comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tionem. principatus ⁊ potestates tene¬
brarum nominauit. Ut uidelicet ostẽ¬
deret quia idem nunc quisq in malo
musterium ex ꝑu̾sitate exerceret: ꝙ
ad bonum ꝑficiendum ex condicione¬
accepit. Nusquam tamen seripturaꝵ
nequam spiritus seraphin appellatos
inuemo. quia licet cetera dona post ⁊¬
riunam adhuc inmalo possideant/ ca¬
ritatem tamen in dilectione dei nequa¬
quam habere potuerieit. ¶ Secundo de
secunda ¶Denumero autem lapsorũ
certa antoritas nulla inuenitur. Siõ
autem probabile uidetur plures remã¬
sisse quam cedisse. Propheta enim cu
demonstraret cums igneos/ consolãs
ait. Plures sunt qui sunt nobiscum ꝙͣ
qui cumillis sunt. hine coniaimus phy¬
res esse electos angelos quam reprobos.
¶Sunt qui dicunt tot electos ex homini¬
bus ad angeloruna numerum ascensu¬
ros quot ꝯstat electos ibi angelos remã¬
sisse. propter scripturam que ait. Staty¬
it terminos populorum iuxta nuumeru

Expanded text:
tionem, principatus et potestates tenetionem, principatus et potestates tenebrarum nominavit, ut videlicet ostenderet, quia idem nunc quisque in malo ministerium ex perversitate exerceret, quod ad bonum perficiendum ex conditioneaccepit. «Nusquam tamen Scripturarum nequam spiritus seraphin appellatos invenio, quia licet cetera dona post ruinam adhuc in malo possideant, caritatem tamen in dilectione dei nequaquam habere potuerunt». Secundo de secunda: «De numero autem lapsorum certa autoritas nulla invenitur; omnino autem probabile videtur plures remansisse quam cecidisse». Propheta enim, cum demonstraret currus igneos, consolans ait: Plures sunt qui sunt nobiscum quam qui cum illis sunt. Hinc conicimus plures esse electos angelos quam reprobos. Sunt qui dicunt tot electos ex hominibus ad angelorum numerum ascensuros quot constat electos ibi angelos remansisse; propter Scripturam que ait: «Statuit terminos populorum iuxta numerum
Abbreviated transcription (Latin):
¶Pena autem ipsorum est/ ꝙ diuinã gra¬
nam ⁊ beatam patriam ꝑdiderunt / q̃d̾
mala semꝑ appetunt/ ⁊ quantum posst
illa ꝑficiunt ⁊ ꝙ inisto aere caliginoso
incarcerati existunt. In fine autẽmũ¬
di omnes ininferni carcere cum lucife¬
ro retrudentur.¶ Ex premissis igitur pa¬
tet quare dantes itamodicum locutus
est de demombus ininferno/ quia sũt
promaiori parte misto aere obscuro lo¬
cati. Creditur tamen ꝙ lucifei sit in pro¬
fundo tene redusus. et ꝙ multi demoẽs.
ut damnatos crucient sint similiter ĩ
inferno ¶Si uero quentur utrum de
ordine angelorum quolibet quidã ceci¬
derint/ ⁊ quot fuerint qui ceciderunt ar¬
di quid deistis duabus opiniombuo sẽ¬
tiat beatus ugo de sancto uictore ¶Et
primo de prima. ¶Nouem inquit ordi¬
nes angelorum ab initio coditisunt.
Et ex singulis ordinibus aliqui cecide¬
runt. Uñde apostolus cum de maligno¬
rum spintuum tyrannide faceret men¬

Expanded text:
Pena autem ipsorum est quod divinam graPena autem ipsorum est quod divinam gratiam et beatam patriam perdiderunt, quod mala semper appetunt et quantum possunt illa perficiunt, et quod in isto aere caliginoso incarcerati existunt. In fine autem mundi omnes in inferni carcere cum Lucifero retrudentur. Ex premissis igitur patet quare Dantes ita modicum locutus est de demonibus in inferno, quia sunt pro maiori parte in isto aere obscuro locati. Creditur tamen quod Lucifer sit in profundo terre reclusus, et quod multi demones, ut damnatos crucient, sint similiter in inferno. Si vero queritur utrum de ordine angelorum quolibet quidam ceciderint et quot fuerint qui ceciderunt, audi quid de istis duabus opinionibus sentiat beatus Ugo de Sancto Victore. Et primo de prima: «Novem», inquit, «ordines angelorum ab initio conditi sunt, et ex singulis ordinibus aliqui ceciderunt». Unde Apostolus, cum de malignorum spirituum tyrannide faceret men
Abbreviated transcription (Latin):
ni angeli eorum malitiam non cohibe¬
rent. Et ideo continue peccant. et quo¬
cunque uadunt penam suã contunie
secum portant ut dicit gregorius ¶It
gregorius insibro xiiiͦi moralium. Se¬
cundum diuersas diuersorum ꝯplexio¬
nes/ uarias diuersis parant tentationỹ
deceptiones. Nã letos tentant de luxu¬
ria. tristes de discordia. cimidos de desꝑ¬
atione. suꝑbos de presumptione. ¶t
inlibro xuii. Primo antiquus hostie
tentãs quasi ꝯsulendo blanda ⁊ illicita
animo suggent/ post ad delectationem
pertrahit ad extremum ꝯsensum pos¬
sidens iuolenta ꝯsuetudine premit ¶ It
inlibro. 32. Apparente iudicio cuncto
assistente celesas curie ministerio ille
hostis dyabolus bellua crudelis et for¬
tis inmedio captus adducet᷑. ⁊ cum sro
toto corpore/ eternis gͥehenne incendiiᷤᷤ
mancipabitur. Ubi utiq mauditum
erit spectaculum quando hec ĩmanissi¬
ma bellua electorum oculis ostendetur.

Expanded text:
ni angeli eorum malitiam non cohibeni angeli eorum malitiam non cohiberent. Et ideo continue peccant, et quocunque vadunt, penam suam continue secum portant, ut dicit Gregorius. Item Gregorius, in libro XIIII Moralium: Secundum diversas diversorum complexiones varias, diversis parant tentationum deceptiones; nam letos tentant de luxuria, tristes de discordia, timidos de desperatione, superbos de presumptione. Item in libro XVII: Primo antiquus hostis tentans quasi consulendo blanda et illicita animo suggerit, post ad delectationem pertrahit, ad extremum consensum possidens violenta consuetudine premit. Item in libro 33: Apparente iudicio, cuncto assistente celestis curie ministerio, ille hostis dyabolus bellua crudelis et fortis in medio captus adducetur; et cum suo toto corpore eternis gehenne incendiis mancipabitur. Ubi utique inauditum erit spectaculum, quando hec immanissima bellua electorum oculis ostendetur.
Abbreviated transcription (Latin):
Quauis emmobstinati sint in malo a
uiuaci taiñ sensu non sunt penitus spoli¬
ati. Nam ut diẽ ysidorus/ Demones ui¬
gent triplici acumine. Nam quedam
scuint subtilitate nature: quedam exꝑi¬
entia temporum uel diuturitate. que¬
dam sanctorum spirituum reuelatione.¬
¶ Item demones ut dicit augustinus ĩ ench
uiuacitate ingenii cognoscunt semina¬
les rerumututes nobis cecultas quas
ꝑ congruas ⁊ temperatas elementorum
commixtiones spargunt: ⁊ sic diuersa
rerum speties producunt. Quod en
ꝑse posset facere natura successiue. Hoc
potest diabolus facere subito ꝑ accelera¬
tionem operum nature. Unde ꝑ artem
demonum magi pharonis ẜpentes ⁊
mnas subito produxerunt/ sicut super
exodum dicit głosa ¶tem demonum
intentio tota est ad malum ⁊ fatigatio¬
nem bonorum. Et ideo elementa sẽpe
perturbant: tempestates inmari ⁊ mae¬
re concitant / fructus terre corrumpũt
⁊ deuastant ¶tem peiora facerent si bo¬

Expanded text:
Quamvis enim obstinati sint in malo, a Quamvis enim obstinati sint in malo, a vivaci tamen sensu non sunt penitus spoliati. Nam, ut dicit Ysidorus, demones vigent triplici acumine: nam quedam sciunt subtilitate nature, quedam experientia temporum vel diuturnitate, quedam sanctorum spirituum revelatione. Item demones, ut dicit Augustinus in Enchiridion, vivacitate ingenii cognoscunt seminales rerum virtutes nobis occultas, quas per congruas et temperatas elementorum commixtiones spargunt, et sic diversas rerum speties producunt. Quod enim per se posset facere natura successive, hoc potest diabolus facere subito per accelerationem operum nature. Unde per artem demonum magi Pharaonis serpentes et ranas subito produxerunt, sicut super Exodum dicit glosa. Item demonum intentio tota est ad malum et fatigationem bonorum; et ideo elementa sepe perturbant, tempestates in mari et in aere concitant, fructus terre corrumpunt et devastant; item peiora facerent, si bo
Abbreviated transcription (Latin):
quia corporum aereorum naͣ uigent. nͣ
per mortem dissoluuntur quia preualer
uicis elementum aptum ad patiendu
potius ꝙͣ ad agendum. It dicit idemaugꝰ
tertio libro deciuitate dei ꝙ demones sũt
aĩalia oĩo passiua. m̃te rationalia. tpr̃e
.i. duratione eterna. corpore acrra. Heci
quidem ab augustino opinatiue ⁊ reci¬
tatiue dicca sunt insinuare uolens qua¬
liter demon de loco summe luminoso.s.
celo empireo sit expulsus in hoc aere ca¬
liginoso reclusus ut ibi patiatur/Mali
igitur angeli consentientes uoluntati
luciferi cadentis inrecuꝑabiliter in hoc
aere caliginoso/ uelut incarcere sũt re¬
clusi. Cectsenunt aut de luce intenebrã.
descientia inignorantiam. de dilectioẽ in
odium ⁊ inuidiam/ de summa felicitate
in summammiẜiam ut dicit qͥg̾. ¶ t de¬
mones presunt demonib secundũ maio¬
rem scientiam. ⁊ secundum minorẽ aliiᷤ
subsunt/ ut dicit beatꝰ ambr̾ꝰ suꝑ lucam̃.

Expanded text:
quia corporum aereorum natura vigent; nec quia corporum aereorum natura vigent; nec per mortem dissolvuntur, quia prevalet in eis elementum aptum ad patiendum potius quam ad agendum». Item dicit idem Augustinus, tertio libro De Civitate Dei, quod demones sunt «animalia omnino passiva; mente rationalia; tempore, idest duratione, eterna; corpore aerea». Hec quidem ab Augustino opinative et recitative dicta sunt, insinuare volens qualiter demon de loco summe luminoso, scilicet celo empireo, sit expulsus, et in hoc aere caliginoso reclusus, ut ibi patiatur. Mali igitur angeli, consentientes voluntati Luciferi cadentis, irrecuperabiliter in hoc aere caliginoso, velut in carcere, sunt reclusi. Ceciderunt autem de luce in tenebram, de scientia in ignorantiam, de dilectione in odium et invidiam, de summa felicitate in summam miseriam, ut dicit Gregorius. Item demones presunt demonibus secundum maiorem scientiam, et secundum minorem aliis subsunt, ut dicit beatus Ambrosius Super Lucam.
Abbreviated transcription (Latin):
cant demones ꝑitos ⁊ scientes. Presci-¬
unt enim multa futura. Unde solent
dare aliqua responsa. Inipis enun est
cognitio rerum plus ꝙͣ in hominibus
partim subtilioris sensus acumine ꝑtĩ
experientia longissime uite partim dei
iussu ⁊ angelica reuelatione. ¶ii cor¬
porum aerẽorum natum uigent. An tras¬
gressionem uo celestia corpora gerebãt
Lapsi u̾o in aeream qualitatem ꝯuersi
sunt. Et ista aens caliginosi spatia teneͣ
ꝓmissi sunt qui eis carcer est usq ad iu¬
dicium. ¶tempret ista nomina multi¬
pliciter demonis malitia in sacra pagi¬
co propter ip̃ius unulentam astutiam
Apocalipsis xiiͦ. ¶Leo propt̾ eius aꝑta
molentiam.pͥma petri ultimo. ¶Uectiᷤ
propter eius obstinatam duritiã ys in.
¶Coluber tortuosus propter ip̃ius misto
aere caliginoso latentiam. Io abaugusti¬
no recitatur opĩo platonis decachodemo¬
nbus suꝑ genesim ad licterã libro t̾tio.
Demones inquit/ aerea dicuntur aialia

Expanded text:
cant demones peritos et scientes: prescicant demones peritos et scientes: presciunt enim multa futura, unde solent dare aliqua responsa. In ipsis enim est cognitio rerum plus quam in hominibus, partim subtilioris sensus acumine, partim experientia longissime vite, partim Dei iussu et angelica revelatione. Hii corporum aereorum natura vigent. Ante transgressionem vero celestia corpora gerebant; lapsi vero in aeream qualitatem conversi sunt, et ista aeris caliginosi spatia tenere permissi sunt, qui eis carcer est usque ad iudicium. Item preter ista nomina multipliciter demonis malitia in Sacra Pagico>, propter ipsius virulentam astutiam, Apocalipsis XII; <leo>, propter eius apertam violentiam; prima Petri, ultimo; <vectis>, propter eius obstinatam duritiam, Ysaias 79; <coluber tortuosus>, propter ipsius in isto aere caliginoso latentiam. Ideo ab Augustino recitatur opinio Platonis de cachodemonibus Super Genesim ad Licteram, libro tertio: «Demones», inquit, «aerea dicuntur animalia,
Abbreviated transcription (Latin):
de u dicitur exterminator quia ira
ponit hominem extra t̾minos suos.
¶Quando de accidia dicitur demonium
.i. sufficiens inquitas: quia ip̃a accidia
sufficit ad danationem hominis. y
de auantia dicitur leuiathan .i. addita¬
mentum. quia ut dicit gregorius ma¬
lum malo addit. ⁊ penam pena adde¬
renon desistit. ¶Quando degula di¬
citur uehemoth .i. animal. quia gula
reddit hominem bestialem.¶Quando
uero de luxuna dicitur asmodeus.i.
facture iudicium quia ꝓpter luxuria
iam deus iudicauit mundran. Plato
aut inthimeo uocat ipm̃ cachodemõe.
Cachodemon aũt interpretatur mala
sciens / a cacho ꝙ est malum ⁊ demon
ꝙ est sciens. Picitur itaq cachodemon
ꝓpt̾ scientie qua uiget naturaliter per¬
spicacitatem. Uigẽt enim sensu natue̾.
expenentia temporis / ⁊ intelligẽtia scrip¬
ture sicut dicit Beda ⁊ Damascenus.
¶Beatus etiam ysidorus dicit ꝙ greci no¬

Expanded text:
de ira, dicitur <exterminator>, quia ira de ira, dicitur <exterminator>, quia ira ponit hominem extra terminos suos. Quando de accidia, dicitur <demonium>, idest <sufficiens iniquitas>, quia ipsa accidia sufficit ad damnationem hominis. Quando de avaritia, dicitur <leviathan>, idest <additamentum>, quia, ut dicit Gregorius: Malum malo addit, et penam pena addere non desistit. Quando de gula, dicitur <vehemoth>, idest animal, quia gula reddit hominem bestialem. Quando vero de luxuria, dicitur <Asmodeus>, idest <facture iudicium>, quia propter luxuriam iam Deus iudicavit mundum. Plato autem in Thimeo vocat ipsum <cachodemonem>; cachodemon autem interpretatur <mala sciens>, a cacho, quod est <malum>, et demon, quod est <sciens>. Dicitur itaque <cachodemon> propter scientie qua viget naturaliter perspicacitatem. Viget enim sensu nature, experientia temporis, et intelligentia scripture, sicut dicit Beda et Damascenus. Beatus etiam Ysidorus dicit quod Greci vo
Abbreviated transcription (Latin):
gregorius dicit. Oyabolus a gratia de¬
sertus obsunatus in malicia permãsit.
ita ꝙ nichil boni uelit bona uoluntate.
Liberum siquidem arbitrium habet.s
depressum  ad malum incessanter in¬
clinatum ita ꝙ semꝑ bonum refugit
malum uero esigere non desistit ¶ Et iõ
accidit sibi ut a sumnio bono caderet
insummummalum ¶Cassiodorus. Cu¬
piebat rapere diumnitatem ⁊ amisit fe¬
sicitatem. Item quia alaitudinem sibi
inconuenientem ⁊ indebite appetiit. iõ
iusto ordine ad ymanut. ut qui se iuste
non tenuit insummo secundum iusti¬
tie ordinem se teneat nunc in ymo. Pꝑ
quod ⁊ diabolus .i. deorsumniens a sã¬
tis nuncupatus est. Circa quod nota
ꝙ propt̾ diuersas naturas quas habet
uel diuersa tentamentu que facit diuẽ¬
sis nominibus nominatur. Quando
enim tentat de superbia dicitur dyabo
farius plasmationi: quia inuidet nob̾
eo ꝙ ad illam felicitatem a sceridimus
de qua ip̃e extitit fulminatus ¶Eñ

Expanded text:
Gregorius dicit: «Dyabolus a gratia deGregorius dicit: «Dyabolus a gratia desertus obstinatus in malitia permansit, quod nichil boni velit bona voluntate. Liberum siquidem arbitrium habet, sed depressum et ad malum incessanter inclinatum; ita quod semper bonum refugit, malum vero eligere non desistit. Et ideo accidit sibi ut a summo bono caderet in summum malum». Cassiodorus: Cupiebat rapere divinitatem et amisit felicitatem. Item quia altitudinem sibi inconvenientem et indebite appetiit, ideo iusto ordine ad yma ruit; ut qui se iuste non tenuit in summo, secundum iustitie ordinem se teneat nunc in ymo. Propter quod et diabolus, idest deorsum ruens, a sanctis nuncupatus est. Circa quod nota quod propter diversas naturas quas habet, vel diversa tentamenta que facit, diversis nominibus nominatur. Quando enim tentat de superbia, dicitur <dyaborsarius plasmationi>, quia invidet nobis, eo quod ad illam felicitatem ascendimus, de qua ipse extitit fulminatus. Quando
Abbreviated transcription (Latin):
uersus ẽ ex eo quod est secundum natu¬
ram in id quod est preter naturam. Uñ
deo rebellare uolens/ primo a bono defici¬
ens inmalum uenit. Et infra. Lumen
igitur creatus aconditore. propria no¬
luntate tenebra factus est. Simul aut
cum eo cuulsa est ⁊ consecuta angeloꝵ
qui subordinati erant sub ip̃o infinita
multitudo. Et uoluntarie facti sut ma.¬
li ex bono ad malum declinantes. It di¬
cit idem damascenus ꝙ non habent po¬
testatem neq untutem ꝯtra aliquem nͥ
a deo permissiue ⁊ dispensatiue concedat̃.
Seddiuina ꝑmissione transfigurant
se inquãcunq uoluerint ymaginẽ suie
figuram. Omnis etiam malitia ⁊ ĩmũ¬
de passiones/ ex ipĩs cogitute sunt/ quas
quidem muttere .i. suggerere possunt.
sed uiolentiam inferre non preualẽt. It̃.
idem quod homuibus est mors hoc an¬
gelis est lapsus. Post ca sumenim non
est eis penitentia/ quemadmodum post
mortem hominibus non est uita. Item

Expanded text:
versus est, ex eo quod est secundum natuversus est, ex eo quod est secundum naturam in id quod est preter naturam. Unde Deo rebellare volens, primo a bono deficiens in malum venit». Et infra: «Lumen igitur creatus a conditore, propria voluntate tenebra factus est. Simul autem cum eo evulsa est et consecuta angelorum qui subordinati erant sub ipso infinita multitudo; et voluntarie facti sunt mali, ex bono ad malum declinantes». Item dicit idem Damascenus, quod non habent potestatem neque virtutem contra aliquem, nisi a Deo permissive et dispensative concedatur; sed divina permissione transfigurant se in quamcunque voluerint imaginem sive figuram. Omnis etiam malitia et immunde passiones ex ipsis cogitate sunt; quas quidem mittere, idest suggerere possunt, sed violentiam inferre non prevalent. Item idem: «Quod hominibus est mors, hoc angelis est lapsus; post casum enim, non est eis penitentia, quem admodum post mortem hominibus non est vita». Item
Abbreviated transcription (Latin):
demon inferm .s. pluto. Autor autem
istud nomen ditis ⁊ imponit lucifero
qr impator inferni. et imponit ciuitati
ignee/ qr continet regna sua. Ommiu
autem malorum angelorum caput et
dux lucifer est/ qui ẜm gregorim sic ẽ
dictuo pro eo ꝙ angelio clanor est creatꝰ
Unde item gregorius. Primus ange¬
lus ideo la pide pretioso ornatuo extitit
quia dum cunctis angelorumaginini¬
bus prefuit ex corum compatione cla¬
rior fuit. S contra conditorem suum
superdiens lucem ⁊ clantatem perdi¬
dit ⁊ formam deformem ⁊ obscuram
apostasie sue mento acquisut. Dama¬
scenus autem libro primo capitulo is
Ex his inquit angelicis untutib ille
qui aliis preerat ⁊ cinterre custodia a
deo commissa erat. non natura malu
factus sed bonus existens nequaquam
ab ipo conditore semitam malitie in se
habens non ferens illuminationem ⁊
honorem quem sibi ipse conditor lãgi¬
tus fuerat. clatione liben arbitrii sui

Expanded text:
demon inferni, scilicet Pluto. Autor autem demon inferni, scilicet Pluto. Autor autem istud nomen <Ditis> et imponit Lucifero, quia imperator inferni, et imponit civitati ignee, quia continet regna sua. Omnium autem malorum angelorum caput et dux Lucifer est, qui secundum Gregorium sic est dictus pro eo quod angelis clarior est creatus. Unde item Gregorius: Primus angelus ideo lapide pretioso ornatus extitit, quia dum cunctis angelorum agminibus prefuit, ex eorum comparatione clarior fuit; sed contra conditorem suum superbiens, lucem et claritatem perdidit et formam deformem et obscuram apostasie sue merito acquisivit. Damascenus autem, libro primo, capitulo 18: «Ex his», inquit, «angelicis virtutibus ille qui aliis preerat et cui terre custodia a Deo commissa erat, non natura malus factus, sed bonus existens, nequaquam ab ipso conditore semitam malitie in se habens, non ferens illuminationem et honorem quem sibi ipse conditor largitus fuerat, elatione liberi arbitrii sui
Abbreviated transcription (Latin):
isto uero nono ⁊ ultimo circulo qui maq̃
distat ab orbe/ est frigus intolerabile sicũt
iam dictum est. Et sic pater ꝙ omnes pe¬
ne inferni aut procedunt a frigore/ aut
calmimaestro piaque dimostrarmi
lacreatura chebe il bel sembiante
Omançi misitolse ⁊ fenstarmi
ecco dite dicendo ⁊ ecco illoco
oue comuen che diforteça tanni.
Inhoe loco uirgiliuo ostendit autori pri¬
mum angelum/ qui habuit tantã pul¬
critudinẽm ꝙ fuit signaculum simility¬
dinis altissimi uestitus omin lapide p̃¬
tioso. Qui quidẽ propt̾ suam ingrati¬
tudinem ⁊ appetitum peruerse excelleir¬
tie quia suo domino uoluit ultra ꝙ nõ
erat/ indebite similan factus est dyabo¬
lus .i. deorsum mens. et cadens de celo
retrusus est ininferno. Qui diuersax
sortitur uocabula Nam dicitur theolo¬
gice lucifer in sua prima creatione qua¬
si lucem ferens. Poetice uero dicitur di¬
tis qui secundum paganos erat maior

Expanded text:
isto vero nono et ultimo circulo, qui magis isto vero nono et ultimo circulo, qui magis distat ab orbe, est frigus intolerabile, sicut iam dictum est. Et sic patet quod omnes pene inferni aut procedunt a frigore, aut c'al mi' maestro piaque di mostrarmi la creatura ch'ebe il bel sembiante, dinanzi mi si tolse et fè ristarmi, «Ecco Dite», dicendo, «et ecco il loco ove convien che di fortezza t'armi». In hoc loco Virgilius ostendit autori primum angelum, qui habuit tantam pulcritudinem quod fuit signaculum similitudinis Altissimi, vestitus omni lapide pretioso. Qui quidem, propter suam ingratitudinem et appetitum perverse excellentie, quia suo Domino voluit, ultra quod non erat, indebite similari, factus est dyabolus; idest, deorsum ruens et cadens de celo, retrusus est in inferno. Qui diversa sortitur vocabula: nam dicitur theologice <Lucifer> in sua prima creatione, quasi <lucem ferens>; poetice vero dicitur <Ditis>, qui secundum paganos erat maior
Abbreviated transcription (Latin):
capͥas plumbeas exterius mauratas. Ex
quo pondere calor maximus ꝓcreatur.
¶Inseptima bulgia cantuiigesimoquar¬
to ⁊ iugesimo quinto ubi puniuntur
latrones/ point conuersionem anima¬
rumin ẜpentes/ ⁊ econuerso. Sed talis
conuersio habet generare ex magna ã¬
xietate calorem ⁊ ex magno timore ht̃
generare rigorem. Et sicisti calorem
patiuntur ⁊ frigus ¶In octaua bulgia
cantu iugesimo sexto ⁊ uigesimo septio
ubi puniuntur dolosi oratores ⁊ fraudu¬
senti ꝯsiliarii ponit aias eoꝵ inflamis
ardentibus concremari. ¶In nona bul¬
qia cantu uigesimo octauo ubi puniũ¬
tur scismatici ponit ꝙ tales abuno de¬
mone diu̾sis uulnerib uulnerantur.
sed talis pena calorem generat atq frigꝰ.
¶In decima u̾o ⁊ ultima bulgia cantu ui¬
gesimo nono ⁊ trigesimo/ ubi puniunt
falsatores ponit omnes infumitates ⁊¬
febrium ⁊ lepranm. Sed talis pena ẽ
onmino calida c⁊ frigida uidiçanda ¶n

Expanded text:
capas plumbeas exterius inauratas, ex capas plumbeas exterius inauratas, ex quo pondere calor maximus procreatur. In septima bulgia, cantu vigesimoquarto et vigesimoquinto, ubi puniuntur latrones, ponit conversionem animarum in serpentes et e converso; sed talis conversio habet generare, ex magna anxietate, calorem, et ex magno timore habet generare rigorem; et sic isti calorem patiuntur et frigus. In octava bulgia, cantu vigesimosexto et vigesimoseptimo, ubi puniuntur dolosi oratores et fraudulenti consiliarii, ponit animas eorum in flammis ardentibus concremari. In nona bulgia, cantu vigesimooctavo, ubi puniuntur scismatici, ponit quod tales ab uno demone diversis vulneribus vulnerantur; sed talis pena calorem generat atque frigus. In decima vero et ultima bulgia, cantu vigesimonono et trigesimo, ubi puniuntur falsatores, ponit omnes infirmitates febrium et leprarum; sed talis pena est omnino calida et frigida iudicanda. In
Abbreviated transcription (Latin):
nuntur lenones ⁊ deceptores poit de¬
mones cornutos animas uerberantes
sedex talib ictib caloremorin credendũ
est. ¶In secunda bulgia eantu ut supra
ubi puniuntur adulatores ponit fossa¬
tum stercorum. Sed extali materia aĩe
habent frigus. ex fetore aũt ⁊ anxietare
calorem. ¶Intercia bulgia cantu nono¬
decimo ubi puniunt symomaci ponit ꝙ
ille anime habent plantas accensas.⁊
sic patiuntur calorem. ¶Inquarta bul¬
gia/ cantu xx ubi puniuntur magi. ar¬
gures ⁊ diuini ponit ꝙ habent facies re¬
tro uersas ⁊ ꝙ cum magna anxietate in¬
cedunt. Sed talis pena partim fugida pã¬
tim calida est censenda. Irigida ꝓpter lo¬
cum ⁊ calida propter modum. ¶ Inꝗu¬
ta bulgia cantu uigesimoprimo ⁊ uige¬
simosecundo ubi puniuntur barattato¬
res ponit pegolam calidam in qua aĩe
dequoquuntur. sed talis pena calidissiã
iudicatur. ¶ Insexta bulgia cantu xxiiͦi
ubi pumuntur ypocrite ponit ꝙ habẽt

Expanded text:
niuntur lenones et deceptores, ponit deniuntur lenones et deceptores, ponit demones cornutos, animas verberantes; sed ex talibus ictibus calorem oriri credendum est. In secunda bulgia, cantu ut supra, ubi puniuntur adulatores, ponit fossatum stercorum; sed ex tali materia anime habent frigus, ex fetore autem et anxietate, calorem. In tertia bulgia, cantu nonodecimo, ubi puniuntur symoniaci, ponit quod ille anime habent plantas accensas, et sic patiuntur calorem. In quarta bulgia, cantu XX, ubi puniuntur magi, augures, et divini, ponit quod habent facies retroversas et quod cum magna anxietate incedunt. Sed talis pena partim frigida, partim calida est censenda: frigida propter locum, et calida propter modum. In quinta bulgia, cantu vigesimoprimo et vigesimosecundo, ubi puniuntur barattatores, ponit pegolam calidam in qua anime dequoquuntur; sed talis pena calidissima iudicatur. In sexta bulgia, cantu XXIII, ubi puniuntur ypocrite, ponit quod habent
Abbreviated transcription (Latin):
¶nuiͦ circulo/ cantunono/ ⁊ de cimo ubi i¬
puniuntur heretici ponit ciuitatẽ igni¬
tam ⁊ sepulera ignita. Sed ista pena ca¬
li dissima uidicatur ¶Ueniam ad giro/¬
nes qui in septimo circulo continentur
¶Nam inprimo girone / cantu xiiͦ ubi pu¬
niuntur tyranni. homicide ⁊ predones.
ponit fluuium sanguinis calidum. Et
ista pena calida est. ¶ In secundo giroẽ
cantu tertio decimo ubi puniuntur de¬
sperati ⁊ lusores, pouit arpias que pascẽ¬
do lacerant animas arbores factas. et
ponit etiam ibi canes que insequunt
an̾imas fugientes. S ista pena calida
⁊ fugida est censenda. ¶Intertio girone
in quo puniuntur blasphemi/ cantu xiiii
Godomite cantu quintodeamo ⁊ sextodẽ¬
cimo ⁊ usurani cantu decimoseptuno
ponit igneam pluuiam super illum gi¬
ronem ab alto cadentem. Et ista pena
calida est ¶isis guonib ad bulgias q̃
sunt in octauo circulo accedamus. ¶In pͣ
bulgia cantu decimo octauo inqua pu¬

Expanded text:
In sexto circulo, cantu nono et decimo, ubi In sexto circulo, cantu nono et decimo, ubi puniuntur heretici, ponit civitatem ignitam et sepulcra ignita: sed ista pena calidissima iudicatur. Veniam ad girones qui in septimo circulo continentur. Nam in primo girone, cantu XII, ubi puniuntur tyranni, homicide, et predones, ponit fluvium sanguinis calidum; et ista pena calida est. In secundo girone, cantu tertiodecimo, ubi puniuntur desperati et lusores, ponit arpias, que pascendo lacerant animas arbores factas; et ponit etiam ibi canes, que insequuntur animas fugientes: sed ista pena calida et frigida est censenda. In tertio girone, in quo puniuntur blasphemi, cantu XIIII, sodomite cantu quintodecimo et sextodecimo, et usurarii cantu decimo septimo, ponit igneam pluviam super illum gironem ab alto cadentem; et ista pena calida est. Visis gironibus, ad bulgias, que sunt in octavo circulo, accedamus. In prima bulgia, cantu decimo octavo, in qua pu
Abbreviated transcription (Latin):
sa. Fletus causatur ex fumo qui abigͤ
procedit. Stridor uero dentium eausat̃
afngore. Et beatus Iob ubi loquitur de
ammabus damnatis ait. Transibũt
ab aquis niuium ad calorem nunium.
Istis itaq duab penis autor eruciaridi¬
cit animas damnatorum. Quod sie
patet. Nam in secundo circulo/ cantur
quinto ubi puniuntur luxunosi poĩt
buffaram que animas mouet /agitat¬
⁊ impellit. Sed quia talis uentus est i¬
frigidus. Ideo hñt frigus. Et quia ex mo¬
tu generatur calor ideo afrigore transe¬
unt ad calorem. ¶In trio cuculo cantu
sexto ubi puniuntur gulosi ponit plu¬
uam. grandinem etque niuem. S ista
pena tota ẽ sugida ¶nquanto cuculo cã¬
tu septimo ubi puniuntur prodigi ⁊ aua¬
ri ponit quomodo magna continue ꝯtͣ
se mouent saxa. Sz calis pugna habet
generare calorem. ¶ Inꝗuinto circulo cã¬
tu octauo. Ubi puniuntur quatuor ge¬
nera peccatorum ponit paluder fetidaz
⁊ obseuram inqua ille anime stant sub¬
merse. Sed talis pena frgida ẽ credenda.

Expanded text:
sa: Fletus causatur ex fumo qui ab igne procedit; stridor vero dentium causatur a frigore. Et beatus Iob, ubi loquitur de animabus damnatis ait: Transibunt ab aquis nivium ad calorem nimium. Istis itaque duabus penis autor cruciari dicit animas damnatorum; quod sic patet: nam in secundo circulo, cantu quinto, ubi puniuntur luxuriosi, ponit buffaram que animas movet, agitat, et impellit. Sed quia talis ventus est frigidus, ideo habent frigus; et quia ex motu generatur calor, ideo a frigore transeunt ad calorem. In tertio circulo, cantu sexto, ubi puniuntur gulosi, ponit pluviam, grandinem, atque nivem; sed ista pena tota est frigida. In quarto circulo, cantu septimo, ubi puniuntur prodigi et avari, ponit quomodo magna continue contra se movent saxa; sed talis pugna habet generare calorem. In quinto circulo, cantu octavo, ubi puniuntur quatuor genera peccatorum, ponit paludem fetidam et obscuram, in qua ille anime stant submerse: sed talis pena frigida est credenda.
Abbreviated transcription (Latin):
congelati. Illi uero qui in athenora sũt
usque ad caput in illa glacie stant infi¬
xi ¶lli auten qui sunt intholomea stãt
resupini iacentes ¶sti uero ultimi qui
in cireuitu luciferi puniuntur. alipaceẽ
a glacie uudiq cooperti. alii stant cu ca¬
pite infenus infixi. alii capitib cleua¬
ti. alii u̾o habent ad pedes capita reuo
Altre stanno agiacer altre stannerte
quella colcapo ⁊ quella colepiante
altra comarco il uolto apiedi inute.
Er sic patet quomodo isti elongati ace¬
lo fngore intolerabili eniciantur. Et cĩ¬
ca istam particulam nota ꝙ omnes pe¬
ne que inisto inferno poetice designan¬
tur aut ꝑcedunt a frigore aut acolore
aut ab utroq. ⁊ in ħoc autor a diuina
pagina non recedit. Nã xp̃s in euãge¬
sio ubi loquitur depenis inferni ait.
Ibierit fletuo ⁊ studor dentium. Glo

Expanded text:
congelati. Illi vero qui in Anthenora sunt, congelati. Illi vero qui in Anthenora sunt, usque ad caput in illa glacie stant infixi. Illi autem qui sunt in Tholomea, stant resupini iacentes. Isti vero ultimi, qui in circuitu Luciferi puniuntur, alii iacent a glacie undique cooperti; alii stant cum capite inferius infixi; alii capitibus elevati, alii vero habent ad pedes capita revolAltre stanno a giacer; altre stann'erte, quella col capo et quella co' le piante; altra, com'arco, il volto a' piedi inverte. Et sic patet quomodo isti, elongati a celo, frigore intolerabili cruciantur. Et circa istam particulam, nota quod omnes pene que in isto inferno poetice designantur, aut procedunt a frigore, aut a calore, aut ab utroque; et in hoc autor a Divina Pagina non recedit. Nam Christus in Evangelio, ubi loquitur de penis inferni, ait: Ibi erit fletus et stridor dentium. Glo
Abbreviated transcription (Latin):
profundior pars inferni. de nominat᷑.
Unde supenius nono cantu ait uirgili
adautorem ubi loquitur de erictone.
Dipoco era dime la came nuda
chella mi fecentrar dentraquelmuro
ꝑtiurnun spirto dełcerchio diguida
Quellelpiu basso loco es piu oscuro
elpiu lon tan dasciel chetutto gira ⁊c.
Ponuntur ituq ab autore proditores i¬
dominoꝵ mĩfimori et bassior loco to¬
tius inferni. incircuitu .s. ipsius luci¬
feri qui est infixus in centro terre. quia
quanto magis peccauerunt tãto magi
a celo elongantur ⁊ inunfimis retrudũ¬
tur inglacie.s. congelata. Ideo ait au¬
tor intextu.
Gia era ⁊ conꝑauralmetto in metro
la doue lombre tutte enin cou̾te
⁊ trasparean come festuca inuetro.
Ubi nota ꝙ licet omnes ꝓditores in coci¬
ti glacie pumantur tamen in ea diuer¬
simode stant infixi ¶Nam illi qui ha¬
bitant in cayna stant insuper ficie gla¬
cici uultibus pectoribus ⁊ uentribus

Expanded text:
profundior pars inferni denominatur. profundior pars inferni denominatur. Unde superius, nono cantu, ait Virgilius ad autorem, ubi loquitur de Erictone: Di poco era di me la carne nuda, ch'ella mi fec'entrar dentr'a quel muro, per trarn'un spirto del cerchio di Giuda. Quell'è 'l più basso loco e 'l più oscuro, e 'l più lontan dal ciel che tutto gira, etc. Ponuntur ita que ab autore proditores dominorum in infimiori et bassiori loco totius inferni, in circuitu scilicet ipsius Luciferi, qui est infixus in centro terre; quia quanto magis peccaverunt, tanto magis a celo elongantur, et in infimis retruduntur, in glacie scilicet congelata. Ideo ait autor in textu: Già era, et con paura 'l metto in metro, là dove l'ombre tutte eran coverte, et trasparean come festuca in vetro. Ubi nota quod licet omnes proditores in Cociti glacie puniantur, tamen in ea diversimode stant infixi. Nam illi qui habitant in Cayna stant in superficie glaciei: vultibus, pectoribus, et ventribus
Abbreviated transcription (Latin):
supplantutionem. Iohannis .xiii. Qui
mandueat panem meum. leuabit cõ¬
tra me calcancum suum. Et sic patet
quomodo peccauit in deum ¶Gertio pec¬
cauit in proximum quia dissi pauit col¬
legium apostolicum. Dissi pauit enim
illud inpliciter. ¶Primo per cupiditatẽ
quia fur erat. ⁊ loculos habens ea que
mutebantur portabat. Ut habetur Iohã¬
nis xiiͦ. ¶Secundo per per secutionem
quia mortem apostolorum moliebatũ.
Matħei xxiͦ. ꝑcutiam pastorem adi¬
spenrentur oues gregis ¶Tertio per de¬
sperationem quia la queo se suspedit
ut habetur mathei.xxuii. Et sie sua mõ¬
te diminutus ẽ numerus duodenanuꝰ.
¶De nequitia istius potest intelligi illud
uerbum Amos ꝓpħe. Super tribus sce¬
lenbus Iuda ⁊ suꝑ quartum non ꝯuẽ¬
tam eum. Tria fuerunt scelera iude.
Quia diabolo se dedit dominum suu
prodidit ⁊ apostolos dissipauit. Et quã¬
tum quia dehis tribus desperans laq̃o
se suspendit. Ab ip̃o itaq ultima ⁊

Expanded text:
supplantationem. Iohannis XIII: Qui supplantationem. Iohannis XIII: Qui manducat panem meum, levabit contra me calcaneum suum. Et sic patet quomodo peccavit in Deum. Tertio peccavit in proximum, quia dissipavit collegium apostolicum. Dissipavit enim illud tripliciter: primo per cupiditatem, quia fur erat et loculos habens, ea que mittebantur portabat, ut habetur Iohannis XII; secundo per persecutionem, quia mortem apostolorum moliebatur: Mathei XXI: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis; tertio per desperationem, quia laqueo se suspendit, ut habetur Mathei XXVII. Et sic sua morte diminutus est numerus duodenarius. De nequitia istius potest intelligi illud verbum Amos prophete: Super tribus sceleribus Iuda et super quartum non convertam eum. Tria fuerunt scelera Iude: quia diabolo se dedit, Dominum suum prodidit, et apostolos dissipavit. Et quartum, quia de his tribus desperans, laqueo se suspendit. Ab ipso itaque ultima et
Abbreviated transcription (Latin):
sa. quia recepit dyabolum incorde ut x¬
traderet xp̃m. ¶Ore ordinauit/ Mathei
xxuiͦ. Quid uultis michidare/ ⁊ ego
eum uobis tradam. Psalmista. Os pec¬
catoris ⁊ dolosi sup me apertum est. Hec
autoritas proprie fuit prophetata de
Iuda. ¶Opere compleuit. Mathei .xxuii.
Quencunque osculatus fuero ipsẽ ẽ
tenere eum. ⁊ sicur dixit osculatus est
cum. Et sic pater ꝙ Iudas dum dedit
se totum dyabolo corde ore ⁊ opere pec¬
cauit in seipm̃. ¶ Secundo peccauit in
deum quia fuit proditor domini sui.
Unde dicit euangelista ꝙ tradidit cum.
Sed quem eu: cum .s. aquo fuenit elec¬
tue. Iohannis .uiͦ. Ego elegiuos demũ¬
do Itemeum a quo fuerat multu dilec¬
tus. Unde uocat eum amicum. Mathei
iugesimoseptimo. Amice ad quid ueni¬
sti. Iob xui. Quem maxime diligebã.
aduersatus est me. tem a quo fuerat
spintualiter ⁊ tempor aliter nutntus.
psalmista. Homo pacis mee qui ede¬
bat panes meos magnificauit suꝑ me

Expanded text:
sa; quia recepit dyabolum in corde, ut sa; quia recepit dyabolum in corde, ut traderat Christum. Ore ordinavit, Mathei XXVI: Quid vultis michi dare, et ego eum vobis tradam? Psalmista: Os peccatoris et dolosi super me apertum est. Hec autoritas proprie fuit prophetata de Iuda. Opere complevit: Mathei XXVII: Quemcunque osculatus fuero, ipse est; tenete eum. Et sicut dixit, osculatus est eum. Et sic patet quod Iudas, dum dedit se totum dyabolo, corde, ore, et opere peccavit in se ipsum. Secundo peccavit in Deum, quia fuit proditor Domini sui. Unde dicit evangelista quod tradidit eum. Sed quem eum? Eum scilicet a quo fuerat electus: Iohannis VI: Ego elegi vos de mundo. Item eum a quo fuerat multum dilectus; unde vocat eum amicum. Mathei vigesimo septimo: Amice, ad quid venisti? Iob XVI: Quem maxime diligebam, adversatus est me. Item a quo fuerat spiritualiter et temporaliter nutritus; Psalmista: Homo pacis mee, qui edebat panes meos, magnificavit super me
Abbreviated transcription (Latin):
proditionem que punitur in anthenora
qr disꝑsit societatem ⁊ collegiunt apłicũ
de quo ipse erat dum caput tanti col¬
legii in manus ꝑdidit iudcorum. ¶Ter¬
tio oꝑatus est meum proditionem que
punitur in tholomea/ dum amicũ suũ
osculo trididit. Uñ xp̃s dixit ei. Oscu¬
lo tradis filium hominis. Quarto o¬
peratus est ineum proditionem que py¬
nitur in infimo loco inferni illorum.s.
proditorum qui tradunt suos doniõs
reuerendos. Et ipẽtradidit magistrũ
suum dominum suum ⁊ deunisuu.
Iudas reuera fuit receptaculum ⁊ ha¬
bitatio diaboli. unde beatus Iohanne
in euangelio fuo dicit ꝙ diabolus intra¬
uit in cor iude. Ibi. Et cum diabolus iã
misisset incor ut traderet eum iudas sy¬
monis scanothis. Peccauit autẽ iuda ᷤᷤ
tradendo xp̃mtripliciter. ¶ Primoͬ pec¬
cauit in se ipsum quia se totum dedit
Diabolo/ inquantum proditionem cor¬
de concepit ut patet in autoritate p̃mis¬

Expanded text:
proditionem que punitur in Anthenora, proditionem que punitur in Anthenora, quia dispersit societatem et collegium apostolicum, de quo ipse erat, dum caput tanti collegii in manus prodidit Iudeorum. Tertio, operatus est in eum proditionem que punitur in Tholomea, dum amicum suum osculo tradidit. Unde Christus dixit ei: «Osculo tradis filium hominis». Quarto, operatus est in eum proditionem que punitur in infimo loco inferni; illorum, scilicet, proditorum qui tradunt suos dominos reverendos: et ipse tradidit Magistrum suum, Dominum suum, et Deum suum. Iudas re vera fuit receptaculum et habitatio diaboli; unde beatus Iohannes in Evangelio suo dicit quod diabolus intravit in cor Iude, ibi: Et cum diabolus iam misisset in cor, ut traderet eum Iudas, Symonis Scariothis. Peccavit autem Iudas tradendo Christum tripliciter: primo, quia peccavit in se ipsum, quia se totum dedit diabolo, in quantum proditionem corde concepit, ut patet in autoritate premis
Abbreviated transcription (Latin):
emisperium mnaipit obscurari. Que
cum agitatur uel mouetur uidetur a
longe molendinum ꝙ auẽto giratur.
Tale nanq edificium lu cifer uidebat᷑
Et propter magnitudinem ⁊ ꝓpter mł¬
tas ⁊ magnas alas quas habet. Quid
autẽ est emispenium ⁊ quot sint emi¬
spena iamsuꝑus est expressum.
Gia em ⁊ conpaurasmcito in metro
la doue lombre tutte cran couerte
⁊ trasparen come festuca ĩuetro.
Inista parte tractat autor de ultima
parte cociti inqua pumiuntur illi ꝑdi¬
tores qui ꝯtra suos beneficos dominos
⁊ amicos dolose aliquid machinant.
Que quidem ꝑs iudeca uocatur deno¬
minata quidem ab illo uida scarioch ꝗ
in suum deum dominum ⁊ amicum
omnia proditionum fuit genera ope¬
ratus.¶Nam primo operatus est ineũ
primam proditionem que punitur in
cayna quia tradidir camem ⁊ sagui¬
nem suum inquantum ipe iudeus tra¬
didit xp̃m̃ qui secundum carnem erat
detribu uida. ¶Secundo oꝑatus ẽ incũ

Expanded text:
emisperium incipit obscurari; que emisperium incipit obscurari; que cum agitatur vel movetur, videtur a longe molendinum quod a vento giratur. Tale nanque edificium Lucifer videbatur, et propter magnitudinem et propter multas et magnas alas quas habet. Quid autem est emisperium, et quot sint emisperia, iam superius est expressum. et con paura 'l metto in metro, là dove l'ombre tutte eran coverte, et trasparèn come festuca in vetro. In ista parte tractat autor de ultima parte Cociti, in qua puniuntur illi proditores qui contra suos beneficos dominos et amicos dolose aliquid machinantur. Que quidem pars Iudeca vocatur, denominata quidem ab illo Iuda Scarioth, qui in suum Deum Dominum et amicum omnia proditionum fuit genera operatus. Nam primo, operatus est in eum primam proditionem, que punitur in Cayna, quia tradidit carnem et sanguinem suum, inquantum ipse Iudeus tradidit Christum, qui secundum carnem erat de tribu Iuda. Secundo, operatus est in eum
Abbreviated transcription (Latin):
dum dyabolum statim ꝙ appropinqua¬
uit adcum git. Nexilla regis prodeñt
inferni. Ex hoc improꝑans ipsi diabo¬
lo/ ⁊ sibireduçens ad memoriam illa
gloriosa uexilla crucis a quib ip̃e fuit
axp̃o triumphaliter debellatus a m
profundo inferni usq ad diem iudicii
religatus. Namut dicunt sci. Semꝑ
quando diabolus uidet crucẽ uel qn
ip̃am audit nominari mirabili terro¬
re terretur recolens qualiter xp̃s ip̃m
cum ilło uexillo ꝓstrauit. Ideo uirgili¬
uo uidens diabosum ait ad uantem.
Uexilla regis inferni prodeunt. Qua¬
si dicat Uide uexilla regis inferni ĩquo
loco posita sunt ex quo ãuexillis crucis
eqn lemispio nr̃o annorta
par dalungi un molin cheluento gira
Ueder imꝑarue untal dificio alloita.
hic inducit autor unam comparatio¬
nem ad designandum modum ꝑ quem
in illis tenebris uidit luciferum. Com¬
paratio autentalis est. Aliquando ac¬
didit ꝙ exuapore tenrstri surgit nebu¬
la iuxta crepusculum cum nostrum.s.

Expanded text:
dum dyabolum statim quod appropinquavit, ad eum ait: «Vexilla regis prodeunt inferni», ex hoc improperans ipsi diabolo, et sibi reducens ad memoriam illa gloriosa vexilla crucis a quibus ipse fuit a Christo triumphaliter debellatus, et in profundo inferni usque ad diem iudicii religatus. Nam, ut dicunt sancti, semper quando diabolus videt crucem, vel quando ipsam audit nominari, mirabili terrore terretur, recolens qualiter Christus ipsum cum illo vexillo prostravit. Ideo Virgilius, videns diabolum, ait ad Dantem: «Vexilla regis inferni prodeunt», quasi dicat: Vide vexilla regis inferni, in quo loco posita sunt, ex quo a vexillis crucis e quando l'emisperio nostro annotta, par da lungi un molin che 'l vento gira, veder mi parve un tal dificio allotta; Hic inducit autor unam comparationem, ad designandum modum per quem in illis tenebris vidit Luciferum. Comparatio autem talis est: Aliquando accidit quod ex vapore terrestri surgit nebula iuxta crepusculum, cum nostrum, scilicet,
Abbreviated transcription (Latin):
¶Quel color che uilta di fuor mi pinse
uegendol duca mio tornare inuolta
piu tosto dentro il su nouoristrinse.
Inisto notabili duo moralia continent̃.
¶Primumiẽ ꝙ cũ aliꝗs dux siũ capitaneuᷤᷤ
alicuiꝰ ex̾citus siue gentis timorem ostẽ¬
dit infacie facit suos milites timidos atq
uiles. Ꝙ totum ꝯtranum faciunt boni
duces. Naisi incorde timent audacia
ostendunt infacie. sie ponit exẽplum uͥ¬
gilius de ença primo eneydorum dieẽs.
Spem simulat uultu premit altum cor¬
pitaneus ꝯnuidet suos milites ꝑturbãi᷑
siue timere statum suumtimorem palli¬
at ⁊ oecultat sicut fecit u̾gilius ꝗuidẽs
Dantẽ pallidum infacie statim colorẽ si¬
milem quẽ hebat int̾rus ad se trax̃. Ideo
ait. Ille color qui mͥtimiditatem depix̃
exterius uidendo meum ducẽ reu̾ti scon¬
fictum suum colorẽ nouum restrinx̃int̾iꝰ.
Et bñ diẽ nouum. qr magna nouitas est
qũunus sapiens dux maxͤ inml̃tis exꝑt̾
timet in corde uł infacie ꝑturbat᷑.¬

Expanded text:
Quel color che viltà di fuor mi pinse vegendo 'l duca mio tornare in volta, più tosto dentro il su' novo ristrinse. In isto notabili duo moralia continentur: Primum est quod cum aliquis dux, sive capitaneus alicuius exercitus sive gentis, timorem ostendit in facie, facit suos milites timidos atque viles. Quod totum contrarium faciunt boni duces. Nam si in corde timent, audaciam ostendunt in facie, sicut ponit exemplum Virgilius de Enea, primo Eneydorum, dicens: Spem simulat vultu, premit altum corpitaneus, quando videt suos milites perturbari sive timere, statim suum timorem palliat et occultat, sicut fecit Virgilius, qui videns Dantem pallidum in facie, statim colorem similem quem habebat interius ad se traxit. Ideo ait: Ille color qui michi timiditatem depinxit exterius, videndo meum ducem reverti sconfictum, suum colorem novum restrinxit interius. Et bene dicit novum, quia magna novitas est quando unus sapiens dux, maxime in multis expertus, timet in corde vel in facie perturbat
Abbreviated transcription (Latin):
Pui miduol checumai colto
nelamiẜia doue tu miuedi
chequando fu dellaltra uita tolto.
Moralicer plus dolet homo ⁊ maxime
nobilis homo sicut fuit iste qui loꝗtur
ad autorem qñ ꝯprehenditur inuili pec¬
cato ꝙͣ si protinus moreretur. Uñ uide¬
mus ꝙ multi fures qñ sunt in carrenb
timentes suspendi accipiunt uenenum
si possunt. ut illam infannamsiue ue¬
recundiã euadere q̃ant

Expanded text:
Più mi duol che tu m'ài colto ne la miseria dove tu mi vedi, che quando fu' dell'altra vita tolto». Moraliter plus dolet homo, et maxime nobilis homo, sicut fuit iste qui loquitur ad autorem, quando comprehenditur in vili peccato, quam si protinus moreretur. Unde videmus quod multi fures, quando sunt in carceribus timentes suspendi, accipiunt venenum si possunt, ut illam infamiam sive verecundiam evadere queant
Abbreviated transcription (Latin):
De quib lucanus.
Sella peniathios plus ꝙͣ ciuilia cãpos
Iusq datũ scelen canimꝰ ppłmq potentẽ
In sua uictrici ꝯu̾sum uiscera dextra. Et̃ ĩ.
Q furor o ciues que tanta licẽtia ferri
Gentib ĩuisis latium prebere cruorẽ.

Expanded text:
De quibus Lucanus: Bella per Emathios plus quam civilia campos, Iusque datum sceleri canimus, populumque potentem In sua victrici conversum viscera dextra. Et infra:  furor, o cives, quae tanta licentia ferri, Gentibus invisis Latium praebere cruore
Abbreviated transcription (Latin):
dilatat os tuũ ꝑ tuo malo sic̃ soler qr si ego
sitio sũ tñ humore repletus.Tu hs̃ arsurã
subaudi febris/. ⁊ caput dolentẽ ⁊ ad lãben¬
dum speculum narcssi iã nõ multa roga¬
eram ego totus intentus qñ magrmõ dix̃¬

Expanded text:
dilatatur os tuum pro tuo malo sicut solet, quia si ego dilatatur os tuum pro tuo malo sicut solet, quia si ego sitio, sum tamen humore repletus. Tu habes arsuram – subaudi febris – et caput dolentem, et ad lambendum speculum Narcissi iam non multa rogaeram ego totus intentus quando
Abbreviated transcription (Latin):
sic. Uent̾ aũt illius sonuit uelut si timpa¬
num extitisset. Et magr̾ adamꝰ brachio nõ
minꝰ duro Synonẽ ꝑcussit ĩ uultu uicendo.
Quanuis motus sit mͥcorporis ꝓpt̾ mem¬
bra q̃ sunt grauia denegatus heo egro bra¬
chiũ ad tałe minist̾ium sic solutum. Unde
Synon respõdit. Qñ tuibas adignẽ tu nõ
hebas illud talit̾ expeditum s sic ⁊ plus he¬
bas qñ cudebas. Et ydropicus. Tu dicis bñ
uerũ de isto. s tu non fuisti ita uerus testis
qñ de u̾o apud troyam requisitus fuisti. Ad
que synon. Si ego dixi falsum tu falsifica¬
sti conium. ⁊ sũ hic ego yuno defectu ⁊ tu y
de equo respondit ille qui uẽtrẽ hẽbat ĩ fla¬
tum ⁊ sit tibi hoc reũ qr totꝰ mũdũs hoc no¬
uit. Et tͥ sit reum dix̃ grecus uñ lingua tͥ
crepat ac q̃ aqua marrida q̃ de uentre tuis
oculis fac̃ sepem. Tunc monetariꝰ in ꝗt ita

Expanded text:
sit. Venter autem illius sonuit velut si timpasit. Venter autem illius sonuit velut si timpanum extitisset. Et magister Adamus, brachio non minus duro, Synonem percussit in vultu dicendo: «Quamvis motus sit michi corporis propter membra que sunt gravia denegatus, habeo egro brachium ad tale ministerium sic solutum». Unde Synon respondit: «Quando tu ibas ad ignem, tu non habebas illud taliter expeditum, sed sic et plus habebas quando cudebas». Et ydropicus: «Tu dicis bene verum de isto; sed tu non fuisti ita verus testis quando de vero apud Troyam requisitus fuisti». Ad quem Synon: «Si ego dixi falsum, tu falsificasti conium; et sum hic ego pro uno defectu et tu pde equo», respondit ille qui ventrem habebat inflatum, «et sit tibi hoc reum, quia totus mundus hoc novit». «Et tibi sit reum», dixit Grecus, «unde lingua tibi crepat, ac etiam aqua marcida que de ventre tuis oculis facit sepem». Tunc monetarius inquit: «Ita