comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atq neptunum in aniter coluisse
credantur. Sed hocdico pars animi
mundani quae perterram permeat
deam quam dicit esse tellurẽ : quod
siita fecit ubi eritorcus fraterlouis
atque neptuni quẽditem patrem uocant
ubi eĩ conlux proserpina quȩ secundũ
aliam in eisdem libris positam opinionẽ
non terrȩfecunditas sed pars inferior
ꝑhib&ur quod sidicunt animimundam
partẽ cũ ꝑmeat terrae partem superi¬
orem ditem patrem faceredeum Cum
uero inferiorem proserpinam deam
tellus illa quiderit : Ita enĩ totũ qđ ipsa
erat induas istas partes deosq diuisum
est ut ipsa tertia quae situtubi sit inueni¬
renon possit nisi quis dicat si mulistos
deos orcum atq proserpinã unam deam
esse tellurem & non esseiamtres sed aut
unam aut duos & tamentres dicuntur¬
& treshabentur trescoluntur arissuis
delubrissuis sacris simulacris sacer¬
dotibus sus & perhaec &iam fallacibus
prostitutam animã constu prantibus

Expanded text:
adque Neptunum inaniter coluisse adque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico: pars animi mundani, quae per terram permeat, deam, quam dicit esse Tellurem? Quod si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres, sed aut unam aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus
Abbreviated transcription (Latin):
quã theologiã naturalẽ putant uelut
requi escendi causa. ab his ambagibus atq
anfractibus fatigatus. postquã egressus est
redeat inquam redeat adciiulem. hiceũ
adhuc teneo tantis perdehac agonondum
dico siterra & lapides nrĩs sunt ossib & un¬
guibus simi ules similitereos intelle¬
gentiam non habere sicut sensu carent:
aut sud circo haberedicuntur ossa &
ungues nr̃i intellegentiam qui a in ho¬
mine sunt quih ab & intellegentiam:
tam stultum esse quihos inmundo
deos dicit quam stultus est qui in nobis
ossa&ungues homines dicunt. Sed haeo
cumphilo sophis fortassis agenda sunt.
Nunc autem istum adhuc politi cũ uolo
fierienim potest ut lic& in illã naturalis
theo logiȩ ueluti libertatẽ caputerigere
paululum uoluisse uideatur ad huc
tamen hunclibrum uersans & sein
illo uersari cogitans eum &iam inde
respexerit & hoc propterea dixerit
nemalores eius siuealiȩciuitates tellurẽ

Expanded text:
quam theologian naturalem putat, quo uelut quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem
Abbreviated transcription (Latin):
in omniun uersaq natura. unũ quod
om̃s partes corporis quaeui uunt transit
& non hab& sensum sed tantũ ad uiuendũ
ualitudinẽ hancuim in nr̃o corpore per¬
maneredicit hossa ungues capillos sicut
inmundo arbores sine sensualuntur & cres¬
cunt & modo quodam suo uiuunt secundũ
gradum animȩ in quosensus est hancium
ꝑuenire inoculos aures nares os. tactum
Tertium gradumesse animȩ summum
quod uocaturanimus in quo intellegentia
praemin&. hoc pr&er hominẽ omnes carere
mortales Hlanc partẽ animȩ mundidicitdm̃
i nobis autem genium uocari. esseautẽ
inmundo lapides acterram quã uidemus
quo non permanat sensus . ut ossa ut ungues
dĩ solem uero lunam stellas que sentimus
quibus que ipse sentit sensus esse eius.
in astra eam quoq facere deos & perea quod
in terram ꝑ meat deam tellurem. quod
autẽ inde ꝑmanat in mare atq oceanum
deum esseneptunum. Redeat ergo ab hac

Expanded text:
in omni uniuersaque natura: unum, qui in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae uiuunt, transit et non habet sensum, sed tantum ad uiuendum ualetudinem; hanc uim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos; sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum gradum animae, in quo sensus est; hanc uim peruenire in oculos, aures, nares, os, tactum: tertium gradum esse animae summum, quod uocatur animus, in quo intellegentia praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues Dei; solem uero, lunam, stellas, quae sentimus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; in astra, ea quoque facere deos, et per ea quod in terram permanat, deam Tellurem; quod autem inde permanat in mare adque oceanum, deum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac,
Abbreviated transcription (Latin):
possiderent. Curautẽ illa salacia ꝑhanc
interp̃tationẽ in feriorẽmaris partem
quauiro erat subdita ꝑdidit : Nãque illam
modo cum refluentem fluctũ esse ꝑhibetis
insuper ficie posuistis. anquia ueniliam
pęlicem accepit. Irata sium maritum
desuꝑnis maris exclusit : Nẽ peuna est terra¬
quã plenam quidem uidemus animalibus
suis uerũ tam̃ ipsã magnũ corpus ielem̃tis
mundi qua e infimã partẽ curergo ñ magis¬
homines diis qui eã fecundiorẽ faciunt
excolendo : sedcum arant noncumadorant:
Sed pars animȩ mundi inquiunt quȩ perillã
ꝑmeat deam facit : quasi non euidentior sit
in hominibus anima quaeutrũ sit nulla fit
questio & tam̃ homines dii non habentur.
& quod est grauiter dolendumhis qui dii
nons & quibus ipsi meliores scolendis & adorandis
mirabili & miserabilierrore subduntur
Et certeidem uarro in eodem dediis selectis
libros tresesse affirmat animȩgradus

Expanded text:
possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua viro erat subdita, perdidit? namque illam modo, cum refluentem fluctum esse perhibetis, in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusit? quam plenam quidem uidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quurhomines dii sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat, deam facit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit, nulla fit quaestio; et tamen homines dii non habentur: et, quod est grauiter dolendum, his, qui di non sunt et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de dis selectis libro tres esse adfirmat animae gradus
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa est exestuans in mnulta numina libido
uȩsana. quã uis enĩ aqua non gemin&ur
quaeit & redit : huius tamen occasioneuani¬
tatis duobus dae monibus inuitatis amplius
quȩ sote uarro uel uos quitã doctorũ hominũ talia
scripta legistis & aliquid magnũ uos didicisse
lactatis. interp̃taminiho nolo dicere setundũ
illã a&ernam in cõmutabilẽq naturam
qui solus est ds̃ sed saltem secundũ animam
mundi& partes eius quosdeos esseueros
existimatis. partem animȩ mundi qua
mare permeat deum uobis fecisse neptunũ.
ut cũq tolerabiliores erroris est. It a neunda
adlitus ueniens & insalum rediens duȩs
partes mundi. autduȩ partes animȩ mundi :
quis uestrũ itadesipiat ut hoc sapiat: curergo
uobis duasdeas fecer̃ nisiquia prouisum est
a sapientibus maioribus urĩs non ut duplures
uos regerent sed utea quaeistiuanitatibus
& falsitatibus gaudent plurauos dȩ monia

Expanded text:
ipsa est exaestuans in multa numina libido ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit; hujus tamen occasione vanitatis, duobus daemoniis invitatis, amplius Quaeso te, Varro, vel vos, qui tam doctorum hominum talia scripta legistis, et aliquid magnum vos didicisse jactatis, interpretamini hoc, nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam, qui solus est Deus; sed saltem secundum animam mundi, et partes ejus, quos deos veros esse existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum vobis fecisse Neptunum, utcumque tolerabilioris est erroris. Itane unda ad littus veniens et in salum rediens, duae sunt partes mundi, aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt, nisi quia provisum est a sapientibus majoribus vestris, non ut dii plures vos regerent, sed ut ea quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent, plura vos daemonia
Abbreviated transcription (Latin):
Sicuidelic& liberdeus placandus fuerat
prouentibus seminum sicabagris fascinatio
repellenda ut matrona facerecoger&ur
Oinpublico quod nec mer&rix si matrone
spectarent permittidebuit intheatro sropt̃
haec saturnus solus creditus non est sufficere
posse seminibus utoccasiones multiplicando¬
rũ deorum inmunda anima reperir&
& ab uno uerodõ merito inmunditiae desti¬
tuta acpermultos falsos auiditate maloris
inmunditiae prostituta. ista sacrilegia sacra
nominar& sesequespurcorum dȩ monum¬
quã inferiorẽ aquam maris essed ixerunt.
ut quid illia diuncta est & uenilia. nisi ut sine
ulla causa necessariorum sacrorum: sola
libidine animȩ prostitute multiplicar&ur
inuitatiodaemoniorum : Sed proferitur
int̃pr&atio p̃clarae theologiae quȩ nos abista
rep̃hensione reddita ratione conpescat
uenilia in quit unda qua eadlicusuenit.
salacia quaesalum redit. Curergodeae fiunt
duaecũ sit una unda quaeuenit & redit᷑ nẽ pe

Expanded text:
Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominarquam inferiorem aquam maris esse dixerunt; utquid illi adjuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum, sola libidine animae prostitutae, multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. Venilia, inquit, unda est, quae ad littus venit; Salacia, quae in salum redit. Cur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae venit et redit? Nempe
Abbreviated transcription (Latin):
& exhoc sollemni a constituta dicit. De inde
multa in mssteriis eius tradi quaenisi
liberis acra quaeliquidis seminibus acꝑhoc
non solum liquoribus fructuum quorum
quodã modo primatũ uinũ ten& uerũ &iã
seminibus animaliũ p̃fecer̃ ad quantam
turpitudinẽ ꝑuenerint pig& quidem dicere
comitiis quaedã dicit sacra liberi celebrata
cũ tantalicentia turpitudinis ut in eius
honorẽ pudenda uirilia colerentur.
non saltẽ aliquantũ uerecundiore secr& o
sed in propatulo exultante nequitia. nã hoc
tur pemembrum perliberi dies festos cũ ho¬
nore magno plostellis impositũ prius rure
in cõpitis &usq iurbem postea uectabatur
in oppido autẽ lanuino unus libero totus menis
tribuebatur cuius diebus om̃s uerbis flagitio¬
sissimis uterent᷑ don ec illud inẽbrũ ꝑforum
transuectum ess& atq in loco suo quiescer&
cuimẽbro in honestomatrẽ familias honestissimã
palam coronam necesse erat imponere :

Expanded text:
et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi Liberi sacra, quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodam modo primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quantam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere.
Abbreviated transcription (Latin):
non potest esse fecundum. Haec& aliadesa¬
turno multa dicuntur & seme nomnia
referuntur. sed saltem saturnus semini¬
bus cũ tanta ista potestate sufficer& quid
adhaecdii alii requiruntur. maxime
liber& libera id estceres de quibus rursus
qđ ad sem̃ ad tin&tantadicit quasidesat᷑no
cantur illa eleusi niaqua eapud atheni¬
enses nobilissima fuer̃ de quibus iste
nihil int̃ pr&atur nisi qđ adtin& ad fru¬
mentũ qđ ceres inuenit & ad proserpinã
quã rapiente orco ꝑdidit & hanc ipsã dicit
significare fecunditatẽ seminũ quaecum
de fuis s& quodam tẽpore eadẽq sterelitate
terra merer& ex ortã esseopinionem qđ
filiam cereris idest ipsã fecunditatẽ quae
a proserpendo proserpina dicta ess&
orcus abstulerat & apud inferos d&inuerat
Quaerescũ fuis s& luctu publico celebrata
quia rursus eadem fecunditas rediit
proserpinã redditã exortã essela&itiam.

Expanded text:
non potest esse fecundum. Haec et alia de Sanon potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret; quid ad haec di alii l\'equiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta dicit, quasi de Saturno cantur illa Eleusinia, quae aput Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam
Abbreviated transcription (Latin):
De inde ideo dicit a quibusdam pueros ei
solitos immolari sicut a poenis &a quibusdã
&iam malores sicutagallis quia omnium
seminumoptimum est genus humanum:
de haccrudelissi mauanitate quid opus est
plura dicere : hoc potius aduertamus
atq teneamus has interpr&ationes non
referri addm̃ uerum uiuam incorporeã
in cõmutabilẽq naturã. a quouita in
a&ernũ beata poscenda est sed earum
esse fines in rebus corporalibus mutabilib
atq mortalibus. Quod caelũ inquit patrẽ sanus
castrasse infabulis dicitur. hoc significat
terea quantũ intellegidatur. quia nihil
incaelo deseminibus nascitur. sed ecce
saturnus sica eli est filius. louis est filius
caelũ enim esselouem innumerabiliter
& diligenter affirmant. Ita ista quaea
ueritate non in ueniunt plerũq & nullo
impellente seipsa subuertunt dronon
appellatũ dicit quod greco uocabulo signi¬
ficat tẽporis spatium si ne quo semen inquit

Expanded text:
Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genua humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; sed earum esse fines in rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibus adque mortalibus. \'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat terea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium, sine quo semen, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
quod proloueaccepis sedicitur glebam.
quid hoc adidual& qđ manibus hominum
sem̃gleba coopertũ est : nũ quid in coñ est
ut c& era de uoratũ qđ gleba coopertum est :
lta enĩ in hoc dictũ est quasi quiglȩbam
opposuit sem̃ abstulerit sicut sat̃ nophibent
oblataglaeba ablatũ louẽ. ac non potius
gleba semen operiendo fecerit illud dili¬
gentius deuorari. De indeisto modo sem̃ est
iuppiter non seminis causa qđ paulo ante
dicebatur. sed quid facianthomines qui
cũ resstultas interp̃tantur : non inueni¬
unt quid sapienterdicatur falcem hab&
inquit̃ propt̃ agriculturam : Certe illo
regnante nondum erat agricultura &ideo
priora elus tẽpora ꝑhibent᷑ sicut idẽ ipse
fabellas interp̃tatur quia primi homines
ex his uiuebant seminibus quae terra sponte
gignebat. anfalces sceptro perdito accepit
ut qui primis tẽporibus rex fuerat otiosus
filio regnante fier& operarius laboriosus :

Expanded text:
quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid sapienter dicatur? Saturnum habet, inquit, propter agriculturam.\' Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio regnante fieret operarius laboriosus?
Abbreviated transcription (Latin):
dus regni patrẽpeller& regno quam id
qđ iste in t̃pr&atur. Ideo saturnũ patrem
a iouefilio superatũ qđ ante est causaquȩ ꝑ¬
tin& ad iouẽ quã semen qđ pertin& ad sa¬
turnũ Sienĩ hadta ess& nũquã saturnus
prior fuiss& nec pater louis ess& semper
enĩ sem̃ causa p̃cedit necumquã generatur
ex semine Sed cũ conantur uanissimas
fabulas siue hominũ resgestas uelut natu¬
ralibus interp̃tationibus honorare &iam
homines acutissimitantas patiuntur
angustias ut eorũ quoqueuanitatẽ dolere
exeo essent solitũ deuorare qđ eosemina
undenascerentur redirent & quod illi pro
louegleba obiecta est deuoranda. significat
inquit manibus humanis obrui coeptas
serendo fruges antequã utilitas arandi ẽẽt
inuenta. Saturnus ergo dicidebuit ipse
terra non semina. ipsa enĩ quodammodo
deuorat quaegenuerit cũ ex ea nata semina
in eam rursus recipienda redierint. Et

Expanded text:
dus regni patrem pelleret regno, quam id, dus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque uanitatem dolere ex eo essent, solitum deuorare, quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Ioue gleba obiecta est deuoranda, significat, inquit. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inuenta. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Et
Abbreviated transcription (Latin):
sedo pinatarum &dubitandarũ sermonẽ
trepidus pollic&ur dicturus ea quaeab ho¬
minibus instituta sunt Neq enimsicut
sciebat essemundum essecaelum & terram:
caelum sideribus fulgidum terrã seminib
fertilem atq huius modic& era sicuthanc
totã molẽ atq naturã ut quadã in uisibili
animi stabitate credebat ita poterat
ad firmare deiano quod mundus ipseess&
autdesatur no inuenire quomodo & iouis
pateress& & ioui regnanti subditus
factus ess& Et c&eratalia de quibus credi¬
bilior redditur ratio cum perhibentur
homines fuisse & unicuiq eorũ ab his
moribus actibus casibus sacra & sollẽna
constituta atq haec paulatĩ ꝑanimas
hominũ dȩ monibus similes & ludicrarũ
auidas rerum in rependo longe lateque
uulgata ornantibus eamendacuis po&arũ
& ad ea fallacibus spiritibus seducentibus
F acilius enimfieri potuit ut iuuenis impius
uel ab impio patre in terficim&uens & aui¬

Expanded text:
sed opinatarum et dubitandarum sermonem sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram seminibus fertilem, adque huius modi cetera, sicut hanc totam molem adque naturam ui quadam inuisibili animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus esset et cetera talia. bilior redditur ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his,moribus, actibus casibus sacra et sollemnia constituta adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et aui
Abbreviated transcription (Latin):
dediis opiniones posuero rep̃hendi non
debeo Qui enĩ putauit iudicari oportere
& posse cũ audierit faci& ipse Egocitius
ꝑduci possum ut in primo libro quaedixi
indubitationem reuocẽ quã in hoc quae
p̃scribam omnia utaliquam dirigam
sũmã ita non solumistum dediis incertis
sed &iam illum decertis secit incertum
intertio porro isto dediis selectis postea
quã p̃locutus est quod ex naturali theologia
ploquendũ putauit. ingressurus huius
ciuilis theologiae uanitates & insanias
mendaces ubieum non solum non dedu¬
cebat rerũ ueritas sed &iam malorum p̃¬
mebat auctoritas. Dediis inquit. populi
romani publicis quibus aedes dedicauer̃
eosq pluribus signisornatus notauerunt
in hoc libro scribam sed ut xenophanes
colophonius scripsit quid putẽ non quid
contendã ponam. hominis enimest haec
opinari deiscere rerumigitur non conp̃¬
hensarum nec firmissi me creditarum

Expanded text:
de dis opiniones posuero, reprehendi non de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'. Rerum igitur non conprehensarum nec firmissime creditarum,
Abbreviated transcription (Latin):
uel potius a pollinen & dianam & aliquando
unũ deum resplures aliquando unã rem
deosplures faciunt. nã unus deus res
plures sunt sicut ipseiuppiter & mundus
enĩ totus iuppiter & solũ cȩlũ iuppiter
& sola stella iuppiter hab&ur & dicitur.
Itẽq iuno secundarũ causarũ domina&
iuno der &iuno terra & siuenerẽ uincer&
iunostellam. Similiterminerua sũmus
a&er & minerua. itdem luna quamess&
in oheris in fimolimite existimant.
unam uerorem deos plures ita faciunt¬
& ianus est mundus &iuppiter sic & iu no ẽ
terra & matermagna &ceres. & si cut
haec exempligratia cõmemoraui ita
dȩ opinionis impulerit. Itahucatq illuc
hincatq illinc in siliunt & resiliunt ut
ipse uarro deomnibus dubitare quã aliquid
ad firmaremaluerit. Nãtrium extre¬
morũ primum dediis certiscũ ab soluiss&¬
librum in altero dediis incertis dicere
ingres sus ait cũ in hoc libello dubias

Expanded text:
uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundus enim totus Iuppiter, et solum caelum Iuppiter, et sola stella Iuppiter habetur et dicitur; itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est mundus et Iuppiter; sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. CAPUTae exempli gratia commemoraui, ita dae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisslibrum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: \'Cum in hoc libello dubias
Abbreviated transcription (Latin):
propterã dictus est progeni torgen& rixq
qđ omnia semina ex semitter& & in se
reciper& quando quidem &iam matrẽ
magnam eandem cererem uolunt quam
nihil aliud dicuntes se quã terrã eamq.
ꝑhibent & iunonem &ideo ei secundas
causas rerum tribuunt cũ tam̃ louis sit
dictũ progenitorgene crixq deum. quia
secundũ eos totus ipsemundus estiouis¬
Mineruam &iam quia eã humanis artib
p̃posuer̃ nec inuener̃ uel stellã ubi eãponerent
candem uel summum a&hera uel&iam
lunam essedixerunt uestã quoq ipsam
propterea dearũ maximã putauer qđ ipsasit
terra quãuis ignẽmundi leuorẽ qui ꝑtin&
ad usus hominũ faciles non uiolentia rem
qualis uulcani est eideputandum esse
credider : dc perhocomnesistos selectos deos
huncessemundum uolunt in quibusdam
uniuersum in quibusdam partes eius:
uniuersum sicutiouem partes eius ut geniũ
ut matrẽmagnam ut solem ut lunam

Expanded text:
propterea dictus est \'progenitor genetrixque\', propterea dictus est \'progenitor genetrixque\', quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. Quando quidem etiam Matrem Magnam eannihil aliud dicunt esse quam terram, eamque perhibent et Junonem. Et ideo ei secundas causas rerum tribuunt: cum tamen Jovi sit dictum, Progenitor genitrixque deûm: quia secundum eos totus ipse mundus estMineruam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt nec inuenerunt uel stellam, ubi eam ponerent, eandem uel summum aethera uel etiam lunam esse dixerunt. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putauerunt, quod ipsa sit terra, quamuis ignem mundi leuiorem, qui pertinet ad usus hominum faciles, non uiolentiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crediderunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in quibusdam partes eius; uniuersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam,
Abbreviated transcription (Latin):
& stellis non singulis sed singula pluribus¬
constant superiusq istis in sũmocaeloper¬
hibent collocata ubi constantior motus
in errabilem meatum si deribus prȩb&
nullas aras nulla sacra nulla tẽplafecer̃
nec deos nondico interhosselectos sed ne
interillos quidem quasi plebelos habuerunt
Apollinem quã uis diuinatorẽ & medicũ
uelint tamen ut in aliqua parte mundi
statuerent. ipsum &iam solemes sedixer̃
dianãq germanã eius similit̃ lunã &uiarũ
p̃sidem unde & uirginẽ uolunt quod quia
nihilpariat ideo ambos sagittas habere
qđ ipsaduosidera decaeloradios terrasusq
ꝑtendant uulcanũ ulunt ignẽ mundi
neptunũ aquas mundi ditem patrem
hoc est orcum terrenã & infimã partem
mundi liberum & cererem praeponunt
seminibus uel illum masculinis illam
femininis uel illum liquori illam uero
ariditati seminum & hoc utiq totum
refertur ad mundũ id estadiouem qui

Expanded text:
 stellis non singulis, sed singula pluribus stellis non singulis, sed singula pluribusconstant, superiusque istis in summo coelo perhibent collocata, ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt; nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebeios habApollinem quamvis divinatorem et medicum velint, tamen ut in aliqstatuerent, ipsum etiam solem esse dixerunt, Dianamque germanam eius similiter lunam et uiarum praesidem unde et uirginem uolunt, quod uia nihil pariat!, et ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant. Vulcanum uolunt ignem mundi, Neptunum aquas mundi, Ditem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, uel illum masculinis, illam femininis; uel illum liquori, illam uero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad Iouem, qui
Abbreviated transcription (Latin):
louem dicant quod stella eius abstella
ueneris uincitur claritate : tanto enim
essedebuit c&eris illa fulgentior quanto ẽ
ipsepotentior. Respondent ideo sicuideri
quia illa quaeputatur obscurior superior
est atq a terris longeremotior. Siergo
superiorẽ locũ maior dignitas meruit
quare saturnus ibi est ioue superior:
anuanitas fabulȩ quȩ regẽ iouem facit
non potuitusq ad sidera ꝑuenire & qđ
non ualuit saturnus inregnosuo neque
incapitolio saltẽ obtinere est ꝑmissus incȩlo
quarea utẽ lanus non accepit aliquã stellam.¬
mundus est & tam̃ hab& : aniste causam suã
cõposuit ut potuit & prouna stella quã non
hab& intersidera tot facies accepit interra:
De indesi propter solas stellas mercurium &
martẽ partes mundi putant ut eosdeos ha¬
berepossint quia utiq sermo & bellũ non sunt
parte smundi sed actus hominum : Cur
ari&i & tauro & cancro & scorpio c&erisq
huius modi quaec a elestia signanumerant¬

Expanded text:
Iouem dicant, quod stella eius ab stella Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior, quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic uideri, quia illa, quae putatur obscurior, superior est adque a terris longe remotior. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? An uanitas fabulae, quae regem Iouem facit, non potuit usque ad sidera peruenire, et quod non ualuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio, saltem obtinere est permissus in caelo? Quare autem mundus est, et habet tamen. An iste causam suam composuit ut potuit, et pro una stella quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi, sed actus hominum; cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpioni caeterisque hujusmodi, quae coelestia signa numerant, et
Abbreviated transcription (Latin):
bellies se dixerunt qđ opus est hominum & op¬
tabilius non est. Siergo pacẽ perp&uam felici¬
tas dar& mars quid ager& non habera
Si autẽ ipsumbellum est mars. sicut sermo
mercurius : utinã quã manifestũ est quod
non sitdeus tam non sit & bellũ qđ uel
stellam quandã uocant mercurium quandã
itidem martẽ sed ibi est & illa quãuocant
louem & tam̃ & simundus estiouis ibiquam
uocant saturnũ & tam̃ & p̃tereadant non
paruũ substantiã omnium uidelic& seminũ
ibi est & illa omnium clarissima quae abeis
appellatur uenus & tam̃ eundẽ uenerẽ esse
&iam lunam uolunt quãuis deillo fulgen¬
tissimosidere apud eostã quã demaloaureo
iuno uenusq contendant. luci ferum enĩ ꝗdeuenenis
quidam dicunt esse iunonis sed ut sol&
uenus uincit. Nam multo plures eam
stellam ueneri tribuunt. Ita ut uixeorũ
quis quã reperiatur qui aliudopin&ur
Quis autem non rideat cũ regẽ omnium

Expanded text:
belli esse dixerunt, quod opus est hominum et opbelli esse dixerunt, quod opus est hominum et optabilius non est. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret, Mars quid ageret non haberet. Si autem ipsum bellum est Mars, sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est, quod non sit deus, tam non sit et bellum, quod uel stellam quandam uocant Mercurium, quandam itidem Martem. Sed ibi est et illa quam uocant Iouem, et tamen eis mundus est Iouis; ibi quam uocant Saturnum, et tamen ei praeterea dant non paruam substantiam, omnium uidelicet seminum; ibi est et illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. Luciferum enim quidam Veneris, quidam dicunt esse Iunonis; sed, ut solet, Venus uincit. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium
Abbreviated transcription (Latin):
iuppiter loquitur autdoquendi ab illo acce¬
pit facultatẽ . qđ utiq ab surdum ẽ si autẽ
illi humanitantum sermonis potestas
tributa ꝑhib&ur non estcredibile ad lac¬
tandos mama non solũ pueros sed &iam
pecora underuminus cognominatus est
iouem descedere uoluisse & curã nr̃i sermo¬
nis quapec̃ coribus antecellimus ad seꝑtinere
noluisse ac ꝑ hocidem ipseestiouis atque
mercurius. qđ si sermo ipsedicitur esse
mercurius sicut ea quaedeillo int̃p̃tantur
ostendunt Nãideo mercurius quasi medius
utiq ꝑtin& hermemadicitur. Ideo & mer¬
cibus p̃esse quia in t̃uendentes &ementes
significare uolucrẽferre ꝑaera sormonem
nuntiantur. Siergo mercurius ipse sermo est
&iam ipsis confitentibus ds non est. Sed cũ sibi
deos faciunt eos quinecdaemones s̃. in mundis
supplicando spiritibus possidentur ab eis
quiñdii sed dȩ mones sunt . Itẽ quia nec marti
ubiager& opera qualia cũq naturȩ. deum

Expanded text:
Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo acceIuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem; quod utique absurdum est. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur, non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros, sed etiam pecora, unde Ruminus cognominatus est, Iouem descendere uoluisse, et curam nostri sermonis, quo pecoribus antecellimus, ad se pertinere noluisse; ac per hoc idem ipse est Iouis adque Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius, sicut ea, quae de illo interpretantur, ostendunt nam ideo Mercurius quutique pertinet, hermenia dicitur. Ideo et mercibus preesse quia inter vendentes et ementes signifcogitata enuntiantur — si ergo Mercurius ipse sermo est, etiam ipsis confitentibus deus non est. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones sunt, inmundis supplicando spiritibus possidentur ab eis, qui non di, sed daemones sunt. Item quia nec Marti ubi ageret opera qualiacumque naturae, deum
Abbreviated transcription (Latin):
recipere Ipse estigitur penes quẽ sationum
omnium dominatus est quid est genius
ds inquit qui p̃positus est acuim hab&
omnium rerum gignendarum. quem
alium hanc utm haberecredunt quãmun¬
dum cuidictũ estiuppiter progenitor
gen& rixq &cũ alio locogenium dicitesse
unius cuiusq animũ rationalem &ideo ess&
singulos singulorum taleautẽ mundi
animũ deumes set̃ ad hoc idemutiq rouocat
tã quã uniuersalis genius ipsemundi
animus essecredatur. Hicestigitur quem
appellant iouem namsi om̃s genius deus
&omnis uirianimus genius sequ&ur ut sit
omnis uirianimus deus. Qđ si & ipsos abhor¬
rere ab surditas ipsa cõpellit restateum
singulariter & excellenter dicant deum
genium quẽdicunt mundianimum
mundi &operadĩquȩs in elem̃tis non in¬
nistros : quorũ mercurius si sermonis &iã
deorum potesta tẽgerit. ipsi quoq regideorũ
dominatur : si secundũ eius arbitrium

Expanded text:
recipere? Ipse est igitur penes quem sationum recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. Quid est Genius? \'Deus, inquit, qui praepositus est ac uim habet omnium rerum gignendarum. Quem alium hanc uim habere credunt quam mundum, cui dictum est: \'luppiter progenitor genetrixque?\' Et cum alio loco genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum, talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique reuocat, ut tamquam uniuersalis genius ipse mundi animus esse credatur. Hic est igitur quem appellant Iouem. Nam si omnis genius deus et omnis uiri animus genius, sequitur ut sit omnis uiri animus deus; quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa conpellit, restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium, quem dicunt mundi animummundi et opera Dei, quae sunt in elementis, non innistros. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit, ipsi quoque regi deorum dominatur, si secundum eius arbitrium
Abbreviated transcription (Latin):
pecuna carentes sed interius diuites si
sapientes. Quali sergo istatheologia deb& eẽ
sapienti ubirex deorum eius rei nomen
accepit quã nemosapiens concupiuit :
quantoenim facilius si aliquid hacdoctrina
qđ ad uitã ꝑtin& a&ernã salubriter discer&
auaritiaẽ hocest ab amorepecuniae : sed quid
dehocloueplura ad quẽ fortasse c&eri
referendi sunt ut in anis remeat deorum
opimo plurimorum cumhic ipsesin tom̃s
si uequando partes eius uel potestates existi¬
mantur si uecũ uis animȩ quã putant ꝑcuncta
diffusim ex partibus molis huius inquas
ui sibilis mundusiste consurgit & multiplici
administratione naturȩ quasi plurium
deorum nomina accepit: quoͥd estenim
& saturnus : unus inquit de principibus deus
penes quẽ sationum omnium dominatus ẽ
Non ne expositio uersuum illorum ualerii
sorani sic se hab& iouem essemundum
& eum omnia semina exsemittere & inse

Expanded text:
pecunia carentes; sed interius diuites, si pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eius rei nomen accepit, \'quam nemo sapiens concupiuit\'? Quanto enim facilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret aeternam salubriter disceretauaritiae, hoc est ab amore pecuniae! de hoc Ioue plura, ad quem fortasse ceteri referendi sunt, ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum, cum hic ipse sint omnes, siue quando partes eius uel potestates existimantur, siue cum uis animae, quam putant per cuncta diffusam, ex partibus molis huius, in quas uisibilis mundus iste consurgit, et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? \'Unus, inquit, de principibus deus, penes quem sationum omnium dominatus est.\' Nonne expositio uersuum illorum Valerii Sorani sic se habet, Iouem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se
Abbreviated transcription (Latin):
omnia uilissime & contumeliosissime
pecunia nuncupatur. Ad omnia enim
quaecaelo & terracontinentur quidẽ
pecunia in omnibus omnino rebus quae
ab hominibus nomine pecuniae possident᷑:
Sednimirũ hocauaritialoui nomen im¬
posuit ut quisquis amat pecuniã non
quẽ lib&dcum sedipsum regẽ omnium
sibi amareuideatur. longe autẽ aliud
ess& sidiuitia e uocar&ur longeautem
Aliud nã que sunt diuitiae aliud pecunia.
nam dicimus diuites sapientes iustos
bonos quibus pecunia non nulla uel par¬
uaest magis enim sunt uirtictibus diui¬
tes ꝑquas eis &iam in ipsis corporalium
rerũ necessitatibus satest quod ad est
sauperes uero auaros sẽꝑ inhiantes &
egentes quã lib& enĩ magnas pecunias
habere possunt sed in earũ quanta cũq
habundantia non egere non possunt
Et dm̃ ipsũ uerũ dicimus diuitẽ nontam̃
pecunia sed omni potentia. Dicuntur
ita que & diuites pecuniosi. sed interius
egeni siccupidiitem dicuntur pauperes

Expanded text:
omnia, uilissime et contumeliosissime omnia, uilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. Ad omnia enim, quae caelo et terra continentur, quid est pecunia in omnibus omnino rebus, quae ab hominiSed nimirum hoc avaritia Jovi nomen imposuit, ut quiquemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi amare uideatur. Longe autem aliud esset, si diuitiae uocaretur. Aliud namque sunt diuitiae, aliud pecunia. Nam dicimus diuites sapientes, iustos, bonos, quibus pecunia uel nulla uel parua est; magis enim sunt uirtutibus diuites, per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes uero auaros, semper inhiantes et egentes; quamlibet enim magnas pecunias habere possunt, sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes
Abbreviated transcription (Latin):
uidebatur indignũ ut in una spica
alterad curam geniculi altera ad folliculi
ꝑtiner& quanto est indignius unã rem
infimam idest ut mnãmis alantur anima¬
lia duorum deorum potestatecurari.
quorũ sit unus iuppiter rex ipsecunctorũs
& hocagat non saltẽ cũ coniugesua sed cũ
ignobili nescio quarumina nisiquia ipseẽ
&iam ipsa rumina Ruminus fortasse¬
prosugentibus maribus rumina profe¬
minis Dicerẽ quippenoluisse illos ioui
femininũ nom̃ iponere nisi & in illis
& inter eius alia cognomina legerẽ qđ &iã
pecuni auocar&ur. quãdeaminter illos
minuscularios in uenimus & inquarto
libro cõmemorauimus. Sed cũ & mares
& feminȩ habeant pecuniam curnon &
pecunia & pecunius appellatus sit. sicut
uero eleganter rationem huius nominis
red dideran Et pecunia in quiunt uocatur
qđ eius sunt omnia. Omagnã rationem
diuin i nominis. immouero illecuius sunt

Expanded text:
uidebatur indignum, ut in una spica uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mammis alantur animalia, duorum deorum potestate curari, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortassepro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponere, nisi et in illis  diceretur, et inter eius alia cognomina legerem, quod etiam Pecunia uocaretur, quam deam inter illos minuscularios inuenimus et in quarto libro commemorauimus. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam, quur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit, sicut uero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! uocatur Pecunia, inquiunt, uocatur, quod eius sunt omnia>.s o magnam rationem diuini nominis! Immo uero ille, cuius sunt
Abbreviated transcription (Latin):
unus utraq facere perhib&ur puto
intersepropinquiores essecausasrerum
atq primordia propterquas res unum
mundum duosdeos uoluerunt. louem
at quelanum quam continere mundũ
& mãmã dareanimalibus nec tamen
propt̃hȩc operaduo tã longe interse ui
& dignitate diuersa duodii esse compul¬
si sunt sed unus iuppiter propter illud
tigillus propt̃ hocruminus appellatus ẽ
Nolo dicere quod animalibus mãmã p̃bere
suggentibus magis iunonẽ potuit
dicere quã louem prȩsertĩ cum ess&
&iam diuarumina quae in hocopus
adiutorium illi famulatum ue p̃ber&
Cogito enim posseresponderi & ipsam
iunonem nihil aliud esse quã louem
secundũ illos ualerii sorani uersus ubi
dictũ est iuppiter omni potens regum
rerumq deumq progenitor gen& rixq
deum. quarcergo dictus est & ruminus
cum diligentius fortas sequȩrentibus
ipse inueniatures se &iam illa diua
rumina : si enĩ maiestatedeorum recte

Expanded text:
unus utraque facere perhibetur. Puto unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinquiora esse causas rerum adque primordia, propter quas res unum mundum duos deos esse uoluerunt, Iouem adque Ianum, quam continere mundum et mammam dare animalibus; nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se ui et dignitate diuersa duo di esse conpulsi sunt; sed unus Iuppiter propter illud Tigillus, propter illud Ruminus appellatus est. Nolo dicere, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iouem, secundum illos Valerii Sorani uersus, ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deam. Quare ergo dictus est et Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte
Abbreviated transcription (Latin):
nũ propter illud duos deos esse necesse est
putari quia primordia causȩqueres dues:
Quod si hoc iustum putant &iam ipsumiouẽ
tot deos essedicant quot quod ei cognom̃ta
propt̃ multas potestates deder̃ qm̃ res
om̃s exquibus illa cognominata sunt
adhibita multȩ atquedi uersaes ex quib
inuictũ opitulum inpulsorẽ statorem
centum pedam supinalẽdigillum.
almum ruminũ & alia quaepersequi
longum est. haecautẽ cognomina in po¬
suerunt unideo propt̃ causas potestatesq
diuersas. Non tamen proptertot res
&iam tot deos eumesseco egerunt. quod
omnia uincer& qđ a nemine u incer&ur.
qđ opem indigentibus ferr& qđ haber&
inpellendi statuendi stabiliendi resup¬
mandi potestatem qđ tã quã tigillus
mundũ continer& ac sustiner& quod
aler& om̃a quod ruma id est mamma
aler& animalia : In his ut aduertimus
quaedã magnas̃ quaedam exigua & tam̃

Expanded text:
num propterea illum duos deos esse necesse est num propterea illum duos deos esse necesse est putari, quia primordia causaeque res duae sunt? Quod si hoc justum putant, etiam ipsum tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt: quoniam res omnes, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae atque diversae sunt; ex quibus Inuictum, Opitulum, Inpulsorem, Statorem, Centumpedam, Supinalem. Tigillum, Almum, Ruminum et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina inposuerunt uni deo propter causas potestatesque diuersas, non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi. liendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna sunt, quaedam exigua; et tamen