comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ & summũ quẽ colimus. sed alium
nescio quẽ falsũ confingitis. quẽ nos co¬
lere uł arbitramini uł calumniamini.
qui tam̃ etiã ipse multo est melior d̾o ur̃o:
ambo eñi non st̃ & a uobis ambo fingun¬
tur s meliorem fingitis eũ que tamquã
nr̃m accusatis quã eũ quẽ ur̃m adoratis.
sic & patriachas & ꝓpħas non tales uitũ¬
ꝑatis quales honorant᷑ a nobis. sed quales
libris nr̃is non intellectis maliuola uani¬
tate finxistis. Quos tam̃ etiã ipsos quales
fuisse suspicamini parũ est si dic̃a ur̃is
electis om̃ia manichei mandata ser̃¬
uantib: nisi etiã ostend̾a ipso đo ur̃o
esse meliores. Qd̃ non aggrediar de¬
monstrare: nisi pͥus scõs ꝑatres nr̃os pa¬
triarchas & ꝓpħas a criminationibus
ur̃is adiuuante me dño adu̾sum corda
carnalia ꝑspicua ratione defendero.
Et uobis quid̾e manicheis sic respondere
sufficeret. ut etĩã uitia quȩ putatis

Expanded text:
uerum et summum, quem colimus, sed alium uerum et summum, quem colimus, sed alium nescio quem falsum confingitis, quem nos colere uel arbitramini uel calumniamini, qui tamen etiam ipse multo est melior deo uestro — ambo enim non sunt et a uobis ambo finguntur — sed meliorem fingitis eum, quem tamquam nostrum accusatis, quam eum, quem uestrum adoratis. Sic et patriarchas et prophetas non tales uituperatis. quales honorantur a nobis, sed quales libris nostris non intellectis maleuola uanitate finxistis: quos tamen etiam ipsos quales fuisse suspicamini, parum est, si dicam uestris electis omnia Manichaei mandata seruantibus, nisi etiam ostendam ipso deo uestro esse meliores. quod non adgrediar demonstrare, nisi prius sanctos patres nostros patriarchas et prophetas a criminationibus uestris adiuuante me domino aduersum corda carnalia perspicua ratione defendero. et uobis quidem, Manichaei, sic respondere sufficeret, ut etiam uitia, quae putatis,
Abbreviated transcription (Latin):
excusetis. Si gͦ possetis inuenire alte¬
rũ udicẽ quiꝰ liber uinculo necessitatis
moderator existeret ȩquitatis: istum
certe in illo globo non forinsecus fige¬
ret. sed cũ ipso terribili hoste intus in¬
cluderet. Cur enĩ non iuste pͥor sit ad
pęnã damnationis. qui pͥor est ad cri
colimus. sed qualem nos colere uł fin¬
gitis uł putatis.:: qui sine ullo ȩquita¬
tis examine. sine ulla distinctione dam¬
nationis & disciplinȩ non parceret
seruis suis nec iusto nec peccatori. po¬
tius quã non parteret membris suis
ul innocentib si necessitas crimen
non est. uł illi obtemꝑando factis no¬
centib. si & necessitas crimen est:
ut ab illo in ȩternũ damnarent᷑. cũ
quo uł simul absolui si post uictoriã
respiraret libertas. uł simul damna¬
ri debuert̃. si & post uictoriã tantũ
saltẽ ualeret necessitas. ut aliqͥd uale¬
ret & ȩquitas. Sicut aut̃ d̾m non illũ

Expanded text:
excusetis. si ergo possetis inuenire alteexcusetis. si ergo possetis inuenire alterum iudicem, qui liber uinculo necessitatis moderator existeret aequitatis, istum certe in illo globo non forinsecus figeret, sed cum ipso terribili hoste intus includeret. cur enim non iuste prior sit ad poenam damnationis, qui prior est ad crimcolimus, sed qualem nos colere uel fingitis uel putatis, qui sine ullo aequitatis examine, sine ulla distinctione damnationis et disciplinae non parceret in seruis suis nec iusto nec peccatori, potius quam non parceret membris suis uel innocentibus, si necessitas crimen non est, uel illi obtemperando factis nocentibus, si et necessitas crimen est, ut ab illo in aeternum damnarentur, cum quo uel simul absolui, si post uictoriam respiraret libertas, uel simul damnari debuerunt, si et post uictoriam tantum saltem ualeret necessitas, ut aliquid ualeret et aequitas. sicut autem deum, non illum
Abbreviated transcription (Latin):
summi boni ante cõmixtionẽ nacurȩ
mali horrendu necessitatis malum
poneretis. Et huius enĩ erroris ur̃i
causa suꝑbia est: quã non habebitis
si nolitis. S uos d̾u uultis illud quo
irruistis quo qͦ modo defendere. qu¬
fertis originẽ peccati a uoluntatis
arbitrio: & ponitis in uana & falsa
fabula naturã mali. Ac ꝑ hoc re¬
stat ut dicatis etiã illas animas in hor¬
ribili globo ȩt̃na colligatione damnan¬
das non uoluntate s necessitate inimri¬
cas lumini sc̃õ extitisse: talemq d̾m
ur̃m iudic̃e constituatis apud quẽ ni¬
chil ꝓdesse possitis eis qudꝵ causam demon¬
strata necessitate defenditis: & talẽ regẽ
ã quo fr̃ib ur̃is filiis & membris illiu̾s
quoꝵ inimicitias adu̾sus uos & ipsum
non uoluntate sed necessitate extitisse
ualeatis. Oimmanissimã crudelitatẽ:
nisi qd̾ conu̾titis uos ad ipsius defensionẽ
Lut eũ quoq ista qd̾ necessitate faciat

Expanded text:
summi boni ante commixtionem naturae summi boni ante commixtionem naturae mali horrendum necessitatis malum poneretis. et huius enim erroris uestri causa superbia est, quam non habebitis, si nolitis . sed uos dum uultis illud, s quo inruistis, quoquo modo defendere, aufertis originem peccati a uoluntatis arbitrio et ponitis in uana et falsa fabula naturam mali. ac per hoc restat, ut dicatis etiam illas animas in horribili globo aeterna conligatione damnandas non uoluntate, sed necessitate inimicas lumini sancto extitisse talemque deum uestrum iudicem constituatis, apud quem nihil prodesse possitis eis, quarum causam demonstrata necessitate defenditis, et talem regem, a quo fratribus uestris, filiis et membris illius, quorum inimicitias aduersus uos et ipsum non uoluntate, sed necessitate extitisse valeatis. O immanissimam crudelitatem! nisi quod conuertitis uos ad ipsius defensionem, ut eum quoque ista quod necessitate faciat
Abbreviated transcription (Latin):
natura passȩ st̃. & inimice lumini
scõ extitert̃: ad hoc utiq ab hoste co¬
actȩ st̃. Cui si resistere non ualuert̃:
innocentes damnant᷑. Si aut̃ ualu¬
erunt nec uoluert̃: qͥd adhuc tam
fabulose inducitis naturã mali cũ a
ꝓpria uoluntate sit origo peccati:
Hoc enĩ certe sua culpa non ui aliena
fecert̃: qd̾ cum possent malo resiste¬
re noluert̃. Qd̾ si facerent bene fa¬
cerenti si aut̃ non facerent grauit᷑
immanit̃q peccarent. Si potuert̃
& non fecert̃: utiq noluert̃. Si gͦ no¬
luert̃: uoluntatis crimen est non ne¬
cessitatis. A uoluntate gͥ initiũ pecca¬
ti. Unde aut̃ initiũ peccati inde ini¬
tium mali: uł faciendi contra iustũ
preceptũ uł patiendi scd̃m iustũ iu¬
diciũ. ꝓ inde nulla causa est cur quȩ¬
rentes unde sit malũ irrueretis in
huius erroris tam magnũ malũ.
ut naturã tot bonis abundante
naturã mali diceretis: & in natura

Expanded text:
natura passae sunt et inimicae lumini natura passae sunt et inimicae lumini sancto extiterunt, ad hoc utique ab hoste coactae sunt, cui si resistere non ualuerunt, innocentes damnantur; si autem ualuerunt nec uoluerunt, quid adhuc tam fabulose inducitis naturam mali, cum a propria uoluntate sit origo peccati? hoc enim certe sua culpa, non ui aliena fecerunt, quod, cum possent malo resistere, noluerunt. quod enim si facerent, bene facerent, si autem non facerent, grauiter inmaniterque peccarent , si potuerunt et non fecerunt. utique noluerunt. si ergo noluerunt, uoluntatis crimen est, non necessitatis. a uoluntate igitur initium peccati; unde autem initium peccati, inde initium mali uel faciendi contra iustum praeceptum uel patiendi secundum iustum iudicium. proinde nulla causa est, cur quaerentes, unde sit malum, inrueritis in huius erroris tam magnum malum, ut naturam tot bonis abundantem naturam mali diceretis et in natura
Abbreviated transcription (Latin):
pͥore sua lucida natura passa st̃: et
inimica lumini scõ extiterunt. In¬
de. nisi qr ut ipse dicit ita erant
inuiscerata pͥmȩ auiditati pͥncipũ¬
um tenebrarũ: ut originẽ suãre¬
colere. seq ab hostili natura discer¬
nere non ualerent: Ergo animȩ
huiusmodi nichil mali ipse fecert̃
sed innocentes tantũ malũ ꝓpessȩ st̃.
Quo faciente nisi illo pͥmitus: qui ut
ã se in tantũ malũ ꝓcederent imꝑa¬
uit. Peiorem gͦ exꝑtȩ st̃ patr̃e: quã
hostẽ. Pat̃ eni eas ad tantũ malũ mi¬
sit: hostis aut̃ tam quã bonũ appe¬
tiuit. cupiens ꝑfrui non nocere.
Ille sciens nocuit᷑: ille nesciens. Si d̾s
infirmus atq in ops alit̃ sibi con¬
sulere non ualebat pͥus adu̾sus
hostem imꝓbum. & post adu̾sus
inclusũ. Saltẽ gͦ non accuset eas
quarũ obȩdientia tutus est: quarũ
morte securus est. Si enĩ coactus ẽ
preliari: numqͥd & calumniari :
Nam qͣndo se errare a pͥore sua lucida

Expanded text:
priore sua lucida natura passa sunt et priore sua lucida natura passa sunt et inimica lumini sancto extiterunt. unde, nisi quia, ut ipse dicit, ita erant inuiscerata primae auiditati principum tenebrarum, ut originem suam recolere seque ab hostili natura discernere non ualerent? ergo animae huiusmodi nihil mali ipsae fecerunt, sed innocentes tantum malum perpessae sunt. quo faciente nisi illo primitus, qui, ut a se in tantum malum procederent, imperauit? peiorem ergo expertae sunt patrem quam hostem. pater enim eas ad tantum malum misit; hostis autem tamquam bonum adpetiuit cupiens perfrui, non nocere: ille sciens nocuit, ille nesciens. sed deus infirmus atque inops aliter sibi consulere non ualebat, prius aduersus hostem inprobum et post aduersus inclusum. saltem ergo non accuset ' eas, quarum oboedientia tutus est, quarum morte securus est. si enim coactus est proeliari, numquid et calumniari? nam quando se errare a priore sua lucida
Abbreviated transcription (Latin):
candu & ipse inuasus atq possessus
cogi posset nisi ꝑ suȩ partis pͥmo fla¬
gitiũ. deinde suppliciũ sibi ꝓuidisset:
nulla fuit in d̾o ur̃o nec in eiꝰ parti¬
b libera uoluntas. Nonse fingat iu¬
dicẽ: sed agnoscat reum. Non qr pas¬
sus est qd u̾olebat. sed qd se simulat
iusta retribuere: damnando eos qͦs
nouit malũ passos esse potuis quã
fecisse. Qd̃ ad hoc tantũ simulat ne
uictus inueniat᷑: quasi aliqͥd ꝓsit ali¬
cui misero si felix aut fortunatus
uocet᷑. Nempe iam & hoc melius
erat ut d̾s uͣr sine ullo ȩquitatis ex.¬
amine hõib nec iustis nec peccatori.¬
b parceret qd̃ in rep̃hensione d̾i nr̃i
faustus nichil intelligens ultimũ po¬
suit: quã in membraᷤ sua sic seuiret.
ut parũ sit qd̾ ea in expiabilit uene¬
fanda hostib obtulit. rasi etiã falso
crimine iniquitatis accuset. Quȩ id̃o
merito dicit pendere tã immane
ac sine fine suppliciũ. qd̾ errare se a

Expanded text:
candum et ipse inuasus atque possessus candum et ipse inuasus atque possessus cogi posset, nisi per suae partis primo flagitium, deinde subplicium sibi prouidisset nullaque fuit in deo uestro nec in eius partibus libera uoluntas, non se fingat iudicem, sed agnoscat reum, nec quia passus est, quod nolebat, sed quia se simulat iusta retribuere damnando eos, quos nouit malum passos esse potius quam fecisse: quod ad hoc tantum simulat, ne uictus inueniatur, quasi aliquid prosit alicui misero, si felix aut fortunatus uocetur. nempe iam et hoc melius erat, ut deus uester sine ullo aequitatis examine hominibus nec iustis nec peccatoribus parceret — quod in reprehensione dei nostri Faustus nihil intellegens ultimum posuit — quam in membra sua sic saeuiret, ut parum sit, quod ea inexpiabiliter uenenanda hostibus obtulit, nisi etiam falso crimine iniquitatis accuset. quae ideo merito dicit pendere tam inmane ac sine fine subplicium, quod errare se a
Abbreviated transcription (Latin):
stantia d̾i est. ac ꝑ hoc om̃ino incõmu¬
tabilis. quẽ ad modũ hoc dicat᷑ non in¬
uenit᷑. Ds̃ enĩ om̃ino peccare non po¬
test: sicut negare se ipsũ non potest.
Homo aut̃ potest peccare & d̾m negare:
sed si nolit non facit. Si gͦ istis membris
Si ur̃i uelut animȩ humanȩ ac rationa¬
li e̾e̾t ut dixi peccandi uł non peccandi
liberũ uoluntatis arbitrium. recte
fortasse ꝓ grauib criminib illo globi
siplicio plecteret᷑. Nunc aut̃ uolun¬
tatis libertate illas particulas dicere
non potestis: quã totus d̾s ipse ñ habu¬
it. Qa si eas non mitteret in peccatũ:
totus a tenebrarũ gente ꝑuasus pec¬
care cogeret᷑. Qd̃ si cogi non posset:
peccauit cũ eas eo misit ubi cogi possenͣ.
Et id̾o magis ipse illo uelut parricidali
culleo dignus qui hoc fecit libero im¬
ꝑio: quã illȩ quȩ obtemꝑando illuc
erunt ubi recte uiuendi arbitriũ
liberũ ꝑdiderunt. Si .d aut̃ ad pec¬

Expanded text:
stantia dei est ac per hoc omnino incommustantia dei est ac per hoc omnino incommutabilis, quemadmodum hoc dicatur, non inuenitur; deus enim omnino peccare non potest, sicut negare se ipsum non potest; homo autem potest peccare et deum negare, sed si nolit, non facit — si ergo istis membris dei uestri uelut animae humanae ac rationali esset, ut dixi, peccandi uel non peccandi liberum uoluntatis arbitrium, recte fortasse pro grauibus criminibus illo globi subplicio plecterentur. nunc autem libertatem uoluntatis illas particulas habuisse dicere non potestis, quam totus deus ipse non habuit, quia si eas non mitteret in peccatum, totus a tenebrarum gente peruasus peccare cogeretur: quod si cogi non posset, peccauit, cum eas eo misit, ubi cogi possent. et ideo magis ipse illo uelut parricidali culleo dignus, qui hoc fecit libero imperio, quam illae, quae obtemperando illuc ierunt, ubi recte uiuendi arbitrium liberum perdiderunt. si autem ad pec
Abbreviated transcription (Latin):
suis alienisq peccantib: cũ d̾s quẽ fin¬
gitis membra sua que coactus coegit
ire in fauces peccati postea damne̾t in
globo: Qd̾ quid̾e cum faciet ut dici¬
tis: iram non habebit. S miror si fron¬
te hab ebit: inferendo in eos quasi
uindictã ã quib petere deberet ueni¬
am & dicere. Obsecro ignoscite: mem¬
bra mea estis. Quando ego in uos istud
nisi uictus necessitate facere possem:
Scitis & uos qd̾ tunc qͣndo uos huc
misi horrendus hostis eruꝑat. Qd̃
aut̃ nunc uos hic illigo: timeo ne
rursus erũpat. Iam certe etiã illud
fatemini multo melius esse hõium
milia ob nuliã uł leuem culpã dem¬
porali morte int̃ficere: quã membra
sua id est membra d̾i substantiã d̾i. &
plane d̾m & in peccati uoraginẽ tra¬
dere. & pena sempitnȩ colligationis d̾a¬
nare. Si enĩ esset illis membris peccan¬
di uł non petcandi liberũ arbitriũ:
quãquã de substantia d̾i quȩ uere sub¬

Expanded text:
suis alienisque peccantibus, cum deus, quem finsuis alienisque peccantibus, cum deus, quem fingitis, membra sua, quae coactus coegit ire in fauces peccati, postea damnet in globo? quod quidem cum faciet, ut dicitis, iram non habebit. sed miror, si frontem habebit inferendo in eos quasi uindictam, a quibus petere deberet ueniam et dicere: obsecro, ignoscite, membra mea estis; quando ego in uos istuc nisi uictus necessitate facere possum? scitis et uos, quod tunc, quando uos huc misi, horrendus hostis eruperat; quod autem nunc uos hic inligo, timeo, ne rursus erumpat. iam certe etiam illud fatemini multo melius esse hominum milia ob nullam uel leuem culpam temporali morte interficere quam membra sua, id est membra dei. substantiam dei et plane deum et in peccati uoraginem tradere et poenae sempiternae conligatione damnare. si enim esset illis membris peccandi uel non.peccandi liberum arbitrium - quamquam de substantia dei, quae uere sub
Abbreviated transcription (Latin):
fugeret non haberet. Quanto me¬
lius nature humanȩ inuideret uitã
beat̃a quã naturã diuinã daret in
miseriã desideraret sanguinẽ & ad¬
ipem sacrificioꝵ potius quã ipse toti¬
ens etiã ydolis mactaret᷑ mixtus
adipi & sanguini om̃ium uictimatũ:
ꝑturbaretut zelo si illa sacrificia
& diss aliss offerrent᷑ potius quam
na indignatione cõmotus ac turbidus
peccantib & suis & alienis irasceret᷑: quã
ipse non solũ in om̃ib itascentib sed eti¬
am in om̃ib uiuentib turbaret᷑. in pec¬
cantib om̃ib coinquinaret᷑. in damna¬
tis om̃ib puniret᷑ : ubiq ligatus ex illa
sua parte quã ad tale dedecus innocen¬
tẽ ipse damnauit. ut ꝑ illam uinceret
qd̾ timebat. etiã ipse sub t̾a exitiosa ne¬
cessitate damnatus ut ei damnata
pars eiꝰ posset ignoscere si cũ iam mi¬
ser sit uł humilis esset. Nunc aũt qͥs
ferat rep̃ hendi a uobis d̾in irascentẽ

Expanded text:
fugeret non haberet! quanto mefugeret non haberet! quanto melius naturae humanae inuideret uitam beatam quam naturam diuinam daret in miseriam, desideraret sanguinem et adipem sacrificiorum potius, quam ipse totiens etiam idolis mactaretur, mixtus adipi et sanguini omnium uictimarum, perturbaretur zelo, si illa sacrificia et diis aliis offerrentur, potius quam na indignatione conmotus ac turbidus peccantibus et suis et alienis irasceretur, quam ipse non solum in omnibus irascentibus, sed etiam in omnibus timentibus turbaretur, in peccantibus omnibus coinquinaretur, in damnatis omnibus puniretur ubique ligatus ex illa sua parte, quam ad tale dedecus innocentem ipse damnauit, ut per illam uinceret, quod timebat, etiam ipse sub tam exitiosa necessitate damnatus, ut ei damnata pars eius posset ignoscere, si cum iam miser sit. uel humilis esset! nunc autem quis ferat reprehendi a uobis deum irascentem
Abbreviated transcription (Latin):
ab illo tenebras fugaret miratus est.
sed alias tenebras qͥuas semꝑ timuit
magno malo suȩ lucis exꝑtus ẽ. Quan¬
to meluus non dic̃a preceptũ daret
sic̃ d̾s. sed p̃ceptũ acciꝑet sic̃ homo qͦd
bono suo custodiret. malo suo contẽ¬
neret. In utroq tam̃ motu animili¬
bera uoluntate uteret᷑: potius ꝗͣ con¬
tra uoluntatẽ ad contenebtand̾a lu¬
c̃ẽ suã In euitabili necessitate p̃mere¬
tur.Nam illud multo utiq melius
ee̾t ut preceptũ daret humanȩ na¬
turȩ quã peccaturã esse nesciret: quã
naturã suã diuinã necessitate pres¬
sus peccare cõpelleret. Euigilate &
dicite nobis: quomͦ uicit tenebras
quẽ uicit necessitas. Hec iamerat
apud illũ hostis maior: a qua uictus
& iussus cũ minore pugnauit. Quani¬
to melus nesciret quo ab esꝰ facie
fugisset adam quã ipse pͥmo a facie
dure ac dirȩ necessitatis: & postea
a facie diu̾se atq adu̾sȩ gentis quo

Expanded text:
ab illo tenebras fugaret, miratus est, ab illo tenebras fugaret, miratus est, sed alias tenebras, quas semper timuit, magno malo suae lucis expertus est. quanto melius, non dicam, praeceptum daret sicut deus, sed praeceptum acciperet sicut homo, quod bono suo custodiret, malo suo contemneret, in utroque tamen motu animi libera uoluntate uteretur potius quam contra uoluntatem ad contenebrandam lucem suam ineuitabili necessitate premeretur! nam illud multo utique melius esset, ut praeceptum daret humanae naturae, quam peccaturam esse nesciret, quam naturam suam diuinam necessitate pressus peccare conpelleret. euigilate et dicite nobis, quomodo uincit tenebras, quem uincit necessitas. haec iam erat apud illum hostis maior, a qua uictus et iussus cum minore pugnauit. quanto melius nesciret, quo ab eius facie fugisset Adam, quam ipse primo a facie durae ac dirae necessitatis et postea a facie diuersae atque aduersae gentis quo
Abbreviated transcription (Latin):
turũ ȩternitate si nesciebant hoc si¬
bi futurũ ȩternas ignorantiȩ tene¬
bras: si aut̃ sciebant et̃nas timoris te¬
nebras patiebant᷑. Ecce uere pars &
substantia d̾i ur̃i insuis tenebris ex
et̃nitate u̾sata est. nec postea lucẽ
nouã mirata est:sed alias tenebras a¬
lienas qͣs semꝑ timebat incurrit. Por¬
ro ipse d̾s cuiu̾is illa pars erat si esd̾e
parti suȩ futurũ tantũ malũ time¬
bat: etiã ipsũ occupauerant cimoris
tenebrȩ. Si aut̃ hoc futurũ nescie¬
bat: ignorantiȩ tenebris cecabat᷑. Si
aut̃ hoc partisuȩ futurũ sciebat &¬
non timebat: peiores st̃ tenebrȩ tantȩ
crudelitatis quã uł ignorantiȩ ułti.
ctã dementissime creditis: qd̾ sic lau¬
dat apłs. Si patit᷑ uñu membrũ: cõ¬
patiunt᷑ oĩia membra. S non ac¬
cusemus. Presciebat. timebat. dolebat.
sed qͥd faceret non habebat. In his gͦ
miseriȩ suȩ tenebris: ex eternitate
u̾satus est. Nec postea nouã luc̃e quȩ

Expanded text:
t, ex aeternitate, si nesciebant hoc sibi futurum, aeternas ignorantiae tenebras; si autem sciebant, aeternas timoris tenebras patiebantur. Ecce vere pars et substantia dei vestri in suis tenebris ex aeternitate versata est: nec postea lucem novam mirata est, sed alias tenebras alienas, quas semper timebat, incurrit. Porro ipse Deus, cujus illa pars erat, si eidem parti suae futurum tantum malum timebat, etiam ipsum occupauerant timoris tenebrae; si autem hoc futurum nesciebat, ignorantiae tenebris. caecabatur; si autem hoc parti suae futurum sciebat et non timebat, peiores sunt tenebrae tantae crudelitatis quam uel ignorantiae uel timoctam dementissime creditis, sic laudat apostolus: si patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra. sed non accusamus: praesciebat, timebat, dolebat, sed quid faceret non habebat. in his ergo suae miseriae tenebris ex aeternitate uersatus est nec postea nouam lucem, quae
Abbreviated transcription (Latin):
rũ futuri qr & futuris contẽptoribus
leg̃e dedit. Iam uͦ id̾o imꝑuidum qd̾
aliqͥd int̾roget. nec hoĩem diceren
in quoꝵ libris multa non ob aliud
int̃rogantur. nisi ut suis quisq re-¬
sponsionib conuincatur: c̃u ille qui in¬
terrogat non solũ sciat qͥd sibi uult
ab altero responderi. sed etiã illum
hoc responsurũ. Inuident̾e aut̃ cui¬
quã d̾m qd̾ malos beatos fieri non si¬
neret si uellet dicere: plenos inueni¬
ret suoꝵ libros de hac re ad dium̃a
nisi cur apud eos illa rep̃hendamus
cũ in nr̃is uet̾ib libris talia sibi d̾s
nr̃ ussisse legeret᷑ offerri. Hic ego
de uero sacrificio latius fortasse dis¬
serens demonstrarẽ id non deberi
nisi uni do uero qd̃ ei unus uerus sa¬
cerdos obtulit mediator d̃l & hõĩum:
cuius sacrificii ꝓmissiuas figuras in
uictimis anutialiũ celebrari oporte¬
bat ꝓpter cõmendationẽ futurȩ car¬
nis & sanguinis: ꝑ quã una uicti¬

Expanded text:
rum futuri, quia et futuris contemptoribus rum futuri, quia et futuris contemptoribus legem dedit. iam uero ideo inprouidum, quod aliquid interroget, nec hominem dicerent, in quorum libris multa non ob aliud interrogantur, nisi ut suis quisque responsionibus conuincatur, cum ille, qui interrogat. non solum sciat, quod sibi uult ab altero responderi, sed etiam illum hoc responsurum. inuidentem autem cuiquam deum, quod malos beatos fieri non sineret, si uellet dicere, plenos inueniret suorum libros de hac re ad diuinamnisi cur apud eos illa reprehendamus, cum in nostris ueteribus libris talia sibi deus noster iussisse legeretur offerri. hic ego de uero sacrificio latius fortasse disserens demonstrarem id non deberi nisi uni uero deo, quod ei unus uerus sacerdos obtulit, mediator dei et hominum: cuius sacrificii promissiuas figuras in uictimis animalium celebrari oportebat propter commendationem futurae carnis et sanguinis, per quam unam uicti
Abbreviated transcription (Latin):
las suas xp̃iani nominis pallio uela-¬
re contendunt: uideant tam̃ qͣndo
ista contra scripturas xꝑianas dispu¬
tant. non a nobis contra paganos can¬
tũ. sed etia contra manicheos ueritatẽ
codicũ diuinoꝵ testamenti utriusq de¬
fendi. Et ista quide quȩ modo faustus
uelut indigna do de nr̃is ueterib lit¬
teris in sermone suo ꝑosuit. contra
paganũ. & in euangło uł apsico sermo¬
ne talia reprehendentẽ. ista fortasse defen¬
derẽ: ut pari a de auctorib eoꝵ sicut
paulus ñr apud athenienses fecit c̃o¬
memorarẽ. Inueniremus enĩ fortas¬
se & in litteris eoꝵ d̾m mnundi creato¬
rẽ. & fabricatorem. & lucis instituto¬
rẽ huius. qui tam̃ antequã eam con¬
deret non iacebat intenebris. & ex
oꝑe suo ꝑfecto elatũ esse gaudio qd̾
certe amplius est quã uidit qr bonũ
est. & legislatorem quã si homo seque¬
retur suo bono faceret. si aut̃ sꝑneret
suo malo: quẽ non id̾o dicerent igna¬

Expanded text:
las suas christiani nominis pallio uelalas suas christiani nominis pallio uelare contendant, uideant tamen, quando ista contra scripturas Christianas disputant, non a nobis contra paganos tantum, sed etiam contra Manichaeos ueritatem codicum diuinorum testamenti utriusque defendi. et ista quidem, quae modo Faustus uelut indigna deo de nostris ueteribus litteris in sermone suo posuit, contra paganum et in euangelico uel apostolico sermone talia reprehendentem ita fortasse defenderem, ut paria de auctoribus eorum, sicut Paulus noster apud Athenienses fecit, commemorarem. inuenirem enim fortasse et in litteris eorum deum mundi creatorem ac fabricatorem et lucis huius institutorem. qui tamen antequam eam conderet, non iacebat in tenebris, et ex opere suo perfecto elatum esse gaudio - quod certe amplius est quam: uidit quia bonum est - et legis latorem. quam si homo sequeretur, suo bono faceret, si autem sperneret, suo malo: quem non ideo dicerent igna
Abbreviated transcription (Latin):
S: tam̃ si paganus in nouo testamento
talia rep̾henderet qualla isti rep̃hen¬
dunt in ueteriꝰ nonne & ipsi ea defen.¬
denda susciꝑent: Qd̾ si facere possent:⁊
qua tande uecordia hic talia rep̃hen¬
dunt qualia ibi defendunt: Si autẽ
non possent: cur in uno tantũ ac non
potius in utroq testamento qd̃ non in¬
telligentib impiis prauũ uideret᷑. idem
non intelligentib piis rectũ sed tectum
credi oportere concedunt: An forte quȩ
de nouo testamento similia ꝓtulimus
ipsa quoq audent dicere falsa esse atq
ꝑuersa priuilegio illo suo diabolico.
ut qͥcqͥd est in euangłio uł epłis cano¬
falsatorib ore impudenti ac sacrilego
non dubitent dicere: Cui furorl eoꝵ
au toritatẽ om̃ium libroꝵs extingue¬
re atq abolere conanti: iam supra qͣn¬
cũ suscepti oꝑis ratio sinere uidebatur.
non pauca respondi. Nunc illud admo¬
neo ut cũ insanas & sacrilegas fabu.¬

Expanded text:
Sed tamen si paganus in Novo Testamento Sed tamen si paganus in Novo Testamento talia reprehenderet, qualia isti reprehendunt in Vetere, nonne et ipsi ea defendenda susciperent? Quod si facere possent, qua tandem vecordia hic talia reprehendunt, qualia ibi defendunt? Si autem non possent, cur in uno tantum, ac non potius in utroque Testamento, quod non intelligentibus impiis pravum videretur, idem non intelligentibus piis rectum, sed tectum credi opde nouo testamento similia protulimus, ipsa quoque audent dicere falsa esse atque peruersa priuilegio illo suo diabolico, ut quicquid est in euangelio uel epistulis canofalsatoribus ore inpudenti ac sacrilego non dubitent dicere? cui furori eorum auctoritatem omnium librorum extinguere atque abolere conanti iam supra, quantum suscepti operis ratio sinere uidebatur, non pauca respondi. Nunc illud admoneo, ut cum insanas et sacrilegas fabu
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib tradidit eũ: audiens & petrũ
cũ de magnis tribulationib scoꝵ &
int̃fectionib loqueret᷑ ad toleran¬
d̾u exhortantẽ & dicentẽ. tempus est
ut iudiciũ incipiat a domo dñiꝰ &
si initium a nobis. qualis finis erit
eis qui non credunt dñi euangłio: &
si iustus quide uix saluus erit. peccator
& impius ubi parebunt: Qͥd enĩ u¬
stius unicoͬ cui tam̃ pat̃ non peꝑcit :
Et qͥd euidentius qd̾ nec iustis parcat
emendans eos uarietate tribulatio¬
nũꝰ cũ de hac re aꝑte sit dictũ. et si
iustus uix saluus erit: Nlon solũ enim
in ueteri testamento scriptũ est. quẽ
enĩ diligit dñs corripit. flagellat autẽ
om̃em filiũ quẽ recipit & si bona ꝑ¬
cepimus de manu dñi mala quare ñ
sustineamus: sed etiã in nouo. ego que
amo arguo & castigo. Et illud. Si enĩ
nos ipsos diuidicaremus: a dñonon iu¬
dicaremur. Cum iudicam᷑ aut̃ a dño cor¬
ripimur: ne cũ hoc mundo damnem.

Expanded text:
omnibus tradidit eum, audiens et Petrum, omnibus tradidit eum, audiens et Petrum, cum de magnis tribulationibus sanctorum et interfectionibus loqueretur, ad tolerandum exhortantem et dicentem: tempus est, ut iudicium incipiat a domo domini; et si initium a nobis, qualis finis erit eis, qui non credunt domini euangelio? et si iustus quidem uix saluus erit, peccator et impius ubi parebunt ? Quid enim justius Unico, cui tamen Pater non pepercit? Et quid evidentius, quod nec justis parcat, emendans eos varietate tribulationum, cum de hac re aperte sit dictum, Et si justus vix salvus erit? Non solum enim in Vetere Testamento scriptum est, Quem enim diliomnem filium quem recipit ; et, Si bona percepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus ? sed etiam in Novo, Ego quem amo, arguo et castigo ; et illud, Si enim nos ipsos dijudicaremus, a Domino non judicaremur: cum judicamur autem, a Domino corripimur, ne cum mundo damnemur .
Abbreviated transcription (Latin):
señ sine lege peraue¬
r̃t. sine lege ꝑibunt: & quicũq in le¬
ge peccauerunt. ꝑ legẽ iudicabunt᷑.
Diceret & trucidant᷑e & effundentẽ
multoꝵ sanguinẽ ob leuia quide uł
nulla cõmissaͥ leue quippe aut nul¬
lum cõmissum pagano uideret᷑. uł
non habere in conuiuio nuptiarũ
uestem nuptialem ꝓpter qd̾ rex nr̃
in euangłio iussit hoĩem ligatis ma¬
nib & pͥedib ꝓici in tenebras ext̾io¬
res. uł nolle suꝑ se rꝑm regnare ꝓp¬
ter qd̃ peccatĩi ait. illos aut᷑ qui no¬
luert̃ me regnare sibi adducite &
int̃ficite coram me: sicut iste accu¬
sauit d̾m in ueteri testamento qr
ei uisus est ꝓꝑter leuia uł nulla cõ¬
missa hoĩum milia trucidare. Iam
uͦ illud qd̾ rep̃hendit faustus mi¬
nantẽ d̾m uenturũ se esse cũ gladio
quo non parceret nec iusto nec pecca¬
tori. quomͦ paganus ille rep̃henderet
audiens apłm paulũ dicere de d̾o nr̃o
qr filio ꝓprio non peꝑcit sed ꝓ nobis

Expanded text:
enim sine lege peccaueenim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. diceret et trucidantem et effundentem multorum sanguinem ob leuia quidem uel nulla commissa. leue quippe aut nullum commissum pagano uideretur uel non habere in conuiuio nuptiarum uestem nuptialem, propter quod rex noster in euangelio iussit hominem ligatis manibus et pedibus proici in tenebras exteriores; uel nolle super se Christum regnare. propter quod peccatum ait: illos autem, qui noluerunt me regnare sibi, adducite et interficite coram me, sicut iste accusauit deum in uetere testamento, qui ei uisus est propter leuia uel nulla commissa hominum milia trucidare. iam uero illud, quod reprehendit Faustus minantem deum uenturum se esse cum gladio, quo non parceret nec iusto nec peccatori, quomodo paganus ille reprehenderet audiens apostolum Paulum dicere de deo nostro: quia filio proprio non pepercit, sed pro nobis
Abbreviated transcription (Latin):
sanguinẽ. qr dixit qui ꝑdiderit ani¬
m̃a suã ꝓꝓter me in uita ȩ tertiam
inueniet eã : sicut iste de sacrificiss
animaliũ quib figuris ꝓmittebat᷑
sacrificiũ sanguinis quo redempti
sumus. uoluit calumniari. Repre¬
henderet & zelantẽ qr cũ ementes
& uendentes de tẽplo flagellando
elecisset. cõmemorauit eu̾ angłista
de illo esse scriptũ. zelus domus tuȩ
comedit me: sicut iste accus auit
zelantẽ d̾m qd̃ aliis sacrificari ue¬
tuisset. Diceret irascente in suos
& in alienos: in suos quide qr dixit
seruus qui scit uoluntat᷑e dñi sus
& facit digna plagis. uapulabit
multa: in alienos aut̃ qr dixit. si
qͥs uos non receꝑit excutite illis
puluerẽ. de calciamentis ur̃is. amen
dico uobis qr tolerabiliꝰ erit sodomȩ
in die iudicii quã illi ciuitatu: sicut
iste criminat᷑ irascent̾ẽ d̾m nunc
in alienos nunc in suos. Quos utros¬
q apłs cõmemorat dicens. quicũq

Expanded text:
sanguinem, quia dixit: qui perdiderit anisanguinem, quia dixit: qui perdiderit animam suam propter me, in uitam aeternam inueniet eam, sicut iste de sacrificiis animalium, quibus figuris promittebatur sacrificium sanguinis, quo redempti sumus, uoluit calumniari. reprehenderet et zelantem, quia cum ementes et uendentes de templo flagellando eiecisset, commemorauit euangelista de illo esse scriptum: zelus domus tuae comedit me, sicut iste accusauit zelantem deum, quod aliis sacrificari uetuisset. diceret irascentem in suos et in alienos: in suos quidem, quia dixit: seruus, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit multa; in alienos autem, quia dixit: si quis uos non receperit, excutite illis puluerem de calciamentis uestris; amen dico uobis, quia tolerabilius erit Sodomae in die iudicii quam illi ciuitati. sicut iste criminatur irascentem deum, nunc in alienos, nunc in suos, quos utrosque apostolus commemorat dicens: quicumque
Abbreviated transcription (Latin):
faustus in ueteri tesfamento. Dice
lum ex hoc qd̾ miratus estͥ centurio¬
nis fid̾e. uerũ etiã qd̾ iud̃a int̃ disci¬
pulos elegit qui mandata eius non
erat seruaturus. sicut rep̃hendit
iste cut preceptũ in paradyso datũ
fuerit homini non facturo: culparet
etiã illud qd̾ scire non potuerit quis
eũ tetigerit qͣndo cetigit fimbriam
uestimenti euis quȩ fluxũ sanguinis
patiebat᷑. sicut iste culpauit᷑ d̾m ne
scisse ubi lateret adam. Crebo qr di¬
xerit adam ubi es: sicut dixit xpe
quis me tetigit. Diceret & inuidũ
ac timent̾e ne si intrarent quinq
alienȩ uirgines in regnũ eius ui¬
uerent in ȩternũ. contra quas ita
clausit ut nec miserabilit̾ pulsan¬
tib aꝑiret. uelut obliuiscens quod
ipse ꝓmiserat dicens. pulsate & aꝑi¬
etur uobis: sicut iste inuidiȩ timo¬
risq arguit d̾m qd̃ ad uitã ȩternã
non admiserit peccatorem. Diceret
& appetentẽ non pecudu sed hõĩum

Expanded text:
Faustus in uetere testamento. dicerFaustus in uetere testamento. dicerlum ex hoc, quod miratus est centurionis fidem, uerum etiam quod ludam inter discipulos elegit, qui mandata eius non erat seruaturus, sicut reprehendit iste, cur praeceptum in paradiso datum fuerit homini non facturo. culparet etiam illud, quod scire non potuerit, quis eum tetigerit, quando tetigit fimbriam uestimenti eius, quae fluxum sanguinis patiebatscisse ubi lateret Adam. Credo quia dixerit, Adam, ubi es ? sicut dixit Christus, Quis me tetigit ? Diceret et invidum ac timentem, ne si intrarent quinque aliae virgines in regnum ejus, viverent in aeternum; contra quas ita clausit, ut nec miserabiliter pulsantibus aperiret , velut obliviscens quod ipse promiserat, dicens, Pulsate et aperietur vobis : sicut iste invidiae timorisque arguit Deum, quod ad vitam aeternam non admiserit peccatorem. Diceret et adpetentem non pecudum, sed hominum
Abbreviated transcription (Latin):
unt d̾m esse miratũ. Aꝑm enĩ fatent᷑
d̾m: & hanc in laqueo suo uelut escam
dulcissimã ponunt qua xꝑo deditos ca¬
piant. D̾s gͦ miratus est: cum xꝑc mi¬
ratus est. Sic enĩ scriptũ est in eugłio.
qd̾ audita fide cuiusd̾a centurionis mi¬
ratus est: & ait discipulis suis. Amen
dico uobis: non inueni tantã fid̾e in
isrł. Eoce nos ut potiumus exposuimus
uidit d̾s qr bonum est: & melius fortas¬
sis exponunt ista meliores. Exponaꝗͣ
& isti quare sit miratus d̾s qd̾ ante¬
quã fieret presciebat: & antequã audi¬
ret utiq nouerat. Quãquã enĩ plu¬
rimũ intersit utrũ uideat aliqͥd qr
bonũ est. an etiã miret᷑: in hoc tamen
est nonnulla similitudo. qr etiã iñc lu¬
cem fiði miratus est quã in corde il¬
lius centurionis ipse fecerat qui est lu¬
men uerũ qd̃ illuminat om̃em homi¬
ne uenient̾e in hunc mundu. Quẽ pos¬
set certe aliquis impius paganus ita

Expanded text:
unt. deum esse miratum. Christum enim fatentur unt. deum esse miratum. Christum enim fatentur deum et hanc in laqueo suo uelut escam dulcissimam ponunt. qua Christo deditos capiant. deus ergo miratus est, cum Christus miratus est; sic enim scriptum est in euangelio, quod audita fide cuiusdam centurionis miratus est et ait discipulis suis: amen dico uobis, non inueni tantam fidem in Israhel. ecce nos ut potuimus, exposuimus "uidit deus quia bonum est" et melius fortassis exponunt ista meliores: exponant et isti, quare sit miratus Iesus, quod antequam fieret, praesciebat, et antequam audiret, utique nouerat. quamquam enim plurimum intersit, utrum uideat aliquis, quia bonum est, an etiam miretur, in hoc tamen est nonnulla similitudo, quia etiam Iesus lucem fidei miratus est, quam in corde illius centurionis ipse fecerat, qui est lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Quem posset certe aliquis inpius paganus ita
Abbreviated transcription (Latin):
esse rep̃hendunt qr scriptũ est. & ut¬
ꝓluce qr bona est. Auꝑrobat enĩ oꝑa sua
qr placent ei que fecit: & hoc est uide¬
re qr bona st̃. Neq enĩ aliqͥd inuitus
facere cogit᷑ ut qͦd ei non placet faci¬
at:aut in aliqd faciend̾u imprudess
labit᷑ ut factũ esse displiceat. Cur aut̃
istis non displiceat qͦd d̾s ñr opus suũ
uidit qr bonũ est. qͣndo quid̾e d̾s eoꝵ
cũ membra sua mersit in tenebras
uelũ contra se posuit: Non enĩ qͦd
fecit uidit qr bonũ est: sed noluit
uidere qr malũ est. Miratũ sane fau¬
stus d̾m nr̃m dixit: qd̾ scriptũ non ẽ.
Nec om̃ino est consequens ut cũ aliqͥs
uidit qr bonũ est: etiã miratus dica¬
tur. Multa enĩ bona uidentes non
miramur tamqͣm preter opinionẽ
ita sint: sed tantumm approbamus
qd̾ ita esse debuerint. Uerũ tamen
ostendimus eis non in ueteri testamen.¬
to cui maliciose calumniant᷑ sed in
nouo: qd ut imꝑitos fallant accipi¬

Expanded text:
esse reprehendunt, quia scriptum est: et uiesse reprehendunt, quia scriptum est: et uia bona est! adprobat enim opera sua, quia placent ei, quae fecit, et hoc est uidere, quia bona sunt. neque enim aliquid inuitus facere cogitur, ut quod ei non placet faciat, aut in aliquid faciendum inprudens labitur, ut factum esse displiceat. cur autem istis non displiceat, quod deus noster opus suum uidit, quia bonum est, quandoquidem deus eorum cum membra sua mersit in tenebras, uelum contra se posuit? non enim quod fecit, uidit, quia bonum est; sed noluit uidere, quia malum est. Miratum sane Faustus deum nostrum dixit. quod scriptum non est nec omnino est consequens, ut cum aliquis uidit, quia bonum est, etiam miratus dicatur. multa enim bona uidentes non miramur, tamquam praeter opinionem ita sint, sed tantummodo adprobamus, quod ita esse debuerint. uerumtamen ostendimus eis non in uetere testamento, cui malitiose calumniantur, sed in nouo, quod ut inperitos fallant accipi
Abbreviated transcription (Latin):
Abyssus nãq est aquarũ mnestima¬
bilis ꝓfunditas. Unde potest occur¬
ꝯrere̾ carnali prudentię qd̾ uelut
in his tenebris quȩ erant suꝑ abys¬
dictũ est ferebat᷑ur suꝑ aquas:⁊
non intelligenti quẽ ad mod̾u lux
luceat in tenebris & tenebre eam
non cõprehendant. nisi ꝑ d̃i u̾bũ
fiat lux: & dicet᷑ eis. fuistis enim
aliqͣndo tenebrȩ nunc aut̃ lux in
dño. Qd̃ si rationales mentes ꝑ uo¬
luntate impiã tenebrose. lucem
sapientie di nusquã absent̾e com¬
prehendere non possunit qd̃ ab ea
parabili quiðe longinquitate. sed sub¬¬
stantiȩ non locoꝵ: Scio quide istis qͣm
surdis hȩc cantẽ. Nec tam̃ desꝑo qd can¬
tici mei ueritas inuentura sit aurem
suã: quã dñs apuerit a quo st̃ uera
quȩ dicimus. Istos aut̃ quales diuina¬
rũ scripturarũ iudices patimur. qͥb
etiã displicet qd̾ do placuerint oꝑa sua:
quẽ tamnquã insolitã luc̃e mirat᷑um

Expanded text:
abyssus namque est aquarum inaestimaabyssus namque est aquarum inaestimabilis profunditas. unde potest occurrere carnali prudentiae, uelut in his tenebris. quae erant super abysdictum est: ferebatur super aquas, non intellegenti, quemadmodum lux luceat in tenebris et tenebrae eam non conprehendant, nisi per dei uerbum fiat lux et dicatur eis: fuistis enim aliquando tenebrae; nunc autem lux in domino. quodsi rationales mentes per uoluntatem inpiam tenebrosae lucem sapientiae dei nusquam absentem conprehendere non possunt, quod ab ea arum tenebras, inconparabili quidem longinquitate, sed substantiae, non locorum ? Scio quidem istis quam surdis haec cantem; nec tamen despero, quod cantici mei ueritas inuentura sit aurem suam, quam dominus aperuerit, a quo sunt uera, quae dicimus. istos autem quales diuinarum scripturarum iudices patimur, quibus etiam displicet, quod deo placuerint opera sua, quem tamquam insolitam lucem miratum
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ luc̃ẽ fecerit. ñ ita manifestũ¬
¶ est Utrũ enĩ illã que
in mentib angłoꝵ est. id est ipsos
tunc sp̃c racionales d̾s fecerit: an
corporalem qͣndam lucẽ remotam
etiã ipsam ab aspectib nr̃is in su¬
blimib huius mundilocis: int̃ studiosos
diuinarũ scͥptuͣrũ concordĩt dispu¬
tatur. Quarto enĩ die fecit ista con¬
spicua cęli luminaria: que rursus
utrũ simul cũ sua luce facta sint.
an ex illa quę iam facta erat quo¬
dam mͦ accensa sint similit̃ quęri¬
tur. Quȩ libet sane lux facta sit. qͣn¬
do cũ essent tenebre suꝑ abyssũ
dixit d̾s fiat lux: creata tam̃ lucẽ
a creatrice luce factam esse ñ dubi¬
tat quisqͥs scãs litteras pie legendo
fit dignus qui intelligat. Necͦ id̾o pu¬
tandus est d̃s antequã faceret lu¬
c̃ẽ in cenebris habitasse. qr sp̃c dei
suꝑferebat᷑ suꝑ aquas: cũ predictũ
fuisset tenebre erant suꝑ abyssũ.

Expanded text:
tamen lucem fecerit, non ita manifestutamen lucem fecerit, non ita manifestum est: utrum illam, quae in mentibus angelorum est, id est ipsos tunc spiritus rationales deus fecerit, an corporalem quandam lucem. remotam etiam ipsam ab aspectibus nostris in sublimibus huius mundi locis, inter studiosos diuinarum scripturarum concorditer disputatur. quarto enim die fecit ista conspicua caeli luminaria. quae rursus utrum simul cum sua luce facta sint, an ex illa, quae iam facta erat, quodam modo accensa sit, similiter quaeritur. quaelibet sane lux facta sit, quando, cum essent tenebrae super abyssum, dixit deus: fiat lux, creatam tamen lucem a creatrice luce factam esse non dubitat, quisquis sanctas litteras pie legendo fit dignus, qui intellegat. Nec ideo putandus est deus, antequam faceret lucem, in tenebris habitasse, quia spiritus dei superferebatur super aquas, cum praedictum fuisset: tenebrae erant super abyssum.
Abbreviated transcription (Latin):
corpoꝵ ꝑ carnis oculos hauriens.
uobis multiplici fictione dilatauit
atq uariauit. Lux ista quãuis &
ipsam d̾s fecerit longe incõparabi¬
lis est etiã illi luci qũa fecit d̾s in
mentib pioꝵ: quas a tenebris luci¬
ficat sicut ab impietate iustificat.
Quanto magis illi in accessibili quȩ
ista om̃ia facit. nec om̃ib inacces¬
sibilis est: Beati enĩ mundo corde:
qm̃ ipsi d̾m uidebunt. D̾s aut̃ lux
est: & tenebre in eo non st̃ ulle: im¬
PII uͦ non uidebunt lumen sicut di¬
cit ysaias. Talib gͦ est in accessibils
illa lucifica lux quȩ non solũ illam
sp̃italem lucẽ in scõꝵ mentib sed e¬
tiam istã corporalem fecit: non ad
quã ꝓhibeat accedere malos. sed
quã fecit oriri suꝑ bonos & malos
Cũ gͦ e̾e̾nt tenebr̾ȩ suꝑ abysũ: ille
quiꝰ erat lux dixit̾ fiat᷑ lux. Quȩ lux
luc̃e fecerit: manifestũ est. Man¬
feste enĩ ꝑositũ est. dixit d̃s. Quã

Expanded text:
corporum per carnis oculos hauriens corporum per carnis oculos hauriens uobis multiplici fictione dilatauit atque uariauit. lux ista, quamuis et ipsam deus 'fecerit, longe inconparabilis est etiam illi luci. quam fecit deus in mentibus piorum, quas a tenebris lucificat. sicut ab inpietate iustificat, quanto magis illi inaccessibili. quae ista omnia facit ! nec omnibus inaccessibilis est; beati enim mundo corde, quoniam ipsi deum uidebunt. deus autem lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae; inpii uero non uidebunt lumen, sicut dicit Esaias. talibus ergo est inaccessibilis illa lucifica lux, quae non solum illam spiritalem lucem in sanctorum mentibus, sed etiam istam corporalem fecit, non ad quam prohibeat accedere malos, sed quam facit oriri super bonos et malos. Cum ergo essent tenebrae super abyssum, ille, qui erat lux, dixit: fiat lux. quae lux lucem fecerit, manifestum est: manifeste enim positum est: dixit deus. quam
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia d̾i quȩ utiq facta non est
qr ꝑ illã facta sunt om̃iaͥ & de luce
quada quȩ non nisi ꝑ illam fieripo¬
test. hoc modo ibi dicit᷑. tu illumina¬
bis lucernã meã dñe. d̾s meus illu¬
mina tenebras meas: sicut & ab ini¬
tio cũ tenebrȩ ẽe̾nt suꝑ abyssum di¬
xit d̾s fiat lux. & factã est lur. quã
non fecisset nisi lucifica lur qd̾ est
d̾s. Sicut enĩ sibi sufficit ad et̃nam
beatitudinẽ. & er hac abundat ad fa¬
ciendos beatos. ita sibi sufficit ad ȩder¬
ña lucẽ & ex hac abundat ad facien¬
dos illuminatos: nullius bonũ cupi¬
ens cũ ipso fruat᷑ om̃is uoluntasbo¬
naꝰ nullius malũ timens cũ ipsode¬
serat᷑ om̃is uoluntas mala : qr nec
auget eũ qui eius dono beatus est.
nec terret eũ qui eius iudicio miser
est. Talem d̾m manichei non colitis.
Longe ab illo facti estis dũ phanta¬
smata ur̃a sectamini: quȩ cor ur̃m
uanũ & uagũ luc̃e istam cęlestium

Expanded text:
sapientia dei, quae utique facta non est, sapientia dei, quae utique facta non est, quia per illam facta sunt omnia, et de luce quadam, quae non nisi per illam fieri potest, hoc modo ibi dicitur: tu inluminabis lucernam meam, domine; deus meus inluminabis tenebras meas. sicut et ab initio, cum tenebrae essent super abyssum, dixit deus: fiat lux, et facta est lux; quam non fecisset nisi lucifica lux, quod est deus. Sicut enim sibi sufficit ad aeternam beatitudinem et ex hac abundat ad faciendos beatos, ita sibi sufficit ad aeternam lucem et ex hac abundat ad faciendos inluminatos, nullius bonum cupiens, cum ipso fruatur omnis uoluntas bona, nullius malum timens, cum ipso deseratur omnis uoluntas mala, quia nec auget eum, qui eius dono beatus est, nec terret eum, qui eius iudicio miser est. talem deum, Manichaei, non colitis; longe ab illo facti estis, dum phantasmata uestra sectamini, quae cor uestrum uanum et uagum lucem istam caelestium
Abbreviated transcription (Latin):
ta ꝓpħarũ etiã ipsaꝓpħica & mystica
fuisse qͥd ag̃a ut intelligant qͦrũ mentes
uanitas occupauit. ita ut putent ere¬
di a nobis etiã iꝑsum d̾m aliqͣndo in te¬
nebris esse uersatũͫ qr scriptũ est. te¬
nebrȩ erant suꝑ abyssum : Tamqͣm
nos abyssum dicãmus dm ubi tenebrȩ
erant: qr lux ibi non erat antequã d̃s
u̾bo faceret lucẽ. S qr non distinguił
inter lucẽ qd̾ est ipse d̾s. & lucẽ qd̾ fe¬
cit d̾s: id̾o putant esse consequens ut
in tenebris ipse fuerit antequã face¬
ret luc̃e cũ tenebrȩ e̾ent suꝑ ab yssũ
antequã diceret fiat luxr & facta. ẽ.
lux. Sicut enĩ in nouo testamento
utrũiq de illo dicit᷑. nam & d̾s lux est
& tenebrȩ in eo non st̃ ullȩ ibi legimus.
& d̾s qui dixit de tenebris lumen cła¬
rescere claruit in cordib nr̃is itidem
ibi legimus: sic & in illis uet̾ib libris.
& candor est lucis ȩternȩ dictũ est de

Expanded text:
ta prophetarum etiam ipsa prophetica et mystica ta prophetarum etiam ipsa prophetica et mystica fuisse, quid agam, ut intellegant, quorum mentes uanitas occupauit, ita ut putent credi a nobis etiam ipsum deum aliquando in tenebris esse uersatum, quia scriptum est: tenebrae erant super abyssum, tamquam nos abyssum dicamus deum, ubi tenebrae erant, quia lux ibi non erat, antequam deus uerbo faceret lucem ? sed quia non distingunt inter lucem, quod est ipse deus, et lucem, quam fecit deus, ideo putant esse consequens, ut in tenebris ipse fuerit. antequam faceret lucem, cum tenebrae essent super abyssum, antequam diceret: fiat lux, et facta est lux. sicut enim in nouo testamento utrumque de illo dicitur - nam et: deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae ibi legimus et: deus, qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris itidem ibi legimus — sic et in illis ueteribus libris et: candor est lucis aeternae dictum est de
Abbreviated transcription (Latin):
Ad erpectand̾u saluatorem: ut ꝑ ad¬
uentum noui testamenti illos libera¬
ret gr̃a donata. illas auferret u̾itas
facta est.Gr̃a scilicet ut data indul¬
gentia peccatoꝵ qd p̃ceptum erat
ex d̾i dono custodiretur: ueritas
aut̃ ut ablata obseruatione um¬
brarũ qd̾ ꝓmissum erat ex di fide
p̃sentaretur. ꝓinde isti qui ea quȩ
non incelligunt rep̃hendentes. łe¬
prã uł scab̾iem seu uerrucas legis
esse dicunt ꝓmissiuas figuras sacra¬
mentoꝵ: similes st̃ hõib quib displi¬
cent ea quoꝵ non capiunt utilitat̃e ⁊
uelut si surdus uidens moueri labia
loquentium. tamquã suꝑfluos oris
motus deformesq rep̃henderet: uł
si quisquã cecus laudata sibi aliqua
domo uellet palpando ꝓbare qͦͥd dicit᷑.
& parietũ lenitatẽ manu ꝑtractans
in fenestras irrueret. easq uelut in¬
conuenientes illi ȩqualitati redargueret.
cau̾nasq tumosas putaret. Iam uͦ fac̾¬

Expanded text:
ad expectandum saluatorem, ut per adad expectandum saluatorem, ut per aduentum noui testamenti illos liberaret gratia donata, illas auferret ueritas facta est: gratia scilicet, ut data indulgentia peccatorum, quod praeceptum erat, ex dei dono custodiretur, ueritas autem, ut ablata obseruatione umbrarum, quod promissum erat, ex dei fide praesentaretur. Proinde isti, qui ea, quae non intellegunt, reprehendentes lepram uel scabiem seu uerrucas legis esse dicunt promissiuas figuras sacramentorum, similes sunt hominibus, quibus displicent ea, quorum non capiunt utilitatem; uelut si surdus uidens moueri labia loquentium, tamquam superfluos oris motus deformesque reprehenderet; uel si quisquam caecus laudata sibi aliqua domo uellet palpando probare, quod dicitur, et parietum leuitatem manu pertractans in fenestras inrueret easque uelut inconuenientes illi aequalitati redargueret cauernasque ruinosas putaret. Iam uero fac