comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
blica disputatione scipio głatur.
probris & iniuriis poetarũ uitam sub¬
iectam famamq habere noluert̃: capi¬
te etiã plectendũ sanc ientes tale carmen
condere siquis auderet. Quoderga
se quidem satis honeste constitue¬
runt: s erga dõs suos suꝑbe q irreli¬
giose: quos cum scirent ñ solum pa¬
tienter. uerumetiã libenter poeta¬
rum probris maledictisq lacerari. se
potius qm illos hunscemodi miuri¬
is indignos ẽẽ duxerunt: seq ab eis
etiam lege mumerunt: illorũ autem
ista etiam sacris sollemnitatib miscu¬
erunt. Itane tandem scipio laudas
hanc poetis romanis negatam ẽẽ li¬
centiam. ut cuiqm opprobriũ infli¬
gerent romanorũ: cum uideas eos
nulli ur̃orum peꝑcisse deors: Ita ne
pluris tͥ habenda uisa est existimatio
curie ur̃e qm capitolu. immo rome
unius. qmͣ celi totuis: ut linguam
maledicam inciues tuos exerere poe¬
te etiam lege prohiberentur. & indos
tuos securi tanta conuitia nullo cen¬

Expanded text:
blica disputatione Scipio gloriatur, probris et injuriis poetarum subjectam vitam famamque habere noluerunt, capite etiam plectendum sancientes, tale carmen condere si quis auderet. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt, sed erga deos suos superbe et irreligiose: quos cum scirent non solum patienter, verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari; se potius quam illos hujuscemodi injuriis indignos esse duxerunt, seque ab eis etiam lege munierunt, illorum autem ista etiam sacris solemnitatibus miscuerunt. Itane tandem, Scipio, laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam, ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum, cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii, imo Romae unius quam coeli totius; ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur, et in deos tuos securi tanta convicia, nullo senatore, nullo cen
Abbreviated transcription (Latin):
Quod ne pomani quidem ita ullas ceperint
cnutates. ut ritemplis eatum parcerent
uictis.
Ouoã meueisidne urbisque aspere gesta
st̃ de consuctũdine acciderint belli. que
uͦ clementer de potentia prouenetint:
nominis xp̃i.¬

Expanded text:
Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint ciui- tates, ut in templis earum parcerent uictis.Quod in euersione Urbis, quae aspere gesta sunt. de consuetudine acciderint belli; quae uero cle- menter, de potentia prouenerint nominis Chri
Abbreviated transcription (Latin):
subici ac decipi iustum ẽ. Qmͣ uero
ꝑnitiose uł a cultu uere diuinitatiᷤᷤ
aliene illȩ littere iudicate sint: hinc
intelligi potest qͦd eas maluit sena¬
tus incendere quas pompilius oc¬
cultauit: qͣm timere qͦd timuit
qui hoc audere ñ potuit. Quigͦ ui¬
tam nec mͦ habere uult piam. talib
sacris querat et̾nam. Qui autẽ cum
malignis demonib ñ uult habere
societatẽ. ñ suꝑstitionem qua colun¬
tur noxiam ꝑtimescat. s ueram re¬
ligionem qua produnt᷑ & uincunt᷑

Expanded text:
subici ac decipi iustum est. Quam uero subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non uult habere societatem, non superstitionem, qua coluntur, noxiam pertimescat, sed ueram religionem, qua produntur et uincuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
qui tam multa inipsis sacris erube¬
scenda susceꝑant: aut illi om̃s mcs
bantur. quos tam plixi tempous
uetustate fere om̃s populi gentium
deos immortales ẽẽ crediderant: cum
& talib sacris illudem demones ob¬
lectarentur. qui se colendos proipsis
mortuis quos deos putari fecerant.
quibdam fallacium miraculorũ at¬
testationib supponebant. S occul¬
ta dĩ ueri ꝓuidentia factum ẽ. ut &¬
pompilio amico suo illis conciliati
artib quib ydromantia fieri potu¬
it. cuncta illa confiteri ꝑmitteren¬
tur. ꝙ tamen ut moriturus incen¬
deret ea potius qͣm obrueret admo¬
nere ñ ꝑmitterentur: qui ne in no¬
tescerent nec aratro quo sunt eruta
obsistere potuerunt: nec stilo uarro¬
nis quo ea que de hac regesta sunt.
innram memoriam ꝑuenerunt:
Non enim possunt. qͦd nonsinunt᷑
efficere. Simnuntur autẽ alto di sum¬
mi iustoq iudicio: pro meritis eoꝵs
quos ab eis uł affligi tantũ. uł etiã

Expanded text:
qui tam multa in ipsis sacris erubequi tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant aut illi omnes nihil bantur, quos tam prolixi temporis vetustate fere omnes populi Gentium deos immortales esse crediderant: cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo Varronis, quo ea, quae de hac re gesta sunt, in nostram memoriam peruenerunt. Non enim possunt quod non sinuntur efficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam
Abbreviated transcription (Latin):
quas causas uelut physicas interp¬
tatur. quales si illi libri habuissent
non utiq arsissent. Aut & istos uar¬
ronis ad cesarem pontificem scͥptos
atq editos patres conscripti similit̾
incendifsent.: Quod gͦ aquam eges¬
serit idest exportauerit numa pom¬
pilius unde ydromantiam faceret.
ideo nimpham egeriã coniugẽ dicit᷑
habuisse: quemadinodum insupra¬
dicto libro uarronis exponitur. Ita
enim solent res geste asꝑsione men¬
daciorũ in fabulas uerti. In illa gͦ
dromantia curiosissimus rex ille ro¬
manus. & sacra didicit q̃ in libris
suis pontifices haberent: & eorum
causas quas p̾ter se neminẽ scire uo
luit. Itaq eas seorsum scriptas secum
quodanimꝰ mori fecit: quando ita
subtrahendas hominũ notitie sepe¬
liendasq curauit. Aut gͦ demonũ
illic tam sordide & noxie cupidita¬
tes erant conscripte. ut ex his tota
illa theologia ciuilis etiã apud ta¬
les homines execrabilis appareret

Expanded text:
quas causas uelut physicas interpquas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum cluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodammodo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines exsecrabilis appareret,
Abbreviated transcription (Latin):
am & ipse numa adquẽ nullus
di ꝓpheta. nullus sc̃s angłs mit¬
tebatur. ydromantiam facere com¬
pulsus ẽ: ut inaqua uideret imagi¬
nes deors. uł potius ludificationes
demonum. a quib audiret qͥd in
sacris constituere atq obseruare de¬
beret. Quod genus diuinationis
idem uarro a ꝑsis dicit allatum: qͦ
& ipsum numam. & postea phitago¬
ram phylosophum usum fuisse com¬
memorat. Ubi adhibito sangume
etiam inferos ꝑhibet sciscitati: et
ẽ. ubi uidentur mortui diuinare.
Quib hec artib fiant. ipsi uideruł.
Nolo enĩ dicere has artes etiã ante
aduentũ saluatorisnt̃i in ipsis ciui¬
tatib gentium legib solere prohi¬
beri: & pena seuetissima uindicari.
Nolo inqͣm hoc dicere: fortassis enĩ
talia tunc licebant. His tam̃ artib
didicit sacra illa pompilius: quor
sacrorum facta prodidit. causas ob¬
ruit. ita timuit & ipse qͦd didicit:
quarum causarũ proditos libros
senatus incendit. Quid̃ michi ergo
uarro illors sacrorum alias nescio

Expanded text:
am et ipse Numa, ad quem nullus Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantiam facere compulsus est, ut in aqua videret imagines deorum, vel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret quid in sacris constituere atque observare deberet. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum, quo et ipsum Numam, et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat: ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari; et est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorsacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio
Abbreviated transcription (Latin):
platoni bono longinquo dona trans¬
mittant. Sic enim eos elementoꝵs
quasi catenata series colligauit. ut
illis a quib criminantur comun¬
gi possint. huic aquo defenduntͤ
ñ possint: utrumq scientes s aers
&s t̾re transmutare pondera non
ualentes. Iam quod reliquum est si
quartum elegerint: peius ẽ cȩteris.
Quis enim ferat si poetarũ de dus
immortalib criminosa figmenta et
theatrorum in digna ludibria. suãq
in his om̃ib ardentissimam cupidi¬
tatem ꝙ suauissimam uoluptatẽ dus
demones nuntiauerunt. & qͦd plato

Expanded text:
Platoni bono longinquo dona transPlatoni bono longinquo dona transmittant? sic enim eos elementorum quasi catenata series conligauit, ut illis, a quibus criminantur, coniungi possint, huic, a quo defenduntur, non possint, utrumque scientes, sed aeris et terrae transmutare pondera non ualentes. Iam, quod reliquum est, si quartum elegerint, peius est ceteris. Quis enim ferat, si poetarum de dis inmortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suauissimam uoluptatem dis daemones nuntiauerunt, et quod Plato
Abbreviated transcription (Latin):
bonum longe ase positum non nisi
ꝑ malos demones nossent. quos ui¬
cinos nosse ñ possent. Si autem se¬
cundum elegerint. & utrumq occul¬
tatum a demonib dixerint ut dii
omĩno nescirent & platonis religio¬
sissimam legem. & demonũ sacrilegã
delectationem: quid in reb huma¬
nis ꝑ internuntios demones dii nos¬
se utiliter possunt. quando illa ne¬
sciunt que in honorem bonorum
deoꝵ religione bonors hominum
contra libidinẽ malor demonum
decernuntur.. Si autẽ tercium ele¬
gerint. & non solum sententiam
platonis deoꝵs iniurias prohibentẽ.
s etiam demonũ nequitiã deorum
miurus exultantẽ ꝑ eosdem demo¬
nes nuntios diis innotuisse respon¬
derint: hoc nuntiare est an insul¬
tare. Et dii utrumq sic audiunt.
sic utrumq cognoscunt. ut non so¬
lum malignos demones deorũ dig¬
nitati & platonis religioni contraria cu¬
pientes atq facientes asuo accessu ñ arceant:
uerumetiam ꝑ illos malos ꝓpinquos

Expanded text:
bonum longe a se positum non nisi bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent, quos uicinos nosse non possent. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint, ut di omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones di nosse utiliter possunt, quando illa nesciunt, quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si uero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem, sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exultantem per eosdem daemones nuntios dis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? et di utrumque sic audiunt, sic utrumque cognoscunt, ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes adque facientes a suo accessu non arceant, uerum etiam per illos malos propinquos
Abbreviated transcription (Latin):
ellem autẽ isti michi xxi.
dicerent utrũ diis demones
muntiauerint de criminib deorũ
poȩtica platoni ddisplicere figmen¬
ta & sibi ea placere celauerint: an
utrumq occultauerint deosq ẽẽ
maluerint totius rei huius ignaros:
an utrũq indicauerint. & religio¬
sam erga deos platonis prudentiam
s in deos inuriosam libidinẽ suã
an sententiã quidem platonis qua
noluit deos ꝑ impiam licentiam
poetarũ falsis criminib infamari ig¬
notam diis ẽẽ uoluerint. suam uero
nequitiam qua ludos scenicos amaił
quib illa deorum dedecora celebran¬
tur prodere non erubuerint uł timu¬
etint. Horum quatuor que interro¬
gando ꝓposui qͦdlibet eligant: & in
quolibet eorum quantũ mali de dus
bonis opinentur attendant. Si enĩ
primum elegerint: confessuri st̃
ñ licuisse diis bonis habitare cum¬
bono platone quando eorum in puri¬
as prohibebat. & habitasse cum de¬
monib malis quando eorum inurus
exultabant: cum du boni hominem

Expanded text:
ellem autem mihi isti dicerent, utrum dis daemones nuntiauerint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celauerint, an utrumque occultauerint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros, an utrumque indicauerint, et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam, an sententiam quidem Platonis, qua noluit deos per inpiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari, ignotam dis esse uoluerint, suam uero nequitiam, qua ludos scaenicos amant, quibus illa deorum dedecora celebrantur, prodere non erubuerint uel timuerint. Horum quattuor. quae interrogando proposui, quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de dis bonis opinentur adtendant. Si enim primum elegerint, confessuri sunt non licuisse dis bonis habitare cumbono Platone, quando eorum iniurias prohibebat, et habitasse cum daemonibus malis, quando eorum iniuriis exultabant, cum di boni hominem
Abbreviated transcription (Latin):
mundiquȩ mare ꝑmeat. dm̃ uobis fẽ¬
cisse neptunum: ut cumq tolerabilioris
erroris est. Itane unda ad litus ueni¬
ens. & insalum rediens. due sunt par¬
tes mundi: aut duȩ partes anime
mundi: Quis uestrum ita desipiat
ut hoc sapiat. Cur gͦ uobis duas de¬
as fecerunt: nisi quia prouisum est
a sapientib maiorib ur̃is ñ ut dii plu¬
res uos regerent. s ut ea que istis ua¬
nitatib ꝙ falsitatib gaudent. plura
uos demonia possiderent. Cur aut̾e
illa salatia ꝑhanc interp̃tationem in¬
feriorem maris partem qua uiro erat
subdita ꝑdidit. c Namq illam modo
cum refluentẽ fluctũ ẽẽ ꝑhibetis: in
suꝑficie posuistis. An quia ueniliã
pelicem accepit. irata suum mari¬
tum de suꝑnis maris exclusit.

Expanded text:
mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Quur ergo uobis duas deas fecerunt, nisi quia prouisum est a sapientibus maioribus uestris, non ut di plures uos regerent, sed ut ea, quae istis uanitatibus et falsitatibus gaudent, plura uos daemonia possiderent? Quur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua uiro erat subdita, perdidit? Namque illam modo, cum relluentem fluctum esse perhibetis, in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusit
Abbreviated transcription (Latin):
Quod̃ p̃sciert hominẽ quẽ pͥmum con¬
didit peccaturũ. simulq preuident¬
quantum piors popłm ex eius genere in
anglicum consortium sua eẽt gr̃a trans¬
laturus. Egmemdi.¬

Expanded text:
Quod praescierit Deus hominem, quem primum condidit, peccaturum simulque praeuidequan- tum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. Nec i
Abbreviated transcription (Latin):
& uituꝑationes. quia & ipsas futuras
ẽẽ presciuit: & ualent plurimũ quan¬
tum eas ualituras ẽẽ presciuit. Et p̾¬
ces ualent ad ea impetranda que se
p̾cantib concessurũ ẽẽ presciuit: et
iuste p̾mia bonis factis. & peccatis¬
supplicia constituta sunt. Neq enĩ
ideo peccat homo. quia d̃s peccatu
bitatur ipsum peccare cũ peccat.
quia ille cuiꝰ prescientia falli non
potest. ñ fatum. ñ fortunam ñ aliquid̃
aliud. s ipsum peccaturũ ẽẽ presciuit.
Qui si nolit utiq non peccat: s si pec¬
care noluerit. hoc etiam ille p̾sciuit.

Expanded text:
et uituperationes, quia et ipsas futuras et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus concessurum esse praesciuit, et iuste psupplicia constituta sunt: neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum pbitatur ipsum peccare, cum peccat, quia ille cujus praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praescivit, qui si nolit, utique non peccat; sed si peccare noluerit, etiam hoc ille praescivit.
Abbreviated transcription (Latin):
mo. ñ debet tribuere humanis uł an¬
głicis uł cuiꝰqͣm creati sp̃s uoluntatib:
s eius potius qui dat potestatẽ uolen¬
tib. Non gͦ ꝓpterea nichilẽ in nr̃a uo¬
luntate: quia ds̃ prescunt quid futu¬
rum eẽt in nr̾a uoluntate. Non enĩ qͥ hoc
p̃seiuit: nichil p̃seiit. Porro si ille qͥ p̃senut qͥd fu
tͥum eẽt inr̃a uoluntate. ñ utiq nichil s ali¬
quid p̾sciuit: Profecto & illo p̾sciente.
ẽ aliquid in nr̃a uoluntate. Quo circa
nullomͦ cogimur aut retenta p̾scien¬
tia di tollere uoluntatis arbitriũ. aut
retento uoluntatis arbitrio dm̃ qͦd
nefas ẽ negare p̾scium futurorũ: s
utrumq amplectimur. utrumq fide¬
liter & ueraciter confitemur. Illudut
bene credamus: hoc ut bene uiuamꝰ.
Male autẽ uiuitur: si de dõ ñ bene
creditur. Unde absit a nobis eiusne¬
gare p̾scientiam ut libere uelimus:
quo adiuuante liberi sumus uł eri¬
mus. Promde ñ frustra sunt leges.
obiurgationes. exhortationes. laudeᷤ.

Expanded text:
on debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo propterea nihil est in nostra uoluntate, quia Deus praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate. Non enim, qui hoc praesciuit, nihil praesciuit. Porroa uoluntate, non utique nihil, sed aliquid praesciuit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra uoluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis arbitrio Deum quod nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamus; hoc, ut bene uiuamus. Male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes
Abbreviated transcription (Latin):
si eius gr̃e non sit ingrata: nullomͦ
potuit ꝑuenire. Uerum ista misteria
doctrine qualia sint. quantiq pen¬
denda: que sequuntur ostendent.
fatenir enmintetĩ uiriste doctissi¬
mus. animã mundi ac partes eiꝰ ẽẽ
ueros deos. Unde intelligit᷑ totã eiꝰ
theologiam. eam ipsã scilicet natu¬
ralem cui plurimũ tribuit: usq ad
annne rationalis naturam se exten¬
dere potuisse. De naturali enim pau
physiologicas possit ad hanc natura¬
lem referre ciuilem qm dediis sele¬
ctis ultimam scripsit. Quod si potu¬
erit: tota naturalis erit. ꝙ quid opꝰ
erat abea ciuilem tanta cura distin¬
ctionis abuigere. Si autẽ recto ds¬
crimme separata ẽ quando nec ista
uera ẽ que illi naturalis placet. ꝑuenit
eniniusq ad animam ñ usq aduerum
dm̃ qui fecit & anmam: quanto ẽ ab¬
iectior & falsior ista cunlis. que maxi¬
me circa corporum ẽ occupata natu¬
ram. sicut ipsȩ interpretationes eius

Expanded text:
si eius gratiae non sit ingrata, nullo modo si eius gratiae non sit ingrata, nullo modo potuit peruenire. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda, quae sequuntur ostendent. Fatetur interim uir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse ueros deos; unde intellegitur totam eius theologian, eam ipsam scilicet naturalem, cui plurimum tribuit, usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. De naturali enim paucphysiologicas possit ad hanc naturalem referre ciuilem. Quod sictis ultimam scripsit. Quod si potuerit, tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adjungere? Si autem recto discrimine separata est; quando nec ista vera est quae illi naturalis placet; pervenit enim usque ad animam, non usque ad verum Deum qui fecit et animam: quanto est abjectior et falsior ista civilis, quae maxime circa corporum est occupata naturam, sicut ipsae interpretationes eius,
Abbreviated transcription (Latin):
acutissime. num nitantis istis doctri¬
nȩ misteriis illam prudentiã ꝑdidi¬
sti. qua tͥ sobrie uisumẽ qͦd hi qui pͥ¬
mi popłis sy mulachra constituerunt.
& metum dẽp serunt curb suis.
& errorem addiderunt: castiusq dõs
sine sy mulachris ueteres obseruasse ro¬
manos: Hi enim tͥ fuerunt auctores:
ut hec contraposteriores romanos dice¬
re auderes. Ilam si  illi antiquissimi
symulachra coluissent: fortassis dotũ
istum sensũ de symulachiis ñ constitu¬
endis. interim uerũ timoris silentio y¬
meres: & in huiuscemodi ꝑnitiosis ua¬
nisq figmentis misteria ista doctrine
loquacius & elatius predicares. Amma
tua tamentam docta & ingeniosa uͥ
te multum dolemus ꝑ hec misteria
doctrine addm̃ suum. id est aquofa¬
cta ẽ. ñ cum quo facta ẽ. nec cuius por¬
tio s cuus conditio ẽ. nec qui ẽ omĩum
anima. s qui fecit omẽm animam.
quo solo illustrante anima fit beata

Expanded text:
acutissime, num in istis doctriacutissime, num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti, qua tibi sobrie uisum est, quod hi, qui primi populis simulacra constituerunt, et metum demserunt ciuibus suis et errorem addiderunt, castiusque sine simulacris ueteres obseruasse Romanos? Hi enim tibi fuerunt auctores, ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent, fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis, interim uerum, timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis uanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa ubi te multum dolemus per haec mysteria doctrinae ad Deum suum, id est a quo facta est, non cum quo facta est; nec cuius portio, sed cuius conditio est; nec qui est omnium anima, sed qui fecit omnem animam, quo solo inlustrante anima fit beata,
Abbreviated transcription (Latin):
interpretationes physicas audia¬
mus: quib curpitudinem miserri¬
mi erroris uelut altioris doctrine
specie colorare conantur. Primũ eas
interpretationes sic uarro commen¬
dat. ut dicat antiquos smulachra
ãeorum. & insignia ornatusq finxisse:
que cum ocłis aduertissent hi qui
adissent doctrine mysteria. possent
ammam mundi ac pardes eius id est
deos ueros ammo uidere: quorum
qui symulachra specie hominis fece¬
tunt. hoc uideri secutos qͦd mortaliũ
animus qui ẽ incorpore humano. si¬
millimus ẽ immortalis animi: tamqͣm
si uasa ponerentur causa notandoꝵ
deorum. & in liberi ede enophorũ siste¬
retur qͦd significaret uinum ꝑ id qͦd
continet id qͦd continetur. ita ꝑsimu¬
lachrum qͦd formã haberet humanã
significati animam rationalẽ:. qđ eo
uelut uase natura ista soleat contine¬
ri. cuiusnature dm̃ uolunt ẽe ułdeoᷤ.
Hec sunt misteria doctrme que uir
iste doctissimus penetrauerat: unde
mlucem ista proferret.S o homo

Expanded text:
interpretationes physicas audiamus, quibus turpitudinem miserrimi erroris uelut altioris doctrinae specie colorare conantur. Primum eas interpretationes sic Varro commendat, ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse, quae cum oculis animaduertissent hi, qui adissent doctrinae mysteria, possent animam mundi ac partes eius, id est deos ueros, animo uidere; quorum qui simulacra specie hominis fecerunt, hoc uideri secutos, quod mortalium animus, qui est in corpore humano, simillimus est inmortalis animi; tamquam si uasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur, quod significaret uinum, per id quod continet id quod continetur; ita per simulacrum, quod formam haberet humanam, significari animam rationalem, quod eo uelut uase natura ista soleat contineri, cuius naturae deum uolunt esse uel deos. Haec sunt mysteria doctrinae, quae iste uir doctissimus penetrauerat, unde in lucem ista proferret. Sed, o homo
Abbreviated transcription (Latin):
luntatem dĩ. Deinde queramꝰ
si placet: ex tanta deorum turba qͣm
romam colebant. quẽ potissimum
uł qͦs dõs credant illud imꝑium

Expanded text:
nt. Deinde quaeramus, si placet, ex tanta deorum turba, quam Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant illud imperium
Abbreviated transcription (Latin):
loros issimã
ciuitatem dei.
siue in hoc tem¬
porum cursu
cum inter im¬
pios ꝑegrinatur
ex fide uiuens.
siue in illa sta¬
bilitate sedis e¬
terne qͣm nunc expectat ꝑ patientiã
quoadusq iustitia conuertatur iniu¬
dicium. deinceps adeptura ꝑ excellen¬
tiam uictoriam ultimam & pacem ꝑfe¬
ctam: hoc oꝑe ate instituto & mea ad
te ꝓmissione debito defendere aduer¬
sus eos qui conditori eius deos suos p̾¬
ferunt fili km̃e marcelline suscepi.
magnum opus & arduum: s dẽ adiutor
nr est. Nam seio quib uirib opus sit
ut ꝑsuad̾eatur suꝑbis quanta sit uurtꝰ
humilitatis: qua fit ut omĩa terrena
cacumina temporali mobilitate nu¬
tantia. ñ humano usurpata fastu s
diuina gr̃a donata celsitudo transcen¬
dat. Rex enim & conditor ciuitatis hu¬
ius de qua loqui instituimus. inscrip¬
tura populi sui sententiam diuine legis
aꝑuit qua dictum ẽ. Ds suꝑbis resiftit.
humilib autem d̾at gr̃am. Hoc uͦ quod̃

Expanded text:
loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea ad te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod
Abbreviated transcription (Latin):
am res ipsa nichil ea prorsus potu¬
isse patefecit. Hec istis nequaquã
obicerentur a nobis: si illa sacra di¬
cerent ñ tuendis his bonis tempo¬
ralib instituta. s significandis et̃¬
nis. & ideo qͣmꝗͣ ea que corporalia
uisibiliaq ẽẽnt ꝑire contingeret.
dem usus denuo reparari. Nunc uͦ
cecitate mirabili eis sacris que pe¬
rire possent. fieri potuisse existimaił :
ut salus t̾rena & temporalis felici¬
tas cruitatis ꝑire ñ posset. Promde
cũ illis etiã manentib sacris. uł sa
lutis concritio uł infelicitas irruisse
monstrat᷑. mutare sententiã. qͣm
d̃efendere nequeunt erubescunt.

Expanded text:
am res ipsa nihil ea prorsus potuam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Haec istis nequaquam objicerentur a nobis, si illa sacra dicerentralibus instituta, sed significandis aeternis, et ideo, cum ea, quod corporalia uisibiliaque essent, perire contingeret, dem usus denuo reparari. Nunc uero caecitate mirabili eis sacris, quae perire possent, fieri potuisse existimant, ut salus terrena et temporalis felicitas ciuitatis perire non posset. Proinde cum illis etiam mlutis contritio, vel infelicitas irruisse monstratur, mutare sententiam, quam defendere nequeunt, erubescunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ctis atq sublapsis. Istam deinde
pestem ignis ꝑnitiosior subsecutus
ẽ: qui correptis circa forũ quibq cel¬
siorib. etiam templo ueste suo fa¬
miliarissimo ñ peꝑcit : ubi ei uelu¬
ti uitã ꝑpetuam diligentissima sub¬
stitutione lignoꝵs ñtam honorate
qͣm̃ damnatẽ ungines donare
consuerant. Cum uͦ illic ignis non
tantum inuebat: s etiam seuiebat.
Cuius impetu exterrite uirgines sa¬
cra illa fatalia quȩ iam tres inquib
fuerant presserant ciuitates. cum
ab illo incendio liberare ñ possent:
metellus pontifex sue quodam modo
salutis oblitus. irruens ea semiustu¬
latus abripuit. Neqem̃ uel ipsũ ignis
agnouit. Aut uͦ erat ibi numen᷑ qͦd
ñ etiam si fuisset fugisset.. Homo
igitur potius sacris ueste. qmͣ illa
homini prodesse potuerunt. Si au¬
tem a se ipsis ignem ñ repellebant:
ciuitatẽ cinus salutem tueri puta¬
bantur. quid contra illas aquas flã¬
masq poterant adiuuare. sicut eti¬

Expanded text:
ctis adque sublapsis. Istam deinde ctis adque sublapsis. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit, ubi ei ueluti uitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non tam honoratae quam damnatae uirgines donare consuerant. Tunc uero illic ignis non tantum uiuebat, sed etiam saeuiebat. Cuius impetu exterritae uirgines sacra illa fatalia, quae iam tres, in quibus fuerant, presserant ciuiab illo incendio liberare non possent, Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustulatus abripuit. Neque enim vel ipsum ignis agnovit: aut vero erat ibi numen, quod non etiam, si fuisset, fugisset. Homo igitur potius sacris Vestae, quam illa homini prodesse potuerunt. Si autem a se ipsis ignem non repellebant, civitatem, cujus salutem tueri putabantur, quid contra illas aquas flammasque poterant adjuvare? sicut eti
Abbreviated transcription (Latin):
tium ditatos inferos etiã ludere
delectabat: cum p̃rofecto miseri
homines ipsa rabida bella. & cruen-¬
tas ammositates. funereasq hinc
atq inde uictorias magnos agererł
ludos demonum. & opimas epulas
inferorum. Nichil sane miserabilius
pͥmo punico bello accidit. qͣm qͦd
ita romani uicti sunt ut etiam re¬
gulus ille caꝑetur. cunus in primo
uir plane magnus & uictor antea
domitorq poenorũ. Qui etiã ipsum
pͥmum bellum punicũ confecisset :
nisi auiditate nimia laudis & głẽ
duriores conditiones qmͣ ferre pos¬
sent. fessis carthaginensib imꝑasset.
Illius uiri & captiuitas inopinatis¬
sima. & seruitus indignissima. et
iuratio fidelissima. & mors crude¬
lissima. si dõs illos ñ cogit erube¬
scere: uerum ẽ qͦd erei sunt. & san
pore grauissima. intra menia defu¬
erunt. Nam exundante nimis ultra
modũ fluuio tyberino pene omĩa
urbis plana subuersa sunt: aliis
impetu quasi torrentis impulsis.
aliis ueluti stagno cdiut᷑no madefa¬

Expanded text:
tium ditatos inferos etiam ludere delectabat, cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc adque inde uictorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit, quam quod ita Romani uicti sunt, ut etiam Regulus ille caperetur, cuius in primo uir plane magnus et uictor antea domitorque Poenorum, qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset, nisi auiditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones, quam ferre possent, fessis Carthaginiensibus imperasset. Illius uiri et captiuitas inopinatissima et seruitus indignissima, et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere, uerum est quod aerei sunt et non pore grauissima intra moenia defuerunt. Nam exundante nimis ultra morem fluuio Tiberino paene omnia urbis plana subuersa sunt, aliis impetu quasi torrentis inpulsis, aliis uelut stagno diuturno madefa
Abbreviated transcription (Latin):
am uͦ punicis bellis cum inter
utrumq imꝑium uictoria di¬
uanceps atq incerta penderet. po¬
płiq duo p̾ualidi ĩpetꝰ in alt̾ntrũ fortis¬
simos & opulentiꝰsimos agerent: quot
minutiora regna contrita sunt. q̃
urbes ample nobilesq delete. qͦt
affucte. quot ꝑdite ciuitatss. quam
longe lateq tot regiones cerreq
uastate sunt. quotiens uictihinc
atq inde uictores. quid hominũ
consumptũ ẽ uł pugnantium mi¬
litũ uel ab armis uacantiũ popłors.
Quanta uis nauium marinis etiam
prelus oppressa & diuersarũ cempe¬
statum uarietate submersa ẽ.si enar¬
rare uł cõmemorare conemur: nich
aliud qͣm scriptores etiam nos erimꝰ
historie. Tunc magno metu ꝑtur¬
bata romana ciuitas. ad remedia
uana & ridenda currebat. Instau-¬
rati sunt ex auctoritate librorũ sy¬
billinoꝵ ludi seculares: quors cele¬
britas inter centum annos fuerat
instituta: felicioribq temporib me¬
moria negligente ꝑierat. Nenouart̃

Expanded text:
am uero Punicis bellis, cum inter utrumque imperium uictoria diu anceps adque incerta penderet populique duo praeualidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent, quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae, quot adflictae, quot perditae ciuitates! Quam longe lateque tot regiones terraeque uastatae sunt! Quotiens uicti hinc adque inde uictores! Quid hominum consumtum est uel pugnantium militum uel ab armis uacantium populorum! Quanta uis nauium marinis etiam proeliis obpressa et diuersarum tempestatum uarietate submersa est! Si enarrare uel commemorare conemur, nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae. Tunc magno metu perturbata Romana ciuitas ad remedia uana et ridenda currebat. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares, quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. Renouarunt
Abbreviated transcription (Latin):
nobis succensere qͦd talia dicimus de
dns eorũ: & sibi ñ succensere qui hec
in theatris libentissime spectant cri¬
mina deorũ suorũ. Et qͦd ẽẽt mere¬
dibile. nisi contestantissime ꝓbaret᷑.
hec ipsa theatrica crimina deorum

Expanded text:
nobis suscensere, quod talia dicimus de nobis suscensere, quod talia dicimus de dis eorum, et sibi non suscensere, qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et quod esset incredibile, nisi contestatissime probaretur haec ipsa theatrica crimina deorum
Abbreviated transcription (Latin):
uanitatẽ ab oleri & extingui utiq
ab illo oportuit. qui ẽ natus ex uir¬
gine. Quis enim ferat qͦd cũ tantũ
honoris. & quasi castitatis igni tͥbue¬
rint: aliquando uestã ñ erubescuił
etiã uenerem dicere. ut uanescat
inancillis eius honorata uirginitã:¬
Si enim uesta uenus ẽ: quomͦ ei ri¬
te uirgines aueneriiᷤ oꝑib abstinen-¬
do seruiunt. An ueneres due
sunt. una uirgo. altera mulier. Fn
potius tres. una uirginum que etiam
uesta ẽ alia conugatarum. alia me¬
retricũ Cui etiam phenices donũ da¬
bant de ꝓstitutione filiarũ antequã
eas uiris iungerent: Que illatũ ẽ ma¬
trona uulcam: Non utiq uirgo: qm̃
habet maritũ. Absit autẽ ut meretͥx:
ne filio iunonis & cooꝑario minerue
facere uideamur imuriã. Ergo hec
ad coniugatas intelligitur ꝑtiere:
s eam nolumus imitentur ineo quod
fecit illa cum maite. Rusus inqunns
ad fabulas red̾is. Que ista iustitia ẽ

Expanded text:
uanitatem aboleri et extingui utique uanitatem aboleri et extingui utique ab illo oportuit, qui est natus ex uirgine. Quis enim ferat, quod, cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint, aliquande Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere, ut uanescat in ancillis eius honorata uirginitaSi enim Vesta Venus est, quo modo ei rite uirgines a Veneriis operibus abstinendo seruierunt? An Veneres duae sunt, una uirgo, altera mulier? An potius tres, una uirginum, quae etiam Vesta est, alia coniugatarum, alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum, antequam eas iungerent uiris. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique uirgo, quoniam habet maritum. Absit autem ut meretrix, ne filio Iunonis et cooperario Mineruae facere uideamur iniuriam. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. Rursus, inquiunt, ad fabulas redis. Quae ista iustitia est,
Abbreviated transcription (Latin):
in libris suis habent eorum docti atq
sapientes: neq de figmentis poeticis.
s de phylosophorum libris auirgi¬
lio dictum ẽ: tum pat̾ omps fecun¬
dis ymbrib ether coniugis ingremi¬
um lete descendit: Id̃ est ingremiũ
telluris aut t̾re: quia & hic aliquas
differentias uolunt ẽẽ. atq in ipsa
t̾ra aliud t̾ram. aluid cellurẽ. aliud
tellumonem putant: & hos omnes
d̾os habent suis nominib appella¬
tos. suis officiis distinctos. suis aris
sacrisq ueneratos. Eandẽ t̾ram etiã
matrẽ deorũ uocant: ut iam poete
tolerabiliora confingant. si scdm isto¬
rum ñ poeticos s sacrorũ libros non
solũ iuno soror & comunx s etiã mat̾
ẽ iouis. Eandẽ t̾ram cererẽ : eandẽ
etiã uestã uolunt: cum tamen sepiꝰ
uestã ñ nisi ignem ẽẽ ꝑhibeant ꝑti¬
nentem adfocos. sine quib ciuitas
ẽẽ ñ potest: Et ideo illiuirgines so¬
lere seruire. qͦd sicut exuirgine. ita
nichil exigne nascatur. Quam totã

Expanded text:
in libris suis habent eorum docti adque sapientes. Neque de figmentis poeticis, sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit, id est in gremium telluris aut terrae; quia et hic aliquas differentias uolunt esse adque in ipsa terra aliud Terram, aliud Tellurem, aliud Tellumonem putant, et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos, suis officiis distinctos, suis aris sacrisque ueneratos. Eandem terram etiam matrem deum uocant, ut iam poetae tolerabiliora confingant, si secundum istorum non poeticos, sed sacrorum libros non solum Iuno, \'soror et coniux, sed etiam mater est Iouis. Eandem terram Cererem, eandem etiam Vestam uolunt, cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos, sine quibus ciuitas esse non potest, et ideo illi uirgines solere seruire, quod sicut ex uirgine, ita nihil ex igne nascatur. Quam totam
Abbreviated transcription (Latin):
ordo ille primorum sex uł septem di¬
erum inquib & mane & uesꝑa nomi¬
nantur. donec omĩa que his dieb ds
fecit sexto ꝑficiantur die. septimoq
inmagno misterio d̃i uacatio comen

Expanded text:
ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominantur, donec omnia, quae his diebus Deus fecit, sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei uacatio commen
Abbreviated transcription (Latin):
morbum qͦd eoꝵs abnuisset imꝑi¬
um. eumq morbũ retrahentes¬
cum eorum iussa complesset. Iste
autem illos nec tam malos timen¬
dos putat: s sue sententie robur
constantissime retinens. om̃s poe¬
tarum sacrilegas nugas quib illi
mmnunditie sõcietate oblectantur:
a populo bene instituto remoue¬
re ñ dubitat. Hunc autem platonẽ
qͦd iam insecundo libto commemo¬
raui: int̾semideos labeo ponit. Qui
labeo numina mala uictimis eruen

Expanded text:
morbum, quod eorum abnuisset imperimorbum, quod eorum abnuisset imperium, eumque morbum retrahentes, cum iussa conplesset; iste autem illos nec tam malos. timendos putat, sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas, quibus illi inmunditiae societate oblectantur, a populo bene instituto remouere non dubitat. Hunc autem Platonem, quod iam in secundo libro commemoraui, inter semideos Labeo ponit. Qui Labeo numina mala uictimis cruen
Abbreviated transcription (Latin):
non erunt. Hoc si ita est. nam de
dus quid aliud decet credere: illa
profecto uacuatur opinio qua non¬
nulli putant dos malos sacris pla¬
candos ẽẽ ne ledant. bonos autẽ ut
adiuuent inuocandos. Mali enim
nulli sunt dĩ: bonis porro debitꝰ
ut dicunt honor sacrorum ẽ defe¬
rendus. Qui sunt gͦ illi qui ludos
scenicos amant: eosq diumis reb
adiungi. & suis honorib flagitant
exhiberi.. Quorum uis non eos in¬
dicat nullos: s iste affectus nimirũ
indicat malos. Quid̃ enĩ de ludis
scenicis plato senserit notum est:
cum poetas ipsos qͦd tam indigna
deorum maiestate atq bonitate car¬
mina composuerint. censet ciita¬
te pellendos. Qui sunt igitur isti
dii qui de scenicis ludis cum ipso
platone contendunt.Ille quippe
non patitur dos falsis criminibus
infamari: isti eisdem crimmnib suoᷤᷤ
honores celebrari iubent. Deniq
isti cum eosdem ludos instaurari
p̃ciꝑent: poscentes turpia. etiam
maligna gesserunt tito latinio
auferentes filiũ. & imittentes

Expanded text:
non erunt. Hoc si ita est, nam de dis quid aliud decet credere? illa profecto uacuatur opinio, qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse, ne laedant, bonos autem, ut adiuuent, inuocandos. Mali enim nulli sunt di; bonis porro debitus, ut dicunt, honor sacrorum est deferendus. Qui sunt ergo illi, qui ludos scaenicos amant eosque diuinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? quorum uis non eos indicat nullos, sed iste adfectus nimirum indicat malos. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit, notum est, cum poetas ipsos, quod tam indigna deorum maiestate adque bonitate carmina conposuerint, censet ciuitate pellendos. Qui sunt igitur isti di, qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari; isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent, poscentes turpia etiam maligna gesserunt, Tito Latinio auferentes filium et inmittentes
Abbreviated transcription (Latin):
ri non oportebat. & me prius absoluen¬
da occupabant. Hoc autem de cunta¬
te di grande opus. tandem ugiiti ddu¬
ob libris ẽ terminatum. Quorũ quinq
prumi eos refellunt qui res humanas
ita prosꝑari uolunt. ut ad hoc multo

Expanded text:
re non oporteret, et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem de Civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multo
Abbreviated transcription (Latin):
ctor & conditor ds̃. si prudenter at¬
tend̃amus. eadem ratione commen¬
dant: quia & meis hoc nobis ꝑ uici¬
um colli displicet qͦd innatura pla¬
cet: nisi quia hominib etiã ipse na¬
ture plerumq displicent cum eis fi¬
unt noxie. non eas considerantibus
s utilitatem suam. sicut illa anima¬
quorum abundantia ȩgyptiorum su¬
pbia uapulauit. S isto modo posst̾¬
& solem uituꝑare.: qm̃quidem peccan¬
tes uł debita non reddentes. poni a
iudicib iubentur adsolem.

Expanded text:
ctor et conditor Deus, si prudenter adctor et conditor Deus, si prudenter adtendamus, eadem ratione commendant, quia et in eis hoc nobis per uitium tolli displicet, quod in natura placet; nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae. non eas considerantibus, sed utilitatem suam, sicut illa animaquorum abundantia Aegyptiorum superbia uapulauit. Sed isto modo possunt et solem uituperare, quoniam quidam peccantes uel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem.
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑint. ut cedendo ac succẽdendo
ꝑagant infimam pulchritudinem
temporũ ingenere suo. istiꝰ mundi
partib congruentẽ. Neq enim cele¬
stib fuerant t̾rena coequanda: aut
ideo uniuersitati deesse ista debuet
qm̃ sunt illa meliora. Cum gͦ ihis
locis ubi ẽe talia competebat. aliis
alia deficientib oriuntur. & subci¬
bunt minora maiorib. atq inqu¬
litates suꝑantium suꝑata uertunt᷑
rerum ẽ ordo transeuntiũ. Cuius
qm̃ parti eius pro conditione nr̃e
mortalitatis intexti. uniuiersũ cul
particulȩ que nos offendunt. satis ap¬
te decenterq conueniunt. sentire non
possumus. Unde nobis inquib eam cõ¬
templari minus idonei sumus. rectis¬
sime credenda precipitur prouiden¬
tia conditoris: ne tanti artificis opus
maliquo reprehendere uanitate hu¬
mane temeritatis audeamus: qͣmꝙͣ
a uitia rerum terrenarũ non uolun¬
taria neq penalia naturas ipsas qua¬
rum nulla omĩno ẽ cuius non sit au¬

Expanded text:
ceperint, ut cedendo ac succedendo ceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uniuersitati deesse ista debuerunt, quoniam sunt illa meliora. Cum ergo in his locis, ubi esse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, rerum est ordo transeuntium. Cuius ctat, quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti uniuersum, cui particulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueniunt, sentire non possumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cuius non sit au
Abbreviated transcription (Latin):
ola gͦ bona alicubi ẽẽ possunt.
sola mala nusqͣm: qm̃ nature
etiam illȩ que ex malȩ uoluntatis
initio uitiate sunt. in quantum utti¬
ose funt malȩ sunt: inquantũ autẽ
nature sunt. bone sunt. Et cum in
penis ẽ natura uiciosa: excepto eo qͥd
natura ẽ. etiam hoc ibi bonum ẽ quod
impunita ñ ẽ. hoc enim ẽ iustum. et
om̃e iustum proculdubio bonum. ñ
enim quisqͣm de uitiis naturalib sea
de uoluntariis penas luit. Nã etiã qͥe
uitium consuetudine nimioue pro¬
gressu roboratum uelut naturaliter
moleuit. auoluntate sumpsit exor¬
dium. De uitiis quippe nunc loqui¬
mur eius nature cui mens in ẽ capar
intelligibilis lucis. qua discernitur
iustum ab iniusto. Cet̾um uitia peco¬
rum & arbors. aliarumq rerũ mutabi¬
lium atq mortaliũ uł intellectu uel
sensu ł uita omĩo carentiũ. quib eoꝵ
dissolubilis natura corrumpitur. dam¬
nabilia putare ridiculum ẽ: cum ite
creature eũ modũ nrtu creatoris ae¬

Expanded text:
ola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam; quoniam naturae etiam illae, quae ex malae uoluntatis initio uitiatae sunt, in quantum uitiosae sunt, malae sunt, in quantum autem naturae sunt, bonae sunt. Et cum in poenis est natura uitiosa, excepto eo, quod natura est, etiam hoc ibi bonum est, quod inpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum ab iniusto. Crum et arborum aliarumque rerum mutabilium adque mortalium uel intellectu uel sensu uel uita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare ridiculum est, cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris ac
Abbreviated transcription (Latin):
siñ romulo & herculi qͣmius istum
nec frẽm occidisse. nec aliquod ꝑpe¬
trasse flagitium quisqͣm historicors
uł poetarum dixit aut finxit: certe
uł priapo uł alicui eynocefalo. postre¬
mo uł febri: que romm numina par¬
tim ꝑegrina receꝑunt: partim sua ꝓ¬
pria sacrauerunt. Quomͦ igitur tan¬
ta animi & mors mala bonis p̾ceptis
& legib uł imminentia prohibereit.
uł insita extirpanda curarent diitales. qͥ etã
seminanda & augenda flagitia cura¬
uerunt. talia uł sua uł quasi sua fa¬
cta ꝑ theatricas celebritates popłis
innotescere cupientes. ut tamquã
auctoritate diuina sua sponte nequiᷤᷤ¬
sima libido accenderet᷑ humana. fru¬
stra hoc exclamante cicerone: Qui
cum de poetis ageret: ad quos cum
accessit inquit clamor & approbatio
popłi quasi cuiꝰdam magni & sapien¬
tis mag istri: quas illi obducunt te

Expanded text:
si non Romulo et Herculi quamuis istum si non Romulo et Herculi quamuis istum nec fratrem occidisse, nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum uel poetarum dixit aut finxit, certe uel Priapo uel alicui Cynocephalo, postremo uel Febri, quae Romani numina partim peregrina receperunt, partim sua propria sacrauerunt. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus uel inminentia prohiberent, uel insita extirpanda curarent di tales, qui etiam seminanda et augenda flagitia curauerunt, talia uel sua uel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes, ut tamquam auctoritate diuina sua sponte nequissima libido accenderetur humana, frustra hoc exclamante Cicerone, qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit, inquit, clamor et adprobatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri, quas a illi obducunt te