comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ham iam fuisse ꝓmissam terrã. et
innumerabilis multitudinis abun¬
dantiã nondu tam̃ fuisse patefa¬
ctũ quomͦ illius seminis esset futu¬
ra ꝓpagatio: utrũ ex carne abrahȩ
si de se ipse generaret an ex uolun¬
tate si aliquẽ forte adoptaret: demn¬
de si de carne ipsius utrũ ex sara an
ex alia ꝓrsus nondu manifestũ fu¬
it. Legant inquã qui uolunt. & in¬
ueniant faustũ aut falli impru¬
denter: aut fallere impudent̃.
taq abrahã cũ sibi uideret ñ nasci
filios. & tam̃ semini suo factã ꝓmissi¬
onẽ teneret: pͥmo de adoptione cogi¬
tabat. Hoc indicat qd̾ cum d̾o loques
ait de u̾naculo suo: hic erit heres
meus. Tamquã diceret. Qͥ a de me
ipso mͥ semen non dedisti: in isto cõ¬
ple qd̾ meo semini ꝓmisisti. Si enĩ
semen cuiusq non appellaret᷑ nisi
qd̾ eiꝰ carne nasceret᷑. nec nos appel¬
laret apłs semen abrahȩ qui certe
originẽ carnis ab illo ñ ducimus ⁊ sed

Expanded text:
ham iam fuisse promissam terram et ham iam fuisse promissam terram et innumerabilis multitudinis abundantiam. nondum tamen fuisse patefactum, quomodo illius seminis esset futura propagatio, utrum ex carne Abrahae, si de se ipse generaret. an ex uoluntate, si aliquem forte adoptaret: deinde si de carne ipsius, utrum ex Sara, an ex alia prorsus, nondum manifestatum fuit: legant, inquam. qui uolunt, et inuenient Faustum aut falli inprudenter aut fallere inpudenter. itaque Abraham cum sibi uideret non nasci filios et tamen semini suo factam promissionem teneret, primo de adoptione cogitabat. hoc indicat, quod cum deo loquens ait de uernaculo suo: hic heres meus erit. tamquam diceret: quia de me ipso mihi semen non dedisti, in isto conple, quod meo semini promisisti. si enim semen cuiusque non appellaretur, nisi quod de eius carne nasceretur, nec nos appellaret apostolus semen Abrahae, qui certe originem carnis ab illo non ducimus, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ris attinet quib sexiis ille distinguit᷑
apłs dicit. similit & uir sin corporis
potestatẽ non habet sed mulier: ut
huius unius rei qua sexus utriusq
carnali sorte discernit᷑. & carnali com¬
mixtione concernit᷑. similem in se ha¬
beant potestate uir in uxorem & uxor
in uirũ. ꝓlem gͥ quã de se habere sara
non poterat de ancilla habere uoluit:
ex eo tam̃ semine ex quo & de se si pos¬
set habere debebat. Nlumquã hoc face¬
ret mulier: si in corpore uiri carnali
concupiscentia teneret᷑: zelaret enim
potius pelicẽ non faceret matrem.
Nunc uͦ ꝓꝑterea sic ꝓpagandi uoluntas
pia fuit: qr concubendi uoluptas li¬
bidinosa non fuit. Illud sane defendi
non potest si abrahã sicut faustus
obiecit minime credens d̾o qui sibi
lam ꝑlem de sara ꝓmiserat: de agar
suscipe uoluit. S aꝑtissime falsum
est.Nondu hoc ꝓmiserat ds. Recen¬
seant scͥpturȩ illius suꝑiora qui
uolunt: inuenient semi̾ni abra¬

Expanded text:
ris attinet, quibus sexus ipse distinguitur, ris attinet, quibus sexus ipse distinguitur, Apostolus dicit, Similiter et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier : uthuius unius rei, qua sexus utriusque carnali sorte discernitur et carnali conmixtione conceraitur, similem in se habeant potestatem uir in uxorem ut uxor in uirum. prolem igitur, quam de se habere Sara non poterat, de ancilla habere uoluit, ex eo tamen semine, ex quo et de se, si posset, habere debebat. numquam hoc faceret mulier, si in corpore uiri carnali concupiscentia teneretur; zelaret enim potius pelicem, non faceret matrem. nunc uero propterea sic propagandi uoluntas pia fuit, quia concumbendi uoluntas libidinosa non fuit. Illud sane defendi non potest, si Abraham, sicut Faustus obiecit, minime credens deo, qui sibi iam prolem de Sara promiserat, de Agar suscipere uoluit. sed apertissime falsum est; nondum hoc promiserat deus. recenseant scripturae illius superiora, qui uolunt, inuenient semini Abra
Abbreviated transcription (Latin):
tur quã crudeli neru uinciat᷑. Non
gͥ abraham plis habendȩ insana cupi¬
ditate flagr̾abat: sed manicheus ꝑlis
deuitandȩ insana uanitate delirabat.
Pinde ille naturȩ ordinẽ seruans. ni.¬
chil humano concubitu agebat. nisi
ut homo nasceret᷑: iste ꝑuersitatem
fabulȩ obseruans nichil in quolibet
timebat nisi ne d̾s captiuaret᷑. Ubi aut
faustus in facto abtahȩ uelut consci¬
entiã culpat uxoris: ibi uͦ malo quide
animo & intentione uituꝑandi. sed tam̃¬
Neq enĩ conscientiã suã flagitio coniugis
miscuit quo ille suã libidinẽ turpi & illi¬
cita uoluptate satiaret. sed etiam illa
naturali ordine filios uolens. seq sterilẽ
sciens ancillaris uteri fȩcunditate in usũ
iuris sui potestate licita uendicauit: ñ
cedens uiro concupiscenti. sed iubens
obȩdienti. Neq hoc inordinata suꝑbia.
Qͥs enĩ nescit uxorem marito t̃aqͣm dño
debere seruire: S qd̾ ad membra corpo¬

Expanded text:
tur, quam crudeli nexu vinciatur. Non tur, quam crudeli nexu vinciatur. Non igitur Abraham prolis habendae insana cupiditate flagrabat, sed Manichaeus prolis devitandae insana vanitate delirabat. Proinde ille naturae ordinem servans, nihil humano concubitu agebat, nisi ut homo nasceretur: iste perversitatem fabulae observans, nihil in quolibet concubitu timebat, nisi ne deus captivaretur. CAPUT Faustus in facto Abrahae uelut conscientiam culpat uxoris, ibi uero malo quidem animo et intentione uituperandi, sed tamNeque enim conscientiam suam flagitio conjugis miscuit, quo ille suam libidinem turpi et illicita voluptate satiaret: sed etiam illa naturali ordine filios volens, seque sterilem sciens, ancillaris uteri fecunditatem in usum juris sui potestate licita vindicavit; non cedens viro concupiscentis, sed jubens obedienti . Neque hoc inordinata superbia: quis enim nescit uxorem marito tanquam domino debere servire? Sed quod ad membra corpo
Abbreviated transcription (Latin):
fecerit pater abraham in his quȩ ue¬
lut magna crimina faustus oblecit.
Habendȩ inquit ꝓlis insana flagrans
cupidine. & do qui idiam sibi deꝰ sara
coniuge ꝓmiserat minime credens:
cũ pesice uolutatus sit. Insana uͦ iste¬
faustus criminandi cupiditate ceca¬
catus: & heresis suȩ nefas ꝓdidit. &
abrahȩ concubitũ nesciens erransq
laudauit. Sicut enĩ lex illa ȩt̃na. id est
uoluntas di creaturarũ om̃iũ creatoris
conseruando naturali ordini consulens.
non ut satiande libidini seruiat᷑. sed
ut saluti generis ꝓspiciat᷑ ad ꝑlem tan¬
tummͦ ꝓpagand̾a. mortalis carnis dele¬
ctationem dñatu rationis in concubi¬
tũ relarari sinit: sic econtrario ꝑuersa
ler manicheoꝵ ne d̾s eoꝵ quẽ sigatũ
in om̃ib seminib plangunt in con¬
ceꝑtu feminȩ artius colliget᷑. ꝑlem an¬
te om̃ia deuitari a concubentib iubet.
ut d̾s eoꝵ turpi lapsu potius effunda¬

Expanded text:
fecerit pater Abraham in his, quae uefecerit pater Abraham in his, quae uelut magna crimina Faustus obiecit. habendae, inquit, prolis insana flagrans cupidine et deo, qui id iam sibi de Sara coniuge promiserat, minime credens, cum pelice uolutatus sit. insana uero iste.Faustus criminandi cupiditate caecatus et haeresis suae nefas prodidit et Abrahae concubitum nesciens erransque laudauit. sicut enim lex illa -aeterna, id est uoluntas dei creaturarum omnium conditoris conseruando naturnon ut satiandae libidini serviatur, sed ut saluti generis prospiciatur, ad prolem tantummodo propagandam, mortalis carnis delectationem dominatu rationis in concubitum relaxari sinit: sic e contrario perversa lex Manichaeorum, ne deus eorum, quem ligatum in omnibus seminibus plangunt, in conceptu feminae arctius colligetur, prolem ante omnia devitari a concumbentibus jubet, ut deus eorum turpi lapsu potius effunda
Abbreviated transcription (Latin):
rand̾a seu custodienda istã morta¬
lem salut̃e siue uniꝰcuiusq hõis. si¬
ue ip̃sius humani generis uł ex¬
citandȩ uł relaxandȩ st̃. Ultra si
plarȩ fuerint. & contra tẽꝑan.¬
tiȩ rationẽ hoĩem non se rẽgen
tẽ arripuerint: libidines erunt
ꝓfecto illicitȩ ac turpes. & dignȩ
dolorib emendari. Qd si etiã ꝑtur¬
batũ rectorem in tant̾a uoraginẽ
ꝑditȩ consuetudinis mergant. ut
uł inultas fore credens. confessio¬
nis & pęnitentiȩ negligat medi¬
cinã qua correctus emergat uł
peiore morte cordis contra illam
ȩternã ꝓuidentiȩ legẽ blasphemũ
eis patrociniũ defensionis adhibe¬
at. atq ita diem fungat᷑ extre¬
mũ non iam emendatione.sed
damnatione dignũ lex illa irre¬
p̃hensibilis censet ȩt̃na. Ergo lege
consulta quȩ ordinẽ naturalẽ conser¬
uari iubet ꝑturbari uetat: uideamꝰ
qͥd peccaluit. id est qͥd contra istã legẽ

Expanded text:
randam seu custodiendam istam mortarandam seu custodiendam istam mortalem salutem siue uniuscuiusque hominis siue ipsius humani generis uel excitandae uel relaxandae sunt: ultra si prolapsae fuerint et contra temperantiae ratitem abripuerint, libidines erunt profecto illicitae ac turpes, et dignae doloribus emendari. Quod si etiam perturbatum rectorem in tantam voraginem perditae consuetudinis mergant, ut vel inultas fore credens, confessionis et poenitentiae negligat medicinam, qua correctus emergat; vel pejore morte cordis contra illam aeternam providentiae legem blasphemum eis patrocinium defensionis adhibeat, atque ita diem fungatur extremum: non jam emendatione, sed damnatione dignum lex illa irreprehensibilis censet. CAPUT XXX. Aeterna ergo lege consulta, quae ordinem naturalem conseruari iubet, perturbari uetat, uideamus quid peccauerit, id est, quid contra istam legem
Abbreviated transcription (Latin):
refrenando peccauerunt. Fagna
est itaq & humana creatura qͣn¬
do quid̾e ꝑ eã possibilitatẽ instau¬
ratur: ꝑ quã si uoluisset non ce¬
cidisset: Magnus gͦ dñs & lauda¬
bilis ualde: qui condidit eã. Con¬
didit enĩ & inferiores quȩ non
possunt peccare: condidit & me¬
liores quȩ nolunt peccare. Bestia¬
lis enĩ natura non peccat. qr nichl
facit contra eternã legẽ: cui sic
subdita est. ut eiꝰ particeps esse non
possit. Rursus angłica sublimis na¬
tura ñ peccat. qr ita particeps est
legis ȩternȩ ut solus eã delectet
d̾s: cuius uoluntati sine ullo ex¬
ꝑimento tẽptationis obtemꝑat.
Homo aut̃ cũius ꝓꝓter peccat᷑um
tẽptatio est uita suꝑ terrã subdat
sibi qd̾ habet cõmune cũ bestiis.
subdat dõ qd̾ habet cõmune cum
Iangłis : donec iusticia immortali¬
Atate ꝑfecta atq ꝑcepta ab istis
exaltet᷑. illis ȩquetur. Mortales
aut̃ delectationes usq ad repa¬

Expanded text:
frenando peccaverunt. Magna frenando peccaverunt. Magna est itaque et humana creatura, quandoquidem per eam possibilitatem instauratur, per quam si uoluisset, nec cecidisset. magnus ergo dominus et laudabilis ualde, qui condidit eam. condidit enim et inferiores, quae non possunt peccare; condidit et meliores, quae nolunt peccare. bestialis enim natura non peccat, quia nihil facit contra aeternam legem, cui sic subdita est, ut eius particeps esse non possit. rursus angelica sublimis natura non peccat, quia ita particeps est legis aeternae, ut solus eam delectet deus, cuius uoluntati sine ullo experimento temptationis obtemperat. homo autem, cuius propter peccatum temptatio est uita super terram, subdat sibi, quod habet commune cum bestiis, subdat deo, quod habet commune cum angelis, donec iustitia et inmortalitate perfecta atque percepta ab istis exaltetur, illis aequetur. Mortales autem delectationes usque ad repa
Abbreviated transcription (Latin):
tes in conscientia bona spem repositã
in cęlis. immortalitatis & iꝑcorrupti¬
onis. & ipsius ꝑficiende iusticiȩ usq
ad quand̾a ineffabiliter suauissi¬
mã saturitat̾e: quã in ista ꝑegri¬
natione oportet esuriri ac siti.
actio seruiens fid̾i seruienti d̾o
refrenat om̃s mortales delectati.¬
ones: & eas coercet ad naturalem
mod̾u meliora inferiorib ordina¬
ta dilectione p̃ponens. Si enĩ ni¬
chil delectaret illicitũ : nemo pec¬
caret. Peccat ꝙͦ qui delectationem
illiciti relaxat: potius quã refrenat.
Est aut̃ illicitũ : qd̾ lex illa ꝓhibet
qua naturalis ordo seruatur. Utrũ
aut̃ sit aliqua rationalis creatura
quã nichil possit illicitũ delectarł
magna questio est. Qd̃ si est: non
in eo genere factus est homo. nec
illa na tura angłica quȩ in u̾i¬
tate non stetit: seo in eo genere
ista rationalia facta st̃ ut ines.¬
set eis possibilitas eis refrenandi
delectationẽ ab illicito: quã non

Expanded text:
tes in conscietes in consciein coelis immortalitatis et incorruptionis, et ipsius perficiendae justitiae usque ad quamdam ineffabiliter suavissimam saturitatem, quam in ista peregrinatione oportet esuriri ac sitiriactio serviens fidei servienti Deo, refrenat omnes mortales delectationes, et eas coercet ad naturalem modum, meliora inferioribus ordinata dilectione praeponens. Si enim nihil delectaret illicitum, nemo peccaret. Peccat ergo, qui delectationem illiciti relaxat potius quam refrenat. Est autem illicitum, quod lex illa prohibet, qua naturalis ordo servatur. Utrum autem sit aliqua rationalis creatura, quam nihil possit illicitum delectare, magna quaestio est. Quod si est, non in eo genere factus est homo, nec illa natura angelica, quae in veritate non stetit: sed in eo genere ista rationalia facta sunt, ut inesset eis possibilitas frenandi delectationem ab illicito, quam non
Abbreviated transcription (Latin):
Actio itaqͣ rationabilis contẽplationi
rationali debet obedire. siue ꝑ fid̾e
oꝑanti sicuti est qͣndiu ꝑegrinam
a dño: siue ꝑ speciem qd ẽrit᷑ cũ simi¬
les ei erimus qm̃ uidebimꝰ eũ sicuti est.
effecti etiã in sp̃itali corpore ex gra
eiꝰ ȩquales angłis eiꝰ recepta stola pͥma
immortalitatis & incorruptionis qua
induet᷑ hoc mortale & coiruptibile
nr̃m. ut absorbeat᷑ mors in uictoria.
sublimes angłi habent contẽplati¬
onẽ & actionẽ suã. Io enĩ sibi agendu
imꝑant: qd̾ ille quẽ contẽplantur iu¬
bet. Cuius ȩterno imꝑio liberaliter:
qr suauit̃ seruiunt. Nos uͦ quoꝵ cor¬
pus mortuũ est ꝓpter peccat᷑ũ. anteqͣm
uiuificet d̾s & mortalia corpora nr̃a
ꝑ inhabitant̾ẽ sp̃m eiꝰ in nobis. ꝓ mo¬
dulo infirmitatis nr̃e scd̾m et̾n̾am le¬
gẽ qua naturalis ordo seruat᷑ iuste
uiuimus. si uiuamus ex fide non fi¬
cta quȩ ꝑ dilectionẽ oꝑatur. haben¬

Expanded text:
actio itaque rationalis contemplationi actio itaque rationalis contemplationi rationali debet oboedire siue per fidem operanti, sicuti est, quamdiu peregrinamur a domino, siue per speciem, quod erit, cum similes ei erimus, quoniam uidebimus eum, sicuti est, effecti etiam in spiritali corpore ex gratia eius aequales angelis eius recepta stola prima inmortalitatis et incorruptionis, qua induetur hoc mortale et corruptibile nostrum, ut absorbeatur mors in uictoria isublimes angeli habent contemplationem et actionem suam; id enim sibi agendum inperant, quod ille, quem contemplantur, iubet, cuius aeterno imperio liberaliter, quia suauiter, seruiunt; nos uero, quorum corpus mortuum est propter peccatum, antequam uiuificet deus et mortalia corpora nostra per inhabitantem spiritum eius in nobis pro modulo infirmitatis nostrae secundum aeternam legem, qua naturalis ordo seruatur, iuste uiuimus, si uiuamus ex fide non ficta, quae per dilectionem operatur, haben
Abbreviated transcription (Latin):
sis libris rep̃hensa non sint. & id̾o puta
ri possint etiã non esse peccata siue
illic quoq rep̃hensa sint sub facili spe
ueniȩ cõmittantur: qr & in sc̃is inuen
ta st̃. Ergo peccatũ est factũ. uł dictũ
uł concupitũ aliqͥd contra eternã legẽ.
Ler uͦ et̃na est ratio diuina uł uolun¬
tas d̾i ordinẽ naturalem conseruari
iubens: ꝑturbari uetans. Quisnam qͥ
sit in hõie naturalis ordo: quȩrendũ
est. Constat enĩ homo ex anima et
corpore: sed & hoc & pecus. Nulli aut̃
dubiũ est animã corpori: naturali or¬
dine p̃ponenda. Uerũ animȩ hõis in¬
est ratio: quȩ peçcori non inest. Pin¬
de sicut anima corporl. ita ipsius ani¬
mȩ ratio cęt̾is eiꝰ partib qͣs habent
& bestiȩ: naturȩ lege p̃ponitur. Inq ip¬
sa ratione que partim contẽplatua
est. parti ꝯct̾iua: ꝓculdubio contem¬
platio p̃cellit. In hac enĩ & imago d̾i
est: qua ꝑ fid̾e ad speciẽ reformamur.

Expanded text:
sis libris reprehensa non sint, et ideo putari sis libris reprehensa non sint, et ideo putari etiam possint non esse peccata; sive illic quoque reprehensa sint, sed sub facili spe veniae committantur, quia et in sanctis invena sunt. Ergo peccatum est factum uel dictum uel concupitum aliquid contra aeternam legem. lex uero aeterna est ratio diuina uel uoluntas dei ordinem naturalem conseruari iubens, perturbari uetans. quisnam igitur sit in homine naturalis ordo, quaerendum est. constat enim homo ex anima et corpore, sed hoc et pecus. nulli autem dubium est animam corpori naturali ordine praeponendam. uerum animae hominis inest ratio, quae pecori non inest. proinde sicut anima corpori, ita ipsius animae ratio ceteris eius partibus, quas habent et bestiae, naturae lege praeponitur; inque ipsa ratione, quae partim contemplatiua est, partim actiua, procul dubio contemplatio praecellit. in hac enim et imago dei est, qua per fidem ad speciem reformamur.
Abbreviated transcription (Latin):
santur⁊ pͥus qͥd sit peccatũ considera¬
re debemus. tunc deinde inspicere
facta sc̃oꝵ libris conscͥpta diuinis: ut
si qua & ipsoꝵ peccata inuenerimꝰ ob
quã utilit ite sint etiã ipsa condita lit¬
teris memoriȩq mandata diligenti
qͣntum possumꝰ ratione uideamꝰ. Quȩ
aut̃ reꝑimus stultis seumaliuolis
uideri peccata esse quȩ non st̃. nec tam̃
in eis eminent aliqua exempla uirtutũ:
hȩc quoq intueamur quã ob causam
illis inserta sint litteris: quas ad utili¬
tatẽ uite p̃sentis regendę & futurȩ
adipiscendȩ conditas salubrit̃ credimꝰ.
Porro aut̃ quecũq in factis scoꝵ elũcenł
documenta iusticiȩ: nullus uł imꝑito¬
rũ dubitat debuisse conscribi. De illis
ͦ potest esse questio quȩ uł in anit
scripta uideri possunt. si nec recte
facta apparent nec peccata st̃: uł eti¬
am pniciose si peccata esse conuincunt᷑.
nec ualeant ad imitationẽ siue in ip¬

Expanded text:
rsantur, prius quid sit peccatum considerarsantur, prius quid sit peccatum considerare debemus, tunc deinde inspicere facta sanctorum libris conscripta diuinis, ut si qua et ipsorum peccata inuenerimus, ob quam utilitatem sint etiam ipsa condita litteris memoriaeque mandata diligenti, quantum possumus, ratione uideamus. quae autem reppererimus stultis seu maliuolis uideri peccata esse, quae non sunt, nec tamen in eis eminent aliqua exempla uirtutum, haec quoque intueamur, quam ob causam illis inserta sint litteris, quas ad utilitatem uitae praesentis regendae et futurae adipiscendae conditas salubriter credimus. porro autem quaecumque in factis sanctorum elucent documenta iustitiae, nullus uel inperitorum dubitat debuisse ergo potest esse quaestio, quae vel inaniter scripta videri possunt, si nec recte facta apparent, nec peccata sunt; vel etiam perniciose, si peccata esse convincuntur, ne valeant ad imitationem, sive in ip
Abbreviated transcription (Latin):
deret᷑. ⁊ ita quisqͥs cũ ancilla suȩ con¬
Iiugis uolutatus abrahe factũ qd
de agar ꝓlem genuerit in exem¬
plũ defensionis assũpserit. utiña
non plane ferulis. sed uel fustib co¬
ercitus emendet᷑: ne cũ ceteris adu¬
Iteris eterno suꝑ. plicio puniatur.
A ¶mime quide illȩ res: istȩ aut̃ ma¬
gnȩ st̃. Nec ad hoc inde ducta est¬
similitudo: ut scema sacramento.
& soloecisinus adult̾io coequet᷑. He¬
rũtamen ꝑ portione sut cuiusq¬
sui cuiusq generis qd̾ in illis locu¬
tionũ quibufd̾a uirtutib seu uitiis.
ꝑitia uł imꝑitia: hoc in istis moꝵ
quãuis longe in diu̾so genere uir¬
tutib seu uitiis sapientia uł insi¬
plentia ualet. Qu appter ne in q̃q
laudanda. uł uituꝑanda. accusan¬
da. uł defendenda.coercenda uł relaxan¬
da.damnanda uł absoluenda. appeten¬
da uł uitanda temere irruamus. in
om̃ib quib peccata seu recte facta u̾¬

Expanded text:
deretur, ita quisquis cum ancilla suae conderetur, ita quisquis cum ancilla suae coniugis uolutatus Abrahae factum, quod de Agar prolem genuerit, in exemplum defensionis adsumpserit, utinam non plane ferulis, sed uel fustibus coercitus emendetur, ne cum ceteris adulteris aeterno subplicio puniatur. minimae quidem illae res, istae autem magnae sunt, nec ad hoc inde ducta similitudo est. ut schema sacramento et soloecismus adulterio coaequetur . uerumtamen proportione sui cuiusque generis quod in illis locutionum quibusdam uirtutibus seu uitiis peritia uel inperitia, hoc in his morum quamuis longe in diuerso genere uirtutibus seu uitiis sapientia uel insipientia ualet. Quapropter ne in quaeque laudanda uel uituperanda. accusanda uel defendenda, cohercenda uel relaxanda, damnanda uel absoluenda, adpetenda uel uitanda temere inruamus, in quibus omnibus peccata seu recte facta ue
Abbreviated transcription (Latin):
pit. Nichil enĩ sapiunt nec intelli¬
gunt in magnis animis quasdam
uirtutes uitiis paruoꝵ animoꝵ
esse simillimas nonnulla specie:
sed nulla ȩqualitatis cõparatione.
Similes aut̃ st̃ qui in magnis ista
rep̃hendunt. pueris imꝑitis in sco¬
la. qui cũ ꝓ magno didicerint nomi¬
ni numeri singłaris. uerbũ numeri
singłaris esse reddend̾u: rep̃hendusͤ
latmȩ linguȩ doctissimũ auctorem
qr dixit pars in frusta secant. Debu¬
it enĩ inquiunt dicere. secat. Et qr
Inorunt religionẽ dici. culpant eum
qr geminata littera dixit relligione
patrũ. Unde non absurde fortasse
dicat᷑ in genere suo quantũ distant
schemata & metaplasmi doctoꝵ
ã soloecismis & barbarismis imꝑi¬
toꝵ: tantũ distare figurata facta
ꝓpħarũ a libidinosis peccatis iniqͦrũ.
ac ꝑ hoc sicut puer in barbarismo¬
I reprehensus si de uirgilii metapla¬
Isino se uellet defendere ferulis ce¬

Expanded text:
pit. nihil enim sapiunt nec intellepit. nihil enim sapiunt nec intellegunt in magnis animis quasdam uirtutes uitiis paruorum animorum esse simillimas nonnulla specie, sed nulla aequitatis conparatione. similes autem sunt, qui in magnis ista reprehendunt, pueris inperitis in schola, qui cum pro magno didicerint nomini numeri singularis uerbum numeri singularis esse reddendum, reprehendunt latinae linguae doctissimum auctorem, quia dixit: pars in frusta secant. debuit enim, inquiunt, dicere: secat. et quia norunt religionem dici, culpant eum, quia geminata 1 littera dixit: relligione patrum. unde non absurde fortasse dicatur in genere suo, quantum distant schemata et metaplasmi doctorum a soloecismis et barbarismis inperitorum, tantum distare figurata facta prophetarum a libidinosis peccatis iniquorum . ac per hoc sicut puer in barbarismo reprehensus si de Uergili metaplasmo se uellet defendere. ferulis cae
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ linguã. uerũ etiã uitã fuisse
ꝓpħicam: totũq illud regnũ gen
tis hebreoꝵ magnũ quend̾a qͦr &
magni cũiusd̾a fuisse ꝓpħam. Quo¬
circa qd̾ ad eos quid̾e attinet qui il¬
lic erant eruditi corde in sapientia
di non solũ in his quȩ dicebant. ses
etiã in his quȩ faciebant: qd̾ aut̃
ad cȩt̾os ac simul om̃s illius gentis
hõies in his quȩ in illis uł de illis di¬
illa sicut dicit apłs: figurȩ nr̃e fu¬
erunt. Sic aut̃ isti in quihd̾a factis
a quoꝵ altitudine longe st̃ reprẽ¬
hendunt tamquã libidiñe ꝓpha¬
rũ sicut etiã nonnulli sacrilẽgi pa¬
ganoꝵ rep̃hendunt tãquã stul¬
ticiã uł potius tam quã dementi¬
am xꝑi. qr tẽpore anni ñ congruo
poma quȩ siuit in arbore: aut̃ pu¬
erilis cuiusd̃a fatuitatis affectũ qd
inclinato capite digito scribebat
in terra: & cũ hõib int̃rogantib
respondisset. rursus hoc facere ce¬

Expanded text:
tantum linguam, uerum etiam uitam fuisse tantum linguam, uerum etiam uitam fuisse propheticam totumque illud regnutis Hebraeorum, magnum quemdam, quia et magni cujusdam, fuisse prophetam. Quocirca quod ad eos quidem attinet, qui illic erant eruditi corde in sapientia dei, non solum in his, quae dicebant, sed etiam in his, quae faciebant, quod autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in his, quae in illis uel de illis diilla, sicut dicit apostolus, figurae nostrae fuerunt. Sic autem isti in quibusdam factis, a quorum altitudine longe sunt, reprehendunt tamquam libidinem prophetarum, sicut nonnulli etiam sacrilegi paganorum reprehendunt tamquam stultitiam uel potius tamquam dementiam Christi, quia tempore anni non congruo poma quaesiuit in arbore, aut puerilis cuiusdam fatuitatis adfectum, quod inclinato capite digito scribebat in terra et, cum hominibus interrogantibus respondisset, rursus hoc facere coe
Abbreviated transcription (Latin):
monstrare: nisi pͥus scõs ꝑatres nr̃os pa¬
triarchas & ꝓpħas a criminationibus
ur̃is adiuuante me dño adu̾sum corda
carnalia ꝑspicua ratione defendero.
Et uobis quid̾e manicheis sic respondere
sufficeret. ut etĩã uitia quȩ putatis
mus: addentes ad cumulũ confusionis
ur̃ȩ ut etiã d̾s ur̃ longe peior inueni¬
retur hõib quales nr̃os patres fuisse
iactatis. Sic gͦ ut diri uõbis responde¬
re sufficeret.S qm nontulli etĩã pre¬
ter ur̃a uaniloquia sua sponte cõmouen¬
tur uit̾a ꝓpħarũ in ueteri testamento
cõparantes uite apłoꝵ in nouo testa¬
mento. nec ualentes discernere consue¬
tudinẽ tẽporis illius quo ꝓmissio uela¬
bat᷑ a consuetudine tẽporis istius quo
ꝓmissio reuelat᷑ eis magis respondere
cõpellor qui uł temꝑantiam suam
audent p̃ferre ꝓpħis uł nequiciȩ sue
quęrunt patrocinia de ꝓpħis. Qua in
re hoc pͥmũ dico illoꝵ hoĩum non

Expanded text:
monstrare, nisi prius sanctos patres nostros pamonstrare, nisi prius sanctos patres nostros patriarchas et prophetas a criminationibus uestris adiuuante me domino aduersum corda carnalia perspicua ratione defendero. et uobis quidem, Manichaei, sic respondere sufficeret, ut etiam uitia, quae putatis,mus, addentes ad cumulum confusionis uestrae, ut etiam deus uester longe peior inueniretur hominibus, quales nostros patres fuisse iactatis. sic ergo, ut dixi, uobis respondere sufficeret. sed quoniam nonnulli etiam praeter uestra uaniloquia sua sponte conmouentur uitam prophetarum in uetere testamento conparantes uitae apostolorum in nouo testamento nec ualentes discernere consuetudinem temporis illius, quo promissio uelabatur, a consuetudine temporis istius, quo promissio reuelatur, eis magis respondere conpellor, qui uel temperantiam suam audent praeferre prophetis uel nequitiae suae quaerunt patrocinia de prophetis. Qua in re hoc primum dico illorum hominum non
Abbreviated transcription (Latin):
ut ab illo in ȩternũ damnarent᷑. cũ
quo uł simul absolui si post uictoriã
respiraret libertas. uł simul damna¬
ri debuert̃. si & post uictoriã tantũ
saltẽ ualeret necessitas. ut aliqͥd uale¬
ret & ȩquitas. Sicut aut̃ d̾m non illũ
uerũ & summũ quẽ colimus. sed alium
nescio quẽ falsũ confingitis. quẽ nos co¬
lere uł arbitramini uł calumniamini.
qui tam̃ etiã ipse multo est melior d̾o ur̃o:
ambo eñi non st̃ & a uobis ambo fingun¬
tur s meliorem fingitis eũ que tamquã
nr̃m accusatis quã eũ quẽ ur̃m adoratis.
sic & patriachas & ꝓpħas non tales uitũ¬
ꝑatis quales honorant᷑ a nobis. sed quales
libris nr̃is non intellectis maliuola uani¬
tate finxistis. Quos tam̃ etiã ipsos quales
fuisse suspicamini parũ est si dic̃a ur̃is
electis om̃ia manichei mandata ser̃¬
uantib: nisi etiã ostend̾a ipso đo ur̃o
esse meliores. Qd̃ non aggrediar de¬

Expanded text:
ut ab illo in aeternum damnarentur, cum ut ab illo in aeternum damnarentur, cum quo uel simul absolui, si post uictoriam respiraret libertas, uel simul damnari debuerunt, si et post uictoriam tantum saltem ualeret necessitas, ut aliquid ualeret et aequitas. sicut autem deum, non illum uerum et summum, quem colimus, sed alium nescio quem falsum confingitis, quem nos colere uel arbitramini uel calumniamini, qui tamen etiam ipse multo est melior deo uestro — ambo enim non sunt et a uobis ambo finguntur — sed meliorem fingitis eum, quem tamquam nostrum accusatis, quam eum, quem uestrum adoratis. Sic et patriarchas et prophetas non tales uituperatis. quales honorantur a nobis, sed quales libris nostris non intellectis maleuola uanitate finxistis: quos tamen etiam ipsos quales fuisse suspicamini, parum est, si dicam uestris electis omnia Manichaei mandata seruantibus, nisi etiam ostendam ipso deo uestro esse meliores. quod non adgrediar de
Abbreviated transcription (Latin):
ã quo fr̃ib ur̃is filiis & membris illiu̾s
quoꝵ inimicitias adu̾sus uos & ipsum
non uoluntate sed necessitate extitisse
ualeatis. Oimmanissimã crudelitatẽ:
nisi qd̾ conu̾titis uos ad ipsius defensionẽ
Lut eũ quoq ista qd̾ necessitate faciat
excusetis. Si gͦ possetis inuenire alte¬
rũ udicẽ quiꝰ liber uinculo necessitatis
moderator existeret ȩquitatis: istum
certe in illo globo non forinsecus fige¬
ret. sed cũ ipso terribili hoste intus in¬
cluderet. Cur enĩ non iuste pͥor sit ad
pęnã damnationis. qui pͥor est ad cri
colimus. sed qualem nos colere uł fin¬
gitis uł putatis.:: qui sine ullo ȩquita¬
tis examine. sine ulla distinctione dam¬
nationis & disciplinȩ non parceret
seruis suis nec iusto nec peccatori. po¬
tius quã non parteret membris suis
ul innocentib si necessitas crimen
non est. uł illi obtemꝑando factis no¬
centib. si & necessitas crimen est:

Expanded text:
a quo fratribus uestris, filiis et membris illius, a quo fratribus uestris, filiis et membris illius, quorum inimicitias aduersus uos et ipsum non uoluntate, sed necessitate extitisse valeatis. O immanissimam crudelitatem! nisi quod conuertitis uos ad ipsius defensionem, ut eum quoque ista quod necessitate faciat excusetis. si ergo possetis inuenire alterum iudicem, qui liber uinculo necessitatis moderator existeret aequitatis, istum certe in illo globo non forinsecus figeret, sed cum ipso terribili hoste intus includeret. cur enim non iuste prior sit ad poenam damnationis, qui prior est ad crimcolimus, sed qualem nos colere uel fingitis uel putatis, qui sine ullo aequitatis examine, sine ulla distinctione damnationis et disciplinae non parceret in seruis suis nec iusto nec peccatori, potius quam non parceret membris suis uel innocentibus, si necessitas crimen non est, uel illi obtemperando factis nocentibus, si et necessitas crimen est,
Abbreviated transcription (Latin):
tium mali: uł faciendi contra iustũ
preceptũ uł patiendi scd̃m iustũ iu¬
diciũ. ꝓ inde nulla causa est cur quȩ¬
rentes unde sit malũ irrueretis in
huius erroris tam magnũ malũ.
ut naturã tot bonis abundante
naturã mali diceretis: & in natura
summi boni ante cõmixtionẽ nacurȩ
mali horrendu necessitatis malum
poneretis. Et huius enĩ erroris ur̃i
causa suꝑbia est: quã non habebitis
si nolitis. S uos d̾u uultis illud quo
irruistis quo qͦ modo defendere. qu¬
fertis originẽ peccati a uoluntatis
arbitrio: & ponitis in uana & falsa
fabula naturã mali. Ac ꝑ hoc re¬
stat ut dicatis etiã illas animas in hor¬
ribili globo ȩt̃na colligatione damnan¬
das non uoluntate s necessitate inimri¬
cas lumini sc̃õ extitisse: talemq d̾m
ur̃m iudic̃e constituatis apud quẽ ni¬
chil ꝓdesse possitis eis qudꝵ causam demon¬
strata necessitate defenditis: & talẽ regẽ

Expanded text:
tium mali uel faciendi contra iustum tium mali uel faciendi contra iustum praeceptum uel patiendi secundum iustum iudicium. proinde nulla causa est, cur quaerentes, unde sit malum, inrueritis in huius erroris tam magnum malum, ut naturam tot bonis abundantem naturam mali diceretis et in natura summi boni ante commixtionem naturae mali horrendum necessitatis malum poneretis. et huius enim erroris uestri causa superbia est, quam non habebitis, si nolitis . sed uos dum uultis illud, s quo inruistis, quoquo modo defendere, aufertis originem peccati a uoluntatis arbitrio et ponitis in uana et falsa fabula naturam mali. ac per hoc restat, ut dicatis etiam illas animas in horribili globo aeterna conligatione damnandas non uoluntate, sed necessitate inimicas lumini sancto extitisse talemque deum uestrum iudicem constituatis, apud quem nihil prodesse possitis eis, quarum causam demonstrata necessitate defenditis, et talem regem,
Abbreviated transcription (Latin):
infirmus atq in ops alit̃ sibi con¬
sulere non ualebat pͥus adu̾sus
hostem imꝓbum. & post adu̾sus
inclusũ. Saltẽ gͦ non accuset eas
quarũ obȩdientia tutus est: quarũ
morte securus est. Si enĩ coactus ẽ
preliari: numqͥd & calumniari :
Nam qͣndo se errare a pͥore sua lucida
natura passȩ st̃. & inimice lumini
scõ extitert̃: ad hoc utiq ab hoste co¬
actȩ st̃. Cui si resistere non ualuert̃:
innocentes damnant᷑. Si aut̃ ualu¬
erunt nec uoluert̃: qͥd adhuc tam
fabulose inducitis naturã mali cũ a
ꝓpria uoluntate sit origo peccati:
Hoc enĩ certe sua culpa non ui aliena
fecert̃: qd̾ cum possent malo resiste¬
re noluert̃. Qd̾ si facerent bene fa¬
cerenti si aut̃ non facerent grauit᷑
immanit̃q peccarent. Si potuert̃
& non fecert̃: utiq noluert̃. Si gͦ no¬
luert̃: uoluntatis crimen est non ne¬
cessitatis. A uoluntate gͥ initiũ pecca¬
ti. Unde aut̃ initiũ peccati inde ini¬

Expanded text:
infirmus atque inops aliter sibi coninfirmus atque inops aliter sibi consulere non ualebat, prius aduersus hostem inprobum et post aduersus inclusum. saltem ergo non accuset ' eas, quarum oboedientia tutus est, quarum morte securus est. si enim coactus est proeliari, numquid et calumniari? nam quando se errare a priore sua lucida natura passae sunt et inimicae lumini sancto extiterunt, ad hoc utique ab hoste coactae sunt, cui si resistere non ualuerunt, innocentes damnantur; si autem ualuerunt nec uoluerunt, quid adhuc tam fabulose inducitis naturam mali, cum a propria uoluntate sit origo peccati? hoc enim certe sua culpa, non ui aliena fecerunt, quod, cum possent malo resistere, noluerunt. quod enim si facerent, bene facerent, si autem non facerent, grauiter inmaniterque peccarent , si potuerunt et non fecerunt. utique noluerunt. si ergo noluerunt, uoluntatis crimen est, non necessitatis. a uoluntate igitur initium peccati; unde autem initium peccati, inde ini
Abbreviated transcription (Latin):
faustus nichil intelligens ultimũ po¬
suit: quã in membraᷤ sua sic seuiret.
ut parũ sit qd̾ ea in expiabilit uene¬
fanda hostib obtulit. rasi etiã falso
crimine iniquitatis accuset. Quȩ id̃o
merito dicit pendere tã immane
ac sine fine suppliciũ. qd̾ errare se a
pͥore sua lucida natura passa st̃: et
inimica lumini scõ extiterunt. In¬
de. nisi qr ut ipse dicit ita erant
inuiscerata pͥmȩ auiditati pͥncipũ¬
um tenebrarũ: ut originẽ suãre¬
colere. seq ab hostili natura discer¬
nere non ualerent: Ergo animȩ
huiusmodi nichil mali ipse fecert̃
sed innocentes tantũ malũ ꝓpessȩ st̃.
Quo faciente nisi illo pͥmitus: qui ut
ã se in tantũ malũ ꝓcederent imꝑa¬
uit. Peiorem gͦ exꝑtȩ st̃ patr̃e: quã
hostẽ. Pat̃ eni eas ad tantũ malũ mi¬
sit: hostis aut̃ tam quã bonũ appe¬
tiuit. cupiens ꝑfrui non nocere.
Ille sciens nocuit᷑: ille nesciens. Si d̾s

Expanded text:
Faustus nihil intellegens ultimum poFaustus nihil intellegens ultimum posuit — quam in membra sua sic saeuiret, ut parum sit, quod ea inexpiabiliter uenenanda hostibus obtulit, nisi etiam falso crimine iniquitatis accuset. quae ideo merito dicit pendere tam inmane ac sine fine subplicium, quod errare se a priore sua lucida natura passa sunt et inimica lumini sancto extiterunt. unde, nisi quia, ut ipse dicit, ita erant inuiscerata primae auiditati principum tenebrarum, ut originem suam recolere seque ab hostili natura discernere non ualerent? ergo animae huiusmodi nihil mali ipsae fecerunt, sed innocentes tantum malum perpessae sunt. quo faciente nisi illo primitus, qui, ut a se in tantum malum procederent, imperauit? peiorem ergo expertae sunt patrem quam hostem. pater enim eas ad tantum malum misit; hostis autem tamquam bonum adpetiuit cupiens perfrui, non nocere: ille sciens nocuit, ille nesciens. sed deus
Abbreviated transcription (Latin):
care cogeret᷑. Qd̃ si cogi non posset:
peccauit cũ eas eo misit ubi cogi possenͣ.
Et id̾o magis ipse illo uelut parricidali
culleo dignus qui hoc fecit libero im¬
ꝑio: quã illȩ quȩ obtemꝑando illuc
erunt ubi recte uiuendi arbitriũ
liberũ ꝑdiderunt. Si .d aut̃ ad pec¬
candu & ipse inuasus atq possessus
cogi posset nisi ꝑ suȩ partis pͥmo fla¬
gitiũ. deinde suppliciũ sibi ꝓuidisset:
nulla fuit in d̾o ur̃o nec in eiꝰ parti¬
b libera uoluntas. Nonse fingat iu¬
dicẽ: sed agnoscat reum. Non qr pas¬
sus est qd u̾olebat. sed qd se simulat
iusta retribuere: damnando eos qͦs
nouit malũ passos esse potuis quã
fecisse. Qd̃ ad hoc tantũ simulat ne
uictus inueniat᷑: quasi aliqͥd ꝓsit ali¬
cui misero si felix aut fortunatus
uocet᷑. Nempe iam & hoc melius
erat ut d̾s uͣr sine ullo ȩquitatis ex.¬
amine hõib nec iustis nec peccatori.¬
b parceret qd̃ in rep̃hensione d̾i nr̃i

Expanded text:
care cogeretur: quod si cogi non posset, care cogeretur: quod si cogi non posset, peccauit, cum eas eo misit, ubi cogi possent. et ideo magis ipse illo uelut parricidali culleo dignus, qui hoc fecit libero imperio, quam illae, quae obtemperando illuc ierunt, ubi recte uiuendi arbitrium liberum perdiderunt. si autem ad peccandum et ipse inuasus atque possessus cogi posset, nisi per suae partis primo flagitium, deinde subplicium sibi prouidisset nullaque fuit in deo uestro nec in eius partibus libera uoluntas, non se fingat iudicem, sed agnoscat reum, nec quia passus est, quod nolebat, sed quia se simulat iusta retribuere damnando eos, quos nouit malum passos esse potius quam fecisse: quod ad hoc tantum simulat, ne uictus inueniatur, quasi aliquid prosit alicui misero, si felix aut fortunatus uocetur. nempe iam et hoc melius erat, ut deus uester sine ullo aequitatis examine hominibus nec iustis nec peccatoribus parceret — quod in reprehensione dei nostri
Abbreviated transcription (Latin):
porali morte int̃ficere: quã membra
sua id est membra d̾i substantiã d̾i. &
plane d̾m & in peccati uoraginẽ tra¬
dere. & pena sempitnȩ colligationis d̾a¬
nare. Si enĩ esset illis membris peccan¬
di uł non petcandi liberũ arbitriũ:
quãquã de substantia d̾i quȩ uere sub¬
stantia d̾i est. ac ꝑ hoc om̃ino incõmu¬
tabilis. quẽ ad modũ hoc dicat᷑ non in¬
uenit᷑. Ds̃ enĩ om̃ino peccare non po¬
test: sicut negare se ipsũ non potest.
Homo aut̃ potest peccare & d̾m negare:
sed si nolit non facit. Si gͦ istis membris
Si ur̃i uelut animȩ humanȩ ac rationa¬
li e̾e̾t ut dixi peccandi uł non peccandi
liberũ uoluntatis arbitrium. recte
fortasse ꝓ grauib criminib illo globi
siplicio plecteret᷑. Nunc aut̃ uolun¬
tatis libertate illas particulas dicere
non potestis: quã totus d̾s ipse ñ habu¬
it. Qa si eas non mitteret in peccatũ:
totus a tenebrarũ gente ꝑuasus pec¬

Expanded text:
porali morte interficere quam membra porali morte interficere quam membra sua, id est membra dei. substantiam dei et plane deum et in peccati uoraginem tradere et poenae sempiternae conligatione damnare. si enim esset illis membris peccandi uel non.peccandi liberum arbitrium - quamquam de substantia dei, quae uere substantia dei est ac per hoc omnino incommutabilis, quemadmodum hoc dicatur, non inuenitur; deus enim omnino peccare non potest, sicut negare se ipsum non potest; homo autem potest peccare et deum negare, sed si nolit, non facit — si ergo istis membris dei uestri uelut animae humanae ac rationali esset, ut dixi, peccandi uel non peccandi liberum uoluntatis arbitrium, recte fortasse pro grauibus criminibus illo globi subplicio plecterentur. nunc autem libertatem uoluntatis illas particulas habuisse dicere non potestis, quam totus deus ipse non habuit, quia si eas non mitteret in peccatum, totus a tenebrarum gente peruasus pec
Abbreviated transcription (Latin):
sua parte quã ad tale dedecus innocen¬
tẽ ipse damnauit. ut ꝑ illam uinceret
qd̾ timebat. etiã ipse sub t̾a exitiosa ne¬
cessitate damnatus ut ei damnata
pars eiꝰ posset ignoscere si cũ iam mi¬
ser sit uł humilis esset. Nunc aũt qͥs
ferat rep̃ hendi a uobis d̾in irascentẽ
suis alienisq peccantib: cũ d̾s quẽ fin¬
gitis membra sua que coactus coegit
ire in fauces peccati postea damne̾t in
globo: Qd̾ quid̾e cum faciet ut dici¬
tis: iram non habebit. S miror si fron¬
te hab ebit: inferendo in eos quasi
uindictã ã quib petere deberet ueni¬
am & dicere. Obsecro ignoscite: mem¬
bra mea estis. Quando ego in uos istud
nisi uictus necessitate facere possem:
Scitis & uos qd̾ tunc qͣndo uos huc
misi horrendus hostis eruꝑat. Qd̃
aut̃ nunc uos hic illigo: timeo ne
rursus erũpat. Iam certe etiã illud
fatemini multo melius esse hõium
milia ob nuliã uł leuem culpã dem¬

Expanded text:
sua parte, quam ad tale dedecus innocensua parte, quam ad tale dedecus innocentem ipse damnauit, ut per illam uinceret, quod timebat, etiam ipse sub tam exitiosa necessitate damnatus, ut ei damnata pars eius posset ignoscere, si cum iam miser sit. uel humilis esset! nunc autem quis ferat reprehendi a uobis deum irascentem suis alienisque peccantibus, cum deus, quem fingitis, membra sua, quae coactus coegit ire in fauces peccati, postea damnet in globo? quod quidem cum faciet, ut dicitis, iram non habebit. sed miror, si frontem habebit inferendo in eos quasi uindictam, a quibus petere deberet ueniam et dicere: obsecro, ignoscite, membra mea estis; quando ego in uos istuc nisi uictus necessitate facere possum? scitis et uos, quod tunc, quando uos huc misi, horrendus hostis eruperat; quod autem nunc uos hic inligo, timeo, ne rursus erumpat. iam certe etiam illud fatemini multo melius esse hominum milia ob nullam uel leuem culpam tem
Abbreviated transcription (Latin):
fugeret non haberet. Quanto me¬
lius nature humanȩ inuideret uitã
beat̃a quã naturã diuinã daret in
miseriã desideraret sanguinẽ & ad¬
ipem sacrificioꝵ potius quã ipse toti¬
ens etiã ydolis mactaret᷑ mixtus
adipi & sanguini om̃ium uictimatũ:
ꝑturbaretut zelo si illa sacrificia
& diss aliss offerrent᷑ potius quam
tus adipi & sanguini om̃ium uictima¬
rũ: ꝑturbaret᷑ ⁊elo si illa sacrificia et
diis aliis offerrent᷑ potius quã ipse liga¬
tus non solũ in om̃ib frugib. uerũ etiã
in om̃ib carnib ꝑ om̃s aras̃ om̃ib demo¬
nib offerret᷑. Quanto melius uł huma¬
na indignatione cõmotus ac turbidus
peccantib & suis & alienis irasceret᷑: quã
ipse non solũ in om̃ib itascentib sed eti¬
am in om̃ib uiuentib turbaret᷑. in pec¬
cantib om̃ib coinquinaret᷑. in damna¬
tis om̃ib puniret᷑ : ubiq ligatus ex illa

Expanded text:
fugeret non haberet! quanto mefugeret non haberet! quanto melius naturae humanae inuideret uitam beatam quam naturam diuinam daret in miseriam, desideraret sanguinem et adipem sacrificiorum potius, quam ipse totiens etiam idolis mactaretur, mixtus adipi et sanguini omnium uictimarum, perturbaretur zelo, si illa sacrificia et diis aliis offerrentur, potius quam tus adipi et sanguini omnium victimarum: perturbaretur zelo, si illa sacrificia et diis aliis offerrentur, potius quam ipse ligatus, non solum in omnibus fructibus, verum etiam in omnibus carnibus per omnes aras omnibus daemonibus offerretur! quanto melius uel humana indignatione conmotus ac turbidus peccantibus et suis et alienis irasceretur, quam ipse non solum in omnibus irascentibus, sed etiam in omnibus timentibus turbaretur, in peccantibus omnibus coinquinaretur, in damnatis omnibus puniretur ubique ligatus ex illa
Abbreviated transcription (Latin):
turũ ȩternitate si nesciebant hoc si¬
bi futurũ ȩternas ignorantiȩ tene¬
bras: si aut̃ sciebant et̃nas timoris te¬
nebras patiebant᷑. Ecce uere pars &
substantia d̾i ur̃i insuis tenebris ex
et̃nitate u̾sata est. nec postea lucẽ
nouã mirata est:sed alias tenebras a¬
lienas qͣs semꝑ timebat incurrit. Por¬
ro ipse d̾s cuiu̾is illa pars erat si esd̾e
parti suȩ futurũ tantũ malũ time¬
bat: etiã ipsũ occupauerant cimoris
tenebrȩ. Si aut̃ hoc futurũ nescie¬
bat: ignorantiȩ tenebris cecabat᷑. Si
aut̃ hoc partisuȩ futurũ sciebat &¬
non timebat: peiores st̃ tenebrȩ tantȩ
crudelitatis quã uł ignorantiȩ ułti.
ctã dementissime creditis: qd̾ sic lau¬
dat apłs. Si patit᷑ uñu membrũ: cõ¬
patiunt᷑ oĩia membra. S non ac
cusemus. Presciebat. timebat. dolebat.
sed qͥd faceret non habebat. In his gͦ
miseriȩ suȩ tenebris: ex eternitate
u̾satus est. Nec postea nouã luc̃e quȩ

Expanded text:
t, ex aeternitate, si nesciebant hoc sibi futurum, aeternas ignorantiae tenebras; si autem sciebant, aeternas timoris tenebras patiebantur. Ecce vere pars et substantia dei vestri in suis tenebris ex aeternitate versata est: nec postea lucem novam mirata est, sed alias tenebras alienas, quas semper timebat, incurrit. Porro ipse Deus, cujus illa pars erat, si eidem parti suae futurum tantum malum timebat, etiam ipsum occupauerant timoris tenebrae; si autem hoc futurum nesciebat, ignorantiae tenebris. caecabatur; si autem hoc parti suae futurum sciebat et non timebat, peiores sunt tenebrae tantae crudelitatis quam uel ignorantiae uel timoctam dementissime creditis, sic laudat apostolus: si patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra.cusamus: praesciebat, timebat, dolebat, sed quid faceret non habebat. In his ergo suae miseriae tenebris ex aeternitate versatus est: nec postea novam lucem, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ne ueridici d̾i. qui ueracit᷑ hoĩem quẽ fe¬
cerat nouerat. qͣndo quide etiã peccata
hõium quȩ ipse non fecit. & in difficenti¬
b ut iudex agnoscit. & in confitentib
ut patet ignoscit: ex ore om̃ino eiꝰ mo¬
ysen seruũ es & amamus & admiramur.
& quantũ possumus imitamur: cũ simus
longe illius meritis inferiores. etĩa nullo
egyptio uł occiso uł expoliato. nullo bel¬
lo gesto. Quoꝵ ille aliud futuri indole
defensoris: alia imposito imꝑiꝯ di fecit.

Expanded text:
ne ueredici dei, qui ueraciter hominem, quem fene ueredici dei, qui ueraciter hominem, quem fecerat, nouerat, quandoquidem etiam peccata hominum. quae ipse non facit, et in diffitentibus ut iudex agnoscit et in confitentibus ut pater ignoscit. ex ore omnino eius Moysen seruum eius et amamus et admiramur et quantum possumus imitamur, cum simus longe illius meAegyptio vel occiso, vel exspoliato, nullo bello gesto, quorum ille aliud futuri indole defensoris, alia imposito imperio Dei fecit.
Abbreviated transcription (Latin):
ministrũ etiã sacram̃toꝵ non ĩa prestan¬
ciũ salutẽ. sed adhuc ꝓmittentiũ saluato¬
rẽ. qd̾ & saluator ipse confirmat dicens. si
crederetis moysi crederetis & mͥ. de me enĩ
ille scͥpsit: unde suo loco qͣntũ satis uisum
est contra impudentes manicheoꝵ calum¬
nias disseruimꝰ: hunc gͦ moysen famulũ
d̾i uiui. di ueri. d̾i summi fabricatoris oȩ¬
li & terrȩ ñ de alieno sed de nichilo. non
p̃mente necessitate. sed affluente boni¬
tate. ñ ꝑ sui membri pęna. sed ꝑ sui u̾bi
potentiã: hunc inqũa moysen humilẽ
in recusando tam magnũ ministeriũ. sub¬
ditũ in suscipiendo. fidelem in seruando
strenuũ in exequendo. in regendo popło
uigilantẽ. in corrigendo uehementẽ. in
amando ardentẽ. in sustinendo patien¬
tẽ. qui ꝓ eis quib p̃fuit d̾o se intͣposuit
consulenti. opposuit irascenti. hunc itaq
tantũ ac talem uirũ. absit a nobis ut ex
maledico fausti ore pensemꝰ. sed ex ore ꝑla¬

Expanded text:
inistrum etiam sacramentorum, non iam praestantium salutem, sed adhuc promittentium saluatorem, quod et saluator ipse confirmat dicens: si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit — unde suo loco, quantum satis uisum est, contra inpudentes Manichaeorum calumnias disseruimus — hunc ergo Moysen famulum dei uiui, dei ueri, dei summi, fabricatoris caeli et terrae, non de alieno, sed de nihilo, non premente necessitate, sed adfluente bonitate, non per sui membri poenam, sed per sui uerbi potentiam, hunc, inquam, Moysen, humilem in recusando tam magnum ministerium, subditum in suscipiendo, fidelem in seruando. strenuum in exequendo, in regendo populo uigilantem, in corrigendo uehementem, in amando ardentem. in sustinendo patientem, qui pro eis, quibus praefuit, deo se interposuit consulenti, obposuit irascenti: hunc itaque talem ac tantum uirum, absit a nobis, ut ex maledico Fausti ore pensemus, sed ex ore pla
Abbreviated transcription (Latin):
tis agricola alit̾ parat falcẽ sałmen¬
tis fructuosis: aliter infructuosis.
Tamen non parcit nec ꝓbis nec imp¬
bis: illis purgandis illis amputandis
Nullus enĩ hõium est tanta iusticiã
preditus: cui non sit necessaria tẽp¬
tatio tribulationis uł ad ꝑficiend̾a
uł ad confirmand̾a uł ad ꝓbandam¬
de pa uirtutẽ. Nisi forte nec paulũ isti a
lo cola postolũ int̃ iustos numerant: qͥ qͣmuis
de phira humilit̃ & u̾acit̃ sua p̃t̾ita peccata
uani isti non intelligunt dicentẽ:
non parcã nec iustoᷤ nec peccatoris
Audiant gͦ ipsũ. Et ne magnitudine
inquit reuelationũ extollar: datus

Expanded text:
tis agricola aliter parat falcem sarmentis agricola aliter parat falcem sarmentis fructuosis. aliter infructuosis, tamen non parcit nec probis nec reprobis, illis purgandis, illis amputandis. nullus enim hominum est tanta iustitia praeditus, cui non sit necessaria temptatio tribulationis uel ad perficiendam uel ad confirmandam uel ad probandam uirtuteapostolum inter justos numerant, qui quamvis humiliter et veraciter sua praeterita peccata vani non intelligunt dicentem, Non parcam, nec justo, nec peccatori? Audiant ergo ipsum; Et ne magnitudine, inquit, revelationum