comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ ad ꝑfectionẽ ica. ut simꝰ rur sũ. id ẽ
amplius iacientes fundamencũ peni¬
cenciȩ. Modo quidẽ iaciemꝰ: s uidete
ne rursũ oporceat iacere. Sic ad omĩa
ponat᷑ negatio: manente sencentia.
cesserit quo peccata nr̃a possint redi¬
ii. Ideo dico si deus ꝑmiserit: qͥa inpossi¬
bile est in alia uita ꝑ pęnitentiã reuoca¬
ri. Ibi enĩ locus accipiendi qͦd meruit:
hic locus merendi. Quod ita ait. Si ds
ꝑmiserit ideo dico: quia in fut᷑a uita ñ
ꝑmictet Inpossibile est enĩ renoua¬
ri ꝑ recuꝑatã iusticiam aliquos in ali¬
a uita motos ad penicentiã: qd̾ reno¬
uare rursũ eset. hic enĩ licet qͦd ibi
ite rari non potest: scilicet ut quis bire¬
nouet᷑. Renondri dico eos. qui semel illu¬
ininati ꝑ fidẽ ⁊ quia crediderunt. Qui
eciam postquã consessi sunt fidẽ. gusta¬
uerunt quasi suauẽ. gustũ. ⁊ iocundũ.
scilicet celeste donũ. scilicet remissionẽ

Expanded text:
modo ad perfectionem, ita ut simus rursum, id est modo ad perfectionem, ita ut simus rursum, id est amplius jacientes fundamentum poenitentiae; modo quidem jaciemus, sed videte ne rursum oporteat jacere. Sic ad omnia ponatur negatio, manente sententia. cesserit quo peccata nostra possint redimi. Ideo dico si Deus promiserit, quia impossibile est in alia vita per poenitentiam renovari; ibi enim locus accipiendi quod meruit; hic locus 378 merendi. Quod ita ait. Si Deus permiserit, ideo dico, quia in futura vita non permittet. Impossibile enim est renovari per recuperatam justitiam aliquos in alia vita motos ad poenitentiam; quod renovare rursus esset. Hic enim licet quod ibi iterari non potest, scilicet ut quis ibi renovetur. Renovari dico, eos qui semel illuminati per fidem quia crediderunt, qui etiam, postquam fidem confessi sunt, gustaveruntcoeleste donum scilicet remissionem de
Abbreviated transcription (Latin):
pr eos multa passos ꝓ xp̃o ã contͥbu¬
libus suis. petcando irrica fecerant
Iterũ fides addm̃t quia si intellig̾ent
quomͦ ex fide. xp̃i omnuis iustificatio
habeatur. ñ recurrerent ad circũci¬
sionẽ. quasi fibi necessariã. Si iterũ
de baptismo bene docti ȩẽnt: quomͦ
in illo omĩa peccata dimittantur. le¬
galia constant̾ eẽ suꝑflua. Si eciam
cont᷑ uenientia mala: ñ curarent le¬
galia. Si iterũ resurrectionẽ: xp̃i cre¬
derent esse efficientẽ. causã ur̃x resurrec¬
tionis ingła: nichil preter xp̃m quere¬
rent. Iterũ si pensarent quomͦ xp̃c iudex
fut᷑us sit omniũ ꝑ fidẽ iudicis soli stu¬
dico non rursũ. id: non it̾ato pͥori modo:
ut sicut prius iecimꝰ in uobis. Omĩa ħ
& uob̃ peccantib destructa sunt: rur¬
sum eadẽ iterata destruant᷑. Uł scd̾m
hanc sententiam. illud rursũ negemꝰ
tancũ modo. uł si ad omĩa ponat᷑ nega¬
tio: sententia manet eadẽ. sic. fẽram᷑

Expanded text:
 eos passos pro Christo a contribulibus suis, peccando irrita fecerant. Iterum fides ad Deum, quia si intelligerent quomodo ex fide Christi omnis justificatio habeatur, non recurrerent ad circumcisionem, quasi sibi necessariam. Si iterum de baptismo bene docti essent, quomodo in illo omnia peccata dimittantur, legalia confiterentur esse superflua. Si etiam contra venientia mala non curarent legalia. Si iterum resurrectionem Christi crederent esse efficientem causam nostrae resurrectionis in gloria nihil praeter Christum quaererent. Iterum, si pensarent quomodo Christus judex futurus sit omnium, per fidem Judicis soli studico non rursum, id est non iterato priori modo, ut sicut prius jecimus in vobis omnia haec, et vobis peccantibus destructa sunt rursum eadem iterata destruantur. Ut secundum hanc sententiam illud rursum negemus tantummodo. Vel si ad omnia ponatur negatio, sententia manet eadem sic: Feramur
Abbreviated transcription (Latin):
deberetis esse magistri: nunc rursũ
menta excedii sermonũ der In sermonib di
multigradus continent᷑. Primũ simplex
instructio. de ind̾ media: ad ultimũ ꝑfec¬
ta. Exordium aut̃ uocat. ut qͣndo aliqͥs
docet᷑ credere incarnationẽ. passionẽ
n xp̃i: & huius mͦi simplicib oportuna.
rͥlementa autẽ exordii sunt. ut seriatĩ
narrare maceriã passionis: uł aliqͥd
huius modi. uos eciam estis facti ca¬
les quib opus sit lacteꝰ idest pueri¬
li insinuatione. Tita lacte. qͦd non solido
cibo: idest ꝑfecta doctrina. Here ita
lacte qͦd ñ sit opus solido cibo: nã omĩs
ille qui particeps. ẽ. lactis id. ẽ cui est¬
necessaria insinuatio puerilis. hic tał¬
est exꝑs sermonis iusticiȩ id ÷ doct᷑nȩ
iustoꝵ. id est ꝑfector. Ideo exꝑs: quia
paruulus. ẽi sensu. Uosautẽ ꝑfectima¬
lac. s ꝑfector⁊ est solidus cib id. ẽ so¬
lida doctrina ꝑfectoꝵ: id: eoꝵs qui

Expanded text:
deberetis esse magistri propter tempudeberetis esse magistri propter tempumenta exordii sermonum Dei. In sermonibus Dei multi gradus continentur: primum simplex instructio, dehinc media ad ultimum perfecta. Exordium autem vocat, ut quando aliquis docetur credere incarnationem, passionem Christi, et hujusmodi simplicibus opportuna. Elementa autem exordii sunt, ut seriatim enarrare materiam passionis, vel aliquid hujusmodi. Vos etiam facti estis tales quibus opus sit lacte, id est puerili insinuatione, et ita lacte quod non solido cibo, id est perfecta doctrina. Vere ita lacte, quod non opus sit solido cibo. Nam omnis ille qui particeps est lactis, id est cui necessaria est insinuatio puerilis, hic talis expers sermonis est justitiae, id est doctrinae justorum, id est perfectorum; ideo expers, quia parvulus elac, sed perfectorum est solidus cibus, id est solida doctrina; perfectorum, id est eorum qui
Abbreviated transcription (Latin):
icturus eis quomͦ sacerdocium suum
legale destruat sacerdociũ & quo¬
mͦ om̃ia legalia in eo fine habeant: quo¬
mͦ uero suũ sacerdociũ precesserit lega¬
le. & in eternũ ꝑ mansurũ: pͥmũ eos se¬
cundũ partẽ tamen asꝑa inuectione
aggredit᷑. Et conuenient̾. primũ corri¬
git. ut correcti deuociores sint ad audi¬
endũ: & ꝓiciores ad credendũ dicens.
ñ habeo congruos auditores : nͨ uobis
interp̃cabił sũ: qr caꝑe non pocestis
Incerprecabilis dico ad dicendũ. id. ẽ. ad
exponendũ uobis: qm̃ uos estis factis inbe.¬
cilles ad audiendũ . id. ẽ. incelligendum.
Uel sermo iste. gͣndis est & interp̃tabilis:
quia multa sacramenta in eo continent᷑
quȩ oportet exponi. Grandis ideo dico
qͣm uos facti estis inbecilles ad audiendũ.
Uere inbecilles: nã cum debetis eẽ ma¬
gistri. ꝓpter tempꝰ ꝓlirium quod habu¬
istis ad discendũ. Uos enĩ in ipso inicio
predicationis: conuersi estis. Cum inꝗͣ¬

Expanded text:
icturus eis quomodo sacerdotium suum legale destruat sacerdotium, et quomodo omnia legalia in eo finem habeant, quomodo vero suum sacerdotium praecesserit legale, et in aeternum sit permansurum. Primum eos secundum partem tamen aspera invectione aggreditur, et convenienter primum eos corrigit, ut correcti devotiores sint ad audiendum, et proniores ad credendum, dicens: non habeo congruos auditores, nec vobis interpretabilis, quia capere non potestis. Ininterpretabilis dico ad dicendum, id est ad exponendum vobis, quoniam vos facti estis imbecilles ad audiendum, id est ad intelligendum. Vel sermo iste grandis est et interpretabilis, 376 quia multa sacramenta hic continentur, quae oportet exponi. Grandis ideo dico quoniam vos facti estis imbecilles ad audiendum. Vere imbecilles, nam cum deberetis esse magistri propter tempus, prolixum quod habuistis ad discendum; vos enim in ipso initio praedicationis conversi estis. Cum, in
Abbreviated transcription (Latin):
iudicii etermi. Ecernũ iudiciũ dicit:
qͥa qͥc qͥd ibi construet᷑ de bonis spie
malis. meternũ ourabit. Qui aucem
fucurũ iudiciũ ñ credit. fundamentũ
non habet: qr infidelis est. Hec omĩa
hec in fundamento posita essent: ne

Expanded text:
judicii aeterni. Aeternum dicit judicium, quia quidquid isti constituetur de bonis sive malis, in aeternum durabit. Qui autem futurum judicium non credit, fundamentum non habet, quia infidelis est. Haec omniaa, nisi haec in fundamento praecesserint, ne
Abbreviated transcription (Latin):
in lege dm̃ oportet uos habere: ideo
nos intermictentes sermonẽ inchoationiᷤ
at incognicionẽ: rp̃i. Hanc in quã pue¬
riciam deserentes. feram᷑ ad ꝑfectioneur
ut sciamꝰ quomͦ in pͥncipio erat uerbũ. &
deus erat uerbũ. ⁊ cetera. feram̃ inquã

Expanded text:
ini vos oportet habere, ideo nos, intermittentes sermonem inchoationis at in cognitione Christi, hanc, inquam, pueritiam deserentes, feramur ad perfectionem, ut sciamus quomodo in principio erat Verbum, et Deus erat Verbum, etc. Feramur, inq
Abbreviated transcription (Latin):
ƿenicentiȩ ab oꝑib mnortuis et cetera.
ficant. uł priora bona ꝓpt̾ peccatũ su¬
ꝑ ueniens mortificata. p enitentia aut̃
ab oꝑibus mortuis est fundamentũ:
qr nisi hic lapis primũ ponat᷑. nichil
hic fidem ad dm̃ non habet. fundamen¬
tum eciam docꝰtrinȩ baptismata. Plu¬
raliter ideo dicit baptisinata: qͥa est
babtismꝰ. id. ẽ. aqua dicit᷑. eciam baptis¬
mus un lacrimis penitentiȩ. Tercio
modo ineffusione sanguinis ꝓ rp̃o.
fundamentũ eciã impositionis manu¬
uni. Hisi enĩ quis credit qͦd impositione.

Expanded text:
ortuis, etc. Opera ficant, vel priora bona, propter peccatum superveniens mortificata. Poenitere autem ab operibus mortuis est fundamentum, quia nisi hic lapis primum ponatur, nihil hic fidem non habet ad Deum; fundamentum etiam doctrinae baptismatum. Pluraliter ideo dicit baptismatum, quia est baptismus in aqua; dicitur etiam baptismus in lacrymis poenitentiae; tertio modo, in effusione sanguinis pro Christo. Fundamentum etiam impositionis manuum; nisi enim quis credat quod per impositione
Abbreviated transcription (Latin):
entia pharaonẽ dampnandũ censuit.
sciens eum ñ se correpturũ: apłm ue
ro paulum elegit. p̃scius utiq qd̃ fu¬
turus esset fidelis. Moysi enim dicit.¬
Nere iacob ex sola gr̃a est electus: nam
hoc testatur moyses introducens dm̃¬
loquentẽ ad se. Miseredi aliquorum¬
id ẽ p̃scio & p̃paro quodã ad uitã et¬

Expanded text:
entia Pharaonem damnandum censuit, sciens eum non se correcturum; apostolum vero Paulum elegit, praescius utique quod futurus esset fidelis. Quibusdam autem data est gratia in usuentia Pharaonem damnandum censuit, sciens eum non se correcturum; apostolum vero Paulum elegit, praescius utique quod futurus esset fidelis. Quibusdam aut
Abbreviated transcription (Latin):
na eoꝵ scripta in celo ꝓpt̃ iusticiam¬
dĩ in numero erant maloꝵ. De iusti¬
cia enim ds̃ iudicat. ñ de p̃scientia.
Nude moysi dic̃. Si qͥs peccauerit ante
me delebo eũ de libro uite: ut scom̃ uis¬
tieiam uidicis uideatur tunc deleri.

Expanded text:
na illorum in coelo propter justitiamvero in numero erant malorum: de justitia enim Deus judicat, non praescientia. Unde et Moysi dicit: Si quis peccaverit ante me, delebo eum de libro meo , ut secundum justitiam judicis tunc videatur deleri
Abbreviated transcription (Latin):
ex acerbatione: id.ẽ sicut multoci¬
ens exacerbando me fecerunt patres
urͣi. De multis exacerbationib unã
reponit dicens. Nolite obdurare ẜ¬
cundũ diem. ⁊ sicut iłli obdurati sũt¬
in die tẽptationis: quando tẽptauerunt
mensam popło suo: tẽptationis dico facte
in deserto: ubi maxime confugiendũ il

Expanded text:
exacerbatione, id est multotiexacerbatione, id est multoties exacerbando me fecerunt patres vestri. De multis exacerbationibus unam reponit, dicens: Nolite obdurare secundum diem, id est sicut illi obdurati suntin die tentationis, quando tentaverunt mensam populo suo? » Tentationis dico factae in deserto, ubi magis co
Abbreviated transcription (Latin):
spei .i. głosam sp̃e: qr de iocunditate
mͦ sꝑamiis. accept᷑i sum. Quaꝓpt̾. quia re¬
tinendo fiduciam & głam sper: sumꝰ do¬
mus xp̃i. ꝓpter ħ uidete fres: ne for¬
te qd̾ conting̾e potest. sit in aliqͦ ur̃m.
In aliquo ideo ait: qr ples sciebat in
ur̃m cor incredulitatis : ut increduli
sitis putantes xpͣm ũ sufficere. ad Itifi¬
cationẽ. s legem eeͣ necessariã. Cor dico
incredulitatis malũ: id. ẽ. in multa ma¬
la p̃cipitans. Er quo .N. mneredulus est
aliquis: p̃ceps ruit mnactũ peccati. iͦi
parũ nocet cor incredulitatis. qd̾ ÷ ha¬
bere cor discebendi ã deo .&. male uob̃
si a deo receditis: qr deo dico unio. ã qͦ
qui discedit uitã ꝑdi.t. qͥ ad eũ inten¬
dit uitã inuenit. Uidete. ne sit in ali¬
quo cor incredulitatis. qd̾ ego ꝓhibeo:
xp̃i nolite obdurare corda ur̃a. si au¬
diebritis uocẽ eius: sicut reuera au¬
dietis. Inud si: affirmatũ est. Holite ob¬
durare corda ur̃a agentes sicut in

Expanded text:
ille qui dispensator est in ea. Nunc duo amus accepturi sumus. Quapropter quia retinendo fiduciam et gloriam spei sumus domus Christi. Propter hoc videte, fratres, ne forte quod contingere potest, sit in aliquo vestrum. In aliquo ideo ait quia plures sciebat in vestrum cor incredulitatis, ut increduli sitis, putantes Christum non sufficere ad justificationem, sed legem esse necessariam. Cor dico incredulitatis malum, id est in multa mala praecipitatum. Ex quo enim incredulus est aliquis, praeceps ruit in actum peccati. Nec parum nocet cor incredulitatis, quod est habere cor discedendi a Deo. Et male vobis si a Deo disceditis, quia Deo dico vivo, a quo qui discedit, vitam perdit, qui ad eum incedit, vitam invenit. Videte ne sit in aliquo cor incredulitatis quod ego prohibeo, Christi, nolite obdurare corda vestra; si audieritis vocem ejus, sicut revera audietis. Illud si affirmativum est. Nolite obdurare cor, 368 agentes sicut in
Abbreviated transcription (Latin):
dignus habitus est. ꝓpt̾ea etiã amplio
ris est głe: qr mox ses quid̾ ut famulꝰ
uinctiones sunt. Moy ses qͥdẽ fidelis erat
lus: qr solũ mͦ famulabat᷑ in ea. famu¬
lus qͥdẽ qͥ hodie est in domo. cras for¬
cassis expellet᷑: nũqũã adeo fidełerit
sicud filius qͥ bereditate possessurus
ẽ. domũ. Mox ses camqͣm famulus in
testimonium eoꝵ. id est. uit solum mͦ
testificaret᷑ eam: ñ ut grͣam adiutͥcem
dico quȩ dicenda: id.ẽ. quȩ conuenie¬
ut filuis cui illus domꝰ manebat he¬
reditas filius dico in domo ñ alc̾ius. s
sua. Que domꝰ xͥ nos renatiꝑ grͣam¬
sum̃. Hac condititione dico domꝰ sumꝰ.
si retineamꝰ fiduciã spei.i. spem fut᷑e
beaticudinis. Cũ fiducia: i. ut fiduci¬

Expanded text:
vit. Fidelis, inquam, est ei, sicut et Moyses fidelis fuit in omni domo illius Jesu,ideo, quia in omnibus quae necessaria erant lus, quia solummodo famulabatur in ea. Famulus autem qui hodie est in domo, cras fortassis expelletur, nunquam adeo fidelis erit, sicut filius qui haereditate possessurus est domum. Moyses tanquam famulus erat in testimonium eorum, id est ut solummodo Moyses in Judaeis. Illud sicut similitudidico, quae dicenda erant, id est quae convenietanquam filius, quem illius domus manebat haereditas. Filius, dico, in domo non alterius, sed sua. Quae domus Christi nos renati rem honorem domus, id est in domo apud eos, scilicet qui in domo sunt. Vel domus, id est de domo fabricata habet ille qui fabri
Abbreviated transcription (Latin):
ni dico: ne obduret᷑ aliqͥs exuobis
fallacia. Scitote enĩ qͦd drabolus uos
fallit: si forte obduramini. Fallaci¬
a dico causa peccati: qr postqͣm deceptꝰ
est aliqͥs. dehinc magis ac magis p̃cipita¬
tur in peccatũ. Debetis uos adhortari &
ñ obdurare: qr qͦd non eramꝰ effecti

Expanded text:
non obduretur aliquis ex vobis fallacia. Scitote enim quod diabolus vos fallit, si forte obduramini. Fallacia dico causa peccati, quia, postquam deceptus est aliquis, magis ac magis dehinc praecipitatur in peccatum. Debetis vos adhortari et non obdurare, quia, quod non eramus, effecti
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ pat᷑s nr̃i obdur auerunt: in
illa exacer batione p̃fata. Bene dico ex
acerbatione: quia quidã eoꝵ audien¬
ces mandata dñi exacerbauerunt dm̃.
ñ tamen uniu̾si qͥ ꝓfecti sunt ab egxp¬
to ꝑ moy sen: id. ẽ ꝑducam᷑ mox si. Exa¬
cerbauerunt: qr nec caleph. nec iosue si¬
militer. Et uos ꝓfecti ab egipto ꝑ moy¬
sen. id est ã tenebris infidelitatis ꝑ .xͫ
consecrantẽ nob̾ aqͥs remissionis: noli¬
te exacerbare dm̃. here quidã exacer¬
bruerunt: qͥa quib infensus est deus
.xl. annis. Nonne illis qui peccauerus:
Et non inpune: ne inpunitatẽ ꝓmitta¬
tis uobis. qͥa cadauera quoꝵ peccanci

Expanded text:
erunt in illa exacerbatione praefata. Bene dico in exacerbatione. Quidam enim eorum, audientes mandata Domini, exacerbaverunt Deum. Non tamen universi qui profecti sunt ab Aegypto per Moysen, id est per ducatum Moysi exacerbaverunt Deum, quia nec Caleb, nec Josue. Similiter et vos profecti ab Aegypto per Moysen, id est a tenebris infidelitatis per Christum consecrantem vobis aquam remissionis, nolite exacerbare Deum. Vere quidam exacerbaverunt, quia quibus infensus est Deus quadraginta annis, nonne illis qui peccaverunt et non impune ne impunitatem promittatis vobis, quia cada
Abbreviated transcription (Latin):
mit̾ stabiliui eos ñ incͤturos. Iuraui u¬
tiq in ira mea .i. qͣndo iratꝰ erã illis. ꝙ
utrũq ⁊ ira ⁊ iuramentũ aufert ens
introire in requiem. Si quib ibi sit eadẽ
manet sententia sic. Si introibunt in re¬
quiẽ meam illi quib ira mea uirauit: qd̾
non ȩẽnt in requiem intͣuri. Et qr fr̃ẽs¬
bus nr̃is reques negata est: ideo frẽs
uo᷑ sicut exposicũ est. Ne inqͣm sicis in¬
creduli. s ad ortamini uosmet ipsos de
incremento uirtutũ: dicentes ꝑ sin

Expanded text:
avi utique in ira mea, id est quando iratus eram illis; quod utrumque et ira et juramentum aufert eis introire in requiem. Si, quibus, ibi, sit eadem manet in sententia sic: Si intrabunt in requiem meam illi, quibus in ira mea juravi quod non essent in requiem intraturi. Et qbus vestris requies negata est, ideo, fratreo vivo, sicut expositum est. Ne, inquam, sitis increduli, sed adhortamini vosmetipsos de incremento virtutum dicente
Abbreviated transcription (Latin):
runt. Et enĩ uiderunt oꝑa mea qͣdra¬
guta aunis: in qͥb me omĩa posse ex¬
ꝑti sunt. ꝓpter qͦd scilicet qr tẽptaue¬
ex ꝓͥa delib̾atione: quia serio peccãt.
pocentes ⁊ sciences recte ag̾e: G̃t cũ¬
ħ sic dicerem illisꝰ camen ipsi ñ cogno¬
uerunt uias meas. id.ẽ. coguoscere
noluerunt oꝑa mea. in qͥb ambulare
debuissent. S qr ñ cognouerunt si ĩ
troibunt in reqͥem meã quã illis pol¬
licitus erã. Defectio orationis: ut
uł q̃libet huiꝰ iͦii. Illud si qͥdam sic di¬

Expanded text:
iderunt opera mea quadraginta annis, in quibus me omnia posse experti sunt. Propter quod, scilicet quia tentaveex propria deliberatione, quia serio peccant, potentes et scientes recte agere. Et, licet sic dicerem illis, tamen ipsi non cognoverunt vias meas, id est cognoscere noluerunt opera mea, in quibus ambulare debuissent; sed quia non cognoverunt, si ipsi introibunt in requiem meam, quam illis pollicitus eram? Defectio orationis, ut Vel quaelibet hujusmodi. Illud si quidam di
Abbreviated transcription (Latin):
iudeos statim ad fidem uocaret. qr iudei cog̃¬
nitionem dei habuerunt. & quedam bona
opera fecerant: suꝑbiendo forsitan aliquam
causam quamuis iniustam haberent. de
qͥb gentiles nullomodo suꝑbire possent.
Itaq post longam excecationẽ illuminabun¬
tur: ut sic non habeant quo glorientur.

Expanded text:
nim Judaeos statim ad fidem vocaret; quia Judaei cognitionem Dei habuerant, et quaedam bona opera fecerant, forsitan superbiendi causam, quamvis injustam, haberent, de quibus gentiles nullo modo superbire possent. Itaque post longam excaecationem illuminabuntur, ut sic non habeant quo glorientur.
Abbreviated transcription (Latin):
hoc fecisse uidetur. ut causam głndi aufer
Ds̃ angłos in magna dignitate. constituit.
quoꝵ qͥdam nundum exꝑti fragilitatem
suam. si a semetipsis credentes se habere
tantam dignitatem: uersi insuꝑbiam. ex¬
pulsi sunt a deo. In quo casu alu qͥ non ẽ¬
senserant. naturam suam quantũ ad se
debilem recognoscentes. ita sunt confirma¬

Expanded text:
 fecisse ut causam gloriandi auferrs omnes angelos in magna dignitate constituit, quorum quidam nondum experti fragilitatem suam, sed a seipsis credentes se habere tantam dignitatem, versi in superbiam repulsi sunt a Deo, qui eos creavit. In quo casu alii qui non consenserunt, naturam suam quantum ad se debilem reminiscentes, ita confirma
Abbreviated transcription (Latin):
Qͥd ergo ãplius. Opposicionẽ quã põ¬
sent iudei facere. contra supradictã
rationẽ obic̃ sibi apłs ut eã soluat.
Dicerent eiũ uidei. Tu dixisti eircon
amplius: ẽ uideo quã gentili: ĩd ẽ quȩ
maiora benefieia contulit udeis qͥ¬
gentib qͥ dicebantur canes etiamim¬
munde: aut quę utilitas circũcisiomꝰ.¬

Expanded text:
D ERGO AMPLIUS. Oppositionem quam possent Iudaei facere contra praedictam rationem, obiicit sibi Apostolus, ut eam soluat. Dicerent enim Iudaei: tu dixisti circumcamplius IUDAEO quam gentili? id est quae maiora beneficia contulit Iudaeis qi dicebantur canes et immundi? AUT QUAE UTILITAS CIRCUMCISIO
Abbreviated transcription (Latin):
re cuxuncisr. Manifesti iudeidi¬
cuntur qͥ solo nomine & natio¬
ne ude. uidei ñcupantur. foris
m̃te ab eo recedentes. De qͥb dicit᷑.
Popłs inc labus me honorat. cor aut̃
eoꝵ longe ẽ a me. Propt̃ qd̾ dieit

Expanded text:
l circumcisi. Manifesti Iudaei dicuntur quo solo nomine et natione Iudae Iudaei nuncupantur, foris mente ab eo recedentes. De quibus dicitur: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. SED QUI IN
Abbreviated transcription (Latin):
Contentione. Contentio ẽ impugna¬
tio ueritatis ꝑ confidentiã elamo¬
ris. Dolo. Dolus ẽ quando aliqͥdos¬
agitur. Malignitate. Aalignitas
dias semin.intes. Detractores .i. qͥ

Expanded text:
Contentione. Contentio est impugnatio veritatis per confidentiam clamoris. Dolo. Dolus est quando aliud sagitur. Malignitate. Malignitas dias seminantes. Detractores
Abbreviated transcription (Latin):
.i. ex ñ fide. seu ex ydolatͥa seqͥtur
iniusticia .i. mala oꝑa. & ex iniusticia
sequit᷑ ira dei .i. dãpnatio eterna. sa¬
luti contraria. Qd equipollent̾ sic
ait. Nere ex fide reuelat᷑ iusticia. &
sic salus: nã suꝑ omnẽ impietatem.
suꝑ clicit ad opp̃ssionẽ impietatis.
Et csĩ dicit impietatẽ: magis dicit
ꝗͣ si diceret om̃s impios. Si enĩ im¬
pios dic̾et: om̃s qͥdem impios. s ñ ꝓ
singłis impietatib oppͥmendos dic̃et.
S cũ dicit omnẽ impietatẽ : et om̃s
impios. & ꝓ singłis impietatib ẽx̃¬
e puniendos insiuat. Suꝑ omem¬

Expanded text:
e, seu ex idololatria sequitur injustitia, id est mala opera; et ex injustitia sequitur ira Dei, id est damnatio aeterna, saluti contraria, quod aequipollenter sic ait: Vere ex fide revelatur justitia; et sic salus. Nam super omnem impietatem: super dicit, ad oppositionem impietatis; et cum dicit impietatem, magis est quam si diceret omnes impios. Si enim impios diceret, omnes quidem impios, sed non pro singulis impietatibus opprimendos diceret. Sed cum dicit omnem impietatem, et omnes impios pro singulis impietatibus puniendos es
Abbreviated transcription (Latin):
nũ qͥ ueritatẽ .i. uerã cognitionem
de deo qͣm nat᷑alit᷑ habent uł habe
possent eam detmuent .i. retrabunt.
ue qͦd nat᷑a exigeret ascendat. ad ali
sic detinent: qͥa qͦd notũ. ẽi deri. qͦd
cognosci potest de deo. illud mani¬
festum est. si ñ in actu rei. tamen ĩ
illis .i. in rationib eoꝵ : et in potenta
intellecꝰtus sui. Uere qͦd notũ dei
manifestũ est in illis omnib poten¬
cialiter : nã deus manifestauit in
est dei. Quod si qͥbusdã reuelatũ ẽ
in actu. constat: qͥa manifestũ est
in potentia. Plato enĩ & qͥdã phi¬
losophi nat᷑aliter cognouerũt ẽg
unũ creatorẽ om̃iũ: ñ tamen sine
ad uitrice gr̃a dei. ꝓbat qͦd d̾s qͥb¬
dam actu reuelauit: ħ & modum
reuelationis subdit dicens. Ne
re qͥbusdã reuelauit: nã inussibi¬
lia ipsius diuinȩ ẽȩntiȩ conspici¬
unt᷑ ã creatura mundi. nec obscu¬
re s lucide intellecta ꝑ ea qͤ facta
sulit. ꝑ inuisibilia patrẽ signifi¬

Expanded text:
qui veritatem, id est veram cognitionem de Deo, quam naturaliter habent, vel habere possunt, eam detinent, id est retrahunt, ne quod natura exigeret, ascendat ad aliqusic detinent; quia quod notum est Dei, id est quod cognosci potest de Deo, illud manifestum est, si non in actu rei, tamen in illis, id est in rationibus eorum, et in potentia intellectus sui. Vere quod notum est Dei, manifestum est in illis omnibus potentialiter. Nam Deus manifestavit in quod notum est Dei. Quod si quibusdam revelatum est in actu, constat quia manifestum est in potentia. Plato enim et quidam philosophi naturaliter cognoverunt esse unum Creatorem omnium, non tamen sine adjutrice gratia Dei. Probat quod Deus quibusdam actu revelavit hoc, et modum revelationis subdit, dicens: Vere Deus quibusdam revelavit. Nam invisibilia ipsius divinae essentiae conspiciuntur a creatura mundi, nec obscure sed lucide intellecta, per illa quae ea sunt; per invisibilia Patrem signifi
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm ab ea liueã gen̾is trabere.
tes transierũt. multi uͦ dẽ gentib
fidẽ ab rahȩ iitando se dignos
ꝓmissionib a brahȩ secerunt:
& in iudeos reputati sint ut ꝓseliti
ꝓbant dm̃ non acciꝑe ꝑsonã iudei
sen gentilis. qͥa utrũq uidicabit &
modũ iudicii fut᷑i in utrũq expo

Expanded text:
is trahere; tes transierint, multi vero de gentibus, fidem Abrahae imitando, se dignos promissionibus Abrahae fecerint, et in Judaeos reputati sint ut proselyti. Probat Deum non accipere personam Judaei seu gentilis; quia utrumque judicabit, et modum judicii fu
Abbreviated transcription (Latin):
Oꝑanti malũ erit tͥbulatio: om̃i uͦ
oꝑanti bonũ iudeo scd̃m tempꝰ pͥ¬
mũ benei oꝑanti. In uidea .n. pͥnci¬
pium habuit eccł̃ia xp̃i. Et grecor
gła & honore. diut᷑na tranqͥllitas.
Uere iudeo & gentili indifferent̾¬

Expanded text:
um erit tribulatio. Omni vero operanti bonum: Judaeo secundum tempus primum bene operanti; in Judaea enim principium habuit Ecclesia Christi; et Graeco, id gloria et honore diuturna tranquillitas. Vere Judaeo et gentili indifferent
Abbreviated transcription (Latin):
inde tẽꝑalia lucra uł głam mundi.
His qͥ sunt boni oꝑis sic redo et. his
aut̾ qͥ sunt ex contentione .i. qͥ se
contentiose alt̾natim p̾ferunt : ħ
uitium maxime reposuit. qͥa in ħ
laborabant: ꝙ ab ħ eos deterrere
nitit᷑. Nis inꝗͣ. qui contendunt &
ñ adqͥescunt ueritati qͦndo bene
suadet᷑ eis. ut romani qͥ nolebãt
ad quiescere discipłis pauli: s eͤdũt
mniqͥtati p̾ferentes se alt̾natĩ. his
utiq erit ira .i. ȩterna dãpnatior
& tał ira qͤ sit indignatio. Ipsi .Ni.
inignẽ positi gͣuit᷑ indignabunt᷑
sibi ipsis qͦd male egerint: ĩtrĩ
dũ ilud iudiciũ morabitur in ot̃m
animã a hominis oꝑantis malũ u¬
dei dico pͥmũ .i. maxime oꝑantis
malum. quia & nat᷑alis ꝙ. date. le¬
gis reusẽ. Et greci .i. gentilis pꝰeaͥ
qͥa de nat᷑ali lege sobũ arguitur.
In anima oꝑantis malũ iudei in¬
different̾ & greci erit tͥbulatio. ⁊
dãpnatio ⁊ angustia. hoc ÷ illud
qͦd dixit indignatio. Quia de¬

Expanded text:
inde temporalia lucra vel gloriam mundi; his qui sunt boni operis, sic reddet; his autem qui sunt ex contentione, id est qui se contentiose alternatim praeferunt, hoc vitium maxime reposcit; quia in hoc laborabant, et ab hoc eos deterrere nititur. His, inquam, qui contendunt et qui non acquiescunt veritati, quando bonum suadetur eis; ut Romani qui nolebant acquiescere discipulis Pauli, sed credebant iniquitati, praeferentes se alter alteri; his utique erit ira, id est aeterna damnatio, et talis ira quae sit indignatio. Impii enim in ignem positi graviter indignabuntur sibi ipsis, quod male egerint, et interim dum illud judicium morabitur, in omnem animam hominis operantis 16 malum. Judaei dico primum, id est maxime operantis malum; quia et naturalis, et datae legis reus est, et Graeci, id est gentilis, qui de naturali lege solum arguitur, in animam operantis malum. Judaei indifferenter et Graeci erit tribulatio, id est damnatio et angustia. Hoc est illud quod dixit indignatio, quia de
Abbreviated transcription (Latin):
intellig̾et non conuenientia ȩẽ. pri¬
mũ qͥa concessa dognitione abusi sũt:
putantes ħ donũ nat᷑alis intellectꝰ
a se & ñ ad eo eẽ. Priuati sunt con¬
cesso intellectu et creatorẽ derelin¬
quendo. Contra nat᷑am creat᷑as colu¬
erunt: qua re ꝑ ñ nat᷑alia it̾m pu¬
niti sunt. S qͥa adhuc ñ penicuert.
pꝰ ñ nat᷑alia in alia mala p̾cipitati
sunt: sicut seqͥtur. Illos tradidit d̾s
in reꝓbum sensũ. illos dico repletos
omĩ iniqͥtate : qͥa ꝙ om̃s iniqͥtates ha¬
buerunt. & suas głas usq ad plenũ
Cũ dixit om̃i iniqͥtate cõpre¬

Expanded text:
intelligeret non convenientia esse. Priintelligeret non convenientia esse. Primum quia concessa cognitione abusi sunt, putantes hoc bonum naturalis intellectus a se et non a Deo esse, privati sunt concesso intellectu, et Creatorem derelinquendo contra naturam creaturas coluerunt, quare iterum per naturalia puniti sunt. Sed quia adhuc non poenituerunt post non naturalia, in alia mala praecipitati sunt, sicut sequitur: Illos tradidit Dominus in reprobum sensum; illos dico repletos omni iniquitate, quia et omnes iniquitates habuerunt, et singulas ad plenum. Cum dixit omni iniq
Abbreviated transcription (Latin):
mascłos. & sic recipientes m̃cedem
erroris sui.i. penã illius peccati. Pa
cũ cognouissent dm̃. non fic̾ dm̃ głi¬
ficauerunt recipientes hanc. ñ in
dãpno possessionis uł filioꝵ. s in se¬
met ipsis: qͥa ipsi eidẽ hac pęna pu¬
nitisunt. Quã utiq mercedẽ opor¬
tuit .i. conueniens fuit eos reciꝑe:
ut qͥa qͦd nata monebat ne facerẽt
sp̃uerunt creatorẽ. & ad orauerũt
creat᷑am. Recte cõparatũ. ẽ ut ꝓ
ħ ñ nat᷑ali peccato: in ñ nat᷑ale pec¬
catũ & pęnã peccati p̾cipitarent᷑.
Et sicut qͥa in nĩ nat᷑ali cultu create
peccauerunt ꝑ ñ nat᷑alia peccata. Pu¬
niti sunt. sic qͥa ñ ꝓbauerũt dm̃ hab̾e.
Innoticia .i. qͥa ñ habuerũt dm̃ ĩ cog¬
cendo ea ꝑ suꝑbiã peccare. Ideo opor¬
tune cognitione pͥori amissa tͣoidit
illos deus in reꝓbũ sensum: qͥa recto
sensu uti noluerunt. Tradidit inꝗͣ
ad ħ ut faciant ea quȩ non conue¬
niunt:i quȩ ipsa natura satis aꝑte

Expanded text:
dem erroris sui, id est poenam illius peccati. Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, recipientes hanc non in damno possessionis, vel filiorum, sed in semetipsis, quia ipsi iidem hac poena puniti sunt. Quam utique mercedem oportuit, id est conveniens fuit eos recipere; ut quia, quod natura monebat ne facerent, spreverunt Creatorem et adoraverunt creaturam, recte comparatum est ut, pro hoc non naturali peccato, in non naturale peccatum et poenam peccati praecipitarentur. Et sicut, quia in non naturali cultu creaturae peccaverunt, per non naturalia peccata puniti sunt; sic quia non probaverunt Deum habere in notitia, id est quia non habuerunt Deum in cogtendo ea per superbiam peccaverunt: ideo opportune cognitione priori amissa, tradidit illos Deus in reprobum sensum, quia recto sensu uti noluerunt. Tradidit, inquam, ad hoc, ut faciant ea quae non conveniunt, id est quae ipsa natura satis aperte
Abbreviated transcription (Latin):
.i. se suꝑponentes aliis : uł suꝑpo¬
n̾e cupientes. elatos: qͥ nec pares
sibi. nec se maiores pati possunt:
ut cesar qͥ noluit pati se maiorẽ
pompeiũ: nec põpeiꝰ part̃ sibi ce¬
sarem. Inuentores ⁊̃ maloꝵ seu¬

Expanded text:
est se superponentes aliis, vel superpoest se superponentes aliis, vel superponere cupientes; elatos, qui nec pares sibi, nec se majores pati possunt; ut Caesar, qui noluit pati majorem Pompeium, nec Pompeius parem sibi Caesarem, inventores
Abbreviated transcription (Latin):
rib afficiendo. Repleti etiã fornica¬
tione. Fornicationẽ uocat qͥc qͥd fit
causa gen̾ande ꝓlis. sic causa uitan¬
auaricia illicite retentando sua: uel
concupiscendo aliena. Neqͥcia. uł ane¬
continere se ab illicitis. Qui gͦ neqͥt
continere: nõ. ẽ. dicendus aliqurs:
Plem &ẽ inuidia: qͥa licet ñ sibi cupi¬
ant bona alioꝵ. inde eos ñ habere
uellent hȩc bona. pleni etiã homi¬
cidiis: quȩ ñ solum manib. s tͣctati¬
one & consensu fiunt. Plem conten¬
tione : qͥa int̾ se clamorib & oppro¬
brus litigant. Pleni dolo: qͥa ⁊ alid̾
agunt. & aliud cogitant. pleni ma¬
lignitate qͥ cõtrarii benignitati. ĩ
amaritudine semꝑ animi. Q etiã
sunt susurrones: mala de ꝓrimo
ad ꝓximũ occulte transferentes.
Detractores etiã. bona q̃ sunt aufe¬
rentes: mala gͤ ñ sunt inponente ᷤᷤ
tores odibiles deo. Eos etiã dico con¬
tumeliosos: i. contumelias turpitu¬
dinis inferentes sͥ uicissim. Suꝑbõ.

Expanded text:
rnicatione. Fornicationem vocat quidquid fit causa generandae prolis, sic causa vitanavaritia, illicite retinendo sua, vel concupiscendo aliena; et repletos nese continere ab illicitis. Qui autem se continere nequit, non est dicendus aliquis. Plenos etiam invidia; quia, licet non sibi cupiant bona aliorum, tamen eos non habere vellent haec bona. Plenos etiam homicidiis, quae non solum manibus, sed tractatione et consensu fiunt. Plenos contentione; quia inter se clamoribus et opprobriis litigant. Plenos dolo; quia aliud agunt et aliud cogitant. Plenos malignitate; quia contraria benignitati semper in amaritudine animi sunt. Qui etiam sunt susurrones, mala de proximo ad proximum transferentes occulte; detractores etiam, bona quae sunt auferentes, mala quae non sunt imponentes. tores, odibiles Deo. Eos etiam dico contumeliosos, id est contumelias turpitudinis inferentes sibi vicissim; superbos, id
Abbreviated transcription (Latin):
tant᷑ ad eũ. Dat etiã magistros
qͥ doceant. & intelligentiã qͣ dm̃
reuerti bonũ sciant. ẽx: & multa
alia. An diuitis bonitatis dei con¬
tempnis. & diuitias patientiȩ eiꝰ:
qͥa non in nno s in mille. peccatis
te patitur. Et diuitias longani¬
nitatis: qͥa ꝑ multa temꝑa tuã
correctionẽ sustinet. Contẽpnis
inqua ignorans q̃m benignitas d̾i
ꝑ bonitatẽ. patientiã. & longanimi¬
tatem qͦntũ in se est adducet te ad
penitentiã: Benignitas dei qͣntũ
in se est uocat te. ad penitentiam:
tuos obstinatos in malo. & scd̾m
cor tucũ inpenitens: qͥa nec ã ma¬
lo oꝑe recedis. nec te male oꝑari
intelligis. Sunt eñi qͥdã in mał
oꝑib obstinati: qͥ tm̃ se male a¬
g̾e credunt. Tu inquã scd̾m cor
inpenitens thesaurias tͥ irã .i. con

Expanded text:
tantur ad eum. Dat etiam magistros qui doceant, et intelligentiam qua ad Deum reverti bonum esse sciant, et multa alia. An divitias bonitatis ejus contemnis, et divitias patientiae ejus, quia non in uno sed in mille peccatis te patitur; et divitias longanimitatis, quia per multa tempora correctionem tui sustinet, contemnis, inquam, ignorans quoniam benignitas Dei per bonitatem, patientiam et longanimitatem, quantum in se est, adducit te ad poenitentiam? Benignitas Dei, quantum in se est, vocat te ad poenitentiam; tuos obstinatos in malo, et secundum cor tuum impoenitens; quia nec a malo opere recedis, nec te male operari intelligis. Sunt enim quidam in malis operibus obstinati, qui tamen se male agere credunt. Tu, inquam, secundum cor impoenitens, thes
Abbreviated transcription (Latin):
.i. dãpnas aliũ. Si enĩ tu iudeus
dicis te preferendũ gentili quia
dilectus a deo fuerĩ: quẽ dicis nec
aliquando memorẽ fuisse gentił.
Uł si tu gentilis p̾feras te excusatũ
ꝑ ignorantiã uideo. qͥ dĩn ꝑ legem
cusabilis es. & gentilis qͥa nat᷑alem
cognitionẽ habuit: ꝙ iudeꝰ qͤm lex
& nat᷑alis incellectus de deo docu¬
it. here uterq in excusabił es: qͥa
nat gentilẽ. Here te ipsũ condẽp¬
nas : nã agis eadẽ qͣ iudicas .i. dãp
nas in alio. Si enim tu uideꝰ ꝓ p̾
dictis gentilem putas dãpnandũ:
tibi uͦ eadem scelera agenti ꝓ lege
et genere putas parcendũ. frustͤ
opinaris. Econtra si tu gentilis
dãpnas iudeũ qͥa legẽ. habuit ꝙ
ñ custodiuit: in eñ dãpnas te. ipsũ
p̃uaritorẽ nat᷑alis legis. Uere in
nã nos qͥ auctoritatis magnȩ sumꝰ
ñ scd̾m ignorantiã qͣm tu gentilis
frust᷑ p̾tendis : nec scd̾m genꝰ abra¬

Expanded text:
id est damnas alium. Si enim tu, Judaee, id est damnas alium. Si enim tu, Judaee, dicis te praeferendum gentili, quia dilectus Deo fueris, quem dicis nec aliquando memorem fuisse gentilis; vel si tu, gentilis, praeferas te excusatum per ignorantiam Judaeo, qui Deum per legem cusabilis es: et gentilis, quia naturalem cognitionem habuit; et Judaeus, quem lex et naturalis intellectus de Deo docuit. Vere uterque inexcusabilis es, quia nat gentilem. Vere teipsum condemnas. Nam tu agis eadem quae judicas, id est damnas in alio. Si enim tu, Judaeus, pro praedictis gentilem putas damnandum, tibi vero eadem scelera agenti, pro lege et genere putas esse parcendum, frustra opinaris. Econtrario, si tu, gentilis, damnas Judaeum, quia legem habuit et non custodivit eam, in eo damnas teipsum praevaricatorem naturalis legisNam nos, qui auctoritatis magnae sumus, secundum ignorantiam quam tu, gentilis, frustra praetendis: nec secundum genus Abra
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicta mala. & consentientes eis
dãpnatione digni sunt: nemo
gentiliũ mortẽ hãc euadet. huc
Huc usq gentiles scd̾m pͥorẽ statũ
satis dehonestauit: ostenso qͦd de ig¬
norantia excusari ñ possunt. cũ na¬
t᷑alit̾ cognicionẽ de deo habuerint.
qua ꝓpter peccata pͥuati sunt. ħ
dit hic in utrosq .i. in uideos & gen¬
tiles. Dicetis utrũq popłm eͣxͣ. in ex¬
cusabilem: qͥa si iudeuis dicat se
fuisse peculiarẽ płm dei. de geñe
abrahȩ natũ. legem & ꝓpħas
habuisse : cũq sic deo dilectus sic
fuerit. Si uero econu̾so dicat
ẽt̃ eoꝵ quȩ ꝑ ignorantiã peccauit.
Contra utrũq agit apłs dicens
gentilem de ignorantia inexcusa¬
bilem. qͥa nat᷑alem habuit cog¬
nitionẽ: uideũ uͦ frustra in lege
uel geñe głiari: cũ semꝑ det̾ior
fuerit unde meliorari debuit:
p̃uaricã: do legẽ fide. degen̾an
te: id̾o tu homo mamit̾ inues
in excusabilis es: tu dico qͥ iudicas:

Expanded text:
praedicta mala, et consentientes eis, praedicta mala, et consentientes eis, damnatione digni sunt, nemo gentilium mortem hanc evadet. CHucusque gentiles secundum priorem statum satis dehonestavit, ostenso quod de ignorantia excusari non possunt: cum naturaliter cognitionem de Deo habuerint, qua propter peccatum privati sunt. Hoc dit hic in utrosque, id est in Judaeos et gentiles, dicens utrumque populum inexcusabilem. Quia si Judaeus dicat se fuisse peculiarem populum Dei de genere Abrahae natum, legem et prophetas habuisse, cumque sic Deo dilectus sit,fuerit; si vero econverso dicat esse eorum quae per ignorantiam peccavit: contra utrumque agit Apostolus dicens gentilem de ignorantia inexcusabilem, quia naturalem habuit cognitionem: Judaeum vero frustra in lege vel genere gloriari, cum semper deterior fuerit, unde meliorari debuerit, praevaricando legem, fide degenerandte: ideo tu, homo unanimiter vivens inexcusabilis es, tu, dico, qui judicas,
Abbreviated transcription (Latin):
Et uestimentis. et ꝑ inmodificatio
ad aliqͥd dignũ absq federe .i. sine
colligatione amniticie: federa enĩ¬
ualent ad numentũ fidei. ut sẽꝑ
multiplicarent᷑. Phibita sunt con¬
iugia in eadẽ cognatione : qͤ iam
satis uincło ꝓpinqͥtatis federa. ẽ.
Qui etiam sunt sine miscd̃ia: qͥa
si quos habeo miseros. non habefs
ad eos uiscera miscd̾ie. In his om̃i¬
b gentiles ꝓ p̃missis peccatis pu
malum: ut excecati ꝓmitterent sͥ
inpunitatẽ peccatoꝵ. Unde sic ait.
Qui gentiles excecati ñ intellexerũt:
qm illi qͥ talia agunt ut p̾dicta st̃:
digni sunt morte eterna. ħ mͦ
ñ intellexerunt. cũ pͥus nat᷑aliter
cognouissent iusticiam dr᷑ qͥ cogni¬
tione pͥuati dicti sunt. qͥa ind̾ suꝑ¬
bierunt. Digni sunt utiq morte
ñ solũ qͥ faciunt ea p̃dicta: s etram
qui consentiunt facientib. Con¬
sentire scd̃m ambrosiũ. ẽ. si cum
posset reprehendere taceat:aut
ħ audiens ad ulet᷑. Si gͦ facientes

Expanded text:
modificationad aliquod dignum; absque foedere, id est sine colligatione animi: quia enim foedera valent ad nutrimentum fidei, ut semper multiplicarentur, prohibita sunt conjugia in eadem cognatione, quae jam satis vinculo propinquitatis foederata est; qui etiam sunt sine misericordia: quia si quos viderint miseros, non habent ad eos viscera misericordiae. In his omnibus gentiles pro praemissis peccatis punmalum, ut excaecati promitterent sibi impunitatem peccatorum. Unde sic ait: Qui gentiles excaecati sunt non intellexerunt: quoniam illi qui talia agunt, ut praedicta sunt, digni sunt morte aeterna. Hoc modo non intellexerunt, cum prius naturaliter cognovissent justitiam Dei: qua cognitione privati dicti sunt, quia inde superbierunt. Digni utique sunt morte: non solum qui faciunt ea praedicta, sed etiam qui consentiunt facientibus. Consentire, secundum Ambrosium, est si quae possit reprehendere taceat, aut haec audiens aduletur. Si ergo facientes
Abbreviated transcription (Latin):
.i. falso opinaris: ħ o homo seu uide¬
us. sen gentił qͥ iudicas eos qͥ agũt
talia quȩ predicta sunt: & tu ipse
mũ qͥa putant fieri udiciũ d̾i scd̾m
dignitatem uel indignitatẽ ꝑsona¬
rum: & ñ scd̾m oꝑa. Cadunt in hoc
malum : qͥa inpunitatẽ sibi pollicen
qͦd abutunt᷑ bonitate & patientia
dei. Qd ibi supͣ ait. quia tu effugies
iudicium dei: idẽ supͣ significaue¬
rat ubi ait. Non intellexerunt qͣm
qui talia agunt digni sunt morte:
in utroq agens de ipunitate eoꝵ
quã sibi ꝓmittunt. s ibi supͣ de gen¬
tilib tantũ. Hic uͦ de utͥsq intelle¬
git. Et an putando te effug̾e
iudiciũ dei: contẽpnis diui ci
as bonitatis eiꝰ. Dictum ã similitu¬
dine potentis. Q si porrigent ci¬
bum alicui. ille uͦ cui porrig̾etur
cibi sic ille qͥ abutit᷑ bonitatẽ dei
ñ utens ea ad̾ correctionẽ. ad quod
dens dicit. hic reus: ñ tantũ p̃te¬
ritoꝵ : s etiam contẽptȩ maiesta¬
tis. Diuitias bonitatis ideo dicit.¬

Expanded text:
homo, seu Judaeus, seu gentilis, qui judicas eos qui talia agunt quae praedicta sunt, et ea tu ipse rimum quia putant fieri judicium Dei secundum dignitatem vel indignitatem personarum, et non secundum opera, cadunt in hoc malum, quod impunitatem sibi pollicentquod abutuntur bonitate et patientia Dei, quod ibi supra ait, quia tu effugies judicium Dei, idem supra significaverat, ubi ait. Non intellexerunt quoniam qui talia agunt, digni sunt morte ; in utroque agens de impunitate, quam sibi promittunt. Sed ibi tantum de gentilibus, hic vero de utrisque intelligit, et ante putando te effugere judicium Dei, contemnis divitias ejus bonitatis; dictum a similitudine potentis: qui si porrigeret cibum alicui, ille vero cui porrigeretur atorem cibi, Sic ille qui abutitur bonitate Dei, non utens ea ad correctionem, ad quam Deus dat, hic reus est non tantum praeteritorum, sed etiam contemptae majestatis. Di
Abbreviated transcription (Latin):
tia dei: s corrigentes se cũ sustine¬
rent᷑ ã deo. uł scd̾m patientiã. qͥ a
equanimit᷑ tollerauerunt quec̃q
aduersa ꝓ deo. his utiq reddet gła.
.i. claritatẽ corꝑis. & illuminatio¬
nẽ animȩ. Et reddet honorẽ: qͥa
in p̾sentia xp̃i int̾ honorabiles qͥa
cum angłis eiꝰ reddet &̃ incorrup¬
tionẽ .i. ꝑmauentẽ. statũ in gła et

Expanded text:
s se cum sustinerentur a Deo. Vel secundum patientiam, quia aequanimiter toleraverunt quaecunque adversa pro Deo. His utique reddet gloriam, id est claritatem corporis et illuminationem animae. Et reddet honorem, quia in praesentia Christi inter honorabiles; quia cum angelis Dei reddet etiam incorruptionem, id
Abbreviated transcription (Latin):
histicia. ꝑ iusticiam uͦ salus et̾na: igi¬
cut ꝑ eugłm salus. Addit qͥddam̃
ampłiꝰ: qͦd ad rem ualet sic. Reuela¬
tur ex fide eundo in fidẽ: iusticia ñ
sic. Ait ut diu̾sas fides intelligat: &
ut doceat multos gradꝰ in fide. eẽ. Ro¬
manri. sanã qͥdẽ fidẽ habebant d
dei atͥbuebant: in qͦ gradu fidei eõ¬
paulus locare intendit. Ex fide ha¬
bet᷑ iusticia. & inde salus: scͥptũ
sicut est in abacuc ꝓpħa. Iustꝰ aut̃
eugłm habet᷑ sit homo iustꝰ bene
salute. huc usq blanditꝰ ÷ romanõ.
dicendo se sollicitũ de salute. eoꝵ
ut equo animo suscipiãt correctioneᷤᷤ

Expanded text:
justitia, per justitiam vero salus aeterna, igitur per Evangelium salus; addit quiddam amplius, quod ad rem valet, sic: Revelatur ex fide eundo in fidem. Non sic ait ut diversas fides intelligat, sed ut doceat multos gradus esse in fide. Romani sanam quidem fidem habebant de Dei attribuebant: in quo gradu fidei Paulus eos locare intendit. Ex fide habetur justitia, et inde salus. Sicut scriptum est in Habacuc propheta: Justus autem um habetur, fit homo justus, bene salute. Hucusque blanditus est Romanis, dicendo se sollicitum de salute eorum, ut aequo animo suscipiant correctiones
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃s qͥ nichil aliud quã bonitas ẜ di¬
lectio patͥs & filiĩ. Nȩc inꝗͣ uirtꝰ et.
diuinitas conspiciunt᷑ intellecta ꝑ ea
qͣ facta sunt. Homo enĩ inuisibilia
intellig̾e neqͥt: nͥ ꝑ ea quȩ uidet.
S cũ aspicit aliqͤm regẽ magni
imꝑii: ꝑ eum qͦdã mͦ intelligit eũ
regẽ longe maiorẽ. qͥ istũ creauit.

Expanded text:
tus, qui nihil aliud est quam bonitas et dilectio Patris et Filii. Haec, inquam, virtus et 11 divinitas conspiciuntur intellecta, per ea quae facta sunt. Homo enim invisibilia intelligere nequit, nisi per ea quae videt. Sed cum aspicit aliquem regem magni imperii, per eum quodammodo intelligit, eum regem longe majorem qui istum creavit.
Abbreviated transcription (Latin):
hostias im molando. Seruierũt utiq
creat᷑e iudicantes ħ potiꝰ eẽ quã ser¬
uire creatori. qͥ creator in autẽsione
eoꝵ uilis ꝑdic. Est enĩ benedictus
in ᷤ secła. qͥc qͥd orarent illi: amen .i.¬
uod iterum ẜꝓfecto ita est.
suꝑiꝰait tͣoidit illos d̾s in desi¬
deria S hic repetit uł ut pęnam
peccati ipsi peccato. qͥa sicut nat᷑a
qͦd exigebat. creatori cultũ dene
lia peccata deuoluti sunt. Enum̾at
etiam ipsum peccatũ : qͦmͦ in utrũq
sexũ diffusũ sit dicens. ꝓpterea qͥa
seruier̃t creage & ñ creatori. tͣdidit
ilios deus pͥuatos gr̃a sua in passionẽ
siones ignominie dicens. Traditist̃
utiq in ignominias. nã femine. hoꝵ
gentiliũ iminutauerũt mi nat᷑alem
usum uiri in eũ usũ quȩ ÷ cõtra
nat᷑am. ut una abut̾ẽtur alt̾a: qͥa
naturalem cultũ ereatori negauerãt.
Similit̾ autẽ ut feminȩ exarserñt¬

Expanded text:
hostias immolando. Servierunt utique hostias immolando. Servierunt utique creaturae, judicantes hoc potius esse quam servire Creatori, qui Creator in aversione eorum nihil perdit: est enim benedictus in omnia saecula, quidquid adorent illi: amen, id est profecto ita est.s ait: Tradidit illos Deus in desideria, hic repetit idem, ut poenam peccati comparet ipsi peccato. Quia sicut, quod natura exigebat, Creatori cultum 12 deneglia peccata devoluti sunt. Enumerat etiam ipsum peccatum quomodo in utrumque sexum sit diffusum, dicens: Propterea, quia servierunt creaturae et non Creatori, tradidit illos Deus privatos gratia sua in passiones siones ignominiae, dicens: Traditi sunt utique in ignominias. Nam feminae horum gentilium immutaverunt naturalem usum viri in eum usum qui est contra naturam, ut una abuteretur altera, quia naturalem cultum Creatori negaverant. Similiter autem, ut feminae, mas
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd repugnabat creat᷑as coluerũt:
ideo ad peccata qͤ contͤ pͥeccat᷑a st̃.
coluerũt: ideo subtrahendo grãm
tradidit illos d̾s ĩ desid̾ia cordis eoꝵ.
ut animo cuꝑent. dehinc in ĩmun¬
diciam .i. in opus desideratȩ in mundi¬
ciȩ. Ad ħ in quã sic tradidit illos. ut
tumelia haberent. Afficiant dico
in semet ipsis .i. alter in alterũ. uł ĩ
semet ipsis ħ intellexerunt deb̾e
fieri ñ adeo: qͥ pͥus de intellectu se
efferebant. Quod dixit suꝑiꝰ muta¬
uerunt głam. id repetit: ut enum̃et
modos mutationis dicens. Qgentile̾
cõmutauerunt uirtutẽ des .i. cultũ
qũe naturalis u̾itas asserebat exi¬
bendũ dẽo eẽ. in mendaciũ .i. ĩ crea¬
at᷑as quas mendaciter fingebant ẽẽ
deos: & pꝰ qͥm fecerunt coluerunt
.i. adorauerunt eos: dehinc eciam
seruierunt offerendo ꝙ ĩmolando
creat᷑ȩ. his tͥbus modis mutauert̃
głam dei. pͥus mendacit̾ putando
ydolũ ẽẽ dm̃: dehinc ad orando. t̾cio

Expanded text:
 repugnabat, creaturas coluerunt, ideo ad peccata quae contra naturam sunt, coluerunt. Ideo subtrahendo gratiam, tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, ut animo cuperent. Dehinc in immunditiam, id est in opus desideratae immunditiae: ad hoc, inquam, sic tradidit illos, ut tumelia haberent; afficiant dico in semetipsis, id est vel alter in alterum, vel in semetipsis. Hoc intellexerunt debere fieri non a Deo, qui prius de intellectu se efferebant. Quod dixit superius mutaverunt gloriam, id repetit, ut enumeret modos mutationis, dicens: Qui gentiles commutaverunt veritatem, id est cultum quem naturalis veritas asserebat exhibendum esse Deo, in mendacium, id est in creaturas quas mendaciter fingebant esse deos, et postquam finxerunt, coluerunt, id est adoraverunt eos. Dehinc etiam servierunt offerendo, et immolando creaturae. His tribus modis mutaverunt gloriam Dei: Prius mendaciter putaverunt idolum esse Deum; dehinc adorando; tertio