comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Poichelunpie per girsene sospese
machomecto midisse esta parola
indi apartirsintera lo distese
Unaltro cheforatauea lagola
aitron colnaso infinsotto lecillia
⁊ non auea maicuna orecchia sola
Ristato anguardar ꝑ marauillia
conlialtri innançi alialtri apri lacãna
chera difuor dogni parte uermillia
Et disse tu cui colpa non condanna
⁊ cuiui dinsuterra latina
setroppa similliança nõminganna
Rimembriti dipier damedicina
semai torni aueder lo dolce piano
che dauereelli amarchabo dichina
Et fasaper aidue miglior dafano
amesser guido c⁊ anco adangiolello
che se lantiueder qui none uano
Pittati saran fuor dilor uasello
⁊ maçerati pressala catolica
pertradimento duntiranno fello
ralisola dicipri ⁊ dugiolica
nonuidemai cotal fallo neptuno
nondapurate nõ dagente argolica
Quel traditor cheuede pur cõluno
⁊ tien la terra chetale qui meco

Expanded text:
Poi che l'un piè per girsene sospese, Poi che l'un piè per girsene sospese, Mäometto mi disse esta parola; indi a partirsi in terra lo distese. Un altro, che forata avea la gola e tronco 'l naso infin sotto le ciglia, e non avea mai ch'una orecchia sola, ristato a riguardar per maraviglia con li altri, innanzi a li altri aprì la canna, ch'era di fuor d'ogni parte vermiglia, e disse: "O tu cui colpa non condanna e cu' io vidi su in terra latina, se troppa simiglianza non m'inganna, rimembriti di Pier da Medicina, se mai torni a veder lo dolce piano che da Vercelli a Marcabò dichina. E fa saper a' due miglior da Fano, a messer Guido e anco ad Angiolello, che, se l'antiveder qui non è vano, gittati saran fuor di lor vasello e mazzerati presso a la Cattolica per tradimento d'un tiranno fello. Tra l'isola di Cipri e di Maiolica non vide mai sì gran fallo Nettuno, non da pirate, non da gente argolica. Quel traditor che vede pur con l'uno, e tien la terra che tale qui meco
Abbreviated transcription (French):
dicendoruedi comimi dilacco
Pedi come scopiato e ma chometto
diuanz ame senua piangendo ali
fesso neluolto dalmento al ciuffetto
E tutti li altri chetuuedi qui
semmator discandalo ⁊ discisma
fur ura pero son fessi cosi
ndiauol /e qua dietro che naccisma
sicrudelmente altallio delaspada
rimettendo ciascun diquestarisma
Quandauem nolta la dosente strada
pero chelefente son richiuse
prima caltri dinançiliriuada
Matuchise chensuloscollio muse
forse ꝑindugiar dire ala pena
maperdar liu experienta piena
A me chemorto son conuienmenarlo
ꝑlonferno quagui digiro ingiro
⁊ queste uer cosi comĩti parlo.
Pui fur dicento che quando ludiro
sarrestaronnel fosso anguardarmi
permarauillia obliandolmartiro¬
tu cheforse uedrailsole mbreue¬
selli non uol qui tosto seguitarmi
Si duuuanda che stretta dineue
non porti lauictoria alnoarese
caltamenti acquistar non sana leue

Expanded text:
dicendo: "Or vedi com'io mi dilacco! dicendo: "Or vedi com'io mi dilacco! vedi come storpiato è Mäometto! Dinanzi a me sen va piangendo Alì, fesso nel volto dal mento al ciuffetto. E tutti li altri che tu vedi qui, seminator di scandalo e di scisma fuor vivi, e però son fessi così. Un diavolo è qua dietro che n'accisma sì crudelmente, al taglio de la spada rimettendo ciascun di questa risma, quand'avem volta la dolente strada; però che le ferite son richiuse prima ch'altri dinanzi li rivada. Ma tu chi se' che 'n su lo scoglio muse, forse per indugiar d'ire a la pena ma per dar lui esperïenza piena, a me, che morto son, convien menarlo per lo 'nferno qua giù di giro in giro; e quest'è ver così com'io ti parlo". Più fuor di cento che, quando l'udiro, s'arrestaron nel fosso a riguardarmi per maratu che forse s'ello non vuol qui tosto seguitarmi, sì di vivanda, che stretta di neve non rechi la vittoria al Noarese, ch'altrimenti acquistar non saria leve".
Abbreviated transcription (French):
Hi poria mai pur conparole sciolte
dicer del sangue ⁊ delepiaghe apieno
chiora ui dipnarrar piu uolte
gni lingua ꝑcerto uerria meno
Se saunassancor tutta la gente
chegia isula fortunata terra
dipuglia fu delsu sangue dolente
Olitroyani o ꝑ lalunga guer ra
che dela nella fe sialte spollie
come liuio scriue chenonerra
Conquella che senti dicolpi dollie
percontastar a ruberto guiscardo
⁊ laltrn ilcui ossame ancor saccollie
Aceperan la done fu bugiardo
ciascun pilliese ⁊ la datalliacoço
oue sancarme uinsel uecchio alardo
Et qualforato su membro ⁊ qualmoço
mostrasse daequar sarebe nulla
ilmodo delanona bolgia soço
Giaueggia permeçil perder o lulla
comiuiduncosi non siꝑtugia
rocto dalmentonsin doue sitrulla
Tralegambe pendeuan leminugia
lacurata pareua el tristo sacco
chemerda fa diquel che si trangugia
Mentre chetutto in lui ueder mattacco
guardommi ⁊ conlemansa ꝑsel pecto

Expanded text:
hi poria mai pur con parole sciolte dicer del sangue e de le piaghe a pieno ch'i' ora vidi, per narrar più volte? Ogne lingua per certo verria meno S'el s'aunasse ancor tutta la gente che già, in su la fortunata terra di Puglia, fu del suo sangue dolente Troiani e per la lunga guerra che de l'anella fé sì alte spoglie, come Livio scrïve, che non erra, con quella che sentio di colpi doglie per contastare a Ruberto Guiscardo; e l'altra il cui ossame ancor s'accoglie a Ceperan, là dove fu bugiardo ciascun Pugliese, e là da Tagliacozzo, dove sanz'arme vinse il vecchio Alardo; e qual forato suo membro e qual mozzo mostrasse, d'aequar sarebbe nulla il modo de la nona bolgia sozzo. Già veggia, per mezzul perdere o lulla, com'io vidi un, così non si pertugia, rotto dal mento infin dove si trulla. Tra le gambe pendevan le minugia; la corata pareva e 'l tristo sacco che merda fa di quel che si trangugia. Mentre che tutto in lui veder m'attacco, guardommi e con le man s'aperse il petto,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽp̃oꝵ ip̃us ꝑuincie lombardie.s. Triden¬
tim. Brixiensis ⁊ ueronẽsis. Ex una u̾o
ꝑte dã lacus est q̃damripa ad piscationẽ
amena e⁊ ad resistendũ brixiaĩs ⁊ ꝑganiẽ¬
sib nãsit̾ ualde fortis inqua ẽ unum castiũ
quod pischeria noĩat᷑. In ista itaq ꝑte aq̃
q̃ inbenaei gremio stare non possunt faci¬
unt fances suas. ⁊ iñ exeuntes seu potius
descendentes faciunt quendã fluuiũ ꝗ nõ
benacus s m̃cius appellat᷑. Quãtũ uero
sit lõgitudinis istud flum̃ adiungẽs ait.
Smo agoi̾mo doue eade inꝑo. Hos ẽ dicẽ il¬
la aqua q̃ egredit̾ de benaço ab ipõ lacu cũ¬
ntinꝑadum ĩquẽ dilabit᷑ iux̃ quẽdã locũ
qui dieit̃ gou̾num. Inisto ãt medio hoc est
int̾ lacũ ⁊ padũ dẽs mencius facit quan¬
dam paludem incuiꝰ medio ẽ quedã plani¬
ties iuxta quã diundc̃ã Manto transitum
faciens uidens deãm planitiẽ sine cultu

Expanded text:
psius provincie Lombardie, scilicet Tridenpsius provincie Lombardie, scilicet Tridentini, Brixiensis et Veronensis. Ex una vero parte dicti lacus est quedam ripa ad piscationem amena et ad resistendum Brixianis et Pergamensibus naturaliter valde fortis, in qua est unum castrum quod Pischeria nominatur. In ista itaque parte aque que in Benaci gremio stare non possunt faciunt fauces suas, et inde exeuntes, seu potius descendentes, faciunt quendam fluvium qui non Benacus sed Mencius appellatur. Quantum vero sit longitudinis istud flumen, adiungens ait: sino a Governo, dove cade in Po. Hoc est dicere, illa aqua que egreditur de Benaco ab ipso lacu currit in Padum, in quem dilabitur iuxta quendam locum qui dicitur Governum. In isto autem medio, hoc est inter lacum et Padum, dictus Mencius facit quandam paludem, in cuius medio est quedam planities, iuxta quam dum dicta Manto transitum faciens, videns dictam planitiem sine cultu
Abbreviated transcription (Latin):
ficatõem sue mãtue ciitatis dicens. Ista i¬
mãto postquã pat̾ suus.s. tyresias dehac
uita exiuit ⁊ sua ciuitas thebana q̃ bacci
ciuitas dicebat᷑ in ẜuitutẽ alibẽtate deueĩt.
longo tp̃r ꝑmundum ꝑegͥnatu ẽ. Tandẽ cũ
ꝑ ytaliam transitũ faceret in illa ꝓũcia q̃
hodie dr̃ lombardia q̃ añ liguria dicebatũ
iudẽs inmedio cuiusdam pantan aliqͣlẽ
planitiẽ terre sicce ibi ad hĩtandũ se posu
it. Qualit̾ aũt ⁊ uñ illus oriat᷑ partanũ
declarnt adiũgẽs. In ytalia ẽ puscra iacet
unus lacus ad pedes alpiũ que claudunt
a lamaniã supra quẽdam comitatũ ꝗ dr̃
tynilli: ꝙ quidẽ lacus benacus antiꝗtꝰ di¬
cebat᷑. Et ad comiñdationẽ aq̃dã lacus di¬
cit ꝙ credit ꝙ plus ꝙͣ ex mille fontib ꝓce¬
dat siũ scatunat illa a qua int̾ gardami
ualcamonieã ⁊ peninũ. Et ĩmedio dẽi lacꝰ
ẽ quedã ꝑua insula q̃ ẽ de iuinsdẽõe trium

Expanded text:
ficationem sue Mantue civitatis, dicens: «Ista ficationem sue Mantue civitatis, dicens: «Ista Manto, postquam pater suus, scilicet Tyresias, de hac vita exivit, et sua civitas thebana, que Bacci civitas dicebatur, in servitutem a libertate devenit, longo tempore per mundum peregrinata est. Tandem, cum per Ytaliam transitum faceret in illa provincia que hodie dicitur Lombardia, que ante Liguria dicebatur, videns in medio cuiusdam pantani aliqualem planitiem terre sicce, ibi ad habitandum se posu Qualiter autem et unde illud oriatur pantanum, declarat adiungens: In Ytalia enim pulcra iacet unus lacus ad pedes Alpium que claudunt Alamaniam, supra quendam comitatum qui dicitur Tyralli, qui quidem lacus Benacus antiquitus dicebatur. Et ad commendationem aque dicti lacus dicit quod credit quod plus quam ex mille fontibus procedat sive scaturiat illa aqua inter Gardam, Valcamonicam et Peninum. Et in medio dicti lacus est quedam parva insula que est de iurisdictione
Abbreviated transcription (Latin):
olector fruetũ de tua capere lectõe eogita ꝑ
teipm̃ quõ ego poterã alacͥms abstinere
qũ nr̃am ymaginem uidi deꝓpesic retortã.
ꝙ fletus cculoꝵ nates nõ pectora balneabat.
Suius lacnmas uͥgꝰ uidẽs ip̃m increpãs
ait. Ad huc es tu de mĩo alioꝵ cecoꝵ. In
isto enimloco tune pietas uunt qñ est bñ
mortua. Qs ẽ sceleracior illo ꝗ erga diui¬
na uidicia ꝯpassiõẽ mouẽt. Enge̾ cap̃ en¬
ge ⁊ respiee illum/ ciu inceulis thebanoꝵ
t̾rase apuit ⁊ ipm̃ absorbuit. Et tẽ osten¬
dit sͥ antiossiõs qͦsdã augures ⁊ diuina¬
tores. ¶Et primo amphyoraũ sac̾dotẽ apo¬
linis ꝗ fuit unus ex .uii. regib ꝯ thebas ob¬
sedert̃ inqua obsidione fuit deglutitus a
¶Tertio a rõtam anispicẽ lacinoꝵ. ¶Quã¬
to ostendit sͥ quandam mulierẽ thebanã q̃
dicebat᷑ mãto q̃ fuit filia supradieti tyresie.¬
¶ Et iisto passu narrat autori uirgilius edi¬

Expanded text:
o lector, fructum de tua capere lectione, cogita per o lector, fructum de tua capere lectione, cogita per te ipsum quomodo ego poteram a lacrimis abstinere, quando nostram ymaginem vidi de prope sic retortam, quod fletus oculorum nates, non pectora, balneabat». Cuius lacrimas Virgilius videns, ipsum increpans ait: «Adhuc es tu de numero aliorum cecorum; in isto enim loco tunc pietas vivit quando est bene mortua. Quis est sceleratior illo qui erga divina iudicia compassione movetur? Erige caput, erige et respice illum cui in oculis Thebanorum terra se aperuit et ipsum absorbuit». Et tunc ostendit sibi antiquissimos quosdam augures et divinatores. Et primo Amphyoraum sacerdotem Apolinis, qui fuit unus ex VII regibus qui Thebas obsederunt, in qua obsidione fuit deglutitus a tertio Arontam, aruspicem Latinorum; quarto ostendit sibi quandam mulierem thebanam que dicebatur Manto, que fuit filia supradicti Tyresie. Et in isto passu narrat autori Virgilius edi
Abbreviated transcription (Latin):
ambuso ad narrtionẽ eoꝵ q̃uidit din¬
git stiłum suũ dicẽs. Ego erã iãtotus di¬
spoĩtus ad istã quartã bulgiã ꝯtẽplandã
que planctu flebili ngabatur. Et uidi ꝑ
illã foueã sie rotundam q̃ndãgentẽ q̃ ta¬
cendo ⁊ lacrimando illo passu incedebat
⁊ mͦ quo soliti sunt cłici letanias cũ ppͦ
celebrare ¶Designato quõ ⁊ qualit̾ ꝑ
penosa loca incedunt/ coꝵ penam poetã¬
do declamt dicens ꝙ iste aĩe que inista
bulgia puniũt habent facies retrou̾saᷤᷤ
cisic facie renib ⁊ calcaneis añuadunt.
Pedes aũt uentres ⁊ pectora post se traht̃.
Et ur istã penã mesus intelligẽ ualeaz¬
tiã palisio iã ali quis fuit talr reuolutũ.¬
S ego nunꝙͣ talẽ reuolutionẽ uidi nec
eredo talẽ unꝙͣ alicui accidisse. Et qr totꝰ
erat ip̃e autor erga istos pietate ꝯmotus
at quẽcumꝙ ꝗ hanc legerit uisionẽ a postͤ¬
phat in hunc modum. Si deus tͥ ꝑmittat

Expanded text:
dit dirigit stilum suum, dicens: Ego eram iam totus dispositus ad istam quartam bulgiam contemplandam, que planctu flebili rigabatur. Et vidi per illam foveam sic rotundam quandam gentem que tacendo et lacrimando illo passu incedebat et modo quo soliti sunt clerici letanias cum populo celebrare. Designato quomodo et qualiter per penosa loca incedunt, eorum penam poetando declarat, dicens quod iste anime, que in ista bulgia puniuntur, habent facies retroversas, et sic facie renibus et calcaneis antevadunt; pedes autem, ventres et pectora post se trahunt. Et ut istam penam melius intelligere valeatiam paralisis iam aliquis fuit taliter revolutused ego nunquam talem revolutionem vidi, nec credo talem unquam alicui accidisse. Et quia totus erat ipse autor erga istos pietate commotus, ad quemcunque qui hanc legerit visionem apostrophat in hunc modum: «Si Deus tibi permittat,
Abbreviated transcription (Latin):
greci duce agamenone ad obsidendamtro¬
yam cum mille nauib accesser̃t. ¶ So o-
stendit ei michaelẽ de scotia ꝗ tpre ĩꝑato¬
ris frederici mi rabilit̾ floruit in hac aite.¬
¶ Gertio Guidonẽ bonatti de forliuo ꝓĩcie
romãdiose. ¶ͦ asdentẽ ꝗ fuit deciuitu¬
te par̃si. ¶ Ultimo oĩb uisis ostẽdit ei
quasdã mulierculas q̃ ex̾citia muliebria
relinquentes/ ani magiee se dedert̃. Dic̃ẽs
Recedamꝰ hine admͦ qr luna q̃ insilua he¬
ri innocte quinta decima tͥ fulxit ĩqͣ sub¬
audi hora it̾ nim incepimus iã tenet ꝯ¬

Expanded text:
Greci, duce Agamenone, ad obsidendam TroGreci, duce Agamenone, ad obsidendam Troyam cum mille navibus accesserunt. Secundo, ostendit ei Michaelem de Scotia, qui tempore imperatoris Frederici mirabiliter floruit in hac arte; tertio, Guidonem Bonatti de Forlivio, provincie Romandiole; quarto, Asdentem, qui fuit de civitate Parmensi; ultimo, omnibus visis, ostendit ei quasdam mulierculas que, exercitia muliebria relinquentes, arti magice se dederunt, dicens: «Recedamus hinc admodo, quia luna que in silva heri in nocte quintadecima tibi fulxit, in qua – subaudi hora – iter nostrum incepimus, iam tenet c
Abbreviated transcription (Latin):
mortẽ u̾o suã hoĩes incuruitu eiꝰ ħitanteᷤᷤ
disꝑsi ad illũ lecũ qr fortis erat unanimi¬
ter ꝯfluxenint ibiq euutatẽ suꝑ illa os¬
samortua ꝯstrux̾ũt. Et ĩ honorẽ illiꝰ ma¬
ge q̃ primo illũ socũ incosuerat mãtuam
appellar̃t ¶ Posita edi ficatõe mantuana
q̃ fuit antiqtus ppło copiosa poĩt eam qr̃
modo sie raro meolit᷑ hĩtatore dicẽs. Iã
fuert gentes sucint̾ius mag̃ spisse priuᷤᷤ
.s. ꝙͣ fatuitas illoꝵ de casa lodi apinamõ¬
te decepta fuisset. ¶Designato u̾o exordio
mantue ciuitatis ac q̃ cã qr̃ hodie sit syo
ciue sie uacua instruit Dantẽ uirgilius
in hunc modũ. Fili doctũte facio ꝙ si tu
unꝙͣ alit̾ originari audiu̾is t̾rã meam
unt meã fidẽ ꝙ õs ałii ẜmones eeñt mͥ
carbones extineti. S die mͥ q̃so de ista ⁊¬
gente que ꝑistã bulgiam sie incedit situ
uides in ip̃a aliquẽ dignum nota qr mẽs
tum ĩ hae arte famosos. ¶Et primo euri¬

Expanded text:
uitu eius habitantes dispersi, ad illum locum, quia fortis erat, unanimiter confluxerunt, ibique civitatem super illa ossa mortua construxerunt et in honorem illius mage, que primo illum locum incoluerat, Mantuam appellarunt. Posita edificatione mantuana que fuit antiquitus populo copiosa, ponit causam quare modo sic raro incolitur habitatore, dicens: «Iam fuerunt gentes sue interius magis spisse, prius scilicet quam fatuitas illorum de Casa Lodi a Pinamonte decepta fuisset». Designato vero exordio Mantue civitatis ac etiam causa quare hodie sit suo cive sic vacua, instruit Dantem Virgilius in hunc modum: «Fili, doctum te facio, quod si tu unquam aliter originari audiveris terram meam, unt meam fidem, quod omnes alii sermones essent michi carbones extincti. Sed dic michi, queso, de ista gente que per istam bulgiam sic incedit, si tu vides in ipsa aliquem dignum nota, quia mens tum in hac arte famosos. Et primo Euri
Abbreviated transcription (Latin):
Esidens supra pontẽ quarte
bulgie ip̃e autor ⁊ attente ꝯ¬
siderans ea q̃ ꝯtinebant᷑ ĩ ip̃a
adinuntiõe multa simul et
pietate repletus uolẽs nairare q̃ uidit
faẽ quoddam p̃ambulum dicẽs. De no¬
uapena mͥ conuenit carmina fabricare
c dare mãm xxͦ cantui qui ĩ prima cãti¬
ca continet᷑ que tractat de illis .s. aiabz¬

Expanded text:
esidens supra pontem quarte bulgie ipse autor, et attente considerans ea que continebantur in ipsa, admiratione multa simul et pietate repletus, volens narrare que vidit, facit quoddam preambulum, dicens: De nova pena michi convenit carmina fabricare et dare materiam XX cantui qui in prima cantica continetur, que tractat de illis, sci
Abbreviated transcription (Latin):
conlanimo che uinee ognibattallia
se colsu graue corꝑo non saccascia. Que
autem differentia sit int̾ animã ⁊ ami-¬
mum ponit ysidorus/ dicens. Anima
dum uiuificat corpus ẽ anima. dum
uult est animus. dũ sapit est mẽs. dũ
recte uidieat ratio est.¬

Expanded text:
con l'animo che vince ogni battallia, con l'animo che vince ogni battallia, se col su' grave corpo non s'accascia. Que autem differentia sit inter animam et animum ponit Ysidorus dicens: «Anima dum vivificat corpus est anima; dum vult, est animus; dum sapit est mens; dum recte iudicat, ratio est
Abbreviated transcription (Latin):
Leua su uinci lambascia
conlanimo cheuince ogni battallia .i.
cum ordinato uelle. secolsu graue corpo
non saccasçia. Antiqui pħi hane diffe¬
rentiam inter corpus ⁊ aĩam posuert̃
ꝙ corpus similarunt equo animã ueõ
aunge ⁊ est auriga ille qui ducit eqũ
atq gubernat. Ut quẽad modũ aunga
dominãt equo/ ita aĩa debet suo corpori
qi equi sunt sine ratione currentes. Aĩa
uero in aurige modum retinet frena cũ¬
rentia. Et q̃nomodo equi absq rectore
precipites euunt ita corpus sineratione
tumpio anime in suũ fertur interitum.
¶lia quoq corꝑatio anune ⁊ corporis se¬
cundum eundem doctorem apħis ponit᷑.
esse dixerunt. Uñ salustius. Anime ĩ¬
ꝑio corporis ẜuitio magis itimur ¶ Ex
premissis itaq patet. ꝙ aĩa debet rege¬
re corpus ⁊ oͥ dominan. Corpus u̾o de¬
bet amme in omnib famulari. ⁊ qr cõ¬
tinua pugna ẽ interipos quiacaro con
ait autor
Leuasu uinci lambascia

Expanded text:
leva sù, vinci l'ambascia con l'animo che vince ogni battallia – idest cum ordinato velle – se col su' grave corpo non s'accascia. Antiqui philosophi hanc differentiam inter corpus et animam posuerunt quod corpus similarunt equo, animam vero aurige; et est auriga ille qui ducit equum atque gubernat; ut quemadmodum auriga dominatur equo, ita anima debet suo corpori us vero corporum quasi equi sunt, sine ratione currentes, anima vero in aurige modum retinet frena currentia. Et quomodo equi absque rectore precipites ruunt, ita corpus sine ratione et imperio anime in suum fertur interitum». Alia quoque comparatio anime et corporis secundum eundem doctorem a philosophis esse dixerunt. Unde Salustius: Anime imperio corporis servitio magis utimur. Ex premissis itaque patet quod anima debet regere corpus et sibi dominari. Corpus vero debet anime in omnibus famulari, et quia continua pugna est inter ipsos, quia caro conait autor: leva sù, vinci l'ambascia
Abbreviated transcription (Latin):
Po che comensu la cerchia tonda
monte region dicorn si corona
cosi la ꝑda chelꝑoco circonda
Torregiauan dimeça la ꝑsona
liõribili giganti cui minaccia
gioue del cielo ancora qñ tona.
In ista cõꝑatione designat autor quomõ
stant gigantes incircuitu putei inferna¬
lis dicens ꝙ sicut mun mõtis reggioĩs
turribus coronant᷑ ita spondam puteii
hornbiles gigantes ꝑ circuitum cum̃ta¬
bantiĩ. ad modũm turum stant distin¬
c̃cr ¶ Mons regionis ẽ quoddam eastrũ
intuscia. in districtu .s. senarim / cuius i¬
muri sunt rotiuidi ⁊ spisse tunib coro¬
nati᷑. Istontiq modo murus putei ꝗ est
rocundu̾s gigãntib coronatur. Ꝙ aut̃
gigantes fuerunt in inferno detrusi. Iu¬
piter ut ip̃is cimorem incuteret sepe p̾ea
desr̾ intonuit. S ieuem õs debent timẽ
¶La faccia suamparea lunga ⁊ grossa
come la pina disan Piero a roma
⁊ asua ꝓportione eran laltrossa

Expanded text:
 che come 'n su la cerchia tonda Monte region di torri si corona, così la proda che 'l pozzo circonda, torregiavan di mezza la persona li orribili giganti, cui minaccia Giove del cielo ancora quando tona. In ista comparatione designat autor quomodo stant gigantes in circuitu putei infernalis, dicens quod sicut muri montis Reggionis turribus coronantur, ita spondam putei horribiles gigantes per circuitum turritabant, idest admodum turrium stant distincti. Mons Regionis est quoddam castrum in Tuscia in districtu scilicet Senaram, cuius muri sunt rotundi et spisse turribus coronati. Isto itaque modo murus putei, qui est rotundus, gigantibus coronatur. Quod autem gigantes fuerunt in inferno detrusi, Iupiter, ut ipsis timorem incuteret, sepe postea desuper intonuit. Sed re vera omnes debent timereLa faccia sua mi parea lunga et grossa come la pina di san Piero a Roma, et a sua proportione eran l'altr'ossa
Abbreviated transcription (Latin):
bone audacie suo in corde resumpsit. ꝙ
allocutus. O piam suple dico illam que
meo succursui ꝓperauit/ ⁊ te curialẽ/ su¬
ple dico qui uerbis uemcibus tͥ ab eade
directis rapido cursu obtemꝑare malu¬
isti. Tu ꝗde adeo tius orationib cormeũ
cium desi derio aditer concitasti neglectũ.
ꝙ primum ꝓpositum iã resumpsi. Pee¬
de nũe igͥ namamborum una solum¬
modo ẽ uosuntas. Tu dux. tuq dominꝰ
tu magister. Quasi dieat tu dux ad du¬
cenoum ⁊ ego sequar. tu dominus ad p̃¬
cipiendum ⁊ ego obediam. tu magister
ao docendum ⁊ ego a discam. Quod au¬
diens uirgilius statim it̾ arripuit. ⁊ dã¬
tes secutus est cum. Ideo ait intextu.
Iintrai perlocammino alto ⁊ siluestro
Expositio lictere.

Expanded text:
bone audacie suo in corde resumpsit, qubone audacie suo in corde resumpsit, quallocutus: O piam – supple dico – illam que meo succursui properavit et te curialem – supple dico, qui verbis veracibus tibi ab eadem directis rapido cursu obtemperare maluisti. Tu quidem adeo tuis orationibus cor meum cum desiderio ad iter concitasti neglectum, quod primum propositum iam resumpsi. Procede nunc igitur, nam amborum una solummodo est voluntas. Tu dux, tuque dominus, tu magister. Quasi dicat: Tu dux ad ducendum et ego sequar, tu dominus ad precipiendum et ego obediam, tu magister ad docendum et ego adiscam. Quod audiens, Virgilius statim iter arripuit, et Dantes secutus est eum. Ideo ait in textu: intrai per lo cammino alto et silvestro. EXPOSITIO LICTERE.
Abbreviated transcription (Latin):
trono beato delapsa ꝑueni. de tua ꝯfidẽs
morali honestaq facundia que te non
mͦ uerum illos etiam qui eandem in tel¬
lectui demandarunt. Postꝙͣ uero beatͥx
suis ẜmonib fine fecit. uirgilius refe¬
rendo ꝓsequit dicens. Cũq Beatrix p̃dc̃a
nanaiss/ ocłos au̾tit la crimando lucentes.
Caius siquidem lacrimatu solertius intu¬
um presidiũ a nelaui. Et sicut illi placu¬
it ad te ueni ⁊ ab illius bestie te conspec¬
tu seposui que puleri cachuminis tibi
sumripuit iter breue. Ergo quid habes:
cur cur imobilis ꝑmaes atq fixꝰ : cur
tantam incorde congeris uilitatem. cur
audaciam securitatemq non hs: Postꝙͣ
tales treo domine benedicte inaula cese
primum dicens ꝙ quemadmodum flo¬
sculi siue floreᷤᷤ a noctuno gelu declinati et
clausi postꝙͣ a sole fuint cale facti erigt
in eorum stipitibꝰ se aꝑtos: talem utiq i
se reddidit ĩ sua fessa uirtute ⁊ tantam

Expanded text:
trono beato delapsa perveni, de tua confidens trono beato delapsa perveni, de tua confidens morali honestaque facundia, que te non modo, verum illos etiam qui eandem intellectui demandarunt. Postquam vero Beatrix suis sermonibus finem fecit, Virgilius referendo prosequitur dicens: Cumque Beatrix predicta narrasset, oculos avertit lacrimando lucentes. Cuius siquidem lacrimatu solertius in tuum presidium anelavi. Et sicut illi placuit, ad te veni et ab illius bestie te conspectu seposui, que pulcri cachuminis tibi surripuit iter breve. Ergo quid habes? Cur, cur immobilis permanes atque fixus? Cur tantam in corde congeris vilitatem? Cur audaciam securitatemque non habes? Postquam tales tres domine benedicte in aula celeprimum, dicens quod quemadmodum flosculi sive flores a nocturno gelu declinati et clausi, postquam a sole fuerint calefacti, erigunt in eorum stipitibus se apertos, talem utique se reddidit in sua fessa virtute et tantum
Abbreviated transcription (Latin):
flamina ineendii me inuadit. Domiã
siquidem nobilis est incelo que exĩpedi¬
mento ad que remouendum te micto eo¬
patit᷑ a deo ꝙ durum iudicium frangit
illam. Ista luciam sua petitione petiuit
et dixit eidem. Modo tuus fidelis eget tui.
⁊ egotibi eumfidelit̾ recommendo. Itaq
lucia enuiscũq inimica cnidelis/ semo¬
uit ⁊ ad locum ubi eram puenit. que cũ
antiqua racchele sedebam.tait. O bea¬
tux uera diuina laus cur non illi succũ¬
ris qui te adeo predilexit ꝙ auulgar se co¬
mitiua subtraxit. Nonne tũ audis in¬
sui gemitus pietatem. Nonne etiam u¬
des mortẽ inip̃m insultantem suꝑ flu¬
mina fluetuantia adeo ꝙ ipsorum com¬
paratione mare nicħ esse ui detur:
Quib auditis dico tibi uirgili ꝙ nun¬
quani inmundo ꝑsone adeo fuere adeo¬
rum utilicatem et ꝓfectum uelocit̾ oꝑan¬
dum nec adeorum damuum celeres eui¬
tandum sicuti me ip̃m̃ celerem post ħ
reddidi que fuere narrata. hucq demo

Expanded text:
flamma incendii me invadit. Domina flamma incendii me invadit. Domina siquidem nobilis est in celo, que ex impedimento ad quem removendum te micto compatitur, adeo quod durum iudicium frangit illam. Ista Luciam sue petitione petivit et dixit eidem: Modo tuus fidelis eget tui, et ego tibi eum fideliter recommendo. Itaque Lucia, cuiuscumque inimica crudelis, se movit et ad locum ubi eram pervenit, que cum antiqua Racchele sedebam, et ait: O Beatrix, vera divina laus, cur non illi succurris, qui te adeo predilexit quod a vulgari se comitiva subtraxit? Nonne tu audis sui gemitus pietatem? Nonne etiam vides mortem in ipsum insultantem super flumina fluctuantia, adeo quod ipsorum comparatione mare nichil esse videtur? Quibus auditis, dico tibi Virgili quod nunquam in mundo persone adeo fuere ad eorum utilitatem et profectum velociter operandum, nec ad eorum damnum celeres evitandum, sicuti me ipsum celerem post hec reddidi que fuere narrata. Hucque de meo
Abbreviated transcription (Latin):
nni mei conspectũ rediero me sibi de te
la udabo frequent̾. His ãt prelibatis bea¬
trix u̾bis silentium posuit. ⁊ poeta respõ¬
dit. O domina inquit uirtutis ꝑ quam ⁊¬
solumodo humana species omne quodi
continetur/. ab illo celo uidelicet qui mi¬
noris ambitꝰ circulos here ꝑhibet᷑ excedit.
tantũ mͥ tuum gratificatur mandatum
ꝙ mea etiam si tarda obedientia foret.
ultenus nicħ̃ dice̾ opus est nisi ut mͥtu
am apias uoluntatem. S mͥ causa ma¬
nifesta cur tibi non caues inhunc centrũ
descendere abillo loco uidelicetad quẽ re¬
dire fescinas. Cui illa respondit. Postꝙͣ
ad ram ꝓ funda penetrare desidems bre¬
ui tibi sum affamine responsurus cur
huc decliuare noti tubo. Tunenda sũt ẽi
illa solummodo que possunt inferre ali¬
cui necumenta. econtra de aliis/ nam fõ¬
midabilia non existunt. Eto enĩ adeo a
deo sua benignitate facta sum talis ꝙ
nec ura miẜia me contingir nechuius

Expanded text:
mini mei conspectum rediero, me sibi de te mini mei conspectum rediero, me sibi de te laudabo frequenter. His autem prelibatis Beatrix verbis, silentium posuit et poeta respondit: O domina, inquit, virtutis per quam solummodo humana species omne quod continetur, ab illo celo videlicet qui minoris ambitus circulos habere perhibetur, excedit, tantum michi tuum gratificatur mandatum, quod mea, etiam si tarda, obedientia foret. Ulterius nichil dicere opus est nisi ut michi tuam aperias voluntatem. Sed michi causam manifesta, cur tibi non caves in hunc centrum descendere ab illo loco, videlicet, ad quem redire festinas. Cui illa respondit: Postquam ad tam profunda penetrare desideras, brevi tibi sum affamine responsurus cur huc declinare non titubo. Timenda sunt enim illa solummodo que possunt inferre alicui nocumenta; e contra de aliis, nam formidabilia non existunt. Ego enim a Deo, sua benignitate, facta sum talis quod nec vestra miseria me contingit, nec huius
Abbreviated transcription (Latin):
era ꝙ ip̃am ut mͥ preciꝑet requisiui. Lu¬
cebant᷑ sui ccłi plus ꝙͣ faciat una stel¬
la. ⁊ incepit mͥ dicere suauit̾ atq pla¬
ne cum angelica uoce iuxta sue locũ¬
tionis ritum. Ocuriał anima mantu¬
ana dequanmundo ad hue fama pui¬
get. ⁊ tam diu certe durabit ꝙ diu motͤ
hoe ẽ celorum reuolutio creditur ꝑmai¬
surus. Amicus meus siquide ⁊ non
fortune a deo in deẜto est litore p̃pedi¬
tus ꝙ timore ꝑterritus abitinere re¬
siliuit. Et ꝙ ita nõ sit deuiꝰ reformido
ꝙ tarde ad euis ñ ẜrexerim succursum:
ꝑea que de ipo incelo auditu ꝑcepi.
taq iter ampias. ⁊ tuo expolito ẜmce
ac cum oĩ eo ꝙ ad sue ute euasionẽ
necessanum esse cernis ip̃m iuua ta¬
liter ꝙ exinde ualeam consolan. Egoẽ
sum Beatux q̃ tͥat uadas suadeo. ue¬
mo de loco ad quem gestio remeare
pietas me mouit que quidem pietas me
ad loquendum compessit. Quando indo¬

Expanded text:
lcra quod ipsam ut michi preciperet requisivi. Lulcra quod ipsam ut michi preciperet requisivi. Lucebant enim sui oculi plus quam faciat una stella, et incepit michi dicere suaviter atque plane, cum angelica voce, iuxta sue locutionis ritum: O curialis anima mantuana, de qua in mundo adhuc fama perviget, et tam diu certe durabit quam diu motus, hoc est celorum revolutio, creditur permansurus, amicus meus siquidem et non fortune adeo in deserto est litore prepeditus quod, timore perterritus, ab itinere resilivit. Et quod ita non sit devius, reformido quod tarde ad eius non surrexerim nunc succursum, per ea que de ipso in celo auditu percepi. Itaque iter arripias et, tuo ex polito sermone, ac cum omni eo quod ad sue vite evasionem necessarium esse cernis, ipsum iuva taliter quod ex inde valeam consolari. Ego enim sum Beatrix, que tibi ut vadas suadeo. Venio de loco ad quem gestio remeare. Pietas me movit, que quidem pietas me ad loquendum compellit. Quando in Do
Abbreviated transcription (Latin):
posito sit mutatus. sic exemplificado de¬
clarat cum subdit. Et qualis ẽ ille cui dis¬
plicet quicquid uelle ꝓposuit / et ꝓnouo
arbitratu resiliens adeoꝙ apͥmo ꝓpo¬
sito totalit̾ se euellit calem milla obscu¬
rn costa me reddidi. qr nouo suꝑuenien¬
te cogitatu consumaui .i. expleui ⁊ o
finem deduxi id quod in princiꝑio tam
uelcciter apprehendi ¶Audiens aũt ma¬
gnanimus maro autoris ꝓpositumim¬
mutatum ait illi. Si bñ percipio u̾ba
tua anima tua pusillanimitate graua¬
tur. que quidem pusillanimitas mul¬
totiens tałr inuadit hominem ꝙ ip̃m
abhonorata inceptione reuoluit sicut
fassus aspectus reuolint bestiam ubre
cã trepidantem. Et ut abisto tuore te
soluas tͥ meraduentus cam reserabo. et ã
islito qd intellexi in puncto primo quo
tibi fui certe compassus. Eram enim ĩt
illos qui suspenisi consistunt. ⁊ una do¬
mina me uoeanit taliter cũnalis ⁊ pł¬

Expanded text:
aliter a primo proposito sit mutatus, sic exemplificando dealiter a primo proposito sit mutatus, sic exemplificando declarat cum subdit: Et qualis est ille cui displicet quicquid velle proposuit, et pro novo arbitratu resiliens a primo proposito totaliter se evellit, talem in illa obscura costa me reddidi, quia novo superveniente cogitatu consumavi, idest explevi, et ad finem deduxi id quod in principio tam velociter apprehendi. Audiens autem magnanimus Maro autoris propositum immutatum, ait illi: Si bene percipio verba tua, anima tua pusillanimitate gravatur, que quidem pusillanimitas multotiens taliter invadit hominem, quod ipsum ab honorata inceptione revolvit, sicut falsus aspectus revolvit bestiam umbre causa trepidantem. Et ut ab isto timore te solvas, tibi mei adventus causam reserabo, et etiam illud quod intellexi in puncto primo quo tibi fui certe compassus. Eram enim inter illos qui suspensi consistunt, et una domina me vocavit, taliter curialis et pu
Abbreviated transcription (Latin):
etum premeditans ex eodempsilire debe¬
tem nequaꝙͣ homini intelligenti uidet̃
indignum. Quia ipse siluii genitõ al¬
me urbis suiq imperi in celo faitẽpy¬
reo preelectus. Que ⁊ quod aduentatẽ
uolendam ex primere ꝓ loco sancto stabi¬
lita fuere ubi petͥ maioris successor as¬
sistit introno. De isto itinere un ip̃m lar¬
dib dignum facis/ nimirum qdam in¬
tellectui demandeuit que sue cam ucto¬
rie contulerunt ac ⁊ ammanti papalis.
Iterum illuc uas electionis descendiz
ut illi fidei robur adiceret ⁊ referret q̃
principium aduam salutis existit.S
ego, cur uel ad qui dillue descendẽm et
uenitẽ. aut quis hoc concedendo ꝑmittit.
Ego certe nec sum eneas/ nec paulus ac
dignus ad hoc nec ego nec alius certe cre¬
dit. ꝓpter quam camssi adueniendum
me imprudent̾ ex pono/ incautũ trepido
meum fore ꝓcessum. taq qr prudens.
ꝙͣ eloquar longe melius intus legis.

Expanded text:
ctum premeditans ex eodem prosilire debectum premeditans ex eodem prosilire debentem, nequaquam homini intelligenti videtur indignum. Quia ipse Silvii genitor, alme urbis suique imperii in celo fuit empyreo preelectus. Que et quod ad veritatem volendam exprimere, pro loco sancto stabilita fuere ubi Petri maioris successor assistit in trono. De isto itinere unde ipsum laudibus dignum facis, ni mirum quidam intellectui demandavit, que sue causam victorie contulerunt, ac etiam ammanti papalis. Iterum illuc vas electionis descendit, ut illi fidei robur adiceret et referret, que principium ad viam salutis existit. Sed ego cur vel ad quid illuc descenderem et venirem, aut quis hoc concedendo permittit? Ego certe nec sum Eneas, nec Paulus, ac dignus ad hoc nec ego nec alius certe credit. Propter quam causam, si ad veniendum me imprudenter expono, incautum, trepido, meum fore processum. Itaque, quia prudens, quam eloquar longe melius intus legis.
Abbreviated transcription (Latin):
stquam in suꝑiori cantu ad
iter suum ꝓsequendu ppara¬
tum autor se ostendit iamq in
giorno senandaua ⁊ laerbruno. Hoc ẽ in
mer pressus mitio lux diurna uergebat
⁊ ꝑ consequens aer nocturnis nebulis ca¬
ligatus aialia abeoꝵ laborib remorebat
Ueruntỹ ego solus at tolerandum guer¬
ram pietatis ⁊ gressus me si quidem ex¬
ponebam quam mens nequaꝙͣ au̾ita¬
te exorbitans figurabit. Et qr nunc ħt
ardua ⁊ difficilia enarrare. diuinum ĩ¬
plorans auxilium ait ita. Omusa osu¬
blime ĩgenium mͥ suffragium minist᷑¬
te. Omens ⁊ que seripsisti oĩa ꝑie uisa
hic tua nobilitas patefiet. Faeta itaq in¬
noratione ut poetaꝵ moris estad uirgi¬
lium se conuertit/ o poeta inquiens ꝗ me
ducis meamu̾tucem intuere si est uales
an ꝙͣ ad iter ardiuium me secures. Di¬
eis enim ꝙ siluii pares dum ad huc cor¬
ruptibilis foret ad unmortale seculum
sensibiliter penetrauit. Ideoq si adu̾sariꝰ
oĩs mali sibi extitit curialis altum effe¬

Expanded text:
stquam in superiori cantu ad iter suum persequendum preparatum autor se ostendit iamque ingiorno se n'andava, et l'aer bruno». Hoc est: In mei processus initio lux diurna vergebat, et per consequens aer nocturnis nebulis caligatus animalia ab eorum laboribus removebat. Veruntamen ego solus ad tolerandum guerram pietatis et gressus me siquidem exponebam, quam mens nequaquam a veritate exorbitans figurabit. Et quia nunc habet ardua et difficilia enarrare, divinum implorans auxilium ait ita: O musa, o sublime ingenium michi suffragium ministrate. O mens etiam que scripsisti omnia per me visa, hic tua nobilitas patefiet. Facta itaque invocatione, ut poetarum moris est, ad Virgilium se convertit. O poeta, inquiens, qui me ducis, meam virtutem intuere si est valens, antequam ad iter arduum me secures. Dicis enim quod Silvii parens, dum adhuc corruptibilis foret, ad immortale seculum sensibiliter penetravit. Ideoque si adversarius omnis mali sibi extitit curialis, altum effe
Abbreviated transcription (Latin):
henderit mox religat atque ꝯstringit.
Et ideo ista decausa hanc comparatiõez
inducit ouidius in libro epłaruum indi¬
cens oenonẽ senbentẽ pandi dicẽs.
Nonsic appoitis iuncit᷑ uitib ulmꝰ

Expanded text:
henderit, mox religat atque constringit. Et ideo ista de causa hanc comparationem inducit Ovidius in libro Epistularum, inducens Oenonem scribentem Paridi dicens: Non sic appositis vincitur vitibus ulm
Abbreviated transcription (Latin):
¶Fama dilor lomondo esẜ non lassa
miẜicordia ⁊ uistitia lisdegna
non ragioniam dilor maguarda c⁊passa.
Inistis trib richimis tria notabilia ꝯti¬
nulla memoria de eo remanet inhoc mũ¬
do. Nam ut manifeste uidemꝰ hoĩes qui
magna fecer̃t siue bona ut scipio affri¬
canus ⁊ Cato. Siue mala ut catellina.
Marius atq silla. licet mortui sunit tñ
um adhucuiuunt. s miẜi ⁊ uecordes
qr nͣ bona nec mala fecerint inuita. ⁊deo
de ipĩs post mortẽ in emoria nulla manet.
Si fficit enim eis ꝓ pena tͥstitia ⁊ uecor
lare. Ideo ait in textu. Miẜicordia ⁊ iu¬
stitia lisdegna ¶Gertium notabile ẽ ꝙ lo¬
qui dehuiusmodi hõĩb nõ debemꝰ. Io ait.
Nonragioniã dilor maguarda ⁊ passa.

Expanded text:
Fama di lor lo mondo esser non lassa; misericordia et iustitia li sdegna: non ragioniam di lor, ma guarda et passa. In istis tribus rithimis tria notabilia continulla memoria de eo remanet in hoc mundo. Nam, ut manifeste videmus, homines qui magna fecerunt sive bona, ut Scipio Affricanus et Cato, sive mala, ut Catellina, Marius, atque Silla, licet mortui sint, tameum adhuc vivunt; sed miseri et vecordes, quia nec bona nec mala fecerunt in vita, ideo de ipsis post mortem memoria nulla manet. Sufficit enim eis pro pena tristitia et vecordlare. Ideo ait in textu: «misericordia et iustitia li sdegna». Tertium notabile est quod loqui de huiusmodi hominibus non debemus. Ideo ait: non ragioniam di lor, ma guarda et passa.
Abbreviated transcription (Latin):
¶Natura certo quando lasçio larte
disi fatti anunali assaife bene
ꝑtorre tali executori amaite. In hoc sm̃o¬
sit artẽ talia anumalia ꝑducendi ꝙ bñ
fecit qr gi gantes erant erant executores
martis.i. mortis. Nã mars dr̃a morte/
qr sua oꝑatio siue ars/ nil aliud ẽ nͥ effy¬
sio sanguinis uñ seꝗt᷑ ip̃a mors. Exccu¬
tores u̾o huiꝰ oꝑis siue artis erant gygã¬
tes in quib erant duo quib contradici
nõ poterat.s. immaĩtas corꝑũ ⁊ feritas
anmoꝵ habebant ẽ corꝑa magna ⁊
anmos bestiales. ¶ Et qr posset aliquis
querere ⁊ dicere. Ex quo natura dimi¬
sit artem ꝓducendi gigantes quare nõ
desistit ⁊ producere elephantes atq bale¬
nas: statim ummediate autor respondit
diceno. Ꝙ si ꝑducit elephantes/ ⁊ cete ĩ¬
grandia bene faẽ qr licet habeant corꝑa
magna nõ tũ correspondet talib corpori¬
bus ingenium ⁊ feritas aĩoꝵ. Ideo seꝗt̃
intextu.
Et sella dele fanti ⁊ dibalene.

Expanded text:
Natura certo, quando lasciò l'arte di sì fatti animali, assai fé bene per tòrre tali essecutori a Marte. E ssit artem talia animalia producendi, quod bene fecit, quia gigantes erant executores Martis, idest mortis. Nam Mars dicitur a <morte>, quia sua operatio sive ars nil aliud est nisi effusio sanguinis, unde sequitur ipsa mors. Executores vero huius operis sive artis erant gygantes, in quibus erant duo quibus contradici non poterat, scilicet immanitas corporum et feritas animorum; habebant enim corpora magna et animos bestiales. Et quia posset aliquis querere et dicere: Ex quo natura dimisit artem producendi gigantes, quare non desistit etiam producere elephantes atque balenas? Statim immediate autor respondit dicens: Quod si producit elephantes et cete grandia, bene facit, quia licet habeant corpora magna, non tamen correspondet talibus corporibus ingenium et feritas animorum. Ideo sequitur in textu: Et
Abbreviated transcription (Latin):
De ormidi quanto tesoro nolle
nr̃o signore mpria dascõ pietro
che li ponesse le chiara in balia
certo noichiese senonuẽmi retro
Ne pier neli altri tolẜo amathia
oro oargento qñ fu sortito
alluogo che perde lanimana.
Uerba sunt Dantis q̃ prelatos symoma¬
cos ⁊ auaros In qb uerbis ꝯdẽnat p̃latoᷤᷤ

Expanded text:
«De, or mi di': quanto tesoro volle Nostro Signore in pria da sancto Pietro ch'e' li ponesse le chiavi in balìa? Certo no' i chiese se non <Vienmi retro>. Nè Pier nè li altri tolsero a Mathia oro o argento, quando fu sortito al luogo che perdè l'anima ria. Verba sunt Dantis contra prelatos symoniacos et avaros; in quibus verbis condemnat prelatos
Abbreviated transcription (Latin):
uictoriam obtinebunt. Ꝙ sic factum est
Rain mortuo bonifatio ac etiam benedc̃õ
qui sibi inpapatu successit. Clemens quĩt᷑
qui post benedictum fuit pastor ecc̃e misit
mytasiam dominũ Neapoleonem sancti
adriani cardinalem diaconum ꝓ legato.
Qui qui dem cardinalis cum potentia lõ¬
bardorum ⁊ balistariis ianuensium sci¬
sinaticum illum obsedit. Quem cũ auxi¬
lio dei cepisset cumsuis clencis concrema
Poi che lunpie ꝑ girsene sospese
macometto mi disse esta parola
indi apartire interra lo distese. Uerba sũt

Expanded text:
victoriam obtinebunt. Quod sic factum est. victoriam obtinebunt. Quod sic factum est. Nam mortuo Bonifatio ac etiam Benedicto, qui sibi in papatu successit, Clemens quintus, qui post Benedictum fuit pastor Ecclesie, misit in Ytaliam dominum Neapoleonem sancti Adriani cardinalem diaconum pro legato; qui quidem cardinalis cum potentia Lombardorum et balistariis Ianuensium scismaticum illum obsedit. Quem cum auxilio Dei cepisset, cum suis clericis concremaPoi che l'un piè per girsene sospese, Mäometto mi disse esta parola; indi a partirsi in terra lo distese. Un alt
Abbreviated transcription (Latin):
abolica custodia partem ma gieam siemy¬
niuit ꝙ nullus uiuens t̾minos ab ip̃o po¬
sitos modo aliquo poterat ꝑtransire. Pe¬
cunia autem quam suis stipendianis da¬
bat aurea apparebat infra t̾minos monti¬
um predictorum. S siquis uellet abeo re¬
cedere statim ꝙ terminos suos transibat/ nõ
de auro sed corio illa pecunia uidebatur. mł¬
tos exercitus ꝯtra se uenientes ꝑartẽ ma¬
gicam de suis t̾mimio effugauit. Totam
contratam ꝑentuitum derobabat. Solum¬
modo uictualia ⁊ homineo capiebar/ qb
captis non pecumiani sed solum frumẽ¬
tum uinum oleum ⁊ eetera que ad uictũ
ptinent imponebat. Et ideo ait machu¬
meth inu̾bis premissis autori. Dicas fri
dulemo ꝙ si non uult hie cito me sequi
ꝙ se muniat uictualibus unde uiuat. Et
hor faciat ante ꝙͣ niues montes oꝑiãt ꝗa
si niues impedient ip̃m neualeat suos ⁊¬
milites ꝓuictualib mittere discurrendo
nouarienses qui montes obsident de ip̃o

Expanded text:
abolica custodia per artem magicam sic muabolica custodia per artem magicam sic munivit, quod nullus vivens terminos ab ipso positos modo aliquo poterat pertransire. Pecunia autem quam suis stipendiariis dabat, aurea apparebat infra terminos montium predictorum. Sed si quis vellet ab eo recedere, statim quod terminos suos transibat, non de auro sed corio illa pecunia videbatur. Multos exercitus contra se venientes per artem magicam de suis terminis effugavit. Totam contratam per circuitum derobabat. Solummodo victualia et homines capiebat, quibus captis non pecuniam sed solum frumentum, vinum, oleum et cetera que ad victum pertinent imponebat. Et ideo ait Machumeth in verbis premissis autori: «Dicas fratri Dulcino quod si non vult hic cito me sequi, quod se muniat victualibus unde vivat, et hoc faciat antequam nives montes operiant; quia si nives impedient ipsum ne valeat suos milites pro victualibus mittere discurrendo, Novarienses qui montes obsident de ipso
Abbreviated transcription (Latin):
tico ualde magno qui curra annos domĩ
Mecc. maximum scisma in ecẽa uoluit se¬
minare. S oꝑante clemẽtia saluatoris
qui suã ecc̃am super firmam petram fũ¬
dauit ille saismatieus sua fuit intentio¬
ne frustiatus. Istoria talis est. Anno enĩ
pape fuit in ꝓuincia lombardie quidam
sasmatieus nomine frat̾ Uulcinus qui
innigromantia plurinum preualebat.
Hicitaq inmontib nouarie quia locuᷤ
fortis erat cũ quibusdam suis complici¬
bus adhabitandum se posuit. Ibiq qͦs¬
dã clericos ⁊ laycos congregauit. Quibz
congregatis se papam fẽcit ⁊ cardinales
aliquos ordinauit. Sibi autẽ ⁊ cuilibet
cardinali ac etiam cuilibet clenco uxoreᷤᷤ
singulas assignauit. Om̃s etiã ad se ue¬
nientes clericos recipiebat. ⁊ cuilibet uxo¬
rem propriam assignabat᷑. Laycis autẽ
stipendia ministrabat. Ab omni uoto ⁊
omni peceato ad se uenientes protinus ab¬
soluebat. montes u̾o in quib hĩtabat di¬

Expanded text:
tico valde magno, qui circa annos domini tico valde magno, qui circa annos domini MCCC maximum scisma in Ecclesia voluit seminare. Sed operante clementia Salvatoris, qui suam Ecclesiam super firmam petram fundavit, ille scismaticus sua fuit intentione frustratus. Istoria talis est: Anno enim pape, fuit in provincia Lombardie quidam scismaticus nomine frater Dulcinus, qui in nigromantia plurimum prevalebat. Hic itaque in montibus Novarie, quia locus fortis erat, cum quibusdam suis complicibus ad habitandum se posuit; ibique quosdam clericos et laycos congregavit; quibus congregatis se papam fecit et cardinales aliquos ordinavit. Sibi autem et cuilibet cardinali ac etiam cuilibet clerico uxores singulas assignavit. Omnes etiam ad se venientes clericos recipiebat, et cuilibet uxorem propriam assignabat. Laycis autem stipendia ministrabat. Ab omni voto et omni peccato ad se venientes protinus absolvebat; montes vero in quibus habitabat di
Abbreviated transcription (Latin):
fur tutti ꝑero sonfessi cosi.
In hiis uerbis dicit macumeth ꝙ om̃s de
ista bulgia fuerunt seminatores seanda¬
li ⁊ scismatis. Et ideo omnes sunt ita di¬
uisi.Ubi nota ꝙ ista bulgia duo pecca¬
ta poetice sũt locata .s. scisma ⁊ scanda lũ.
Et est sasma peccatum quo quis aliquẽ
uo est offensio qua quis uerbo uel facto
societatis uel amicitie diuidit unitatem.
Scandalum ei grece latine dicitur offen¬
diculum. Si autem queras uñ ista duo
oriuntur peccata dico ꝙ oriunt a malitia.
A propria enuim hominis malitia ꝓcedit
que dyabolicam malitiam imitatur scis
Naccisma.i. nos uocat. altallio de la spada.
nã accio accis tm̃ ualet quantum uoco as.¬
¶ Runettendo ciascun di questa nsma. Ri
Lictera plana ẽ usq ibi.
selli non uol qui tosto seguitani
Si diuiuanda chestretta dineue
non rechi lauictoria al nauarrese
caltramente acquistar non sana leue.
Uerba sunt macumeth ad autorem. Et
loquitur hic macumeth de quodam scisma¬

Expanded text:
fur tutti, però son fessi così. In hiis verbis dicit Macumeth quod omnes de ista bulgia fuerunt seminatores scandali et scismatis; et ideo omnes sunt ita divisi. Ubi nota quod in ista bulgia duo peccata poetice sunt locata, scilicet scisma et scandalum. Et est scisma peccatum quo quis aliquem vero est offensio qua quis verbo vel facto societatis vel amicitie dividit unitatem. Scandalum enim grece, latine dicitur <offendiculum>. Si autem queras unde ista duo oriuntur peccata, dico quod oriuntur a malitia. A propria enim hominis malitia procedit, que dyabolicam malitiam imitatur, scisN'accisma, idest nos vocat, al tallio de la spada. Nam accio, accis, tantum valet quantum <voco, –as>. rimettendo ciascun di questa risma: RiLictera plana est usque ibi: s'elli non vol qui tosto seguitarmi, sì di vivanda, che stretta di neve non rechi la victoria al Navarrese, c'altramente acquistar non saria leve». Verba sunt Macumeth ad autorem. Et loquitur hic Macumeth de quodam scisma
Abbreviated transcription (Latin):
Lameretrice che mai dalosꝑitio
diceẜe non torse li cechi putti
morte comune dele cortiuitio.¬
Inisto notabili tria breuit ꝯtinẽt᷑. ¶ Prĩ¬
mu est ꝙ uiuidia semꝑ regnat ĩcuriis
principum ⁊ magnatum. ¶Sine ꝙ est

Expanded text:
La meretrice che mai da l'ospizio di Cesare non torse li occhi putti, morte comune e de le cortiIn isto notabili tria breviter continentur: primum est quod invidia semper regnat in curiis principum et magnatum; secundum est
Abbreviated transcription (Latin):
ciuidum est ꝙ ẽ diuisus infacie amento
usque ad sinciput Ibi.
fesso dalmento infinsuso al ciuffecto.
Ista enim duo culꝑam ali mistice p̃ostẽ¬
dunt. Namiste ali instrux de orroribuᷤ
macumeth. Et ideo sieut precessit ip̃m ĩ
culpa ita ipm̃ precedit inpena. Preterea
aly diuinam senpturam que est facies i¬
dei quia ꝑ ip̃am cognoscitur deuo sicut ꝑ
faciem cognoscitur homo erroris ense di¬
iuisit idcuro diuisam portat faciem in in¬
ferno. Sequitur.¬
Etutti li altri chetuuedi qui
semmator discandalo ⁊ discisma

Expanded text:
cundum est quod est divisus in facie a mento usque ad sinciput, ibi: «fesso dal mento infin suso al ciuffetto». Ista enim duo culpam Alì mistice preostendunt. Nam iste Alì instruxit de erroribus Macumeth; et ideo sicut precessit ipsum in culpa, ita ipsum precedit in pena. Preterea, Aly Divinam Scripturam, que est facies Dei, quia per ipsam cognoscitur Deus, sicut per faciem cognoscitur homo erroris, ense divisit, idcirco divisam portat faciem in inferno. E tutti li altri che tu vedi qui, seminator di scandalo et di scisma