comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aduersus eũ iustius iterasset. Nũ¬
quid iob gratis colit dm̃: nonne
tu uallasti eũ. et uniuersam sub¬
stantiã eius ꝑcircuitu: sed au¬
fer manũ tuã. hoc ẽ sine eum
suis mecũ uirib decertare. nͥ
infaciem benedixerit tibi. Sed
cũ nullã huiuscemodi querimo¬
mã calĩniosus hostis post ẽfli¬
ctũ audeat iterare. non dei sed
illius se uictũ uirib confitetur.
Licet etiã gr̃am dei ñ totũ illi
de fuisse credenda sit. quȩ tan
tã tẽptatori tribuit potesta¬
tẽ quanta et illũ resistendo
nouerat habere uirtutẽ. ñ eũ
ab illius impugnatione sic ꝓte¬
gens ut nullũ uirtuti humane
relinqueret locũ. sed hoc tan¬
tũ procurans ne uiolentissimꝰ
inmicus animã eius am̃tẽ faci¬
ens et inpotem sensu impari
eũ. atꝙ iniquo certaminis pon
acatholicis inter catholicos cre¬
deret. nͥ quȩ inluctationib do¬
mesticis sepe defensa sunt: etiã
scriptura legerentur: Itane in
oĩb hoĩb intelligentiȩ caligat

Expanded text:
aduersus eum iustius iterasset: numquid gratis Iob colit deum? nonne tu uallasti eum et uniuersam substantiam eius per circuitum.? sed aufer manum tuam, id est sine eum suis mecum uiribus decertare, nisi in faciem tuam benedixerit tibi. sed oum nullam huiuscemodi querimoniam calumniosus hostis post conflictum audeat iterare, non dei, sed illius se euictum uiribus confitetur: licet etiam gratia dei non in totum illi defuisse crtam tentatori tribuit potestatem, quantam et illum resistendi noverat habere virtutem: non eum ab illius impugnatione sic protegens, ut nullum virtuti humanae relinqueret locum; sed hoc tantum procurans, ne violentissimus inimicus animam ejus amentem faciens et impotem sensu, impari eum atque iniquo certaminis ponda catholicis inter catholicos crederet, nisi quae in collocutionibus domesticis saepe defensa sunt, etiam scripta legerentur? Itane in omnibus hominibus intelligentiae caligat
Abbreviated transcription (Latin):
re : ds̃ in benedictionis uerba
transtulerit. et de abimalech
ꝗ peccare ñ ꝑmissus in rebec
quorũ malam uoluntatẽ in
bonũ. ds̃ uerterit. Recurrit
ad confirmationẽ definitio¬
nis suȩ. ut liberũ arbitrium
qđ gr̃e se dicit iungere apar¬
te quadã humanigeneris. quã¬
tũ in ipso ẽ. auferatꝰ. et in quadã
parte c̃stituat dic̃s. Hec enĩ
duo uel gr̃a uel liberũ arbi

Expanded text:
re, Deus in benedictionis verba re, Deus in benedictionis verba transtulerit ; et de Abimelech, qui peccare non permissus sit in Rebeccquorum malam voluntatem in bonum Deus verterit : recurrit ad confirmationem definitionis suae, ut liberum arbitrium, quod gratiae se dicit jungere, a parte quadam humani generis, quantum in ipso est auferat, et in quadam parte constituat, dicens: Haec enim d
Abbreviated transcription (Latin):
sunt apatre meo et cũ exalta¬
tus fuero aterra: oĩa traham
ad me. Inter oĩa autẽ. hunc
uel traditũ ẽẽ uel tractũ: etiã
ipsius confessio docet. Quicũ
aliquandiu blasphemasset in
et dixit. Dñe memor esto mei cũ
ueneris in regnũ tuũ. Sed im in
uno homine tã compugnantiũ
uocum sit orta diuersitas: in
credidit. Frustra igitur dispu¬
tator iste inscrutabile unius
gr̃e uarietatẽ: ad argum̃tum
definitionis suȩ uoluit aptare.
ut portio iustificatorũ: solis
uoluntatis suȩ motib: ad xp̃m
uenire credatur. Portio aut̃
reluctans: trahatur: et inui¬
ta cõpellatur. Cũ ds̃ sit qui
oꝑatur oĩa in om̃ib. siue alios
sic: alios autẽ sic attrahere
uelit : ad quẽ nemo nisi aliqͦ
seruantiã mandatorũ dei c̃su¬
mationẽq uirtutũ: diuinȩ gr̃e
deputandũ. quod et nos prõ¬
ptissime confitemur: et com¬
memoratis exẽplis de balahã
quẽ uolentẽ isrłitis maledice.¬

Expanded text:
sunt a Patre meo : et, Cum exaltasunt a Patre meo : et, Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ? Inter omnia autem, hunc vel traditum esse, vel tractum, etiam ipsius confessio docet: qui cum aliquandiu blasphemasset in et dixit: Domine, memor esto mei, cum veneris in regnum tuum . Sed unde in uno homine tanta compugnantium vocum sit orta diversitas, inscredidit. Frustra igitur disputator iste ad inscrutabilem unius gratiae varietatem argumentum definitionis suae voluit aptare, ut portio justificatorum solius voluntatis suae motibus ad Christum venire credatur; portio autem reluctans trahi, et invita compelli: cum Deus sit qui operatur omnia in omnibus , sive alios sic, alios autem sic attrahere velit; ad quem nemo, nisi aliquo servantiam mandatorum Dei, consummationemque virtutum divinae gratiae deputandam: quod et nos promptissime confitemur. Et commemoratis exemplis de Balaam, quem volentem Israeli maledice
Abbreviated transcription (Latin):
nationẽ claritatis dei infacie
Qui ergo illuxit in corde ma¬
thei publicani. et pauli tunc
eccłam ꝑsequentis : ipse in
corde ⁊achei . et incorde cru¬
zacheũ ꝗ querebat uidẽ eũ ꝗs
esset: cõpellare dignatus ẽ dic̃s.
Lachee festinãs descende. qm̃ ho¬
die in domo tua oportet me
manere: et non p̾parauit sibi¬
eius animũ cuius elegit hospitiũ:
Deniq cũ murmurarent om̃s.
quod ad uirũ peccatorẽ intro¬
isset hospitari. ⁊acheus iã pę¬
nitentiã agens. dimidio bono¬
rũ suorũ in pauꝑes erogato.
redditurũ se in quadruplum
fraudata ꝓmitteret: dñs ait.
hodie salus huic domin facta
ẽ : ꝗa et hic ẽ filius abrahe.
Et ne lateret causa huius sa¬
lutis: adiecit. Uenit autẽ filius
re quod perierat. Ut quẽ agno¬
nis qͦq iustificationẽ. etiã sinul¬
la oꝑantis gr̃e intellegerert᷑
in dicia.ñne cũ oĩb credentib
etiã ipsum acciꝑemꝰ attractũ:
Dicente dño. Om̃ia m tradita

Expanded text:
ntiae claritatis Dei, in facie  Patris . 19. Qui ergo illuxit in corde Matthaei publicani, et Pauli tunc Ecclesiam persequentis, ipse et in corde Zacchaei, et in corde cruZacchaeum, qui quaerebat videre Jesum quis esset, compellare dignatus est dicens: Zacchaee, festina, descende; quoniam hodie in domo tua oportet me manere ; et non sibi praeparavit ejus animum, cujus elegit hospitium. Denique cum murmurarent omnes, cur ad virum peccatorem introisset hospitari, et Zacchaeus jam poenitentiam agens, dimidio bonorum suorum in pauperes erogato, redditurum se in quadruplum fraudata promitteret, Dominus ait: Hodie salus huic domui facta est, quia hic est filius Abrahae. Et ne lateret causa hujus salutis, adjecit: Venit autem filius facere quod perierat: ut quem agnonis quoque justificatione, etiamsi nulla operantis gratiae intelligerentur indicia, nonne cum omnibus credentibetiam ipsum acciperemus attractum, dicente Domino, Omnia mihi tradita
Abbreviated transcription (Latin):
aĩa mea et fortitudo mea et lau¬
datio mea dñs. Ut manifestissi¬
me nouerimus. nec laudẽ eos
ulla habere nec meritũ. inꝗb
ñ inueniuntur quȩ nͥ dñs dedĩt
non habentur. Sic autẽ putasti
de testimonio laudate fideip̃¬
iudiciũ donis gr̃e. posse gene¬
rare quasi fides. ubi ostendetur
laudata ñ doceretur ẽẽ donatũ.
Laudat apłs romanorũ fidem.
et ꝓhoc bono agit gr̃as dõ dic̃s.
Primũ ꝗdẽ gr̃as ago dõ meo ꝑ
annuntiatur in uniuerso mun¬
do. Ad corinthios qͦq similis scri¬
bit affectu dic̃s. Gr̃as ago dõ
meo semꝑ ꝓuobis in gr̃a dei quȩ
data ẽ uob̃ in xp̃o iħu. quia in oĩb¬
diuites facti estis in illo. in oĩuer¬
bo et in oĩscientia. Nũquid agen¬
do gr̃as dõ credentib sustulit
laudẽ. et laudando credentes
meriti negauit auctorẽ: De effe¬
siorũ etiã fide ꝗd sentiat audiamꝰ.
ꝓpterea inꝗt et ego audiens fidẽ
onẽ in om̃s scõs. Non cesso gr̃as

Expanded text:
anima mea; et , Fortitudo mea et lauanima mea; et , Fortitudo mea et laudatio mea Dominus. Ut manifestissime noverimus, nec laudem eos ullam habere, nec meritum, in quibus non inveniuntur quae, nisi Dominus dederit, non habentur. 2. Sic autem putasti de testimonio laudatae fidei praejudicium donis gratiae posse generari; quasi fides, ubi ostenderetur laudata, non doceretur esse donata. Laudat Apostolus Romanorum fidem, et pro hoc bono eorum agit gratias Deo, dicens , Primum quidem gratias annuntiatur in universo mundo. Ad Corinthios quoque simili scribit affectu, dicens , Gratias ago Deo meo semper pro vobis, in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu; quia in omdivites facti estis in illo, in omni verbo, et in omni scientia . Numquid agendo gratias Deo, credentibus sustulit laudem? aut laudando credentes, meritis negavit auctorem? De Ephesiorum etiam fide quid sentiat, audiamus: Propterea, inquit, et ego audiens fidem onem in omnes sanctos, non cesso gratias
Abbreviated transcription (Latin):
humilib consentientes. insa
In toto quippe eccłȩ corpore.
atq insingulis m̃bris. quod
mortuũ erat uinficatũ ẽ quod
uã portionẽ. aliorũ saluator.
aliorũ susceptor. sed õiũ usque¬
quaq fideliũ et saluator et su¬
sceptor ẽ xp̃s. nec merito hac
laude priuantur. qui unde et̃¬
na bona mereantur accipiunt.
tantoꝙ: beatiores fiunt. quan¬
to pauciora habuerint quȩ ipso¬
rũsunt: et quanto plura que dĩ
sunt. Non enĩ c̃turbant nos su¬
ꝑbientiũ ineptaquerimonia¬
quic quã insi datũ ei fuerit de cȩ¬
lo. An dicendũ est om̃s quidem
uirtutes inter dei dona numeran¬
das. sed millis hoũm quas de ꝓ¬
prio habuerit esse laudabilem
et ibi essent merita: ubi deidona
tur ꝓipso et laudẽ et meritum
ꝑdider̃. nec habent uerã głam
ꝗ non in se sed in dño głantur.
Sed rectius audiuimus dicen
brachii sui. et adño discedit cor
eius. Et illũ ꝗait. Diligã te dñe
uirtus mea. et in dño laudabit᷑

Expanded text:
umilibus consentientes, insanIn toto quippe Ecclesiae corpore, atque in singulis membris, quod mortuum erat vivificatum est, quod tam partitionem, aliorum salvator, aliorum susceptor; sed omnium usquequaque fidelium et salvator et susceptor est Christus. Nec merito ac laude privantur qui unde aeterna bona mereantur accipiunt; tantoque beatiores fiunt, quanto pauciora habuerint quae ipsorum sunt, et quanto plura quae Dei sunt. Non enim conturbat nos superbientium inepta querimoniaquidquam, nisi ei datum fuerit de coelo. An dicendum est omnes quidem virtutes inter Dei dona numerandas; sed in illis hominem quas de proprio habuerit esse laudabilem, et ibi esse merita ubi Dei dona tur pro ipso, et laudem et meritum perdiderunt; nec habent veram gloriam qui non in se, sed in Domino, gloriantur. Sed rectius audimus prophetabrachii sui, et a Domino discedit cor ejus; et illum qui ait , Diligam te, Domine, virtus mea; et , In Domino laudabitur
Abbreviated transcription (Latin):
so
magis lucescat: requiramus ubi
facere ds̃ noluerit quod om̃s
facere dõ uolente uoluerint.
Dñs apłis suis precepit dicens
Euntes ite et docete om̃s gs̾.
Quodcũ apłi audirent sine
dubio ñ uerba nuda ꝑcorpo¬
rales sonos exteriorib tan¬
tum aurib acceꝑunt. sed uir¬
tute iubentis uerbi accensa ẽ
in cordib eorũ in extinguibilis
flãma caritatis qua ardentissi
loqui uerbũ inasia.et ire inbi¬

Expanded text:
s magis elucescat, requiramus ubi fieri Deus noluerit, quod homines facere Deo volente voluerunt. Dominus Apostolis praecepit, dicens, Euntes ite, et docete omnes gentQuod cum Apostoli audirent, sine dubio non verba nuda per corporales sonos exterioribus tantum auribus acceperunt, sed virtute viventis Verbi accensa est in cordibus eorum inexstinguibilis flamma charitatis, qua ardentissimloqui verbum in Asia, et cum
Abbreviated transcription (Latin):
tib et cupiditatib suis in quã
neglecta dei lege fluxit. non
a seipso. sed a creatore mutat᷑
Vt quicꝗd in eo inmelius refici¬
tur. nec sine allo sit qui sanatur.
nec nisi abillo sit qui medetur.
Cuius sumus noua creatura. no¬

Expanded text:
tibus et cupiditatibus suis, in quas tibus et cupiditatibus suis, in quas neglecta Dei lege defluxit, non a seipso, sed a Creatore mutatur; ut quidquid in eo in melius reficitur, nec sine illo sit qui sanatur, nec nisi ab illo sit qui medetur; cujus sumus nova creatura no
Abbreviated transcription (Latin):
accerrimis studus. excellentis¬
simis ingenus laborando ni¬
chil egerint. nisi ut euanesce¬
rent incogitationib suis. et
obscuraretur cor insipiens eo
rum.ꝗobnoscendã ueritatem
semetipsis ducib utebantur.
Si ergo quis de erũnosis uani¬
tatib et insanis fallacib eru¬
bescens: tenebras ẽe et mor¬
tẽ quicꝗd ꝓlumine et uita am¬
plectebatur intellegit. et abis
se conatur abstrahere. ñ ẽ abi¬
pso quãtus ñ sine ipso sit ista
conuersio. Nec propria uirtute
ad principalia salutis enititur
Sed ait hoc occulta et potens
ar̃a dei: quȩ climotis t̾renarũ
opinionũ. et oꝑũ mortuorum
fauillis: terrorem obruti cordis
ex agitat et desiderio ueritatis
inflãmat. Nonut inuitũ hõem
subigat: sed ut subiectionis cu¬
pidum faciat. Nec ut ignorantẽ
trahat. sed ut intelligentẽ seq̃n¬
tẽq precedat. Manens enim
liberũ arbitriũ quod utiq cũ
ipso hõe ds̃ condidit: auanita¬

Expanded text:
bonum, acerrimis studiis, et excellentisbonum, acerrimis studiis, et excellentissimis ingeniis laborando nihil egerint, nisi ut evanescerent in cogitationibus suis , et obscuraretur cor insipiens eorum, qui ad cognoscendam veritatem 338 semetipsis ducibus utebantur. Si ergo quis de aerumnosis vanitatibus et insaniis fallacibus erubescens, tenebras esse et mortem quidquid pro lumine et vita amplectebatur intelligit, et ab his se conatur abstrahere; non est ab ipso, quamvis non sine ipso sit, ista conversio; nec propria virtute ad principia salutis enititur: sed agit haec occulta et potens gratia Dei, quae, remotis terrenarum opinionum et operum mortuorum favillis, torrem obruti cordis exagitat, et desiderio veritatis inflammat: non ut invitum hominem subigat, sed ut subjectionis cupidum faciat; nec ut ignorantem trahat, sed ut intelligentem sequentemque praecedat. Manens enim liberum arbitrium, quod utique cum ipso homine Deus condidit, a vanita
Abbreviated transcription (Latin):
Nũꝗd non ex dõ hanc uolunta¬
tem habebant. quod etiã iusto¬
rũ optabant ad fidẽ corda c̃¬
uertere.quos occulto iudicio
ds̃ euangłm tunc nolebat au¬
dire : aut qđ eccła cotidie ꝓ
dei facit: Quis hoc dixerit:
nisi qui hoc ñ facit aut qui pu
apud dm̃ qui sepe postulata
non tribuit : quȩ postulare
dõ. nec negandũ ẽ hoĩs ẽẽ ꝓ¬
pria et confitendũ ẽ dõ inspiran¬
te concepta.Nã cũ nemosit bo¬
nus nisi solus ds̃. quale erit
bonũ. quod auctorẽ ñ hab.
bonũ: nature quippe huma¬
ne cuius creator ẽ deus etiã
post preuaricationẽ manet sub¬
stantia. manet forma. manet
uita et sensus. et ratio. cȩteraq
corporis atq animi bona. q̃
etiã malis uitiosisꝙ ñ desunt.
Sednonin alus habet uerbi
bom ꝑceptionẽ que mortalẽ
uitã honestare possint. et̃nã
autẽ conferre non possint
neq enĩ ignotũ ẽ quantũ gre¬
quentia. et totius mundi in¬
quisitio. circa inuemendũ sũmũ

Expanded text:
uid non ex Deo hanc voluntatem habebant, quod etiam istorum optabant ad fidem corda convertere, quos occulto judicio Deus Evangelium tunc nolebat audire? Aut quod Ecclesia quotidie pro Dei facit? Quis hoc dixerit, nisi qui hoc non facit, aut qui putapud Deum, qui saepe postulata non tribuit, quae postulare Deo, nec negandum est hominis esse propriam, et confitendum est Deo inspirante conceptam. Nam cum nemo sit bonus, nisi solus Deus , quale erit bonum quod auctorem non habet bonum? Naturae quippe humanae, cujus creator est Deus, etiam post praevaricationem manet substantia, manet forma, manet vita, et sensus, et ratio, caeteraque corporis atque animi bona, quae etiam malis vitiosisque non desunt: sed non in his habet veri boni perceptionem, quae mortalem vitam honestare possunt, aeternam autem conferre non possunt. Neque enim ignotum est, quantum Graequentia, et totius mundi inquisitio, circa inveniendum summum
Abbreviated transcription (Latin):
Absit ab animis piorũ fallacis do¬
ctrine insidiosa deceptio. uir¬
tutes cũ uitus habitare ñ pofsr̃
Quȩ enĩ participatio inquit apls
iustitiȩ cũ iniquitate : aut quȩ so¬
cietas luci ad tenebras. Uirtus
nãꝙ principaliter ds̃ ẽ. Cui ñ

Expanded text:
Absit ab animis piorum fallacis doAbsit ab animis piorum fallacis doctrinae insidiosa deceptio. Virtutes cum vitiis habitare non possunt. Quae enim participatio, inquit Apostolus, justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras ? Virtus namque principaliter De
Abbreviated transcription (Latin):
uideamus quo disputatius pro¬
grediatur intentio. Dubitarigͦ¬
turaliter uirtutũ semina bene¬
ficio crearoris inserta. Sed nisi
hec opitulatione dei fuerint ex¬
citata: ad increm̃tũ ꝑfectionis
autẽ homini in qualibet parte
arbitrii libertatẽ: etiã liber ille
ꝗdicitur pastoris aꝑtissime do¬
cet in quo duo angłi unicuiq
ñr̃m adherere dicuntur: idẽ.
bonus et malus. In hominis uõ¬
ad oprione c̃sistere: ut eligat
quẽ sequatur. et iccirco manet
in hõe liberũ semꝑ arbitrium
qđ gr̃am dĩ possit uel neglegere
uel amare.
idubitari non potest inesse õĩ
anime naturaliter uirtutum
semina beneficio creatoris inser¬
ta. solus adã p̾uaricatus ẽ. et in pec¬
cato eius nemo peccauit. In nul¬
lis iniquitatib c̃cepti sumus. et
innullis nos matres nr̃e pepe¬
rere delictis. Non fuimus natu¬
ra filii ire. nec fuimus sub pote¬
state tenebrarũ. ꝗ manentib in
nob̾ naturaliter uirtutib. filii
potius nati sumus pacis et lucis.

Expanded text:
videamus, quo disputantis progrediatur intentio: « Dubitarituraliter virtutum semina beneficio Creatoris inserta; sed nisi haec opitulatione Dei fuerint excitata, ad incrementum perfectionis autem homini in quamlibet partem arbitrii libertatem etiam liber ille qui dicitur Pastoris apertissime docet, in quo duo angeli unicuique nostrum adhaerere dieuntur, id est bonus ac malus, in hominis uero optione consistere, ut eligat quem sequatur. et idciroo manet in homine liberum semper arbitrium, quod gratiam dei possitvel neglegere vel amare. Si dubitari non potest, inesse omni animae naturaliter virtutum semina beneficio Creatoris inserta: solus Adam praevaricatus est, et in peccato ejus nemo peccavit; in nullis iniquitatibus concepti sumus, et in nullis nos matres nostrae peperere delictis ; non fuimus natura filii irae, nec fuimus sub potestate tenebrarum ; qui, manentibus in nobis naturaliter virtutibus, filii potius nati sumus pacis et lucis .
Abbreviated transcription (Latin):
et dei sapientia.habitat fides.
spes. caritas. c̃tinentia. intellectꝰ.
c̃siliũ. fortitudo. cet᷑eq uirtutes.
Cũuõ ab hoc bono recedimꝰ. oĩa
nob̾ ec̃trario oriuntur ex nobis.¬
lede

Expanded text:
et Dei sapientia ; habitat fides, spes, charitas, continentia, intellectus, consilium, fortitudo caeteraeque virtutes. Cum vero ab hoc bono recedimus, omnia nobis e contrario oriuntur ex nobis.cede
Abbreviated transcription (Latin):
scendero in lectũ stratus mei
si dedero somnũ oculis meis
et palpebris meis dormitatio¬
nẽ. aut requiem tẽporib me¬
is. donec inueniã locũ dño
tab̃naculũ dõ iacob.Quod cũ
ꝓpħa c̃cupisceret ñ ignora¬
bat uerũ illud ꝑfectũq tẽplũ
ab illo ẽe ẽdendũ: quicũ eẽt
filius dei factus ẽ etiã filius
dauid. Quiq eũ uideret tẽplũ
asalomone constructũ dicebat.
soluite tẽplũhoc et intriduo
suscitabo illud dicebat autem
de tẽplo corporis sui. Ut ergo
hoc tẽplũ prefiguraret᷑ quod
in xp̃o et in eccła disponebat᷑.
merito adextructionẽ eius
ñ dauid eligitur sed filius da
naculũ incorruptibile. ad cuiꝰ
condendã imagmẽ et uolun¬
tas dauid ꝓbata ẽ. et opus in
eum trans latũ: ẽ cuis ꝑsona
magis eidẽ imagini c̃gruebat
atꝙ ita et hoc ex dõ erat uel
le dł̃. et ex dõ erat hoc facere¬
a salomone. Quod ut exẽplis

Expanded text:
scendero in lectum stratus mei, scendero in lectum stratus mei, si dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob . Quod cum Propheta concupisceret, non ignorabat verum illud perfectumque templum ab illo esse condendum, qui cum esset  etiam filius David; quique cum videret templum a Salomone constructum, dicebat, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Dicebat autem de templo corporis sui . Ut ergo hoc templum praefiguraretur, quod in Christo et in Ecclesia disponebatur, merito ad instructionem ejus non David eligitur, sed filius Davrnaculum incorruptibile; ad cujus condendam imaginem et voluntas David probata est, et opus in eum translatum est cujus persona magis eidem imagini congruebat. Atque ita et ex Deo erat hoc velle David, et ex Deo erat hoc facere Salomonem. 3. Quod ut exemplis
Abbreviated transcription (Latin):
ergo cogitatio atq iste tractat᷑
regis dauid utrũ ne bonꝰ ẽx dõ
anmalũ et ab hõe fuisse dicen¬
dus ẽ : Si enĩbona ex dõ fuit
illa cogitatio: cur ab eo aquo in¬
spirata ẽ. eidẽ negatur effectꝰ:
Si autẽ mala et ex hoĩe fuit.¬
cur laudatur adño: Restat gͦ.
ut ⁊ bona et ex homine fuisse
credatur. in quẽ modũ etiã nr̃as
cotidie cogitationes possumus
iudicare. Neꝙ enĩ aut solidđ
bonum ex semetipso cogitare
concessum ẽ: aut nob̾ nequid
boniumquã saꝑe. aut cogita.¬
re possimus naturalit̾ dene
atq argum̃to ꝓbare potest.
qđ pie cogitationes ex solo li¬
bero arbitrio et ñ ex dei inspi¬
ratione nascantur. Non enim
idõ uoluntas dđ quȩ utiq bo¬
na erat ñ ex dõ fuisse creden¬
da ẽ. ꝗa tẽplũ sibi dñs. ñ ab eo¬
edificari. sed afilio ipsius uo¬
luit. Querendũ ergo ẽ de quo
spũ ꝓcesserit affectus ipsũ
uoluntatis. Nẽpe de illo in
quo dicebat. Si introiero in
tabernaculũ domꝰ mee. si a¬

Expanded text:
ergo cogitatio atque iste tractatus regis Dauid utrumne bonus et ex deo, an malus et ab homine fuisse dicendus est? si enim bona atque ex deo fuit illa cogitatio, cur ab eo a quo inspirata est eidem negatur effectus? si autem mala et ex hocur laudatur a Domino? Restat ergo ut et bona, et ex homine fuisse credatur. In quem modum etiam nostras quotidie cogitationes possumus judicare: neque enim aut soli David bonum ex semetipso cogitare concessum est, aut nobis ne quid boni unquam sapere aut cogitare possimus naturaliter, denatque argumento probari potest, quod piae cogitationes ex solo libero arbitrio, et non ex Dei inspiratione nascantur. Non enim ideo voluntas David, quae utique bona erat, non ex Deo fuisse credenda est, quia templum sibi Daedificari, sed a filio ipsius voluit. Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit affectus istius voluntatis, nempe de illo Dei, in quo dicebat, Si introiero in tabernaculum domus meae, si a
Abbreviated transcription (Latin):
inc̃clusione testimoniorum.
increpationẽ ꝓpħicã surdi ap¬
pellantur et cęci: possint exfa¬
cultate nature. et aures suas aꝑi¬
re ad audiendũ. et oculos suos
aduidendũ. quasi non de isdẽ
dicat dñs. Et dabo eis cor ali¬
ud. et sp̃m nouũ dabo eis. et euel¬
lam cor lapideũ de carne ecq
et dabo eis cor carneũ. ut in
p̾ceptis meis ambulent. et u-¬
stificationes meas obseruent.
et faciant eas. addit et dicit.
Deniq ut possibilitatẽ boni
eis in ẽẽ designaret. increpans
non eis dixisset: nisi eos iudicio
naturali qđ equũ ẽ scisset. posse
discernere.Iamñsolũ uolun¬
tatẽ bon. sed etiã possibilita¬
tẽ libero asscribit arbitrio. tan¬
quã idoneo abeis exigatur in¬
telligentia idõ iustitia repo¬
scatur quia possint hec sine dei
donis de nature ꝓferri boniꝰ.
Imꝑantur autẽ ista hoĩ. ut ex
ipso p̃cepto dei hoc qđ accep̾
in dicetur. Ignorat se id sui uitio¬
se¬
ꝑdidisse. et ñ idõ iniqua esse

Expanded text:
in conclusione testimoniorum increpationem propheticam surdi appellantur 334 et caeci, possint ex facultate naturae et aures suas aperire ad audiendum, et oculos suos ad videndum quasi non de iisdem dicat Dominus, Et dabo eis cor aliud, et spiritum novum dabo eis; et evellam cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum; ut in praeceptis meis ambulent, et justificationes meas observent, et faciant eas ; addit et dicit : Denique ut possibilitatem boni eis inesse significaret, increpans ue non eis dixisset, nisi eos judicio naturali quod aequum est scisset posse discernere. » Jam non solum voluntatem boni, sed etiam possibilitatem libero adscribit arbitrio: tanquam ideo ab eis exigatur intelligentia, ideo justitia reposcatur, quia possint haec sine Dei donis de naturae proferre bonis. Imperantur autem ista homini, ut ex ipso praecepto, quo ei hoc quod accepit indicitur, agnoscat se ipsum isedidisse; et non ideo iniquam esse
Abbreviated transcription (Latin):
humilitatẽ : suꝑbia destruxit.
continentiã : c̃cupiscentia eli¬
sit. Infidelitas. rapuit fidem.
captiuitas abstulit lib̾tatẽ.
nec potuit ulla illic portio
residere uirtutũ. quo tanta
irruꝑat turma uitiorũ. Nemo
enĩ potest duob dñis seruire.
Et ꝗ facit peecatũ. seruus ẽ pec¬
cati. Et aquo quis suꝑatus est.
ei seruus addictus ẽ. Nemo aut̃
seruit: nisi cũ aliqua libertate.
Et nemo liber ẽ. nisi aliqua ser¬
uitute. Dicente apło. Cũ enim
serui ẽetis peccati. liberi fuistis
iustitie. Quẽ ergo fructũ habui¬
stis tunc: in ꝗb nc̃ erubescitis:¬

Expanded text:
humilitatem superbia destruxit, humilitatem superbia destruxit, continentiam concupiscentia elisit, infidelitas rapuit fidem, captivitas abstulit libertatem: nec potuit ulla illic portio residere virtutum, quo tanta irruperat turma vitiorum. Nemo enim potest duobus dominis servire ; et: Qui facit peccatum, servus est peccati : et, A quo quis superatus est, ei et servus addictus est . Nemo autem servit, nisi cum aliqua libertate; et nemo liber est, nisi cum aliqua servitute, dicente Apostolo , Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc
Abbreviated transcription (Latin):
dñi post preuaricationem
primi hoĩs illata sententia:
Ecce adã factus ẽ sicut unus
ex nob sciens bonũ et malum.
quasi diabolus adȩ uera ꝓmise¬
rit: et adã transgrediendo man¬
datũ dei. profłcerit insimilitu¬
dinẽ dei. exhoe ei fuisse conla¬
tũ ꝓnuntiauerit ds̃. Cũ in his
uerbis significatũ sit potius.
ꝗd ñ fuerit assecutus. Qui suꝑ¬
be ingressus uiã. quod habebat
amisit. dũ qđ ñ acceꝑat c̃cupi¬
scit. Nonminus autẽ in ipsa
huius sensus c̃clusione pecea¬
tũ ẽ dũ dicitur. Concepit gͦ
adã post p̃uaricationẽ quã
non habuerat c̃scientiã mali.
boni uõ quã acceꝑat scientiã
non amisit. Scientiã bom tẽ
adã habebat: quando bonum
scm̃ꝙ mandatũ dei. fideli cor
de seruabat. et erat iustus ma¬
nens inimagine creatoris sui.
legisꝙ eius non obliuiscens.
Post quã autẽ se hoc ẽ imago¬
nẽ et tẽplũ dei: deceptori suo
subdidit. ꝑdidit boni scientiã

Expanded text:
Domini post praevaricationem Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, « Ecce Adam factus est sicut uex nobis, sciens bonum et malum ? Quasi diabolus Adae vera promiserit, et Adam transgrediendo mandatum Dei, profecerit in similitudinem Dei, et hoc ei fuisse collatum pronuntiaverit Deus: cum in his verbis significatum sit potius quid non fuerit assecutus, qui superbiae ingressus viam, quod habebat amisit, dum quod non acceperat concupivit. Non minus autem in ipsa hujus sensus conclusione peccatum est, dum dicitur: Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit. Scientiam boni Adam tunc habebat, quando bonum sanctumque mandatum Dei fideli corde 331 servabat, et erat justus manens in imagine Creatoris sui, legisque ejus non obliviscens. Postquam autem se, hoc est, imaginem et templum Dei deceptori suo vendidit, perdidit boni scientiam,
Abbreviated transcription (Latin):
c̃sequens ẽẽ ut si liberũ arbi¬
triũ obcȩcatũ ẽẽ dicatur. et ob¬
cȩcatio ipsa ad nature referat᷑
auctorẽ: uult ꝑsuadere quod
tã sanũ sit in ade posteris li¬
berũ arbitriũ quã in adã fuit
ante peccatũ quod satis alienũ
a catholica fide ducimus. Qd
enĩ peccato lesum ẽ. si id lesũ
non ẽ unde peccatum ẽ: nsi
forte dicatur in ade poste¬
ros pena transisse ñ culpa:
Quod õimodo falso dicitur.
et obhoc forte ñ dicitur. Ni¬
mis enĩ impiũ est hoc de dĩ
sentire iustitia: quod ap̃ua¬
ricatione liberos cũ res uo¬
luerit ẽẽ dãnatos. Patet gͦ
culpa ubi non latet pena. et
societas peccati conuincitur
de cõmunione supplicii: ut
quod ẽ humane miseriȩ ñ
de institutione creatoris. sed
de retributione sit iudicis. Il
lud etiã inepte positũ ẽ et
c̃tra sensum õium tractatoꝵ
quod ad ꝓbandã liberi arbitrii
incolomitatẽ connexuit di¬
cens. Et quomͦ stabit illa

Expanded text:
consequens esse, ut si liberum arbiconsequens esse, ut si liberum arbitrium obcaecatum esse dicatur, obcaecatio ipsa ad naturae referatur auctorem; vult persuadere, quod tam sanum sit in Adae posteris liberum arbitrium, quam in Adam fuit ante peccatum: quod satis alienum a catholica fide ducimus. Quid enim peccato laesum est, si id laesum non est, unde peccatum est? Nisi forte dicatur in Adae posteros poenam transisse, non culpam: quod omnino falsum dicitur, et ob hoc forte non dicitur. Nimis enim impium est, hoc de Dei sentire justitia, quod a praevaricatione liberos cum reis voluerit esse damnatos. Patet ergo culpa ubi non latet poena, et societas peccati convincitur de communione supplicii; ut quod est humanae miseriae, non de institutione Creatoris, sed de retributione sit judicis. 27. Illud etiam inepte positum est, et contra sensum omnium tractatorum, quod ad probandam liberi arbitrii incolumitatem connexuit, dicens: Et quo modo stabit illa
Abbreviated transcription (Latin):
arbitriũ. idest rei sibi placite
spontaneus appetitus ubi usũ
bonorũ quȩ acceꝑat fastidiuit.
et uilescentib sibi felicitatis
suȩ presidus : insana cupidita¬
tẽ ad exꝑ̾gentiã p̃uaricationis
intendit. bibit õium uitiorũ
uenenũ. et totã naturã. hoĩs
in tẽꝑantię suȩ ebrietate ma¬
defecit. Inde priꝰ quã edendo
carnẽ filii hoĩs et bibendo
sanguinẽ eius. loetalẽ digerat
cruditatẽ. Labit memoria. er¬
rat iudicio. nutat incessu. Neꝙ
ullomͦ idoneus ẽ: ad illud bo¬
nũ eligendũ et c̃cupiscendũ
quo se sponte priuauit. Quia
ñ sicut potuit dõ ñ impellen¬
te corruere: ita potest dõ ñ
erigente consurgere. Non gͥ
recte dictũ ẽ: non enĩ talem
ds̃ hõem fecisse credendus ẽ
ꝗ nec uelit umquã nec possit
bonũ.quasi nos istã hominis
debilitatẽ acreatore dicamꝰ
ẽditã. et ñ peccati merito ab
hõe c̃tractã. Qui ergo putat

Expanded text:
arbitrium, id est, rei sibi placitae arbitrium, id est, rei sibi placitae spontaneus appetitus, ubi usum bonorum quae acceperat fastidivit, et vilescentibus sibi felicitatis suae praesidiis insanam cupiditatem ad experientiam praevaricationis intendit, bibit omnium vitiorum venenum, et totam naturam hominis intemperantiae suae ebrietate madefecit. Inde, priusquam edendo carnem Filii hominis et bibendo sanguinem ejus lethalem digerat cruditatem, labat memoria, errat judicio, nutat incessu; neque ullo modo idoneus est ad illud bonum eligendum et concupiscendum, quo se sponte privavit: quia non sicut potuit Deo non impellente corruere, ita potest Deo non erigente consurgere. 26. Non igitur recte dictum est: Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit unquam, nec possit bonum. Quasi nos istam hominis debilitatem a Creatore dicamus conditam, et non peccati merito ab homine contractam. Qui ergo putat
Abbreviated transcription (Latin):
tutib naturaliter agerent in
ꝗb adã fuit ante peccatũ non
essent natura filure. Non
essent tenebre. nec sub pote
non egerent: ꝗa ñ frustra boni
essent. nec iustitie premio fra¬
udarentur.Habentes ea bona
quorum amissione primi
patres de paradiso exulare me¬
ruerunt. Nunc autẽ cũ sine sa¬
cram̃to regenerationis et̃nam
morte nemo possit euadere.
ĩmne ex ipsius remedus singu¬
laritate aꝑtissime patet. in
quã ꝓfundũ malũ totiꝰ huma¬
ni generis natura dimersa sit:
illius p̃uaricatione in quo õs
peccauer̃. et quic ꝗd ille ꝑdidit
ꝑdider̃. ꝑdidit autẽ primitus
fidẽ. ꝑdidit c̃tinentiã. ꝑdidit
caritatẽ. spoliatus ẽ sapientia
et intellectu: caruit consilio.
et fortitudine. Et impie altio¬
ra sectando: aueritatis scientia.
et abobedientie pietate deie¬
ctꝰ ẽ. Nec ipso saltim timore s
reliquo. ut ab int̃dictis uel
metu caueret penȩ. ꝗabstine¬
bat amore iustitiȩ. Liberũ gͦ

Expanded text:
tutibus naturaliter agerent, in tutibus naturaliter agerent, in quibus Adam fuit ante peccatum: non essent natura filii irae ; non essent tenebrae , nec sub potesnon egerent; quia non frustra boni essent, nec justitiae praemio fraudarentur, habentes ea bona, quorum amissione primi patres de paradiso exsulare meruerunt. Nunc autem, cum sine Sacramento regenerationis aeternam mortem nemo possit evadere; nonne ex ipsius remedii singularitate apertissime patet, in quam profundum malum totius humani generis natura demersa sit, illius praevaricatione, in quo omnes peccaverunt, et quidquid ille perdidit perdiderunt? Perdidit autem primitus fidem, perdidit continentiam, perdidit charitatem, spoliatus est sapientia et intellectu, caruit consilio et fortitudine, et impie altiora sectando, a veritatis scientia et ab obedientiae pietate dejectus est: nec ipso saltem timore sibi reliquo, ut ab interdictis vel metu caveret poenae, qui non abstineret amore justitiae. Liberum ergo
Abbreviated transcription (Latin):
atitudinẽ ꝑueniret: ut nec uel¬
let decidere indeteriora nec pos¬
set. Sed ipso libero arbitrio qđ
quandiu uoluit bonus mansit.
a proposita sibi lege discessit. nec
denuntiate sibi mortis suppli¬
ciũ formidauit. deserensdm̃:¬
et sequens diabolũ. rebellius
dño seruatori. et inimico obedi¬
ens ꝑemptori. Fuit ergo adam:
et in illo fuimus om̃s. Perut a¬
dam: et illo perierunt om̃s. qđ
ita non falso dixit beatus ãbro¬
sius: sicut non falso ipsa ueritas
ait. Uenit filius hominis quere¬
re et saluare quod perierat. Na
substantia prerepta ẽ nec uolun¬
tas : sed lum̃ decusq uirtutum
ꝗb fraude inuidentis exuta ẽ.
in amissibilem corporis animȩq
incorruptionẽ poterit ꝑuenire.
Quid ei remansit nisi quod ad
tp̃ralẽ ꝑtinet uitã : quȩ tota
ẽ dãnationis et pene. ꝓpt̃ qđ
natos in adã: renasci oportet
in xp̃o. ne inilla quis inuenia¬
tur generatione que perut.
Namsi posteri ade in illis uir¬

Expanded text:
atitudinem perveniret, ut nec velatitudinem perveniret, ut nec vellet decidere in deteriora nec posset: sed ipso libero arbitrio, quo quamdiu voluit, bonus mansit, a proposita sibi lege discessit; nec denuntiari sibi mortis supplicium formidavit, deserenset sequens diabolum, rebellis Domino servatori, et inimico obediens peremptori. Fuit ergo Adam, et in illo fuimus omnes; periit Adam, et in illo perierunt omnes . Quod ita non falso dixit beatus Ambrosius, sicut non falso etiam ipsa Veritas ait, Venit Filius hominis quaerere et salvare quod perierat . Nasubstantia erepta est, nec voluntas; sed lumen decusque virtutum, quibus fraude invidentis exuta est. inamissibilem corporis animique incorruptionem poterat pervenire, quid ei remansit, nisi quod ad temporalem pertinet vitam, quae tota est damnationis et poenae? Propter quod natos in Adam renasci oportet in Christo; ne in illa quis inveniatur generatione, quae periit. Nam si posteri Adae in illis vir
Abbreviated transcription (Latin):
hõem fecisse credendus ẽ. ꝗ nec
uelit umqua: nec possit bonum.
Alioquin nec liberũ ꝑmisit arbi¬
triũ: si ei tantũ modo malũ et uel¬
le et posse: bonũuõ nec uelle
nec posse concessit. Et quomͦ
fcce adã factus ẽ unus ex nobis
sciens bonũ et malũ. Non enim
talis ante fuisse putandus ẽ. ꝗ
boni eẽt prorsus ignarus.Alio
matũ. quod satis absurdũ acatho¬
lica fide om̃imodis alienũ ẽ. qn
tia iugiter frueretur. sed ipsi que¬
sier̃ cogitationes multas. Facti
enĩ sunt ut dictũ ẽ: scientes bo¬
nũ et malũ. Concepit ergo adã
post preuaricationẽ quã non
habuerat scientiã mali. boniuõ
quã acceꝑat scientiã non amisit.
atũ ẽẽ hõem primũ in quo õiũ
hominũ conereta natura ẽ du¬
bitare fasnon est: eũꝙ talem
accepisse liberũ arbitriũ ut si
auxiliantẽ sibi dñm ñ deserer :
possit in bonis quȩ naturalit᷑
acceꝑat ꝑseuerare ꝗa uellei. et
merito ꝑseuerantie: in eãdembe¬

Expanded text:
hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam, nec possit bonum. Alioquin nec liberum ei permisit arbitrium, si ei tantummodo malum ut velit et possit, bonum vero nec velle nec posse concessit. Et quomodo ecce Adam factus est sient unus ez nobis, sciens bonum et malum? non enim talis ante fuisse putandus est, qui boni esset prorsus ignarus. aliomatum : quod satis absurdum atque a catholica fide omnimodis alienum eet. qutia iugiter frueretur, sed ipsi quaesiuerunt cogitationes multas: facti enim sunt, ut dictum est, scientes bonum et malum. concepit ergo Adam post praeuaricationem quam non habuerat scientiam mali, boni uero quam acceperat scientiam non amisit. atum esse hominem primum, in quo omnium hominum concreata natura est, dubitare fas non est, eumque tale accepisse liberum arbitrium, ut si auxiliantem sibi dominum non desereret, possent in nobis quae naturaliter acceperat, perseverare, quia vellet; et merito perseverantiae in eamdem be
Abbreviated transcription (Latin):
uauerit. Aut si etiã in his que
ds̃ tribint aliqua merita col¬
loquantur. c̃stat etiã ipsa
ꝓpria adquiri facultate po¬
tuisse et idõ in aliꝗb opor¬
tet nosiuuari. ut possibilius
paucorum breuitate uerboꝵ.
non duarum tantum. sed mul¬
tarũ impietatum nmerosa co¬
nexioẽ quesi scrupulosioris di¬
ligentiȩ discretione tractent᷑
mnullo adanati erroris cate¬
na absoluta monstrabitur.
deamur. et latebras sensuum
ultra uerba rimari. ꝗd accres.¬
cat cognitis doceam quȩ se¬
cuntur. Qui inter principia
disputationis suȩ dixerat ñ
solum actuũ uerũ etiã cogita¬
tionũ bonarũ ex dõ ẽẽ pͥncipi¬
ũ. Qui nob̾ et mitia sc̃e uolun

Expanded text:
uverit: aut si etiam in his quae Deus tribuit, aliqua merita collocantur, constet etiam ipsa propria acquiri facultate potuisse; et ideo in aliquibus oporteat nos adjuvari, ut possibilius paucorum brevitate verborum, non duarum tantum, sed multarum impietatum numerosa connexio est: quae si scrupulosioris diligentiae discretione tractetur, in nullo a damnati erroris catena absoluta monstrabitur. deamur, et latebras sensuum ultra verba rimari, quid accrescat cognitis, doceant quae sequuntur. Qui ergo inter principia disputationis suae dixerat, « Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui
Abbreviated transcription (Latin):
scientiȩ nuditatẽ : quasi ista sci
dua. uel ex legalis doctrinȩ
eruditione quesita: possit sui
ꝑceptione pr̃are : ut quod fa¬
ciendũ nouerimꝰ. etiã facere di¬
ligamꝰ. Aut ullus sit bone uolun¬
tatis motus. nͥ quẽ creauerit dif¬

Expanded text:
scientiae nuditatem? Quasi ista sciescientiae nuditatem? Quasi ista sciedua consecuta, vel ex legalis doctrinae eruditione quaesita, possit sui perceptione praestare, ut quod faciendum noverimus, etiam facere diligamus: aut ullus sit bonae voluntatis motus, nisi quem creavit dif
Abbreviated transcription (Latin):
ebant. intellegentes mores ci¬
uitatũ. c̃cordiamꝙ ppłorũ non
posse alit̾ c̃tinere. nͥut recte fa¬
ctis p̃mia: et peccatis. penȩ de¬
cernerentur. Quis abigat hanc¬
sapientiã humanogeneri adtẽ¬
poralis uite utilitatẽ: ex natu¬
Si enĩ nec ad ista t̾rena ordinã¬
da rationalis animi uigẽt inge¬
niũ. non uitiata ẽẽt sed extincta
natura. Quȩ tam̃ etiã si excellen¬
tissimis actib. et cimctis mortali¬
b eruditionũ polleat discipli¬
nis: iustificari exse non potest
ꝗa bonis suis male utitur. Inꝙ
sine cultu ueri dei impietatis
immutate. equȩ c̃uincitur. et
unde se defendi existimat ac¬
cusatur. Cumgͦ paulus defim¬
at qđ non ex oꝑib legis iustifica¬
p̃putiũ ualeat aliꝗd sed noua
creatura: quid iste impiã infide¬
lium libertatẽ naturalib instru.¬
ctam bonis: et propriis uult iu¬
stificart principus: Qui ad re¬
nouationẽ misere uetustatis.
idoneã definit p̾uaricatricis

Expanded text:
ebant, intelligentes mores ciebant, intelligentes mores civitatum concordiamque populorum non posse aliter contineri, nisi et recte factis praemia, et peccatis poenae decernerentur; ssapientiam humano 333 generi ad temporalis vitae utilitatem, ex natuSi enim nec ad ista terrena ordinanda rationalis animi vigeret ingenium, non vitiata esset, sed exstincta natura. Quae tamen etiamsi excellentissimis artibus, et cunctis mortalium eruditionum polleat disciplinis , justificari ex se non potest: quia bonis suis male utitur, in quibus sine cultu veri Dei impietatis immunditiaeque convincitur, et unde se defendi aestimat, accusatur. Cum ergo Paulus definiat, quod non ex operibus legis justificaputium valeat aliquid, sed nova creatura : quid iste impiam infidelium libertatem naturalibus instruit bonis, et propriis vult justificare principiis? Quid ad renovationem lacessitae vetustatis idoneam definit praevaricatricis
Abbreviated transcription (Latin):
tio sunt uocati. et cũ ẽent lon¬
ge : facti sunt. ꝓpe: c̃redentes
in eũ.quiquorũ aliquando non
sionẽ exfide. et p̃putiũ ꝑfidẽ.:
duos c̃didit in semetipso: et u¬
trũq parietẽ inimic itiȩ iudȩoꝵ
et gentiũ in unonouo homine
facit pacẽ: c̃cludens oĩa incre¬
dulitate. ut promissio ex fide
ñuxp̃i daretur credentibus.
Siinquã de his apłs loquitur.
in quorũ cordib digito suo ds̃
idest spũ sc̃o scribit nouu testam̃¬
tũ: ut legis plenitudinẽ et opa
caritatis naturaliter ex sequan¬
tur. reformata scilicet renoua¬
taq natura : quid huius suꝑbis¬
simi sensus nouitas adiuuatur.
cũ rec̃ciliatio inmicorũ ñ possit
nisi gr̃e mediatoris adscribi. Os
enĩ peccauerunt et egent gła dĩ.
iustificati gratis ꝑ gr̃am ipsius.
Ergo gr̃a gła dei ẽ. ñ meritũli¬
berari. Quis enĩprior dedit ei
ut retribueretur illi: nichil bo¬
ni oꝑis ex mortius: nichil iusti¬
ista dicuntur ꝗalieni agr̃a xp̃ia

Expanded text:
tio sunt vocati, et cum essent longe, facti sunt prope , credentes in eum, qui quorum aliquando non sionem ex fide, et praeputium per fidem , duos condidit in semetipso, destructoque pariete inimicitiae Judaeorum et Gentium, in uno novo homine fecit pacem ; concludens omnia in incredulitate, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus : si, inquam, de his Apostolus loquitur, in quorum cordibus Deus digito suo, id est, Spiritu sancto scribit novum Testamentum, ut legis plenitudinem et opera charitatis naturaliter exsequantur, reformata scilicet renovataque natura: quid hinc superbissimi sensus novitas adjuvatur, cum reconciliatio inimicorum non possit nisi gratiae Mediatoris adscribi? Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius . Ergo gratia gloria Dei est, non meritum liberati. Quis enim prior dedit ei, ut retribueretur illi ? Nihil boni operis ex mortuis, nihil justiista dicuntur, qui alieni a gratia chr
Abbreviated transcription (Latin):
liberi apeccato: serui autẽ fa¬
cti dõ. habetis fructũ ur̃m in
scĩficatione. finẽ uõ. uitã eternã.
Qui itaq seruit diabolo.liber ẽ
dõ. Qui autẽ libertus seruit dõ:
lib̾ ẽ diabolo. ut appareat malã
liberalitatẽ potuisse haberi ex
humane uoluntatis defectu. bo¬
nam autẽ libertatẽ ñ potuisse
tas inprogeniem eius transisse
uideatur : quã integro sit õium
hoũm natura iudicio: exẽplogen¬
tiũ ꝓbaturus. hic doctor addi¬
dit et dicit. Deniq ñ amisisse
genus humanũ post p̾uarica¬
tionẽ adȩ scientiã boni: etiam
apłi sententia euidentissime de¬
claratur qui dicit. Qm̃ gentes
quȩ legẽ ñhabent: naturaliter
quȩ legis sunt faciunt. hi legẽ¬

Expanded text:
i autem facti Dei, habetis fructum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam . Qui itaque servit diabolo, liber est Deo: qui autem liberatus servit Deo, liber est diabolo. Ut appareat malam libertatem potuisse haberi ex humanae voluntatis defectu: bonam autem libertatem non potuisse tas in progeniem ejus transisse videatur; quam integro sit omnium hominum natura judicio, exemplo gentium probaturus hic doctor addit, et dicit : Denique non amisisse genus humanum post praevaricationem Adae scientiam boni, etiam Apostoli sententia evidentissime declaratur, qui dicit: « Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter qu
Abbreviated transcription (Latin):
tate collata ꝗb ad augendas na¬
turales diuitias. quedam de sur¬
sum munera debeantur. Uult
nos gr̃am dei ñ ad singulos actꝰ
acciꝑe ac ꝑ inde ñ pro oĩ oꝑe
bono semꝑ orare. atꝙ ita

Expanded text:
tate collata, quibus ad augendas naturales divitias quaedam desursum munera debeantur. Vult nos gratiam Dei non ad singulos actus accipere, ac proinde non pro omni opere bono semper orare. Atque ita
Abbreviated transcription (Latin):
Cauendũ nobis ẽẽ ne ita ad dm̃
oĩa scõrũ merita referamur. ut
nichil nisi quodmalũ ẽ huma¬
ne adscribamus nature. Et ne
hanc naturas ullas in p̾uarica¬
tione ade credẽmꝰ amisisse uir¬
tutẽ. definisti tã in colomis ẽẽ
õiũ hoũm aĩas naturaliter quã
fuit primihominis ante pecca¬
tũ. dicendo. Dubitari gͦ ñ potest
in ẽẽ oĩ aĩȩ naturaliter uirtu¬
tum semina beneficio creato¬¬
ris inserta. Consideratis gͦ his
definitionib tuis. ñ ẽ occuleũ
quantũ ab illius sententiȩ sa¬
nitate deciꝑis. in qua quod tri¬
buendũ erat gr̃e. fallacit p̃di¬
cando catholicarũ tibi auriũ
iudicia ẽciliare uoluisti. ꝗbus
de premisse ꝓfessionis fronte
securis facile sequentia in re¬
perent.si prima placuissent.
ris a prefixa regula discrepa¬
re. ita uirtutũ meritorũꝙ
pͥncipia ad liberũ arbitrium
gratiã transtulisti. ut ipsos bo¬
norũ desideriorũ uoluntarios

Expanded text:
Cavendum nobis esse, ne ita ad Deum Cavendum nobis esse, ne ita ad Deum omnia sanctorum merita referamus, ut nihil nisi quod malum est, humanae adscribamus naturae. » Et ne hanc naturam illas in praevaricatione Adae crederemus amisisse virtutes, definisti tam incolumes esse omnium hominum animas naturaliter, quam fuit primi hominis ante peccatum, dicendo, « Dubitari ergo non potest, inesse omni animae naturaliter virtutum semina beneficio Creatoris inserta. » Consideratis ergo his definitionibus tuis, non est occultum, quantum ab illius sententiae sanitate desciveris, in qua quod tribuendum erat gratiae, fallaciter praedicando, catholicarum tibi aurium judicia conciliare voluisti; quibus de praemissae professionis fronte securis, facile sequentia irreperent, si prima placuissent. ris a praefixa regula discrepare, ita virtutum meritorumque principia a libero arbitrio ad gratiam transtulisti, ut ipsorum bonorum desideriorum voluntarios
Abbreviated transcription (Latin):
quoddã p̃ueniri ad gr̃am osten¬
deres. in quorũdã autẽ p̃euntib
meritis causam precipiendi gr̃e
collocaris. Dicit. quid ex quo pen¬
deat dubitari. idest utrũ quia im¬
tiũ bone uoluntatis p̃buerimꝰ
misereatur nr̃i ds̃. Anꝗa ds̃ mi¬
sereatur c̃sequamur bone uo¬
luntatis mitiũ. quas duas regu¬
las ne in ambiguo relinqueres.
utrũq exẽplis ut tibi uisum ido¬
neis munire curasti.Unã de
pauli et mathei coacticia c̃uer¬
sione c̃firmans. Aliã de zachei
et latronis uoluntaria fide ro¬
borans.quorũ desidiũ tã uio¬
lentũ dicis fuisse. ut ad inuaden¬
dũ regnũ cȩlorũ. specialia uoca¬
tionis monita p̃uenirent. Deiñ
ꝓgressu disputationis in colomi¬
tatẽ interioris hoĩs patefacias
Ipsum adã concepisse ꝗdẽ quã
non habebat conscientiã mali
sed quod acceꝑat bon scientiã
ñ amisisse c̃firmans. Cũꝙ hoc
etiã excõparatione impiorum
ꝓbare uoluisses. in his uõ quȩ
plapsus es ut proclamares.

Expanded text:
quosdam praeveniri a gratia ostenderes, in quorumdam autem praeeuntibus meritis causam percipiendae gratiae collocares, dixisti , Quid ex quo pendeat dubitari: id est, utrum, quia initium bonae voluntatis praebuerimus, misereatur nostri Deus; an quia Deus misereatur, consequamur bonae voluntatis initium. Quas duas regulas ne in ambiguo relinqueres, utramque exemplis, ut tibi visum est idoneis, munire curasti; unam de Pauli et Matthaei coactitia conversione confirmans, aliam de Zacchaei et latronis voluntaria fide roborans; quorum desiderium tam violentum dicis fuisse , ut ad invadendum regnum coelorum specialia vocationis monita praevenirent. Deinde progressu disputationis, ut incolumitatem interioris hominis patefacias ; ipsum Adam concepisse quidem, quam non habebat, scientiam mali; sed quam acceperat boni scientiam, non amisisse confirmas. Cumque hoc etiam ex comparatione impiorum probare voluisses, in id usque prolapsus es, ut proclamares ,