comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iugurtha captus aut occisus foret imperuur inunidie fine mora habi¬
turum id adeo mature posse euenirꝰ si ripse consulad id belũ missus
foret utaq et illum e equites romanosmilites et negociators alios ipse
plarosq paci soe impellit uti romani ad iuos neces sarios asper in Mletellã
de bello scribant Narium imperatoremi poscanit sic illi as multis mor¬
talibus honesti fima suffragatione consulatũs petbatur. simul ta tem¬
pestate pleos nobilitate fuasa per legem Ulanliam norios extallebat: ita
ario cuncta proceder Intermi iugrtha postquã omissa deditione
bellum incipit cum magna cura parar᷑ omuia. fistiar: exer
cicum coger ciuitates quea se defectrant formidine aut osten¬¬
tando premia affectare encũuenar̃ suos locos armantela. aliaq
ique spe pacis amiserat reficer auc cõmercari. seruitia romanorui
allicos et eos ipsos quim presidis trane pecuma tentar. pronsus mntaẽ

Expanded text:
Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiIugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiturum; id adeo mature posse evenire, si ipse consul ad id bellum missus foret. itaque et illum et equites Romanos, milites et negotiatores, alios ipse, plerosque pacis spes inpellit, uti Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scribant, Marium imperatorem poscant. sic illi a multis mortalibus honestissuma suffragatione consulatus petebatur. simul ea tempestate plebs nobilitate fusa per legem Mamiliam novos extollebat. ita Mario cuncta procedere. Interim Iugurtha, postquam omissa deditione bellum incipit, cum magna cura parare omnia, festinare: cogere exercitum; civitatis, quae ab se defecerant, formidine aut ostentando praemia adfectare; conmunire suos locos, arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut conmercari; servitia Romanorum adlicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil
Abbreviated transcription (Latin):
biturum. ad imperator consulto bellum trahi. qđ homo intimis ⁊ ngio
superbie in imperio nimis gauderet que omunnia illis eo firimora ude¬
bancur quo diucurnitat belli res familiares corruperãt et animo
cupienti inchil sacis fistinatur. erdt preterea i exercitu m̃o numi¬
da quidam nomine Gauda Nanastabilis filius Nasinisse nepos quẽ
Nlicipsa testainento secundum heredem seripserat: morbis confectus et
ob eam causam mente paulutum iminueratui Metellus petenti morꝰ
regum ut sellam uixta poneret item postea custodie causa turmã equi¬
tum romanorum utrumꝙ uegaueratho nierene qued eorum mado sert
tes romani sacelliti numide traderentur Ftunc Marius anxius ag¬
preditur atq hortatur ut contumeliarum imperatori curi suo auxi¬
lo penas petae hominẽ os morbos anmio parum ualido situnda ora¬
tione extollit illum regem ingentem uirum Masimis se nepotem esse .si

Expanded text:
biturum; ab imperatore consulto trahi, quod homo inanis et regiae biturum; ab imperatore consulto trahi, quod homo inanis et regiae superbiae imperio nimis gauderet. Quae omnia illis eo firmiora videbantur, quia diuturnitate belli res familiaris corruperant et animo cupienti nihil satis festinatur. Erat praeterea in exercitu nostro Numida quidam nomine Gauda, Mastanabalis filius, Masinissae nepos, quem Micipsa testamento secundum heredem scripserat, morbis confectus et ob eam causam mente paulum imminuta. Cui Metellus petenti, more regum ut sellam iuxta poneret, item postea custodiae causa turmam equitum Romanorum, utrumque negauerat: honorem, quod eorum modo foretuites Romani satellites Numidae traderentur. hunc Marius anxium aggreditur atque hortatur, ut contumeliarum in imperatorem cum suo auxilio poenas petat. hominem ob morbos animo parum valido secunda oratione extollit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si
Abbreviated transcription (Latin):
niciperet neu super fortunam animũ gereret nõ omnia ominbus
cupienda esse deber illi ressuas satis placer: postremo caueretid peter
animus marii flectitur. respondit ubi primũ potius set per negocia
publica facturum sese que pettret: ac postra sepe eadem postulanti fer¬
tur dixisse. ne fest maret abire sacis mature illum cum filio consu¬
lacuni petiturium. is eo tempor contuberno patris ibidem mmilitabat
annos natus circiter uiginti. queres mariumi tunt pro honor quem
affectabat contra metellum uchementer accenderat ita cupidne atq
ira pessimis confultoribus crassari: neq facto ullo neq dicto abstinẽ
q̃đ modo ambitiosum fort. imilices quibus in hydernis preerat laxior
imperio quã antẽ habes. apud uerociatores quorum magna mulcituolo
Utice erat crminose et simul inaginfice debello loqui dimidia pars ex¬
ercitus si sibi pernutentur paucs dicbus iugurtham in cathenss ha¬

Expanded text:
inciperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus inciperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus cupienda esse, debere illi res suas satis placere; postremo caueret id peteranimus Mari flectitur, respondit, ubi primum potuisset per negotia publica, facturum sese quae peteret. Ac postea saepius eadem postulanti fertur dixisse, ne festinaret abire: satis mature illum cum filio suo consulatum petiturum. Is eo tempore contubernio patris ibidem militabat. Annos natus circiter viginti. Quae res Marium cum pro honore, quem affectabat, tum contra Metellum vehementer accenderat. Ita cupidine atque ira, pessimis consultoribus, grassari; neque facto ullo neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret; milites, quibus in hibernis praeerat, laxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, quorum magna multitudo Vticae erat, criminose simul et magnifice de bello loqui: dimidia pars exercitus si sibi permitteretur, paucis diebus Iugurtham in catenis ha
Abbreviated transcription (Latin):
faciem eius ionorantibus facile notus peromines trbus declaratur. denĩ
abes magestratu alium post alui sibi peperit semperq ĩ potestatibus eo
modo agitabat ut amplior honore quã gerebat dignus haberctur:
tamen is ad id locorum talis uir peter non audebat. nam postra abi¬
tione preceps datus est. etiam tum a hos magistratus plebes: conpalatũ
nobilitas interse permanui tradebat: nouus nemo tam preclarus neq:
ram egregiis foelisenit qui is mdignus illo henor et quasi polutus
haberetur: sȩitur ubi Marius aruspicis dicta eodem quo cupido
di gratia missionem rogat: cui quanquã uirtus gloria atq: alia op¬
tanda bonis superabant: tamen merat contemp̃tor animus et
superbia comime nobilitatis malum: utaq primũ cõmotus isolita
re muirari eiuis consilium et quasi per anncitia morier uetam praua

Expanded text:
faciem eius ignorantibus facile factis notus per omnis tribus declaratur. Deinde faciem eius ignorantibus facile factis notus per omnis tribus declaratur. Deinde ab eo magistratu alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gerebat dignus haberetur. Tamen is ad id locorum talis vir—nam postea ambitione praeceps datus est—consulatum appetere non audebat. Etiam tum alios magistratus plebs, consulatum nobilitas inter se per manus tradebat. Nouos nemo tam clarus neque tam egregiis factis erat, quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido di gratia missionem rogat. Cui quamquam virtus, gloria atque alia optanda bonis superabant, tamen inerat contemptor animus et superbia, commune nobilitatis malum. Itaque primum commotus insolita re mirari eius consilium et quasi per amicitiam monere, ne tam praua
Abbreviated transcription (Latin):
multis magnisq p̃sidiis nẽ quiqͥuã perditis deintegro bellũ sumit :
Rome senatus de prouunciis consultus iuudia Netello decreuerat:
peridem tempus atice forte .c. Mario per hostias diis supplicanti
magna atq imrabilia pertendi aruspex dixerat: pronide q̃ amimo
agitabat frctus diis ageret fortunam quam sepissime ex perurctur et¬
omma prospere euentura: At illum iam antea consulatus ingens cupi¬
do exaritabat ad quem capiendum preter uctustatem familie omma
abunde erant. industria probitas militie magna scientia animus
belli ingens domi modicus libidinis et diuitiarum uictor: tantũ¬
modo giorie auidus: sed is natus et per omñẽ pueritiã arpini altus
ubi primũ etas ilitie patiens fuit stipendiis faciundissno greca facũdia
neq urbanis munditis s se exercuit ita interartes bonas integrũ mngeniũ
breui adoleuit: ergo ubi primũ tribunatũ mmlitarẽ a populo petit pierisq

Expanded text:
multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. Et multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. Et Romae senatus de prouinciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per idem tempus Vticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam quam saepissime experiretur; concta prospere eventura. At illum iam antea consulatus ingens cupido exagitabat, ad quem capiendum praeter uetustatem familiae alia omnia abunde erant: industria, probitas, militiae magna scientia, animus belli ingens domi modicus, libidinis et divitiarum victor, tantummodo gloriae auidus. Sed is natus et omnem pueritiam Arpini altus, ubi primum aetas militiae patiens fuit, stipendiis faciendis, non Graeca facundia neque urbanis munditiis sese exercuit: ita inter artis bonas integrum ingenium brevi adoleuit. Ergo, ubi primum tribunatum militarem a populo petit, plerisque
Abbreviated transcription (Latin):
tione sese regnumq in illiuis fide traderẽt. Uetellus cunctos senato¬
rii ordini & hyderius propes accersire iubet: eorum atq aliorũ quos
idoneos dncebat consilium habeghita mor maiorum ex consilii de¬
erto per segatos iuguithe imperat aneuti pondo ducenta nilia. ede¬
phantasomnes equorum et armorum aliquantului. que postquã sine
mora facta funt uabet ommes perfugas uictos adduci. eorum in agna
pari uti iuissum erat adducti: pauci cum prinu deditio cepit ad regẽ
hoghum in Mauritamã abierant igitur iugurtha ubi armmis uinsq.
et pecunia spoliatus estꝰ cum ip̃e adimperandum. Tisidium uocarat᷑
rursus cepit flecter auimum et ex mala conscientia digna times
demq multis diebus per dubitationem consumptis cum modo te¬
dio ierum aduersarun omnia bello potiora deduceret interdum
secum ipse reputarit quã grauis casus in seruitiũ ex regno foret

Expanded text:
tione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatotione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. Ita more maiorum ex consili decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos omnis, equorum et armorum aliquantum. Quae postquam sine mora facta sunt, iubet omnis perfugas vinctos adduci. Eorum magna pars, uti iussum erat, adducti; pauci, cum primum deditio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. Igitur Iugurtha, ubi armis virisque et pecunia spoliatus est, cum ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flectere animum suum et ex mala conscientia digna timere. Denique multis deibus per dubitationem consumptis, cum modo taedio rerum aduersarum omnia bello potiora duceret, interdum secum ipse reputaret, quam grauis casus in servitium ex regno foret,
Abbreviated transcription (Latin):
multis pollicitatiombus aegreditur ac proximo efficit uti adse
colloquendi gratia occulte uemiat: demole fide data si iugurtha
uiuũ aut necatum sibi tradiolisset fore ut illi senatus impunita¬
tem et sua omma concederet. facile niumde persuadet tũ ingenio
infido: tum mnetuenti si pax cun romanis fieret ipse per conolitio¬
no ad supplicium traderctur is ubi primũ opertunũ fuit iugur¬
tham anxiui ac userantem fortuua suas accedit: Monet atq
lachrimas obtestatur uti aliquando sibi lberisq et genti nundarũ
optime meriteq prouideat ommbus preliis sese uictos. agrũ uasta¬
tum/ multos mortales captos aut occisos regni opes cominutas de
satis sepe iam iurtutem militum fortunam tentatã: caueat ut
illo cunctante niunide sibi consulant. hiis atq. aliis talibus ad
deditionem regis animum impellit: mittuntur ad imperatorẽ
legati qui iuguĩthant imperata facturum dicerẽt ac finc ulla pac¬

Expanded text:
multis pollicitationibus aggreditur. Ac primo efficit, uti ad se multis pollicitationibus aggreditur. Ac primo efficit, uti ad se colloquendi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham viuum aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus impunitatem et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, cum ingenio infido tum metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse per condiciones ad supplicium traderetur. Is, ubi primum opportunum fuit, Iugurtham anxium ac miserantem fortunas suas accedit, monet atque lacrimans obtestatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optime meritae prouideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos occisos, regni opes comminutas esse; satis saepe iam et virtutem militum et fortunam temptatam; caueat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant. His atque talibus aliis ad deditionem regis animum impellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum dicerent ac sine ulla pac
Abbreviated transcription (Latin):
aggres si milites prope suma eeperant: tum eppidani concurrunt
lapides ioneni alia preterea tela ingerunt nostri primo resista
demde ubi une atq alter scale imuinte sunt qui supersteterãt af¬
Metellus ubi uidet frustra inceptumi neq orpidum capi neque
Iugurthami inti insi e insidiis aut suo loco pugnam facer etiam
estatem exactam esse as Rama discessit et in hiis urbibus que
ad se defecerant que satisiumte loco aut membus erant preidia
imponit. Cetenuim prouincia exercitũ in prouincia que proxima
est numiohie hyemandi gratia collocat neq id tempus ex aliorũ
more quieti aut luxuric concedit: sed quoniam armis bellum
parum procedebat insidias regi per amucos tender et eorum pre¬
sidia pro armis uti parat igitur bonuiltarem qui rome cũ iugur¬
tha fuerat et inde uadibus datis clam de Mas suie nece iudiciũ
fugerat. qđ ei permaximã amicitiã maxima copia fallendi erat

Expanded text:
egressi milites prope summa ceperant, cum oppidani concurrunt; egressi milites prope summa ceperant, cum oppidani concurrunt; lapides ignem alia praeterea tela ingerunt. Nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae comminutae, qui supersteterant afMetellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defecerant satisque munitae loco aut moenibus erant, praesidia imponit. Ceterum exercitum in prouinciam, quae proxima est Numidiae, hiemandi gratia collocat. Neque id tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, insidias regi per amicos tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. Igitur Bomilcarem, qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde uadibus datis clam de Massiuae nece iudicium fugerat, quod ei per maximam amicitiam maxima copia fallendi erat,
Abbreviated transcription (Latin):
numidde rolster quiuissent in pedites cum equitibus permixti magnã
cladem in congus su facerent. quibus illi freti nõ uti equestri fien pr̃e¬
lio solet sequi. demde uero ceder sed aduersi equis concurrei impli¬
tribunus curabat eo acerrime inti. neq alius spem in alio magisq̃ ĩ
letitia. gemicu/ item stiepitus armorum ad celum ferri tela utrĩq
uolar. Sed illi qui menia defendebant ubi hostes pabulum modo
pugnam remiserant: intenti prelium equestro prospectabant cosuti
ac ficuti audiri a suis aut cerui possent admones alii hortari alii
aut manu significar aut inti corporibus: et huc et illhuc quasi uita¬
bundi aut iacente tela acitare: odubi Mario coguitum est nã is
in ea parte curabat consulto lenius ager ac diffidentiam rei simu¬
lart pati numdas sine tumultu pictium regi mserer: ica illisi studio
suorum astrictis repente magna ui murum aogreditur. et iam scalis

Expanded text:
Numidae resistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam Numidae resistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. Quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed aduersis equis concurrere, implitribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre prospectabant. Eos, uac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. Ita illis studio suorum asstrictis repente magna vi murum aggreditur. Et iam scalis
Abbreviated transcription (Latin):
igitur equitatum onnem ad castra proper inisit acstatun. C
Mariuiu cum cohortibus sociorum eumq lachrinians per ami¬
citiam: perq rem .p. obsecrat nequam contumeliã remauere ni
exercitu uictor neue hostes multos ab ir finat: ille breii inandata
efficit. At iugurtha munimento castrorum impeditus cũ alii super
uallum precipitarentur. alii in angustis ipsi sibi properantes officerẽt
multis añmnifsis in loca munita soie recipit. Metellus infecto negocio
postquã nox aderat in castra cum exercitu reuertitur. igitur poste
die priusquã ad oppugnandum egrederctur equitatum omnem in
ea parte qua regis aduentus erat pro castris agitar iubet portas et
proxima loca tribunis dispersit: denide ipse pergit ad oppidũ atq
uti fuperior die murum aggreditur interim Iugurtha ex occulto
repente nr̃os iuadit ce qui in proximo locati fuerant paulisper
territi perturbantur tamen reliqui cito subuenũt: neq diutius

Expanded text:
Igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus sociorum, eumque lacrimans per amicitiam perque rem publicam obsecrat, ne quam contumeliam remanere in exercitu victore neue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in castra cum exercitu revertitur. Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxima loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. Interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proximo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diutius
Abbreviated transcription (Latin):
emissa uuluerabant: pariq periculo sed fama impari boni atq igna¬
ui erant. Dum apud Zamã sic certatur. Iugurtha ex impro¬
uiso castra hostium cum magnas manu muadit remissis qui
in presidio erant et omnia magisquã prelium xpectantibus
porta irrumpit: at nostri repentino metu perculsi sibi quisq pro
moribus consulunt: alii fuger. alii arma caper. magna pars uul¬
nerati aut occisi sunt: ccterum ex onim multitudmne nõ amplius
quadragnita memores nominis romani grege facto locum cepes
paulo qua alii editiorem neq inde maxima ui depelli quiuere
sed tela eminus misia remitte pauci in pluribus minus frustrati
si numide propius accessissent ibiq: uututem ostender et cos maxͣ
ui cede funder atq fugar. Interim Metellus cum acerrime rẽ
gerent clamorem a tergo accepit: deinde conuerso equo animad¬
uertit fugani ad fe uer suni fieri: que res indicabat populares ẽt̃

Expanded text:
emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignaemissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu invadit; remissis qui in praesidio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam irrumpit. At nostri repentino metu perculsi sibi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; magna pars uulnerati aut occisi. Ceterum ex omni multitudine non amplius quadraginta memores nominis Romani grege facto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein conuerso equo animaduertit fugam ad se versum fieri, quae res indicabat popularis esse.
Abbreviated transcription (Latin):
postq̃ maiore ui hostes ingent pautis ã missis profugi discedunt Ula¬
rius add Zamam peruenit id oppiduni ĩ campo ficum magis oper quã
natura nunitum erat. nullius idonee rti egens armis uirisq opulctu
igitur Uletellus pro tempore atq loco paratis rebus cuncta menia ex¬
aititu entunuenit legatis mperat ubi quisq curaret denq̃ue signo
undiq simul clamer igens oritur. neq ea res numndas terxet
infensi intentiq sine cumultu manent. prelium incipitur. roma¬
ni pro ingenio quisq parseminus glande aut lapidibus pugnare
alis iuades acmurum modo suffoder modo scalis aggredi cupere
preliuni m manibus facer. Contra ea oppidam in proximos soxa
uoluer sudes pila pnterea pice et sulphiur tedani mixtã ardenti
muter. sed nec illos qui procul manserant timor anini satis muni¬
uerat: uam plerosq iacula tormentis aut manibus aut mambus¬

Expanded text:
postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Mapostquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. Deinde signo undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. Contra ea oppidani in proximos saxa voluere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentia mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu
Abbreviated transcription (Latin):
hortatur menia defendant additis auxilio perfugis qđ genus ex copiis
regis quod faller ne quibat fortis simu erat: prittrea pollicetur ĩ tempor
semet cum &ercitu affore. ita compositis rebus in loca quã maxime
occulta descendit ac post paulo coonoscit exitiner Uarium frumenta¬
tum cum paucis cohortibus sicãm imissum: quod oppidum pͥmum
ominiu post malam pugnam ab rege desecerat᷑. eo cum delectis equiti¬
bus pergit noctu: et iani egredientious romanis in porta pugnã facit
Simul magna uoce sicenses hortatur uti cohortes a tego circunus¬
mant fortunam illis pteclari facinoris casum dar. sud fecerint
postea se se mregno illos in libertate sine inctu etatem ac turos. at in
Marius signa inferre atq euader oppido properauisset profecto cuncti
aut magna pars Sicensium sidem mutauissẽt: tanta mobilitate
sose numide gerunt. Sed unlites iugurtbini paulisper a rege iustetati

Expanded text:
hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissumum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu adfore. ita conpositis rebus in loca quam maxume occulta discedit, ac post paulo cognoscit Marium ex itinere frumentatum cum paucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in regno, illos in libertate sine metu aetatem acturos. ac ni Marius signa inferre atque evadere oaut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati,
Abbreviated transcription (Latin):
stra faciebant. ubi ui opus erat cuncti aderant: ccterũ quo fuga
atqi formido latius cresceret diuersi aģibaut. eo tempore iugurtha
per colles sequi. tempus aui locum pugnes querer: qua uenturum
hostem audiuerat paululum aut aquarum fontes quorum penuria
erat corrumper. modo se Netello interduni mario ostender postre¬
mo in agmins tentar ac Itatim in colles regredi: rursus aliis põt
aliis mimtari. neq preluim facer neq ocuini pati: tantumodo
hostem ab incepto rctiner: Romanus imperator ubi se dolis fa¬
tigari iudet neq ab hoste copiani pugnandi fieri: urbem magnã
ct in ea parte qua fita erat arcem regni nomiine Zamam statuit
oppugnar ratus id qd negoeuim poseebat iugurtham laborantibus
suis auxillo uenturini ibiq. preliun fore. At ille que parabatur
a perfugis edoctus magnis it meribus Metillum anteuenit oppidanos

Expanded text:
stra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga stra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, divorsi agebant. eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. at ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum antevenit. oppidanos
Abbreviated transcription (Latin):
pleriq mermes cadunt: multi capiuntur. nemo omniu intaltus
Metilli rebus ut se eercitumq morẽ maiorum gereret ut in aduerso loco
tamen uictor fuis set iurtute hostium agro potiretur iugurthã ma¬
onificum e&x Auli secordia q̃d spem salutis in solitudine aut fuga
coegisset haber itaq senatus ob ea feliciter acta diis ĩmortalibus
supplicia decernes. Ciuitas antea trepida et sollicita de belli
euentu leta agtr̃ letitiami: fama di Uetello preclara esse igit̃
eo intentior Metellus aduictoriam nti ominbus modis festinare
cauer tamen necubi hosti oporturiuis fieret: meminis se post gloriã
inuidiam sequi ita quo clarior eo magis auxius erat: nequẽ postꝰ
insidias uigurthe effuso exercitu predari: Sedubi frumento aut
pabulo opus erat cohortes cum omni equitatu presidium agebant
& ercitusu partem ipse. reliquos Marius ducebat: sed int maõ.
quã preda ager uastabatur duobus locis haud longe inter ie ca¬

Expanded text:
plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus Metelli rebus, ut seque et exercitum more maiorum gereret, in advorso loco victor tamen virtute fuisset, hostium agro potiretur, Iugurtham magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. itaque senatus ob ea feliciter acta dis inmortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cavere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, reliquos Marius ducebat. sed igni magis quam praeda ager vastabatur. duobus locis haud longe inter se ca
Abbreviated transcription (Latin):
cerstatuit nõ preliis neq in acie sed alio modo bellum perendum fore
itaq in loca mumdie opulentissima pergit agros uastat multa et
oppida temer inumta aut siue prelio capit incenditq prberes
iubet alia omuia militũ prede esse. ea forundine multi mor¬
tales romanis dediti: obsides frumentum et alia que usui forẽt
affacim prebita sunt: ubicũq res postulabat presidium impo¬
fitum que negocia multo magis quã preliũ male pugnatum
ab suis regem terrebant: quippe cui spes oninis ii fuga sita erat
sequi cogebatur: et qui fua loca defender nequiuerat in alienis
bellum gereret: tanien ex mopia q̃đ optiniũ uidebatur cõsilui
capit: exercitum plerũq. in hissdem locis operiri uibet ip̃e cũ
delectis equitibus Uetellum sequitur nocturnis auissq itine¬
ribus ionoratus romanos palantes repente aggreditur. eorum

Expanded text:
vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerendum. vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerendum. Itaque in loca Numidiae opulentissima pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interfici iubet, alia omnia militum praedam esse. Ea formidine multi mortales Romanis dediti obsides; frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium impositum. quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, quoius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiverat, in alienis bellum gerere. tamen ex copia quod optumum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et aviis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. eorum
Abbreviated transcription (Latin):
laudat atq agit gratias. hortatur ad cetera que leuia sunt parem
animũ geraut pro uictoria satis pugnatum reliquos labores prede
fore. tamen interim tranfugas et alios oportunos ubi iuguitha gen¬
tium: aut quid ageret cum paucis ne esset an exercitum haberet.
aut se se uictus gereret exploratum misit. At ille sese in loca saltuo¬
sa et munita natura receperat ibiq cogibat ercitum numero ho-¬
minũ ampliorem sed hebetem infirmumq agri ac petoris inagis quã
belli cultorem: id ea gratia eueniebat qđ preter regios equites nemo
ominiũ nuundarũ ex fuga regem sequebatur. Quo cuuisq animus
fert discedunt eo neq id flagitium militie ducitur ita somores h̃ñt
Igitur Uietellus ubi iudet regĩs et tum animũ ferocem esse bellui
renouari quod insi &x illius libidine geri nõ posset: preterea miquũ
certamen sibi cum hostibus minore oletrimento illos uinci quã uin

Expanded text:
laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae levia sunt, parem laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, reliquos labores pro fore. Tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. At ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. Id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. Quo cuiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent. Igitur Metellus, ubi videt etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod nisi ex illius libidine geri non posset, praeterea inicum certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos
Abbreviated transcription (Latin):
itmer ato: oper castrorum et prelo fessi lassiq eranit tainen qđ ꝙ̃
Metellus amplius opimone morabatur instruct nitentiꝗ obiuã
procedunt: uam dolus numnidarum unchil langiudi nq remisf
patrebatur. ac primo obscura nocte postquã haud piocul inter
se erant strepitu uelut hostes aduentar̃ alteri apud aleros formi¬
dinem simul et tumultum facer et pene in prudentia admissum
facinus miserabile foret in utrinq premissi equites esse explora¬
uissent igitur pro uictu repente gaudiũ ex ortum est. Uilites alius
alium leti appellant: acta edocent atq audiuint sua quisq fortia
facta ad celum inferunt. Quippo humane res ita se habent ĩ uicto¬
ria et ignaius gloriari licet: aduerse res et detractant bonos. Me
tellus in his sdem castris quatriduo moratus saucios cum cura
reficit: meritos in preliis more unlitie donat. uinuersos in concione

Expanded text:
itinere atque opere castrorum et proelio fessi lassique erant, tamen, quod itinere atque opere castrorum et proelio fessi lassique erant, tamen, quod Metellus amplius opinione morabatur, instructi intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detellus in isdem castris quatriduom moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, univorsos in contione
Abbreviated transcription (Latin):
suis auxilio forct̾. quam aciem diffidens iurtuti imilitũ arc̃te
statuerat quo hostium itineri officeret latius porrigit : eoq mõ
ad rutisis castra procedit: Romani &x improuiso pulueris uini
magnam animaduertunt: nam prospectum ager arbustis cõ¬
situs prohibebat et primo humũ rati aridam uento agitari põt
ubi equabilem maner sicuti acies mouebatur magis magisq: ap=¬
propinquar uidebant: cognita re properantes arma capiunt
ac pro castris sicuti imperabatur consistunt: demde ubi propius
uentum est utrinq magno clamore concurritur. numide tan¬
tumodo remorati dum in elephantis auxiliũ putant. posequã eos
impeditos ramis arborum atq ita disiectos circuniueniri uidẽt
fugam faciunt ac pleriq abiectis armis collis aut noctis que iam
aderat auxilio itegri abeunt ẽlephanti quatuor capti reliqsui
ominei numero quadraginta ince fecti sunt. At romani quanquã

Expanded text:
suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex improuiso pulueris vim magnam animaduertunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. Deinde ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati, dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. Elephanti quattuor capti, relicui omnes numero quadraginta interfecti. At Romani, quamquam
Abbreviated transcription (Latin):
ceterum opibus disparibus: nam metello uirtus militum locus
aduersus sugurthe alia omina preter imlites opertuna demq̃
roniani ubi intelligunt neq: sibi pretugium esse. neq: ab hosti¬
bus copiam pugnandi fieri: et iam diei uespererat: aduerso tol¬
le sicuti preceptum fuerat euadtunt a misso loco numide fusi
fugatiq pauici interier plerosq uelocitas et regio hostibus igna¬
ra tutata sunt.: Interea homilcar quem elefhantis et partis
copiarum pedestrium prefectum ab iugurtha esse fupradixi¬
mus. ubi eum Rutilius pretergressus est paulatim suos in equiĩ
locum deducit ac dum legatus ad flumen quo premis sus erat
festruãs pergit quictus uti r̃es postulabat aciem exornat᷑ : neq re¬
mutit quiaꝰ ubiq hõstis ager eplorar. Postquã rutiluĩ conse¬
disse iam et aimo uacini esse accepit simulq iugurthe ex pro¬
lio clamorem augtri ueritus ue legatus cognita re laborantibus

Expanded text:
ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugurthae alia omnia praeter milites opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et iam die uesper erat—, aduerso colle, sicuti praeceptum fuerat, euadunt. Amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen, quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo uacuum accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus
Abbreviated transcription (Latin):
stes atq ciues permixti nchil consilio atq imperio agi fors omnia
reaer itaq multum diei processerãt etiã tum euentus m incerto
erat. demq onimbus labor et estu languidis Metellus uidet ubi
nmidas minus iistare paulatim milites in unũ conducit or¬
diues restituit et cohortes legionarias quatuor aduersus pedites
hos tium collocat: eorum mãgna pars locis superioribus fessa conse¬
derat: simul orare hortari milites ne deficerent: neu paterentur
hostes fugientes uincere neq illis castra esse neq munimentitm
allum quo cedentes tenderent in armis omma sita: Sed nec Iugur¬
tha quidem interea quictus erat circũ ire hortari renouar̃ pre¬
lium et ipse cum dlleotis tentar omina. subuenire suis hostibus
nistar dubiis. quos firmos cognouerat eminus pugnando retines
Comodo interse duo imperatores sũmi uri certabaut: ipsi pares

Expanded text:
stes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia stes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit it cohortis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tenderent; in armis omnia sita. Sed ne Iugurtha quidem interea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares,
Abbreviated transcription (Latin):
esse. instar atq ominbus locis romanorum ordines conturbare
quorum et̃ qui firmoribus animis obiui hostibus fuerunt iudifi¬
cati in incerto prolio ipsi modo ennnus sauciabantur: neq contra
feniendi aut conserendi manum copia erat / anteiam docti ab Iu¬
quitha equits. ubi ro. turme nisequi ceperant nõ consertĩ ĩ unũ
se recipiebant sed alius alio quãmaxime diuersi ita numero pnores
si a persequendo hostes deterrer ne quiuerãt. disiectos a tergo auta la¬
teribus circumiemebant. Sin oportumor fuge collis quã campi fue¬
rant ea uero consucti nuundarum equi facile inter uirgulta eua¬
dere: nostros asperitas et insolentia loci retincbat. ceterum facies
totius negotii uaria uicerta feda atq miserabilis. diuersi a suis
parscedere alii insequi neq signa neq ordines obseruar ubi quãẽs
periculum ceperat ibi resister de propulsar arma tela equi uiri ho-¬

Expanded text:
esse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. esse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriendi aut conserendi manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma insequi coeperat, non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxime diuersi. Ita numero priores, si ab persequendo hostis deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propulsare; arma tela, equi viri, ho
Abbreviated transcription (Latin):
locat ac pauca pro tempor imlites hortatus: aciem sicuti instruxe¬
rat transuersis principiis in planũ deducit. sed ubi numnnidas quie¬
aque ne siti conficeretur exercitus: Rutiliũ legatum oũ expeditis
cohortibus et parte equitum premisit ad fiumen uti locũ castris
ante caperet. existimans crebro hostes impetu et transuerso pliis
iter remoraturos et quomam armis diffiolerẽt lassitudinẽ et sitim
mmlitum tentaturos. deinide ipse pro tempore atq loco sicuti mõte
descenderat paulatim proceder. Ularium post principia habere
At iugurcha ubi setremum agmen Metelli primos suos preterores sum
udet prefidio quasi diuim miliũ peditum montem occupat. qua
Metellus descenderat ne forte cedentibus aduersariis receptui ac põt
munimento foret: deinde dato repente signo hostes iuadit. numi¬
de alii postremos ceder pars a sinistra ac dextra tentar infensi ad¬

Expanded text:
locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxelocat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum deducit. Sed ubi Numidas quieaquae, ne siti conficeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existumans hostis crebro impetu et transvorsis proeliis iter suom remoraturos et, quoniam armis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptaturos. deinde ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paulatim procedere, Marium post principia habere, At Iugurtha, ubi extremum agmen Metelli primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte cedentibus aduersariis receptui ac post munimento foret. Dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, infensi ad
Abbreviated transcription (Latin):
aut omnes labores et uictorias confirmaturum: aut maximarã
erumnarum initiu fore. Ad hoc uritim uti queq ob milita s
facmus pecuna aut honor extulerat comonefacer beneficii et eũ
ipsum alis ostentar: postremo pro cuiusq ingenio pollicendo mi¬
nitando ostentando alium alio modo excitar. Cum interi Uetals
ipnarus hostium monte digrediens cum exercitu conspicitur. pͥmo
dubius quidnã insolita facies ostenderet. nãq inter iuirgulta equi
nunndeq consederant neq plant̾ occultati humilitate arborum
et tamen incertum quid nã esset: tum natura loci: tum dolo ap̃.
atq milicaria sogna obscurati: deinde breui coonitis insidiis paulisꝑ
agmen constituit ibi cõnuitatis ordimbus in dextro later qͥđ proxi¬
mum hostibus erat triplicious subsidiis aciem insbruxit inter mani¬
pulos funditores et sagittarios dispertit: equitatũ omne in cormbus

Expanded text:
aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, cum interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet—nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen incerti, quidnam esset, cum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati—, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. Ibi commutatis ordinibus in dextro latere, quod proximum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus
Abbreviated transcription (Latin):
media aũt planities deserta penuria aque preter flumini pro:¬
pinqua loca ea consita arbustis pecore atq. cultoribus frequẽ¬
tabantur: igitur ieo colle quem transuerso itiner ponectum
docunius: iugurtba ex tenuata adcie suorum consedit : elephantis
parti copianmi pedestrium bonulcarem prefecie. eumq edocet que
agerit ipse propior montem cum ommi equitatu atq peditibus
delectis suos collocat: demde singulas turmas et mampulos circu¬
iens monit atq obtestatur uti memores pristine uirtutis et uultorie
sise regnumq ab romanorum auaritia defendant: Cumhiis certa¬
mien fore quos antea uictos sub uigum miseruit: Ducem illis nõ
mutatum ammũ: que ab imperator decuerat omna suis proiusa
locum superiorem uti prudentes cum imperitis ue pauciores cum
pluribus aut rudes cum belo melioribus manum consererẽt. pronĩ
parati intentiq essent signo dato romanos inuaderẽt: illũ diem

Expanded text:
media autem planities deserta penuria aquae praeter flumini promedia autem planities deserta penuria aquae praeter flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. Ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. Proinde parati intentique essent signo dato Romanos invadere: illum diem
Abbreviated transcription (Latin):
pacem quam postulabat neq abnuer neq polliceri et inter tas moras
prornissa legatorum ex pectare. Iugurtha ubi Metelli dicta cũ factis
composuit aic se fius artibus tentari animaduertit quippe cui pax¬
uerbis nuntiabatur: ceterum rebellum asperrimũ erat : urbs mac
alienata ager hostibus cognitus aninũ popularium tentari. coac¬
tusrerum necessitudine statuit armis certar̃ igitur explorato itiner
hostium in spem uictorie adductus ex opertum̃tate loci quã maximas
copias potist oninium generum parat ac pertramites occultos exerci¬
tum Metelli anteuent: Erat in ea Numidie per quam Noherbal
in diuisione possederat flumen oriens a meridie Muthul a quo
aberat mons ferme milia passuũ uginti trac̃tu pari uastus a
natura e humano cultu sed ex eo medio quasi collis oriebat
ĩ munensum pertinges uestitu eleastro ac murtitis aliisq ar

Expanded text:
pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. Sed ex eo medio quasi collis oriebatur, in immensum pertingens, uestitus oleastro ac murtetis aliisque ge