comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dragesiẽ. Et ad ostendendũ quõ ip̃e ẜ Bru¬
nectus contentus a Dante recessit dic̃ au¬
tor ꝙ ita cucũrit u̾sus suos sicẽ currũt illi
ꝗhere brauiũ ꝯcupiscunt. Qualitꝰ uero
fuit receptus a suis diẽ ꝙ ita fuit receptꝰ
siẽ isse qui brauiũ apprehendit. Uñ ait ĩ
¶ Et ꝑue di costoro. quelli cheuince non co

Expanded text:
adragesime. Et ad ostendendum quomodo ipse Ser Brunettus contentus a Dante recessit, dicit autor quod ita cucurrit versos suos, sicut currunt illi qui habere bravium concupiscunt. Qualiter vero fuit receptus a suis, dicit quod ita fuit receptus sicut ille qui bravium apprehendit. Unde ait in : et parve di costoro,
Abbreviated transcription (French):
odisse piumi duol checumai colto
nelamiẜia doue cumiuedi
chequando fu del altrauita colto.
non posso negar quel chetuchiedi
in gui son messo tanto perchi fui
ladro alasagrestia de belli arredi
Et falsamente gia fu appostaltriu
ma percheditaliusta tu nongodi
semai sarai di fuor daluoghi bui
Apri li orecchi almiannuntio ⁊ odi
sistoia pria dinegn si dimagn
poi firençe nunuona genti ⁊ modi
rage marte uapor diualdimagra
che ditorbidi nuuoli inuoluto
⁊ contempesta impetuosa ⁊ agn
Soura campo picenfia combattuto
onde repente speçera lanebbia
sicogni bianco nesara feruto
E decto lo perche doler ti debbia.¬

Expanded text:
poi disse: "Più mi duol che tu m'hai colto poi disse: "Più mi duol che tu m'hai colto ne la miseria dove tu mi vedi, che quando fui de l'altra vita tolto. Io non posso negar quel che tu chiedi; in giù son messo tanto perch'io fui ladro a la sagrestia d'i belli arredi, e falsamente già fu apposto altrui. Ma perché di tal vista tu non godi, se mai sarai di fuor da' luoghi bui, apri li orecchi al mio annunzio, e odi: Pistoia in pria d'i Neri si dimagra; poi Fiorenza rinova gente e modi. Tragge Marte vapor di Val di Magra ch'è di torbidi nuvoli involuto; e con tempesta impetüosa e agra sovra Campo Picen fia combattuto; ond'ei repente spezzerà la nebbia, sì ch'ogne Bianco ne sarà feruto. E detto l'ho perché doler ti debbia
Abbreviated transcription (French):
Noi discendemolponte dalatesta
oue sagiugne conloctuuanpa
cipomifu labolgiamanifesta
Et urdiuentro ternbile stipa
diẜpenti ⁊ disi diuersa mena
chelamemorial sangue ancor nescipa
Puinon siuantilibia consuarena
che se chelidri Iaculi ⁊ pharee
ꝓduce ⁊ centriconaphisibena
Ne cunte pestilentie nesiree
mostro giammai contutta lechiopia
neconcio che disopralmar rosso ee
Oraquesta cruda ⁊ tristissima copia
cor reuan gentinude ⁊ spauentate
sança sperar ꝑtugio o elitropia.
Conẜpi le mandietro auenlegate
quelle ficeauanperleren la coda
ladouelcollo alespalle sannoda
Ne .O. si tosto maine.I. si scrisse
comei saccese ⁊ arse ⁊ cenertutto
conuenne ke cascando diuenisse
t poi che fu aterra si distnicto
la poluer siraccolse ⁊ per sestesso
inquel me desmoritorno dibutto
Cosi penligran saui si confessa
che la fenice more ⁊ poi rinasce

Expanded text:
Noi discendemmo il ponte da la testa Noi discendemmo il ponte da la testa dove s'aggiugne con l'ottava ripa, e poi mi fu la bolgia manifesta: e vidivi entro terribile stipa di serpenti, e di sì diversa mena che la memoria il sangue ancor mi scipa. Più non si vanti Libia con sua rena; ché se chelidri, iaculi e faree produce, e cencri con anfisibena, né tante pestilenzie né sì ree mostrò già mai con tutta l'Etïopia né con ciò che di sopra al Mar Rosso èe. Tra questa cruda e tristissima copia Corrëan genti nude e spaventate, sanza sperar pertugio o elitropia: con serpi le man dietro avean legate; quelle ficcavan per le ren la coda là dove 'l collo a le spalle s'annoda. Né O sì tosto mai né I si scrisse, com'el s'accese e arse, e cener tutto convenne che cascando divenisse; e poi che fu a terra sì distrutto, la polver si raccolse per sé stessa, e 'n quel medesmo ritornò di butto. Così per li gran savi si confessa che la fenice more e poi rinasce,
Abbreviated transcription (French):
Nquella parte del giouanettanno
chel sole icrin sotto la quario tempra
⁊ gia lenoeti almeço di senuanno
Quando labrina insulaçerra asempra
limagine disua sorella bianca
mapõco duraala sua penna tempra
Louillanello acula robamança
sileua ⁊ guarda ⁊ uede lacampagna
bianchegiar turta onde sibatte lanca.
Ri tornacasa ⁊ qua ⁊ la silagna
comeltapin che nonsa che si faccia
pornede ⁊ lasꝑança ringauagna
egendol mondauer cangiata faccia
inporadora ⁊ prerde suuincastro
⁊ fuor le pecorelle apascer caccia
osimifece sbigottir lo mastro
quãdiliuidi si purbar la fronte
⁊ cositostal mal giunse lompiastro
hecome noi uenimo alguasto ponte
lo duca ame siuolse conquel piglio
dolce chiui dimprumna apie del monte
ebraccia aꝑse dopo al cunconsiglio
electo seconguardando prima
ben laruina. ⁊ diedemi dipillio
t come quei cadopera ⁊ istima
che sempre parchennançi si prouegia

Expanded text:
quella parte del giovanetto anno che 'l sole i crin sotto l'Aquario tempra e già le notti al mezzo dì sen vanno, quando la brina in su la terra assempra l'imagine di sua sorella bianca, ma poco dura a la sua penna tempra, lo villanello a cui la roba manca, si leva, e guarda, e vede la campagna biancheggiar tutta; ond'ei si batte l'anca, ritorna in casa, e qua e là si lagna, come 'l tapin che non sa che si faccia; poi riede, e la speranza ringavagna, veggendo 'l mondo aver cangiata faccia in poco d'ora, e prende suo vincastro, e fuor le pecorelle a pascer caccia. Così mi fece sbigottir lo mastro quand'io li vidi sì turbar la fronte, e così tosto al mal giunse lo 'mpiastro; ché, come noi venimmo al guasto ponte, lo duca a me si volse con quel piglio dolce ch'io vidi prima a piè del monte. Le braccia aperse, dopo alcun consiglio eletto seco riguardando prima ben la ruina, e diedemi di piglio. E come quei ch'adopera ed estima, che sempre par che 'nnanzi si proveggia,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ yditor illius pate/ inqua sua moãst̾ia
possidebar.Un a florentinis fuit capite
detruncatus. Iõ dñs bocca ait autori de¬
Se fossi dimandato altri chi uera
tuai daloto quel di beccaria
dicuisego fiorença la gorgiera
Quarto ponit quendami nobilem mi li¬
rem florẽtinum.s. dominun Iohem de
soldaneriis qui cumeẽt factus dominu̾
inflorentia ꝑ nobiles dẽe t̾re tanꝙͣ ꝓdicõ
pessimus nobiles ad yma deieẽ ⁊ppłm
eleuauit. Uñ semꝑ postea huerunt nobi¬
les inflorentia malur statũ.Iõ associat᷑
autori.
Giq̃ni de soldanien credo che sia
ꝑui la conganellone. Et sic quanopoit

Expanded text:
ditor illius patrie in qua sua monasteria possidebat. Unde a Florentinis fuit capite detruncatus. vv. Se fossi dimandato altri chi v'era, tu ài da lato quel di Beccaria, di cui segò Fiorenza la gorgiera. Quarto ponit quendam nobilem militem florentinum, scilicet dominum Iohannem de Soldaneriis, qui cum esset factus dominus in Florentia per nobiles dicte terre, tanquam proditor pessimus nobiles ad yma deiecit et populum elevavit. Unde semper postea habuerunt nobiles in Florentia malum statum. Ideo associatautori: Gianni de' Soldanieri credo che sia più là con Ganellone Et sic quinto ponit
Abbreviated transcription (Latin):
antoris dicentis ꝙ cum macumech uellet
ab eo recedere ꝙ unum pedem ad terrã sus¬
pendit ⁊ dixit sibi illa ultima uerba. U
On altro che foratauea lagola

Expanded text:
autoris dicentis quod cum Macumeth vellet ab eo recedere, quod unum pedem ad terram suspendit et dixit sibi illa ultima verba, vidSequitur: Un altro, che forat'avea la gola
Abbreviated transcription (Latin):
drima compantio.
Ellera abarbacatu mai nõ fue
adalber si come lornbil fiera
ꝑlaltru m̃bra auiticchio le sue. Lictera
plana est.

Expanded text:
RIMA COMPARATIO. Ellera abarbacata mai non fue ad alber, sì come l'orribil fiera per l'altru' membra aviticchiò le sue. Lictera plana est.
Abbreviated transcription (Latin):
Ita eͥ sẽte discendebat Gerio ⁊ rotabat ꝙ ip̃e
autor nec rotatoẽm nec gitionẽ aliqualit̾
sẽtiebat. S qr uẽtus infaciẽ sͥ flabat ideo
gintione notauit. Et q⁊̃ sentiẽs uentũ de
subtꝰ expirantẽ notaũ descẽsionẽ. Ideo ait
intextu
Rota c⁊ discende manõ menaccorgo
senõ caliuiso ⁊ disotto muenta
misto xuii cantu continent xii ꝯꝑatioes ⁊

Expanded text:
Ita enim lente descendebat Gerio et rotabat, quod ipse Ita enim lente descendebat Gerio et rotabat, quod ipse autor nec rotationem nec girationem aliqualiter sentiebat; sed quia ventus in faciem sibi flabat, ideo girationem notavit. Et etiam sentiens ventum de subtus expirantem, notavit descensionem. Ideo ait in textu: rota et discende, ma non me n'accorgo se non c'al viso et di sotto mi venta. In isto XVII cantu continentur XII comparationes
Abbreviated transcription (Latin):
dedalum ⁊ ycaruĩ in sabenntum inclusit
ẜ Regina pasiphe ip̃os ambos corrptis pe¬
cuma eustodibus relaxauit. S ut ouidiuᷤ
uellemdet nõ delaberinto ẜ de insula ad¬
Clausus erat dedalus pelago ꝗait inse.
L obstruat mino t̾ras ⁊ undas. tñcelũ pa¬
ter ibimꝰillo. Et l oia possideat nõ possidet
aeraminos.S qr de cumarduo carcere si¬
ue insula exiuerunt iõ a poetis uolasse fin¬
gunt᷑. AAssegoriee ãt nos ꝑdedalum ꝗ fuit
hõ multum ingeriio sue accipimꝰ ingeniũ.
ꝑfiliũ u̾o eius acapimꝰ studiũ. Nã deda¬
lus ingeniũ. ⁊ ycarus studiũ int̾pretat᷑.
Studiumitaq si ad alta ⁊ archana dei siue
beatus bernardus. Senitator maiestatis a
gloria ꝯprimet̃. Et iõ monet poeta. Mitte
archana dei. Si aũt cura ymanim studir̃
se u̾sare uolĩt/ ⁊ nil de celestib cogitare i¬
gnorantia simul ⁊ uitio inuosuetur. In ex
lectu accipe istos u̾sus.
Ucarei faci memores extote ꝑati

Expanded text:
Dedalum et Ycarum in laberintum inclusit; Dedalum et Ycarum in laberintum inclusit; sed regina Pasiphe ipsos ambos, corruptis pecunia custodibus, relaxavit. Sed, ut Ovidius velle videtur, non de laberinto sed de insula ad«Clausus erat Dedalus pelago» qui ait in se licet obstruat Minos terras et undas, tamen celum patet ibimus illo. Et licet omnia possideat, non possidet aera Minos. Sed quia de tam arduo carcere sive insula exiverunt, ideo a poetis volasse finguntur. Allegorice autem nos per Dedalum, qui fuit homo multum ingeniosus, accipimus ingenium; per filium vero eius accipimus studium; nam Dedalus ingenium et Ycarus studium interpretatur. Studium itaque si ad alta et archana Dei sive beatus Bernardus: Scrutator maiestatis a gloria comprimetur. Et ideo monet poeta: Mitte archana Dei. Si autem circa yma nostrum studium se versare voluerit, et nil de celestibus cogitare, ignorantia simul et vitio involvetur. In extlectu accipe istos versus: Ycarei fati memores ex tote parati
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑte celi sunt minutissiẽ ac ⁊ spisse stelle q̃
a deo spisse sunt ꝙ ibi illa talẽ gnant clari¬
ꝑchelciel come pare ancor sicosse.
Re qu yearo miẜo lereni
sẽtispenar plascaldata cer
gndandolpadre alui malauiatieni.
Qͥa pasiphe regina cretẽsis cũ tauro notaio
Minois dedali arte artificiosa ꝯcubuit uti
dem̃ ẽ sr̾ius in. uii circulo cantu . xii. Minoᷤᷤ
ip̃m dedasũ cũ fiłio eiꝰ ꝗ ycarꝰ nocãbatur ĩ sa¬
benntũ inclusit. s dedalus eͥ ⁊ filio ĩpoĩtis
alis de labinto exit ⁊ ĩliciã trãsuosauit.
Añ u̾o ꝙͣ uolare incipẽt dedit mãdata deda¬
lus filio ut .s. aetħ scbit ouidiꝰ.
Ueare att moneo ue si demissioribis
Pndagͣnet pẽnas si celsiorignis adurat
Int̾ utrunq uola. S qr ycarꝰ p̃cepta patͥs
noluit obẜuare dum altius ꝙͣsͥ preceptũ
¶Rei at ueritas tał est. Minos rexcretẽsis

Expanded text:
parte celi sunt minutissime ac etiam spisse stelle, que parte celi sunt minutissime ac etiam spisse stelle, que adeo spisse sunt quod ibi illam talem generant clariper che 'l ciel, come pare ancor, si cosse; nè quando Ycaro misero le reni sentì spennar per la scaldata cera, gridando 'l padre a lui: «Mala via tieni!» Quia Pasiphe regina cretensis cum tauro, notario Minois, Dedali arte artificiosa concubuit, ut dictum est superius in VII circulo, cantu XII, Minos ipsum Dedalum cum filio eius, qui Ycarus vocabatur, in laberintum inclusit. Sed Dedalus, sibi et filio impositis alis, de labirinto exivit et in Liciam transvolavit. Ante vero quam volare inciperet, dedit mandata Dedalus filio, ut 8 Meth. scribit Ovidius: Ycare, ait, moneo, ne si demissior ibis, Unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat: Inter utrunque vola. Sed quia Ycarus precepta patris noluit observare, dum altius quam sibi preceptum Rei autem veritas talis est: Minos, rex cretensis,
Abbreviated transcription (Latin):
filios sapĩa illustratos. Accit aũt ꝙ gña
accedat/ cinnũ patͥs seandere ⁊ rege̾ se uidi¬
eat eẽ dignum. sic qñ sec̾ta sapĩe siue scie
ultra suas uires iudicare p̃sumit. Et de
Cunum deducis ẜ cadit in rudis.
Del ꝑphetontẽ acciꝑe possumꝰ potẽtes ⁊
arogantes ꝗ sẽꝑ appetunt altiora siẽ pri¬
mꝰ ãgelꝰ qui diumitatis cunũ scandere
celi exaltabo soliũmeũ. S fiñgir ds̃ om̃e
suꝑbũ iux illud. Isaie. Quõ cceidisti luci¬
fer ꝗmane oriebaris. Et btã Mana ĩ cãti¬
co. Deposuit potentes de sede. Et ista decã
pheton a Ioue fingit᷑ fulminatꝰ. Et de
Actib ⁊ u̾bis hõcu quicũq suꝑbis
Qñ phetonut fabulanarat nesciuit
dueere eunum solis ad alta conscendens
q̃dã ꝑs celi dr̃ fuisse cõbusta. A ꝗdẽ pars
iua lactea siue galatia nũcupat. Deqya
Lactea nom̃ ht̃ candore notabilis ip̃o.
Uulgo aũt strata sc̃i Iacobi appłłr. Ur̃ ẽĩ

Expanded text:
filios sapientia illustratos. Accidit autem quodfilios sapientia illustratos. Accidit autem quodaccedat, currum patris scandere et regere se iudicat esse dignum, sicut quando secreta sapientie sive scientie ultra suas vires iudicare presumit. Et de Currum deducis sed cadit inde rudis. Vel per Phetontem accipere possumus potentes et arrogantes, qui semper appetunt altiora, sicut primus angelus qui divinitatis currum scandere celi exaltabo solium meum. Sed frangit Deus omne superbum, iuxta illud Isaie: Quomodo cecidisti Lucifer, qui mane oriebaris. Et beata Maria in cantico: Deposuit potentes de sede. Et ista de causa Pheton a Iove fingitur fulminatus. Et de Actibus et verbis homo tu quicunque superbis Quando Pheton, ut fabula narrat, nescivit ducere currum solis ad alta conscendens, quedam pars celi dicitur fuisse combusta; que quidem pars via lactea sive galatia nuncupatur. De qLactea nomen habet candore notabilis ipso. Vulgo autem strata sancti Iacobi appellatur. Dicit
Abbreviated transcription (Latin):
Intonat st dextra libratũ fulm̃ abaure
Misit in aungã pant̾q aĩaq rotisq
Exuit. ⁊ seuos ꝯpesciit ignib ignes
At phecon rutilos flamapplante capilloᷤᷤ
U osuit̾ impceps longo ꝑaera tracta
fertur ut ĩtdum decelo stella ẜeno
Et si nõ cecidit potuit cccidisse inderi
Quẽ peulapatria diu̾so maximꝰ orbe
Excipit heridanꝰ fumãtiaq abluit ora
cayades hespie tͥfida fumantia flamma.
Coͣr dãt cumulo signãt qͦ cãmie saxũ.
H sitꝰ ẽ phetõ currꝰ auriga pat̾m
Quẽ si nõ tenuit magnis tñ excidis ausi.
Exẽplificat itaq autor ⁊ dic̃ ꝙ nõ credit
ꝙ tantus timorĩuaẜit phecontẽ qñ decũ¬
ni solis cecidit qͣntus inuasit eũ qñ in ae¬
re sr̾ Gerionẽ seuidit. S uisa fabula por¬
tiea ad allegoriã utilit̾ trãseamus.ꝑ phe¬
bũ eͥ qui deus sapie apagaĩs antiquituor
dicebat᷑ accipimꝰ sapĩam. Iste eͥ pheb gn̾aͣt

Expanded text:
Intonat et dextra libratum fulmen ab aure Intonat et dextra libratum fulmen ab aure Misit, in aurigam pariterque animaque rotisque Exuit, et sevos conpescuit ignibus ignes. At Pheton rutilos flamma populante capillos Volvitur in preceps longo per aera tractu Fertur, ut interdum de celo stella sereno Etsi non cecidit, potuit cecidisse videri. Quem procul a patria diverso maximus orbe Excipit Heridanus fumantiaque abluit ora. Nayades Hesperie trifida fumantia flamma. Corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum: Hic situs est Pheton currus auriga paterni Quem si non tenuit magnis tamen excidit ausis. Exemplificat itaque autor et dicit quod non credit quod tantus timor invaserit Phetontem quando de curru solis cecidit, quantus invasit eum quando in aere super Gerionem se vidit. Sed visa fabula poetica, ad allegoriam utiliter transeamus. Per Phebum enim, qui deus sapientie a paganis antiquitus dicebatur, accipimus sapientiam. Iste enim Phebus generat
Abbreviated transcription (Latin):
Nec retinere ualet nec noĩanouit equoꝵ.
Tandẽ u̾o equi tm̃ ascẽ derũt ialtũ ꝙi
usq ad signum scorpionis suo impetu de¬
uenert̃. ⁊ ibi flamis accẽsis celestis regio
cõcreman cep̃. Tũc pat̾ ommips Iupit̾ de
ceso respex̃ ⁊uides celestia sie combii ad
deuotas ⁊ huĩles preces t̾re q̃iã in fluuiis
Officiiq refers: ꝙ ad unci uuln̾a aratri
Rastroq ferro totoq ex̾ceor anno
Q pecori frõdes alimẽtaq mitia fruges
Quid merut fr̾: cur illi tradita sorte
Equora decrescunt/ ⁊ abethere logiꝰ abst.
Q si nͭ frĩs nec te mã gr̃a tangit
At celi miẜere tui cͥcũspiee utrũq
fumat ut̃q polus qͦs si uiolau̾it igͥs
At̾a nr̃a ment athlas en ipe laborat
Nixq suis hum̾is candẽtem sustiẽt axẽ
Si freta si t̾re ꝑeunt si regia celi
Inchaos antiquũ ꝯfundim̃ enpe flamis.
Iupit̾ aũt non hñs uñ deduce̾t nubes nec
uñ induce̾t ymbres

Expanded text:
Nec retinere valet, nec nomina novit equorum. Nec retinere valet, nec nomina novit equorum. Tandem vero equi tantum ascenderunt in altum quod usque ad signum Scorpionis suo impetu devenerunt, et ibi flammis accensis celestis regio concremari cepit. Tunc pater omnipotens Iupiter de celo respexit et videns celestia sic comburi, ad devotas et humiles preces terre que iam in fluviis,Officiique refers? quod adunci vulnera aratri Rastroque ferro totoque exerceor anno, Quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges,Quid meruit frater? cur illi tradita sorte Equora decrescunt et ab ethere longius absunt? Quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit, At celi miserere tui! circumspice utrumque: Fumat uterque polus! quos si violaverit ignis, Atria vestra ruent! Athlas en ipse laborat Vixque suis humeris candentem sustinet axem! Si freta, si terre pereunt, si regia celi, In chaos antiquum confundimur! eripe flammis. Iupiter autem, non habens unde deduceret nubes nec unde induceret umbres:
Abbreviated transcription (Latin):
Munera conueniũt nec tãpueiłib ãnis
Sors tua mortal nõ ẽ mortale q̃d optas.
Nlate cauephetõ ⁊ tua cõrige uota. Non
assẽsit phecon moĩtionib prĩs ẜ ĩstant̾
pecuuit ascendere cumũ eiꝰ. Añ phebus
nictus p̃cib suinati dat sͥ currũtalia ⁊¬
monita premittendo.
¶Si potes his saltẽ moĩtis pare pat̾nis
Pce p̃cor stimuł ⁊ fortiꝰ ut̾e loris
Nec p̃me nec sãmũ molire ꝑaera cũrũ.
Altius egͥssus/ celestia tecta cremabis
Infenus t̾ras medio tutissimꝰ ibis
Corupe lora manu. uł si mutabile pectꝰ
Pheton aut auidus ⁊ uagꝰ oĩo uoluit
ascendere currũ patris.
int̾ea uolucres pyroys. Eoys ⁊ Echon
Solis e qͣntusq flecon initib auras
Flãmigens ĩplent pedib repagula płsãt.
Pꝑ quod nõ ualens pheton ip̃oꝵ equoꝵ ĩ¬
petum refrenare currũ dosuit ascendisse.
Ouidius.
¶Quid agat ig̃rus stupet ⁊ nͨ frena reliꝗt.

Expanded text:
munera conveniunt nec tam puerilibus annis: munera conveniunt nec tam puerilibus annis: sors tua mortalis, non est mortale, quod optas. Nate, cave, Pheton et tua corrige vota. Non assensit Pheton monitionibus patris, sed instanter petivit ascendere currum eius. Unde Phebus, victus precibus sui nati, dat sibi currum, talia monita premittendo: Si potes his saltem monitis parere paternis Parce, precor, stimulis et fortius utere loris! Nec preme nec summum molire per aera currum; Altius egressus celestia tecta cremabis, Inferius terras; medio tutissimus ibis. Corripe lora manu; vel, si mutabile pectusPheton autem avidus et vagus omnino voluit ascendere currum patris. Interea volucres Pyroys Eoys et Ethon, Solis equi, quartusque Fleton innitibus auras Flammigeris implent pedibus repagula pulsant. Propter quod non valens Pheton ipsorum equorum impetum refrenare, currum doluit ascendisse. Ovidius: Quid agat ignarus stupet et nec frena relinquit,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓchelcielcome pare acor sicosse
Phecon ut soribit ẜo metħ fuit filius sol
⁊ climene Huic Phetonti fuit ĩpꝑatũ
ab epapho filio Iouis ꝙ ip̃e pheton non
erat filius legitimꝰ solis. Uñ ip̃e ꝯtͥstatꝰ
iit ad climenẽ matrẽ suã a petiit abea
annõ. Climene uõ misit eũ ad solẽ ut
abeo rei u̾itatẽ inquirẽt. mandãs ei ut
Lumia purpurea uelatꝰ ueste sedebat
In solio pheb clans lucẽte smaragdis
Adext̃ seuaꝙ dies ⁊m̃sis ⁊ annus
Seculaq cipoĩte spaciis eqͣlib hore
Uerq nonũ stabat eĩctũ florẽte corona
Scabat nuda estas ⁊ spicca ẜta gerebat
Et glacialis hyẽs canos husuta capillos.
Quẽ cũ uidisset pheb ait ad filiũ.
Que tͥ eã me ꝗd ĩhac ait arre petisti. Ad
que filiꝰ. O lux imm̃si publica muridi
phebe pat̾ dam̾scandere ⁊ uno solo die re¬
gere currũtuum ut sic ista uia ꝓbẽ me eẽ
filiumtuũ. Cui phebus.¬
¶ Magna petis phecon ⁊ q̃ nõ uirib istis

Expanded text:
ciel, come pare, ancor si cosse; Pheton, ut scribitur secundo Meth. fuit filius solis et Climene. Huic Phetonti fuit improperatum ab Epapho filio Iovis quod ipse Pheton non erat filius legitimus solis. Unde ipse contristatus ivit ad Climenem matrem suam, et petiit ab eaan non. Climene vero misit eum ad solem ut ab eo rei veritatem inquireret, mandans ei ut Lumina: purpurea velatus veste sedebat In solio Phebus claris lucente smaragdis, A dextra levaque dies et mensis et annus Seculaque et posite spatiis equalibus hore Verque novum stabat cinctum florente corona, Stabat nuda estas et spicea serta gerebat, Et glacialis hyems canos hyrsuta capillos. Quem cum vidisset Phebus ait ad filium: Que tibi causa me quid in hac ait arce petisti? Ad quem filius: O lux inmensi publica mundi Phebe pater, da michi scandere et uno solo die regere currum tuum, ut sic ista via probem me esse filium tuum. Cui Phebus: Magna petis, Pheton, et que non viribus istis
Abbreviated transcription (Latin):
gna iõ tricorpor fingit᷑ apoctis. ¶Sastor
⁊ uocabat᷑ qr multa possidebat arm̃ta.
Quoꝵ fama hercules excitatus molla
Enea ẜm fabulam uenit ĩ yspaniã ip̃
gerionẽ occidit ⁊ arm̃ta o secumdux̃ sic̃
dicet᷑ ĩ cantu xxu. In olła aũt enea id̾co
uenisse fingitur qr in nauigio ualde fõti
⁊ eremunito ꝯtra gerionẽ in yspaĩatns
capitib qd̾ ideo fingit᷑ qr duplici bello cũ
Gerione pugnauit t̾restriu ⁊ nauali.¬

Expanded text:
gna, ideo tricorpor fingitur a poetis. Pastor etiam vocabatur quia multa possidebat armenta, quorum fama Hercules excitatus in olla enea, secundum fabulam, venit in Yspaniam, ipsum Gerionem occidit, et armenta omnia secum duxit, sicut dicetur in cantu XXV. In olla autem enea ideo venisse fingitur quia in navigio valde forti et ere munito contra Gerionem in Yspaniam trcapitibus; quod ideo fingitur quia duplici bello cum Gerione pugnavit, terrestri videli
Abbreviated transcription (Latin):
tiausus fũit ꝯtra fraudem ip̃a fraus sibi
adastro forte ⁊c̃. Subuenit alias uͥgilir
sibi uenit cũ demonte mecu feraꝵ ady¬
ma descenderet. Uñ dic̃ ei uirgilius can
che delbesmonte ilcorto andar ti tolse.
stygia suffocare.uñ dr̃ibi.
Pchelmaestro accorto lo sospĩse
Quent hic qrͣ sub nõie Genonis iste au-¬
cor fraudẽ ⁊ proditõem uoluit designare.
Ad qd respondi põt ꝙ ĩ regnoyspaniaꝵ fu¬
it quidamrex ꝗ Gerio uocabatur ꝗ nõ solỹ
fuit plenus ꝓditionis ⁊ fraudis s ip̃a fray
ciꝓditio pritabat᷑. Subnoĩe itaq istiꝰ regiᷤᷤ
placuit autori fraudẽ poetiee designare. De
quo quidẽ rege estant ap̃ autores diu̾se
snie. ¶Quida eͥdicunt tres fuisse ĩ yspa¬
niageriones. ẜ qr eqͣli ⁊ pan potentia ĩ illo
regno regnabant io unus geno dr̃ apoeti.¬
¶ Quidã uero dicunt ꝙ fuit tmmͦ unus in

Expanded text:
tia usus fuerit, contra fraudem ipsa fraus sibi ad altro forte, etc. Subvenit alias Virgilius sibi venit cum de monte metu ferarum ad yma descenderet. Unde dicit ei Virgilius, canche del bel monte il corto andar ti tolse. Stygia suffocare. Unde dicitur ibi: perchè 'l maestro accorto lo sospinse Queritur hic quare sub nomine Gerionis iste autor fraudem et proditionem voluit designare. Ad quod respondi potest quod in regno Yspaniarum fuit quidam rex qui Gerio vocabatur, qui non solum fuit plenus proditionis et fraudis, sed ipsa fraus et proditio putabatur. Sub nomine itaque istius regis placuit autori fraudem poetice designare. De quo quidem rege estant apud autores diverse sententie. Quidam enim dicunt tres fuisse in Yspania Geriones; sed quia equali et pari potentia in illo regno regnabant, ideo unus Gerio dicitur a poetis. Quidam vero dicunt quod fuit tan
Abbreviated transcription (Latin):
Ni sto ẜo cantu autor phemizat ad istã
pͥmai singulant̾ comediam. Nã po
de sua salute gerebant incelo solieitam
ualde curã. Uñ una ip̃aꝵ desceridens in
limbum. rogauit uͥgiliũ ut ĩ succ̃sũ eiꝰ per¬
gut/ et inferni sibi penas ostendat.
Deductio textus de nulgari in latinum

Expanded text:
ndo cantu autor prohemizat ad istam primam singulariter Comediam. Nam pon celestes de sua salute gerebant in celo solicitam valde curam. Unde una ipsarum, descendens in Limbum, rogavit Virgilium ut in succursum eius pergat, et Inferni sibi penas ostendat. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Insuper istatria ⁊̃ duobus uersibus cõ¬
prehendit. Diceno.
Bres sumꝰ imbelles nũo sine uirib uxõ
La hertesq senex thelamacusq puer.
Que qui demoninia Uantes tub rchi¬
mis ꝯprehendit. Ibi.
Ne dolceça difillio ne lapieta
deluecchio ꝑadre nel debito amore¬

Expanded text:
 In super ista tria etiam duobus versibus com In super ista tria etiam duobus versibus comprehendit, dicens: Tres sumus imbelles numero, sine viribus uxor, Lahertesque senex, Thelamacusque puer. Que quidem omnia Dantes tribus rithimis comprehendit, ibi: nè dolcezza di fillio, nè la pieta del
Abbreviated transcription (Latin):
pietas quam habere debebat ad senez
patrem queni similiter gubernare tã¬
quam bonus filius artabatur ¶Ger¬
tlum ẽ matrimonialis amor qui ip̃z
astringebat/ ⁊ casta ip̃ius uxoris dile¬
etio que ipm attrahebat ut ad propria
remearet. nonur ꝑmundum uagabũ¬
dus enaret. Et istatria allegat sibi pe¬
nolope inepistola quamei misit. Uicẽs.
¶Est tͥ sitq precor natus qui mollib ãniꝰ
Inpatrias artes endiendus enit.
¶So allegat pietatẽ senis patris: Dicẽs.
Respice lahertem ut iam sua lumiã ꝯdas.
Extremum fati sustinet ille diem.¬
¶ Tertio allegnt suam iuuentutem. suuz
uiduum lectum ⁊ suam castitatẽ. Dicẽs
de primo.
Certe ego q̃ fueramte discedẽte puella
ꝑtin̾ut redeas fcã uidebor anus.
¶De secundo uero
Me pat̾ ycareuo uiduo discedere lecto
Cogit. ⁊ unmẽsas increpat ille moras.
¶De tertio autem.
Increpatusq licet tua sim tua dicar opõtet
Penolope ꝯiunx sẽꝑ ulixis ero.¬

Expanded text:
pietas quam habere debebat ad senem pietas quam habere debebat ad senem patrem, quem similiter gubernare tanquam bonus filius artabatur. Tertium est matrimonialis amor, qui ipsum astringebat, et casta ipsius uxoris dilectio, que ipsum attrahebat ut ad propria remearet, non ut per mundum vaganbundus erraret. Et ista tria allegat sibi Penelope in epistola quam ei misit, dicens: Est tibi sitque, precor, natus, qui mollibus annis In patrias artes crudiendus erat. Secundo allegat pietatem senis patris, dicens: Respice Lahertem, ut iam sua lumina condas Extremum fati sustinet ille diem. Tertio allegat suam iuventutem, suum viduum lectum et suam castitatem, dicens de primo: Certe ego, que fueram te discedente puella, Protinus ut redeas, facta videbor anus. De secundo vero: Me pater Ycareus viduo discedere lecto Cogit, et immensas increpat ille moras. De tertio autem: Increpat usque licet – tua sim, tua dicar oportet Penelope coniunx semper Ulixis ero.
Abbreviated transcription (Latin):
uingilius libro ut supra.
Et nẽ ẜuat honos sedẽ tuus ossaq nom̃
Exꝑia ĩ magͣ si qua est ea gloria signat.
Et ouidiꝰ xiiii metħ.
Hͥ me caietã note pietatis alũnus
Ereptã argolico quo debuit igͤ c̾mauit.
¶Re dolceça difillio ne lapieta
Deluechio ꝑadre nel debito amore
lqual douea penolope far lieta
Uincer poter dentro dame lardore
chiebbi adiuenir delmondo exꝑto
⁊ deuitii humani ⁊ delualore.
Hic tangitur magna crudelitas ip̃ius
ulixis quataliter plenus fuit ꝙ illa q̃
ip̃m debebant inducere adgubernãdu
filium paruulum. patrem senem⁊ u
xorem iuuenẽ atq solam non potueñt
ipm retrahere a nagabunda inquisitio¬
ne qua inducebatur inuestigare mun¬
dum ⁊ea que inmundo. Namtua poĩt
hic ulixes que ipm̃ ex debito rationis
cogebant ad suam familiamgubernã¬
dam. ¶Orimum est. dulcedo paraauili
filii que ipmn gubernare ⁊ instruere ĩ
arte paterna cõgebar. ¶Secundum ẽ

Expanded text:
Virgilius, libro ut supra: Virgilius, libro ut supra: Et nunc servat honos sedem tuus, ossaque nomen Experia in magna, si qua est ea gloria, signat. Et Ovidius, XIIII Meth.: Hic me Caietam note pietatis alumnus, Ereptam argolico quo debuit igne cremavit.nè dolcezza di fillio, nè la pieta del vecchio padre, nè 'l debito amore il qual dovea Penelope far lieta, vincer poter dentro da me l'ardore ch'i' ebbi a divenir del mondo experto, et de' vitii humani et del valore; Hic tangitur magna crudelitas ipsius Ulixis, qua taliter plenus fuit, quod illa que ipsum debebant inducere ad gubernandum filium parvulum, patrem senem, et uxorem iuvenem atque solam, non potuerunt ipsum retrahere a vagabunda inquisitione, qua inducebatur investigare mundum et ea que in mundo sunt. Nam tria ponit hic Ulixes que ipsum ex debito rationis cogebant ad suam familiam gubernandam: Primum est dulcedo parvuli filii, que ipsum gubernare et instruere in arte paterna cogebat. Secundum est
Abbreviated transcription (Latin):
Uen̾at euander plena cũ classe suoꝵ
Uenerat alcides graius utq genus
Hospes auentinꝰ ariñta pauit in herbis
Claing. ⁊ tanto ẽ albula pota deo
Dux quoq naritiꝰ testes lestrigões extãt.
Et ꝙ ad huc cures noĩa litus habet.
Et ideo dantes qui nullam ystoriam igͦ¬
muit. Dieit.La presso agaieta. ¶ Certia
ystoria tangitur ibi.
Prima chesi enea la nomasse. Dicitur
hie incextu ꝙ ulixes applicuit ad loca u¬
bi habitabat cure que quidem habitatõ
est prope caietam. Et ista applicatio frit
ance ꝙͣ eneas ĩlli terx nomen imposuis¬
set. Cuius ystorie ueritas ista est. Enea
enim ut.uii libro eneydorum scribit uir¬
gilius suamnutreem que uocabatur
caieta in campania sepeliuit inquadã
.s. ciuitate quam in staurans ⁊ ampli¬
ficans caietam a sue nutricis nomine i¬
appellauit. Iõ ait autor intextu.
Prima chesi enea la nomasse.
Et de hac sepultura/ ⁊ quomodo fuit ip̃a
contrata abipã sepulta denominata ait

Expanded text:
Venerat Evander plena cum classe suorum, Venerat Evander plena cum classe suorum, Venerat Alcides, Graius uterque genus Hospes Aventinus armenta pavit in herbis Claviger, et tanto est Albula pota deo Dux quoque Naritius testes Lestrigones extant Et quod adhuc Circes nomina litus habet. vv. 91-93 Et ideo Dantes, qui nullam ystoriam ignoravit, dicit: là presso a Gaeta. Tertia ystoria tangitur ibi: Prima che sì Enea la nomasse. Dicitur hic in textu quod Ulixes applicuit ad loca ubi habitabat Circe, que quidem habitatio est prope Caietam. Et ista applicatio fuit ante quam Eneas illi terre nomen imposuisset. Cuius ystorie veritas ista est: Eneas enim, ut VII libro Eneydorum scribit Virgilius, suam nutricem, que vocabatur Caieta, in Campania sepelivit, in quadam scilicet civitate, quam instaurans et amplificans Caietam a sue nutricis nomine appellavit. Ideo ait autor in textu: prima che sì Enea la nomasse. Et de hac sepultura et quomodo fuit ipsa contrata ab ipsa sepulta denominata, ait
Abbreviated transcription (Latin):
cia manifeste illam ignorare uidentur.
Reuera enim ista ĩsula est inytalia int̾
caietam ⁊ fluuium tyberinum. Que ꝗd̾
insula hodie dicitur pontium. Et inlitore
opposito ip̃iinsule ẽ quidam mons in li¬
tore maris qui usq hodie diciturmons
circinus: ⁊ illa litora abantiquis autori¬
bus curea litora nuncupantur. Unde uĩ¬
gilius inseptimo libro eneydoꝵ ubi poĩt
sepulturam quã fecit eneas sue nutrici ca¬
iete quamfecit in illis partib ubi caieta
ciuitas sita est/ in partibus.s. campanini.
ponit ꝙ uixta ipsam ciuitatem litora sũt
curea. Dicens.
Pxima curee radunt litora terre. Hoc est
Illa litora cirrea sunt proxima terre gͥaie¬
te. Et ouidius inquarto libro faustorum
ubi loquitur de ytalia quam ponit illis
temporibus magnamgreciam uocitatũ
fuisse. ⁊ ad quam̃ ponit multos reges ⁊
principes aduentasse. ponit curea litora
in ytaliam esse dicens.
Ytalia nã tellus qͥçia maior enit

Expanded text:
cia, manifeste illam ignorare videntur. cia, manifeste illam ignorare videntur. Re vera enim ista insula est in Ytalia, inter Caietam et fluvium Tyberinum; que quidem insula hodie dicitur Pontium. Et in litore opposito ipsi insule est quidam mons in litore maris qui usque hodie dicitur mons Circinus, et illa litora ab antiquis autoribus Circea litora nuncupantur. Unde Virgilius, in septimo libro Eneydorum, ubi ponit sepulturam quam fecit Eneas sue nutrici Caiete, quam fecit in illis partibus ubi Caieta civitas sita est, in partibus scilicet Campaninis, ponit quod iuxta ipsam civitatem litora sunt circea, dicens: «Proxima Circee raduntur litora terre». Hoc est: illa litora Circea sunt proxima terre Gaiete. Et Ovidius, in quarto libro Faustorum, ubi loquitur de Ytalia, quam ponit illis temporibus Magnam Greciam vocitatam fuisse, et ad quam ponit multos reges et principes adventasse, ponit Circea litora in Ytaliam esse, dicens: Ytalia nam tellus Grecia maior erat.
Abbreviated transcription (Latin):
Tutꝰ eo moĩtisq simul celestib intrat
Ille domũ cures/ ⁊ ad ĩsidiosa uocatus
Pocula conãtẽ uirga mulcẽ capillos
Repulit ⁊ stncto pauidã dec̾ruit ense
In fides dextreq date thalamoq receptꝰ
Coniugii dotẽ socioꝵ corꝑa poscit
Sꝑgimurignote sucis meliorib herbe
Peutimurq caput ꝯu̾se uerbere uinge
Uerbaq dicuntur dictis ꝯtraria uerbi
Quomagis illa eaĩt mag̃ hoc tellũe serati.
Erigim̃. seteq cadũt. bifidosq reliquit
Rima pedes. redeũt humeri ⁊ subiecta lac̾tis
Brachia st̃. flentem flentes ãplectim̃ illũ
Hẽmusq ducis collo. n u̾ba locuti
Ulla pͥorasumus ꝙͣ nos testãtia gratos
Annuanos illic tenuit mora ⁊ cẽt̾.
¶osito tempore quo ulixes stetit cũ circe
ponitur locus in quo ista cure solis filia
habitabat. Ibi. La presso agaeta. Ubi
considem tu qui legis ꝙ illi qui dicunt
ꝙ insula in qua ħitauit circes est intra¬

Expanded text:
Tutus eo monitisque simul celestibus intrat, Tutus eo monitisque simul celestibus intrat, Ille domum Circes et ad insidiosa vocatus Pocula conantem virga mulcere capillos Repulit et stricto pavidam deterruit ense. Inde fides dextreque date thalamoque receptus Coniugii dotem sociorum corpora poscit, Spargimur ignote sucis melioribus herbe Percutimurque caput converse verbere virge, Verbaque dicuntur dictis contraria verbis. Quo magis illa canit, magis hoc telluere levati. Erigimur, seteque cadunt, bifidosque reliquit Rima pedes, redeunt humeri et subiecta lacertis Brachia sunt, flentem flentes amplectimur illum Heremusque ducis collo nec verba locuti Ulla priora sumus quam nos restantia gratos. Annua nos illic tenuit mora, etcet. Posito tempore quo Ulixes stetit cum Circe, ponitur locus in quo ista Circe, solis filia, habitabat, ibi: là presso a Gaeta. Ubi considera tu qui legis quod illi qui dicunt quod insula in qua habitavit Circe est in Tra
Abbreviated transcription (Latin):
Quin ⁊ blãdas mou̾e ꝑaera caudas
Nr̃aq adulãtes comitant uestigia/. ⁊ c̃.¬
nit. ⁊ boetius inexemplum adducat nõ
tñtorum creditur fabulosum quĩ immo
est ibi aliꝗd uerum ⁊ aliquid fictũ. Ue¬
uentatem fuit quedam maga famosis¬
sima ut patet per beatũ ysidorum q̃ arte
magiea inqua plurimum docta erat ho¬
mines in bestias transmutabat. fuit eĩ
maga ⁊ sacerdos demonum ut xiui libro
ecħ seribit i demysidorus. Fictum u̾o est
istud. Fingitur enim dea ꝓpter scientiam
magice artis/ ⁊ potentiam operandi ꝑ eã.
Item fingitur fuisse filia solis propteri
nuram pulcitudinem qua pollebat. Nã
adeo fuit pulcra ꝙ se respicientes ꝓtinuᷤ
dementabat. Item quia ulixes ꝑ suam
prudentiam potiones ipsius precauit/ iõ
fingitur florem album ⁊ ĩstruetionema
mercuno accepisse. Uñ ouidiꝰ ut õ.
Pacifer huic dederat florẽ cilleniꝰ albũ
Mholi uocãt suꝑi nigra nadice tenet᷑

Expanded text:
Quin etiam blandas movere per aera caudas Quin etiam blandas movere per aera caudas nostraque adulantes comitant vestigia, donit, et Boetius in exemplum adducat, non tamen totum creditur fabulosum, quin immo est ibi aliquid verum et aliquid fictum. Veveritatem, fuit quedam maga famosissima, ut patet per beatum Ysidorum, qui arte magica, in qua plurimum docta erat, homines in bestias transmutabat. Fuit enim maga et sacerdos demonum, ut XIIII libro Eth. scribit idem Ysidorus. Fictum vero est istud: Fingitur enim dea propter scientiam magice artis et potentiam operandi per eam: Item fingitur fuisse filia solis propter miram pulcritudinem qua pollebat; nam adeo fuit pulcra quod se respicientes protinus dementabat. Item quia Ulixes per suam prudentiam potiones ipsius precavit, ideo fingitur florem album et instructionem a Mercurio accepisse. Unde Ovidius, ut supra: Pacifer huic dederat florem Cillenius album: Mholy vocant superi, nigra radice tenetur;
Abbreviated transcription (Latin):
nebat quedã dea nomine cure filia solis
que ꝑpotiones ⁊ carmina suos hospites
indiuersas bestias transmutabat. Soer¬
os etiamip̃ius ulixis quos ip̃e ad ipsam
curem premiẜat ꝑtales potiones ⁊ cãmi¬
na transmutauit. Mercimus uero deus
prudentie ipsius miẜtus florẽ album do¬
nauit eidem. Et quo mõ potionem uenefi¬
cam uitaret instruxit. Quanius autẽ
isti sic quantum ad figurã corꝑis mutarẽ¬
tur tñ ut ait ouidius ⁊ boecius mens hy¬
mana integre remanebat ineis exclusa
omni seuitia bestiali. ⁊ istud est quod re¬
sonant u̾ba socioꝵ ulixis qñ eneam in¬
struxerint ne ad litora curea aliqualiter
propinquaret dicens ut .xiiii. metħ scri¬
bit ouidus.
¶Nos quidẽ ulixes curea ad mẽĩa misit
Que simul actigimus pͥmoq ĩ limiẽ tecti
Misse lupi mixtiqz lupis ursiq leeq¬
Occursu fecere metũ sed nullatuñda
Nullaq erat nr̃o factum ĩ corꝑe uulnꝰ.

Expanded text:
nebat quedam dea nomine Circe, filia solis, nebat quedam dea nomine Circe, filia solis, que per potiones et carmina suos hospites in diversas bestias transmutabat. Socios etiam ipsius Ulixis, quos ipse ad ipsam Circem premiserat, per tales potiones et carmina transmutavit. Mercurius vero, deus prudentie, ipsius miseratus florem album donavit eidem, et quomodo potionem veneficam vitaret instruxit. Quamvis autem isti sic quantum ad figuram corporis mutarentur, tamen, ut ait Ovidius et Boetius, mens humana integre remanebat in eis, exclusa omni sevitia bestiali; et istud est quod resonant verba sociorum Ulixis quando Eneam instruxerunt ne ad litora Circea aliqualiter propinquaret, dicens, ut XIIII Meth. scribit Ovidius: Nos quidem Ulixes Circea ad menia misit, Que simul attigimus primoque in limine tecti, Mille lupi mixtiqoccursu fecere metum, sed nulla timenda nullaque erat nostro factura in corpore vulnus.
Abbreviated transcription (Latin):
illius flamme sic mote tanꝙͣ de lingua
intonuit ista uox.
¶Qñ mi diꝑti dacure che sottrasse
me piu dunanno la presso agaeta. ⁊ cͥ us
ad finemistius cantus. In qua quidem re¬
sponsione quinq notabiles ystorie conti¬
nentur ¶ Prima tangitur Ibi. Midipã¬
ti dacure che sottrasse. me piu dunanno
la presso agaeta. Ubi continetur ꝙ ulixe
stetit cum cure ꝑ unum annum ⁊ ultra.
Quam ystoriam xiiͦii libro metħ ouidiꝰ
fabulose componit ⁊ quarto libro de ꝯso¬
latione in exemplũ boetius introducit.
Est aũt ista ystoria. Ulixes enunduma
post bellum troyanum ꝑmare ꝓpter sacͥ¬
legium quod ꝯmiẜat palla dium de tem¬
pło palladis auferendo diutius uagare¬
tur tandem in ytaliã que tunc temporis
magna ꝗrecia uocabatur tẽpestatibus ẽ
iaetatus. ⁊ ad quandam deuenit insulã
que inmani campame sita ẽ int̾ eaietam
⁊ hostia tyberina. Inista aũt insula ma¬

Expanded text:
illius flamme sic mote, tanquam de lingua, illius flamme sic mote, tanquam de lingua, intonuit ista vox: «Quando / mi diparti' da Circe, che sottrasse / me più d'un anno là presso a Gaeta», etc. usque ad finem istius cantus. In qua quidem responsione quinque notabiles ystorie continentur. Prima tangitur ibi: «mi diparti' da Circe che sottrasse / me più d'un anno là presso a Gaeta». Ubi continetur quod Ulixes stetit cum Circe per unum annum et ultra. Quam ystoriam XIIII libro Meth. Ovidius fabulose componit, et quarto libro De Consolatione in exemplum Boetius introducit. Est autem ista ystoria: Ulixes enim dum post bellum troyanum per mare, propter sacrilegium quod commiserat Palladium de templo Palladis auferendo, diutius vagaretur, tandem in Ytaliam, que tunc temporis Magna Grecia vocabatur, tempestatibus est iactatus, et ad quandam devenit insulam que in mari Campanie sita est inter Caietam et Hostia tyberina. In ista autem insula ma
Abbreviated transcription (Latin):
nonui mouete malun diuoi dica
done ⁊ ꝑlui perduto amorir gissi
Uerba sunt uirgilii adillos duos grecos
qui i illa flamina in simul cremabantũ.
Inquib quidem u̾bis duo breuiter facit
ip̃e uingilius. ¶ Primo captat eoꝵ benino¬
lentiam dicens. Ouos qui estis duo ĩuno
igne.si ego dum uiuerem menu de uob̾ siũ
multum siue parum qñ inmundo altos u̾¬
sus senpsi. Altos uersus uocat librũ ency¬
dorum inquo li bro multa ponit de dyome¬
de ⁊ ulixe multa dico .s. mala ⁊ bona. Iõ
ait. Simeritai diuoi assai oꝑoco.
Dum dicir assai. tangit bona dun dicit
poco tangit mala. Secundo petit certifi¬
car deuno dubio. ui delicet de morte ip̃i
ulixis.
Nõ ui monete malun diuoi dica .i. ulixe
diea oue ꝑlinperduto amorir gissi. Raz
mors ulixis nunꝙͣ clare sciri potuit. Tẽ
maius cornu illius antique flamine qͣi
murmurando semouit illo.s. motu qro
flamma mouetur auẽto. Et de acumine

Expanded text:
non vi movete; ma l'un di voi dica non vi movete; ma l'un di voi dica dove, per lui, perduto a morir gissiVerba sunt Virgilii ad illos duos Grecos qui in illa flamma insimul cremabantur. In quibus quidem verbis duo breviter facit ipse Virgilius: primo captat eorum benivolentiam dicens: «O vos qui estis duo in uno igne, si ego dum viverem merui de vobis sive multum sive parum quando in mundo altos versus scripsi». Altos versus vocat librum Eneydorum, in quo libro multa ponit de Dyomede et Ulixe, multa dico scilicet mala et bona. Ideo ait: «s'i' meritai di voi assai o poco». Dum dicit assai tangit bona; dum dicit poco tangit mala. Secundo petit certificari de uno dubio, videlicet de morte ipsius Ulixis. «Non vi movete, ma l'un di voi dica», – idedica ove per lui perduto a morir gissi». Nam mors Ulixis nunquam clare sciri potuit. Tunc maius cornu illius antique flamme quasi murmurando se movit, illo scilicet motu quo flamma movetur a vento. Et de acumine
Abbreviated transcription (Latin):
lia queuis ꝑsona imporum ꝯ silio sine ce¬
tu nisi ytalice loqueretur. Et nichilominꝰ
semꝑ fuit lingua greca aput ytalieos in
honorem. Namonines quasi libros lati¬
nos ip̃i autores sacini grecis titulis tity¬
larint ut patet ꝑ uirgilium qui om̃ib
suis oꝑibus grecos titulos assignauit
sicut librum de pastorali reguine intitr¬
lauit bucholicam. Librum de agneultu¬
na georgicam ⁊ librum de preliis enciden
nominauit. Similiter ouidius librũ de
transformationibz methamorphoseos ap¬
pellauit. Et librum de regibus ⁊ ꝯsulib
faustos nominauit. Diuine ̃ pagiẽ li¬
bri grecis nominib addornantur. Ut bi¬
bliotheca. Penthasis. cuangelium et a
poralipsis.
Poi chela fiãma fu uenuta qui ni
oue pue almi duca tempo ⁊ loco
inquesta forma lui ꝑlar au diui
Quoi che siete due dentradun foro
si meritai diuoi intre chiuissi
simeritai diuoi assai oporo¬
Quando ne l mondo li alti usi serissi

Expanded text:
lia que vis persona in ipsorum consilio sive celia que vis persona in ipsorum consilio sive cetu nisi ytalice loqueretur. Et nichilominus semper fuit lingua greca aput Italicos in honorem. Nam omnes quasi libros latinos ipsi autores latini grecis titulis titularunt, ut patet per Virgilium, qui omnibus suis operibus grecos titulos assignavit, sicut librum de pastorali regimine intitulavit Bucholicam, librum de agricultura Georgicam, et librum de preliis Eneiden nominavit. Similiter Ovidius librum de transformationibus Methamorphoseos appellavit, et librum de regibus et consulibus Faustos nominavit. Divine etiam Pagine libri grecis nominibus adornantur, ut Bibliotheca, Penthasis, Evangelium, et Apocalipsis. vv. 76-84 Poi che la fiamma fu venuta quivi ove parve al mi' duca tempo et loco, in questa forma lui parlar audivi: «O voi che siete due dentr'ad un foco, s'i' meritai di voi, mentre ch'i' vissi, s'i' meritai diquando nel mondo li alti versi scrissi,
Abbreviated transcription (Latin):
gilii ꝙ homo sapiens suo subtili ingeĩo
corda penetrat aliorum dum exsignis q̃
foris apparent ꝯsiderat ea q̃ intenus st̾
sepulta.Nam sieut ex fumo manifestat
ignis. licet nonuideatur ita ex quibusdã
quia Uantes ostendit ꝑ signa extrnseca
magnum desiderium loquẽdi cuin illio
ideo uirgilius statim fuit ymagiatũ
quid petere ueller illis. Ideo ait.
La sci a parlar ame chio cõcetto
cio chetuuuoi. Et causam ꝓpter quã nõ
uult ut ip̃e Dantes loquatur cum illio
assignat. Dicens.
Chẽi sarebbero schiui.i. quia forte dedi¬
guarentur loqui tecum quia fuerũt gre¬
ci ⁊ tuignoras ꝓtinus linguam greca.
Tante enim autoritatis fuit antiquituᷤ
lingua greca ⁊ spetialiterañ romam ꝙ
grẽci nolebant respondere nisi loquenti¬
bus ipam linguam. Quam maiestatẽ
secuti postea sunt romani. Nam subiu¬
gato uniu̾so orbe terrarum statuerunt
ip̃i romani ut nullus ambaxiator seu a¬

Expanded text:
rgilii quod homo sapiens suo subtili ingenio rgilii quod homo sapiens suo subtili ingenio corda penetrat aliorum, dum ex signis que foris apparent considerat ea que interius sunt sepulta. Nam sicut ex fumo manifestatur ignis, licet non videatur, ita ex quibusdam quia Dantes ostendit per signa extrinseca magnum desiderium loquendi cum illis, ideo Virgilius statim fuit ymaginatus quid petere vellet illis. Ideo ait: Lascia parlar a me, ch'i' ò concetto ciò che tu vuoi; Et causam propter quam non vult ut ipse Dantes loquatur cum illis assignat, dicens: ch'ei sarebbero schivi, idest quia forte dedignarentur loqui tecum quia fuerunt Greci, et tu ignoras protinus linguam grecam. Tante enim autoritatis fuit antiquitus lingua greca, et spetialiter ante Romam, quod Greci nolebant respondere nisi loquentibus ipsam linguam. Quam maiestatem secuti postea sunt Romani. Nam subiugato universo, orbe terrarum statuerunt ipsi Romani ut nullus ambaxiator seu a
Abbreviated transcription (Latin):
Ethereã ẜuate deam ẜuabitis urbem
Imꝑium secũ transferet illa loci
Quat ⁊ inclusa summatenet ylu̾ in arce
Curaq ad heredẽ laumiedõta uenit.
Subpͥamo ẜuata parũ. Seruata parum
dicit subpriamo quia suo tempore ulixe ᷤᷤ
ip̃am minenie effigiem est furata.
¶ Se posson dentro daquelle fauille
plar dissio maestro assai tenprego
⁊ riprego chel prego uaglia mille
Chenonmmi facei dellattender nego
fin chela fiamina cornuta qua uegna
uedi che del disio uerlei mipiego.
Uerba sunt Dantis ad uirgilium inqui¬
bus ipm̃ rogat ut si illi duo principes Dy¬
omedes uidelicet ⁊ ulixes possunt in illis
flammis loqui ꝙ sibi ꝯcedat ut illos audi¬
at colloquentes. Cui uinilius ait.
Latua ꝑghiera e degna/
dimolta loda ⁊ ioꝑo la ccetto
ma fa chelatua lingua si sostegna. Lict̾a
plana est.
¶La sciaplarame chio cõcetto
cio chetuuuoi. Hic ostenditur inu̾bis uͥ¬

Expanded text:
<Etheream servate deam, servabitis urbem, <Etheream servate deam, servabitis urbem, Imperium secum transferet illa loci>. Servat, et inclusam summa tenet Ylus in arce, Curaque ad heredem Laumedonta venit, Sub Priamo servata parum. Servata parum dicit sub Priamo, quia suo tempore Ulixes ipsam Minerve effigiem est furatus. vv. 64-69 «S'e' posson dentro da quelle faville parlar,» diss'io, «maestro, assai ten prego et riprego, che 'l prego vaglia mille, che non mi facci dell'attender nego fin che la fiamma cornuta qua vegna; vedi che del disio ver lei mi piego!» Verba sunt Dantis ad Virgilium in quibus ipsum rogat ut si illi duo principes, Dyomedes videlicet et Ulixes, possunt in illis flammis loqui, quod sibi concedat ut illos audiat colloquentes. vv. 70-75 Cui Virgilius ait: «La tua preghiera è degna di molta loda, et io però l'accetto; ma fa che la tua lingua si sostegna. Lictera plana est. Lascia parlar a me ch'i' ò concetto ciò che tu vuoi»; Hic ostenditur in verbis Vi