comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ idõ falsũ de illo dicit. qu dicit euͣ
ñ recte fecisse. qd̃ eũ nouit face̾ de¬
biusse. Si aũ uerũ scripsit. paulus:
uerũ ẽ qd̾ petrꝰ ñ recꝰte in gredie¬
bat᷑ ad u̾itatẽ eugłii. Id gͦ faciebat.
qd̾ facere ñ debebat. Et si tale aliqͥd
paulus ipse iã fecerat. correctũ po¬
tiꝰ etiã ipsũ credã coapłi sui correc¬
tionẽ ñ potusse negligere: ꝙͣ men¬
dacit᷑ aliqͥd in sua epła posuisse.⁊
epła qualibet. Quantomagis in illa
in qua p̃locutus ait quȩ aũ seribo
uob̾ eoce corã dõ qr ñ m̃tior: Ego qͥ¬
dẽ illud petrũ sic egisse credo: ut ge̾¬
tes cogeret iudaizare. Hoc enĩ lego
scripsisse paulũ : quẽ mentitũ ee non
credo. Et idõ ñ recꝰte agebat ħ petaꝰ
Erat enĩ contra eugłii ueritatẽ. ut pu¬
tarent qui credebant in xp̃m. sine. il¬
lis ueterib sacram̃tis saluos se eẽ nõ
posse. Nloc enĩ contendebant antiochi¬

Expanded text:
et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum nouit facere debuisse. si autem uerum scripsit Paulus, uerum est, quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad ueritatem euangelii; id ergo faciebat, quod facere Paulus ipse iam fecerat, correctum potius etiam ipsum credam coapostoli sui correctionem non potuisse neglegere, quam mendaciter aliquid in sua epistula posuisse, et epistula qualibet, quanto magis in illa, in qua praelocutus ait: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret iudaizare. hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non credo. et ideo non recte agebat hoc Petrus; erat enim contra euangelii ueritatem, ut putarent, qui credebant in Christum, sine illis ueteribus sacramentis saluos se esse non posse. hoc enim contendebant Antiochi
Abbreviated transcription (Latin):
lingue auctoritate. unde latini libri
intͣp̃tati st̃ ꝓbare. aliqͣnͣ potuert̃. no¬
tissima oĩb u̾itate. suꝑati cõfusiq dis¬
cedunt. Ita ne. ñ intelligit sca pru¬
dentia tua. qͣnta malicie illoꝵ pates¬
cat occasio:. si nͣ ab aliis apłicas lite¬
ras ẽẽ. falsatas. s ipsos apłos falsa sc̾ͥp¬
in petro paulũ qd ipse paulus fecerat
arguisse. Ñ nunc quȩro quid fece¬
rit qͥd scripserit. quęro hoc qd̃ ad
questionẽ quã suscept maxime ꝑ¬
tinet. ut ueritas diuinarũ scrip¬
turarũ ad nr̃am fidẽ edificandam
memorie com̃data. nͣ ab quib libet
s ab ipsis apłis. ac ꝑ hoc in canoni¬
cũ culm̃ auctoritatis recepta. ex oĩ
parte uerax atq indubitata ꝑsis¬
tat. Nlã si hoc fecit petrus qd̃ face̾
debuit. m̃titus eͣ paulus: qd̵ eũ iii¬
derit ñ recte ingredientẽ ad ue¬
ritatẽ eugłii. Quisquis enĩ hoc fac
qd facere debet. recte utiq facit:

Expanded text:
linguae auctoritate, unde Latini libri linguae auctoritate, unde Latini libri interpretati sunt, probare aliquando potuerunt, notissima omnibus ueritate superati confusique discedunt. itane non intellegit sancta prudentia tua, quanta malitiae illorum patescat occasio, si non ab aliis apostolicas litteras esse falsatas, sed ipsos apostolos falsa scripin Petro Paulum, quod ipse Paulus fecerat, arguisse\'. non nunc quaero, quid fecerit; quid scripserit, quaero. hoc ad quaestionem, quam suscepi, maxime pertinet, ut ueritas diuinarum scripturarum ad nostram fidem aedificandam memoriae commendata non a quibuslibet, sed ab ipsis apostolis ac per hoc in canonicum auctoritatis culmen recepta ex omni parte uerax atque indubitanda persistat. nam si hoc fecit Petrus, quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum uiderit non recte ingredientem ad ueritatem euangelii. quisquis enim hoc facit, quod facere debet, recte utique facit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpħam a dño dõ tã excellent᷑ elecꝰtũ.
in concupiscenda atq abducenda uxo¬
re aliena cõmisisse adulteriũ. ⁊ in ma¬
rito eiꝰ necando taͣ horrendũ homici¬
diũ. Immo uͦ scãm scripturã in sũmo
tã. de ueritate eiꝰ certus ac securus. le¬
gaͣ. te. in ea hoĩes uł apꝓbatos uł emẽ¬
datos uł damnatos ueracit᷑ discã: po¬
tiꝰ quã facta humana dũ in qͥb dam
laudabilis excellentiȩ ꝑsonis aliqͣndo
crede timeo rep̃hendenda. ipsa diui¬
na eloquia mͥ sint ubiq suspecꝰta.
Manichei plurima diuinaꝵ scriptura¬
rũ. qͥb eoꝵ nefariꝰ error. clarissima
sententiarũ ꝑspicuitate cõuincitur.
ꝙ in aliũ sensũ detorquere ñ pos¬
sunt. falsa ẽẽ contendt᷑: ita tam̃ ut
eandẽ falsitatẽ ñ scribentib apłis
tribuant. s nescio quib codicũ cor¬
ruptorib. qd tam̃ qr nec plurib siue
antiqͥorib exemplarib. nec p̃cedentis

Expanded text:
prophetam a domino deo tam excellenter electum et prophetam a domino deo tam excellenter electum et in concupiscenda atque abducenda uxore aliena commisisse adulterium et in marito eius necando tam horrendum homicidium. immo uero sanctam scripturam in summo tam de ueritate eius certus ac securus legam et in ea homines uel adprobatos uel emendatos uel damnatos ueraciter discam potius, quam, facta humana dum in quibusdam laudabilis excellentiae personis aliquando credere timeo reprehendenda, ipsa diuina eloquia mihi sint ubique suspecta. Manichei plurima diuinarum scripturarum, quibus eorum nefarius error clarissima sententiarum perspicuitate conuincitur, quia in alium sensum detorquere non possunt, falsa esse contendunt, ita tamen, ut eandem falssed nescio quibus codicum corruptoribus. quod tamen quia nec pluribus siue antiquioribus exemplaribus nec praecedentis
Abbreviated transcription (Latin):
ñ simulate ñ fallacit᷑ dixisse. ere¬
do. quantomagis ȩquũ ẽ me credẽ apł̃m
paulũ ñ aliud sensisse ꝙͣ seripserit uͥ
ait de petro ⁊ barnaba. cũ uiderẽ qr ñ
recte ingrediebant᷑ ad u̾itatẽ eugłii di¬
ei petro corã oib. Si tu cũ sis iudȩus
gentilit᷑ ⁊ ñ iudaice uiuis. qͦmͦ gentes
cogis iudaizare: De quo enĩ certus sim
qd me seribendo ł loquendo ñ fallat.
si fallebat apłs filios suos qͦs it̾um par¬
maret᷑. qͥb cũ p̃misisset dicens. q̃ aũ scͥ¬
bo uob̃. ecce corã dõ qr ñ m̃tior. ñ tñ ue¬
racit᷑ scribebat. s nescio qua dispensa¬
toria sunulatione fallebat. uidisse. se
petrũ ⁊ barnabam ñ recꝰte ingredientes
ad u̾itatẽ. eugłii. ac petro in faciẽ resti¬
tisse. ñ ob aliud nͥ qd̃ gentes cogeret iu¬
dairare: An eiũ satiuis ẽ credere apłm
paulũ aliqͥd ñ uere scripsisse: qͣm apłm
petrũ ũ recꝰte aliquid egisse:⁊loc si

Expanded text:
non simulate, non fallaciter dixisse crenon simulate, non fallaciter dixisse credo, quanto magis aequum est me credere apostolum Paulum non aliud sensisse, quam scripserit, ubi ait de Petro et Barnaba: Cum uiderem, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii, dixi Petro coram omnibus: Si tugentiliter et-non Iudaice uiuis, quomodo gentes cogis iudaizare? de quo enim certus sim, quod me scribendo uel loquendo non fallat, si fallebat apostolus filios suos, quos iterum parmaretur, quibus cum praemisisset dicens: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior, non tamen ueraciter scribebat, sed nescio qua dispensatoria simulatione fallebat, uidisse se Petrum et Barnaban non recte ingredientes ad ueritatem euangelii ac Petro in faciem restitisse non ob aliud, nisi quod gentes cogeret iudaizare? At enim satius est credere apostolum Paulum aliquid non uere scripsisse, quam apostolum Petrum non recte aliquid egisse. hoc si
Abbreviated transcription (Latin):
si nob̾ ñ illudit᷑. E go enĩ fateor car¬
tati tuȩ. solis eis scripturarũ libris.
qͣ iã canonice appellant᷑. didici hc̃
honorẽ timorẽq deferre. ut nullũ
earũ auctorẽ scribendo errasse ali¬
quid firmissime credã: acsi aliqͥd in¬
eis offendo litteris qđ uideat᷑ contͣ¬
riũ ueritati. nͥ aliud ꝙͣ. mendosum
ẽẽ codicẽ. uł intp̃tem ñ assecutum
qͣntalibet scĩtate doctrinaq pͣpolle¬
ant. ñ idõ uerũ putẽ qr ipsi ita sen¬
nonicos. uł ꝓbabili ratione qd̾ a uero
ñ aborreat ꝑsuaułe̾ potuert᷑. llec te
mi frͣ sentire aliud existimo. arsus ig
ñ te arbitror sic legi tuos libros uel
tare nefariũ ẽ. Absit hoc a pia hu¬
militate ⁊ ueraci de temetipso co¬
gitatione : qua nͥ eẽs p̃ditus ñ utiq
dices. Utinã mererem cõplęxus tu¬
os: ⁊ collatione mutua ł doceremꝰ
aliqua ł disceremus. Qd si teipsum
consid̾atione uitȩ ac morũ tuoꝵ

Expanded text:
si nobis non inluditur. ego enim — fateor carsi nobis non inluditur. ego enim — fateor caritati tuae — solis eis scripturarum libris, qui iam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo errasse aliquid firmissime credam ac, si aliqeis offendo litteris quod videatur contrarium veritati nihil aliud quam mendosum esse codicem vel interpretem non assecutum quantalibet sanctitate et doctrina polleant non ideo verum putem quia ipsi sennonicos uel probabili ratione, quod a uero non abhorreat, persuadere potuerunt. nec te, mi frater, sentire aliud existimo; prorsus, inquam, non te arbitror sic legi tuos libros uelltare nefarium est. absit hoc a pia humilitate et ueraci de temet ipso cogitatione, qua nisi esses praeditus, non utique diceres: \'Utinam mereremur complexus tuos et conlatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus\'. Quod si te ipsum consideratione uitae ac morum tuorum
Abbreviated transcription (Latin):
duũ atq difficile : hoc ipsũ edoce ob¬
secro te. quo nãm᷑ assequi ualemꝰ. ut
cũ forte. aliqͥd nos mouet. qđ nobis
⁊ si cͤautiꝰ attendentib certe tardius
intelligentib ñ ꝓbatũ ẽ. ⁊ qͥd nobis
uideat᷑ contra conam᷑ asserere. si hoc
aliqͣnto securiore lib̃tate dicamꝰ. ñ
incidamꝰ in suspitionẽ puerilis iactã¬
tiȩ. quasi nr̃o noĩ famã. uiros illustͤs
accusando queramꝰ. Si aũ aliquid
asꝑum refellendi necessitate deꝓm¬
tũ qd̾ tolerabile fuit. leniore cireũ¬
fundamꝰ eloquio. litũ melle gladium
stringere iudicem̃: nͥ forte ille mod̾
eͣ quo utrũq hoc uitiũ ł uitii suspi¬
tionẽ caueamꝰ. si cũ doctiore. amico
sic disputemꝰ. ut qͥcquid dixerit ne¬
cesse sit approbare. nec querendi sal¬
tem causa liceat aliquantulũ reluc¬
tari. Tũ uͦ sine ullo timore offensi¬
onis tãquã in campo ludit᷑: s mirũ

Expanded text:
duum atque difficile, hoc ipsum edoce, obduum atque difficile, hoc ipsum edoce, obsecro te, quonam modo adsequi ualeamus, ut, cum forte aliquid nos mouet, quod nobis etsi non cautius adtendentibus, certe tardius intellegentibus non probatum est, et, quid nobis uideatur, contra conamur adserere, si hoc aliquanto securiore libertate dicamus, non incidamus in suspicionem puerilis iactantiae, quasi nostro nomini famam uiros inlustres accusando quaeramus, si autem aliquid asperum refellendi necessitate depromptum, quo tolerabile fiat, leniore circumfundamus eloquio, litum melle gladium stringere iudicemur, nisi forte ille modus est, quo utrumque hoc uitium uel uitii suspicionem caueamus, si cum doctiore amico sic disputemus, ut, quicquid dixerit, necesse sit adprobare nec quaerendi saltem causa liceat aliquantulum reluctari. Tum uero sine ullo timore offensionis tamquam in campo luditur, sed mirum,
Abbreviated transcription (Latin):
erã tuis nosse. rescriptis: utrũ mͥ ue¬
niã quã poposcerã dederis. Qđ aꝑtiꝰ
mͥ intimari cupio. quãuis hilarior
quidã uultus litterarũ tuarũ etiam
hoc me impetrasse significasse uide¬
at᷑. si tñ pꝰ lecꝰtã illã misse st̃. qd̾ in e¬
is minime apparet. Petis uł potiꝰ fidu¬
tia caritatis iubes. ut in scripturarũ
Et quidẽ qͣntũ ad me attinet.: serio
nos ista ꝗͣ ludo agere malle̾. Qd̃ si ħ
u̾bũ tͥ ꝓpt̾ facilitatẽ pone̾ placuit.
ego fateor magis aliquid expeto a be:¬
nignitate uiriũ tuaꝵ. prudentiaq
tam docta ⁊ ociosa. annosa. studiosa.
ingeniosa diligentia. hȩc tͥ ñ tantum
donante. uerũ &̃ dicꝰtante spu sco
ut in magnis ⁊ laboriosis questioni¬
b ñ tãquã ludentẽ in campo scͥptu¬
rarũ. s in montib anhelantẽ. ad
tasti dicendũ ẽẽ ludamꝰ. siue illud aꝑ¬
tũ ⁊ planũ sit unͣ colloquim᷑. siue ar¬

Expanded text:
eram tuis nosse rescriptis, utrum mihi ueeram tuis nosse rescriptis, utrum mihi ueniam, quam poposceram, dederis. quod apertius mihi intimari cupio, quamuis hilarior quidam uultus litterarum tuarum etiam hoc me impetrasse significare uideatur, si tamen post lectam illam missae sunt, quod in eis minime apparet. Petis uel potius fiducia caritatis iubes, ut in scripturarum equidem, quantum ad ad me adtinet, serio nos ista quam ludo agere mallem. quodsi hoc uerbum tibi propter facilitatem ponere placuit, ego, fateor, maius aliquid expeto a benignitate uirium tuarum prudentiaque tam docta et otiosa, annosa, studiosa, ingeniosa diligentia haec tibi non tantum donante, uerum etiam dictante spiritu sancto, ut in magnis et laboriosis quaestionibus non tamquam ludentem in campo scripturarum, sed in montibus anhelantem aditasti dicendum esse \'ludamus\', siue illud apertum et planum sit, unde conloquimur, siue ar
Abbreviated transcription (Latin):
augustinus in dño salutẽ. Iam pͥdem
caritati tuȩ ꝓlixam epłam misi. res¬
pondens illi tue. quã ꝑ scmͣ filiũ tu¬
ũ asteriũ. nc̃ iã ñ solũ frẽm. uerũ
etiã collegã meũ misisse te recolis.
Quȩ utrũ in manus tuas ꝑuenire
meruerit adhuc nescio: nisi quod
ꝑ fr̃em sincerissimũ firmũ scribis.
si ille qui me pͥmũ gladio petiit.
stilo repulsus ẽ: ut sit humanitatis
mee atq iustitiȩ accusantẽ repͣhen¬
dere ñ respondentẽ. Hoc solo tenuis¬
simo inditio utcũq conitio. legisse
te illã epłam meã. In ea quupe de¬
ploraui tantã intͣ uos extitisse. discor¬
diã. de quoꝵ tanta amicicia quaqͣ
u̾sũ eam fama diffuderat caritas
fratͣna gaudebat. Qđd̃ ñ feci repͣhen¬
dendo germanitatẽ tuã. cuiꝰ in ea
re aliquã culpã me cognouisse. ñ
ausim dicere: s dolendo humanam
miseriã. cui in amiciciis mutua ca¬
ritate retinendis. quantalibet illa sit
incerta ꝑmansio ẽ. Uerũ illud malu¬

Expanded text:
Augustinus in domino salutem. Iam pridem tuae caritati prolixam epistulam misi respondens illi tuae, quam per sanctum filium tuum Asterium, nunc iam non solum fratrem, uerum etiam collegam meum, misisse te recolis. quae utrum in manus tuas peruenire meruerit, adhuc nescio, nisi quod per fratrem sincerissimum Firmum scribis, si ille, qui te primum gladio petiit, stilo repulsus est, ut sit humanitatis meae atque iustitiae accusantem reprehendere, non respondentem. hoc solo tenuissimo indicio utcumque conicio legisse te illam epistulam meam. in ea quippe deploraui tantam inter uos extitisse discordiam, de quorum tanta amicitia, quaqua uersum eam fama diffuderat, caritas fraterna gaudebat. quod non feci reprehendendo germanitatem tuam, cuius in ea re aliquam culpam me cognouisse non ausim dicere, sed dolendo humanam miseriam, cuius in amicitiis mutua caritate retinendis, quantalibet illa sit, incerta permansio est. uerum illud malu
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽ gentib ⁊ ñ potuit fieri tãquam
uideus iudeis. nisi fallacit᷑ suscipien¬
do sacram̃ta iudȩoꝵ. Cur oleastro in¬
serto. seruauit dispensationis ueracẽ
fidẽ ⁊ naturalib ramis ñ extra s in
arbore constitutis. nescio qd̾ dispen¬
satorie simulationis uelam̃ ostendit:
Tur factus tãquã gentilis gentib qd̃
sentit docet. qd̃ agit sentit: factus
aũ tamquã uidȩus iudȩis. aliud clau¬
dit in pectore. aliud ꝓmit in u̾bis in
factis in scriptis: S absit hoc saꝑe.
Utrisq enĩ debebat caritatẽ de corde
puro. ⁊ conscientia bona. ⁊ fide ñ fic¬
ta: ac ꝑhoc om̃ĩb omĩa factus ẽ. ut õs
lucrifaceret. ñ mtientis astu s cõpa

Expanded text:
tus est gentibus et non potuit fieri tamquam tus est gentibus et non potuit fieri tamquam Iudaeus Iudaeis nisi fallaciter suscipiendo sacramenta Iudaeorum? cur oleastro inserto seruauit dispensationis ueracem fidem et naturalibus ramis non extra sed in arbore constitutis nescio quod dispensatoriae simulationis uelamen obtendit? cur factus tamquam gentilis gentibus, quod sentit, docet, quod agit, sentit; factus autem tamquam Iudaeus Iudaeis aliud claudit in pectore, aliud promit in uerbis, in factis, in scriptis? sed absit hoc sapere. utrisque enim debebat caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. ac per hoc omnibus omnia factus est, ut omnes l
Abbreviated transcription (Latin):
yͣpuciĩ receꝑit. qd indifferent᷑ ꝑmise¬
rit uesci cibis quos damnant iudei. Ubi
ego quero. utrũ ⁊ hoc simulate fecerit.
ł si absurdissimũ atq falsissimũ ẽ: sic gͦ
⁊ illa in quib iudȩoꝵ consuetudini con¬
gruebat. lib̾tate prudenti ñ necessita¬
te seruili. aut qd̃ ẽ indigniꝰ dispensa¬
tione: fallaci potiꝰ ꝙͣ. fideli. fidelib enum
⁊ his qui cognouert᷑ ueritatẽ sic̃ ipse
testat᷑. nͥ forte ⁊ hic fallit. om̃is crea¬
tura dĩ bona ẽ: ⁊ nicħ abiciendũ. qd̾
cũ gr̃arũ acꝰtione accipit᷑. Ergo ⁊ ip¬
si paulo ñ solũ uiro. uerũetiã dispen¬
satori maxime. fideli. ñ solũ cognito¬
ri uerũetiã doctori ueritatis. oĩs utiq
in cibis creatura dĩ ñ simulate. s ue¬
re bona erat. Cur gͥ nichil simulate
suscipiendo sacroꝵ cerimoniarũq gen¬
tilium. s de. eibis ⁊ pͣpucio uerũ senti¬
endo ac docendo tñ tamꝙͣ gentilis fac¬

Expanded text:
praeputium receperit, quod indifferenter permisepraeputium receperit, quod indifferenter permiserit uesci cibis, quos damnant Iudaei. ubi ego quaero, utrum et hoc simulate fecerit, quod si absurdissimum atque falsissimum est, sic ergo et illa, in quibus Iudaeorum consuetudini congruebat, libertate prudenti, non necessitate seruili aut, quod est indignius, dispensatione fallaci potius quam fideli. Fidelibus enim et his, qui cognouerunt ueritatem, sicut ipse testatur, nisi forte et hic fallit, omnis creatura dei bona est et nihil abiciendum, quod cum gratiarum actione accipitur. ergo et ipsi Paulo, non solum uiro uenim etiam dispensatori maxime fideli, non solum cognitori uerum etiam doctori ueritatis, omnis utique in cibis creatura dei non simulate sed uere bona erat. cur igitur nihil simulate suscipiendo sacrorum caeremoniarumque gentilium sed de cibis et praeputio uerum sentiendo ac docendo tamen tamquam gentilis fac
Abbreviated transcription (Latin):
poħice constituta. Nec uere fuerat in
orrore iudeoꝵ. qui ñ solũ nouerat. sed
etiaꝰ instant᷑ ⁊ acrit᷑ p̃dicabat eos erra¬
re. qͥ putabant gentib imponenda. uł
ustficationi quoꝵq fideliũ necessaria.
q an diri eũ facꝰtũ iua̾ȩis tãquã iudex̃.
q tãquã gentibẽ gentib. ñ m̃tientis as¬
tus cõpatientis affectu. quẽadmnodum
dixerim parũ mͥ uisus es attendisse: im¬
no ego fortasse. ñ satis hoc explicͥare po¬
tierim. sleq enĩ hoc idõ dixi. qr miscdi¬
ter ilia simulauerit: s qr ea sic nͣ simu¬
lauit q̃ faciebat similia iudȩis. quẽad.
fateor aduiusti. Cũ enĩ abs te quesis¬
sem. in epła mea quomͦ putet᷑ idõ fac¬
eis iudeis tãquã uidȩus. quia fallacit᷑
suscepit sacram̃ta iudeoꝵ. cũ ⁊ gentib
tãꝙͣ gentilis facꝰtꝰ sit. nec tnͣ suscepit
fallacit᷑ sacrificia gentiũ. tu respondisti
i eo factũ gentib tãquã gentilẽ. quod

Expanded text:
prophetice constituta, nec uere fuerat in prophetice constituta, nec uere fuerat in errore Iudaeorum, qui non solum nouerat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui putabant gentibus inponenda uel iustificationi quorumque fidelium necessaria. Quod autem dixi eum factum Iudaeis tamquam Iudaeum et tamquam gentilem gentilibus non mentientis astu sed compatientis affectu, quem ad modum dixerim, parum mihi uisus es adtendisse, immo ego fortasse non satis hoc explanare potuerim. neque enim hoc ideo dixi, quod misericorditer illa simulauerit, sed quia sic ea non simulauit, quae faciebat similia Iudaeis, quem ad fateor, adjuvisti. Cum enim abs te quaesissem in epistola mea, quomodo putetur ideo factus Judaeis tanquam Judaeus, quia fallaciter suscepit sacramenta Judaeorum, cum et gentibus tanquam gentilis factus sit, nec tamen suscepit fallaciter sacrificia gentium: tu respondisti in eo factum gentibus tamquam gentilem, quod
Abbreviated transcription (Latin):
latas. uidisse se petrũ ñ recte ingre¬
dientẽ ad ueritatẽ eugłii. eiq in fa¬
ciem ꝓpt̾ea restitisse. qd illa simulati¬
one gentes iuidaizare cogebat. utrũ
uerũ scripserit. an forte nescio qͣ dis¬
pensatiua falsitate m̃titꝰ sit: ⁊ audio
paulo suꝑiꝰ in eiꝰdem narrationis exor¬
dio. religiosa uoce mͥ clamantẽ:. Quȩ
aũ scribo uob̾: ecce corã dõ qr ñ men¬
tior. Dent ueniã quilibet aliud opi¬
nantes. Ego magis credo tanto apło
in suis ⁊ ꝓ suis litteris uiranti: quam
cuiq doctissimo de alienis litt̾is dispu
tanti. Nec dici timeo sic paulũ defen¬
dere: qd̃ ñ simulauerit errorẽ iudeoꝵ
s uere fuerit in errore: qmͣ neq si¬
qulabat errorem. qui lib̾tate. apłica sic̃
qi tempori congruebat uetera illa sacra¬
ita uͥ opis erat agendo. cõm̃dabat ea
sathane u̾sutia decipiendis hominib.
÷ ai ꝓuidentia pͥnuntiandis reb futuris

Expanded text:
latas uidisse se Petrum non recte ingrelatas uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem propterea restitisse, quod illa simulatione gentes iudaizare cogebat, utrum uerum scripserit, an forte nescio qua dispensatiua falsitate mentitus sit. et audio paulo superius in eiusdem narrationis exordio religiosa uoce mihi clamantem: Quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. Dent ueniam quilibet aliud opinantes; ego magis credo tanto apostolo in suis et pro suis litteris iuranti quam cuique dtanti. Nec dici timeo, me sic Paulum defendere, quod non simularit errorem Judaeorum, sed vere fuerit in errore. Quoniam nemulabat errorem, qui libertate apostolica, sicut illi tempori congruebat, uetera illa sacramenta, ubi opus erat, agendo commendabat ea non satanae uersutia decipiendis hominibus, sed dei prouidentia praenuntiandis rebus futuris
Abbreviated transcription (Latin):
rauerint. Nã quis ẽ qui se uelit eum
quolibet errare. Tres gͥ restant. euse¬
bius emissenus. theodorus eracleotes
⁊ quẽ paulopost cõmemoras. iohes qͥ
dudũ in pontificali gradu constantino¬
politanã rexit ȩccłiam. Porro si queras
ł recolas quid hinc senserit nr̃ itidem
defuisse. quos in eo qd̵ sequerem̃ asse¬
rimus. quãquã sic̃ pauloante. duxi tan¬
tũmͦ scripturis canonicis hanc ingenu¬
am debeam seruitutẽ. qua eas solas ita
sequar. ut conseriptores earũ nicħ in
eis omĩno errasse. nichil falla cit᷑ posuis¬
se ñ dubitẽ. Promde. cũ quero tercius
ut tres etiã ego tͥb opponam: possem
quidẽ ut arbitror facile repꝑire si¬
multa legissem. Uerũtñ ipse mͥ ꝓ his
om̃ib immo supͣ hos om̃s apłs pͥaulus
occurrit. Ad ipsũ confugio. ad ipsum
om̃s qui aluid sentunt litterarũ eiꝰ¬
tractatores ꝓuoco. ipsũ int̾rogans int̾¬
pello. ⁊ requiro in eo qd scripsit ad ga

Expanded text:
rauerint. nam quis est, qui se uelit cum rauerint. nam quis est, qui se uelit cum quolibet errare? tres igitur restant: Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes et, quem paulo post commemoras, Iohannes, qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam. Porro, si quaeras uel recolas, quid hinc senserit noster Ambrdefuisse, quos in eo, quod adserimus, sequeremur, quamquam, sicut paulo ante dixi, tantum modo scripturis canonicis hanc ingenuam debeam seruitutem, qua eas solas ita sequar, ut conscriptores earum nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem. proinde, cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam, possem quidem, ut arbitror, facile repmulta legissem. Verumtamen ipse mihi pro his omnibus, imo supra hos omnes Apostolus Paulus occurrit: ad ipsum confugio; ad ipsum ab omnibus qui aliud sentiunt litterarum tractatoribus provoco, ipsum interrogans interpello et requiro in eo, quod s
Abbreviated transcription (Latin):
tur obtrecꝰtandi maior occasio. qͣ mul¬
to mordatiꝰ criminaret᷑ xpianos. faua¬
cit᷑ uł suas litteras scribere. ut dĩ sui
sacram̃ta portare. Flagitas a me. aliqͤm
saltem unũ ostendã cuiꝰ in hac
re sententiã sim secutus cũ tu
tã plures nominatĩ cõmemoraueris. qui
te in eo qd̃ astruis p̃cesserunt. petens
qd̾ in eo si te rep̃hendo errantẽ. pa¬
tiar te errare cũ talib. quoꝵ ego fa¬
teor nemine̾ legi. S cũ suit ferme .ui.
uł .uii. hoꝵ quatuor auctoritatẽ tu
qͦ infringis. Nã laodicenũ euuꝰ nom̃
taces. de eccłia dicis nuꝑ egressum.
alexandrũ aũ ueterẽ hereticum. O¬
rigenẽ uͦ ac didimũ. rep̃hensos abs
te lego in recentiorib opusculis tuis.
⁊ nͣ mediocrit᷑ nec de mediocrib que¬
stionib. quãuis origenẽ mirabiliter
ante laudaueris. Cũ his gͦ errare. pu¬
to. qr nec te. ipse patieris. quãuis hoc ꝑ¬
inde dicat᷑. acsi in hac sententia ñ ep¬

Expanded text:
tur obtrectandi maior occasio, qua multur obtrectandi maior occasio, qua multo mordacius criminaretur Christianos fallaciter uel suas litteras scribere uel dsacramenta portare. Flagitas a me, ut aliquem saltem unum ostendam, cuius in hac re sententiam sim secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraueris, qui te in eo, quod adstruis, praecesserunt, petens, ut, in eo si te reprehendo errantem, patiar te errare cum talibus, quorum ego, fateor, neminem legi, sed, cum sint ferme sex uelseptem, horum quattuor auctoritatem tu quoque infringis. nam Laodicenum, cuius nomen taces, de ecclesia dicis nuper egressum, Alexandrum autem ueterem hereticum, Origenem uero ac Didymum reprehensos abs te lego in recentioribus opusculis tuis et non mediocriter nec de mediocribus quaestionibus, quamuis Origenem mirabiliter ante laudaueris. cum his ergo errare puto quia nec te ipse patieris. quamuis hoc perinde dicatur, ac si in hac sententia non er
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ hoc uerũ scripsit uidisse se petrũ
non recte ingredientẽ ad ueritatem
eugłii. eiq in faciẽ restitisse: quod
gentes cogeret iudaizare. ipse uero
petrus qd a paulo fiebat utilit᷑. lib̾ta¬
te caritatis soe ac benigne pietate.
humilitatis accepit. atq ita rariꝰ ⁊ sanc¬
tius exemplũ posteris tribuit. quo nõ
dedignarentur sicui forte recti trami¬
tẽ reliquissent. etiã a posterioribus
corripi. quã paulus hoc egit. quo fidẽ¬
ter auderent etiã minores maiorib
ꝓ defendenda eugłica u̾tate salua frͣ¬
na caritate resistere. Nã cũ satꝰ sit a
tenendo itinere. in nullo ꝗͣ in aliquo
declinare: multo ẽ tñ mirabiliꝰ ⁊ lau¬
dabiliꝰ libent᷑ acciꝑe corripientẽ. ꝙͣ au¬
dacꝰt᷑ corriꝑe deiuiantẽ. Laus itaq nis¬
tȩ lib̃tatas in paulo. ⁊ sce̾ humilitatis
in petro. qͣntũ mͥ ꝓ modulo meo uide¬
tur magis fuerat᷑ adu̾sus calũpniantẽ
porphirum defendenda. ꝗͣ ut ei dare¬

Expanded text:
oc uerum scripsit uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem restitisse, quod gentes cogeret iudaizare. ipse uero Petrus, quod a Paulo fiebat utiliter libertate caritatis, sanctae ac benignae pietate humilitatis accepit atque ita rarius et sanctius exemplum posteris praebuit, quo non dedignarentur, sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi, quam Paulus. quo fidenter auderent etiam minores maioribus pro defendenda euangelica ueritate salua fraterna caritate resistere. nam cum satius sit a tenendo itinere in nullo quam in aliquo declinare. multo est tamen mirabilius et laudabilius libenter accipere corrigentem quam audacter corrigere deuiantem. laus itaque iustae libertatis in Paulo et sanctae humilitatis in Petro, quantum mihi pro modulo meo uidetur, magis fuerat aduersus calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei dare
Abbreviated transcription (Latin):
his significabat᷑ eẽ uentura: s qͣmus
gentib imponenda ñ eẽnt. nͣ tam̃ sic
debuisse auferri. a cõsuetudine. iu¬
dȩoꝵ tãquã destestanda atq damnã¬
da. sensim ꝓinde atq paulatim. fer¬
uente sane pͣdicatione grͣȩ xp̃i. qui
sola nossent credentes se iustificari
saluosq fieri. ñ illis umbris rerũ an¬
te futurarũ tẽ iã uenientiũ atq p̃¬
pͣsentiũ ut in illoꝵ iudȩoꝵ uocatio¬
ne qͦs p̾sentia carnis dnĩ ⁊ apłica
tempora sic inuenerant. oiͣs illa de¬
tio cõsũmaret᷑ umbrarũ. Hocq ei
suffecisse ad cõm̃datione ut ñ tãꝙͣ
detestanda ⁊ simił idolatriȩ uitare¬
tur: ultra uͦ nͣ hab̾et ꝓgressũ. ne pn¬
taret᷑ necessaria tãquã uł ab illa
salus ẽe̾t. uł sine illa ee̾ ñ posset. qd
putauert heretici. Qui dũ uoltͣ ⁊ ui¬

Expanded text:
his significabatur esse uentura. sed quamuis his significabatur esse uentura. sed quamuis gentibus inponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Iudaeorum tamquam detestanda atque damnanda. sensim proinde atque paulatim feruente sane praedicatione gratiae Christi, qua sola nossent credentes se iustificari saluosque fieri, non illis umbris rerum ante futurarum tunc iam uenientium atque praesentium, ut in illorum Iudaeorum uocatione, quos praesentia carnis domini et apostolica tempora sic inuenerant, omnis illa actio consumeretur umbrarum, hoc ei suffecisse ad commendationem, ut non tamquam detestanda et similis idolatriae uitaretur, ultra uero non haberet progressum, ne putaretur necessaria, tamquam uel ab illa salus esset uel sine illa esse non posset, quod putauerunt haeretici, qui dum uolu
Abbreviated transcription (Latin):
niꝰ. ñ solũ romanã excłiam. s etiam
multas ei uicinas ⁊ aliqͣntas remoti¬
ores damnabimꝰ : uͥ mos idem tenet᷑¬
⁊ manet. Si aũ ñ ieuinare sabb̃o ma¬
lũ putauerimꝰ. tot eccłias orientis
⁊ multo maiorẽ orbis xp̃iani partẽ
qua temeritate criminabim᷑ Pla¬
cet ne tͥ ut mediũ quiddã ẽẽ dica¬
mꝰ qd tñ acceptabile sit ei. qͥ hoc non
simulate s congruenti societate atq
obseruantia fecerit: tñ nicħ inde
legimꝰ in canonicis libris. p̃ceptũ ẽẽ
xpianis. Suantomagis illd̃ malũ di¬
cere nͣ audeo qd dm̃ p̃cepisse ipsa
xpiana fide negare ñ possũ qua di¬
dici. nͣ eo me iustificari. s gra dĩ ꝑ¬
iħm xp̃m dñm nr̃m Dico gͦ circũ¬
cisionẽ pͣputii. ⁊ ortera huiꝰmodi pͥ¬
ori ppło ꝑ testamentũ qd̵ uetus drͣ.
ri. quib aduenientib remansisse u¬
rio facienda. quasi adhuc expectan¬
dũ ẽẽt. ut ueniret fidĩ reuelatio. qu

Expanded text:
mus, non solum Romanam ecclesiam sed etiam mus, non solum Romanam ecclesiam sed etiam multa ei uicina et aliquanto remotiora damnabimus, ubi mos idem tenetur et manet. si autem non ieiunare sabbato malum putauerimus, tot ecclesias orientis et multo maiorem orbis Christiani partem qua temeritate criminabimur! placetne tibi, ut medium quiddam esse dicamus, quod tamen acceptabile sit ei. qui hoc non simulate sed congruenti societate atque obseruantia fecerit? et tamen nihil inde legimus in canonicis libris praeceptum esse Christianis. quanto magis illud malum dicere non audeo, quod deum praecepisse ipsa Christiana fide negare non possum, qua didici non eo me iustificari sed gratia rum! Dico ergo circumcisionem praeputii et cetera huius modi priori populo per testamentum, quod uetus dicitur, ri. quibus aduenientibus remansisse iecessario facienda, quasi adhuc expectandum esset, ut ueniret fidei reuelatio, quae
Abbreviated transcription (Latin):
sua disputatione ueri aliqͥd dicunt.
ꝙͣ forensuũ aduocatoꝵ. qñ in aliena¬
rũ causarũ actione mentiunt᷑. Q
similitudo. si in ipsa expositione: eplȩ
ad galatas ad confirmandã simula¬
tionẽ petri ⁊ pauli. putata ẽ decen¬
Yter
induci: quid ego apud te timeã no¬
men philosophoꝵ qui ñ ꝓpt̾ea uani
sunt qr omĩa falsa dicunt᷑. s qr &
ta illa ueterũ sacram̃toꝵ nec bona
ẽẽ qr ñ eis hoĩes iustificant᷑. umbre .n.
stͣ p̃nuntiantes gram qua iustifica¬
mur. nec tnͣ mala. qr diuinitꝰ pͣcepta
stͣ. tẽporib ꝑsonisq congruentia: cr̃
me adiuuet etiã ꝓpħica sententia
qua dic̃ ds̃ se illi ppło dedisse pͣcep¬
mines boni fiant. aut sine illis bo¬
ni nͣ fiant. Uellẽ me doceret benig¬
na sinceritas tua. utrũ simulate qͥs¬
quã sc̃s orientalis cũ romã uenerit
ieiunot sabbo: excepto illo die pas¬
chalis uigilig. Qd̃ si malũ eeͣ dixeri¬

Expanded text:
sua disputatione ueri aliquid dicunt, sua disputatione ueri aliquid dicunt, quam forensium aduocatorum, quando in alienarum causarum actione mentiuntur. quorum similitudo si in ipsa expositione epistulae ad Galatas ad confirmandam simulationem Petri et Pauli putata est decenter induci, quid ego apud te timeam nomen philosophorum, qui non propterea uani sunt, quia omnia falsa dicunt, sed quia et ta illa ueterum sacramentorum nec bona esse, quia non eis homines iustificantur, umbrae sunt enim praenuntiantes gratiam, qua iustificamur, nec tamen mala, quia diuinitus praecepta sunt tempori personisque congruentia, cum me adiuuet etiam prophetica sententia, qua dicit deus se illi populo dedisse praecepmines boni fiant aut sine illis boni non fiant. uellem me doceret benigna sinceritas tua, utrum simulate quisquam sanctus orientalis, cum Romam uenerit, ieiunet sabbato excepto illo die paschalis uigiliae. quod si malum esse dixeri
Abbreviated transcription (Latin):
qui subintroierant ꝑscrutari lib̾tatẽ
nr̃am. ut nos in seruitutẽ redigereñ.
Qͥb nec ad horã cessimꝰ subiectioni: ut
ueritas eugłii ꝑmaneat ad uos. Elic
apparet quid eos captare intellexit:
ut ñ faceret qd in timotheo fecerat.
Qd̃ ea lib̾tate fac̾e̾ poterat. qua osten¬
deret illa sacram̃ta. nec tãquã neces¬
saria debe appeti. nec tã quã sacrile:¬
ga deb̾e damnari. S cauendũ ẽ uidl̃c
in hac disputatione: ne. sic̃ philosophi
quȩdã facta hoĩm media dicamꝰ in¬
ter rectefacꝰtũ ⁊ peccatũ quȩ neq in
recꝰtefactis. neq in pecc̾is numerent᷑.
⁊ urgeam᷑ eoqd obseruare legis cerimo¬
nias ñ potest ee̾ indifferens. s aut bo¬
nũ aut malũ: ut si bonũ dixerimꝰ. ea
nos qͦ obseruare cogam᷑. Si aũ malũ.
ñ uere s simulate ab apłis obserua¬
tas eẽ credamꝰ. Ego uͦ apłis ñ tã ex¬
emplũ philosophoꝵ timeo. qñ ⁊ illi in

Expanded text:
qui subintroierant perscrutari libertatem qui subintroierant perscrutari libertatem nostram. ut nos in seruitutem redigerent, quibus nec ad horam cessimus subiectione, ut ueritas euangelii permaneat ad uos. hic apparet. quid eos captare intellexerit, ut non faceret, quod in Timotheo fecerat, quod ea libertate facere poterat, qua ostenderet illa sacramenta nec tamquam necessaria debere appeti nec tamquam sacrilega debere damnari. Sed cauendum est uidelicet in hac disputatione, ne sicut philosophi quaedam facta hominum media dicamter recte factum et peccatum, quae neque in recte factis, neque in peccatis numerentur; et urgeamur eo quod observare Legis cerimonias non potest esse indifferens sed aut bonum aut malum, ut, si bonum dixerimus, eas nos quoque obseruare cogamur, si autem malum, non uere sed simulate ab apostolis obseruatas esse credamus. ego uero apostolis non tam exemplum philosophorum timeo, quando et illi in
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse iã petrũ: in qua ⁊ paulus fuit.
Non itaq tcͣ eũ qd in ea re uerũ eẽt do
cebat s eiꝰ simulationẽ qͣ gentes iuda¬
qr sic illa oĩa simulatorie gerebant᷑.
circũcisione. p̃pucii atq aliis obserua¬
tionibꝰ umibrȩ futuroꝵ putabant ere¬
dentes saluos ẽẽ ñ posse. Ergo ⁊ timo¬
theũ ꝓpt̾ea circũcidit. ne iudȩis ⁊ ma¬
xime cognationi eiꝰ matͣne sic uideren¬
tur qui ex gentib in xp̃m crediderant.
detestari eireũeisionẽ. sic̃ idolatria de¬
testanda ẽ: cũ illã ds̃ fieri p̾ceꝑit. hanc
sathanas ꝑsuaserit. Et titũ ꝓptea ñ cir¬
eũcidit. ne occasionẽ daret qui sine cir¬
cũcisione illa dicebant saluos ẽẽ non
posse. ⁊ ad deceptionẽ gentiũ hoc etiã
paulũ sentire iactarent: qd̃ ipse satis
significat ubi ait. S neq titus qͥ mec̃
erat cũ eẽt grecus cõpulsus ẽ circũci¬
di: ꝓpt̃ subintroductos auͭ falses fr̃es

Expanded text:
fuisse iam Petrum, in qua et Paulus fuit. fuisse iam Petrum, in qua et Paulus fuit. non itaque tunc eum, quid in ea re uerum ecebat, sed ejus simulationem qua gentes cogesic illa omnia simulatorie gerebantur, uationibus umbrae futurorum putabant credentes saluos esse non posse. Ergo et Timotheum propterea circumcidit, ne Iudaeis et maxime cognationi eius maternae sic uiderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idolatria detestanda est, cum illam deus fieri praeceperit, hanc satanas persuaserit; et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis, cumcisione dicebant credentes saluos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire iactarent. quod ipse satis significat. ubi ait: Sed neque Titus, qui mecum erat. cum esset Graecus, compulsus est circumcidi propter subintroductos autem falsos fratres,
Abbreviated transcription (Latin):
tunc iudȩos iudaizare. ꝓhiberet: quã¬
uis etiã ipsos iã docꝰtrina xp̃iana non
cogeret. ẜ inde si pꝰ hoc apłoꝵ decretũ
petrus habuit illã in antiochia simu¬
lationẽ qua gentes cogeret iudairare.
qm̃ nec ipse cogebat᷑. quãuis ꝓptͣ comẽ¬
danda eloquia dĩ qͣ uideis sunt credita
ñ ꝓhibebat᷑: quid mirũ si constringebat
eum paulus lib̾e asserere qd̃ cũ ceteris
uisse:. Si aũ hoc qd̃ magis arbitror. an¬
te illud ierosolimitanũ conciliũ petaꝰ
fecit. nec sic mirũ eͣ qđ eũ uolebat
paulus ñ timide obteg̾e. s fidelit᷑ asse¬
rere. qͦd eũ parit᷑ sentire iã nou̾at. si¬
ue qͦd cũ eo cõtulerat eugłm. siue qd̵
in cornelii centurionis uocatione. õe di¬
uinitꝰ eũ de hac re. admonitũ acceꝑat.
siue. qd anteꝗͣ. illi qͦs timuerat uenis¬
sent antiochiã cũ gentib eũ uesci ui¬
derat. Neq enĩ negamꝰ in hac sententia

Expanded text:
tunc ludaeos iudaizare prohiberet, quamtunc ludaeos iudaizare prohiberet, quamuis etiam . ipsos iam doctrina Christiana non cogeret. proinde si post hoc apostolorum decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem. qua gentes cogeret iudaizare, quoniam nec ipse cogebatur, quamuis propter commendanda eloquia dei. quae Iudaeis sunt credita, non prohibebatur, quid mirum si constringebat eum Paulus libere adserere, quod cum ceteris minerat? Si autem hoc, quod magis arbitror, ante illud Hierosolymitanum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod eum nolebat Paulus non timide obtegere, sed fidenter adserere, quod eum pariter sentire iam nouerat, siue quod cum eo contulerat euangelium siue quod in Cornelii centurionis uocatione etiam diuinitus eum de hac re admonitum acceperat siue quod ante, quam illi. quos timuerat, uenissent Antiochiam, cum gentibus eum conuesci uiderat. neque enim negamus in hac sententia
Abbreviated transcription (Latin):
his in eugłio salus credentib ee̾ non
posset. Ipsũ enĩ senserant uehemͣtissi¬
mũ gr̃ȩ pͣdicatorẽ. ⁊ intentioni eoꝵ
⁊ ꝑsequutionẽ concitare molientes.
tãꝙͣ inimicũ legis mandatoꝵq diui¬
noꝵ criminabant᷑. Cuiꝰ falsȩ crimina¬
tionis inuidiã congruentiꝰ deuitare
ñ posset. quã ut ea ipse celebraret
qͣ daminare tãꝗͣ. sacrilega putabat᷑:
atq ita ostendet. nec uidȩos tẽ ab eis
tãꝗͣ a nefariis ꝓhibendos. nec genti¬
les ad ea tamquã ad necessaria cõpel¬
lendos. Nã si reuera sic ea reꝓbaret quẽ
admodũ de illo auditũ erat. ⁊ idõ cele¬
branda susciꝑet. ut acꝰtione simulata.
suã posset occultare sententiã. ñ ei di¬
ceret iacob &e scient om̃s. s dic̾ẽt ⁊ pr
tabut om̃s. qmͣ qͣ de. te audiert᷑ falsas:
p̃sertim qr in ipsis ierosolimis apłi iam
decreuerant. ne. qͥsquã gentes cogeret.
udaizare. N aũ decreuerant ne qͥsqͣm

Expanded text:
his in euangelio salus credentibus esse non his in euangelio salus credentibus esse non posset. ipsum enim senserant uehementissimum gratiae praedicatorem et intentioni eoruet persecutionem concitare molientes tamquam inimicum legis mandatorumque diuinorum criminabantur, cuius falsae criminationis inuidiam congruentnon posset, quam ut ea ipse celebraret, quae damnare tamquam sacrilega putabatur, atque ita ostenderet nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos nec gentiles ad ea tamquam ad necessaria conpellendos. Nam si re uera sic ea reprobaret, quem ad modum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam, non ei diceret Iacobus: et scient omnes, sed diceram. quae de te audierunt, falsa sunt, praesertim quia in ipsis Hierosolymis apostoli iam decreuerant, ne quisquam gentes cogeret iudaizare, non autem decreuerant. ne quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ de te audierunt falsa sunt. s se¬
queris ⁊ ipse custodiens legeni. De gen¬
tib aũ qui credidert̃ nos mandauimꝰ
udicantes nichil eiꝰ modi seruare eos.
nͥ ut obseruaent se. ab idolis immola¬
to. ⁊ a sanguine. ⁊ a fornicatione. Ẽ
ut opinor obscurũ ẽ ⁊ iacobũ hoc
idõ monuisse. ut scirent falsa ẽẽ qͥ
de illo audierant. hi qͥ cũ in xp̃m ex
iudeis credidissent. tñ emulatores e¬
rant legis. ne ꝑ doctrinã. xp̃i uelut
sacrilega. nec dõ mandante. conscrip¬
ta. damnari putarent᷑ q̃ ꝑ moysen pa¬
trib fuerant ministrata. Hoc enĩ de
paulo iacꝰtauerant. ñ illi qͥ intellige¬
bant. qͦ aĩo a. iudȩis fidelib obseruari
tẽ ista deberent. ꝓptͣ cõmendandã seci¬
licet auctoritatẽ diuinã. ⁊ sacramen
ipiscendã salutẽ qͣ iã in xp̃o reuela¬
bat᷑. ⁊ ꝑ baptismi sacram̃tũ ministra¬
bat᷑: s illi hoc de paulo sparserant.
qͥ sic ea uolebant obseruari. tãꝙͣ. sine

Expanded text:
quae de te audierunt, falsa sunt, sed sequeris et ipse custodiens legem. de gentibus autem, qui crediderunt, nos mandauimus iudicantes nihil eius modi seruare illos, nisi ut obseruent ab idolis immolato et a sanguine et a fornicatione. non, ut opinor, obscurum est et Iacobum hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse, quae de illo audierant hi, qui, cum in Christum ex Iudaeis credidissent, tamen aemulatores erant legis, ne per doctrinam Christi uelut sacrilega nec deo mandante conscripta damnari putarentur, quae per Moysen patribus fuerant ministrata. hoc enim de Paulo iactauerant non illi, qui intellegebant, quo animo a Iudaeis fidelibus obseruari tunc ista deberent propter commendandam scilicet auctoritatem diuinam et sacramenipiscendam salutem. quae iam in Christo reuelabatur et per baptismi sacramentum ministrabatur, sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic ea uolebant obseruari, tamquam sine
Abbreviated transcription (Latin):
causã cur suscipias. qr plurimi lingͤ
grecȩ habentes scientiã de meo possens
oꝑe iudicare. eande̾ integritatẽ de¬
bueras etiã in uet̾i crecłe testam̃to.
qd̃ nͣ nr̃a confuiximꝰ. s ut ap hebre¬
os inuenimꝰ diuina transtulimꝰ. Sicu¬
bi dubitas. hebreos intͣroga. Dices. Ed
si hebrei aut respond̾e. noluerint᷑
aut m̃tiri uoluerint. Tota frequẽ¬
tia iudȩoꝵ in mea intͣptatione re¬
ticebit. nullus inueniri pot̾it. qͥ he¬
bree linguȩ habeat notitiã: aut õs
imitabunt᷑ illos iudȩos qͦs dicis iN
affricȩ reꝑtos oppidulo in meam ca¬
lũpniã cõspirasse. Nuiꝰcemodi enĩ
in epła tua texis fabulã. Suidã fẽ¬

Expanded text:
causam, cur suscipias. quia plurimi linguae causam, cur suscipias. quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam de meo possent opere iudicare, eandem integritatem debueras etiam in ueteri credere testamento, quod non nostra confinximus. sed, ut apud Hebraeos inuenimus, diuina transtulimus. sicubi dubitas, Hebraeos interroga. Dices: Quid, si Hebraei aut respondere noluerint aut mentiri uoluerint? tota frequentia Iudaeorum in mea interpretatione reticebit, nullus si inueniri poterit, qui Hebraeae linguae habeat notitiam, aut omnes imitabuntur illos ludaeos. quos dicis in Africae repertos oppidulo in meam calumniam conspirasse? huiusce modi enim in epistula tua texis fabulam: \'Quidam f
Abbreviated transcription (Latin):
Et qͦdcumq aliꝰ occupauerit: aliꝰ licen¬
am tͥ tribuis. indulgere ⁊ cȩteris. Ego
enĩ nͣ tantũ uetera abolere conatus
sũ. quȩ linguȩ meȩ hominib em̃data
de greco in latinũ transtuli: quã ea
testimonia ꝗͣ a iudȩis pͣtͣmissa stͣ uel
corrupta st̃ ꝓferre. in mediũ. ut sci¬
rent nr̃i qͥdꝰ hebrea u̾itas contineret.
Si cui legere ñ placet: nemo cõpellit
inuitũ. Bibat uinũ uetus cũ suauita¬
te. ⁊ nrͣa musta contẽpnat. ꝗͣ in ex¬
planatione prioꝵ edita st̃. ut sicubi
illa ñ intelligantur. ex nr̃is manifestĩ¬
ora fiant. Qd̃ aũ genus int̾pretationis
in scripturis scĩs sequendũ sit. liber qͤm
scripsit: de obtimo gen̾e intͣp̃tandi. ⁊ õs
pͣfaciunculȩ duinoꝵ uoluminũ quas
editioni nr̃e p̃posuimꝰ explicant: ad il¬
lasq prudentẽ. lectorẽ remittendum
puto. Et si me ut dicis in noui tes¬
tam̃ti em̃datione suscipis. exponisq

Expanded text:
et. quodcumque alius occupauerit, alet. quodcumque alius occupauerit, alam tibi tribuis, indulgere et ceteris. ego enim non tantum uetera abolere conatus sum, quae linguae meae hominibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea testimonia, corrupta, proferre in medium; ut scirent nostri quid Hebraica Veritas contineret. Si cui legere non placet, nemo compellit invitum. Bibat vinum vetus cum suavitate, et nostra musta contemnat, quae in explanatione priorum edita sunt; ut sicubi illa non intelliguntur, ex nostris manifestiora fiant. Quod autem genus interpretationis in Scripturis sanctis sequendum sit, liber quem scripsi de optimo genere interpretandi, et omnes praefatiunculae diuinorum uoluminum, quas editioni nostrae praeposuimus, explicant ad illasque prudentem lectorem remittendum puto. et si me, ut dicis, in noui testamenti emendatione suscipis exponisque
Abbreviated transcription (Latin):
explanatione psalmoꝵ. qͦs ap̃ grecos
intͣpretati st̃ multis uoluminibꝰ. pͥ¬
mus origenes. scds esusebiis cesarien¬
sis. t̾cius theodorus eracleotes. quar¬
tus asterius schytopolita. qͥntꝰ a pol¬
lin aris laodicenus. sextus didimus
alexandrinꝰ. ferunt᷑ ⁊ diu̾soꝵ in pau¬
cos psalmos opuscula: s nunc de inte¬
gro psalmoꝵ corpore dicimꝰ. Ap̃ lati¬
nos auͣ hilarus pictauensis. ⁊ euse¬
bius uercellensis epĩ. origenẽ ⁊ euse¬
biũ transtulert᷑. Quoꝵ pͥore᷑ ⁊ nã¬
ambrosiꝰ in quibꝰdã sequutꝰ eͣ. Respõ¬
deat mͥ prudentia tua. qrͣ pꝰ tantos
⁊ tales intͣpͣtes. in explanatioe psal¬
moꝵ diu̾sa senseris. Si enĩ obseuri s̃
psalmi. te ꝙͦ in eis falli potuisse
credendũ ẽ. Si manifesti: illos in eis
falli potuisse ñ credit᷑. Ac ꝑ hoc utͦq
mͦ suꝑflua erit int̾pͣtatio tua: ⁊ hac
lege pꝰ pͥores nullus loqui audebit.

Expanded text:
explanatione psalmorum, quos apud Graecos explanatione psalmorum, quos apud Graecos interpretati sunt multis uoluminibus primus Origenes, secundus Eusebius Caesariensis, tertius Theodorus Heracleotes, quartus Asterius Scythopolita, quintus Apollinaris Laodicenus, sextus Didymus Alexandrinus. feruntur et diuersorum in paucos psalmos opuscula, sed nunc de integro psalmorum corpore dicimus. apud Latinos autem Hilarius Pictauensis et Eusebius, Uercellensis episcopus, Origenem et Eusebium transtulerunt, quorum priorem et nAmbrosius in quibusdam secutus est. respondeat mihi prudentia tua, quare post tantos et tales interpretes in explanatione psalmorum diuersa senseris. si enim obscuri sunt psalmi, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesti, illos in eis falli potuisse non creditur. ac per hoc utroque modo superflua erit interpretatio tua et hac lege post priores nullus loqui audebit
Abbreviated transcription (Latin):
tulerit. Uis amator eẽ uerus septua¬
ginta intptũ: Non legas ea quȩ sub
asteriscis st̃. imo rade de uoluminib¬
ut te ueterũ fautorẽ ꝓbes. Qd si fece¬
ris.: om̃s eccłiarũ bibliothecas damna¬
re cogeris. Nix enĩ unꝰ aut alter in¬
uenit᷑ liber. qui ista ñ habeat. Porro
qd̃ dicis ũ debuisse me intͣpretari
post ueteres. ⁊ nouo uteris sillogismo.
aut obscura fuert̃ quȩ int̃pretati st̃
septuaginta aut manifesta: si obseu¬
ra. te. quoq in eis falli potuisse creden¬
dum eͣ si manifesta illos in eis falli ñ
potuisse ꝑspicuũ ẽ: tuo tͥ sermone
respondeo. Om̃s ueteres tractatores
qͥ nos in dño p̃cessert̃. ⁊ qͥ scripturas
sca̾s interp̃tati stͣ: aut obscura int̾pre¬
tati st̃ aut manifesta. Si obscura. quo¬
modo tu post eos ausus es disserere
qd̃ illi explanare nͣ potuert᷑: Si mani¬
festa. suꝑfluũ ẽ te uoluisse disserere:
qd̃ illos latere ñ potuit : maxime in

Expanded text:
tulerit. uis amator esse uerus septuatulerit. uis amator esse uerus septuaginta interpretum, non legas ea, quae sub asteriscis sunt, immo rade de uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si feceris, omnes ecclesiarum bibliothecas condemnare cogeris. uix enim unus aut alter inuenietur liber, qui ista non habeat. Porro quod dicis non debuisse me interpretari post ueteres et nouo uteris syllogismo: Aut obscura fuerunt, quae interpretati sunt septuaginta, aut manifesta; si obscura, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesta, illos in eis falli non potuisse perspicuum est, tuo tibi sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino praecesserunt et qui scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati smodo tu post eos ausus es disserere, quod illi explanare non potuerunt? si manifesta, superfluum est te voluisse disserere quod illos latere non potuit,