comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
breui. paucissimi & in colȩ inea: TANSIE¬
RUNT deGENte INGENTEM ET ΟEREΟΝO
in popłoꝯ alterum. Repetitio ÷ eiꝰ quod
dixerat de gente ingentem ¶Uon dian¬
Si⁊ hoauiieo Nocese illis: id ÷ non per¬
misit. Greca aut̃ locutio est nocere illos
latina uͦ nocere illis. Et conrieor⁊ ꝓeis
aroes. Nolite in quit tancere xpos
meos. ET INPROphetis coris Nolite
MalioNa NI. Uerba dixit dĩ corripientiᷤ
uł arguentis reges. ne neglegerent scõs
patres : cum eẽnt numero breues. & pau¬
cissimi atq in colȩ in terra chanaam.
Quȩ uerba licet in libris eiꝰ hystoriȩ non
legantur: tamen in telligenda sunt uł
latenter dicta. sicut ds̃ in hominũ cor¬
dibus loquitur occultis & ueracibus iisis
uł etiam ꝑ angłm ex pressa. Nam & rex
gerarum & rex egiptioꝵ diuinitus ad¬
moniti sunt. ne nocerent abrahȩ. & rex
alius ne noceret isaae. & alii nenocerent
iacob. cum ẽẽnt paucissimi & in cole dn¬

Expanded text:
brevi, paucissimi et incolae in ea; transiebrevi, paucissimi et incolae in ea; transierunt de gente in gentem, et de regno in populum alterum.» Repetitio est ejus quod dixerat, «de gente in gentem. Non dimisit hominem nocere eis:» id est, non permisit. Graeca autem locutio est, «nocere illos;» latina vero, «nocere illis. Et corripuit pro eis reges. Nolite,» inquit, «tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari.» Verba dixit Dei corripientis vel arguentis reges, ne laederent sanctos patres, cum essent numero breves, et paucissimi atque incolae in terra Chanaan. Quae verba licet in libris ejus historiae non legantur, tamen intelligenda sunt vel latenter dicta, sicut Deus in hominum cordibus loquitur occultis et veracibus visis, vel etiam per Angelum expressa. Nam et rex Gerarum et rex Aegyptiorum divinitus admoniti sunt ne nocerent Abrahae , et rex alius ne noceret Isaac , et alii ne nocerent Jacob ; cum essent paucissimi et incolae, an
Abbreviated transcription (Latin):
mittit timorem: ut filius maneat
in domo in ȩternum. Unde dictum
scõꝵ ueritate notissimam. Cuo es¬
SENT NUMeRΟ BReUI pagcissiMi ei
in colȩ iN ea. Id ÷ in terra chanaam
quando ibi patres habitauerunt abra-¬
ham isaac & iacob. ante quam eam
acciꝑ ent hereditatem: in semine
suo paucissimi erant. & in colȩ in ea.
Non nulli autem codices habent. non
paucissimi & in cole: sed paucissimos
& in colas. Ubi apparet eos qui ita in
ter pretati sunt grecam fuisse locutionẽ
secutos. quȩ trans ferri non potest inlatinũ.
nisi cum absurditate quȩ ferri omnino
non possit. Si enim ipsam totam locutio¬
nem trans ferre conemur dicturi sumus
in ea eẽ illos numero breui paucissimos
& in colas in ea. Qđ autẽ ait grecus in ea ẽe
illos. hoc ÷ latine cum ẽẽnt. Qđ uerbum
non potest casus accusatiuus sequi. sed no¬
minatiuus. Quis enim dicat cum essent
paucissimos : Sed cum eẽnt paucissimi.
Cum gͦ eeñt numero breues. ł numero

Expanded text:
mittit timorem , ut filius maneat mittit timorem , ut filius maneat in domo in aeternum. Unde dictum sanctorum veritate notissimam. «Cum essent numero brevi, paucissimi et incolae in ea:» id est, in terra Chanaan. Quando ibi patres habitaverunt Abraham, Isaac et Jacob, antequam eam acciperent haereditatem, in semine suo paucissimi erant, et incolae in ea. Nonnulli autem codices habent, non, «paucissimi et incolae;» sed, «paucissimos et incolas.» Ubi apparet eos qui ista ita interpretati sunt, graecam fuisse locutionem secutos, quae transferri non potest in latinum, nisi cum ea absurditate, quae ferri omnino non possit. Si enim totam ipsam locutionem transferre conemur, dicturi sumus, «In eo esse illos numero brevi, paucissimos et incolas in ea». Quod autem ait graecus, «In eo esse illos,» hoc est latine, «Cum essent:» quod verbum non potest casus accusativus sequi, sed nominativus. Quis enim dicat, Cum essent paucissimos? sed, Cum essent paucissimi.el, «numero
Abbreviated transcription (Latin):
hereditatis ur̃e. Quomͦ gͦ est hoc ȩternum.
nisi aliquid ȩternum significet : Ipsa eñi
dicta est terra ꝓmissionis. terra fluens lac
& mel. qđ totum significat grãm in qua
gustatur quam suauis est dñs. ad quam
non om̃s homines pertinent. Non enini
omnium ẽ fides. Ideo addit funiculum hȩ¬
reditatis ur̃ȩ. Unde in alio psalmo. semen
habrahȩ qđ est xp̃s. intelligitur loqui ubi
dicit. Eunes ceciderunt michi inpreclariꝰ.
& enim hereditas mea prȩclara est michi
Cur autem dicta sit terra chanaam. in¬
terp̃tatio huius nominis aꝑit. Ehanaã
quippe interprȩtatur humilis. Quodsi
ad illam referatur sententiã scĩ noe. qua
cundem chanaam dixit futurũ seruũ
fr̃m suorum. hinc ÷ &iam seruilis
timor. Seruus autẽ non manet in do¬
mo in eternum. filius autem manet
inȩternum. Idõ excluso chananeo.
datur terra promissionis semini abra¬
hȩ. Con summata enim caritas foras

Expanded text:
haereditatis vestrae.» Quomodo ergo est hoc aeternum, haereditatis vestrae.» Quomodo ergo est hoc aeternum, nisi aliquid aeternum significet? Ipsa enim dicta est terra promissionis, terra fluens lac et mel . Quod totum significat gratiam, in qua gustatur quam suavis est Dominus ; ad quam non omnes homines pertinent: non enim omnium est fides . Ideo addidit, «Funiculum haereditatis vestrae.» Unde in alio psalmo, semel Abrahae, quod est Christus, intelligitur loqui, ubi dicit: «Funes ceciderunt mihi in praeclaris; etenim haereditas mea praeclara est mihi» . Cur autem dicta sit terra Chanaan, interpretatio hujus nominis aperit; Chanaan quippe interpretatur Humilis. Quod si ad illam referatur sententiam sancti Noe, qua eumdem Chanaan dixit futurum servum fratrum suorum , hinc est etiam servilis timor. «Servus autem non manet in domo in aeternum; filius manet in aeternum» . Ideo excluso Chananaeo, datur terra promissionis semini Abrahae. Consummata enim charitas foras
Abbreviated transcription (Latin):
han. & uramenti sui ad isaac. Et statuit
illud iacob. id ÷ ipsi iacob inp̾ceptũ. Ipsi
sunt trespatriarchȩ quoꝵ specialiter
se dicit dm̃. quos & dñs nominat in
testam̃to nouo ubi dixit. multi ab ori-¬
ente & occidente uenient. & recũbent
cum abraham & isaac & iacob in regno
cȩlorum. Ista ẽ hȩreditas ȩterna. Nã
& hic ubi ait. statuit illud iacob inp̃¬
cȩptum: manifestat prȩceptum esse
fidei. Non enim promissum appellaret
prȩceptum. Si enim opus ẽ inprȩcepto:
merces in ꝓmisso. Hoc ẽ opus dĩ dñsait.
ut credatis in eum quem misit ille.
Hoc gͦ uerbum quod mandauit. memor
inȩternum testamenti sui. hoc ẽ uerbum
fidei qđ predicamus: statuit illud ipsi ia¬
cob inprȩceptum. & ipsi isrł intestamentũ
ȩternum. id est qͦd exipso uerbo & prȩcepto
impleto. daturus eẽt aliquid ȩternum.
Dicens tͥ dabo terram chanaan. funiculum

Expanded text:
ham, et juramenti sui ad Isaac. Et statuit ham, et juramenti sui ad Isaac. Et statuit illud Jacob,» id est ipsi Jacob, «in praeceptum.» Ipsi sunt tres patriarchae quorum specialiter se dicit Deum, quos et Dominus nominat in Testamento Novo, ubi dicit: «Multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno coelorum» . Ista est haereditas aeterna. Nam et hic, ubi ait, «Statuit illud Jacob in praeceptum;» manifestat praeceptum esse fidei: non enim promissum appellaret praeceptum. Si enim opus est in praecepto, merces in promisso: «Hoc est opus Dei,» Dominus ait, «ut credatis in eum quem ille misit» Hoc ergo verbum quod mandavit, «memor in aeternum testamenti sui,» hoc est, verbum fidei quod praedicamus , «statuit illud» ipsi «Jacob in praeceptum; et» ipsi «Israel in testamentum aeternum,» id est, quod ex ipso verbo et praecepto impleto daturus esset aliquid aeternum. «Dicens, Tibi dabo terram Chanaan, funiculum
Abbreviated transcription (Latin):
stamenti sui. qͦd in eternum intelligere
debemus. testamenti scilicet iustificationis.
& hereditatis ȩternȩ quam fidei ꝓmisit
ds̃: uerbi inqͥt qđ mandauit in mille gene¬
rationes. Quid ẽ mandauit : Qd enim ait.
tibi dabo terram chanaan: non mandatũ
est sed ꝓmissum. Mandatum ẽ aut̃ qđ
facere debemus. ꝓmissum qđ accipere.
Mandatum gͦ fides ẽ ut iustus ex fide uiuat.
& huic fidei hęreditas ęterna ꝓmittitur.
Mille gͦ generationes ꝓpter numeri ꝑfectio¬
nem ꝓomnib intelligende sunt. Ia est
quam diu generatio generationi sequendo
succedit. tam diu mandatum ẽ uiuendũ
ex fide. Od obseruuat popłs dĩ. filii ꝓmissio¬
nis. nascendo uiuentes & moriendo ab eun¬
tes: donec om̃is generatio finiatur qđ
millenario numero significatum est
quia denaru numeri solidum quadra¬
tum decem decies & hoc decies ad mille
peruenit. Qđ disposuit in quit ad abra¬

Expanded text:
stamenti sui;» quod in aeternum intelligere stamenti sui;» quod in aeternum intelligere debemus, testamenti scilicet justificationis et haereditatis aeternae, quam fidei promisit Deus: «Verbi,» inquit, «quod mandavit in mille generationes.» Quid est, «mandavit?» Quod enim ait, «Tibi dabo terram Chanaan,» non mandatum est, sed promissum: mandatum est autem quod facere debemus, promissum quod accipere. Mandatum ergo fides est, ut justus ex fide vivat ; et huic fidei haereditas aeterna promittitur. «Mille» ergo «generationes,» propter numeri perfectionem, pro omnibus intelligendae sunt; id est, quamdiu generatio generationi sequendo succedit, tamdiu mandatum est vivendum ex fide. Quod observat populus Dei, filii promissionis nascendo venientes, et moriendo abeuntes, donec omnis generatio finiatur; quod millenario numero significatum est, quia denarii numeri solidum quadratum decem decies, et hoc decies, ad mille pervenit. «Quod disposuit,» inquit, «ad Abra
Abbreviated transcription (Latin):
greci Geheandicunt. quam minimam
quidam quindecim annis terminauert᷑.
ex qua homo incipit posse generare: quȩ
sunt iste mille generationes non solum
atempore abraham quando ei facta est
ista promissio usq ad tempus noui testa¬
menti. sed ab ipso adam usq ad terminũ
scłi :: Quis enim audeat dicere. quindeci
annorum milibus hoc scłm extendie
Proinde michi uidetur non hic uetus
testamentum intelligendum. qđ nouo
.eẽ. tollendum dicitur perꝓpħam. ecce
dies ueniunt dicit dñs. & confirmabo
domui iacob testamentum nouum. non
scđm testamentum qđ constitui patribus
eorum. cum eduxissem eos deterra egipti:
sed testamentum fidei qͦd laudat apłs cũ
abraham nob ꝓponit imitandum. & de
legis oꝑibus głantes inde conuincit. qđ
abraham &iam ante circumcisionem
credidit dõ. & reputatum ÷ ei ad iustitiam.
Deniq cum dixisset. memor fuit inscłm te¬

Expanded text:
Graeci γενεάν dicunt; quam minimam Graeci γενεάν dicunt; quam minimam quidam quindecim annis terminaverunt, ex qua homo incipit posse generare; quae sunt istae mille generationes, non solum a tempore Abraham, quando ei facta est ista promissio, usque ad tempus Novi Testamenti, sed ab ipso Adam, usque ad terminum saeculi? Quis enim audeat dicere quindecim annorum millibus hoc saeculum extendi? 7. Proinde mihi videtur non hic Vetus Testamentum intelligendum, quod Novo esse tollendum dicitur per prophetam, «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et confirmabo domui Jacob Testamentum Novum; non secundum Testamentum quod constitui patribus eorum, cum eduxissem eos de terra Aegypti» : sed testamentum fidei, quod laudat Apostolus, cum Abraham nobis proponit imitandum, et de Legis operibus gloriantes inde convincit, quod Abraham etiam ante circumcisionem credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam : Denique cum dixisset, «Memor fuit in saeculum te
Abbreviated transcription (Latin):
intestamtom ȩternumꝯ. ubi nullus ÷
ambiguitatis locus. leonion quippe
habet grecus. qͦd nusquam nr̃i nisi ȩt̾nũ
interpretati sunt. Uix autẽ aliqui alicubi
leonion ȩternale dixerunt. Nisi for.¬
te quia leona familiarius in terp̃tant᷑
inter prȩtari uelint qđ neminem ausum
fuisse cõmemini. Si autem hoc loco te¬
stamentum uetus in telligendum ẽ ꝓpt̃
terram chanaan. sic enim sermo contexit᷑.
& statuit illud ipsi iacob inprȩceptum.
& ipsi isrł intestamentũ ȩternum. dicens.
tisi oaso terraco chagaan Eutricolom
hereoitatis ur̃ȩ: quomͦ intelligendũ
est ȩternum cum terrena illa hereditas
ȩterna ẽẽ non possit. & ideo uetus testa¬
mentum uocatur . qui ꝓer nouum ab¬
oletur : Mille uͦ generationes. nec ȩternũ
uidentur aliquid significare. quia utiq
finem habent. & ad ipsa temporalia nimi
multe sunt. Quamlibet enim paucis
annis generatio determinetur. quam

Expanded text:
in testamentum aeternum.» Ubi nullus est in testamentum aeternum.» Ubi nullus est ambiguitatis locus: αἰώνιον quippe habet graecus, quod nusquam nostri nisi aeternum interpretati sunt; vix autem aliqui alicubi αἰώνιον aeternale dixerunt. Nisi forte quia αἰῶνα familiarius interpretanturinterpretari velint; quod neminem ausum fuisse commemini. Si autem hoc loco Testamentum Vetus intelligendum est, propter terram Chanaan; sic enim sermo contexitur, «Et statuit illud» ipsi «Jacob in praeceptum, et» ipsi «Israel in testamentum aeternum, dicens, Tibi dabo terram Chanaan, funiculum haereditatis vestrae:» quomodo intelligendum est «aeternum,» cum terrena illa haereditas aeterna esse non possit? Et ideo Vetus Testamentum vocatur, quia per Novum aboletur. «Mille» vero «generationes,» nec aeternum videntur aliquid significare; quia utique finem habent, et ad ipsa temporalia nimis multae sunt. Quamlibet enim paucis annis generatio determinetur, quam
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Ipse ẽ dñs ds̃ nr̃. in om̃i terra iudicia
eius. quia mom̃i terra ȩccła eiꝰ. ubi predi¬
cantur udicia enuis. Quid gͦ ait in alio
psalmo : Qui annuntiat uerbum suum
iacob. iustitias & iudicia sua isrł. Non
fecit sic om̃i genti. & iudicia sua ñ mani¬
festauit eis. Idõ dictum ẽ quia unam
gentem uoluit intelligi ꝑtinentẽ ad se¬
men abrahȩ quȩ uocata est quidem ex
omnibus gentib & sic in ea dicuntur om̃s
gentes: ut una sit gens in ad optionẽ uoca¬
ta. Extra istam. nulli genti manifesta¬
uit iudicia sua. Om̃ qui ea ñ credidert᷑:¬
&iam si annuntiata sunt. manifesta
eis utiq non sunt. quia nisi credant ñ
inȩternum. qđ ex ambiguo greco factũ
est. Sed si in hoc scło intelligendũ est ñ
ineternum. quomͦ exponens cuiꝰ testam̃ti
memor fuerit. adiungit & dicit. uersi
auod manoroit in coille senenationes:
Qđ ad huc cum aliquo fine potest intelli¬
gi sed deinde dicit. euod dis posori as
ADRABAO ETIORAMTI SOI ADISAAC ET

Expanded text:
erra judicia ejus:» quia in omni terra Ecclesia ejus, ubi praedicantur judicia ejus. Quid ergo ait in alio psalmo: «Qui annuntiat verbum suum Jacob, justitias et judicia sua Israel; non fecit sic omni genti, et judicia sua non manifestavit eis» . Ideo dictum est, quia unam gentem voluit intelligi pertinentem ad semen Abrahae; quae vocata est quidem ex omnibus gentibus, et sic in ea dicuntur omnes gentes, ut una sit gens in adoptionem vocata. Extra istam nulli genti manifestavit judicia sua: quoniam qui ea non crediderunt, etiamsi annuntiata sunt, manifestata eis utique non sunt; quia nisi credant, no«in aeternum;» quod ex ambiguo graeco factum est. Sed si in hoc saeculum intelligendum est, non in aeternum; quomodo exponens cujus testamenti memor fuerit, adjungit et dicit: «Verbi quod mandavit in mille generationes?» Quod adhuc cum aliquo fine potest intelligi; sed deinde dicit: «Quod disposuit ad Abraham, et juramenti sui ad Isaac; et
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ fecit. ꝓdigia eiꝰ & iudicia oris eiꝰ. Neqͥs
autem hoc uni genti tribuerit isrłitarũ
scđm carnẽ & non intelligeret magis
eẽ sem̃ abrahȩ filios ꝓmissionis quam filio̾
carnis. quib apłs dicit cum gentib loque¬
retur. uos gͦ abrahȩ sem̃ estis scłm ꝓmisso¬
nem heredes: seqͥt᷑ & dicit. Ipse uñs ds̃

Expanded text:
digia ejus et judicia oris ejus.» Ne quis autem uni genti hoc tribueret Israelitarum secundum carnem, et non intelligeret magis esse semen Abrahae filios promissionis quam filios carnis, quibus Apostolus dicit, cum Gentibus loqueretur, «Vos ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem haeredes» ; sequitur et dicit, «Ipse Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
in prȩceptum. & ipsi isrł intestam̃tũ ȩternũ.
dicens. Tibi dabo terra chanaam. fumculũ
hereditatis ur̃ȩ. Quȩ om̃ia promodulo mes
quem admodum accipienda eẽrit. exposui.
Hic occurrebat animo paruulȩ fidei. Si gͦ
ds̃ gratis colendus ẽ & testam̃ti ȩterm here¬
ditas ipse ase ipso requirendus. mortalem
& temporales necessitates : An & ipsas suȩ
miscdiȩ multiplicatione non deserit : Nam
intente audite. quid prȩstiterit patribus
nr̃is. uł in quib fidei exempla constituit.
uł qui exilloꝵ carne ꝓpagati &iam fidem
imitati sunt. cum ee̾nt ipsi numero breui.
paucissimi & in colȩ inea. idẽ. int̾ra chanaã
Et ꝑtransierunt degente ingentẽ. & deregno
inpopłm alterum. Non reliquit hominem
nocere eis. & arguit pro eis reges. Nolite tan¬
gere xpycecoc meos. & in ꝓpħis meis nolite
malignari. Si autem quęritis quomͦ transi¬
super terram. omne firmam̃tum ꝑa niscon¬
triuit. Misit ante eos uirum. in seruum

Expanded text:
si Israel in testamentum aeternum, dicens, Tibi dabo terram Chanaam, funiculum haereditatis vestrae.» Quae omnia, pro modulo meo, quemadmodum accipienda essent, exposui. 37. Hic occurrebat animo parvulae fidei: Si ergo Deus gratis est colendus, et testamenti aeterni haereditas ipse a seipso requirendus; mortalem et temporales necessitates, an et ipsa suae misericordiae multiplicatione non deserit? Nam intente audite quid praestiterit patribus nostris, vel in quibus fidei exempla constituit, vel qui ex illorum carne propagati etiam fidem imitati sunt. «Cum essent ipsi numero brevi, paucissimi et incolae in ea:» id est, in terra Chanaan. «Et pertransierunt de gente in gentem, et de regno in populum alterum. Non reliquit hominem nocere eis, et arguit pro eis reges. Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari.» 38. Si autem quaeritis quomsuper terram omne firmamentum panis contrivit misit ante eos virum in servum
Abbreviated transcription (Latin):
nomine scõ eiꝰ. Lȩtetur corquęrentium
dnm. querite dnm & confir milmni que¬
rite faciem eius semꝑ. Deinde ad paruuloꝵ
corda nutrienda ut roborentur infide.
rando simus sem̃ illoꝵ. ñ desola gente
hebreoꝵ: sed quot quot istam gr̃am susci¬
piunt in om̃i terra. qđ totum his uersib
continetur. Mem̃tote mirabilium eiꝰ quȩ
fecit. ꝓdigia eiꝰ & iudicia oris eiꝰ. sem̃ abra¬
ham serui eiꝰ. filii iacob electi eiꝰ. Ipse dñs

Expanded text:
ne sancto ejus; laetetur cor quaerentium Dominum. Quaerite Dominum, et confirmamini; quaerite faciem ejus semper.» 36. Deinde ad parvulorum corda nutrienda, ut roborentur in fide, rando simus semen illorum, non de sola gente Hebraeorum, sed quotquot istam gratiam suscipiunt in omni terra. Quod totum his versibus continetur: «Mementote mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judicia oris ejus. Semen Abraham servi ejus, filii Jac
Abbreviated transcription (Latin):
sum sunt sapite. nonqͦ superteryam.
Mortui enim estis. & uita uestra abscondita
est cum xp̃o indeo. Ac per hoc si uita nr̃a
ibi ÷. ubi ÷ ueritas: non ÷ uita nr̃a subsole.
ubi uanitas. Sed hoc tam magnum bonũ
magis habemus inspe. non tenẽmus inre:
& secundum spem nr̃am beatus apłs ista
locutus ẽ. Quia & illud cum dixisset. uanitati
creatura subiecta ÷: ad iecit atq ait. Non
sponte. sed propter eum qui subiecit inspe.
Ergo inspe qua speramus nos ad hȩsuros
contemplandȩ ueritati. subiecti sumus in¬
terim uanitati. Creatura quippe ista sp̃ualiꝰ.
animalis. corporalis. quȩ omnis in homine ẽ.
immo homo ẽ: sponte peccauit. & inimica
facta. ẽ. ueritati. sed ut merito puniretur.
non sponte subiecta ẽ uanitati. Deniq post
pauca. nonsolum autem inquit sed & nos
ipsi primitias spiritus habentes. id ÷ qui ñ¬
dum quidem ex toto quod sumus. sed exea
parte qua pecoribus meliores sumus. deo

Expanded text:
sum sunt sapite, non quae super terram. sum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo» . Ac per hoc si vita nostra ibi est ubi veritas, non est vita nostra sub sole ubi vanitas. Sed hoc tam magnum bonum magis habemus in spe, non tenemus in re: et secundum spem nostram beatus Apostolus ista locutus est; quia et illud cum dixisset, «Vanitati creatura subjecta est,» adjecit atque ait, «Non sponte, sed propter eum qui subjecit in spe.» Ergo in spe, qua speramus nos adhaesuros contemplandae veritati, subjecti sumus interim vanitati. Creatura quippe ista spiritualis, animalis, corporalisque omnis in homine est; imo homo est. Sponte peccavit, et inimica facta est veritati: sed ut merito puniretur, non sponte subjecta est vanitati. Denique post pauca, «Non solum autem,» inquit, «sed et nos ipsi primitias spiritus habentes,» id est, qui nondum quidem ex toto quod sumus, sed ex ea parte qua pecoribus meliores sumus, Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
disserendum: auerte ocolos omeos
ne uiorati uanitateo iN uia
tua uidifica me. E contrario
Huius autem mundi cupiditas uanitas. sed xp̃s
qui ex hoc mundo liberat: ueritas. Ipsa ẽ & uia.
in qua se uult iste uiuificareͥ: quia ipse ẽ &
uita Ipse quippe ait. Ego sum uia. ueritas
&uita. Sed quid ÷ auerte oculos meos. neuide¬
ant uanitatem  Nunquid quamdiu sumus
in hoc mundo. possumus non uidere uanita¬
tem: Omnis enim creatura uanitati subiecta
.ẽ. quȩ intelligitur. eẽ. in homine. & omnia
uanitas. Quȩ abundantia hominis in om̃i
labore suo. quo ipse laborat subsole: Pn
nste fortassis hoc orat ut nonsit eius uita
subsole. ubi om̃a uanitas. sed in illo sit inqͦse
uiuificari petit : Ille quippe ascendit non
super solem tantum. sed super om̃s cȩlos:
ut ad impleret om̃a. Et in illo magisquam
subsole uniunt: qui non mn aniter audiunt
quod dixit apłs. Que sursum sunt quęrite.
ubi xp̃s est indextera cdĩ sedens. quȩ sur¬

Expanded text:
eos, ne videant vanitatem; in via tua vivifica me.» A contrario Hujus autem mundi cupiditas, vanitas: sed Christus, qui ex hoc mundo liberat, veritas. Ipse est et via in qua se vult iste vivificari, quia ipse est et vita; ipse quippe ait: «Ego sum via, veritas et vita» . Sed quid est, «Averte oculos meos, ne videant vanitatem?» Numquid quamdiu sumus in hoc mundo, possumus non videre vanitatem? «Omnis enim creatura vanitati subjecta est,» quae intelligitur esse in homine; et, «Omnia vanitas: quae abundantia hominis in omni labore suo, quo ipse laborat sub sole» ? An iste fortassis hoc orat, ut non sit ejus vita sub sole, ubi omnia vanitas; sed in illo sit, in quo se vivificari petit? Ille quippe «ascendit» non super solem tantum, sed «super omnes coelos, ut adimpleret omnia» . Et in illo magis quam sub sole vivunt qui non inaniter audiunt quod dixit Apostolus: «Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sur
Abbreviated transcription (Latin):
inquit duobus mandatis tota lex pendet
& ꝓpħȩ. Unde & iste contra suȩ suspicio¬
nis opprobrium quod desiderat ampu¬
tari: ecce inquit concupion Manoata
toa. iN tua iostiua uiuifica me. Ecce
concupiui extoto corde & extota anima¬
& extota mente diligere te. & ꝓximũ
sicut me non in mea s ĩ tua iustitia
uiuifica me. Hoc ÷ ista caritate concupiui
imple me. ad iuua me ut faciam quod
commendas. dona ipse quod mandas.
In tua iustitia uiuifica me: quia in me
unde morerer habui. unde autem uiuã
non inuenio nisi inte. Iustitia tua xp̃s¬

Expanded text:
inquit, «duobus mandatis tota Lex pendet inquit, «duobus mandatis tota Lex pendet et Prophetae» . Unde et iste contra suae suspicionis opprobrium quod desiderat amputari, «Ecce,» inquit, «concupivi mandata tua; in tua justitia vivifica me.» Ecce concupivi ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente diligere te, et proximum sicut me: non in mea, sed «in tua justitia vivifica me,» hoc est, ista charitate quam concupivi, imple me. Adjuva ut faciam quod commendas, dona ipse quod mandas. «In tua justitia vivifica me:» quia in me unde morerer habui; unde autem vivam non invenio nisi in te. Justitia tua
Abbreviated transcription (Latin):
alio: quod sentit in seipso. Hoc itaq
opprobrium suum petebat auferriqđ
inse senserat. & in aliis fuerat suspicatꝰ:
ut non eẽt diabolo similis. qui de occultꝰ
scĩ iob suspicatus ÷ qđ non gratis dm̃
coleret quem poposcit temptandum: ut
libenter alterius opprobrium non nͥ
emulatio suspicetur. dum bonum opꝰ
reprehendi non potest quia se asserit qđ
apertum ÷ & quo fine fiat reprehenditur
quia non se exerit quod occultum ÷ atq
ita male suspicari licet cuilibet non ui¬
dendo quod latet. & in uidendo quod e-¬
minet: profecto contra hoc malum qđ
quisq de homine libenter malum quod
non perspicit suspicatur. caritas habenda
ẽ quȩ non emulatur. quam dñs prcipue
commendat dicens. Mandatum nouũ
do uob̃. ut uos inuicem diligatis. Et in
hoc scient om̃s quia discipłi mei estis: si
dilectionem habueritis ad inuicem. Et
de dilectione dĩ & ꝓximi loquens: in his

Expanded text:
alio, quod sentit in seipso. Hoc itaque alio, quod sentit in seipso. Hoc itaque opprobrium suum petebat auferri, quod in se senserat, et in aliis fuerat suspicatus; ut non esset diabolo similis, qui de occultis sancti Job suspicatus est quod non gratis Deum coleret, quem poposcit tentandum, ut clibenter alterius opprobrium nonnisi aemulatio suspicetur, dum bonum opus reprehendi non potest, quia se asserit quod apertum est; et quo fine fiat reprehenditur, quia non se exserit quod occultum est; atque ita male suspicari eum libet cui libet, non videndo quod latet, et invidendo quod eminet: profecto contra hoc malum, quo quisque libenter de homine malum quod non perspicit suspicatur, charitas habenda est, quae non aemulatur ; quam Dominus praecipue commendat, dicens, «Mandatum novum do vobis, ut vos invicem diligatis;» et, «In hoc scient omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis in invicem» : et de dilectione Dei et proximi loquens, «In his,»
Abbreviated transcription (Latin):
amini ab eis. Monuit ne propter pecuniã
dicens. Nolite uobis thesauritare int̾ra.
Et. Non potestis dõ seruire & mamone.
Monuit. ne propter ipsum necessarium
uictum atq uestitum dicenis. Ne solliciti
sitis animȩ ur̃ȩ quid manducetis. neq cor¬
pori ur̃o quid induamini. Et cum hȩc
om̃a monuisset quia possumus suspicari
eos quos iuste uiuere uidemus. & quo fine
faciant non uidemus. propter aliquidhuiꝰ¬
modi benefacere: continuo subiecit:
Nolite iudicare. neq iudicemini. Unde
& hic cum dixisset. amputa opprobium
meum quod suspicatus sum: addidit. qͥa
iudicia tua suauia. id ÷ iudicia tua uera.
Ueritatis enim amator: suaue clamat ẽẽ
quod uerum ÷ I ominum autem iudicia
de occultis hominum non suauia. quia
temeraria & ideo suum dixit opprobriũ
apłs ait. Comparentes semet ipsos
sibimet ipsis. non intelligunt. Hoc
enim pro cluuius homo suspicatur in

Expanded text:
ideamini ab eis.» Monuit, ne propter pecuniam, ideamini ab eis.» Monuit, ne propter pecuniam, dicens: «nolite vobis thesaurizare in terra;» et, «Non potestis Deo servire et mammonae.» Monuit ne propter ipsum necessarium victum atque vestitum, dicens: «Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini» . Et cum haec omnia monuisset, quia possumus suspicari eos quos juste vivere videmus, et quo fine faciant non videmus, propter aliquid hujusmodi benefacere; continuo subjecit: «Nolite judicare, ne judicemini» . Unde et hic cum dixisset, «Amputa opprobrium meum quod suspicatus sum;» addidit, «quia judicia tua suavia,» id est, judicia tua vera. Veritatis enim amator suave clamat esse quod verum est. Hominum autem judicia de occultis hominum, non suavia, quia temeraria. Et ideo suum dixit opprobrium  quod Apostolus ait, «Comparantes semetipsos sibimetipsis» , non intelligunt: hoc enim proclivius homo suspicatur in
Abbreviated transcription (Latin):
Suspicari enim potius alienum potest
homo non suum. qm̃ quod suspicatur
ignorat. In suo autem opprobrio ñ est
cuiusq suspicio. sed scientia: ubi loqͥtur
conscientia. Quid ÷ ergo quod ait. ob¬
probrium meum quod suspicatus sum e
Nimirum de suꝑiore sensu. etiam iste
ducendus ÷. Nũo quam diu non auer¬
tit homo homo oculos suos neuideant
uanitatem: quod in se ipso agitur. hoc
de aliis suspicatur. ut ꝓpter quod ipse
colit dm̃. uł ꝓpter qđ bona opera facit :
propter hoc credat & alterum facere.
Possunt quippe homines uidere quod
agimus. cuius autem rei contemplatione
agimus occultum ÷. Et idõ datur suspitio¬
nibus locus. ut audeat homo iudicare
de occultis hominum. & falsa plerũq
& siuera: tamen in cognita temere
suspicari. Propterea dñs cum de ipso
fine loqueretur ꝓpterquem iustitiam
facere debemus. ut oculos nr̃os acontem¬
platione auerteret uanitatis: monuit
ne propter laudes hominum bona oꝑa

Expanded text:
Suspicari enim potius alienum potest Suspicari enim potius alienum potest homo, non suum; quoniam quod suspicatur, ignorat: in suo autem opprobrio non est cujusque suspicio, sed scientia, ubi loquitur conscientia. Quid est ergo quod ait, «Opprobrium meum quod suspicatus sum?» Nimirum de superiore sensu etiam iste ducendus est: quoniam quamdiu non avertit homo oculos suos ne videant vanitatem, quod in seipso agitur, hoc de aliis suspicatur; ut propter quod ipse colit Deum, vel propter quod bona opera facit, propter hoc credat et alterum facere. Possunt quippe homines videre quod agimus; cujus autem rei contemplatione agamus occultum est: et ideo datur suspicionibus locus, ut audeat homo judicare de occultis hominum, et falsa plerumque, et, si vera, tamen incognita temere suspicari. Propterea Dominus cum de ipso fine loqueretur propter quem justitiam facere debemus, ut oculos nostros a contemplatione averteret vanitatis, monuit ne propter laudes hominum bona opera
Abbreviated transcription (Latin):
me. quȩ uia non uanitas sed ueritas est:
de inde sub iunxit. Siaioe seruo too
quid ÷ aliud. quam da michi ut faciam
quod eloqueris c Neq enim statutum
est eloquium dĩ: iis qui in se mouent illud
contra faciendo. Eis autem statutum ÷:
in quibus immobile ÷. Statuit itaq ds
eloquium suum in timore suo: eis quibus
dat sp̃m timoris sui. Timoris autem non
illius de quo dicit apłs. non enim accepi¬
stis sp̃m seruitutis iterum in timore. hunc
enim consũmata caritas foras mittit
timorem: sed illius timoris quem dicit
propħa sp̃s timoris dĩ. timoris utiq casti
permanentis in scłm scłi. timoris quo ti¬
metur offendi qui amatur. Aliter qͥppe
timet ad ultera uirũ suum. aliter casta
Ad ultera ne ueniat. casta ne deserat.
spicatos sem. ouia iooiera tua sua-¬
uia. Quis ÷ qui suum opprobrium su¬
spicatur. & non magis nouit suum qͥsq
opprobrium. quam cuius libet alienũ :

Expanded text:
me;» quae via non vanitas, sed veritas est: me;» quae via non vanitas, sed veritas est: deinde subjunxit, «Statue servo tuo quid est aliud quam, Da mihi ut faciam quod eloqueris? Neque enim statutum est eloquium Dei his qui in se movent illud contra faciendo; eis autem statutum est in quibus immobile est. Statuit itaque Deus eloquium suum in timorem suum eis quibus dat spiritum timoris sui: timoris autem non illius de quo dicit Apostolus. «Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore» ; hunc enim consummata charitas foras mittit timorem : sed illius timoris quem dicit propheta spiritum timoris Dei ; timoris utique casti, permanentis in saeculum saeculi , timoris quo timetur offendi qui amatur. Aliter quippe timet adultera virum suum, aliter casta: adultera, ne veniat; casta, ne deserat.spicatus sum, quia judicia tua suavia.» Quis est qui suum opprobrium suspicatur, et non magis novit suum quisque opprobrium, quam cujuslibet alienum?
Abbreviated transcription (Latin):
tabili per fruamur. quod nobis erit exdo.
immo quod nob̾ ÷ ipse ds̃. Si enim sc̃ĩ dei
ꝓpter hanc temporalem salutem bona
oꝑa facerent: nunquam martires xp̃ibo¬
num opus confessionis in eiusdem salutis
amissione perficerent. Sed acceperunt
auxilium de tribulatione. non intuentes
uanitatem: quia uana salus hominis. &
diem hominum non concupierunt. quia
gatur ut ea quȩ uidentur. eẽ. in nr̃a poce¬
state. id ÷ oculorum auersio auidenda uam¬
tate abuillo nobis concedatur. quid nisi
eius gratia commendatur: Non nulli
enim ab ea uanitate non auerterunt
oculos suos: quia putauerunt ase ipsis
se fieri iustos & bonos. & dilexerunt głã
hominum magisquam dĩ. quia & ipsi homi¬
nes sunt. qui sibi nimium placuerunt.¬
& desui arbitrii uiribus prȩsumpserunt.
Sed eciam hȩc uanitas. & prȩsũptio sp̃s ÷.
Dum ergo dixisset auerte oculos meos ne
uideant uanitatem inuia tua uiuifica

Expanded text:
tabili perfruamur, quod nobis erit ex Deo, tabili perfruamur, quod nobis erit ex Deo, imo quod nobis est ipse Deus. Si enim sancti Dei propter hanc temporalem salutem bona opera facerent, nunquam martyres Christi bonum opus confessionis in ejusdem salutis amissione perficerent. Sed acceperunt auxilium de tribulatione, non intuentes vanitatem, quia vana salus hominis ; et diem hominum non concupierunt , quia gatur, ut ea quae videntur esse in nostra potestate, id est, oculorum aversio a videnda vanitate ab illo nobis concedatur, quid nisi ejus gratia commendatur? Nonnulli enim ab ea vanitate non averterunt oculos suos, quia putaverunt a seipsis se fieri justos et bonos, et dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei ; quia et ipsi homines sunt, qui sibi nimium placuerunt, et de sui arbitrii viribus praesumpserunt: sed etiam haec vanitas et praesumptio spiritus est . Cum ergo dixisset, «Averte oculos meos, ne videant venitatem; in via tua vivifica
Abbreviated transcription (Latin):
uere boni: qm̃ nec ase ipsis sed abillo fus
boni. Deniq in eodem sermone dñs un
dixerat eis. Nuceat lumen uestrum &
glorificent patrem ur̃m qui in cȩlis est
Ubi finem posuit. hoc ÷ ingłam cdĩ hoc
debemus quando aliquid boni facimus i¬
tueri. si auertuntur auanitate oculi nri
Non ergo sit finis nr̃i boni oꝑis in laudibus
hominum: sed ipsas laudes hominũ com¬
gamus. & ad dĩ laudes om̃a referamus. aquo
nobis datur quicquid in nobis sine laudu¬
tis errore laudatur. Porro siuanum est
propter ꝰ Pauides bona facere. quanto uanꝰ
propter ad ipiscendam pecuniam uł au¬
gendã. siue retinendam. & siquid huius¬
modi ÷ cõmodi temporalis. qđ nobis accent
extrinsecus: quia om̃a uanitas. Quȩ habun¬
dantia hominis in omui labore suo. quo
ipse laborat subsole: Propter ipsam de¬
niq temporalem falutem. non debemus
facere bona oꝑa nr̃a: sed potius ꝓpterillã
quam speramus eternam. ubi bono im mu¬

Expanded text:
vere boni; quoniam non a seipsis, sed ab illo fiunt vere boni; quoniam non a seipsis, sed ab illo fiunt boni. Denique in eodem sermone Dominus jam dixerat eis: glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est» . Ubi finem posuit, hoc est in gloria Dei, hoc debemus quando aliquid boni facimus intueri, si avertuntur a vanitate oculi nostri. Non ergo sit finis boni operis in laudibus hominum, sed ipsas laudes hominum corrigamus, et ad Dei laudes omnia referamus, a quo nobis datur quidquid in nobis sine laudantis errore laudatur. Porro si vanum est propter hominum laudes bona facere, quanto vanius propter adipiscendam pecuniam, vel augendam, sive retinendam, et si quid hujusmodi est commodi temporalis, quod nobis accedit extrinsecus? Quia «omnia vanitas: quae abundantia hominis in omni labore suo, quo ipse laborat sub sole?» Propter ipsam denique temporalem salutem non debemus facere bona opera nostra, sed potius propter illam quam speramus aeternam, ubi bono immu
Abbreviated transcription (Latin):
inquit ne iustitiam ur̃am faciatis coram
hominibus ut uideamini ab eis. Alio quin
mercedem non habebitis apud patrem
ur̃m qui incęlis ÷. Deinde cum ipsius u¬
stitiȩ quasdam partes exequeretur. p̾ci¬
piens de elemosinis. de orationib de ie¬
iuniis: ubiq id admonuit. ne aliquid eoꝵ
propter głam hominum fiat. & ubiq
dicit eos qui ꝓpterea faciunt. percepisse
mercedem suam. id ÷ non ȩternam que
scĩs reposita ÷ apud patrem: sed tẽporalẽ
quam quęrunt qui contemplantur in
suis oꝑibus uanitatem. Nonquia ipsa laus
humana culpanda ÷ nam quid tam optan¬
dum ÷ hominibus. quam ut eis placeant
quȩ debeant imitari: sed propter ipsam
laudem bene oꝑari. hoc ÷ uanitatem isis
oꝑib intueri. quando quidem & ipsa ab
ho minibus laus homini iusto quanta¬
cunq ꝓuenerit : non ibi ẽẽ debet eus
finis boni sed etiam ipsa referenda us
ad laudem dei ꝓpter quem bona facur

Expanded text:
inquit, «ne justitiam vestram faciatis coram inquit, «ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis; alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum, qui in coelis est.» Deinde cum ipsius justitiae quasdam partes exsequeretur, praecipiens de eleemosynis, de oratione, de jejunio, ubique id admonuit, ne aliquid eorum propter gloriam hominum fiat, et ubique dicit eos qui propterea faciunt, percepisse mercedem suam , id est non aeternam quae sanctis reposita est apud Patrem, sed temporalem quam quaerunt qui contemplantur in suis operibus vanitatem: non quia ipsa laus humana culpanda est nam quid tam optandum est hominibus, quam ut eis placeant quae debeant imitari?, sed propter ipsam laudem bene operari, hoc est vanitatem in suis operibus intueri. Quandoquidem et ipsa ab hominibus laus homini justo quantacumque provenerit, non ibi esse debet ejus finis boni, sed etiam ipsa referenda est ad laudem Dei, propter quem bona faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
erit. Si ergo lumen quod inte ÷ tenebre
sunt: ipse tenebre quante erunt : Pro¬
inde multum inter ÷ cum aliquid boni
facimus : cuius rei contemplatione faciamꝰ.
Officium quippe nr̃m non officio sed fine
pensandum ÷. Ut scilicet non tantum si
bonum est ꝑrepter quod facimus: sed prȩ¬
cipue sibonum ÷ ꝓpter qđ facimus. cogitemꝰ.
Hos oculos quibus contemplamur quare
faciamus quod facimus. auerti poscit ne
indeant uanitatem. id ÷ ne hanc atten¬
dat ꝓpter quam faciat cum boni aliquid
facit᷑. Inqua uanitate : prȩcipuum locum
obtinet amor laudis humanȩ. Propter
quam multa magna fecerunt: qui magni
in hoc seculo nominati sunt. multumq
laudati inciuitatibus gentium. querentes
non apud dm̃ sed apud homines głam. &
ꝓpter hanc uelut prudenter. fortiter.
temperanter. iusteq uiuentes. ad quam ꝑ¬
uenientes. perceperunt mercedem suam
uam uanam. Ab hac uanitate uolens
dñs auertere oculos suorum: attendite

Expanded text:
erit. Si ergo lumen quod in te est tenebrae erit. Si ergo lumen quod in te est tenebrae sunt, ipsae tenebrae quantae erunt?» Proinde magni interest, cum aliquid boni facimus, cujus rei contemplatione faciamus. Officium quippe nostrum, non officio, sed fine pensandum est; ut scilicet non tantum si bonum est quod facimus, sed praecipue si bonum est propter quod facimus, cogitemus. Hos oculos quibus contemplamur quare faciamus quod facimus, averti poscit ne videant vanitatem; id est, ne hanc attendat, propter quam faciat, cum boni aliquid facit. In qua vanitate praecipuum locum obtinet amor laudis humanae, propter quam multa magna fecerunt qui magni in hoc saeculo nominati sunt, multumque laudati in civitatibus gentium, quaerentes non apud Deum, sed apud homines gloriam, et propter hanc velut prudenter, fortiter, temperanter, justeque viventes; ad quam pervenientes perceperunt mercedem suam, vani vanam. Ab hac vanitate volens Dominus avertere oculos suorum: «Attendite,»
Abbreviated transcription (Latin):
non uidemus speramus: per patientiam ex¬
pectamus. Quam diu itaq hic secundum
carnem sumus. cuius adoptionem & redẽ¬
ptionem per patientiam spei adhuc expe¬
ctamus : tamdiu secundum id per quod
subsole sumus. uanitati sub iecti sumus.
Quam duu igitur ita sumus. unde possumꝰ
non uidere uanitatem. cui etiam subiecti
sumus inspe : Quid ÷ ergo qđ iste dicit.
auerte oculos meos ne uideant uanitatem:
An hoc petit. ut non quidem in hac uita
quod inspe gerimus impleatur. sed ut in
ea sorte sit quȩ in illo quandoq possit im¬
pleri. cum lib̾abitur aseruitute corruptioniꝰ
& sp̃ũ & anima & corpore in libertatem
głȩ filiorum di ubi iam non uideat uani-¬
tatem : Possunt quidem uerba ista sic
intelligi: non prȩter regulam fidei. Sed¬
est hic alius sensus. quem michi fateor
plus placere. Dñs ineugłio dic̃. Sifuerit
oculus tuus simplex: totum corpus tuum
lucidum erit. Si autem oculus tuus fuerit
nequam: totum corpus tuum tenebrosum

Expanded text:
s, per patientiam exspectamus.» Quamdiu itaque hic secundum carnem sumus, cujus adoptionem et redemptionem per patientiam spei adhuc exspectamus; tamdiu secundum id per quod sub sole sumus, vanitati subjecti sumus. Quamdiu igitur ita sumus, unde possumus non videre vanitatem, cui etiam subjecti sumus in spe? Quid est ergo quod iste dicit, «Averte oculos meos, ne videant vanitatem?» An hoc petit, ut non quidem in hac vita quod in spe gerimus impleatur, sed ut in ea sorte sit, quae in illo quandoque possit impleri, cum «liberabitur a servitute corruptionis,» et spiritu et anima et corpore, «in libertatem gloriae filiorum Dei» , ubi jam non videat vanitatem? 2. Possunt quidem verba ista sic intelligi, non praeter regulam fidei; sedest hic alius sensus quem mihi fateor plus placere. Dominus in Evangelio dicit: «Si fuerit oculus tuus simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Si autem oculus tuus fuerit nequam, totum corpus tuum tenebrosum
Abbreviated transcription (Latin):
bene ait descendert̃: humilitate scilicet
penitendi. Ascendert̃enim : quando
suꝑbia contumacierecti fuerant &
elati. Sursum enim sibi ẽẽ uidebant᷑:
quando ignorantes dei iusticiam. constitu¬
ere uolebant suam. in qua fatigati & legis
preuaricatione confusi. ab illa elatione deꝰ¬
scendert̃ flendo: ut iusticiam dei potus
impetrarent petendo. Sunt codices qui
non habent descendert̃: sed transierunt.
tanquam exaggerant̃ diceret transisse
se flendo fontes aquarum. ut hoc intelli¬
gamus exitus aquarum. id ẽ plus fleuisse
quam manant aquȩ desius exitibus.
Cur autem non custodita lege sic flet᷑.
nisi ut impetretur gr̃a quȩ pęnitentiᷤ
delet. iniquitatem. & credentis adiuuat
uoluntatem:¬
EXpł SERMO XXUII.

Expanded text:
bene ait, «descenderunt,» humilitate scilicet bene ait, «descenderunt,» humilitate scilicet poenitendi. Ascenderunt enim, quando per superbiam contumacem erecti fuerant et elati. Sursum enim sibi esse videbantur, quando ignorantes Dei justitiam, constituere volebant suam : in qua fatigati et legis praevaricatione confusi, ab illa elatione descenderunt flendo, ut justitiam Dei potius impetrarent poenitendo. Sunt codices qui non habent «descenderunt,» sed «transierunt,» tanquam exaggeranter diceret transisse se flendo fontes aquarum; ut hoc intelligamus «exitus aquarum:» id est, plus flevisse, quam manant aquae de suis exitibus. Cur autem non custodita lege sic fletur, nisi ut impetretur gratia, quae poenitentis delet iniquitatem, et credentis adjuvat voluntatem? SERMO XXVII
Abbreviated transcription (Latin):
pitulando p̃sentiã: & doce me iustificationes
tuas. Doce utiq ut faciam. Qđ euidentiꝰ alibi
legitur. doce me ut faciã uoluntatẽ tuam.
Qui enim audiunt. licet memoria teneant
quod audiunt : nequaquã didicisse putandi
sunt si non faciunt. Ueritatis nãq uerbũ
÷: om̃is qui audiuit apatre & didicit. uenit
ad me. Qui gͦ ñ facit. id ÷ non uenit: non¬
didicit. Re colens aut̃ iste dolorẽ pęnitentiȩ
prȩuaricationis suȩ : exITUs aQΥARUMꝵ
inquit descendert̃ oculi mei. quia ñ custodi¬
erunt legem tuam. Id ÷ ipsi oculi mei.
Nam in quibusdlam codicib & hoc legit᷑.
quia non custodiui legem tuam. De scen¬
derunt ergo exitus aquarum. id ÷ effusio¬
nis lacrimarum. & ea locutione dr̃ qua
dicere potuit montes descendert̃ pedes
mei. & si non diceret per montes ł in montes
Ea locutione dr̃ scalas descendit. & sinon
dicatur ꝑ scalas aut pisciandi
descendit. & siñ dicatur inpiscinam. Et

Expanded text:
opitulando, praesentiam. «Et doce me justificationes opitulando, praesentiam. «Et doce me justificationes tuas.» Doce utique ut faciam: quod evidentius alibi legitur, «Doce me ut faciam voluntatem tuam» . Qui enim audiunt, licet memoria teneant quod audiunt, nequaquam didicisse putandi sunt, si non faciunt. Veritatis namque verbum est, «Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me» . Qui ergo non facitentiae praevaricationis suae, «Exitus aquarum,» inquit, «descenderunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam:» id est, ipsi oculi mei. Nam in quibusdam codicibus et hoc legitur, «Quia non custodivi legem tuam. Descenderunt» ergo «exitus aquarum,» id est effusiones lacrymarum. Et ea locutione qua dicere potuit, Montes descenderunt pedes mei; etsi non diceret, per montes, vel, in montes: ea locutione dicitur, Scalas descendit, etsi non dicatur, per scalas; aut, Piscinam descendit, etsi non dicatur, in piscinam. Et
Abbreviated transcription (Latin):
quod ÷ calumnia. reum ñ facit hominem:
nisi apud iudicem hominẽ Ubi aut̃ ds̃ ui¬
dex ÷ nullus falso crimine leditur: quia
non eui obicitur. sed obicienti potius impu¬
tatur. An hic ȩccłȩ prȩ signatur oratio. &
uniuersi popłi xp̃iani quĩ redemptꝰ ÷ aca¬
lumnus hominum. quib exagitabantur
usq quaq xp̃iani :. Sed nunquid ꝓpterea
dĩ mandata custodit & Monne int̾ ipsas
calumnias quando feruebant. multo glori¬
osius popłs sc̃s intribulationib dĩman¬
duta seruabat. cum ad ꝑpetrandas im¬
pietates ꝑ sequentib non cedebat: Sed
nimirum hoc ÷ redime me acalũnus ho¬
minum. & custodiam mandata tua. Tu age
in fuso sp̃u tuo neme calũnȩ hominũ
terrorib uincant & atuis mandatis ad
sua mala facta traducant. Sienim
hoc mecum egeris id ÷ hoc mͦ me ab eoꝵ
calumniis ne criminationes falsas quas obici¬
unt pertimescam. patientia donata redẽ me¬
ris: inter ipsas calumnias custodiã mandata

Expanded text:
quod est calumnia, reum non facit hominem, quod est calumnia, reum non facit hominem, nisi apud judicem hominem: ubi autem Deus judex est, nullus falso crimine laeditur; quia non cui objicitur, sed objicienti potius imputatur. An hic Ecclesiae praesignatur oratio, et universi populi christiani, qui redemptus est a calumniis hominum, quibus exagitabantur usquequaque Christiani? Sed numquid propterea Dei mandata custodit ? Nonne inter ipsas calumnias, quando fervebant, multo gloriosius populus sanctus in tribulationibus Dei mandata servabat, cum ad perpetrandas impietates persequentibus non cedebat? Sed nimirum hoc est, «Redime me a calumniis hominum, et custodiam mandata tua:» Tu age infuso Spiritu tuo, ne me calumniae hominum terroribus vincant, et a tuis mandatis ad sua mala facta traducant. Si enim hoc mecum egeris, id est, hoc modo me ab eorum calumniis, ne criminationes falsas quas objiciunt pertimescam, patientia donata redemeris; inter ipsas calumnias custodiam mandata
Abbreviated transcription (Latin):
& adtraxit sp̃m: sed adhue ad patrem
pulsat & quęrit. Bibit. sed quanto suaii
sensit: tanto ardentius ad huc sitit. Mid
uerba sitientis. Respice inane et aneł¬
reue mei. seconoum iuoicioas oilioess¬
m eos fecisti qui diligunt nomen tuum qm̃
Gressus meos oirrice sed̾a elogͥym toõ.
ei non pominetor ei oMΝiS Igͣtas.
Ubi quid aliud dicit. quam rectum & lib̾ũ
me fac scdm ꝓmissum tuũ ÷ Quanto autem
magis regnat in uno quoq dĩ caritas: tanto
minus ei damnatur iniquitas. Quid gͦ aliud
petit. quam ut donante dõ diligat dm̃ :
Oligendo enim dm̃. diligit se ipsum: ut salu-¬
Inqͥb p̃ceptis. tota lex pendet & ꝓpħȩ. Quid
qͥ orat nisi ut p̃cepta quȩ ds̃ imponit iuben¬
custodiam mandata tua:. Siuera illi ho¬
mines crimina obiciunt: non calumnian¬
tur. Si falsa. quid ÷ qđ se redimi desiderat
acalumniis. id ÷ acriminib falsis. quȩ illi
nocere non possunt: Orim̃ quippe falsũ

Expanded text:
et attraxit spiritum; sed adhuc ad Patrem et attraxit spiritum; sed adhuc ad Patrem pulsat, et quaerit: bibit, sed quanto suavius sensit, tanto ardentius adhuc sitit. Audi verba sitientis: «Respice,» inrere mei secundum judicium diligentin eos fecisti, qui diligunt nomen tuum; quoniam «Gressus meos dirige secundam eloquium tuum, et non» «dominetur mei omnis iniquitas.» Ubi quid aliud dicit quam, Rectum et liberum me fac secundum promissum tuum? Quanto autem magis regnat in quocumque Dei charitas, tanto minus ei dominatur iniquitas. Quid ergo aliud petit, quam ut donante Deo diligat Deum? Diligendo enim Deum, diligit seipsum, ut diligin quibus praeceptis tot orat, nisi ut praecepta quae Deus imponit jubencustodiam mandata tua?» Si vera illi homines crimina objiciunt, non calumniantur: si falsa, quid est quod se redimi desiderat a calumniis, id est a criminibus falsis, quae illi nocere non possunt? Crimen quippe falsum,