comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Quomodo ergo colebatur ut patriã custo¬
dir& &ciues. quae suos nonualuit custo¬
dire custodes : : Ecce qualibus diisurbem¬
romani seruandã secõmendasse gaude¬
bant onimiũ miserabilẽ errorem & nob̃
suscensent cũ dediis eorũ talia dicimus:
nec suscensent auctoribus suis quos ut edis¬
cerent mercedẽ dederunt. doctoresq ipsos
insuꝑ & salario publico & honoribus dignis¬
simos habuerunt. Nempelurgilium quem
propterea paruuli legunt ut uidelic& poeta
magnus omniũq praeclaris simos atq optimꝰ.¬
teneris ebibitus dnimis non facile obliuione
possit aboleri scđmillud oratii : quo semel est
ibuta. recens seruabit odorẽ testadiu.
Apud hunc ergo uirgiliũ nempe iuno inducit᷑
infesta troianis aeolo uentorũ regi aduer¬
sus eos irritando dicere. Gens inimicamihi
tporrenũ nauigat aequor. iliũ initaliam
portans uictosq penates. It aneistis pena¬
tibus uictis romam neuincer&ur. pruden¬

Expanded text:
Quo modo ergo colebatur, ut patriam custoQuo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et ciues, quae suos non ualuit custodire custodes? Romani seruandam se commisisse gaudebant!s o nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de dis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent mercedem dederunt doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe aput Vergilium, quem propterea paruuli legunt, ut uidelicet poeta magnus omniumque praeclarissimus adque optimteneris ebibitus animis non facile obliuione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens sernabit odorem Testa diu - aput hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo uentorum regi aduersus eos inritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum nauigat aequor Ilium in Italiam portans uictosque penates. Itane istis penatibus uictis Romam, ne uinceretur. pruden
Abbreviated transcription (Latin):
captam eẽ ciuitatem ut hostesquie cepe¬
rant parcerent eis quos addeorũ suorũ
templa confugis se compererant. aut
aliquẽ ducẽ barbarum p̃cepisse ut ir¬
irrupto oppido nullus ferir &urquiin illo
uel illo templo fuiss& inuentus
Non ne uidit aeneas priamum per aras
sanguine foedantẽ quosipse sacrauerat
ignes : Non ne dio medes & ulixes caesis
sumae custodibus artis corripuere sacram
effigiem manibusq cruentis uirgineas
ausidiuae contingere uittas : Nec tam̃
quod sequitur uerum ẽ ex illo fluere ac
suetro ul insareferri spes danaum
Postea quippeuicerunt postea troiã ferro
ignib q delerunt. postea confugientem ad
aras priamum obtruncauerunt: Nec
ideo troiaperiit. qui amineruam ꝑdidit
Quidenĩ prius ipsaminerua perdiderat ut
perir& : anforte custodessuos : hoc sane
uerum est. Illis quippe interemptis po¬
tuit auferri neq: enĩ homines asimulacro
sed simulacrũ ab hominibus seruabatur

Expanded text:
captam esse ciuitatem, ut hostes, qui cepecaptam esse ciuitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem barbarorum praecepisse, ut inrupto oppido nullus feriretur, qui in illo uel illo templo fuisset inuentus. Nonne uidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignes? Nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi diuae contingere uittas? Nec tamen quod sequitur uerum est: Ex illo fluere ac retro sublabsa referri Spes Danaum. Postea quippe uicerunt, postea Troiam ferro ignibusque dele. uerunt, postea confugientem ad aram Priamum obtruncauerunt. Nec ideo Troia periit, quia Mineruam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerua perdiderat, ut periret? an forte custodes suos? Hoc sane uerum est; illis quippe interemtis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus seruabatur.
Abbreviated transcription (Latin):
uel ubicumq propterxp̃ĩ nomen uel in locis
xp̃i nomini dicatissimis &amplissimis ac
prolargior miseri cordia ad capacitatẽ
multitudinis electis pra&er bellorum
morẽ truculenti barbari pepercerunt
hoc tribuere tẽporibus xp̃ianis. hinc dõ
agere gratias hinc ad eius nom̃ ueracit̃
currere ut effugiant poenas ignis &ni.
Quod nomen multi eorũ mendaciter usur¬
parunt ut effugerent poenas praesentis
exitii Nã quo suides p&ulanter & pro¬
caciter in sultare seruis xp̃i. sunt in eis
plurimiquiillum interitum clademq
non euasis sent. nisi seruos xp̃i seesse fin¬
xissent & nunc ingrata suꝑbia atq imn¬
piissima in sania ei nomini resistunt¬
corde ꝑuerso ut sempiternis tenebris
puniantur. ad quod nom̃ ore uel subdolo
confugerunt . ut tẽporalilucefruerentur¬
Tot bella gesta conscripta sunt uelante con¬
ditam romam. uel ab eius exortu& imperio
Legant & proferant sic ab alienigenis aliquã

Expanded text:
uel ubicumque propter Christi nomen uel in locis uel ubicumque propter Christi nomen uel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen ueraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos uides petulanter et procaciter insultare seruis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non euasissent, nisi seruos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia adque inpiissima insania eius nomini resistuntcorde peruerso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore uel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerenturTot bella gesta conscripta sunt uel ante conditam Romam uel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic ab alienigenis aliquam
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa loca pepercerant. ne in eos incurre¬
rent qui similẽ miseri cordiã non habebant
Quitamen &iã ipsi alibi truces atq hostili
more saeuientes. postea quã ad loca illa
ueniebant ubi fuerat interdictũ. quod
a libi belli iure licuiss&. tota feriendi
refrenabatur inmanitas & captiuandi
cupitas frangebatur. Sic euaserunt
multi quinunc xp̃ianis temporibus
d& rahunt. & mala quae illaciuitas ꝑtulit
xp̃o inputant. bon a uero quae ineis uiue¬
rent propter xp̃ihonorem facta sunt.
nonimputant xpõ nr̃o sed fagto suo.
Cum potius deberent siquid rectesaperent
illa quae abhostibus aspera &dura ꝑpessist̃.
illidiuinae prouidentiae tribuere quae
sol& corruptos hominũ mores bellis emen¬
dare atq conterere . Itẽquĩ ammorta¬
lium iustã atq: laudabilem talibus ad¬
flictionibus exercere. probatãq uel in
meliora transferre uel in his adhuc terris
propt̃ usus alios d&inere. Illidiero qđ eis

Expanded text:
ipsa loca pepercerant, ne in eos incurreipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces adque hostili more saeuientes posteaquam ad loca illa ueniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, tota feriendi refrenabatur inmanitas et captiuandi cupiditas frangebatur. Sic euaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa ciuitas pertulit, Christo inputant; bona uero, quae in eos ut uiuerent propter Christi honorem facta sunt. non inputant Christo nostro sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi prouidentiae diuinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare adque conterere itemque uitam mortalium iustam adque laudabilem talibus adflictionibus exercere probatamque uel in meliora transferre uel in his adhuc terris propter usus alios detinere: illud uero, quod eis
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate quaecum dominari app&it.¬
& sipopuli seruiant ipsae. dominandi
libido dominatur. non ẽ pra&er e indũ
silentio quicquid dicere susceptihuius
operis ratio postulat & facultas datur
Exhacnamq ex istunt inimici. aduersus
quos defendendaẽ diciuitas. Quorum
tamen multi correcto imipi&atiserrore.
ciues in ea fiunt satisidonei Multi uero
in eamtantis ex arde scunt ignibus odiorũ
tamq manifestis beneficiis redẽptoris ẽĩ
ingrati sunt ut hodie contracã linguas
non mouerent nisi ferrũ hostile fugien¬
tes. in sacratistylocisuitã dequa suꝑbiunt
inuenirent. An non &iã illi romani xp̃i
nomini infesti sunt quibus propter xpm̃
barbari pepercerunt : Testantur haeo
mastrrum loca & basilicae apostolorũ
quae in illa uastatione urbis ad sẽ confugi¬
entes suos alienosq receperunt: hucusq
cruentus seuiebat inimicus. ibi accipiebat
limitẽ trucidatoris furor Illo ducebant᷑
amiserantib: hostibus quibus &iã extra

Expanded text:
ciuitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi seruiant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat et facultas daturEx hac namque existunt inimici, aduersus quos defendenda est Dei ciuitas, quorum tamen multi correcto inpietatis errore ciues in ea fiunt satis idonei; multi uero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis redemtoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non mouerent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis uitam, de qua superbiunt, inuenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae apostolorum, quae in illa uastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt. Huc usque cruentus saeuiebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra
Abbreviated transcription (Latin):
simulacra deorum populis posuerunt
eosciuitatibus suis & m&um demsisse &er¬
rorem ad didisse. prudenter existimans
deos facile posse insimulacrorum stoli¬
ditate contemni. quoduero non ait er¬
rorem tradiderunt sed ad diderunt.
lam utiq fuis se &iam sine simulacris
uult intellegi erroremn. Qua propter¬
eum cum solos dicit anim aduertisse
quid ess&ds̃ quieum crederent animã
mundum gubernantẽ castiusq exifci¬
mat si nesimulacris obseruari religio¬
nem : quis non uideat quantum propin¬
quauerit ueritati : sienim aliquid con¬
trauetustatem tantiposs& erroris.
inuentus facile fortas sede animae mu¬
tabilitate cõmoner&ur. ut naturae
potius in cõmutabilem. quaeipsã quoq
animã condidiss& dm̃ uerum ess& sen¬
tir&. Haec cum ita sint quaecum que
tales uiri insuis litteris multorũ deorũ
ludibria posuerunt . confite riea potius
occulta dĩ uoluntate conpulsi sunt
quam persu adereconati. Siqualgitur

Expanded text:
simulacra deorum populis posuerunt, simulacra deorum populis posuerunt, eos ciuitatibus suis et metum demsisse et errorem addidisse, prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod uero non ait \'errorem tradiderunt\', sed \'addiderunt\', iam utique fuisse etiam sine simulacris uult intellegi errorem. Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid esset Deus, qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque existimat sine simulacris obseruari religionem, quis non uideat quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem tanti posset erroris, inuentus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur, ut naturam potius incommutabilem, quae ipsam quoque animam condidisset, Deum uerum esse sentiret. Haec cum ita sint, quaecumque tales uiri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt, confiteri ea potius occulta Dei uoluntate conpulsi sunt quam persuadere conati. Si qua igitur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ quos ciuitates & populi regerentur:
hactamen fallacia miris modis ma¬
ligni daemones delectantur. qui
& deceptores & deceptos pariter pos¬
tissimus atq doctissimus quodhi
soli ei uideantur anim aduertis se
quid e& ds̃ qui crediderunt eum eẽ
animã motu acratione mundũ guber¬
nantem. Acperhoc & sinondũ tene
bat quodueritas hab& : Ds̃ enim
uerus non anima sed animae quoq ẽ.
effector &conditor. tamen si contra
praeiudicia consu&udinis liber eẽ
posset unum dm̃ colendũ fater&ur
atq suader& motu a cratione mun¬
dũ gubernantẽ ut ea cũ illo debacre
quaestio remaner & quod eum dicer&
eẽ animã non potius. & animaecreatorẽ
Dicit &iam antiquos romanos plus annos
centum & soptu aginta deos sine simula
ero coluisse. quod si adhuc inquit man¬
siss& castius dii obseruarentur. Cuisen¬
tentiae suae testem adhib& inter c&era
&iam gentem iudeam. ned dubitat cum
locũ it a condudere ut dicat qui primi

Expanded text:
per quos ciuitates et pper quos ciuitates et pHac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur, qui et deceptores et deceptos pariter postissimus atque doctissimus, quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus, qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. Ac per hoc, etsi nondum tebat quod ueritas habet Deus enim uerus non anima, sed animae quoque est effector et conditor, tamen si contra praeiudicia consuetudposset, unum Deum colendum fateretur, atque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantem, ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus quam annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. <Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam; nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat, qui primi
Abbreviated transcription (Latin):
colendos multis locis uelut religio¬
sus hort&ur non ne ita confit&ur
non seilla iudiciosuo sequi quaeciuita¬
tem romanam insttuis se cõmemo¬
rat : Vt si eam ciuitatẽ nouam consti¬
tuer& exnaturae potius formula
deos nominaq eorum sefuis sededica
ab antiquis nominũ & cognominum
historiam tenere ut tradita ẽ de¬
bere sedicit & ad eum finẽ illa scribe¬
re ac ꝑscrutari ut potius eamagis
colere quam despicere uulgus uelit:
quibus uerbis homo acutissimus satis
indicat non se aperire omnia quae
non sibi tantum contemptui essent
sed &iam ipsi uulgo despicienda uide¬
rentur nisi tacerentur. Igo ista
conicere putari debuinisi cuidenter
alio loco ipsedicer& : De religionib:
loquens multa eẽ uera quae non
modo uulgo scire non sit utile sed &iã
tam &si falsa sunt aliter existimare
populum expediat. Etideo grecoste¬
l&as acmysteria taciturnitate pa¬
ri&ibusq clausisse. Hic certe totũ
consilium prodidit uelut sapientium

Expanded text:
colendos multis locis uelut religiocolendos multis locis uelut religiosus hortetur, nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi, quae ciuitatem Romanam instituisse commemorat, ut, si eam ciuitatem nouam constitueret, ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicatab antiquis nominum et cognominum historiam tenere, ut tradita est, debere se dicit, et ad eum finem illa scribere ac perscrutari, ut potius eos magis colere quam despicere uulgus uelit. Quibus uerbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia, quae non sibi tantum contemtui essent, sed etiam ipsi uulgo despicienda uiderentur, nisi tacerentur. Ego ista conicere putari debui, x nisi euidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse uera, quae non modo uulgo scire non sit utile, sed etiam, tametsi falsa sunt, aliter existimare populum expediat, et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. Hic certe totum consilium prodidit uelut sapientium,
Abbreviated transcription (Latin):
bant num quid & illi qui instituerunt
quod iste rep̃hendit deorum simulacra
diuersa a&ate & ueste distincta deo¬
rum genera coniugia cognationes:
Haec utiq cumtam quã superstitiosa
culpantur. implicat ista culpa maiores
talium simulacrorum institutores
atq cultores. Implicat &ipsum qui
quanto lib& eloquio se inlibertatem ni¬
tatur euoluere. necesse habebat ista
uenerari ne quod in hac disputatione¬
nuttire disertus insonat muttire auder &
& terrae sicut iste disputat. sed ei qui
fecit caelum & terram: Quibus super¬
stitiones quas istebalbus uelut balbu¬
tiens uix rephendit ꝑ altissimamx p̃i
humilitatem ꝑ apostolorum prȩdi¬
cationẽ perfidem martỹrum proueri¬
tate morientium &cũ ueritate uiuen¬
tium non solum in cordibus religiosis
uerum &iam in aedib superstitiosis
libera suorum seruitute sub uertit.
quid ipse uarro quem dolemus inreb
diuinis ludosscenicos quamuis non
iudicio proprio posuisse cum ad deos

Expanded text:
bant, numquid et illi, qui instituerunt bant, numquid et illi, qui instituerunt quod iste reprehendit deorum simulacra diuersa aetate et ueste distincta, deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur, inplicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores adque cultores; inplicat et ipsum, qui, quantolibet eloquio se in libertatem nitatur euoluere, necesse habebat ista uenerari; nec quod in hac disputatione disertus insonat, muttire auderet et terrae, sicut iste disputat, sed ei qui fecit caelum et terram, qui has superstitiones, quas iste Balbus uelut balbutiens uix reprehendit, per altissimam Christi humilitatem, per apostolorum praedicationem, per fidem martyrum pro ueritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum seruitute subuertQuid ipse Varro, quem dolemus in rebus diuinis ludos scaenicos, quamuis non indicio proprio, posuisse, cum ad deos
Abbreviated transcription (Latin):
proeliisq caruerunt. nec solum ut
apud omerum cum duos exercitus
contrarios alii dit. exalia parte de¬
fenderent sed &am ut cumtitanus.
aut cumgigantibus siut propria bella
gesserunt haec & dicuntur & cre¬
duntur stultissime & plena suntuani¬
tatis summaeq leuitatis. Ecce interim
quae confitentur qui defendunt deos
gentium. De inde cumhaec ad super¬
stitionem pertinere dicat. ad religio¬
nemuero quaeipse secundum stoicos
uid &ur docere. Non enimphylo sophi
solum inquit uerum &iam maiores
nr̃i superstitionem a religione separa¬
uerunt . Nam quitotos dies p̃cabantur
inquit & immolabant ut sibi suiliberi
suꝑ stites essent suꝑ stitio si sunt appolla¬
ti. Quis non intellegat eum conaridum
consu&udinem ciuitatis tim&. religio¬
nẽ laudare maiorum. eamq a super¬
stitione uelle se iungere. sed quomodo
id possit non inuenire : Sienim amaio¬
ribus illi sunt apellati superstitiosi
qui totos dies precabantur & immola¬

Expanded text:
proeliisque caruerunt; nec solum, ut proeliisque caruerunt; nec solum, ut aput Homerum, \'cum duos exercitus contrarios alii di ex alia parte defenderent, sed etiam ut cum Titanis aut cum Gigantibus sua propria bella gesserunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt uanitatis summaeque leuitatis.\' Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat, ad religionem uero, quae ipse secundum Stoicos uidetur docere: non enim philosophi solum, inquit, uerum etiam maiores nostri superstitionem a religione separauerunt; nam qui totos dies precabantur, inquit, et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati. Quis non intellegat eum conari, dum consuetudinem ciuitatis timet, religionem laudare maiorum eamque a superstitione uelle seiungere, sed quo modo id possit non inuenire? Si enim a maioribus illi sunt appellati superstitiosi, qui totos dies precabantur et immola
Abbreviated transcription (Latin):
homines corui & corniculae uocibus
uitae consilia moderantes. Sed iste
ac ademicus qui omnia eẽ contendit
incerta. indignus ẽ quihabeat ullam
in his rebus auctoritatem. Disputat
apud eum quintus lucilius balbus in
scđo dedeorum natura libro & cum
ipse superstitiones exnaturarerum
uelut physicas &phylosoficas inserat.
indignatur tamen institutioni simu¬
lacrorum &opinionibus fabulosis
italoquens. Videtis neigitur ut aphy¬
sicis rebus bene atq utiliter inuentis
ratiosit tracta ad cõmenticios & fictos
deos: quaeres genuit falsas oppiniones
error esq turbolentos & suꝑstitiones
pene aniles. Et formae enim nobis
deorum & aetatem & uestitus orna¬
tusq noti sunt. Cenera pra&erea
coniugia cognationes om̃aq traducta
ad similitu dinem in becillitatis hu¬
manae :. Nam &perturbatis animis
inducuntur. accipimus enĩ deorum
cupiditates aegritudines iracundias
Nec uero ut fabulae ferunt dubellis

Expanded text:
homines corui et corniculae uocibus homines corui et corniculae uocibus uitae consilia moderantes. Sed iste Academicus, qui omnia esse contendit incerta, indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Disputat aput eum Quintus Lucilius Balbus in secundo de deorum natura libro, et cum ipse superstitiones ex natura rerum uelut physicas et philosophicas inserat, indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: \'Videtisne igitur, ut a physicis rebus bene adque utiliter inuentis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. Et formae enim nobis deorum et aetates et uestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea, coniugia, cognationes, omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. Nam et perturbatis animis inducuntur; accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. Nec uero, ut fabulae ferunt, di bellis
Abbreviated transcription (Latin):
tam ẽ redactus in opiam ut in denullus
euader& undiq hostilibus incur¬
santibus militem imperatoris morte
turbatum nisi placito pacis illic impe¬
ru fines constituerentur. ubi hodieq
persistunt. Non quidem tanto d&ri
tamen conpositione defixi. Va nolgit᷑
augurio deus terminus noncessit ioui.
quicessit adriani uoluntati. cessit¬
&iam iuli ani temeritati. & louiani
necessitati. Viderunt haec intelle
gentiores grauioresq romani. sed
contra consu&udinẽ ciuitatis quaedae¬
monicis ritib fuerat obligata parum
ualebant quia & ipsi&iam siilliuana
eẽ sentiebant. naturae tam̃ rerũ sub
unius ueridĩ regimineatq imperio
constitutae religio sumcultũ ꝗdõ deb&᷑
apłs creaturae potius quamcreatori
quiẽ benedictus in saecula huiꝰ dĩ ueri
erat auxilium necessariũ a quo mtte¬
rent᷑ sc̃i ueri & uera cter piiqui pro
uera religiane morerentur ut false
augur inrid& auguria & rep̃hendit

Expanded text:
tam est redactus inopiam, ut inde nullus tam est redactus inopiam, ut inde nullus euaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum, nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur, ubi hodieque persistunt, non quidem tanto detritamen conpositione defixi. Uano igitur augurio deus Terminus non cessit Ioui, qui cessit Hadriani uoluntati, cessit etiam Iuliani temeritati et Iouiani necessitati. Uiderunt haec intelle- gentdores grauioresque Romani; sed contra consuetudinem ciuitatis, quae daemonicis ritibus fuerat obligata, parum ualebant, quia et ipsi, etiamsi illa uana esse sentiebant, naturae tamen rerum sub unius ueri Dei regimine adque imperio constitutae religiosum cultum, qui Deo deapostolus, creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. Huius Dei ueri erat auxilium necessarium, a quo mitterentur sancti uiri et ueraciter pii, qui pro uera religione morerentur, ut falsae a augur inridet auguria et inridet
Abbreviated transcription (Latin):
in ipsam urbem contritaẽ & termini
imperii deficientibus multis ad anni¬
balem ciuitatibus in angustum fueraNT
cohortati. Ita euacuataẽ pulchritudo
auspiciorum remansit contra iouem
contum acia non deorum sed daemoniorũ
Aliud est enim noncessisse. aliud unde
cesseras redisse: quamquã & postea
inorientalibus partibus adriani uo¬
luntate mutati sunt termini imperii
romani. Illenamq tres prouincias
nobilos armeniam mesopotamiã assy¬
riam persarum conces sit imperio ut
deus ille terminds qui romanos ter¬
minos scđm istos tuebatur. & ꝑillud
pulcherrimum auspicium loco non
cesserat loui plus adrianum regem
hominum quã regẽ deorum timuis se
uideatur. Receptis quoq alio tẽpore
prouinciis memoratis nrã pene memoria
r& rorsus terminus cessit qu ando
iuli anus deorum illorum oraculis
deditus immoderato ausunaues iussit
incendi quib: alimoni& portabantur
quae exercitus destitutus mox &iam
ipso hostili uulnere extincto in tan¬

Expanded text:
in ipsa Urbe contrita est, et termini in ipsa Urbe contrita est, et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem ciuitatibus in angustum fuerant coartati. Ita euacuata est pulchritudo auspiciorum, remansit contra Iouem contumacia, non deorum, sed daemoniorum. Aliud est enim non cessisse, aliud unde cesseras redisse. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani uoluntate mutati sunt termini imperii Romani. Ille namque tres prouincias nobiles, Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam, Persarum concessit imperio, ut deus ille Terminus, qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Ioui, plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse uideatur. Receptis quoque alio tempore prouinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit, quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus inmoderato ausu naues iussit incendi, quibus alimonia portabatur; qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili uulnere extincto in tan
Abbreviated transcription (Latin):
romanam nemini locum quem tener&
daturam romanosquoq terminos
propterdm̃ terminum neminem com¬
moturum. iuuentutem &iam roma¬
nam propterdeam iuuentatem ne¬
mini eẽ cessuram. Vide ant ergo
quomodo habeant istum regem deorũ
suorum &datorem regnisui ut eum
auspicia ista pro aduersario ponereN
cui noncedere pulchrum ess& : quam¬
quam haec siuera sunt non habent omni¬
no ꝗđ timeant. Non enĩ confessuri sunt
quod dii cesserint xp̃oqui loui cedere
noluerunt . Saluis quippe imperii finib:
xp̃ocedere potuerunt. & desodibus
locorum & maxime docorde credentiũ
Sed ante quã xep̃suenis s& in carne ante quã
deniq ista scriberentur quaede libris
eorum proferimus sed tamen postea¬
quam factum ẽ subrege tarquinio illud
auspicium aliquotiens romanus exer¬
citus fusus est hoc ẽ uersus infugam
falsumq ostendit duspicium quo luuentas
illa non cesserat ioui & gens martia su¬
perantibus atq in rumpentibus gallis

Expanded text:
Romanam, nemini locum quem teneret Romanam, nemini locum quem teneret daturam, Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum, iuuentutem etiam Romanam propter deam Iuuentatem nemini esse cessuram. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui, ut eum auspicia ista pro aduersario ponerent, cui non cedere pulchrum esset. Quamquam haec si uera sunt, non habent omnino quid timeant Non enim confessuri sunt, quod di cesserint Christo, qui Ioui cedere noluerunt; saluis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. Sed antequam Christus uenisset in carne, antequam denique ista scribereneorum proferimus; sed tamen posteaquam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium, aliquoties Romanus exercitus fusus est, hoc est versus in fugam, falsumque ostendit auspicium, quo Juventas illa non cesserat Jovi; et gens Martia, superantibus atque irrumpentibus Gallis,
Abbreviated transcription (Latin):
deos dilacerari uidebant se non sub¬
traxerunt dando eis licentiã male
tractandi homines. quos lib& et
ipsos scenicos non turpes iudicauer̃
sed dignos &iam praeclaris hono¬
ribus habuerint. sicut autempo¬
tuerunt auream pecuniã habere
romani quamuis deum aurinum non co¬
lerent sic & argenteam habere potu¬
erunt & aeream sinec argentinum
nec eĩ patrem colerent aesculanum
Itsicoma quaeretexerepig&. Sic ergo
& regnum inuito quidem deo uero nullo
modo habere possent. Dus uero istis
falsis & multis ignoratis siue contẽtis
atq illo uno cognito. & fide sincera ac
moribus culto & melius hinc regnum
haberent quantum cumq haberent.
& posthaec acciperent sempiternum
siue hino haberent siue non haberent
Namillud qualeẽ quod pulcherrimum
auspicium fuisse dixerunt . qđ paulo
ante cõmemoraui . martem & terminũ
& iuuentutem nec loui regi deorum
loco cedere uoluisse. Sic enim inquiuNT
significatum ẽ martiam gentem idest

Expanded text:
deos dilacerari uidebant, se non subdeos dilacerari uidebant, se non subtraxerunt, dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet, et ipsos scaenicos non turpes iudicauerunt, sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani, quamuis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream, si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum, et sic omnia quae retexere piget. Sic ergo et regnum inuito quidem Deo uero nullo modo habere possent; dis uero istis falsis et multis ignoratis siue contemtis adque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum haberent, quantumcumque haberent, et post haec acciperent sempiternum, siue hic haberent siue non haberentNam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt, quod paulo ante commemoraui, Martem et Terminum et Iuuentatem nec Ioui regi deorum loco cedere uoluisse? Sic enim, inquiunt, significatum est, Martiam gentem, id est
Abbreviated transcription (Latin):
Sed nonte audiunt. Daemones sunt.
prauadocent. turpibus gaudent.
non solum non deputant in iuriam side
illis ista fingantur. sed eam potius
in uiriamferre non possunt. siper
eorum sollemnia non agantur
Iamuero si aduersus eos louem inter¬
pelles maxime obeam causam quia eĩ
plura crimina ludis scaenicis actitan¬
tur non ne &iam sieum louem nuncu¬
patis a quo regitur totus atq ad mi¬
nistratur hic mundus eo illifit a uob
maxima iniuria quod eum cumistis
colendum putatis eorumq regemẽẽ
perhib&is : Nullo igitur modo du¬
tales quit alibus placantur uel po¬
tius accusantur honorib: ut maius
sit crimen quod eis falsis oblectant᷑
quam si deillis uera dicerentur ro¬
manum imperium augere & conser¬
uare potussent. Hoc enĩ sipossent
graecis potius donumtam grande
conferrent qui eos in huiuscemodi
rebus diuinis hoc ẽ ludis scenicis ho¬
nor abilius digniusq coluerunt
Quando & amorsibus po& arum quib

Expanded text:
Sed non te audiunt, daemones sunt. Sed non te audiunt, daemones sunt. praua docent, turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam, si de illis ista fingantur, sed eam potius iniuriam ferre non possunt, si per eorum sollemnia non agantur. Iam uero si aduersus eos Ionem iuterpelles, maxime ob eam causam, quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iouem nuncupatis, a quo regitur totus adque administratur hic mundus, eo illi fit a uobis maxima iniuria, quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? tales, qui talibus placantur uel potius accusantur honoribus, ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur, quam si de illis uera dicerentur, Romanum imperium augere et conseruare potuissent. Hoc enim si possent, Graecis potius donum tam grande conferrent, qui eos in huiusce modi rebus diuinis, hoc est ludis scaenicis, honorabilius digniusque coluerunt, quando et a morsibus poetarum, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
nec bonis hominibus comparentur
Cum alium faciunt furari alium adul¬
terare. sic item aliquid aliter. tur¬
piter atq inepte dicere acfacere
Tres interse deascertassẽ de praemio
pulchritudinis uictas duas auenere
troiam euertisse : louem ipsum con¬
uertiin bouem aut cỹcnum. ut cum
aliqua concumbat. De am homini
nubere . saturnum liberos deuorare
nihil deniq posse confingimiraculo¬
rum atq uitiorum quod ibi reperi¬
atur atq ab deorum natura longe
absit. O sca e uola pontifex maxime
ludos tolle si potes praecipe populis
necales honores diis in mortalibus
deferant ubi criminadeorum libeat
mirari & quae fieri possunt placeat
imitari: Si autem ibi responderit
populus uos uobis in portastis ita
pontifices deos ipsos roga quibus
instigantibus ista ius sistis ne talia
sibi iubeant exhiberi quaesimala st̃
& propterea nullomodo dedeorum
maiestate credenda maior est deorũ
in iuria de quibus inpune finguntur

Expanded text:
nec bonis hominibus conparentur, nec bonis hominibus conparentur, cum alium faciant furari, alium adulterare, sic item aliquid aliter turpiter adque inepte dicere ac facere; tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis, uictas duas a Venere Troiam euertisse; Iouem ipsum conuerti in bouem aut cygnum, ut cum aliqua concumbat; deam homini nubere; Saturnum liberos deuorare: nihil denique posse confingi miraculorum adque uitiorum, quod non ibi reperiatur adque ab deorum natura longe absit.s o Scaeuola pontifex maxime, ludos tolle, si potes; praecipe populis, ne tales honores dis inmortalibus deferant, ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis inportastis ista pontifices: deos ipsos roga, quibus instigantibus ista iussistis, ne talia sibi iubeant exhiberi. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda, maior est deorum iniuria, de quibus inpune finguntur.
Abbreviated transcription (Latin):
non congruere ciuitatibus quod ha¬
beat aliqua superuacua aliqua.
&iam quae obsit populos nosse
Desuperuacuis non magnacausa est
sol& enim & aiuris peritis dici. super¬
flua nonnocent. Quae sunt autem
illa quae prolata in multitudinem
nocent: Hlaec inquit non eẽ deos
herculem aesculapium castorem
pollucem. Producitur ad octis qđ
homines fuerint & humana condi¬
tione defecerint: quid aliud quđ
eorum qui sint di non habent ciuita¬
tes uera simulacra quoduerus ds̃
nec sexum habeat nec a&atem nec
definita corporis membra : Hlaec
ẽẽ non putat. Expedire igitur ex¬
istimat falli inreligione ciuitates.
quod dicere &iam in libris rerum
diuinarum uarro ipse non dubitat:
Praeclara religio quo confugiat libe¬
randus infirmus : & cum ueritatem
qualiber &ur inquirat credatur ei
expedire quod fallitur. po&icum
sane deorumgenus curscaeuola res¬
puat eisdem litteris nontac&ur.
quia sic uidelic& deos deformant ut

Expanded text:
non congruere ciuitatibus, quod hanon congruere ciuitatibus, quod habeat aliqua superuacua, aliqua etiam quae obsit populis nosse. De superuacuis non magna causa est; solet enim et a iuris peritis dici: Superflua non nocent. Quae sunt autem illa, quae prolata in multitudinem nocent ? Haec, inquit, non esse deos Herculem, Aesculapium, Castorem, Pollucem; proditur enim a doctis, quod homines fuerint et humana condicione defecerint.\' Quid aliud? \'Quod eorum qui sint di non habeant ciuitates uera simulacra, quod uerus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra.\' Haec  nam falsa esse non putat. Expedire igitur existimat falli in religione ciuitates. Quod dicere etiam in libris rerum diuinarum Varro ipse non dubitat. Praeclara religio, quo confugiat liberandus infirmus, et cum ueritatem qua liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitur. Poeticum sane deorum genus quur Scaeuola respuat, eisdem litteris non tacetur: quia sic uidelicet deos deformant, ut
Abbreviated transcription (Latin):
pedibus suis sanus abscessit. Tanto
stupe factus miraculo senatus qua¬
druplicata pecunia ludos censuit
instaurari. quis nonuideat quisanũ
sapit subditos homines malignis dae¬
diis quaer etto consilio potuerunt
turpia iudicari : In illiscerte ludis
po&ica numinum crimina frequen¬
tantur : qui ludi cogentibus numinib
lus su senatus instaurabantur. IN
illis ludis corruptorem pudicitiae
louem turpissimi histriones canta
Siaũt suis criminibus &iam fictis delec¬
tabatur quando coler&ur nisi di abolo
seruir&ur : It a neiste romanũ conder&
dilatar& conseruar& imperium quo¬
uis romano cui talia displicebant
homine ab iectior : i scedar & felicitatẽ
quitam infeliciter colebatur. & nisi ita
coler&ur infelicius irascebatur :
ficem scae uolamputasse tria genera
tradita deorum. Vnum a po&is al¬
terum aphilosophis tertium a prin¬
cipibus ciuitatis. Primum genus
nugatorium dicit ẽẽ quod multa de
diis fingantur indigna. secundum

Expanded text:
pedibus suis sanus abscessit. Tanto pedibus suis sanus abscessit. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari. Quis non uideat, qui sanum sapit, subditos homines malignis daedis, quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur, qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iouem turpissimi histriones cantabsi autem suis criminibus etiam fictis delectabatur, quando coleretur, nisi diabolo seruiretur? Itane iste Romanum conderet dilataret conseruaret imperium, quouis Romano, cui talia displicebant, homine abiectior? Iste daret felicitatem, qui tam infeliciter colebatur, et nisi ita coleretur, infelicius irascebatur? Cficem Scaeuolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis, alterum a philosophis, tertium a principibus ciuitatis. Primum genus nugatorium dicit esse, quod multa de dis fingantur indigna; secundum
Abbreviated transcription (Latin):
rent. praenuntiarunt . quia neglec¬
tum ẽ aliquid seuerissime uindicarunt
Quia id quod neglectum fuerat factumẽ
placatos seesse monstrarunt. inter
eorum cominemo : rantur uirtutes
&miranda facta quod dicam. Ti ta
latiniorustico romano patri familias
dictum ẽ in somnis. insenatum nunti ar&
ut ludi romani instaurarentur.
quod primo eorumdie in quodam scele¬
rato qui populo spectante ad suppli¬
cium duciiussus est. numinib: uidelic&
exludis hilaritatem quaerentibus
triste displicuiss& imperium Cum
ergo ille qui somnio commonitus erat
postero die iussa facere non dusus e&̃¬
secunda nocte hoc idem rursus seuerius
imperatumẽ. Amisit filium qui a non
fecit. Tertia nocte dictum ẽ homini
quod maior ei poena si non facer&. im¬
miner&. Cum &iam sic non auder&.
in morbum incidit acrem & horribilẽ
Tumuero ex amicorum sententia ad ma¬
gistratus rem d&ulit atq in lectica
adlatus ẽ insenatum. Expositoque
somnio recepta continuo ualitudine

Expanded text:
ret praenuntiarunt, quia neglecret praenuntiarunt, quia neglectum est aliquid, seuerissime uindicarunt, quia id quod neglectum fuerat factum est, placatos se esse monstrarunt. Inter eorum commemoratur uirtutes et miranda facta quod dicam. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis, in senatum nuntiaret, ut ludi Romani instaurarentur, quod primo eorum die in quodam scelerato, qui populo spectante ad supplicium duci iussus est, numinibus uidelicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. Cum ergo ille qui somnio commonitus erat postero die iussa facere non ausus esecunda nocte hoc idem rursus seuerius imperatum est: amisit filium, quia non fecit. Tertia nocte dictum est homini, quod maior ei poena, si non faceret, inmineret. Cum etiam sic non auderet, in morbum incidit acrem et horribilem. Tum uero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit adque in lectica adlatus est in senatum expositoque somnio recepta continuo ualetudine
Abbreviated transcription (Latin):
colendum ds̃ dator felicitatis. cui
non sufficit ad accipiendam ipsa feli¬
citas: Cui aũt sufficit : non enim ha¬
b& homo quid amplius opture debeat.
seruiat unidõdatori felicitatis
Non ẽ ipse quem nominant iouem: nam
sicumdatorem felicitatis agnoscerent.
nonutiq alium uel aliam aquadar&
felicitas nomine ipsius felicitatis in qui¬
rerent neq ipsum iouem cumtantis in¬
iuris colendum putarent: Iste
alienarum dicitur ad ulter uxorum
is tepueri pulchri inpudicus amator
aittullius & humana ad deos transfe¬
rebat diuina mallem adnos. merito
displicuit uiro graui diuinorum cri¬
minum po&a confictor Curergo
tantur deorum honoribus & hibentur.
interres diuinas ad octissimis conscri¬
buntur : Hic exclam& cicero non con¬
tra figmenta po&arum sed contra ins¬
tituta malorum. An exclamarent
& illi : quid nos fecimus : ipsidii ista suis
honoribus ex hibenda flagita uerunt.
atrociter imperarunt. cladem nisi fie¬

Expanded text:
colendum Deus dator felicitatis, cui colendum Deus dator felicitatis, cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Cui autem sufficit non enim habet homo quid amplius optare debeat, seruiat uni Deo datori felicitatis. Non est ipse, quem nominant Iouem. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent, non utique alium uel aliam, a qua daretur felicitas, nomine ipsius felicitatis inquirerent, neque ipsum Iouem cum tantis iniuriis colendum putarent. Iste alienarum dicitur adulter uxorum, iste pueri pulchri inpudicus amator ait Tullius, et humana ad deos transferebat: diuina mallem ad nos.\' Merito displicuit uiro graui diuinorum criminum poeta confictor. Quur ergo tantur, deorum honoribus exhibentur, inter res diuinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum, sed contra instituta maiorum; an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi di ista suis honoribus exhibenda flagitauerunt, atrociter imperarunt, cladem nisi fie
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur non ipsa quaedatur sed numen
illud ad tenditur. a quo felicitasdatur
I sta nobis reddita ratione multo facilius
eis quorum cor nonnimis obduruit per¬
sua demus fortasse quod uolumus
sienim lamhumana in firmitas sensit
nonnisi ab aliquodõ dariposse felici¬
tatem & hoc senserunt homines quitam
multos colebant deos inquibus & ipsũ
eorum regem louem quia nomen elus
a quod ar&ur felicitas ignorabant.
ideo ipsius rei nomine quam credebant:
ab illodari . eum appellare uoluerunt.
satis ergo iudicarunt nec ab ipso ioue
dariposse felicitatem quẽ iam cole¬
bant sed utiq ab illo quem nomine ip¬
sius felicitatis colendum eẽ censebant
Confirmo prorsus a quod amdõ quem
nesciebant eoscredidisse darifelicita¬
tem. Ipseergo quaeratur ipse colatur.
& sufficit Repudietur strepitus in¬
numerabilium daemoniorum. Illi
non sufficiat hic ds̃ cui non sufficit mu¬
nuseius. Illi inquã non sufficiat ad

Expanded text:
dicitur, non ipsa quae datur, sed numen dicitur, non ipsa quae datur, sed numen illud adtenditur a quo felicitas daIsta nobis reddita ratione, multo facilius eis, quorum cor non nimis obduruit, persuadebimus fortasse quod volumus. Si enim jam humana infirmitas sensit, nonnisi ab aliquo Deo dari posse felicitatem, et hoc senserunt homines, qui tam multos colebant deos, in quibus et ipsum eorum regem Iouem: quia nomen eius, a quo daretur felicitas, ignorabant, ideo ipsius rei nomine, quam credebant ab illo dari, eum appellare uoluerunt, satis ergo indicarunt nec ab ipso Ioue dari posse felicitatem, quem iam colebant, sed utique ab illo, quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Confirmo prorsus a quodam deo, quem nesciebant, eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur, ipse colatur, et sufficit. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum; illi non sufficiat hic deus, cui non sufficit munus eius. Illi, inquam, non sufficiat ad
Abbreviated transcription (Latin):
sicut carere non potest fame qui panẽ
pictum linguit & ab homine quiuerum
non p&it. Lib& autem eorum conside¬
rare rationes : usq ad eone in quiunt
maiores nr̃os insipientes fuis se cre¬
dendumẽ ut haec nescirent munera
diuina eẽ non deos: sed qm̃ sciebant
neminitalia nisi aliquo deo largiente
concedi quorum deorum nomina
non inueniebant earumrerum nomi¬
nib: appellabant deosquas ab eissen¬
tiebant dari. Eaq uocabula inde
flectentes sicut abello bellona nun¬
cupauerunt. Non bellum sicut acu¬
nis cuninam noncunam. sicut a seg&ib
seg&iam non seg&em. a pomis pomonã
non pomum. sicut abubus bubonam
non bouem. Aut certe nulla uocabuli
declinatione sicut res ipsae nominant᷑.
ut pecunia dictaẽ dea . quaed at pecu¬
niam non omnino pecunia dea ipsa pu¬
tataẽ. Ita uirtus quaedat uirtutem.
honor qui honorem. concordia : quae
concordiam. uictoria quaed at uicto¬
riam. Ita inquiunt cumfelicitas dea

Expanded text:
sicut carere non potest fame, qui panem sicut carere non potest fame, qui panem pictum lingit et ab homine, qui uerumna. Libet autem eorum considerare rationes. Usque adeone, inquiunt, majores nostros insipientes fuisse credendum est, ut haec nescirent munera divina esse, non deos? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi, quorum deorum nomina non inveniebant, earum rerum nominibus appellabant deos, quas ab eis sentiebant dari, aliqua vocabula inde flectentes, sicut a bello Bellonam nuncupauerunt, non Bellum; sicut a cunis Cuninam, non Cunam; sicut a segetibus Segetiam, non Segetem, a pomis Pomonam, non Pomum: sicut a bubus Bubonam, non Bouem: aut certe nulla uocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur, ut Pecunia dicta est dea, quae dat pecuniam, non omnino pecunia dea ipsa putata est; ita Virtus. quae dat uirtutem, Honor, qui honorem, Concordia, quae concordiam, Victoria, quae dat uictoriam. Ita, inquiunt, cum Felicitas dea
Abbreviated transcription (Latin):
deo p&ere quam possis a seipsa impe¬
trare: Hanc ergo deam superdeos
c&eros honorare &iam loci dignitate
debuerunt. Sicut enim apud ipsos
legitur. romani u&eres nescio quem
sum manum cui nocturna fulminatri¬
buebant coluerunt magis quam iouem.
adquẽ diurna fulmina pertinerent.
Sed postquam ioue templum insigne ac
sublime constructum est. propter aedis
dignitatem sic ad eum multitudo con¬
fluxit ut uix inueniatur qui sum mani
nomen quod audire lam non potest se
saltem legisse meminerit: Si autem
felicitas dea non est ꝗm̃ quoduerum est
munus estdei illeds̃ quaeratur qui eam
dare possit. & falsorum deorum mul¬
titudo noxia relinquatur. quam stul¬
torum hominum multitudo uana sec¬
tatur. Dei dona deos sibi faciens &
ipsum cuius ea donasunt obstinatione
superbae uoluntatis offendens
Sicenim carere non potest infelicitate
quitam quam deam felicitatem colit.
& dm̃ datorem felicitatis relinquit.

Expanded text:
deo petere, quam possis a se ipsa inpedeo petere, quam possis a se ipsa inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam \' loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur, Romani ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant, coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime constructum est, propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit, ut uix inueniatur qui Summani nomen, quod audire iam non potest, se saltem legisse meminerit. Si autem felicitas dea non est, quoniam, quod uerum est, munus est Dei: ille Deus quaeratur, qui eam dare possit, et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur, quam stultorum hominum multitudo uana sectatur, Dei dona deos sibi faciens et ipsum, cuius ea dona sunt, obstinatione superbae uoluntatis offendens. Sic enim carere non potest infelicitate, qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit,
Abbreviated transcription (Latin):
ipse contemner&. sicut a termino mar¬
te iuuentute contemptus est. sed ipsi
&iam qui noncesserant ioui profecto
cederent felicitati. quaeillis regem
fecerat louem. autsi noncederent non
id contemptueius facerent sed quod in
domo felicitatis obcuri eẽ mallent:
quam sine illa in locis propriis eminerent
ltadea felicitate in loco amplissimo &
celsissimo constituta. discerent ciues
unde omnis boni uotip&endum ess&
auxilium. ac sic ipsa suadente natura
aliorum deorum superflua multitudine
derelicta coler&ur una felicitas uni
supplicar&ur unius templum frequen¬
tar&ur aciuibus qui felices esseuellent:
Quorum ess& nemoqui noll& atq ita
ipsa aseipsa p&er&ur. quae ab omnib:
p&ebatur . qui senim aliquid ab aliquo
deo nisi felicitatem uelit accipere uel
quod ad felicitatem ex istimat ꝑtinere :
Pro inde si felicitas hab& inpotestate
cum quo homine sit. hab& autem sideaẽ
quaetandem stultitia est ab aliquo eam

Expanded text:
ipse contemneret, sicut a Termino, Maripse contemneret, sicut a Termino, Marte, Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat Iouem. Aut si non cederent, non id contemtu eius facerent, sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent ciues, unde omnis boni uoti petendum esset auxilium, ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine derelicta coleretur una Felicitas, uni supplicaretur, unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent, quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem uelit accipere uel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit habet autem, si dea est: quae tandem stultitia est ab aliquo eam