comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cõpositarũ rerũ elementa si¬
scd̃m rationẽ que dc̃a est. men¬
te sola pꝰsumꝰ otemplari: ea
lũq eoꝵ absolutũ potest ẽ
uł simplex: qͥppe que oculis
cõprehenduntur & sensu. sã
tellus est arida & frigida:
aqͣ hũida ce frigida: aer call̃
&e humidus. ignis calidꝰ e
aridus. atq ita ꝑ hec nature
potentia ꝓuocata facit. ut
tẽperamentis ꝑmixtionis al¬
terue. Sͥmet omĩa copulent
iucinoq elemento ꝑ sociam
qualitatẽ unũqͦdq cohereat
& propt̃ insitã singulis com¬
munitatẽ. trariis misceañ
sicut terra que arida est et
frigida. nectit᷑ aqͥs ꝑ cognan¬
onem frigiditatis: aeri autẽ
per aquam copulatur. Etenĩ
iedia horũ aqua posita. tan¬
qͣm duarũ porrectione manu¬
um. gemina illis qualitate
diungitur: idest per frigidita¬
tem terre. ꝑ hũiditatẽ aeri.
Rursusq aer int̾cessione sua
ꝯciliator nat᷑e repugnantis ef¬
ficit᷑: idest ignis & aque: igni

Expanded text:
compositarum rerum elementa, secompositarum rerum elementa, secundum rationem quae dicta est, mente sola possumus contemplari. Ea lumque eorum absolutum potest esse vel simplex, quippe quae oculis comprehenduntur, et sensu. Nam tellus est arida et frigida, aqua humida et frigida, aer calidus et humidus, ignis calidus et aridus; atque ita per haec naturae potentia provocata facit, ut temperamentis permixtionis alternae sibimet omnia copulentur, vicinoque elemento per sociam qualitatem unumquodque cohaereat, et propter insitam singulis communitatem, contrariis misceantur, sicut terra quae arida est et frigida, connectitur aquis per cognationem frigiditatis; aeri autem per aquam sociatur. Etenim media horum aqua posita, tanquam duarum porrectione manuum, gemina illis qualitate conjungitur, id est, per frigiditatem terrae, per humiditatem aeri. Rursusque aer intercessione sua conciliator naturae repugnantis efficitur, id est, ignis et aquae: igni
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯgregationẽ unam & appare¬
at arida. cũ magis dici debu¬
isset appareat terra: & iterũ
appareat arida. ce uocauit d̃s
aridam terrã: qm̃ arida uide¬
licet ꝓpͥetatis ẽ species desig¬
nans illũd qͦd nat᷑e subiectũ
est: terra uͦ. nuda cause nun¬
cupatio est. Sicut enĩ ratio¬
nabilitas ꝓpria est hõi. homo
autẽ ip̃e uox ẽ significato¬
ria illius animalis cuiꝰ est
propetas: ita terre ꝓpͥa p̃ci¬
puaq ariditas habetur. Er¬
go elementũ qͦd ꝓprie sorti¬
tum est siccitatem. t̾ra non
ĩmerito nominatur: sicut
animal cui ꝓpͥus ẽ hinitꝰ
eq̃us appellãtur. Non solũ
autẽ hoc de tellure notandũ
est: s cẽ in aliis elementis
ꝓpͥa cuiq qualitas ẽ decre¬
ta: ꝑ quã a ceteris singula
discernunt᷑. Et quale sit ip̃n
manifeste dinoscit᷑: idest aq̃
suam retinens qualitatẽ pe
quã frigida demonstrat᷑ : Let
habet hũiditatẽ: ignis ardr̃e
S ea quod utpotẽ pͥncipalia

Expanded text:
congregationem unam, et apparecongregationem unam, et appareat arida, cum magis dici debuisset, appareat terra; et iterum: apparuit arida, et vocavit Deus aridam terram? Quoniam arida videlicet proprietatis est species, designans illud quod naturae subjectum est; terra vero nuda causae nuncupatio est. Sicut enim rationabilitas propria est homini, homo autem ipse, vox est significatoria illius animalis, cujus est proprietas, ita terrae propria praecipuaque ariditas habetur. Ergo elementum quod proprie sortitum est siccitatem, terra non immerito nominatur; sicut animal cui proprius est hinnitus equus appellatur. Non solum autem hoc de tellure notandum est, sed etiam in aliis elementis propria cuique qualitas est decreta, per quam a caeteris singula discernuntur, et quale sit ipsum manifeste dignoscitur, id est, aqua suam retinens qualitatem, per quam frigida demonstratur, aer habet humiditatem, ignis ardorem. Sed ea quidem ut pote principalia
Abbreviated transcription (Latin):
ualidam. Simulq ne soli qͥs¬
piam causam terrene sicca¬
tionis ascͥberet: merito nati¬
uitate solis anteriorẽ tellu¬
ris ardoitatẽ creator institu¬
it. Adu̾te nãq sensu diligen¬
tuis : qͥa ñ solum aqua que
suꝑfuerat t̾re. s cẽ illa que
in ꝓfundiorib ꝑtib latita¬
bat: famulata precepto do¬
minantis effluxit. Et fcmẽ
sic. Sufficit gͥ adiectõ ista.
declarans uocẽ ꝯditoris effec¬
tui mancipatã: licet relatũ
sit in multis cosmograp ie
codicib. qͥa collecta est aqua
que fuerat subt̾ celo in ꝯgre¬
gationes suas ce apparuit
arida : qͦd certe nͨ reliquoeum
cõmentarioꝵ ita ẽẽ manifes¬
tat edicio: nͨ usus expͥmit he¬
breoꝵ. Nam reuera suꝑflua
iuideretur post testimonium
qͦ asserit᷑ quia fc̃mẽ sic: rursꝰ
de hisdem repetita narratio.
Et uocauit deus aridã t̾ram:
& stationes aquarũ uocauit
maria. Cur ce in precedentib
dc̃m est dgregentur aque in

Expanded text:
validam; simulque ne soli quisvalidam; simulque ne soli quispiam causam terrenae siccationis ascriberet, merito nativitate solis anteriorem telluris ariditatem Creator instituit. Adverte namque sensu diligentius, quia non solum aqua, quae superfuerat terrae, sed etiam illa quae in profundioribus partibus latitabat, famulata praecepto dominantis effluxit. Et factum est sic. Sufficit igitur adjectio ista, declarans vocem Conditoris effectui mancipatam; licet relatum sit in multis cosmographiae codicibus: quia collecta est aqua, quae fuerat subter coelo in congregationes suas, et apparuit arida; quod certe nec reliquorum commentariorum ita esse manifestat editio, nec usus exprimit Hebraeorum. Nam revera superflua videretur post testimonium quo asseritur, quia factum est sic, rursus de iisdem repetita narratio. Et vocavit Deus aridam terram, et stationes aquarum vocavit maria. Cur et in praecedentibus dictum est, congregentur aquae in
Abbreviated transcription (Latin):
rubrũ pelagus affirmat᷑ in
mare qͦd ultra gradiros habe¬
ones maria uocitauit: qm̃
in unũ dceptaculũ duene¬
runt. & rursus ꝯgregationes
om̃s. idest sinus quos ꝓ sce¬
mate suo. terre circundatio
cõprehendit. maria nichilo¬
minꝰ apellant᷑: idest mare
aictoum.mare australe.ma¬
re eoum.mare occiduũ ⁊ oe ite¬
rũ cuiuisq pelagi. propͥa nõia
sunt: euxinũ. ellesponticum
egeum. yoniũ. siculũ. thyrre¬
nũ ÷ & alia plurima. quorũ
omniũ sigillati uocabula
ꝑcurrere: longũ nimis ce
oposum est. ꝓxterea ogregatio¬
nes aquarũ deus maria no¬
minauit. S nos qͣd nc̃ ad hoc
p̃tereuntis ordo sermonis ad¬
duxit: ad illud uͦ qͣd dudũ
cepimus reu̾tamur. Et dix̃
deus. Congregent᷑ aque in con¬
gregationẽ unã: ce appareat
arida. Non dix̃ appareat ter¬
r̾a: ne iterũ eam incõpositã
demonstraret: utpote lumo¬
sam & adhuc ex aquarum
inundatione deformẽ atq in¬

Expanded text:
Rubrum pelagus affirmatur in Rubrum pelagus affirmatur in mare quod ultra Gaddiros habeones, maria vocavit, quoniam in unum conceptaculum convenerunt, et rursus congregationes omnes, id est sinus, quos pro schemate suo terrae circumdatio comprehendit, maria nihilominus appellantur, id est, mare Arctoum, mare Australe, mare Eoum, mare Occiduum, et iterum uniuscujusque pelagi propria nomina sunt, Euxinum, Hellespontum, Aegaeum, Ionium, Siculum, Tyrrhenum, et alia plurima, quorum omnium singillatim vocabula percurrere longum nimis et operosum est: propterea congregationes aquarum Deus maria nominavit. Sed nos quidem nunc ad hoc praetereuntis ordo sermonis adduxit: ad illud vero quod dudum coepimus revertamur. 5. Et dixit Deus: Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida. Non dixit appareat terra, ne iterum eam incompositam demonstraret, ut pote limosam et adhuc ex aquarum inundatione deformem, atque in
Abbreviated transcription (Latin):
bithinia: ꝯgregationes sine
dubio nominant᷑. S qͦmodi
nobis mentio est de illa que
reliquis om̃ib ita ꝓlixiorest
ut terrarũ amplitũdini coe¬
quetur. Et qͣmqͣm in minoribe
quoq ogregationib aquarũ
inesse multitudinẽ nullus i¬
sistat. ñ tam̃ illas quis ri
maria nuncuþabit ⁊ qͣmurs
certe paludes salsugine ma¬
ris infecte sint: sicut illa que
uocitatur asfaltitis in partib
uidee ÷ uel serbonitis: que nt
egyptũ palestinamq iacens
deserta otragit arabie. Omne
he quidem paludes st̃. unũ
tam̃ habetur mare. sicut as¬
serunt qui ꝑagrando terras
om̃s obierunt. S hyrraniuts
caspiumq lacum. qͣddã in se¬
metip̃os circũscriptos ẽẽ ꝓnu¬
ciant. Et sane qͣm oportet nos
hystoricorũ cosmogͣphiã dili¬
gentiꝰ intueri: quid de his
relatũ sit audiamus. ferũt
itaq memoratos lacus. Occł¬
tis quibusdã ꝑforatos cauer¬
nis in mare maximũ suos
meatus euoluere: unde etiã

Expanded text:
Bithynia congregationes sine Bithynia congregationes sine dubio nominantur; sed modo nobis mentio est de illa, quae reliquis omnibus ita prolixior est, ut terrarum amplitudini coaequetur, et quanquam in minoribus quoque congregationibus aquarum inesse multitudinem nullus obsistat, non tamen illas quis rite maria nuncupabit: quamvis certae paludes salsugine maris infectae sint, sicut illa quae vocitatur Asfaltitis in partibus Judaeae, vel Serbonitis, quae inter Aegyptum Palaestinamque jacens, deserta contingit Arabiae. Omnes hae quidem paludes sunt, unum tamen habetur mare, sicut asserunt qui peragrando terras omnes obierunt. Sed Hyrcanium, Caspiumque lacum quidam in semetipsos circumscriptos esse pronuntiant. Et sane quoniam oportet nos historicorum cosmographiam diligentius intueri, quid de his relatum sit audiamus. Ferunt itaque memoratos lacus occultis quibusdam perforatos cavernis, in mare maximum suos meatus evolvere; unde etiam
Abbreviated transcription (Latin):
guntur ex ymbrib ⁊ ut ꝑhec
assertionem nr̃i sermonis in¬
fringerent:Sciant tñ quia
maximam ꝑfectamq aqͣrũ
om̃ium ocursionem: deus uo¬
cauit ꝯgregationẽ. Nã ce puteꝰ
aque collectione manufacta:
in ꝓfundi cauationẽ liqͦre
delapso. Non gͦ quelibet aqͣꝵ
ꝯceptacula. ꝯgregationis illiꝰ
uocabulum manifestant ⁊s
illa maximna excellensq sus¬
ceptio: in qua dotũ elementũ
repente collatũ est. Nam sicut
ignis in ꝑuuilis ac diuersis qͥ¬
bq materiis est disꝑsus. pre¬
bens om̃ib usum necessariũ.
totus tamen in ethere ꝯtinet᷑:
similit̾q aer. licet singulis cor¬
porib sit illapsus. uniu̾sim
tam̃ orbem t̾re cõplectit᷑. sic
& aquarum natura qͣmins
uariis cõmissa stationibte¬
neatur : una tam̃ est maxin
dgregatio: que omne illud
elem̃tũ discernit a ceteris.
Lacus enĩ qui circa regiones
habentur arctoas. uł in elles¬
ponto. seu in macedonia. uel

Expanded text:
guntur ex imbribus, ut per haec guntur ex imbribus, ut per haec assertionem nostri sermonis infringerent, sciant tamen quia maximam, perfectamque aquarum omnium concursionem, Deus vocavit congregationem. Nam et puteus aquae collectio est manufacta, in profundam cavationem liquore delapso. Non ergo quaelibet aquarum conceptacula congregationis illius vocabulum manifestant, sed illa maxima excellensque susceptio; in quem totum elementum repente collatum est. Nam sicut ignis in parvulis ac diversis quibusque materiis est dispersus, perhibens omnibus usum necessarium, totus tamen in aethere continetur, similiterque aer, licet singulis corporibus sit illapsus, universum tamen orbem terrae complectitur; sic et aquarum natura quamvis variis commissa stationibus teneatur, una tamen est maxima congregatio, quae omne illud elementum discernit a caeteris. Lacus enim qui circa regiones habentur arctoas, vel in Hellesponto, seu in Macedonia, vel in
Abbreviated transcription (Latin):
terram tunc aquarum texerat
multitudo: nͥlomiminꝰ ea qͦq
loca in que postea uisse sunt
aque ꝯcurtere repleta tunc
erant. Ubi gͦ deberet aqua col¬
ligi: que om̃s terrarum ꝑtes
inuaserat: Ad hoc responde¬
mus. Qa quando p̃ceptio da¬
ta est: ut in unam ꝯgregatio¬
nem coirent: t̃c ce susceptio¬
nis eacũ causa ꝓcessit. Neq
enum erat illo temꝑe mare
qͦd extra gadiros est: nͨ maxi¬
mũ illud & solis audacib
nauigabile pelagus. qͦd britan¬
nicam insulam & hyberos oc¬
cĩduos aluit habebat᷑ : s post¬
modum uissu dei capacitas
sufficiens preparata est: ut
aquarum ibidem multitudo
ꝯflueret. De qua qm̃ repug¬
nare uidetur nr̃e mundifi¬
cationis sermo dicentibus
phy losophis.eo quod mini¬
me in unam ꝯgregationem
sicut exꝑti sumus aqua col¬
lecta est.dicere quidem mł¬
ta & om̃ib nota possimus:
S ne ꝯtend̾e talib ridiculũ
bis deberent paludes & stag¬
na. necñ eas aquas que colli¬

Expanded text:
terram, tunc aquarum texerat terram, tunc aquarum texerat multitudo, nihilominus ea quoque loca, in quae postea jussae sunt aquae concurrere, repleta tunc erant. Ubi ergo deberet aqua colligi, quae omnes terrarum partes invaserat? Ad hoc respondemus, quia quando praeceptio data est ut in unam congregationem coirent, tunc et susceptionis earum causa processit. Neque enim erat illo tempore mare quod extra Gaddiros est, nec maximum illud, et solis audacibus navigabile pelagus, quod Britannicam insulam, et Hiberos occiduos alluit, habebatur, sed postmodum jussu Dei capacitas sufficiens praeparata est, ut aquarum ibidem multitudo conflueret. De qua re quoniam repugnare videtur nostrae mundificationis sermo, dicentibus philosophis, eo quod minime in unam congregationem, sicut experti sumus, aqua collecta est, dicere quidem multa et omnibus nota possemus: sed ne contendere cum talibus ridiculum bis deberent paludes et stagna, nec non eas aquas quae colli
Abbreviated transcription (Latin):
uetare poterat rubrũ mare
ut ñ egyptum totã que utiq
deuexior habetur inuaderet.
ꝓximoq pelago misceret᷑: nͥ
precepto ꝯditoris eẽt inhibi¬
tũ: Iam qͥa humilior ẽ egyp¬
tus rubro mari certissime
doceraur ab his qui egyptiũ
e indiacũ mare ꝯiungere uo¬
luerunt: quorũ pͥmꝰ est seso¬
stres egẏptiꝰ. secundus. dariꝰ
medut. hec eo dixi: ut diuine
sanctionis potentiã nosceremꝰ
Congregentur aque in ꝯgre¬
gationẽ unam: idest altera
non ꝓcedat ex illa altera: s¬
in primo oceptaculo que col¬
lecta est teneat᷑. Deinde cum
diceret. congregent᷑ in unã
ogretionẽ: docuit qͥa multe
erant aque uariis diuise mo¬
dis. Loca enĩ ꝯuallia profun¬
diorib naturalit̾ cauata spa¬
ciis habebant aquã collectã:
necũ oe campi pleni erant. si¬
militudinẽ pelagi referentes:
alieq huiusmodi regiones:
de quibrs om̃ibr in unã con¬
gregationẽ fluere st̃ precep¬
ce. Et nullus dicat qͥa si totã

Expanded text:
vetare poterat Rubrum mare, vetare poterat Rubrum mare, ut non Aegyptum totam, quae utique devexior habetur, invaderet, proximoque pelago misceretur, nisi praecepto Conditoris esset inhibitum? Nam quia humilior est Aegyptus Rubro mari, certissime docemur ab his qui Aegyptium et Indicum mare conjungere voluerunt, quorum primus est Sesostres Aegyptius, secundus Darius Medus. Haec eo dixi, ut divinae sanctionis potentiam nosceremus. Congregentur aquae in congregationem unam, id est, altera non procedat ex illa, sed in primo conceptaculo, quae collecta est teneatur. 4. Deinde cum diceret: Congregentur in unam congregationem, docuit quia multae erant aquae variis divisae modis. Loca enim convallia, profundioribus naturaliter cavata spatiis, habebant aquam collectam, nec non etiam campi pleni erant, similitudinem pelagi referentes, aliaeque ejusmodi regiones, de quibus omnibus in unam congregationem confluere sunt praeceptae. Et nullus dicat, quia si totam
Abbreviated transcription (Latin):
tionis que dicit: dgregent.
aque. Et enĩ oportebat ea
decurrere ꝓperant̾. ut deue¬
rent ad ꝓpriam regionẽ: et
postqͣm uentũ ẽẽt. stare inn¬
ceptaculis deputatis: atq ur̃
non tendere. ꝓpterea ẽ ab esta¬
siaste dc̃m in mare fluuii de¬
labunt᷑: s mare ñ suꝑimpe¬
tur. qͥa ce quod aquarũ curs
urgetur ⁊ ce qͣd mare certis cre¬
conscriptũ finib retrnet᷑. pt¬
me p̃ceptionis uirtus est. Ei¬
gregentur aque in unã ꝯge¬
gationem: ut non scilicet s
que influir expletis ꝯcepta¬
culis suꝑfusa. cunctos sunl
pelagus uentis sepe turbar
ac fluctib estuans. in altũq
dsurgens uͥ litora uicina te¬
tigerit: feruoris impetũ spi¬
mando resoluans. mox fran¬
giturꝰ atq subductt᷑. Aut me
non timebitis dicit dñs ⁊ qui
harenã terminũ pono mari:
Etenim mirũ est quomͦ res
om̃ium que in terris haben¬
tur infirmior harena: iussu
dei uiolentiã maris frenat.
Quod si secus esset: que ratõ

Expanded text:
ptionis, quae dicit: Congregentur ptionis, quae dicit: Congregentur aquae. Etenim oportebat eas decurrere properanter, ut devenirent ad propriam regionem: et postquam ventum esset, stare in conceptaculis deputatis, atque ultra non tendere. Propterea est ab Ecclesiaste dictum: In mare fluvii delabuntur, sed mare non superimpletur . Quia et quod aquarum cursus urgetur, et quod mare certis circumscriptum finibus retinetur, primae praeceptionis virtus est: Congregentur aquae in unam congregationem: ut non scilicet illa quae influit, expletis conceptaculis superfusa, cunctos similpelagus ventis saepe turbatum, ac fluctibus aestuans, in altumque consurgens, ubi littora vicina tetigerit, fervoris impetum spumando resolvens, mox frangitur atque subducicitur. Aut me non timebitis, dicit Dominus, qui arenam terminum pono mari ? Etenim mirum est quomodo res omnium quae in terris habentur infirmior arena, jussu Dei violentiam maris frenat. Quod si secus esset, quae ratio
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ cunctis que forent gignen¬
da prebebat. Nam & dies &e nox
semel facte sunt: e ex illo usq
nunc sibimet uicib succeden¬
do. curriculoꝵ suoꝵ dempora
certis portionibr diuisa custo¬
dunt. Congregentur aque.
Iustum ẽ aquarũ naturam
diffluere: & nunqͣm deficit
obsequendo mandatis. Hocã
dico respiciens ad liquidam
aquarum sortẽ ⁊ quarũ alie
semꝑ manant ut fontes et
fiiuii: alie ꝯgregate sunt ce
sistentes. S mͥ nunc defluenti¬
b sermo ẽ. Congregent᷑ aque
in ꝯgregationẽ unam. Si qͣndo
te stante iuixta ruũ. subi cogi¬
tatio reputantẽ. cuiꝰ impulsu
de tellurib aqua ꝓgreditur:
uel que sint horrea de quib
tã largit᷑ effundit᷑ ÷ aut qͥ locꝰ
ad quem cogitur ꝑuenire:
uel qͦm nec illa deficit que se¬
quit᷑. nec ea que precessit s¬
berat: ꝓfecto repperies om̃a
hec ex uoce pͥma teneri: un
qẽ meatꝰ illi suppetit sempre¬
nus. Quamobrẽ in om̃i set
hystoria meniento pͥme p̃ce¬

Expanded text:
nem cunctis quae forent gignennem cunctis quae forent gignenda praebebat. Nam et dies et nox semel factae sunt, et ex illo usque nunc, sibimet vicibus succedendo, curriculorum suorum tempora certis portionibus divisa custodiunt. 3. Congregentur aquae. Jussum est aquarum naturam diffluere, et nunquam deficit obsequendo mandatis. Hoc autem dico respiciens ad liquidam aquarum sortem, quarum aliae semper manant ut fontes et fluvii, aliae congregatae sunt et sistentes. Sed mihi nunc de fluentibus sermo est. Congregentur aquae in congregationem unam. Si quando te stantem juxta rivum subit cogitatio, reputans cujus impulsu de telluribus aqua progreditur, vel quae sunt horrea de quibus tam largiter effunditur, aut qui locus ad quem cogitur pervenire, vel quomodo nec illa deficit quae sequitur, nec ea quae praecessit exuberat; profecto reperies omnia haec ex voce prima teneri, unde etiam meatus illi suppetit sempiternus. Quamobrem in omni semper historia memento primae praece
Abbreviated transcription (Latin):
maioris ponderis fuit aqua
que ꝯfluit locusq deuexior
Si gͦ talis natura liquoris ẽ:
differret utiq p̃ceptionẽ qua
uisserat aquas in imũ con¬
ceptaculum congregari. Pote¬
rat enĩ sine dubio propterꝰ
naturalem impetũ in regio¬
nes ꝯcauas sponte decurrere:
pͥusqͣm terga cõpleret. Nullus
enĩ terrarum locus sic eqͣlis
est: ut aquarum situs. Demn¬
de inquiunt qͦ mͦ in unã con¬
gregationem uissa est,duenire:
cum maria ẽẽ diuersa sciamꝰ:
que certe multũ a se distare
noscunt᷑: Ad illud gͥ quod pri¬
mũ questum est hoc respon¬
debimus ÷ quia tu quidem
post edi tionem precepti
duuni. humoris motũ cogno¬
iusti: ce quia circũ fluus ha¬
betur semperq decurrens.
Nam pͥusquã meatũ capet.
ex autoritate celesti : nͨtu eũ
uĩdisti: nͨ ab alio qͥ uiderat
didicisti. Unde debebis adu̾¬
tere qͥa uox dei nat᷑e forma¬
trix est: &e preceptio que tẽ
data est creature dispositio¬

Expanded text:
majoris ponderis fuerit aqua majoris ponderis fuerit aqua quae confluit, locusque devexior. Si ergo talis natura liquoris est, differret utique praeceptionem qua jusserat aquas in unum conceptaculum congregari. Poterat enim sine dubio, propter naturalem impetum in regiones concavas sponte decurrere, priusquam terga compleret: nullus enim terrarum locus sic aequalis est, ut aquarum situs. Deinde, inquiunt, quomodo in unam congregationem jussa est convenire, cum maria esse diversa sciamus, quae certe multum a se distare noscuntur? Ad illud igitur quod primum quaesitum est, hoc respondebimus: quia tu quidem post editionem praecepti divini humoris motum cognovisti, et quia circumfluus habetur semperque decurrens. Nam priusquam meatum caperet ex auctoritate coelesti, nec tu eum vidisti, nec ab alio qui viderat didicisti: unde debebis advertere quia vox Dei, naturae formatrix est, et praeceptio quae tunc data est creaturae, dispositio
Abbreviated transcription (Latin):
ri colore presente: siqͥdẽ color
om̃is sensu cõprehendit᷑ uisi¬
onis. Et fortasse tͥ non uidet᷑
ẽẽ sufficiens qͦd diximꝰ : quia
ñ ad naturam. s ad nos inui¬
sibilis fuisse t̾ra relata ẽ: prop¬
ter aquarum uidebcet iniec¬
tionẽ que tunc omnes terras
opecuissent. Nunc uero aus¬
culta scͥpturam: qͦ mͦ se ip̃a
declarat. Congregent᷑ inquit
aque: & appareat arida. Uela¬
mentũ subducitur ut ospi¬
cua fieret. que interim ñ ui¬
debat᷑. Illũd cẽ forsitan quis
requirit ⁊ cur id qͦd per natu¬
rã subest aqͥs. idest ut semꝑ
ad ꝓclunora ꝯtendant: hoc
ad preceptionẽ creatoris ser¬
mo ꝯuertit. Donͣ enim in pla¬
nicie fu̾it aqua recondita. sta¬
bilis est ñ inueniens quo de¬
elinet : uͥ uͦ descensus occir¬
rerit: irtumpente ꝓtinus
parte priore reliqua multi¬
tũdo ꝯseqͥtur. ꝓperant̾ effu¬
giens que precedit urgente
uenientis impulsu. Tantoq
leuior meatus aspicit᷑. qͣnto

Expanded text:
ri, colore praesente, siquidem color ri, colore praesente, siquidem color omnis sensu comprehenditur visionis, et fortasse tibi non videtur esse sufficiens quod diximus; quia non ad naturam, sed ad nos invisibilis fuisse terra relata est, propter aquarum videlicet injectionem, quae tunc omnes terras operuissent. Nunc vero ausculta Scripturam, quomodo seipsam declarat: Congregentur, inquit, aquae, et appareat arida. Velamentum subducitur, ut conspicua fieret, quae interim non videbatur. Illud etiam forsitan quis requiret, cur id quod per naturam subest: aquis, id est, ut semper ad procliviora contendant, hoc ad praeceptionem Creatoris sermo convertit. Donec enim in planitie fuerit aqua recondita, stabilis est, non inveniens quo declinet, ubi vero descensus occurrerit, irrumpente protinus parte priore, reliqua multitudo consequitur properanter effugiens, quae praecedit urgente venientis impulsu: tantoque velocior meatus aspicitur, quanto
Abbreviated transcription (Latin):
preclarã hanc diuini oꝑis
stacionem. tͣnsactaq tẽpi
cogitationib reputantes: ao¬
templemur celum quidem
leuatum ut cameram sicit
dicit ꝓph̃a: terram aut̃ ua¬
stam nimis ĩmensitate uel
pond̾e in semecip̃am ostare
fundatã. Aerem diffusũ liqͥ¬
dũq nat᷑a congruam & inces¬
sabilem.spirantib alimoniã
ministrantẽ ⁊ scindentẽꝙ se
mouentib omnib lenit ꝙ ee¬
dentem mollitũdinis interis¬
su: aquam uͦ altricẽ ocepoeũ
& humano gñi nimis utilẽ
ostitutam. ac moderate in de¬
putatis sͥ ꝯceptacłis ꝑmane¬
tem: quas res ita se habete
de his que recens lecta sunt
approbabis. Et dixit d̾s. Con¬
gregentur aque que subter
celo sunt in ꝯgregationib se
ce appareat arida. Et uocauit
deus aridam. terram: ce dgre¬
gationes aquarum uocauit
maria. Quantas mͥ calũpni¬
as in his que sequunt᷑ obie¬
ceris. exigens quẽ ad modum
terra possit in uisibilis habe¬

Expanded text:
praeclaram hanc divini operis praeclaram hanc divini operis stationem, transactaque tempora cogitationibus reputantes, contemplemur coelum quidem levatum ut cameram, sicut dicit propheta , terram autem vastam nimis, immensitate vel pondere in semetipsam constare fundatam, aeremque diffusum liquidumque natura; congruam et incessabilem spirantibus alimoniam ministrantem, scindentemque se moventibus omnibus, leniterque cedentem mollitudinis intercessu; aquam vero altricem corporum, et humano generi nimis utilem constitutam, ac moderate in deputatis sibi conceptaculis permanentem. Quas res, ita se habere, de his quae recenter lecta sunt approbabis. 2. Et dixit Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in congregationibus suis, et appareat arida. Et vocavit Deus aridam terram, et congregationes aquarum vocavit maria. Quantas mihi calumnias in his quae sequuntur objeceris, exigens quemadmodum terra possit invisibilis habe
Abbreviated transcription (Latin):
tes. & artes quib uiuendi
subsidia cõpa¬
rantur. per
desidiã ce uo¬
luptatẽ statu¬
tũs tẽpus uite pera¬
gentes. in anibr actibr occu¬
pant᷑: ignorantes qͥa saltatio
spectationib approbata tͣpis¬
simis : publicũ ce cõmune
ꝑficit magisteriũ uicioꝵ. Lixi¬
ca eẽ carmina. cantꝰq tibici¬
num. & metͥcie cantiones coe¬
dib audientiũ sublapse : qͥd
aliũd qͣm infamiã spectato¬
rib mnolescunt.emulantibr
hystriones:Nonnulli autẽ
circensiũ furiali ardore deten¬
ti. noctib somniantes. ꝓ eqͦꝵ
uelocitat: ꝯtendunt: mͦ cur¬
rus notantes. mͦ aurigas in
partem aliam transferentes:
omnemq prorsus duit᷑nã co¬
gitationẽ tempore soporis re¬
uoluere non desistunt.Nos
aut̃ qͦs dñs qui opitex rerũ
maximꝰ & ualde miri
habetur. ad demonste¬
onem suoꝵ operũ con¬
cauit: deficere ñ debenis
erga eoꝵ spectacula. nec desi¬
des fieri in auscultandi sp̃
scĩ sermonib: s cͥcundames

Expanded text:
tes, et artes quibus vivendi subsidia comparantur, per desidiam et voluptatem statutum sibi tempus vitae peragentes, inanibus actibus occupantur, ignorantes quia saltatio spectationibus approbata turpissimis, publicum et commune perficit magisterium vitiorum. Lyrica etiam carmina, cantusque tibicinum, et meretriciae cantiones, cordibus audientium lapsae, quid aliud quam infamiam spectatoribus inolescunt aemulantibus histriones? Nonnulli autem circensium furiali ardore detenti, noctibus somniantes pro equorum velocitate contendunt, modo currus rotantes, modo aurigas in partem aliam transferentes, omnemque prorsus diurnam cogitationem tempore soporis revolvere non desistunt. Nos autem quos Dominus, qui opifex rerum maximus et valde mirificus habetur, ad demonstrationem suorum operum convocavit, deficere non debemus erga eorum spectacula, nec desides fieri in auscultandis Spiritus sancti sermonibus; sed circumdantes
Abbreviated transcription (Latin):
holus siue arbustũ. sufficien¬
ter instruere poterit tuũ sen¬
sũ quo posis intueri sapien¬
tiam dditoris artificis: qͦmͦ
tanqͣm genib qͥbusdã stipu¬
la frumenti succingit᷑ ⁊ ut cre¬
bris cõpagib alligata. faciliꝰ
ualeat onus subuectare spica¬
rum: cũ grauitudine mat᷑ita¬
tis inflexe deorsũ ceꝑint inli¬
nari. ꝓpterea calamtꝰ auene
totꝰ uacuus habet᷑: qͥa nullũ
co ei rationabilit̾ aristas c̃ã
custodie uelut hastas appo¬
suit: quarũ acculeis mino¬
res bestie repellant᷑. Qid lo¬
quar qͥd ue reticeam ⁊ tã co¬
piosos respiciens thesauros
create: Est qͥdem difficilis
assecutio melioꝵ: s iactura
ñ tolerabilis omissoꝵ. Ger¬
minet terra herbã pabuli.
Mox cũ uictualib & ꝑnicio¬
sa ꝓcedunt ⁊ idest cũ tritico
cicuta: cũ reliqͥs seminib
helleborus ce aconitũ. & man¬
dragoria ce papaueris succꝰ.
Q̾ d gͦ: postpõita gr̃arũ actio

Expanded text:
olus, sive arbustum, sufficienolus, sive arbustum, sufficienter instruere poterit tuum sensum, quo possis intueri sapientiam conditoris artificis: quomodo tanquam genibus quibusdam stipula frumenti succingitur, ut crebris compagibus alligata, facilius valeat onus subvectare spicarum, cum gravitudine maturitatis inflexae deorsum coeperint inclinari. Et propterea calamus avenae totus vacuus habetur: quia nullum co ei rationabiliter aristas causa custodiae, velut hastas apposuit, quarum aculeis minores bestiae repellantur. 4. Quid loquar, quidve reticeam, tam copiosos respiciens thesauros creaturae? est quidem difficilis assecutio meliorum, sed jactura non tolerabilis omissorum. Germinet terra herbam pabuli. Mox cum victualibus et perniciosa procedunt, id est cum tritico cicuta, cum reliquis seminibus helleborus, et aconitum, et mandragora, et papaveris succus. Quid ergo? postposita
Abbreviated transcription (Latin):
& pꝰ hoc fenũ uiride fieri: at
ita in frugẽ maturã. stipula
iam flauescente ꝑducit. Germi¬
net t̾ra herbam pabuli. Sem̃gͥ
cũ cecioerit in solum. & medio¬
crit̾ hũore fuit & calore molli¬
tũ: mox gremio t̾re coneclr᷑.
Quẽdam subinde genitiuafo¬
menta suscipiens.& in uenas
eiꝰ sensim labendo dem̃gitur
sparsisq minutissimis fibris
tumoeẽ suꝑiecte telluris nas¬
cendo ꝑrũpit: fundatũq iã
firmiter facile ꝯsurgit:tot
numero sursum calamos ex¬
plicans: qͦt deorsũ radices
extenderit. atq ita deneritudi
g̾minis tepefacta. subiecto ui¬
pore qͥ tractu caloris illaps̃
est ꝑ radices. & t̾re nutͥments
adhibet᷑: partẽ sui diffundi
in culmũ. ꝑtẽ ducit ĩ cortiẽ
partẽ ministrat in grana:
ꝑtẽ porrigit in aristas. Et hoc
modo ogregatione ꝑfecta: pau¬
latim ad sui mensurã singła
queq ꝑueniunt. Ergo siue tͥ¬
ticum fui̾t. siue legum̃. siue

Expanded text:
et post hoc fenum viride videri, atque et post hoc fenum viride videri, atque ita in frugem maturam, stipula jam flavescente perduci. Germinet terra herbam pabuli. Semen igitur cum ceciderit in solum, et mediocriter humore fuerit et calore mollitum, mox gremio terrae connectitur, quaedam subinde genitiva fomenta suscipiens et in venas ejus sensim labendo demergitur, sparsisque minutissimis fibris tumorem superjectae telluris nascendo perrumpit, fundatumque jam firmiter, facile consurgit tot numero sursum calamos explicans, quot deorsum radices extenderit. Atque ita teneritudo germinis tepefacta, subjecto vapore, qui tractu caloris illapsus est per radices, et terrae nutrimentis adhibetur: partem sui diffundit in culmum, partem ducit in corticem, partem ministrat in grana, partem porrigit in aristas. Et hoc modo concretione perfecta, paulatini ad sui mensuram singula quaeque perveniunt. Ergo sive triticum fuerit, sive legumen, sive
Abbreviated transcription (Latin):
a principib ⁊ gentiũ regim̃¬
ta ÷ militũ magisteria : p̃co¬
nes honorifica uoce ꝑsonan¬
tes ante se ip̃m: fasciũq
uectatores hinc & inde pro¬
sequentes.grauissimũ terro¬
rem supplicib ferentes. Ao¬
de uerbera. ꝓscͥptiones. auc¬
tiones uncula. carceres: ex
quib intolerabilis glomera¬
tur formido subiectis. Qd
pꝰea: Nox una. & febris ac¬
cessio.lateris dolor.pulmonis¬
q suspiriũ diuulsũ ex hõib
ducit hominẽ ÷ totaq eius
scena repente detegitur: il¬
la tanta potentia. uelut tͣns¬
actũ somniũ non uidetur.
Quaꝓpt̾ tempestiue ꝓpha
floꝵ inbecillitati similitudi¬
nẽ głie cõꝑauit humane.
Germinet t̾ra herbã pabu¬
lis: seminans semen scdm
genus. Usq nẽ gͥ. prime dis¬
positioni testis est oedo nascen¬
tium. Germinatio enĩ om̃iaqͥ
gñant᷑ anteuenit : e siqͥd de
radice ꝓrũpit ut crocꝰ. ꝙ gͣmen
pͥus id germinare necesse est:

Expanded text:
a principibus, gentium regimea principibus, gentium regimenta, militum magisteria, praecones horrifica voce personantes ante seipsum, fasciumque vectores hinc et inde prosequentes, gravissimumque terrorem supplicibus ferentes: adde verbera, proscriptiones, auctiones, vincula, carceres, ex quibus intolerabilis glomeratur formido subjectis. Quid postea? nox una, et febris accessio, lateris dolor, pulmonisque suspirium, divulsum ex hominibus ducit hominem, totaque ejus scena repente detegitur, et illa tanta potentia velut transactum somnium non videtur. Quapropter tempestive propheta florum imbecillitati, similitudinem gloriae comparavit humanae. 3. Germinet terra herbam pabuli, seminans semen secundum genus. Usque nunc igitur primae dispositioni testis est ordo nascentium. Germinatio enim omnia quae generantur antevenit, et si quid de radice prorumpit, ut crocus et gramen, prius id germinare necesse est,
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa cũ uideris herbã feni
uł florem. mox te ad huma¬
ne nat᷑e ꝯuertas imaginẽ:
reccedatꝰ ysaie sapientis exẽ¬
plar: qͥa om̃is caro tanqͣm
fenum. ce om̃is glia hominis
tanqͣm flos feni. Etenĩ uite
huius breuitas &e minimũ
gaudiũ. & super reb ꝓsꝑis
hilaritudo mietaliũ : ꝯgrue
ꝓrsus a proph̃a cõparataẽ.
Uidetur enim hodie qͥspiã
membris refectus ⁊ facie robꝰ¬
tus ⁊ etate pͥmeiuis: fremens
uirib. adq impetu ñ ferendꝰ.
hic sequenti mox die mise¬
rabilis inuenitur: dũ aut
senectute frangit᷑: aut lan¬
guore tabescit. Alter itidem
spectabilis habet᷑. & maxima¬
rum refertꝰ opib facultatũ:
fultus obsequiis susceptorũ
amicoꝵ: cẽ simulatoꝵ stipatꝰ
examine ⁊ necũ parasitoꝵ uł
affiniũ aduladoꝵ cͥconspec¬
tus excubiis: a quib om̃ib
ce ꝑcedens & rediens muidi¬
am cum uituꝑatione ꝯqui¬
rit.Neq enĩ potest hunc mor¬
bum declinare qui eminet.

Expanded text:
omnia cum videris herbam feni, omnia cum videris herbam feni, vel florem, mox te ad humanae naturae convertas imaginem: recordatus Isaiae sapientis exemplar: Quia omnis caro tanquam fenum, et omnis gloria hominis tanquam flos feni . Etenim vitae hujus brevitas, et minimum gaudium, et super rebus prosperis hilaritudo mortalium, congrue prorsus a propheta comparata est. Videtur enim hodie quispiam membris refectus, facie robustus, aetate primaevus, fremens viribus, atque impetu non ferendus. Hic sequenti mox die miserabilis invenitur; dum aut senectute frangitur, aut languore tabescit. Alter itidem spectabilis habetur, et maximarum refertus opibus facultatum, fultus obsequiis, susceptorum amicorum etiam simulatorum stipatus examine, nec non parasitorum, vel affinium adulatorum circumseptus excubiis, a quibus omnibus, et procedens, et rediens invidiam cum vituperatione conquirit. Neque enim potest hunc morbum declinare qui eminet.
Abbreviated transcription (Latin):
solũ calamꝰ. s cẽ alia mille:
que sub tellure nascentia re¬
diuiuã ꝓlem in radice custo¬
diunt. Unde uerum ẽẽ ꝓba¬
tum est qͥa unicuiq nascenti¬
um aut semen suppetit reno¬
uandi generis: aut uis que¬
dã seminaria sit adiuncta.
Et hoc est qͦd dicit: scd̃m genꝰ
Neq enĩ calami ꝓgenies. potest
olearũ haberi creatͥx ⁊ s ex ca¬
tudinẽ cognationis exoritur:
& ita qͦd de pͥma generatione
t̾ra produxit. usq nc̃ posteri¬
tatis successione seruat᷑. Ger¬
minet t̾ra. Respice qͦmͦ ex par¬
ua uoce &e p̃ceptione breuissi¬
ma. tellus arida sterilis ꝙ re¬
pente parturiens. & ad fecũ
fructiferationis impulsa: ue¬
lut qͦdam luctuoso amictu
deposito. sumptisq letiorib
indumentis. & cultu ꝓpͥideco¬
ris exultans: omnia que ĩsu
celesti ꝯceperat. effundebat.
Cupio itaq in tus sensibus
scentiũ generis peccator asti¬
teris. magnificam ꝑcipias
memoriam ꝯditoris: & ante

Expanded text:
solum calamus, sed etiam alia mille, solum calamus, sed etiam alia mille, quae sub tellure nascentia, redivivam prolem in radice custodiunt. Unde verum esse probatum est quia unicuique nascentium, aut semen suppetit renovandi generis, aut vis quaedam seminaria sit adjuncta. Et hoc est quod dicit secundum genus. Neque enim calami progenies potest olearum haberi creatrix; sed ex catudinem cognationis exoritur, et ita quod de prima generatione terra produxit, usque nunc posteritatis successione servatur. Germinet terra. Respice quomodo ex parva voce, et praeceptione brevissima tellus arida, sterilisque repente parturiens, et ad fetum fructificationis impulsa, velut quodam luctuoso amictu deposito, sumptisque laetioribus indumentis, et cultu proprii decoris exsultans, omnia quae jussu coelesti conceperat, effundebat. Cupio itaque in tuis sensibus scentium generi spectator astiteris, magnificam percipias memoriam Conditoris, et ante
Abbreviated transcription (Latin):
moditas deputata sentit᷑
&e h̃c ẽẽ ꝓfecto ostat su¬
per his que dicta sunt in¬
tellectũ. Germinet terralxe¬
bam pabuli: ce semen semi¬
nans scd̃m genꝰ. Recte inqͥt
Sic enĩ & narrationis ꝯsequei¬
ter ordo ꝯstabit. qui nunc
sibi qͦdamm credit᷑ repugna¬
re: & necessitas naturalis dis¬
pensationis ĩplebit᷑. Primo
est enĩ germinatio: deinceps
herba ⁊ post hec pabuli suc¬
cessio: qͣm mox seminuis pet¬
fectio comitat᷑. Quomͦ gͦ cũc¬
ta que nascunt᷑ e terra sem¬
naria eẽ sermo declarat: cũ
nec calamus.nͨ gramen nec
menta. nͨ crocꝰ. nec alia plu¬
ruma nascendi principium
soeciuntur ex semine: Lo
hoc respondemꝰ quia quedã
eoꝵ que terra ꝓducit inra¬
dicib & in fundo crẽdunt᷑
u̾tutem seminis obtin̾e: sĩ
calamꝰ post incrementa re¬
centia. tursus altam sobolẽ
de radice submittit : repara¬
tionẽ stirpis in posteris por¬
recturam. Hoc autẽ facit ñ

Expanded text:
moditas deputata sentitur: moditas deputata sentitur: et hunc esse profecto constat super his quae dicta sunt intellectum. 2. Germinet terra herbam pabuli et semen seminans secundum genus. Recte inquit; sic enim et narrationis consequenter ordo constabit, qui nunc sibi quodammodo creditur repugnare; et necessitas naturalis dispensationis implebitur. Primo est enim germinatio, deinceps herba, post hoc pabuli successio; quam mox seminis perfectio comitatur. Quomodo ergo cuncta quae nascuntur e terra, seminaria esse sermo declarat, cum nec calamus, nec gramen, nec menta, nec crocus, nec alia plurima nascendi principium sortiuntur ex semine? Ad haec respondemus, quod quaedam eorum quae terra producit, in radicibus et in fundo creduntur virtutem seminis obtinere, sicut calamus post incrementa recentia, rursus aliam sobolem de radice submittit reparationem stirpis in posterum porrecturam. Hoc autem facit non
Abbreviated transcription (Latin):
ducit. Idcirco sole antiqui¬
or terrene fecunditatis orna¬
tus emicuit: ut occasio ue¬
nerandi soler utpote auc¬
torem nascentiũ his qui in
errore positi sunt aufecet᷑:
si tñ suaderi potuerint. qͥa
pusquã ip̃e creatus ẽ. erat
lam terra suis fructib
decorata: ꝯsiderantes quod
herbis & pabulis. sol in nas¬
cendo posterus est. Quid
ergo dice mus: qͥa pȩcoribus
quidem Oditor alimoriam
reponebat ⁊ nr̃m uero genꝰ
nulliꝰ cura dignum ꝓuisio¬
nis habuerit: Non ita est.
Nam qui bob ce equis tuis
pastum ĩparauit ⁊ uberiores
piam ministrauit: ce subsi¬
dia tue uite per illoꝵ nu¬
tͥmenta recondidit. Semi¬
num quoq productio qͥd
aliuo debet intelligi: qͣm
tue dispensationis instruc¬
tio: Siqͥdem olera radicesq
plantarũ agrestiũ: ñ sit
dubiũ cibos hõib minist᷑re
Qd ce si est aliqͦd genꝰ hei¬
be alienis ñ nr̃is usib ap
tatũ : tñ ipsum uidetur
nr̃o nichilominꝰ lucro ꝓfic̾e
nobisq omniũ seminum c̃¬

Expanded text:
ducit, idcirco sole antiquior terrenae fecunditatis ornatus emicuit, ut occasio venerandi solem, ut pote auctorem nascentium, his qui in errore positi sunt auferretur, si tamen suaderi potuerint quia priusquam ipse creatus est, erat jam terra suis fructibus decorata, considerantes quod herbis et pabulis sol in nascendo posterior est. Quid ergo dicemus, quia pecoribus quidem Conditor alimoniam reponebat, nostrum vero genus nullius cura dignum provisionis habuerit? Non ita est. Nam qui bubus et equis tuis pastum praeparavit; uberiores piam ministravit, et subsidia tuae vitae per illorum nutrimenta recondidit. Seminum quoque productio quid aliud debet intelligi quam tuae dispensationis instructio? siquidem olera radicesque palmarum agrestium non sit dubium cibos hominibus ministrare. Quod etsi est aliquod genus herbarum, alienistatum; tamen id ipsum videtur nostro nihilominus lucro proficere. nobisque omnium seminum com
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ nr̃m sc̃a sunt uentrẽ: s
nobis qͦd deputate dapes. tã
uero eorum que gñata sunt:
habent ꝓpͥam rationẽ. Neq
enĩ qͥa taurmi sanguinis
haustus letifer habet᷑. ĩdcͥco
anumal ip̃m fieri ñ oportuit
aut penitꝰ ñ uideri: cuiꝰ utiq
labor ad uarios uite nr̃e usͤ
ualde necessariꝰ estimat᷑. S
tͥ quidem sufficiet rationa¬
bilitas familiaris hominibr:
ad declinanda que noxia st̾.
Etenĩ si ouib &e capͥs sensus
suppetit nat᷑alis cauendi ꝯtͣ¬
ria solo ĩtellectu discernentib
lesionem: tu cui ce semonis
facultas presto est. & artis

Expanded text:
cta sunt ventrem; sed nobis quidem deputatae dapes, tam vero eorum quae generata sunt, habent propriam rationem. Neque enim quia taurini sanguinis haustus lethifer habetur, idcirco animal ipsum fieri non oportuit, aut penitus non videri, cujus utique labor, ad varios vitae nostrae usus valde necessarius aestimatur. Sed tibi quidem sufficiet rationabilitas familiaris hominibus, ad declinanda quae noxia sunt. Etenim si ovibus et capris sensus suppetit naturalis cavendi contraria, solo intellectu discernentibus laesionem: tu cui et sermonis facultas praesto est, et artis
Abbreviated transcription (Latin):
potuit. quia multi opifices
labore maruũ suarum iucti¬
tantes ciconstant nos: & ad¬
monent ut narrationẽ ꝓposi¬
tam breuitate stringamus ⁊
ne duituis extrahantur abo¬
pere. Quib hoc respondeo. qͥa
pars modica temporis fenera¬
ta deo. ñ solum ipsa non deꝑit:
s cum magnis ab eo rependi¬
tur incrementis. Om̃s enim
res que occupationũ causas
efficiunt dñs ommipotens
oportune scilicce tribuens cor¬
porib fortitudinẽ. anmisq
leticiam ⁊ necñ facultatẽ nego¬
ciis peragendis: sitam̃ nos
scłarib preponenda spirita¬
lia censeamus. Quod si forsi¬
tan in presenti uita remunera¬
tionem bene gestorum recipere
non potuerimus: futuris tñ
seculis copiosos sine dubio
thesauros sortiemur. Quagt
obsecro uos. ut omnes cogre¬
tiones mundanas de ur̃is n¬
tib exclũdatis : & penitꝰ ms
uos integros prebeatis. Neq
nim ullum commõdũ capr
presentia corporalis: cum
curis implicata derrestribus

Expanded text:
potuit, quia multi opifices potuit, quia multi opifices labore suarum manuum victitantes, circumstant nos, et admonent ut narrationem propositam brevitate stringamus, ne diutius extrahantur ab opere. Quibus hoc respondeo, quia pars modica temporis fenerata Deo, non solum ipsa non deperit, sed cum magnis ab eo rependitur incrementis. Omnes enim res quae occupationum causas efficiunt, Dominus omnipotens opportune scilicet tribuens corporibus fortitudinem, animisque laetitiam, nec non facultatem negotiis peragendis, si tamen nos saecularibus praeponenda spiritalia censeamus. Quod si forsitan in praesenti vita, remunerationem bene gestorum recipere non potuerimus, futuris tamen saeculis, copiosos sine dubio thesauros sortiemur. Quapropter obsecro vos ut omnes cogitationes mundanas de vestris mentibus excludatis, et penitus mihi vos integros praebeatis. Neque enim ullum commodum capiet praesentia corporalis; cum mens curis implicata terrestribus,
Abbreviated transcription (Latin):
Rune diei
potius uniꝰ
neq enĩ
fas est ei
nos detra¬
here dignitatẽ quã a con¬
ditore ꝓmeruit cum per
se singulartter ederetur.
nullatenus aliarũ conmi¬
merata curriculis: qm̃
om̃ia que in ea facta sunt
heri noster sermo disseru¬
it. & hec passira diuidens
alimoniam matutrnam. uesꝑ¬
tinamq leticiam prestitit aĩs
auditorũ: u̾c autẽ ad miracła
secunde diei properamꝰ. Hoc
autem commemorans non m
referentis potentia colloco que
dicuntur ⁊ s in scripture gr̃a
que naturaliter possidens in¬
telligendi facilitatẽ. illis amo¬
rem suum cordib inspirauit.
qui persuasionem superflue
anteferunt ueritatẽ: sic̃ et
psalmus ueri suauitatẽ demon¬
strans. ita dicit. Quã dulcia
faucibus meis uerba tua: suꝑ
mel ori meo. heri itaq qͣntũ
possibile fuit erga uerba do¬
mini commorantes. ur̃os sen¬
sus delectatione repleuimus:
in hodiernumq diem festinan¬
ter occurrimus: sequentium
rerum miracula spectaturi.
uerumtũ minime latere nos

Expanded text:
mae diei potius unius, neque enim fas est ei nos detrahere dignitatem quam a Conditore promeruit, cum per se singulariter ederetur, nullatenus aliarum connumerata curriculis, cum omnia quae in ea facta sunt, heri noster sermo disseruit. Et haec passim dividens, alimoniam matutinam, vespertinamque laetitiam praestitit animis auditorum; nunc autem ad miracula secundi diei properamus. Hoc autem commemorans, non in referentis potentia colloco quae dicuntur, sed in Scripturae gratia, quae naturaliter possidens intelligendi facilitatem, illis amorem suum cordibus inspiravit, qui persuasioni superfluae anteferunt veritatem; sicut et psalmus veri suavitatem demonstrans, ita dicit: Dulcia faucious meis verba tua, super mel ori meo . Heri itaque, quantum possibile fuit, erga verba Domini commorantes vestros sensus delectatione replevimus. In hodiernumque diem festinanter occurrimus, sequentium rerum miracula spectaturi. Verumtamen minime latere nos
Abbreviated transcription (Latin):
reatorem mate
onerent: ma
cam inconue¬
niens: qͣm ut eternitatẽ oꝑis cum
dei om̃ipotentis coniunge:ent ȩter¬
nitate: uel ipsum opus deum esse
dicerent. ut cȩlum & terrã. ꝙ mare.
diuinis ꝓsequerent᷑ honorib: Ex
quo factũ est ut partes mundi de¬
os esse crederent: qmͣuis de ipso
mundo non mediocris inter eos
questio sit. Nam pytagoras unũ
mundum asserit: alii innumera¬
biles dicunt esse mundos. ut scri¬
bit democritꝰ: cui plurimum ãe
phisicis reb auctoritatis uetustas
deculit. Ipsum qͦq mundum semꝑ
fuisse & fore: aristociles usurpat di¬
cere. Contra autẽ plato. ñ semꝑ fuis¬
se s semꝑ fore presumit astruere:
plurimi uero non fuisse semꝑ.nec
semꝑ fore scriptis suis testificant᷑.
Inter has dissensiones eoꝵ. quȩ po¬
test esse ueri estimatio: cum alii
mundũ ipsum deũ esse dicant.
qͦd ei mens diuina ut putant in¬
esse uideat᷑: alii partes eiꝰ. alii u¬
trunq. in quo nec quȩ figura

Expanded text:
reatorem materrent: atam inconueniens quam ut aeternitatem operis cum dei omnipotentis coniungerent aeternitate uel ipsum opus deum esse dicerent, ut caelum et terram et mare diuinis prosequerentur honoribus? ex quo factum est ut partes mundi deos esse crederent, quamuis de ipso mundo non mediocris inter eos quaestio sit. nam Pythagoras unum mundum adserit, alii innumerabiles dicunt esse mundos, ut scribit Democritus, cui plurimum de physicis auctoritatis uetustas detulit, ipsumque mundum semper fuisse et fore Aristoteles usurpat dicere: contra autem Plato non semper fuisse et semper fore praesumit adstruere, plurimi uero non fuisse semper nec semper fore scriptis suis testificantur. inter has dissensiones eorum quae potest ueri esse aestimatio, cum alii mundum ipsum deum esse dicant, quod ei mens diuina ut putant inesse uideatur, alii partes eius, alii utrumque? in quo nec quae figura
Abbreviated transcription (Latin):
ac sine inicio esse asseuerarent:
deumq ñ tanqͣm creatorem mate¬
riȩ. sed tanqͣm artificem ad exem¬
plar. Hoc est ideam intendentem.
fecisse mundũ de materia qͣm uo¬
cant ylen. quȩ gignendi causasre¬
b om̃ib dedisse asserat᷑: ipsum qͦ
mundum incorruptum. nec creatũ
aut factũ estimarent. alii qͦ ut ari¬
stotiles cum suis disputandũ puta¬
uit. duo principia ponerent: ma-¬
teriam & speciem. & tercium cũ his
qd̃ oꝑatoriũ dicit᷑: cui suppeteret cõ¬
petenter efficere. qd̾ ad oriundum
putasset. Quia igit᷑ tam inconue

Expanded text:
ac sine initio esse adseuerarent deumque non tamquam creatorem materiae, sed tamquam artificem ad exemplar, hoc est ideam intendentem fecisse mundum de materia, quam uocant ὕλην, quae gignendi causas rebus omnibus dedisse adseratur, ipsum quoque mundum incorruptum nec creatum aut factum aestimarent, alii quoque, ut Aristoteles cum suis disputandum putauit, duo principia ponerent, materiam et speciem, et tertium cum his, quod operatorium dicitur, cui subpeteret competenter efficere quod adoriendum putasset. quid igitur tam inconuen
Abbreviated transcription (Latin):
sump¬
sisse ho¬
mines .
ut ali¬
qui eoꝵ tria principia consticue¬
bit altissimꝰ: S sit in nobis a¬
mor lucis & cura honestatiꝰ: & tanqͣ
in die ãbulantes: oꝑa nr̃a corã deo
luc̃e cupiamꝰ: cuz ẽ honor & laus & gla

Expanded text:
sumpsisse homines, ut aliqui eorum tria principia constituebit Altissimus? Sed sit in nobis amor lucis, et cura honestatis, ut tamquam in die ambulantes, opera nostra coram Deo lucere cupiamus, cui est honor, laus, gloria,
Abbreviated transcription (Latin):
N principio fecit deus
celum ce terram. Conue¬
niens exordium. de mun¬
di compositione narratur
assumpsit: decorationẽ
gestorum operum. sui fa¬
ciens sermonis ingtium.
Celi enĩ terreq factura
referenda est. ñ sponte
formata ut qͥdã opinati
sunt: s ex deo causas ꝓpͥe¬

Expanded text:
n principio fecit Deus coelum et terram. Conveniens exordium de mundi compositione narraturus assumpsit decorationem gestorum operum, sui faciens sermonis initium. Coeli enim terraeque factura referenda est non sponte formata, ut quidam opinati sunt, sed ex Deo causas p