comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nã quãq gentẽ ita dispensata tẽ¬
pora ae ministeria magistrore.
exort᷑a erat bonaꝵ eredulitas io¬
buntatũ : nee uacillare illudos
& ad agnitionẽ ueritatis ueni¬
re: qnquide in exeusabiles sin
qui & ad uniꝰ ueri di cultũ pi¬
tuerint instrui intelligentia
natͣali. & euangłiũ iđo ñ audi¬
erint qr nec fuerint recepturi
ꝓ uniu̾so autẽ humano gn̾e mor¬
neminẽ ꝓrsus a redemptione sai¬
guinis eiꝰ exceptũ. etiamsi omñe
hane uita alienissima ab eo ñceꝑ
transeat: qr ad om̃s hoĩes ꝑtine ᷤ¬
at diuinȩ misediȩ saeramentũ:
quo ido płuni ñ renouentur. qr
nec renouari uelle habeant.
renoscant᷑ itaq quantũ ad dm̃ ꝑ¬
tiuet & om̃ib paratã uitã ȩter¬
nã: quantũ autẽ ad arbitrii
lib̾tatem. ab his eam apprehendi
qui do sponte crediderint. ꝙ au¬
xiliũ gr̃e merito credulitatis ae¬
ceꝑint. In istam uͦ talis gr̃e p̃di¬
eationẽ. in quoꝵ contradictione

Expanded text:
namquamque gentem ita dispensata temnamquamque gentem ita dispensata tempora ac ministeria magistrorum, ut exortura erat bonarum credulitas voluntatum. Nec vacillare illud, quod et in agnitionem veritatis venire ; quandoquidem inexcusabiles sint, qui et ad unius veri Dei cultum potuerint instrui intelligentia naturali, et Evangelium ideo non audierint, quia nec fuerint recepturi. 6. Pro universo autem humano genere morneminem prorsus a redemptione sanguinis eius exceptum, etiam si omnem hanc uitam alienissima ab eo mente pertranseat, quia ad omnes homines pertineat diuinae misericordiae sacramentum, quo ideo plurimi non renouentur, quia, quod nec renouari uelle habeant. praenoscantur. itaque, quantum ad deum pertinet, omnibus paratam uitam aeternam, quantum autem ad arbitrii libertatem, ab his eam adprehendi, qui deo sponte crediderint et auxilium gratiae merito credulitatis acceperint. in istam uero talis gratiae praedicationem hi, quorum contradictione
Abbreviated transcription (Latin):
re dixisti iutimore & tremore: ho¬
rũ uerboꝵ rationẽ reddit dicens
Os̃ est eñĩ qui oꝑat᷑ in nobis. Si eñĩ
timetis & tremitis. ñ extollimini
debetis quidem ꝑ liberũ arbitriũ
ñ facere mala: & facere bona. Hoc
sirie ueterib siue nouis. S legamꝰ
& adiuuante dño intelligamus
apłm dicentem: qr ñ iustificabit̃
ex lege omĩs caro eorã ipso.  le¬
gem eñi: cognitio pecc̃i. Cogni¬
tio dixit: ñ consumptio. Quan¬
d̾o auĩt eognoscit homo pecem. si ñ adui¬
uet gr̃a ut cognitũ caueat᷑. sñ dubiolex
ir̃ã oꝑat᷑. Qđ alio loco ipse apłs dicit. Ipsiꝰ
enĩ uerba st̃. lex ir̃a oꝑat᷑. Hoc aut̃ dix̃.
qr ira di maior est inp̃uaricato¬
rẽ. quiꝑ legem cognoseit pecẽm. &

Expanded text:
horum verborum rationem reddidit dicens, Deus est enim qui operatur in vobis. Si enim timetis et tremitis, non extollimini debetis quidem per liberum arbitrium non facere mala, et facere bona; hoc sive veteribus, sive novis: sed legamus et adjuvante Domino intelm dicentem, Quia non justificabitur ex lege omnis caro coram illo, per legem enim cognitio peccati . Cognitio dixit; non, Consumptio. Quando autem cognoscit homo peccatum, si non adjuvat gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex iram operatur. Quod alio loco ipse Apostolus dicit, ipsius enim verba sunt: Lex iram operatur. Hoc autem dixit, quia ira Dei major est in praevaricatore, qui per legem
Abbreviated transcription (Latin):
mors ȩterna tamquã debitũ reddit᷑.
Ubi eũposset dicere & recte dic̃e.
stipendiũ aut̾ iusticie uita et̾na:
maluit dic̃e. gr̃a autẽ cłi uita et̃¬
na: ut hinc intelligeremꝰ ñ ꝑ meri¬
tis nr̃is dm̃ nos adeternã uitã. s ꝓ
sua miseratione ꝑduc̾e: de quo in
dit᷑: S qr ipsa bona oꝑa ille inbo¬
nis oꝑat᷑. de quo dictum ẽ. d̾s ẽ eñĩ
qui oꝑat᷑ in uobis & uelle & oꝑari ꝓ
bona uoluntate: id̾o dixit psalmus.

Expanded text:
terna tanquam debitum redditur. Ubi cum posset dicere, et recte dicere, Stipendium autem justitiae vita aeterna; maluit dicere, Gratia autem Dei, vita aeterna: ut hinc intelligeremus, non pro meritis nostris Deum nos ad aeternam vitam, sed pro sua miseratione perducere. De quo in ditur? Sed quia ipsa bona opera ille in bonis operatur, de quo dictum est, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate; ideo di
Abbreviated transcription (Latin):
homini dari: concedant etiam
corripi se debere a p̃positis su¬
quauis ñ neget᷑ ds posse quȩ ue¬
lit. &iam nolint hominẽ corri¬
pientẽ corrigere : & ad dolorẽ¬
salubr̃e penitentiȩ occultissima
& potentissima medicinȩ suȩ po¬
testate ꝑducere. Et sicut nonẽ
hominũ orante ꝓpetro dñs re¬
spexit eũ. & fecit eũ suũ flere
pecẽm: ita ñ ÷ negligenda cor¬
reptio : quãuis ds quos uolue¬
rit etiam ñcorreptos facit ẽẽ cor¬
rectos. Tẽ aut̃ correptione ꝓficit
homo: cũ miseret᷑ atq aduuat
qui facit quos uoluerit etiã sñ eor¬
reptione ꝓficere. S quare isti
sic. illi aliter atq alii aliter di¬
uersis & innumerabilib modis
uoeent᷑ ut reforment᷑: absit ut
dicamꝰ iudiciũ luti ẽẽ debere

Expanded text:
homini dari · concedant etiam corripi se debere a praepositis suquamvis non negetur Deus posse, quem velit, etiam nullo homine corripientesalubrem poenitentiae occultissima et potentissima medicinae suae potestate perducere. Et sicut non eshominum orante pro Petro Dominus respexit eum, et fecit eum suum peccatum flere: ita non est negligenda correptio, quamvis Deus quos voluerit, etiam non correptos, faciat esse correctos. Tunc autem correptione proficit homo, cum miseretur atque adjuvat, qui facit quos voluerit etiam sine correptione proficere. Sed quare isti sic, illi aliter, atque alii aliter, diversis et innumerabilibus modis vocentur ut reformentur, absit ut dicamus judicium luti esse debere,
Abbreviated transcription (Latin):
inquit possum om̃ino qñ me ar-¬
guit qd ex bona uita inmalã me-¬
a uoluntate relapsus sim dicere
adhue. qͥd ego feci qui ñ acce pi:
ccepi enĩ fidem q̃ ꝑ dilectionem
oꝑat᷑: s in illa usq infine ꝑse¬
uerantiam ñ accepi. An quisꝙͣ
dicere audebit istam ꝑseueran¬
tiam ñ esse donũ d̃i÷ & hoc tam
magnũ ita esse nr̃m. ut quisqͥs
id habuerit ñ ei apłs possit di¬
cere. qd eñi habes qđ ñ accepisti:
qm̃ hoc sic habet ut ñ acceꝑit:
Ad hȩc nos negare quidem ñ possu¬
mus etiã ꝑseuerantiã in bono ꝓ¬
ficientem usq infiñẽ. magnum
ẽẽ donũ di: nec esse nͥ ab illo de qͦ
scriptũ est. om̃e datũ optim̃i & om̃e do

Expanded text:
» inquit, « possum omnino, quando me ar» inquit, « possum omnino, quando me arguis, quod ex bona vita in malam mea voluntate relapsus sum, dicere adhuc, Quid ego feci, qui non accepi? Accepi enim fidem, quae per dilectionem operatur: sed in illa usque in finem perseverantiam non accepi. An quisquam dicere audebit istam perseverantiam non esse donum Dei, et hoc tam magnum bonum ita esse nostrum, ut quisquis id habuerit, non ei possit Apostolus dicere, Quid enim habes quod non accepisti? quoniam hoc sic habet ut non acceperit? » Ad haec nos negare quidem non possumus, etiam perseverantiam in bono proficientem usque in finem, magnum esse Dei munus: nec esse nisi ab illo de quo scriptum est, Omne datum optimum, et omne
Abbreviated transcription (Latin):
ista originalia id̾o dicunt᷑ aliena.
qd ea singłi de parentib trahuit.
in illo uno om̃s sicut dicit apłs
peccauert᷑.
orripiat᷑ gͦ origo damnabił:
Qut ex dolore correptionis
uoluntas regenerationis oriat᷑.
si tñ qui corripit᷑ filius ẽ ꝓmis¬
sionis: ut strepitu correptionis
forisecus insonante ae flagel¬
lante: d̾s in illo intrinsecus oc¬
eulta inspiratione oꝑet᷑ & uelle.
Si aut̾ iam regeneratus & iusti-¬
ficatus in malam uitã sua uolun¬
tate relabit᷑ͥ certe ñ potest dice¬
re ñ accepi: qđ acceptam gr̃am
di suo in malum libero amisit
arbitrio. Qui si correptione c̃õ¬
punc̃tus salubriter ingemit. &
adsimilia bona oꝑa uł etiã melio¬
ra reuertit᷑: nẽpe hic aꝑtissime
utilitas correptionis apparit.
S ꝑ hominẽ correptio siue ex ca¬
huc &iste nolens corripi potest
dicere. qͥd ego feci qui ñ accepi:
quẽ constat accepisse & sua cul-¬
pͥa qđ acceꝑat amisisse: Possum

Expanded text:
ista originalia ideo dicuntur aliena, ista originalia ideo dicuntur aliena, quod ea singuli de parentibus trahunt: , quia in illo uno omnes, sicut dicit Apostolus, peccaverunt . Corripiatur ergo origo damnabilis, ut ex dolore correptionis voluntas regenerationis oriatur: si tamen qui corripitur filius est promissionis, ut strepitu correptionis forinsecus insonante ac flagellante, Deus in illo intrinsecus occulta inspiratione operetur et velle. Si autem jam regeneratus et justificatus in malam vitam sua voluntate relabitur, certe iste non potest dicere, Non accepi: quia acceptam gratiam Dei suo in malum libero amisit arbitrio. Qui si correptione compunctus salubriter ingemit, et ad similia bona opera vel etiam meliora revertitur; nempe hic apertissime utilitas correptionis apparet. Sed per hominem correptio sive ex cha10. An adhuc et iste nolens corripi, potest dicere, « Quid ego feci, qui non accepi? » quem constat accepisse, et sua culpa quod acceperat amisisse? « Possum,
Abbreviated transcription (Latin):
uolunt in hoc qđ ñ obediunt as
qr utiq ipsa obedientia munꝰ eꝰ
est: q̃ necesse ẽ ut sit in eo eui ca¬
ritas inest: quȩ sine dubio ex d̃o
ẽ  & dat eam pat̾ filiis suis. hac
inquiunt ñ accepimꝰ. Qditaq
corripim᷑ quasi nos eã nobis da¬
re possimꝰ. & nr̃o arbitrio dar
nolimꝰ : nec attendt̃ si ñdũ regene¬
rati st̃ primã ẽe causam. eur ob¬
uirgati qđ sint inobedientes deo
sibi debeant displicere: qr fecit
ds hominẽ rectũ ab initio huma¬
ne creat᷑e: & ñ ÷ iniquitas apuaͥ
dm̃. Neꝑhoc pͥma prauitas qua
do ñ obedit᷑ ab homine ẽ: quiex
rectitudine inqua eũ d̃s primitꝰ
fecit. sua mala uoluntate dec icdns pͥuꝰ
effectus ẽ. An uͦ prauitas ista icõ¬
corripienda ñ ẽ in homine qr ñ eiꝰ
ꝓpria qui corripit᷑: s cõmunis est
om̃ib: Immo uero corripiat᷑ &
insingłis: qđ est omniũ. Noneñi
ꝓpt̾ea cuiusquã ñ est: qđ ab eo
nullus immunis ẽ. Peccata quide

Expanded text:
lunt, in hoc quod non obediunt Deo: quia utique ipsa obedientia munus ejus est; quae necesse est ut sit in eo cui charitas inest, quae sine dubio ex Deo est , et dat eam Pater filiis suis. « Hanc, » inquiunt, « non accepimus; quid itaque corripimur, quasi nos eam nobis dare possimus, et nostro arbitrio dare nolimus? » Nec attendunt, si nondum regenerati sunt, primam esse causam, cur objurgati quod sint inobedientes Deo, sibi debeant displicere, quia fecit Deus hominem rectum ab initio humanae creaturae , et non est iniquitas apud Deum . Ac per hoc prima pravitas qua Deo non obeditur, ab homine est; quia ex rectitudine, in qua eum Deus primitus fecit, sua mala voluntate decidens, pravus effectus est. An vero ideo pravitas ista corripienda non est in homine, quia non ejus propria qui corripitur, sed communis est omnibus? Imo vero corripiatur et in singulis, quod est omnium. Non enim propterea cujusquam non est, quod ab ea nullus immunis est. Peccata quidem
Abbreviated transcription (Latin):
negligenda correptio: ne forte
det illis ds penitentiam: & resi¬
piscant de diaboli laqueis. Cor¬
reptionis qͥppe utilitati hane sen¬
tentiã subiugauit apłs. dicens si¬
eut supra cõmemoraui eũ mode¬
stia corripiendos diu̾sa sentientes:
neq̃n det illis ds penitentiã. Nã
si dixerimꝰ istam ꝑseuerantiam
tam laudabilem tamq felicem.
sic ẽẽ hominis ut ei ñ sit ex deo: il¬
lud primitꝰ euacuamꝰ qđ ait dñs
petro. Rogaui ꝓte ut ñ deficiat
fides tua. Quid eñi ei rogauit nͥ
ꝑ seuerantiam usq infinem: Quȩ
ꝓfecto si ab homine homini esset:
a do poscenda ñ esset. Beinde eũ
faciatis mali: ꝓcul dubio ꝑseue

Expanded text:
negligenda correptio, ne forte det illi Deus poenitentiam, et resipiscat de diaboli laqueis. Correptionis quippe utilitati hanc sententiam subjunxit Apostolus, dicens, sicut supra commemoravi: Cum modestia corripientem diversa sentientes, nequando det illis Deus poenitentiam . Nam si dixerimus istam perseverantiam tam laudabilem tamque felicem sic esse hominis, ut ei non sit ex Deo; illud primitus evacuamus, quod ait Dominus Petro, Ego rogavi pro te, ne deficiat fides tua . Quid enim ei rogavit, nisi perseverantiam usque in finem? Quae profecto si ab homine homini esset, a Dfaciatis mali , » procul dubio pe
Abbreviated transcription (Latin):
atq int̾ se adu̾sis ẽẽ pͥncipiis. s unũ
ẽẽ pͥncipiũ. d̾m scił bonũ. ⁊ ab illofa¬
ctũ alt̾m. Qui cũ malignꝰ fuiss inuen¬
tus. in sua mundũ malignitate fȩ¬
cisse. Hũc appelłe dicunt qͥd̾a etiã de
xp̃o tam falsa sensisse: ut diceret eũ
nõ quid̾ carnẽ deposuisse de cȩlo s ex
elem̃tis mũdi accepisse: ꝙͣ mundored¬
didit: cũ sine carne resur gens ascen¬
dit in celum. Capłm xxiiii

Expanded text:
 sed unum esse principium, deum scilicet bonum; et ab illo factum alterum: qui cum malignus esset, inventus est in sua mundum malignitate fecisse. Hunc Apellem dicunt quidam etiam de Christo tam falsa sensisse, ut diceret eum non quidem carnem deposuisse de coelo, sed ex elementis mundi accepisse, quam mundo reddidit, cum sine carne resurgens ascendit in coelum. XXI
Abbreviated transcription (Latin):
didit oꝑa ẽẽ pͥncipũ dñt. Oꝑant᷑ etiã
qͣnd̾a tͣpitudinẽ. Resurrectionem
carnis negant. Capitłm xxi.
erdoniam a cerdone nomĩati. qui
duo pͥncipia sibi adu̾santia dog
nẽ. nec uere mortuũ. noc qͥcqͣ passũ:
s̃ simulasse passionẽ. Quidã uͦ in du¬
ob pͥncipiis suis duos d̾os ita eũ dixisse
malus. Resurrectionẽ mortuoꝵ ne¬
arcion qͦ a quo marcionitȩ xxii¬
appellati sũt. cerdonis secutꝰ ÷ dog¬
mata de duob pͥncipiis. ꝙͣuis epypha¬
nius eũ tͥa dicat asseruisse pͥncipia.
bonũ. iustũ. pͣuũ. S eusebius. sinerũ
quenda nõ martionẽ. tͥũ pͥncipioꝵ
atq nat᷑ar̃ se̾bit au:torẽ. Cap̃ xxiii
ppellite st̃ quoꝵ appelles ẽ pͥncepsꝰ¬

Expanded text:
ncipum dicunt. Operantur etiam quamdam turpitudinem. Resurrectionem carnis negant. XXI. CERDONIANI a Cerdone nominati, qui duo principia sibi adversantia dogmnem; nec vere mortuum vel quidquam passum, sed simulasse passionem. Quidam vero in duobus principiis suis duos deos ita eum dixisse malus. Resurrectionem mortuorum neMARCION quoque, a quo Marcionitae appellati sunt, Cerdonis secutus est dogmata de duobus principiis: quamvis Epiphanius eum tria dicat asseruisse principia, bonum, justum, pravum: sed Eusebius Sinerum quemdam, non Marcionem, trium principiorum atque naturarum scribit auctorem, . XXIII. APELLITAE sunt, quo
Abbreviated transcription (Latin):
tura sanet᷑ eo ipso opꝰ est saluatore
quo instituta ẽ natura creatore.
Hoc saluatore. ea q: illiꝰ medicina qua
uerbũ earo factum ẽ ut habitaret
in nobis. si opꝰ esse fateamͣ parius et
magnis. id ÷ a uagitib infantũ us¬
q adcanos senũ : tota q̃ inter nos ẽ
huiꝰ questionis controuersia disso¬
luta ẽ.

Expanded text:
tura sanetur, co ipso opus est saluatore, quo instituta est natura creatore. hoc saluatore eaque illius medicina, qua uerbum caro factum est, ut habitaret in nobis, si opus esse fateamur paruis et magnis, id est a uagitibus infantum usque canos senum, tota quae inter nos est huius quaestionis controuersia dissoluta e
Abbreviated transcription (Latin):
ta cupiditas ad corrumpendum
animũ & corpus suũ: flagitiũ
uocatur. Quod aut̃ agit ut alteri
noceat : facinꝰ dicitur. Et hec st̃
duo genera om̃iũ peccatoꝵ. Sed
flagitia priora sunt: que cũ exi¬
nan iuerint animũ & ad quandã
egestatam ꝑduxerint ⁊ in facino¬
ra ꝓsilitur: quib remoueantur
impedim̃ta flagitioꝵ. ut adiu¬
menta querantur. Item qđ agit
caritas quo sibi prosit. utilitas est:
qd aut̃ agit ut ꝓsit ꝓximo. bene¬
ficientia nominatur. Et hic p̾ce¬
dit utilitas : quia nemo potest ex
eo qđ non habet ꝓdesse alteri. Qͣn¬
to aut̾ magis regnũ cupiditatis
destruitur: tanto caritatis auget᷑.
Quicquid gͦ asꝑum & quasi seuum
factu dictuq in sc̃is scͥpturis legitur
ex ꝑsona dĩ. uł sc̃orum eius: ad cu¬
piditatis regnum destruendũ ua¬
let. Qđ si ꝑspicue sonat: non ẽ ad
aliud referendũ quasi figurate
dictum sit: sicuti est apłĩ: thesau¬
ritas tibi iram in die ire & reuela¬

Expanded text:
ta cupiditas ad corrumpendum ta cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuque in sanctis scripturis legitur ex persona dei uel sanctorum eius, ad cupiditatis regnum destruendum ualet. quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. sicuti est apostoli: thesaurizas tibi iram in die irae et reuela
Abbreviated transcription (Latin):
ut siquid scriptura uł p̾ceperit
qđ abhorret a consuetudine au¬
dientiũ. uł qđ non abhorret cul¬
pauerit : si animũ eoꝵ iam u̾bi
uinxit au. toritas. figuratã locu¬
tionem putent. Non aut̃ p̾cipit
scriptura nisi caritatem: nec
culpat nisi cupiditatẽ: & eo mo¬
do iformat mores hominum:
Item si animũ p̾occupauit alicu¬
ius erroris opinio: quicqͥd aliter
asseruerit scriptura. figuratũ
homines arbitrantur. Non aut̾
asserit nisi catholicã fidem: rebuᷤ
p̃teritis & futuris & p̾sentibus:
Pret̾itoꝵ. narratio ẽ: futurorũ
prenuntiatio: presentiũ. demon¬
stratio. S om̃ia hec ad eandem
caritatẽ nutriendam. atq corro¬
borandã. & cupiditatẽ uincendã.
atq extinguendã. ualent. Cari¬
tatem uoco motũ animi ad fru-¬
endum do ꝓpter ipsũ: & se atq¬
ꝓximo ꝓpt̾ dm̃. Cupiditat̾ẽ aut̃.
motũ animi ad fruendũ se et
ꝓximo & quolibet corpore. non
ꝓpt̾ dm. Qquod aut̃ agit indomi¬

Expanded text:
ut si quid Scriptura vel praeceperit ut si quid Scriptura vel praeceperit quod abhorret a consuetudine audientium, vel quod non abhorret culpaverit, si animum eorum jam verbi vinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. Non autem praecipit Scriptura nisi charitatem, nec culpat nisi cupiditatem; et eo modo informat mores hominum. Item si animum praeoccupavit alicujus erroris opinio, quidquid aliter asseruerit Scriptura, figuratum homines arbitrantur. Non autem asserit nisi catholicam fidem, rebus praeteritis et futuris et praesentibus: praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium demonstratio. sed omnia haec ad eandem caritatem nutriendam atque roborandam et cupiditatem uincendam atque extinguendam ualent. caritatem uoco motum animi ad fruendum deum propter ipsum et se atqcupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter deum. quod autem agit indomi
Abbreviated transcription (Latin):
am sequi: adiungenda etiam illa
est. ne ꝓpͥam quasi figuratã uelimnꝰ
acciꝑe. Demonstrandus ẽ gͥ prius
modus inueniende locutionis: ꝓ¬
priane an figurata sit. Et iste
om̃ino modus ẽ: ut quicqͥd in ser¬
mone diuino neq ad morum ho¬
nestatem neq ad fidei ueritatem
ꝓprie referri potest : figuratum
esse cognoseas. Morum honestas
ad diligendũ dm & ꝓxinum: fidi
ueritas ad cognoscendũ dm & ꝓ
ximũ ꝑtinet. Spes aut̃ sua euiq
est in conscientia ꝓpria: quẽ ad¬
modum se sentit ad dilectionem
dĩ & ꝓximi cognitionemq ꝓfice¬
re. De quib om̃ib pͥmo libro di
num genus non ex mouentis
ipsius libidinis. s potius sue con¬
suetudinis estimare peccata: fit
plerunq ut quisq hominũ ea
tantũ ciilpanda arbitretur. que
sue regionis & temporis homines ui¬
tuꝑare atq damnare consuerunt:
et ea tantum ꝓbanda atq laudan¬
da que consuetudo eoꝵ cũ quib
uiuit admutit. Eoq contingit.

Expanded text:
iam sequi; adjungenda etiam illa iam sequi; adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demonstrandus est igitur prius modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit. Et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscas. Morum honestas ad diligendum Deum et proximum, fidei veritas ad cognoscendum Deum et proximum pertinet. Spes autem sua cuique est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem Dei et proximi, cognitionemque proficere. De quibus omnibus primo libro dice est humanum genus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines vituperare atque damnare consueverunt; et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus vivit, admittit: eoque contingit
Abbreviated transcription (Latin):
ligimus oꝑatione graui onerati
sumꝰ: s que dã pauca ꝓ multis. ea¬
demq factu facillima & intelle¬
ctu augustissima. & obseruatione
castissima. ipse dñs & apłica tradi¬
dit disciplina: sicuti ẽ baptisii sa¬
eramentũ : & celebratio corporis
et sanguinis dm̃. Que unꝰquisq
cũ ꝑcipit: quo referantur imbutꝰ
agnoscit: ut ea non caruali serui¬
tute s sp̃uali potius libertate ue¬
neretur. Ut aut̃ litt̾am sequi et
signa ꝓ rebus quȩ his significant᷑
acciꝑe᷑ seruilis infirmitatis ẽ: ita
inutiliter signa int̾pretari male ua¬
gantis erroris. Qui aut̃ non intelli¬
git quid significet signũ. & tamen
signũ esse indelligit: nec ipse p̃mi¬
tur seruitute. Melius aut̃ uł pre¬
mi incognitis s utilib signis: quã
inutilit̾ ea int̾pretando. a iugo ser¬
uitutis eductam ceruicem laqueis
erroris inserere. Huie aut̃ obser
uationi qua cauemꝰ figuratã locu
tionem id est translatam quasi ꝓpͥ¬

Expanded text:
ligimus, operatione gravi onerati ligimus, operatione gravi onerati sumus; sed quaedam pauca pro multis, eademque factu facillima, et intellectu augustissima, et observatione castissima ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina: sicuti est Baptismi sacramentum, et celebratio corporis et sanguinis Domini. Quae unusquisque cum percipit, quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spirituali potius libertate veneretur. Ut autem litteram sequi, et signa pro rebus quae iis significantur accipere, servilis infirmitatis est; ita inutiliter signa interpretari, male vagantis erroris est. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute. Melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus signis, quam inutiliter ea interpretando, a jugo servitutis eductam cervicem laqueis erroris inserere. CAPUT X.-- Utionem, id est, translatam quasi propr
Abbreviated transcription (Latin):
ra fornicationẽ uocat. ad unius dei
cultũ gentes conu̾terent᷑. Nec sub
ipsis iam signis utilib feruiture:
s exercitature potius animũ in eo¬
eñ seruit. qui oꝑatur aut uenera¬
tur aliquam rem significantẽ: nesci¬
ens quid significet. Qui uͦ aut oꝑa¬
tur aut ueneratur utile signum
duunitꝰ institutũ cuiꝰ uim signifi¬
cationemq intelligit: non hoc ue¬
neratur qđ uidetur & transit. s
illud potius quo talia cuncta refe¬
renda sunt. Talis aut̃ homo sp̃ua¬
lis & liber est etiam tempore ser¬
uitutis : quo carnalib animis non¬
dũ oportet signa illa reuelari. quo¬
rum uigo edomandi sunt. Cales
aut̾ sp̃uales erant patͥarche ac
ꝓphete om̃sq in populo isrłi: ꝑ qͦs
nobis sp̃c sc̃s ipsa scripturarũ &
auxilia & solatia ministrauit. Hoc
uero tempore postea quã resurre¬
ctione dñi nr̃i manifestissimũ in¬
diciũ nr̃e libertatis illuxit: nec
eoꝵ quidẽ signoꝵ quȩ iam intel¬

Expanded text:
ra fornicationem vocat, ad unius Dei ra fornicationem vocat, ad unius Dei cultum gentes converterentur: nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, sed excitaturae potius animum in eoenim servit qui operatur aut veneratur aliquam rem significantem, nesciens quid significet: qui vero aut operatur, aut veneratur utile signum divinitus institutum, cujus vim significationemque intelligit, non hoc veneratur quod videtur et transit, sed illud potius quo talia cuncta referenda sunt Talis autem homo spiritualis et liber est, etiam tempore servitutis, quo carnalibus animis nondum oportet signa illa revelari, quorum jugo edomandi sunt Tales autem spirituales erant Patriarchae ac Prophetae, omnesque in populo Israel per quos nobis Spiritus sanctus ipsa Scripturarum et auxilia et solatia ministravit. Hoc vero tempore posteaquam resurrectione Domini nostri manifestissimum indicium nostrae libertatis illuxit, nec eorum quidem signorum, quae jam intel
Abbreviated transcription (Latin):
num deos putant: quã qui oꝑa d̃i.
S nobis unus diligendus & colendꝰ
d̾s precipit᷑. qui fecit hec om̃ia quoꝵ
illi simulachra uenerant᷑: uł tamqͣm
deos. uł tamqͣm signa & imagines¬
deoꝵ. Sigͦ signũ utilit̾ institutum
pro ipsa re sequi cui significande
institutum ẽ carnalis ẽ seruitꝰ: quan¬
tomagis inutiliũ rerum signa insti¬
tuta ꝓ rebus acciꝑe: Que si retu¬
ieris ad ea ipsa que his significant᷑.
eisq colendis animũ obligaueris:
nichilominꝰ seruili carnaliq onere
atq uelamine non carebis. Quã ob¬
rem xp̃iana libertas eos quos inue¬
nit sub signis utilib: tamqͣm ꝓpe in¬
uentos. int̾pretatis signis quib sub¬
diti erant. eleuatos ad eas res qua¬
rum illa signa sunt. libͤrauit. Ex
Quos aut̾ inuenit sub signis inuti¬
lib: non solum seruilem oꝑationẽ
sub talib signis. s etiam ipsa signa
frustrauit remouitq omia : ut a
corruptione multitudinis simulato¬
rum deoꝵ quã sepe ac ꝓprie scriptu¬

Expanded text:
num deos putant, quam qui opera Dei; sed nobis unus diligendus et colendus Deus praecipitur , qui fecit haec omnia, quorum illi simulacra venerantur, vel tanquam deosent. Si ergo signum utiliter institutum pro ipsa re sequi, cui significandae institutum est, carnalis est servitus, quanto magis inutilium rerum signa instituta pro rebus accipere, quae si retuleris ad ea ipsa quae his significantur eisque colendis animum obligaveris, nihilominus servili carnalique onere atque velamine non carebis. Quamobrem Christiana libertas eos quos invenit sub signis utilibus tanquam prope inventos interpretatis signis, quibus subditi erant, elerum illa signa sunt, liberavit. Ex Quos autem invenit sub signis inutilibus, non solum servilem in operationem sub talibus signis, sed etiam ipsa signa frustravit, removitque omnia, ut a corruptione multitudinis simulatorum deorum quam saepe ac proprie Scriptu
Abbreviated transcription (Latin):
re uł credere qui nesciunt eos: &
in aliis ista didicerunt. Quos tam̃
tropos qui nouerunt. agnoseunt
in litteris sc̃is: eorumq scientia
ad eas intelligendas aliquantũ
adiuuant᷑. S hic eos ignaris tra¬
dere non decet: ne artem grãma¬
ticam docere iudeam᷑. Extra sane
ut discantur admoneo ⁊ quãuis
iam suꝑtus id admonuerimad ẽ
in sedo libro: ubi de linguarum
necessaria cognitione dissexii.
Nam littere a quib ipsa grãma¬
tica nom̃ accepit. grãmatã. enĩ
greci luteras uocant: signa utiq
sunt sonoꝵ ad articulatã uocem
qua loquim᷑ ꝑtinentiũ. Istoꝵ aut̃
troporum ñ solum exempla sicut
om̃ium s quorundã etiã nomina
in diuinis libris leguntur: sicut alle

Expanded text:
re uel credere qui nesciunt eos et re uel credere qui nesciunt eos et in aliis ista didicerunt. quos tamen tropos qui nouerunt, agnoscunt in litteris sanctis eorumque scientia ad eas intellegendas aliquantum adiuuantur. sed hic eos ignaris tradere non decet, ne artem grammaticam docere uideamur. extra sane ut discantur admoneo, quamuis iam superius id admonuerim, id est in secundo libro, ubi de linguarum necessaria cognitione disserui. nam litterae, a quibus ipsa grammatica nomen accepit — VQctfxfiara enim Graeci litteras uocant — signa utique sunt sonorum ad articulatam uocem, qua loquimur, pertinentium. istorum autem troporum non solum exempla, sicut omnium, sed quorundam etiam nomina in diuinis libris leguntur, sicut alle
Abbreviated transcription (Latin):
et ipsa ẽ ueritate subnixa ꝓuidit.
Nam quid in duunis eloquiis lar¬
gius & uberius potuit diuinitus
ꝓuiderr⁊ quam ut eadem uerba
plurib intelligantur modis. quo ᷤᷤ
alia non minꝰ diuina contestantia
faciant approbari: Ubi aut̃ talis
sensus eruitur cuiꝰ incertũ certis
sc̃arum scripturarũ testimoniis
non possit aperiri: restat ut ratio
ne reddita manifestꝰ appareat: etiã
si ille cuus uerba intelligere queri¬
mus eum forte ñ sensit. S hee con¬
suetudo ꝑiculosa ẽ. ꝑ scͥpturas e¬
nim diuinas multo tutius ambu¬
latur: quas uerbiᷤᷤ translatiᷤ opacu¬
tas cum scrutari uolumꝰ. aut hoc
inde exeat qđ non habeat contro¬
uersiam: aut si habet. ex eadem
scriptura ubicunq eius inuentis
atq adhibitis cestib terminetur.
Seiant aut̃ litderati modis om̃ib
locutionis quos gramatiei greco
nomine tropos uocant au tores
nr̃os usos fuisse  & multiplicius
atq copiosius quã possunt estima¬

Expanded text:
et ipsa est veritate subnixa, providit. et ipsa est veritate subnixa, providit. Nam quid in divinis eloquiis largius et uberius potuit divinitus provideri, quam ut eadem verba pluribus intelligantur modis, quos alia non minus divina contestantia faciant approbari? Ubi autem talis sensus eruitur cujus incertum certis sanctarum Scripturarum testimoniis non possit aperiri, restat ut ratione reddita manifestus appareat, etiam si ille cuius uerba intellegere quaerimus eum forte non sensit. sed haec consuetudo periculosa est; per scripturas enim diuinas multo tutius ambulatur. quas uerbis translatis opacatas cum scrutari uolumus, aut hoc inde exeat quod non habeat controuersiam, aut, si habet, ex eadem scratque adhibitis testibus, terminetur. Sciant autem litterati modis omnibus locutionis, quos grammatici graeco nomine tropos uocant, auctores nostros usos fuisse multiplicius atque copiosius, quam possunt existima
Abbreviated transcription (Latin):
debemꝰ in armis huiꝰcemodi sp̃ua¬
lib scutũ cantũmͦ fidẽ tribuere:
cum alio loco etiam lorica dicta sit
fidei. Induti inquit loricam fidei &
caritatis. Quando aut̃ ex eisdẽ scrip¬
ture uerbis ñ unum aliquid s duo
uł plura sentiuntur ⁊ etiamsilatet
quid senserit ille qui scripsit. nichil
ueritati ex aliis locis sc̃arũ scriptura¬
rum doceri potest. Id tam̃ eo conan¬
te qui diuina scrutatur eloquia ut
ad uoluntatẽ ꝑueniatur au.toris. ꝑ
quẽ scripturã illam sc̃s oꝑatus est
sp̃c ⁊ siue hoc assequat᷑. siue aliã sen¬
tentiam de illis uerbis que recte ficłi
non refragatur exculpat : testimoni¬
um habens a quocunq alio loco di¬
uinoꝵ eloquiorũ. Ille quippe auctor
in eisdem uerbis que intelligere
uolumꝰ. & ipsam sententiã forsitan
uidit. Et certe dĩ sp̃e qui ꝑ eũ hec¬
oꝑatus est etiam ipsam occursuram
lectori uł auditori sine dubitatione
p̾uidit : immo ut occurreret quia

Expanded text:
debemus in armis hujuscemodi spiritadebemus in armis hujuscemodi spiritalibus scuto tantummodo fidem tribuere, cum alio loco etiam lorica dicta sit fidei: Induti, inquit, loricam fidei et charitatis. Quando autem ex eisdem Scripturae verbis, non 55 unum aliquid, sed duo vel plura sentiuntur, etiam si latet quid senserit ille qui scripsit, nihil pcongruere veritati ex aliis locis sanctarum Scripturarum doceri potest. Id tamen eo conante qui divina scrutatur eloquia, ut ad voluntatem perveniatur auctoris per quem Scripturam illam sanctus operatus est Spiritus: sive hoc assequatur, sive aliam sententiam de illis verbis quae fidei recte non refragatur, exculpat, testimonium habens a quocunque alio loco divinorum eloquiorum. Ille quippe auctor, in eisdem verbis quae intelligere volumus, et ipsam sententiam forsitan vidit, et certe Dei Spiritus, qui per eum operatus est, et etiam ipsam occursuram lectori vel auditori sine dubitatione praevidit, imo ut occurreret, quia
Abbreviated transcription (Latin):
in contraria s tantũ in diuersa si-¬
gnificatione ponitur: illud est in
uiue fluent de uentre eius: & si
quid aliud atq aliud ꝓ locis in qͥ¬
bus ponitur aqua significare intel¬
ligitur. Sic & alie res non singule ingͥa
s una queq earum ñ solum duo
aliqua diuersa: s etiam ñ nunqͣm
multa significat ꝓ loco sententie si¬
cut posita reperitur. Ubi aut̃ aꝑ¬
tius ponuntur: ibi discendũ est
quomͦ in locis intelligantur obseu¬
ris. Neq enĩ meluis potest intelli¬
gi qđ dictũ est do. app̾hende arma
et scutũ & exurge in adiutoriũ mͥ:
quã ex hoc loco ubi legitur. dñe ut
scuto bone uoluntatis tue corona¬
sti nos. Nec tam̃ ita. ut iam ubicũ¬
q scutũ ꝓ aliquo munimento po¬
situm legerimꝰ: non accipiamus
nisi bonam uoluntatẽ dĩ. Dictũ est
enim. & scutum fidei. in quo possi¬
tis inquit om̃s sagittas maligni igni
tas extinguere. Nec rursus ideo

Expanded text:
in contraria, sed tantum in diversa siin contraria, sed tantum in diversa significatione ponitur, illud est in uiuae fluent de uentre eius, et si quid aliud atque aliud pro locis, in quibus ponitur, aqua significare intellegitur. sic et aliae res, non singulae, sed unaquaeque earum non solum duo aliqua diuersa sed etiam nonnumquam multa significat pro loco sententiae, sicut posita reperitur. - Vbi autem apertius ponuntur, ibi discendum est, quomodo in locis intellegantur obscuris. neque enim melius potest intellegi quod dictum est deo: et scutum, et exsurge in adjutorium mihi , quam ex illo loco ubi legitur, Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos . Nec tamen ita ut jam ubicumque scutum pro aliquo munimento legerimus positum, non accipiamus nisi bonam voluntatem Dei: dictum est enim et scutum fidei, in quo possitis, inquit, omnes stas exstinguere. Nec rursus ideo
Abbreviated transcription (Latin):
dicit᷑. uicit leo de tribu iuda: Si¬
gnificat & diabolum. ubi scriptũ
est: adu̾sarius ur diabolus tam qͣm
leo rugiens circuit querens quẽ
deuoret. Serpens in bono ẽ: estote
astuti ut serpentes. In malo aut̃:
serpens euam seduxit astutia sua.
In bono panis: ego sum panis uiuuˢ
qui de celo descendi. In malo panis:
panes occultos libent̃ edite. Sic &
alia plura. Ey heç quidẽ que com¬
memoraui minime dubiam signi¬
ficationẽ gerunt: quia exempli
gr̃a commemorari ñ nisi manifesta
debuert̃. Sunt aut̃. que incertũ
sit in quã partem accipi debeant:
sicut calix in manu dñi uini meri
plenus ẽ mixto. Incertũ est enun
utrũ iram dĩ significet ñ usq ad
nouissimã penam id est usq ad
fecem : an potius gr̃ãm scͥpturarũ
a iudeis ad gentes transeuntẽ: quia
melinauit ex hoc in hoc: remanen¬
tib apud iudeos obseruationib qͥs
carnalit̾ sapiunt: quia fex eius ñ
est exinanita. Cum uͦ res eadẽ non

Expanded text:
dicitur: Vicit leo de tribu Juda; sidicitur: Vicit leo de tribu Juda; significat diabolum, ubi scriptum est: Adversarius vester diabolus, tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret. Ita serpens in bono est: Estote astuti ut serpentes; in malo autem: Serpens Evam seduxit in astutia sua. In bono panis: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi; in malo autem panis: Panes occultos libenter edite. Sic et alia plurima, et haec quidem quae commemoravi minime dubiam significationem gerunt, quia exempli gratia commemorari non nisi mandebuerunt. Sunt autem quae incertum sit in quam partem accipi debeant, sicut, Calix in manu Domini vini meri plenus est mixto. Incertum est enim utrum iram Dei significet non usque ad novissimam poenam, id est usque ad faecem; an potius gratiam Scripturarum a Judaeis ad Gentes transeuntem, quia inclinavit ex hoc in hoc, remanentibus apud Judaeos observationibus quas carnaliter sapiunt, quia faex ejus non est exinanita . Cum vero res eadem non
Abbreviated transcription (Latin):
exercitatione roboratꝰ. Inuenimꝰ aut̃
utrũ ꝓpria sit an figurata locutio:
illa intuentes que supͣ dicta sunt.
cta inuenient᷑: aut ab aliqua uiei¬
modis res similes rebus apparent ⁊
non putemꝰ esse p̾scriptũ. ut quod
in aliquo loco res aliqua ꝑ simili¬
tudinẽ significauerit: hoc eam
semꝑ significare credamꝰ. Nam et
in uituꝑationẽ posuit fermentũ
dñs cum diceret. cauete a ferm̃to
phariseorum ⁊ & in laudem cũ dice¬
ret. sunile ẽ regnum celoꝵ mulieri.
que abscondit fermentũ in tribus
m̃suris farme : donec totũ ferm̃taret᷑.
Huius gͥ uarietatis obseruatio: dua ᷤᷤ
habet formas. Sic enĩ aliud atq ali¬
ud res queq significant: ut aut con¬
traria aut tantũmͦ diuersa signifi¬
cent. Contraria scilicet. cũ alias in
bono. alias in malo res eadem ꝑ si¬
militudinẽ ponitur: sieut hoc est
qđ de ferm̃to supra diximꝰ. Cale ẽ
etiam. qd leo significat xp̃m. ubi

Expanded text:
exercitatione roboratus. Invenimus autem exercitatione roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, illa intuentes quae supra dicta sunt. cta invenientur, aut ab aliqua vicimodis res similes rebus apparent, non putemus esse praescriptum ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem significaverit, hoc eam semper significare credamus. in uituperatione posuit fermentum dominus, cum diceret: cauete a fermento Pharisaeorum, et in laude, cum diceret simile esse regnum caelorum mulieri, quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae, donec totum fermentaretur. huius igitur uarietatis obseruatio duas habet formas; sic enim aliud atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria aut tantummodo diuersa significent. conbono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur, sicut hoc est quod de fermento supra diximus. Tale est etiam quod leo significat Christum ubi
Abbreviated transcription (Latin):
legerit: tam & si aliquam in eis figu¬
ram rerũ futurarũ animadũtere
atq indagare potuerit: rei tam̃ ge¬
ste ꝓprietatẽ ad hunc usum assumat.
ut se nequaqͣm recte factis suis ia¬
ctare audeat: & p̃ sua iusticla cȩte¬
ros tamqͣm peccatores conteinat:
cũ iudeat tantoꝵ uirorum & cauen¬
das tempestates. & flenda naufragia.
Ad hoc enĩ etiam peccata eorum ho¬
minũ scripta sunt: ut apłica illa sen¬
tentia ubiq cremenda sit. qua ait.
Qua ꝓpt̾ qui uidetur stare: uideat
ne cadat. Nulla etum fere pagina
est scõrum libroꝵ. in qua ñ sonet.
qđ ds suꝑbis resistit. humilib
aut̃ dat gr̃ãm. Maxime itaq in
uestigandũ est utrũ ꝓpria sit an
figurata locutio: quã intelligere
conam᷑. Nam comꝑto qđ figurata
sit: adhibitis regulis rerum quas
in pͥmo libro disgessimꝰ ⁊ facile est
eam uersare om̃ib modis. donec
ꝑueniamꝰ ad sententiã ueritatis:
p̾sertim cũ usus accesserit. pietatis

Expanded text:
legerit, tametsi aliquam in eis figulegerit, tametsi aliquam in eis figuram rerum futurarum animadvertere atque indagare potuerit; rei tamen gestae proprietatem ad hunc usum assumat, ut se nequaquam recte factis suis jactare audeat, et prae sua justitia caeteros tanquam peccatores contemnat, cum videat tantorum virorum et cavendas tempestates, et flenda naufragia. Ad hoc enim etiam peccata illorum hominum scripta sunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremenda sit, qua ait: Quapropter qui videtur stare, videat, ne cadat . Nulla enim fere pagina est sanctorum Librorum, in qua non sonet quod Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. vestigandum est utrum propria sit, an figurata locutio, quam intelligere conamur. Nam comperto quod figurata sit, adhibitis regulis rerum quas in primo libro digessimus, facile est eam versare omnibus modis, donec perveniamus ad sententiam veritatis, praesertim cum usus accesserit pietatis
Abbreviated transcription (Latin):
ille illicitꝰ appetitus hospes uocatus
est. Non enim dixit eum regi suo
s hospiti suo uicim pauꝑis ouẽ ad
epulandũ exhibuisse. At uͦ in eius
filio salomone ñ quasi hospes tran¬
situm habuit: s regnũ ista libido
possedit. De quo scriptura ñ tacuit.
culpans eum fuisse amatorem mu¬
lierũ: cuiꝰ tam̃ initia desiderio sa¬
pientie flagrauerant. Quã cum
amore sp̃uali adeptꝰ esset: amisit¬
amore carnali. Ergo quanquã
om̃ia uł pene om̃ia que in ueteris
testam̃ti libris gesta continentur.
non solum ꝓprie s etiam figurate
accipienda sint : tam̃ etiam illa quȩ
ꝓprie lector acceꝑit. si laudati sunt
illi qui ea fecerunt. s ea tam̃ abhor¬
rent a consuetudine bonoꝵ qͥ post
aduentum dm̃ diuina p̾cepta cu¬
stodiunt: figuram ad intelligentiã
referat: factum uͦ ipsum ad mores
non transferat. Multa enĩ sunt que
illo tempore officiose facta sunt: que
mͦ nisi libidinose fieri ñ possunt.

Expanded text:
ille illicitus appetitus hospes vocatus ille illicitus appetitus hospes vocatus est. Non enim dixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epulandum exhibuisse. At vero in ejus filio Salomone, non quasi hospes transitum habuit, sed regnum ista libido possedit: de quo Scriptura non tacuit, culpans eum fuisse amatorem mulierum . Cujus tamen initia desiderio sapientiae flagraverant ; quam cum amore spirituali adeptus esset, amore carnali omnia vel pene omnia quae in Veteris Testamenti libris gesta continentur, non solum proprie, sed etiam figurate accipienda sint: tamen etiam illa quae proprie lector acceperit, si laudati sunt illi qui ea fecerunt, sed ea tamen abhorrent a consuetudine bonorum, qui post adventum Domini divina praecepta custodiunt; figuram ad intelligentiam referat, factum vero ipsum ad mores non transferat. Multa enim sunt quae illo tempore officiose facta sunt, quae modo nisi libidinose fieri non possunt.
Abbreviated transcription (Latin):
de peccato: ꝓposuit ei similitudinẽ
de pauꝑe qui habebat ouem unam:
cuius uicinus multas cũ haberet.
ad aduentũ hospitis sui unicã potiꝰ
iucini pauꝑis ouiculã exhibuit epu¬
landam. In quẽ commotꝰ dauid eũ
pauꝑi: ut se nesciens condemnaret
qui peccauerat sciens. Qđ cum ei
manifestũ esset. & diuinitꝰ denunti¬
ata uindicta: diluit penitendo pec¬
catum. S tam̃ in hac similitudine
stuprũ tantũmͦ designatũ est de
oue uicini pauꝑis ⁊ de marito aut̃
mulieris int̾empto hoc ẽ de ipso
pauꝑe qui unam ouem habebat oc¬
ciso. non ẽ ꝑ similitudinẽ int̾roga¬
tus dauid: ut in solum adulteriũ
diceret sententiam damnationis
sue. Ex quo intelligitur quanta
temꝑantia multas mulieres habu¬
erit: quando de una in qua exces¬
ssit modũ a se ipso puniri coactus
est. S in isto uiro. immoderate huniᷤ
libidinis ñ ꝑmansio s transitus fuit.
Propt̾ea etiam. ab arguente ꝓpheta

Expanded text:
de peccato, proposuit ei similitudinem de peccato, proposuit ei similitudinem de paupere qui habebat ovem unam, cujus vicinus cum haberet multas, ad adventum hospitis sui unicam potius vicini sui pauperis oviculam exhibuit epulandam. In quem commotus David occpauperi; ut se nesciens condemnaret, qui peccaverat sciens. Quod cum ei manifestatum esset, et divinitus denuntiata vindicta, diluit poenitendo peccatum . Sed tamen in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini pauperis; de marito autem mulieris interempto, hoc est, de ipso paupere, qui unam habebat ovem, occiso, non est per similitudinem interrogatus David, ut in solum adulterium diceret sententiam damnationis suae. Ex quo intelligitur quanta temperantia multas mulieres habuerit, quando de una in qua excessit modum, a seipso puniri coactus est. Sed in isto viro immoderatae hujus libidinis non permansio, sed transitus fuit: propterea etiam ab arguente Propheta
Abbreviated transcription (Latin):
scerent: si eis forte tale aliquid acci¬
impio atq immani filio passus ẽẽt:
non solum feror.em tolerauit.
s etiam planxit extinctum. Non
enim carnali zelo irretitus dene¬
batur: quẽ nullomͦ iniurie sue s
peccata filii cõmouebant. Nam i¬
deo si iunceretur. eum occidi ꝓhi¬
buerat: ut eo domito. seruaretur
penitendi locus. Et quia ñ potu¬
it: non orbitatem doluit in eius in¬
teritu: s quia nouerat in quas pe¬
nas tam impie adultera & parri¬
cidalis anima rapetur. Namq
alio prius filio qui innocens erat
ꝓ quo egrotante affligebatur mori¬
ente: letatus est. Eħ hoc maxime
apparet. quo moderamine ac tem¬
ꝑantia illi uiri feminis utebantur ⁊
qđ cum in unam illicite irruisset
rex idem. estu quodã etatis & tem¬
poraliũ rerum ꝓsꝑitatib arreptꝰ.
euiꝰ etiam maritum occidendũ pre¬
ceperat: accusatꝰ est ꝑ ꝓphetã. Qui
cum ad eum uenisset conuincendũ

Expanded text:
scerent, si eis forte tale aliquid acciscerent, si eis forte tale aliquid acciimpio atque immani filio passus esset, non solum ferocientem toleravit, sed etiam planxit exstinctum . Non enim carnali zelo irretitus tenebatur, quem nullo modo injuriae suae, sed peccata filii commovebant. Nam ideo, si vinceretur, eum occidi prohibuerat, ut edomito servaretur poenitendi locus: et quia non potuit, non orbitatem doluit in ejus interitu, sed noverat in quas poenas tam impie adultera et parricidalis anima raperetur. Namque alio prius filio qui innocens erat, pro quo aegrotante affligebatur, moriente laetatus est. 31. Ex hoc maxime apparet qua moderatione ac temperantia illi viri feminis utebantur, quod cum in unam illicite irruisset rex idem, aestu quodam aetatis et temporalium rerum prosperitatibus abreptus, cujus etiam maritum occidendum praeceperat; accusatus est per prophetam: qui cum ad eum venisset convincendum
Abbreviated transcription (Latin):
atq latius lingua blandior uentila¬
uerit:. Qua ita leues fiunt: ut eos
rumoris aura siue que ꝓsꝑa siue
que aduersa existimatur in quasli¬
bet inuehat uoragines flagitiorum:
aut in facinoꝵ etiam saxa collidat.
Uideant gͦ quam sibi arduum sit
atq difficile. nec laudis esca illici:
nec contumeliarum aculeis penetra¬
dant potius apłos nec cum suspice¬
rentur ab hominib inflatos fuisse:
nec cum despicerentur elisos. Neu¬
tra quippe temptatio defuit illis
iuris. Nam & credentium celebra¬
bantur p̾conio: & ꝑsequentiũ male¬
dictis infamabantur. Sicut gͦ isti
ꝓ tempore utebantur his om̃ib et
non corrumpebant᷑ ⁊ sic illi ueteres
usum feminarũ ad sui temporis
conuenientiã referentes. non patie¬
bantur eam dominationẽ libidinis:
cui seruiunt qui ista ñ credunt.
ab in expiabili odio filioꝵ ⁊ a quib
uł uxores uł concubinas suas atta¬
minatas aut attrectatas esse cogno¬

Expanded text:
atque latius lingua blandior ventilaatque latius lingua blandior ventilaverit; qua ita leves fiunt, ut eos rumoris aura, sive quae prospera, sive quae adversa existimatur, in quaslibet invehat voragines flagitiorum, aut in facinorum etiam saxa collidat. Videant ergo quam sibi arduum sit atque difficile nec laudis esca illici, nec contumeliarum aculeis penetradant potius Apostolos nostros nec cum suspicerentur ab hominibus, inflatos fuisse; nec cum despicerentur, elisos. Neutra quippe tentatio defuit illis viris: nam et credentium celebrabantur praeconio, et persequentium maledictis infamabantur. Sicut ergo isti pro tempore utebantur his omnibus, et non corrumpebantur; sic illi veteres, usum feminarum ad sui temporis convenientiam referentes, non patiebantur eam dominationem libidinis, cui serviunt qui ista non credunt.ab inexpiabili odio filiorum, a quibus vel uxores vel concubinas suas attentatas, aut attrectatas esse cogno
Abbreviated transcription (Latin):
scłorum. Benedicant te celi. et
omnis creatura. Tu fecisti adam. et
dedisti illi adiutorium euam. Et
nunc dñe tu scis qm̃ non luxurie cau¬
sa accipio sororem meam: s ipsa ue¬
effrenata libidine uł ꝑ multa stu¬
pra diffluentes euagantur. uł in
ipsa una coniuge non solum exce¬
dunt ad liberoꝵ ꝓcreationem ꝑti¬
nendem modũ. s etiam inhumanio¬
ris intemꝑantie sordes inuerecunda
omnino licentia seruilis cuiusdam
libertatis accumulant: non credt̃
fieri potiusse ut temꝑant̃ multis
feminis antiqui uterentur uiri:
nichil seruantes in usu illo insi con¬
gritum tempori ꝓpagande ꝓlis offi¬
cium. Et qđ ipsi laqueis libidinis
obstricti uł in una non faciunt: nul
lomͦ in multis fieri posse arbitrant᷑.
S isti possunt dicere nec honorari
quidem atq laudari oportere ui¬
ros bonos & scõs: quia ipsi cũ ho¬
norantur atq laudantur intume¬
scunt suꝑbia: tanto auidiores ina¬
nissime głe. quanto eos frequentiꝰ

Expanded text:
saeculorum. Benedicant te coeli et saeculorum. Benedicant te coeli et omnis creatura tua. Tu fecisti Adam, et dedisti illi adjutorium Evam: et nunc, Domine, tu scis quoniam non luxuriae causa accipio sororem meam, sed ipsa veeffrenata libidine, vel per multa stupra diffluentes evagantur, vel in ipsa una conjuge, non solum excedunt ad liberorum procreationem pertinentem modum, sed etiam inhumanioris intemperantiae sordes inverecunda omnino licentia servilis cujusdam libertatis accumulant; non credunt fieri potuisse ut temperanter multis feminis antiqui uterentur viri, nihil servantes in usu illo nisi congruum tempori propagandae prolis officium; et quod ipsi laqueis libidinis obstricti, vel in una non faciunt, nullo modo in multis fieri posse arbitrantur. 29. Sed isti possunt dicere nec honorari quidem atque laudari oportere viros bonos et sanctos, quia ipsi cum honorantur atque laudantur, intumescunt superbia; tanto avidiores inanissimae gloriae, quanto eos frequentius