necdũ tibi significata st̃: Noli
gͥ saltũ facere: ne inprecipiem̃ incidas. Iule
rectissime incedit: qui inceoit oidinade. Pri¬
mum igitur illarum rerum quas tibi sa¬
crũ eloquium ꝓponit ad mysticã significatio¬
nem. stude legendo cõparare noticiam: ut ex
his specie. cognitis. postmodũ meditando colli¬
gas ÷ qd̾ ad fidei edificationẽ. uel ad instructio¬
nem bonoꝵ moꝵ ꝑ similitudinem adducas.
S non omia inquiunt scd̃m litteram legi
possunt: uel cõuenienter intelligi. Cum enĩ
ꝓpħa dicat fluuiũ igneũ de sub throno dei
egredientẽ se uidisse. & quȩdã pennata & ocu¬
lata aĩalia incircuitu uolantia & clamãtia
cõtestetur: & multa in hũc modũ similia ⁊ ñ
dubium est. qd̃ ex his quȩ sacrum eloquium¬
narrat. quedã scd̃m litterã cõuenienter acci¬

Expanded text:
rtium significat. Cum igitur res illae quas littera significat, spiritualis intelligentiae signa sint, quomodo signa tibi esse possunt, quae necdum tibi significata sunt? Noli ergo saltum facere, ne in praecipitium incidas. Ille rectissime incedit, qui incedit ordinate. Primum igitur illarum rerum quas tibi sacrum eloquium proponit, ad mysticam significationem stude legendo comparare notitiam, ut ex iis specie cognitis, postmodum meditando colligas quod vel ad fidei aedificationem, vel ad instructionem bonorum morum per similitudinem adducas. Sed non omnia, inquiunt, secundum litteram legi possunt, vel convenienter intelligi. Cum enim propheta dicat fluvium igneum de sub throno Dei egredientem se vidisse, et quaedam pennata et oculata animalia in circuitu volantia et clamantia contestetur , et multa in hunc modum similia, non dubium est quin ex iis, quitteram convenienter acci