comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uł mores hõium int̃pretari conan¬
tur. sicut uulcanũ claudu. qr ignis
terreni motus eius modi est: & for¬
tunã cecã qd̾ ex incerto accidant
quȩ fortuita dicunt᷑. Et tria fata
in colo & fuso digitisq filum ex la¬
na torquentib ꝓpͦter tria tẽpora:
p̃teritum qđ in fuso iam netũ atq
inuolutũ est. presens qd̾ inter digi¬
tos nentis traicit᷑: futurũ in lana
quȩ colo implicata est. qd̾ adhuc
ꝑ digitos nentis ad fusu̾ tamquã ꝑ
presens ad p̃teritum traiciendu est
& uenerẽ uulcani uxorem. quia ex
calore uoluptas naturalit̃ asciscit᷑:¬
& martis adulterã qr belligeranti¬
b incongrua est & cupidinẽ puerũ
uolitantẽ & sagittantẽ qd̾ irratio¬
nabilis & instabilis amor corda uul¬
neret miseroꝵ: & alia pmulta in
hunc mod̾u. Quo circa hoc in eis
irridemus qd̾ int̃pretata sic adoraq:
quȩ non intellecta quãuis damna¬
bilit̃. tam̃ excusabilius ad orarent.

Expanded text:
uel mores hominum interpretari conanuel mores hominum interpretari conantur. sicut Uulcanum claudum, quia ignis terreni motus eiusmodi est, et Fortunam caecam. quod ex incerto accidant, quae fortuita dicuntur, et tria Fata in colo et fuso digitisque filum ex lana torquentibus propter tria tempora, praeteritum, quod in fuso iam netum atque inuolutum est, praesens, quod inter digitos nentis traicitur, futurum in lana, quae colo inplicata est, quod adhuc per digitos nentis ad fusum tamquam per praesens ad praeteritum traiciendum est; et Uenerem Uulcani uxorem, quia ex calore uoluptas naturaliter asciscitur, et Martis adulteram, quia belligerantibus incongrua est; et Cupidinem puerum uolitantem ac sagittantem, quod inrationabilis et instabilis amor corda uulneret miserorum, et alia permulta in hunc modum. quocirca hoc in eis inridemus, quod interpretata sic adorant, quae non intellecta quamuis damnabiliter, tamen excusabilius adorarent.
Abbreviated transcription (Latin):
biq pulchros pueros subornat
concupiscendos feminis pͥncipib
tenebrarũ & masculis ꝑuellas:
Hec legitis. hȩc creditis. hȩc docetis
ex hac fide doctrinaq uiuitis: et
miramini qr sic ab ominamini.
Nerũ si in istis tam eminentib notis¬
simisq luminib sic erratis. ut in
eis non qd̾ st̃. sed qd̾ uobis demen¬
tissime fingitis adoretis ⁊ qͥd de
cȩt̾is ur̃is fabulis dic̃a : Qͥs enim
splenditenens suspendit mund̾u:
& qͥs athlas cũ illo supportat.
Hȩc & innumerabilia quȩ simili¬
ter deliratis om̃ino non st̃: & co¬
litis ea. Hinc uos paganis dicimꝰ
deteriores  eo tantũ similes quod
multos deos colitis. eo uͦ in peiorẽ
partẽ dissimiles qd illi ꝓ diis ea
colunt quȩ st̃ sed dii non st̃. uos au¬
tẽ colitis ẽa quȩ nec dii nec aliquid
d̾e & illi quȩd̾a fabulosa figmenta
sed esse illas fabulas norunt: & uel
a poetis delectandi causa fictas esse
asserunt: uł eas ad naturã rerũ

Expanded text:
bique pulchros pueros subornat bique pulchros pueros subornat concupiscendos feminis principibus tenebrarum et masculis puellas ? haec legitis, haec creditis, haec docetis, ex hac fide doctrinaque uiuitis. et miramini, quia sic abominamini ! Uerum si in istis tam eminentibus notissimisque luminibus sic erratis, ut in eis non quod sunt, sed quod uobis dementissime fingitis adoretis, quid de ceteris uestris fabulis dicam? quis enim splenditenens suspendit mundum et quis Atlas cum illo subportat ? haec et innumerabilia, quae similiter deliratis, omnino non sunt et colitis ea. hinc uos paganis dicimus deteriores, eo tantum similes, quod multos deos colitis; eo uero in peiorem partem dissimiles, quod illi pro diis ea colunt, quae sunt, sed dii non sunt; uos autem colitis ea, quae nec dii nec aliquid dem et illi quaedam fabulosa figmenta. sed esse illas fabulas norunt et uel a poetis delectandi causa fictas esse adserunt uel eas ad naturam rerum
Abbreviated transcription (Latin):
li recedit a uirtute sapientia: &
Ad eam ꝑ aliam dimidiã rursus
accedit. Et cũ plena est: tunc lon¬
ge est a uirtute sapientia. Tunc
enĩ tam longo int̃uallo a se dis¬
iuncta st̃ hec duo lumina.
ut cũ sol uergit ad occidentem.
tunc luna surgat ab oriente. Ex
quo fit. ut q̃mꝰ infirmant᷑ om̃ia
quȩ uirtute deserunt᷑: eo sapien¬
tia sit infirmior quo est luna ple¬
nior. Si aut̃ qđ ueritas habet. &
sapientia d̾i semꝑ tantũdem ualet.
& uirtus d̾i semꝑ tantũdem sapit.
cur hec sic duodicitis ut ea locoꝵ
sedib int̾uallisq separetis. cũ &
ipsas sedes eiusd̾e substantiȩ dica¬
tis.⁊ hoĩes ceca & insana mente
non recedentes a phantasmate cor¬
porũ. & uirtute ac sapientia ita
carentes. ut nec saꝑe aliqͥd possi
tis fortiter. nec ualere sapienter:
ta ne uͦ detestando & anathema¬
bitans hic sapientia: nec hic ꝑ
fectus & plenus. nec in sole sapͥi¬
ens. nec in luna prepotens. utro¬

Expanded text:
li recedit a virtute sapientia, et li recedit a virtute sapientia, et ad eam per aliam dimidiam rursus accedit: et cum plena est, tum longe est a virtute sapientia; tunc enim tam longo intervallo a se disjuncta sunt haec duo lumina, ut cum sol vergit ad occidentem, tunc luna surgat ab oriente: ex quo fit, ut quoniam infirmantur omnia quae virtute deseruntur, eo sapientia sit infirmior, quo est luna plenior. Si autem, quod veritas habet, et sapientia Dei semper tantumdem valet, et virtus Dei semper tantumdem sapit; cur haec sic duo dicitis, ut ea locorum sedibus intervallisque separetis, cum et ipsas sedes ejusdem substantiae dicatis, homines caeca et insana mente non recedentes a phantasmate corporum, et virtute ac sapientia ita carentes, ut nec sapere possitis aliquid fortiter, nec valere sapienter? Itane vero, detestanda et anathembitans, hic sapierfectus et plenus nec in sole sapiens nec in luna praepotens, utro
Abbreviated transcription (Latin):
sedem uirtutis. cũ ad uirtute ꝑtine¬
re uideatur oꝑari & efficere. Ad sa¬
pientiã uͦ docẽre & ostendere: Ae ꝑ
hoc si calor in sole lux aut̃ prepol¬
leret in luna. utcũq inuenissent
ista figmenta ueri similitudinis ne¬
bulam hõib carnalib & animali¬
b decipiendis: qui nichil e̾e̾ putant
nisi qd corporale cogitauerint. Caloris
enĩ uiolentia oꝑatio est ad mouen¬
d̾u unde uirtuti tribueret᷑. lucis aut̃ cla¬
ruᷤ fulgor ad demonstrand̾u unde hanc
sapientiȩ darent. Cum uͦ luy longe
in sole precellat: quomͦ uirtus ibi.
hic aut̃ qd̾ tantominus lucet sapi¬
entia est: O sacrilega ineptia. Et
cũ sit unus x ꝑc d̾i uirtus & d̾i sapi¬
bula tribuit: totã mundi fabric̃a
implere ꝑhibetis. Unde sol & lu na
circuitus suos ꝑagentes semꝑ cum
illo st̃: ã sole aut᷑ luna recedit. &¬
ad solem rursus accedit. Ita
uobis au torib uł potuis de¬
ceptorib ꝑ dimidiam part̃ẽ circu¬

Expanded text:
sedem uirtutis, cum ad uirtutem pertinesedem uirtutis, cum ad uirtutem pertinere uideatur operari et efficere, ad sapientiam uero docere et ostendere . ac per hoc, si calor in sole, lux autem praepolleret in luna, utcumque inuenissent ista figmenta uerisimilitudinis nebulam hominibus carnalibus et animalibus decipiendis, qui nihil putant esse, nisi quod corporale cogitauerint; caloris enim uiolentia operatio est ad mouendum, unde uirtuti tribueretur; lucis autem clarus fulgor ad demonsti-andum, unde hanc sapientiae darent. cum uero lux longe in sole praecellat. quomodo ibi uirtus. hic autem quod tanto minus lucet, sapientia est? o sacrilega ineptia! et cum sit unus Christus dei uirtus et dei sapibula tribuit, totam mundi fabricam implere perhibetis. Unde sol et luna circuitus suos peragentes, semper cum illo sunt. A sole autem luna recedit, et ad solem rursus accedit: ita vobis auctoribus, vel potius deceptoribus, per dimidiam partem circu
Abbreviated transcription (Latin):
incorporeã sp̃italem in commuta¬
bilemq substantiã etiã locis diui¬
ditis. Nec saltẽ trinitati loca tria
datis : sed quatuor. Patri unum.
id est in accessibile lumen qd̃ ꝓrsus
non intelligitis. filio duo. solem scili¬
cet atq lunam: & spui scõ rursus
unũ id est aeris hunc om̃em ambi¬
tũ. De patris gͦ. in accessibili lumine
qr uerã fid̾e tenentib non inde seꝑa
p̃sentia dixer̃i. Ur̃ȩ aut̃ uanitati
quid placuit in sole ponere uirtu¬
tem filii. & in luna sapientiam:
Cum enĩ in ipso patre filius inse¬
parabilis maneat. quomͦ potest
sapientia eiꝰ ab eiꝰ uirtute separa¬
ri. ut illa sit in sole hȩc in luna: cũ
ꝑ huiusmodi locos nisi corpora diui¬
di separariq non possint. Qd̃ si sci¬
retis: numquã stulto insanoq phan¬
tasmate tantas fabulas texeretis.
At in ea ipsa falsitate atq fallacia
quã incongrue quã ꝑuerse sed̾e
sapientie minus lucere dicunt quͣa

Expanded text:
incorpoream spiritalem incommutaincorpoream spiritalem incommutabilemque substantiam etiam locis diuiditis. nec saltem trinitati loca tria datis, sed quattuor: patri unum, id est lumen inaccessibile, quod prorsus non intellegitis; filio duo, solem scilicet atque lunam; spiritui sancto rursus unum, id . est aeris hunc omnem ambitum. de patris ergo inaccessibili lumine, quia ueram fidem tenentibus non inde separnus in praesentia dixerim. Uestrae autem uanitati quid placuit in sole ponere uirtutem filii et in luna sapientiam? cum enim in ipso patre filius inseparabilis maneat, quomodo potest sapientia eius ab eius uirtute separari, ut illa sit in sole, haec in luna, cum per huiusmodi locos nisi corpora diuidi separarique non possint? quod si sciretis, numquam stulto insanoque phantasmate tantas fabulas texeretis. at in ea ipsa falsitate atque fallacia quam incongrue, quam peruerse sedem sapientiae minus lucere dicitis quam
Abbreviated transcription (Latin):
ritat᷑ẽ. bonitat̃e: & quicqͥd eius mo¬
di est. Quȩ cogitatio dicite si pote¬
stis quale lumen sit quo illa om̃ia
quȩ hoc non st̃ & int̃se discernunt᷑
& quantũ ab hoc distare fida ma¬
nifestatione cognoscit᷑. Et tam̃ eti¬
am hoc lumen: non est illud lumen
qd̾ d̾s est. Hoc enĩ creatura est: cre¬
ator est ille. Hoc factũ: ille qui fecit.
Hoc deniq mutabile duuult qͦd no¬
lebat & scit qd̾ nesciebat. & remi¬
niscit᷑ qd̾ oblitũ erat: illud aut̃e
incõmutabili uoluntate u̾itate.
eternitate ꝑsistit: & inde nobis est
initiũ existendi. ratio cognoscendi.
ler amandi. inde om̃ib & irratio¬
nabilib animantib natura qua ui¬
uunt: uigor quo sentiunt. motus
quo appetunt: in de om̃ib etiã cor¬
porib mensura ut subsistant. nu¬
merus ut ornent᷑. pondus ut ordi¬
nent᷑. Itaq lumen illud trinitas in¬
separabilis unus d̾s est: cuius uos
nullo corpore adiuncto ꝑ se ipsam

Expanded text:
ritatem, comitatem et quicquid eiusmoritatem, comitatem et quicquid eiusmodi est, quae cogitatio, dicite, si potestis, quale lumen sit, quo illa omnia, quae hoc non sunt et inter se discernuntur, et quantum ab hoc distent, fida manifestatione cognoscitur . et tamen etiam hoc lumen non est lumen illud, quod deus est; hoc enim creatura est, creator est ille; hoc factum, ille qui fecit; hoc denique mutabile, dum uult, quod nolebat, et scit, quod nesciebat, et reminiscitur, quod oblitum erat, illud autem incommutabili uoluntate, ueritate, aeternitate persistit, et inde nobis est initium existendi, ratio cognoscendi, lex amandi; inde omnibus et inrationalibus animantibus natura, qua uiuunt, uigor, quo sentiunt, motus, quo adpetunt; inde etiam omnibus corporibus mensura, ut subsistant, numerus, ut ornentur, pondus, ut ordinentur. itaque lumen illud trinitas inseparabilis, unus deus est, cuius uos nullo corpore adiuncto per se ipsam
Abbreviated transcription (Latin):
u̾miculoꝵ notissimũ lumen intu¬
entes ex illo conceptã corde phan¬
tasiam in immensũ soletis auge¬
re: & eam lucẽ dicere ubi d̃s pat̾er
habitat cũ regni colis suis. Quan¬
do enĩ discreuistis luce qua cerni¬
mus ab ea luce qua intelligimus:
cũ aliud nichil umquã putaueri¬
tis esse intelli gere ueritatẽ nisi for¬
mas corporeas cogitare. siue fini
tas siue ex aliquib partib infi¬
nitas quȩ in ania phantasmata
esse nescitis : inde cũ tantũ in¬
tersit inter cogitationẽ qua co¬
gito terrã luminis ur̃am quȩ om
nino nusquã est. & cogitationem
qua cogito alexandriã quã uidi¬
numquã sed tam̃ est: rursusq
tantũ intersit inter istam qua co¬
gito alexandriã incognitã & eam
qua cogito cartaginẽ cognita: ab
hac quoq cogitatione qua certa &
noca corpora cogito longe incõpara¬
bilit distat cogitatio qua intelligo
iusticiã castitatẽ. fid̾e. ueritatẽ. ca¬

Expanded text:
vermiculorum notissimum lumen intuvermiculorum notissimum lumen intuentes, ex illo conceptam corde phantasiam in immensum soletis augere, et eam lucem dicere ubi Deus Pater habitat cum regnicolis suis. Quando enim discrevistis lucem qua cernimus, ab ea luce qua intelligimus, cum aliud nihil unquam putaveritis esse intelligere veritatem, nisi formas cotas siue ex aliquibus partibus infinitas, quae inania phantasmata esse nescitis? proinde cum tantum intersit inter cogitationem, qua cogito terram luminis uestram, qunino nusquam est, et cogitationem qua cogito Alexandriam quam nunquam vidi, sed tamen est; rursusque tantum intersit inter istam qua cogito Alexandriam incognitam, et eam qua cogito Carthaginem cognitam: ab hac quoque cogitatione qua certa et nota corpora cogito, longe incomparabiliter distat cogitatio qua intelligo justitiam, castitatem, fidem, veritatem, cha
Abbreviated transcription (Latin):
sic emerent᷑ & uerba quib here¬
ticoꝵ fabulȩ confingunt᷑. Herũ
hȩc tolerabilius uł ridentur uł
flentur in uobis. Illud illud est in¬
tolerabilit̃ sceleratũ. qd̾ de ipsa
naui puellas pulchras & ꝑueros
ꝓponi dicitis quoꝵ formosissimis
corporib mardescunt pͥncipes te¬
nebrarũ ad feminas masculi & ad
masculos feminȩ ut in ipsas fla¬
granti libidine & inhianti concu¬
piscentia de membris eoꝵ tãquã
de tetris sordidisq cõpedib d̾i ur̃i
inembra soluantur. Et his obsce¬
nissimis pannis ur̃is conamini as¬
suere ineffabilem trinitate. dicen¬
tes patr̃e in secreto quoda lumine
habitare. filii aut̃ in sole uirtutẽ.
re. In qua triꝑtita ur̃a uł potius
iam quadriꝑtita fabula. de pat̾s
quide secreto lumine qͥd uobis dicã:
nisi qr lumen cogitare ñ potestis
nisi quale uidere consuestis: Hoc
enĩ conspicuũ & om̃i carni non tan¬
tũ hoĩum uerũ etiã bestiarũ &

Expanded text:
sic emerentur et uerba, quibus haeresic emerentur et uerba, quibus haereticorum fabulae confinguntur. uerum haec tolerabilius uel ridentur uel flentur in uobis; illud est intolerabiliter sceleratum, quod de ipsa naui puellas pulchras et pueros proponi dicitis, quorum formosissimis corporibus inardescant principes tenebrarum, ad feminas masculi et ad masculos feminae, ut in ipsa flagranti libidine et inhianti concupiscentia de membris eorum tamquam ' de taetris sordidisque conpedibus dei uestri membra soluantur. et his obscaenissimis pannis uestris conamini adsuere ineffabilem trinitatem dicentes patrem in secreto quodam lumine habitare, filii autem in sole uirtutem, re! In qua tripertita uestra uel potius iam quadripertita fabula de patris quidem secreto lumine quid uobis dicam, nisi quia lumen cogitare non potestis, nisi quale uidere consuestis? hoc enim conspicuum et omtum hominum, verum etiam bestiarum et
Abbreviated transcription (Latin):
uera. Unde uos uerius dixerĩ nec
solem istũ colere: ad cuius girũ ur̃a
oratio circũuoluitur. Nam & de ip¬
so tanta falsa & tam detestanda ia¬
ctatis: ut si suas uindicaret inui¬
tias iam flammis eiꝰ uiui arderetis.
Nam pͥmo eũ nauim quand̾a esse di¬
citis. Ita non tantũ ut dicit᷑ toto cę¬
lo erratis: sed & natatis. Deinde cũ
om̃ium oculis rotundus effulgeat.
eaq illi figura ꝓ sui ordinis positio¬
ne ꝑfecta̾ sit: uos eũ triangulum
ꝑhibetis. id est ꝑ quand̾a triangu¬
lam cęli fenestrãm lucẽ istã mun¬
do terrisq radiate. Ita fit ut ad
istũ quide solem dorsũ ceruicẽq
curuetis: non aut̃ ipsum tã clara
rotunditate conspicuũ. sed nescio
quã nauẽ ꝑ foramen triangulum
micante atq lucentẽ quã confi¬
ctam cogitatis adoratis. Quã ꝑfe¬
cto faber ille non faceret: si q̾uẽ¬
ad mod̾u emuntur ligna quib
nauigioꝵ tabulȩ cõpinguntur.

Expanded text:
uera. unde uos uerius dixerim nec uera. unde uos uerius dixerim nec solem istum colere, ad cuius gyrum uestra oratio circumuoluitur. Nam et de ipso tanta falsa et tam detestanda iactatis. ut si suas uindicaret iniurias, iam flammis eius uiui arderetis. nam primo eum nauem quandam esse dicitis; ita non tantum, ut dicitur, toto caelo erratis, sed et natatis. deinde cum omnium oculis rotundus effulgeat eaque illi figura pro sui ordinis positione perfecta sit, uos eum triangulum perhibetis, id est per quandam triangulam caeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. ita fit, ut ad istum quidem solem dorsum ceruicemque curuetis, non autem ipsum tam clara rotunditate conspicuum, sed nescio quam nauem per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam cogitatis, adoretis. quam profecto faber ille non faceret, si, quemadmodum emuntur ligna, quibus nauigiorum tabulae conpinguntur,
Abbreviated transcription (Latin):
lunt quȩ st̃. Eum quib qͣndo agimꝰ
ut ea non colant. non eis dicimus
qd̾ nulla sint sed qd̾ colendañ sint:
eisq colend̾u hoꝵ om̃ium condito¬
rẽ d̾m inuisibilem suademus : cuius
solius participatione beatus homo
fieri potest: qd̾ om̃s uelle nemo am¬
bigit. S qr nonnulli eoꝵ inuisibilẽ
& incorporeã creaturã colunt quod
est anima mensq humana. tam̃
qr nec eius modi creaturȩ participa¬
tione fit homo beatus. ille ñ solum
inuisibilis uerũ etiã incõmutabilis
d̾s id est uerus d̾s colendus est: qr so¬
lus ille colendus est. quo solo fruens
beatus fit cultor eius. & quo solo ñ
fruens om̃is mens misera est quã¬
libet realia ꝑfruatur. Uos aut̃e
cũ ea colatis quȩ om̃ino non st̃ sed
ur̃atum fallaciũ fabularũ uanita¬
te fingunt᷑: ꝓpinquiores essetis uerȩ
pietat᷑i ac religioni si saltr̾pagani
essetis. uł in eoꝵ genere qui corpo¬
ra colunt. & si non colenda sed tam̃

Expanded text:
lunt, quae sunt. cum quibus quando agimus, lunt, quae sunt. cum quibus quando agimus, ut ea non colant, non eis dicimus, quod nulla sint, sed quod colenda non sint, eisque colendum horum omnium conditorem deum inuisibilem suademus, cuius solius participatione beatus homo fieri potest: quod omnes uelle nemo ambigit. sed quia nonnulli eorum inuisibilem et incorpoream creaturam colunt — quod est et anima mensque humana — tamen, quia nec eiusmodi creaturae participatione fit homo beatus, ille non solum inuisibilis uerum etiam incommutabilis deus, id est deus uerus colendus est, quia solus ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. uos autem cum ea colatis, quae omnino non sunt, sed uestrarum fallacium fabularum uanitate finguntur, propinquiores essetis uerae pietati ac religioni, si saltem pagani essetis uel in eorum genere, qui corpora colunt, etsi non colenda, sed tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ugustinus respondit. O imꝑi¬
ta pestis. & uanitas u̾sipellis:
utqͥd tibi obicis qd̾ si quis tibi¬
obicit nescit cũ quo agat: Neq enĩ
uos paganos dicimus aut scisma
paganoꝵ. sed habere cũ eis quand̾a
similitudinẽ eo qd̾ multos colatis deos:
uerũ uos esse eis longe deteriores
qd̃ illi ea colunt quȩ  st̃. sed ꝓ diis
colenda non st̃. Sunt enim & ydo¬
la: seo ad salutẽ nichilst̃. Et qui co¬
lit arborem non qͥdem arando sed
ador ando: non id colit qd̾ nusquã
est. sed qd̾ ita colend̾u non est. Ipsa
etiã demonia unde dicit apłs quȩ
immolant gentes demoniis immo¬
lant & non d̾o: utiq st̃ quib illos
iminolare dicit. & quoꝵ nos socios
esse non uult. Iam uͦ celũ & terra
mare & aer. sol & luna & cȩt̾a sy¬
dera om̃ia hȩc manifesta oculis
apparent: atq ipsis sensib presto
st̃. Que cũ pagani tanquã deos co¬
lunt uł tanqͥuã partes unius ma¬
gni di: nam uniuersũ mundu qui¬
d̾a eors putant maximũ dđm. ea co¬

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: O imperita pestis, et vanitas versipellis! utqobicit, nescit cum quo agat? neque enim uos paganos dicimus aut schisma paganorum, sed habere cum eis quandam similitudinem, eo quod multos colatis deos; uerum uos eis esse longe deteriores, quod illi ea colunt, quae sunt, sed pro diis colenda non sunt; sunt enim et idola, sed ad salutem nihil sunt. et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit, quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. ipsa etiam daemonia, unde dicit apostolus: quae inmolant gentes, daemoniis inmolant et non deo, utique sunt, quibus illos inmolare dicit et quorum nos socios esse non uult. iam uero caelum et terra, mare et aer, sol et luna et cetera sidera, omnia haec manifesta oculis adparent atque ipsis sensibus praesto sunt. quae cum pagani tamquam deos colunt uel tamquam partes unius magni dei — nam uniuersum mundum quidam eorum putant maximum deum — ea co
Abbreviated transcription (Latin):
st̃. cum ea sola non obseruent ꝑ quȩ¬
xꝑc ꝓmittebatur. & ido non obser¬
uent᷑ magis qr ead̾e ꝓmissa iam xꝑc
impleuit᷑. nec adhũc ꝓmittuntur
quȩ iam impleta sunt. eoꝵq ꝓmissiua¬
ibi signa in eis terminari debuerunt
quos fides xꝑi hec adimplentis iam
talib imbutos inuenerat: Num qͥd
enĩ non obseruant xꝑiani qd in illa
unus est. non facias tibi ydolum. &
cȩtera huius modi: Numquid non ob¬
seruant xꝑiani qͦd ibi dicit᷑. non ac¬
cipies nomen dñi d̃i tui in uanum:
Numqͥd ipsum sabbatũ qd ad intelligen¬
dam uerã requiem ꝑtinet. non obser¬
uant xꝑiani: Num qͥd honorem pa¬
rentib xꝑiani non deferunt: qͦd ibi
preceptum est. Numqͥd a fornicati¬
onib. ab homicidiis. a furtis. a fal¬
sis testimoniis. a concupiscenda uxo¬
re ꝓximi. a concupiscenda re ꝓyimi non
se temꝑant xꝑiani que om̃ia in lege il¬
la conscripta sunt: Hȩc precepta sun

Expanded text:
sunt, cum ea sola non obseruent, pesunt, cum ea sola non obseruent, pemittebatur, et ideo non obseruent magis, quia eadem promissa iam Christus inpleuit, nec adhuc promittuntur, quia iam inpleta sunt, eorumque promissiua signa in eis terminari debuerunt, quos fides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos inuenerat? numquid enim non obseruant christiani, quod in illa uus deus unus est; non facies tibi idolum et cetera huiusmodi? numquid non obseruant christiani, quod ibi dicitur: non accipias nomen domini dei tui in uanum? numquid ipsum sabbatum, quod ad intellegendam ueram requiem pertinet, non obseruant christiani? numquid honorem parentibus christiani non deferunt, quod ibi praeceptum est ? numquid a fornicationibus aut homicidiis aut furtis aut falsis testimoniis, a concupiscenda uxore proximi <aut a concupiscenda re proximi non se temperant christiani? quae omnia in illa lege conscripta sunt. haec praecepta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
ad fidẽ qua iam xꝑc uenisse. passus
esse ac resurrexisse p̃dicabatur: in
his quid̾e hõib quos iam talib sa¬
cramentis institutos eade fides in¬
uenerat. nec cogebat᷑ ista obserua¬
re nec ꝓhibebatur. In his aut̃ qui
talib uacui nulla generis. nulla
consuetudinis uł congruentiȩ ne¬
cessitudine retenti crediderant. e¬
tiam ꝓhibebatur.: ut ꝑ eos iam in¬
ciꝑet᷑ apparere illa om̃ia ꝓꝓter ꝓ¬
& eo ueniente atq hȩc ꝓmissa ad¬
implente iam oportere cessare. Hoc gͥ
quibusda ex circũcisione credentib
qui hȩc non intelligebant: in ea ꝑuer¬
sitate manserunt ut & gentes coge¬
rent iudaizare. Hi sunt quos faustus
simmachianoꝵ uł nazareoꝵ nomi¬
ne cõmemorauit: qui usq ad nr̃a tem¬
pora iam quide in exigua. sed adhuc
tamen uł in ipsa paucitate ꝑdurant.
Qͥd gͦ habent isti unde legi &̃ ꝓpħis
rit potius quã adimplere.qr xꝑia¬
ni non obseruant quȩ ibi precepta

Expanded text:
ad fidem, qua iam Christus uenisse, passus ad fidem, qua iam Christus uenisse, passus esse ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos iam talibus sacramentis institutos eadem fides inuenerat, nec co ebatur ista obseruare nec prohibebatur; in his autem, qui tal bus uacui nulla generis, nulla consuetudinis uel congruentiae necessitudine retenti crediderant, etiam prohibebatur, ut per eos iam inciperet adparere illa omnia propter pquo ueniente atque haec promissa adinplente iam oportere cessare. hoc igiquibusdam ex circumcisione credentibus, qui haec non intellegebant, in ea peruersitate manserunt, ut et gentes cogerent iudaizare. hi sunt, quos Faustus Symmachianorum uel Nazaraeorum nomine commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exigua, sed adhuc tamen uel in ipsa paucitate perdurant. Quid habent ergo isti, unde legi et prophetis rit potius quam adinplere, quia christiani non obseruant, quae ibi praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
one correxit. S postea quã in unũ
apłi congregati. etiã consilio suo cen-¬
suerunt gentes ad huius modi oꝑa le¬
gis non esse cogendas: displicuit qui¬
busdã ex circũcisione xꝑianis non ua¬
lentib mente discernere illos solos
ab eiusmodi obseruationib non
fuisse ꝓhibendos quos fides quȩ re¬
uelata est his iam imbutos inuene¬
rat  ut in eis iam consummaretur
ipsa actio ꝓpħica quos ante adim¬
pletionẽ ꝓphetiȩ iam tenuerat: ne
si & ab ipsis remoueret᷑. imꝓbata po¬
tius quã terminata uideret᷑. Si aut̃
& gentib imponeret᷑: aut non xꝑi
ꝓmittendi causa instituta esse. Aut
adhuc xꝑm ꝓmittere putaret᷑. Pri¬
mus itaq popłs di antequã xꝑcue¬
niret legẽ ꝓpħasq adimplere. illa
om̃ia quȩ hunc ꝓmittebant. obser¬
uare iub bebat᷑. liber in eis qui hȩc
quo ꝑtinerent. intelligebant : ser¬
uus aut̃ in eis qui hoc non intelli¬
gebant. Posterior gͦ popłs accedens

Expanded text:
one correxit. sed posteaquam in unum one correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibusdam ex circumcisione christianis non ualentibus mente discernere illos solos ab huiusmodi obseruationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis iam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante adinpletionem prophetiae iam tenuerat, ne si et ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam terminata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, aut non Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus itaque populus dei, antequam Christus ueniret legem prophetasque adinplere, illa omnia, quae hunc promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellegebant. seruus autem in eis, qui hoc non intellegebant. posterior ergo populus accedens
Abbreviated transcription (Latin):
ut nullis eiusmodi obseruationib
oneratent᷑. qr & insolita ista maxime
circũcisionem grandes ȩtate refor¬
midantes deterrerentur a fide.
& non ita nati ut talib sacramen¬
tis imbuerent᷑. si more pristino ꝓ¬
seliti fierent. tãquam xꝑc ꝑ illa
mysteria uenturiᷤ adhuc ꝓmitte¬
retur: cum gͦ sic uenirentꝰ ad fid̾e
ut iam ex gentib uenire oporte¬
bat: non intelligentes qui ex circũ¬
cisione uenerant cur sibi illa ꝑmis¬
sa essent & cur gentib imponen¬
da non essent: quibusdã carnalib
seditionib cȩꝑant eccłiam ꝑtur¬
bare qđ gentiles ad dĩ popłm ac¬
cedentes non sollemnit̃ ꝓselici fie¬
rent in carnis circũcisione et cȩte¬
ris huiusce modi obseruationib legis:
atq in his erant qui hoc id̾o fieri
magnoꝑe instabant. qr timebant
iudeos inter quos u̾sabantur. Con¬
tra hos apłs paulus multa scribit.
Nam in hoꝵs simulationẽ etiã pe¬
trũ adductũ. fraterna obiurgati¬

Expanded text:
ut nullis eiusmodi obseruationibus ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more pristino proselyti fierent, tamquam Christus per illa mysteria uenturus adhuc promitteretur — cum ergo sic uenirent ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, quibusdam carnalibus seditionibus coeperant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei populum accedentes non sollemniter proselyti fierent in carnis circumcisione et ceteris huiuscemodi obseruationibus legis. atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Iudaeos, inter quos uersabantur. contra hos apostolus Paulus multa scripsit; nam in horum simulationem etiam Petrum adductum fraterna obiurgati
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓhibere in his hõib usq ad quos dura
uenerat. ut iam de cȩtero qui nulla ta¬
li necessitudine tenerent᷑. sed ex diu̾so
ueluti pariete. id est ex preputio ad il¬
lum angularem lapidẽ qui xꝑc est con¬
uenirent. ad nulla talia cogerent᷑. Si
aut̃ his qui ex circũcisione uenerant.
talibq sacramentis adhuc dediti e¬
rant. ultro uellent sicut timotheus
conferre congruentiã : non ꝓhiberent᷑.
Ierũ si in huiu̾s modi legis oꝑib putareꝗ
suã spem salutẽq contineris tamqũã
a certa ꝑnicie uetarent᷑. Unde est¬
bał. illud apłi. Eece ego paulus dico uobis
qr si circũcidamini : xꝑc uobis ni¬
chil ꝓderit. Circuncidamini scilicet
sicut ipsi uolebant: sicut eis a qui¬
busd̾̃a deprauatis ꝑsuasum erat qd̾
sine his legis oꝑib salui esse non pos¬
sent. Namꝰ cũ gentes ad xꝑi fidẽ ita
uenirent maxime ꝑ pauli apłi pre¬
dicationẽ sicut uenire debuerunt

Expanded text:
prohibere in his hominibus, usque ad quos durarprohibere in his hominibus, usque ad quos duraruenerat, ut iam de cetero, qui nulla tali necessitudine tenerentur, sed ex diuerso ueluti pariete, id est ex praeputio, ad illum angularem lapidem, qui Christus est, conuenirent, ad nulla talia cogerentur. si autem his, qui ex circumcisione uenerant talibusque sacramentis adhuc dediti erant. ultro uellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, non prohiberentur, uerum si in huiusmodi legis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tamquam a certa pernicie uetarentur. unde est illud apostoli: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
recturus. quȩ cũ hec futura essent. recte
dicebant᷑. & institueret dici natus est.
pͥoris popłi sacramenta.qr ꝑ eum qui
li mutariq debuerunt. Qd̃ pͥmis yꝑi¬
anis qui ey iudeis crediderant. donee con¬
trat̾a diuturnã consuetudinẽ paulatim
ꝑ suaderet᷑. atq ad intellectũ ꝑfectum
ꝑduceretur.⁊ qr ita nati erant atq in¬
stituti. siuerunt eos apłi patriũ ritum
traditionẽq seruare: & eos quib hoc
opus erat. ut congruerent illoꝵ tar¬
ditati moribq monuerunt. Inde est
qđ timotheũ iudea matre & greco pa¬
tre natũ ꝓpter illos ad quos tales cũ eo
uenerat etiã circũcidit apłs. atq ipse
inter eos morem huius modi custodiuit:
non simulatione fallaci sed consilio pru¬
denti. Non enĩ ita natis & ita institutis
noxia erant ista: quãuis iam non essegf
significandis futuri figuris necessaria.
Ma̾gis qͥpe noxiũ erat ea tanquã noxia

Expanded text:
recturus," quae cum haec futura essent, recte recturus," quae cum haec futura essent, recte dicebantur, et institueret dici "natus est,prioris populi sacramenta, quia per eum, quili mutarique debuerunt, quod primis christianis, qui ex Iudaeis crediderant, donec contra tam diuturnam consuetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illorum tarditati moribusque. monuerunt. inde est quod Timotheum iudaea matre et graeco patre natum propter illos, ad quos tales cum eo uenerat, etiam circumcidit apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non simulatione fallaci, sed consilio prudenti; neque enim ita natis et ita institutis noxia erant ista, quamuis iam non essent significandis futuris necessaria. magis quippe noxium erat ea tamquam noxia
Abbreviated transcription (Latin):
tẽporalis quȩ agitur cũ baptizamus
& fit & transit᷑. eterna est. Lbi rur¬
sus etiã illȩ sillabȩ celerit̃ sonantes &
transeuntes cũ dicit᷑ d̾s. nisi dicant᷑:
non consecrat᷑. Hȩc om̃ia fiunt et
transeunt. sonant & transeunt: uir.¬
tus tam̃ quȩ ꝑ ista oꝑatur iugit ma¬
net. & donũ spitale qd ꝑ ista insinuat᷑
soluisset. adhuc ꝓmitteretur nasci¬
turus. passurus. resurrecturus. cum
id̾o magis hec non soluerit sed adim¬
pleuerit. qr iam non ꝓmittitur na¬
sciturus. passurus. resurrecturus qđ
illa sacramenta quodammͦ ꝑsonabans :
sed annuntiat᷑ qd̾ natus sit. pͥassus sit.
resurrexit qd̾ hȩc sacramenta quȩ a xꝑi¬
anis aguntur iam ꝑsonant. Qui gͦ ueͬ¬
nit legẽ & ꝓpħas non soluere sed adim¬
plere: ipsa adimpletione abstulit ea ꝑ
quȩ adhuc ꝓmittebat᷑ implendum qd̾
iam constat impletũ. tanquã si uerba
ista tolleret nasciturus. passurus. resur¬

Expanded text:
corporalis, quae agitur cum baptizamus corporalis, quae agitur cum baptizamus et fit et transit, aeterna est: ubi rursus etiam illae syllabae celeriter sonantes et transeuntes, cum dicitur deus, nisi dicantur, non consecratur. haec. omnia fiunt et transeunt, sonant et transeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuaturetas non soluisset, adhuc promitteretur nasciturus, passurus et resurrecturus, cum ideo magis haec non soluerit, sed adinpleuerit, quia iam non promittitur nasciturus. passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta quondam personabant, sed adnuntiatur, quod natus sit, passus sit, resurrexerit. quod haec sacramenta, quae a christianis aguntur, iam personant. qui ergo uenit legem et prophetas non soluere sed adinplere, ipsa adinpletione abstulit ea, per quae adhuc promittebatur inplendum, quod iam constat inpletum. tamquam si uerba ista tolleret "nasciturus, passurus, resur
Abbreviated transcription (Latin):
sent cũ res eẽdem sint. non eas aliis
sacramentis annuntiari debuisse
cõpletas. quã his quib adhuc com¬
plendȩ prenuntiabant᷑. Si enĩ soni
uerboꝵ quib loquimut. ꝓ tẽpore
cõmutantur. ead̾eq res aliter an¬
nuntiant᷑ facienda aliter facta.
sicut ista ipsa duo u̾ba quȩ dixi. fa¬
cienda & facta. nec parib morarũ
interuallis nec isdem uł totid̾e lit¬
teris sillabis ue sonuerunt: qͥd mi¬
rũ si aliis mysterioꝵ signaculis. pas¬
sio & resurrectio xꝑĩ futura ꝓmissã
est. aliis iam facta annuntiat᷑⁊ qͣndo¬
qͥdem ipsa u̾ba futurũ & factũ. passu¬
rus & passus. resurrecturus &. resur
tex̃. nec tendi ȩqualit̃ nec similit̃ sonare
pocuerunt : Quid enĩ sunt aliud quȩq
corporalia sacramenta: nisi quȩda quasi
u̾ba uisibilia. sacroscã quide uerũtamen
mutabilia & tẽporalia: Ds̃ enim ȩter¬
nus est. nec tam̃ aqua & om̃is illa actio

Expanded text:
sent, cum res eaedem sint, non eas aliis sent, cum res eaedem sint, non eas aliis sacramentis annuntiari debuisse completas, quam iis quibus adhuc complendae praenuntiabantur. Si enim soni verborum quibus loquimur, pro tempore commutantur, eademque res aliter enuntiatur facienda, aliter facta, sicut ista ipsa duo verba quae dixi, facienda et facta, nec paribus morarum intervallis, nec iisdem vel totidem litteris syllabisve sonuerunt: quid mirum si aliis mysteriorum signaculis passio et resurrectio Christi futura promissa est, aliis jam facta annuntiatur; quandoquidem ipsa verba, futurum et factum, passurus et passus, resurrecturus et resurt," nec tendi aequaliter nec similiter sonare potuerunt? quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi uerba uisibilia, sacrosancta quidem uerum tamen mutabilia et temporalia? deus enim aeternus est, nec tamen aqua et omnis illa actio
Abbreviated transcription (Latin):
fides passuri & resurrecturi xꝑi.
quã uł reuelationib discebant
uł in ꝓpħis intelligebant. quantũ
nuncꝰ ꝓdest fides passi & resuscita¬
tiꝰ an ipsa effusio sanguinis agni di
quȩ facta est sicut dic̾it ipse ꝓ mul¬
tis in remissionẽ peccatoꝵ. aliquid
utilitatis & purgationis uł dederit
uł addiderit etiã his qui hoc futu¬
rum credentes. antequã fieret ex
hac uita migrauerunt. & utrum
mors eius ad liberationẽ etiã mor¬
tuos ussitauerit. S nunc istã que¬
stionẽ uł ꝑtractando discuterere.
uł aliqͥd in ea reꝑtum etiã confir¬
mando definire: & longũ est & hu¬
ic oꝑi non necessariũ. Int̾im aduer¬
sus calumniosam imꝑitiam fausti
demonstrare suffecerit. qͣnto erro¬
re delirent qui putant signis sacra¬
mentisq mutatis etiã res ipsas es¬
se diu̾sas quas ritus ꝓpħicus ỹnuntia¬
uit ꝓmissas. & quas ritus euangłicus¬
annuntiauit impletas : aut qui cen¬

Expanded text:
fides passuri et resurrecturi Christi fides passuri et resurrecturi Christi quam uel reuelationibus discebant uel in prophetis intellegebant, quantum nunc prodest fides passi et resuscitati, an ipsa effusio sanguinis agni dei. quae facta est, sicut ipse dicit, pro multis in remissionem peccatorum. aliquid utilitatis et purgationis uel dederit uel addiderit etiam his, qui hoc futurum credentes, antequam fieret, ex hac uita emigrauerant. et utrum mors eius ad liberationem etiam mortuos uisitauerit. sed nunc istam quaestionem uel pertractando discutere uel aliquid in ea repertum etiam confirmando definire et longum est et huic operi non necessarium. Interim aduersus calumniosam inperitiam Fausti demonstrare suffecerit, quanto errore delirent, qui putant signis sacramentisque mutatis etiam res ipsas esse diuersas, quas ritus propheticus praenuntiauit promissas, et quas ritus euangannuntiavit impletas: aut qui cen
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissiones rerum complendarũ. hȩc
sint indicia cõpletarum : Qd̾ enim
adhuc ꝓmittitur eccłiȩ id est corpo
rixꝑi: & in manifestatione p̃dicat᷑.
& in ipso capite corporis saluatore
id est in ipso mediatore di & hõium
homine xꝑo it̃mu iam utiq cõpletum
est. Quid enĩ ꝓmittitur. nisi uita e¬
terna ex resurrectione a mortuis:
Hoc iam completũ est in illa carne
qͦd u̾bum caro factum est. & habi¬
tauit in nobis. Tunc gͦ & occulta
erat fides. Nam ead̾e credebant ea¬
am tempoꝵ illors: & ꝓmissiua eraqͤ
illa om̃ia sacramenta om̃isq ritus
ille sacrors. Nunc aut̃ reuelata est
fides: in quã conclusus erat populus
qͣndo sub lege custodiebat᷑. Et qd̾ fi¬
delib ꝓmittitur in iudicio: iam cõple¬
tũ est̾ in exemplo ꝑ eũ qui legẽ & ꝓ.¬
phetas non uenit soluere sed adim¬
plere. Quappter quęrit᷑ quidem in¬
ter scrutatores scãrum scripturarũ
utrũ tantũ ꝓfuerit antiquis iustis

Expanded text:
promissiones rerum complendarum, haec promissiones rerum complendarum, haec sint indicia completarum? Quod enim adhuc promittitur ecclesiae, id est corpori Christi, et in manifestatione praedicatur et in ipso capite corporis saluatore. id est in ipso mediatore dei et hominum homine Christo Iesu, iam utique conpletum est. quid enim promittitur nisi uita aeterna ex resurrectione a mortuis? hoc iam conpletum est in illa carne, quod uerbum caro factum est et habitauit in nobis. tunc ergo et occulta erat fides; nam eadem credebant eaam temporum illorum; et promissiua erant illa omnia sacramenta omnisque ritus ille sacrorum. nunc autem reuelata est fides, in quam conclusus erat populus, quando sub lege custodiebatur, et quod fidelibus promittitur in iudicio, iam conpletum est in exemplo per eum, qui legem et prophetas non uenit soluere, sed adinplere. Quapropter quaeritur quidem inter scrutatores sanctarum scripturarum, utrum tantum profuerit antiquis iustis
Abbreviated transcription (Latin):
in libertatẽ uocatis filiis di iugo ser¬
uitutis ablato. qđ duro & carͦni dedi¬
to populo congruebat. Ueruntamen
si antiqui iusti qui sacramentis illis
intelligebant uenturã fid̾i prenunti¬
ari reuelationẽ. ex qua licet ad huc
oꝑta & abscondita munere tamen
pietatis intellecta etiã tunc ipsi uiue¬
bant . qr in hac uita nemo potest esse
iustus nisi qui ex fide uiuit: si gͦ an¬
tiqui iusti ꝓ illis prenuntiatiuis sacra¬
mentis & rerũ nondu impletarũ fi¬
gutis. om̃ia dura & horrenda ꝑpeti
parati fuerunt & pleriq ꝑpessi sutf
si tres pueros danielemq predicamus
qr de mensa regis contaminari nolu¬
erunt qd̾ erat᷑ contra illius tẽporis
sacramencũ. si machabeos cũ ingenti
admiratione p̃ferimus qr escas quib
re noluerunt. qr tunc ꝓ tempore ꝓphe¬
tico non licebat: quantomagis nunc
signo xꝑi ad om̃ia ꝑferenda parat᷑i¬
or debet esse xꝑianus. cũ ille fuerint

Expanded text:
in libertatem uocatis filiis dei iugo serin libertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablato. quod duro et carni dedito populo congruebat. Uerumtamen si antiqui iusti, qui sacramentis illis intellegebant uenturam praenuntiari reuelationem fidei, ex qua licet adhuc operta et abscondita.' munere tamen pietatis intellecta etiam tunc ipsi uiuebant, quia in hac uita nemo esse potest iustus, nisi qui ex fide uiuit: si ergo antiqui iusti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum; si Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimus. quia escas, quibus re noluerunt , quia tunc pro tempore prophetico non licebat: quanto magis nunc signo Christi ad omnia perferenda paratior debet esse Christianus, cum illa fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
tes formã pietatis : uirtut̾ẽ aut̃ eius
ab negantes. Uirtus aut̃ pietatis est̃
finis precepti: id est caritas de corde
puro. & conscientia bona. & fide non
ficta. Unde apłs petrus cũ de sactamen¬
to archȩ in qua noe domus a diluuio libe¬
rata est loqueret᷑ sic & uos inquit simi¬
liꝰ forma baptismi saluos facit. Et ne sibi
sufficere putarent uisibile sacramentũ
ꝑ qd habebant formã pietatis. & ꝑ ma¬
ios mores ꝑdite uiuendo uirtutẽ eiu̾s ab¬
negarent: continuo subiecit. Non car¬
nis depositio sordium: sed conscientiȩ
bone interrogatio. Pinde pͥma sacra¬
menta quȩ obseruabant᷑ & celebraban¬
tur ex lege: prenunciatiua erant
yꝑi uenturi. Quȩ cũ suo aduentu
xꝑc impleuisset: ablata sunt. Et id̾o
ablata: qr impleta. Non enĩ uenit le¬
gem soluere: sed adimplere. Et alia
sunt instituta uirtute maiora. utilita¬
te meliora. actu faciliora. numero pau¬
ciora: tanquã iusticia fidi reuelata. et

Expanded text:
tes formam pietatis. uirtutem autem eius tes formam pietatis. uirtutem autem eius abnegantes. uirtus autem pietatis est finis praecepti, id est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. unde apostolus Petrus. cum de sacramento arcae. in qua Noe domus a diluuio liberata est, loqueretur, sic et uos, inquit. simili forma baptisma saluos facit. et ne sibi sufficere putarent uisibile sacramentum. per quod habebant formam pietatis. et per malos mores perdite uiuendo uirtutem eius abnegarent, continuo subiecit: non carnis depositio sord ium. sed conscientiae bonae interrogatio. Proinde prima sacramenta. quae obseruabantur et celebrabantur ex lege, praenuntiatiua erant Christi uenturi: quae cum suo aduentu Christus inpleuisset. ablata sunt. et ideo ablata, quia inpleta; non enim uenit legem soluere. sed adinplere. et alia sunt instituta uirtute maiora, utilitate meliora. actu faciliora. numero pauciora, tamquam iustitia fidei reuelata et
Abbreviated transcription (Latin):
immo qͥd non congruum & consenta¬
neũ. si post eius cessauit aduentũ quic¬
qͥd id̾o fiebat ut eius prenuntiaret ad¬
uentũ : figurȩ gͥ rerũ quȩ ad hoc obser¬
uabant᷑ ut ipsa earũ obseruatione uen¬
turus xꝑc ꝓphetaret᷑. usq ad eo non de¬
bent ꝓpterea putari ꝑ xꝑi aduentũ non
impletȩ. qr illo ueniente non obseruan¬
tur: ut nisi iam ꝑ aduentũ xꝑi imple¬
rentur adhuc obseruarentur. In nullũ
aut̃ nomen religionis seu uerũ seu fal¬
sum coagularihoĩes possunt: nisi aliquo
signaculoꝵ uł sacramentoꝵ uisibilium
consortio colligent᷑. Quoꝵ sacramento¬
rũ uss in enarrabiliter ualet plurimũ:
& id̾o contẽpta sacrilegos facit. Impie
quippe contemnitur. sine qua non po¬
test ꝑfici pietas. Uerũtamen qr uisibi¬
lia sacramenta pietatis mnesse possunt
etiã impiis. sicut habuisse scm bapti¬
sinum etiã magũ symonẽ legimus:
fiunt tales quales apłs ait. Haben¬

Expanded text:
immo quid non congruum et consentaimmo quid non congruum et consentaneum, si post eius cessauit aduentum, quicquid ideo fiebat, ut eius praenuntiaret aduentum ? figurae igitur rerum, quae ad hoc obseruabantur, ut ipsa earum obseruatione uenturus Christus prophetaretur, usque adeo non debent propterea putari per Christi aduentum non inpletae, quia illo ueniente non obseruabantur. ut nisi iam per aduentum Christi inplerentur. adhuc obseruarentur. in nullum autem nomen religionis. seu uerum. seu falsum. coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum uel sacramentorum uisibilium consortio conligentur: quorum sacramentorum uis inenarrabiliter ualet plurimum et ideo contempta sacrilegos facit. inpie quippe contemnitur, sine qua non potest perfici pietas. Uerumtamen quia uisibilia sacramenta pietatis inesse possunt etiam inpiis, sicut habuisse sanctum baptismum etiam magum Simoneum legimus. fiunt tales. quales apostolus ait: haben
Abbreviated transcription (Latin):
xꝑc uenit non legẽ soluere sed ad¬
implere: respondeo inde potius hȩc
non obseruare xꝑianum qr figurȩ
futuroꝵ erant quas xꝑc impleuit.
Ienit enĩ consepelire nos sibi ꝑ bap¬
tismũ in mortem: ut quẽ ad modum
xꝑc resurrexit a mortuis. sic & nos
in nouitate uitȩ ambulemus. Cum
quȩris qͥd cause est ut scenophegia
non sit sollemnitas xꝑianoꝵ si lex
a xp̃o impleta est non soluta. re¬
spondeo tabernaculũ d̃i fideles eius
esse in quib caritate sociatis et
quodammͦ cõpactis habitare dig¬
natur: & id̾o magis illud non obser
ꝓ suscepto negocio ne silentio prete¬
rirentur qͣnta potuimus breuitate
ꝑstrinximus: cęterũ membratim
articulatimq discussa libros mag¬
nos multosq fecerunt. nichil aliud
in eis quã xꝑm ꝓphetatũ ostendentes.
ta fit ut om̃ia quȩ ex illa scriptura ꝓp¬
terea putatis non obseruari a xꝑianis
gurarũ obseruatio. prenunciatio xꝑi
fuit. Unde qͥd mirũ est qͥd absurdum.

Expanded text:
 uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo inde potius haec non obseruare christianum, quia figurae futurorum erant, quas Christus inpleuit. uenit enim consepelire nos sibi per baptismum in mortem, ut, quemadmodum Christus resurrexit a mortuis, sic et nos in nouitate uitae ambulemus. cum quaeris, quid causae est, ut scenopegia non sit sollemnitas christianorum, si lex a Christo adinpleta est, non soluta, respondeo tabernaculum dei fideles eius esse, in quibus caritate socialis et quodam modo conpactis habitare dignatur, et ideo magis illud non obserupro suscepto negotio ne silentio praeterirentur, quanta potuimus breuitate perstrinximus. ceterum membratim articulatimque discussa libros magnos multosque fecerunt nihil aliud in eis quam Christum prophetatum . ostendentes. ita fit, ut omnia, quae ex illa scriptura propterea putatis non obseruari a christiagurarum obseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde quid mirum est, quid absurdum,
Abbreviated transcription (Latin):
quȩras non plus erunt quã duȩ.
id est gentium & nr̃a qui eis diu̾
sa longe sentimus: ita quid̾e oppo¬
siti inuicẽ nobis ut est ueritas et
mendaciũ. ut dies & nox. ut ege¬
stas & copia. ut morb & sanitas.
Ios uͦ nec erroris secta estis nec u̾itatis.
sed scisma tantũ: nec ipsum u̾itatis
saltem sed erroris. disputatio xr.

Expanded text:
quaeras, non plus erunt quam duae, quaeras, non plus erunt quam duae, id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, ita quidem obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et mendacium, ut dies et nox, ut egestas et copia, ut morbus et sanitas. uos uero nec erroris secta estis nec ueritatis. sed schisma tantum; nec ipsum ueritatis saltem. sed erroris. AUGUSTINUS r