comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
extulerunt. miserisq hominib ad¬
uitoriũ deceptorium uelite immor¬
tales mortalib promiserunt. Bonus
itaq uerusq mediator ostendit pec¬
catum ẽẽ malum. ñ carnis substantiã
uel naturam quȩ cum anma homi¬
nis & suscipi sine peccato potuit et
haberi. & morte deponi & inmeliuis
resurrectione mutari: nec ipsã mor¬
tem quamuis eẽt pena peccati. quã
tamen ꝓ nobis sine peccato ipse ꝑso¬
uit. peccando ẽẽ uitandam. s potus
si facultas datur. ꝓuistitia ꝑ ferendã.
Ideo enim soluere potuit moriendlo
peccata: quia & mortuus ẽ. & nonꝓ
peccato. Hunc ille platonicus non
cognouit ẽẽ principiũ: nam cogno¬
sceret purgatorium. Neq enim caro
principiũ ẽ. aut ammia humana:s
uerbũ ꝑ quod facta sunt omĩa. Non¬
a quo suscepta ẽ. cum uerbũ caro fa¬
ctum ẽ. & habitauit innobis. Nam
de carne sua manducanda. mistice
loquens. cum hi qui non intellexert᷑

Expanded text:
extulerunt miserisque hominibus adextulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium uelut inmortales mortalibus promiserunt. Bonus itaque uerusque Mediator ostendit peccatum esse malum, non carnis substantiam uel naturam, quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi, et morte deponi et in melius resurrectione mutari; nec ipsam mortem, quamuis esset poena peccati, quam tamen pro nobis sine peccato ipse persoluit, peccando esse uitandam, sed potius, si facultas datur, pro iustitia perferendam. Ideo enim soluere potuit moriendo peccata, quia et mortuus est, et non pro peccato. Hunc ille Platonicus non cognouit esse principium; nam cognosceret purgatorium. Neque enim caro principium est aut anima humana, sed Verbum per quod facta sunt omnia. Nona quo suscepta est, cum Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Nam de carne sua manducanda mystice loquens, cum hi qui non intellexerunt
Abbreviated transcription (Latin):
os itaq ita non dicimus duo uł
tria principia cum de dõ loqui¬
mur. sicut nec duos deos ueltres no¬
bis licitum ẽ dicere quamuis de uno¬
quoq loquentes uel de patre uł de
filio uel de sp̃u sc̃o. etiam singulum
quemq dm̃ ẽẽ fateamur: Nec dicamꝰ
tamen qͦd heretici sabelliani. eundẽ eẽ
ẽẽ nec filium. Uerum itaq dictum
est ñ purgari hominem nisi princi¬
pio. quamuis pluraliter sint apud
eos dicta principia. s subditus porphi¬
rius inuidis potestatib de quib et
erubescebat. & eas libere redarguere
formidabat: noluit intelligere do¬
minum xp̃m ẽẽ principiũ. cuius in¬
carnatione purgamur. Eum quippe
in ipsa carne contempsit. quã ꝓpter
sacrificium nr̃e purgationis assump¬
sit: magnũ scilicet sacramentum ea
suꝑbia non intelligens. quã sua ille
humilitate deiecit uerus benignuq
mediator: mea se ostendens mortali¬
tate mortalib. quã maligni fallace̾q
mediatores non habendo. se suꝑbiꝰ

Expanded text:
os itaque ita non dicimus duo uel tria principia, cum de Deo loquimur, sicut nec duos deos uel tres nobis licitum est dicere quamuis de unoquoque loquentes, uel de Patre uel de Filio uel de Spiritu sancto, etiam singulum quemque Deum esse fateamur, nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani, eundem esseesse nec Filium. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio, quamuis pluraliter aput eos sint dicta principia. XXIHI. Sed subditus Porphyrius inuidis potestatibus, de quibus et erubescebat, et eas libere redarguere formidabat, noluit intellegere Dominum Christum esse principium, cuius incarnatione purgamur. Eum quippe in ipsa carne contemsit. quam propter sacrificium nostrae purgationis adsumsit, magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens, quam sua ille humilitate deiecit uerus benignusque Mediator, in ea se ostendens mortalitate mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius
Abbreviated transcription (Latin):
babeant locum nr̃e uoluntates.
Contendat gͦ cicero cum eis quih̾ẽ
causarũ ordinẽ dict̃ ẽẽ fatalem. uel
potius ipsũ fati nomine appellant:
qͦd nos abhorremus. p̾cipue ꝓpter
uocabulũ qͦd ñ in re uera consueit
intelligi. Qd uͦ negat ordinẽ omĩũ
causatũ ẽẽ certissimũ & di p̾scientie
notissimũ: plus eum
qͣm sto¬
ici detesta mur Aut
enim esse dm̃ ne gat. qͥd¬
quidem inducta alterius ꝑsona in li¬
bris de deorum natura facere molitus
est: aut si ẽẽ conficetur dm̃ quem ne

Expanded text:
habeant locum nostrae uoluntates? habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoci detestamur. Aut enim esse Deum negat, qquidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem ne
Abbreviated transcription (Latin):
states. quibdam ñ tribuit. Sicut e¬
nim omĩum naturarum creator ẽ ita
omĩum potestatũ dator ñ uoluntatũ.
Male quippe uoluntates ab illo ñ sinł.
qͣm contra naturam sunt que abillo
ẽ. Corpora igitur magis subiacent uo¬
luntatib quedam nr̃is id est omĩum
ammantiũ mortalium: & magis ho¬
minum qͣm bestiarũ: quedam uero
angłoꝵ. S omĩa maxime cłi uolunta¬
ti subdita sunt: cui etiam uoluntates
om̃s subiciuntur. quia ñ habent
potestatẽ nͥ qͣm ille concedit. Causa
itaq rerum que facit nec fit. ds ẽ.
Alie uͦ cause & faciunt & fiuint:. sicut
sunt om̃s creati sp̃s. maxime ratio¬
nales. Corporales autem cause que
magis fiunt qͣm faciunt. ñ sunt int̾
causas efficientes annumerande: qm̃
hoc possunt qͦd exipsis faciunt sp̃u¬
um uoluntates. Quomͦ gͥ ordo cau¬
sarum qui p̾scienti ceitus ẽ dõ. id ef¬
ficit ut nichil sit in nr̃a uoluntate:
cum inipso causatũ ordine magnũ

Expanded text:
states, quibus dam non tribuit. Sicut estates, quibus dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae quippe uoluntates ab illo non sunt, quoniam contra naturam sunt, quae ab illo est. Corpora igitur magis subiacent uoluntatibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angelorum; sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, cui etiam uoluntates omnes subiciuntur, quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus est; aliae uero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Corporales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine magnum
Abbreviated transcription (Latin):
taria. Sufficit quia om̃e qͦd fit ñm
si causa p̾cedente fieri confitetur. Nos
enim eas causas que dicuntur fortui¬
te. unde etiam fortuna nomen acce¬
pit. non dicimus ẽẽ nullas s laten¬
tes: easq.. tribuimus uł dĩ ueri uł
quorumlibet sp̃uum uoluntati:
ipsasq naturales nequaqm ab illiꝰ
uoluntate seaungimus. qui ẽ au. toe
om̃is conditorq nature. Iam uͦ cau¬
se uoluntarie aut di sunt aut an¬
appetunt uł euitant. Angłoꝵ autẽ
uoluntates dico seu bonorũ quoᷤ an¬
głos d̃i dicimus. seu malorũ quos
angłos diaboli uł etiam demones
appellamus: sic & hominũ & bonors
scilicet & malorũ: ac ꝑ hoc colligitur
ñ ẽẽ causas efficientes omĩum que
seuuentus dicitur sp̃s: s qm corpus
ficat omĩa. creatorq ẽ omĩs corporis
ñ creatus. In eius uoluntate sũma
potestas ẽ: quȩ creatorũ sp̃uum bo¬
nas adiuuat uoluntates. malas iudicat
om̃is ordinat. & quibdam tͥbuit pote¬

Expanded text:
taria? Sufficit, quia omne, quod fit, non taria? Sufficit, quia omne, quod fit, non nisi causa praecedente fieri con- fitetur. Nos enim eas causas, quae dicuntur fortuitae, unde etiam fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas, sed latentes, easque tribuimus uel Dei ueri uel quorumlibet spirituum uoluntati, ipsasque naturales nequaquam ab illius uoluntate seiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae. Iam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut anappetunt vel evitant. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum, quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus, sic et hominum, bonorum scilicet et malorum. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae seu uentus dicitur spiritust omnia creatorque est omnis corporis us utique non creatus. In eius uoluntate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit pote
Abbreviated transcription (Latin):
biliter omĩa quȩ futura sunt & quȩ
ipse facturus ẽ. Hac itaq ratione
possemus a fando fatũ appellare. nͥ
hoc nomen iam mnalia re soleret in¬
telligi. eui corda hominum nolumus
melmari. Non ẽ aute consequens.
ut si certus dõ ẽ omĩum ordo causa¬
rum: ideo nichil sit inr̃e uolunta¬
tis arbitrio. Et ipse quippe nr̃e uo¬
luntatis in causatum ordine sunt qͥ
certus ẽ dõ eiusq prescientia conti¬
netur. qm & humane uoluntates
humanorũ oꝑum cause sunt: atq
ita qui om̃s rerum causas presciuit.
ꝓfecto meis causis etiam nr̃as uo¬
luntates ignorare ñ potuit quas
nr̃orum oꝑum causas ẽẽ presciuit
Ilam & illud qͦdidem cicero concedit
nichil fien sicausa efficiens ñ precedat:
satis ẽ ad eum in hac questione redargu¬
endum. Quid enim eum adiuuat qͦd
dicit nichil quidem fieri sine causa.
s ñ omẽm causam ẽe fatalem quia
ẽ causa fortuita. ẽ naturalis. ẽ uolum¬

Expanded text:
biliter omnia quae futura sunt et quae biliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est autem consequens, ut, si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil sit in nostrae uoluntatis arbitrio. Et ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praesciuit. Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione redarguendum. Quid enim eum adiuuat, quod dicit nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem, quia est causa fortuita, est naturalis, est uolun
Abbreviated transcription (Latin):
futurorum. Nos aduersus istos sacri¬
legos ausus ausus atq impios. & dm̃
dicinus omĩa scire anteqm̃ fiant:
& uolun¬
tate nos facere quicqͥd
bis  non nisi  uole ntib
sieri sentimus &. ¶ nouimus.
Omĩa uͦ fato fieri ñ dicimus. mimo
nulla fieri fato dicimus: qm fati nom̃
ubi solet aloquentib pomi id est in
constitutione syderum qua quisq con¬
ceptus aut natus ẽ. qm res ipsa mani¬
ter asseritur. nichil ualere monstramꝰ.
Ordinem autẽ causarum ubi uolun¬
tas di plurimum potest. neq negamꝰ.
neq fati uocabulo nuncupamus. insi
forte ut fatum a fando dictum intel¬
ligamus. id est aloquendo. Non em̃
abiiuere possumus ẽẽ scriptum inlit¬
teris sc̃is: semel locutus ẽ ds duohec
audiui. quia potestas dĩ ẽ & tibi dñe
miscdia. quia tu reddes unicinq se¬
cundum oꝑa eius. Quod enĩ dictũ ẽ
semel locutus ẽ ds: intelligitur im¬
mobiliter hoc ẽ incommutabiliter
ẽ locutus. sicut nouit in commuta¬

Expanded text:
futurorum. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios, et Deum dicimus omnia scire antequam fiant, et voluntate nos facere quidquid bis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Omnia vero fato fieri non dicimus: imo nulla fieri fato dicimus; quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni, id est in constitutione siderum qua quisque conceptus aut natus est, quoniam res ipsa inaniter asseritur, nihil valere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi voluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati vocabulo nuncupamus. Nisi forte ut fatum a fando dictum intelligamus, id est, a loquendo: non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec audivi quoniam potestas Dei est; et tibi, Domine, dia, qui reddis unicuique secundum opera eius. Quod enim dictum est: Semel locutus est, intellegitur \'inmobiliter\', hoc est incommutabiliter, \'est locutus, sicut nouit incommuta
Abbreviated transcription (Latin):
tio. tamen quoꝵdam studio qͣntũ
fecimus. refutando contradictiões
impioꝵ. qui conditori sc̃ȩ ciuitatis
de qua disputare instituimus. dõs
suos preferunt. Quoꝵs decẽ libroꝵ
quinq suꝑiores aduersus eos con¬
scripti sunt. qui ꝓpter bona uite huiꝰ
deos colendos putant: quinq autẽ
posteriores aduersus eos qui cultũ
deorum ꝓpter uitam que post mor¬
tem futura ẽ seruandum existimaĩs.

Expanded text:
tio, tamen quorundam studio, quantutio, tamen quorundam studio, quantutus est, satisfecimus refutando contradictiones inpiorum, qui conditori sanctae ciuitatis, de qua disputare instituimus, deos suos praeferunt. Quorum decem librorum quinque superiores aduersus eos conscripti sunt, qui propter bona uitae huius deos colendos putant; quinque autem posteriores aduersus eos, qui cultura deorum propter uitam, quae post mortem futura est, seruandum existimant.
Abbreviated transcription (Latin):
tum. remissio peccatoꝵ. gr̃a iustitiȩ.
fides pioꝵs. & ꝑ uniuersum orbeni
inuerã diuinitatẽ multitudo creden¬
tium. culture symulachrors demo¬
numq subuersio. & atemptationib
erercitatio proficientium. purgatio
& liberatio ab om̃i malo. iudicu dies.
resurrectio mortuorum. societas pioꝵ.
impioꝵ ȩt̾na damnatio. regnũq
ȩt̾num głosissime eiuitatis dĩ con¬
spectu eius immortaliter ꝑfruentis.
in huius uiȩ scripturis p̃dicta atq
promissa sunt: quoꝵ tam multa
impleta conspicimus. ut recta pie¬
tate futura ẽẽ cetera confidamus
huius ine rectitudinẽ usq addm̃
uidendum eiq met̾num coheren¬
dum. in sc̃arum sc̾pturarũ qua p̃¬
dicatur atq asseritur ueritate qͥ¬
cumq non credunt. & obhoc non
intelligunt: oppugnare possunt. s
expugnare ñ possunt. Qua ꝓpter
in decem libris istis. &si minus quã ñ¬
nulloꝵs de nobis expectabat inten¬

Expanded text:
tum, remissio peccatorum, gratia iustitiae, tum, remissio peccatorum, gratia iustitiae, fides piorum et per uniuersum orbem in ueram diuinitatem multitudo credentium, culturae simulacrorum daemonumque subuersio et a tentationibus exercitatio, proficientium purgatio et liberatio ab omni malo, iudicii dies, resurrectio mortuorum, societatis inpiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae ciuitatis Dei conspectu eius inmortaliter perfruentis in huius uiae scripturis praedicta adque promissa sunt; quorum tam multa inpleta conspicimus, ut recta pietate futura esse cetera confidamus. Huius uiae rectitudinem usque ad Deum uidendum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum scripturarum qua praedicatur adque adseritur ueritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt, obpugare possunt, sed expugnare non possunt. Quapropter in decem istis libris, etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat inten
Abbreviated transcription (Latin):
inferioꝵs fiunt presensione causarũ.
sicut arte medicine quibdam ante¬
cedentib signis plurima uenture
ualitudiniᷤ preuidentur: uł immun¬
di demones sua disposita facta pre¬
nuntiant. quorum ius & in mentib
atq cupiditatib iniquorũ adq̃q
congruentia facta ducendis quodã
modo sibi uendicant. & inmaterra
infima fragilitatis humane. Non
talia sc̃i homines in ista uniuersali
animarũ liberandarũ uia gradien¬
tes tamqͣm magna ꝓphare curarunt.
qmͣuis & ista eos non fugerint & ab
eis sepe predicta sint. ad eoꝵ fidem
faciendam quȩ mortalium sensib
non poterant intimari. nec adexꝑi¬
mentum celeri facilitate ꝑduci: s
alia erant uere magnaatq diuina:
quȩ quantũ dabatur. cognita dĩ uo¬
luntate. futura nuntiabant. Ep̃c quip¬
pe incarne uenturus. & que m illo
tam clara ꝑfecta sunt. atq eius in
nomine completa. penitentia ho¬
minum & addm̃ conuersio uolunta¬

Expanded text:
inferiorum fiunt praesensione causarum, inferiorum fiunt praesensione causarum, sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima euentura ualetudine praeuidentur; uel inmundi daemones sua disposita facta praenuntiant, quorum ius et in mentibus adque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi uindicant, et in materia infima fragilitatis humanae. Non talia sancti homines in ista uniuersali animarum liberandarum uia gradientes tamquam magna prophetare curarunt, quamuis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam, quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. Sed alia erant uere magna adque diuina, quae quantum dabatur cognita Dei uoluntate futura nuntiabant. Christus quippe in carne uenturus et quae in illo tam clara perfecta sunt adque in eius nomine inpleta, paenitentia hominum et ad Deum conuersio uolunta
Abbreviated transcription (Latin):
cũ hȩc futura p̾mintiantur. partim
cũ hec facta nuntiantur. numqͣm
generi humano defuit: nemo liberatꝰ
est. nemo liberatur. nemo liberabit᷑.
Quod autẽ porphytius uniuersalem
uiã ammȩ liberandȩ. ñdum in suã¬
notitiam hẏstoriali cognitione dicit
ẽẽ ꝑlatam: quid hac hẏstoria uił illu¬
strius inueniri potest. que unuiersũ
orbem tanto apice auctoritatis obti¬
nuit. uł fidelius inqua ita narrantur
p̃terita. ut futura etiam predicent᷑.
Quorũ multa uidemus impleta: ex
quib ea que restant sine dubio spera¬
mus implenda. Non enim potest por¬
phyrius uł quicumq platonici etiam
in hac uita quasi terrenarũ rerum &
ad uitã istam mortalem ꝑtinentium.
diumationẽ p̃dictionemq contem¬
nere: qͦd merito maliis uaticinantib
&s quorumlibet modoꝵ ułartiũ di¬
uinationib faciunt. Negant enim
hȩc uel magnoꝵs hominũ. uel mag¬
n ẽẽ pendenda. Et recte. Nam uel

Expanded text:
cum haec futura praenuntiantur, partim cum haec futura praenuntiantur, partim cum facta nuntiantur, numquam generi humano defuit, nemo liberatus est, nemo liberatur, nemo liberabitur. Quod autem Porphyrius uniuersalem uiam animae liberandae nondum in suanotitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia uel inlustrius inueniri potest, quae uniuersum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit, uel fidelius, in qua ita narrantur praeterita, ut futura etiam praedicantur, quorum multa uidemus inpleta, ex quibus ea quae restant sine dubio speremus inplenda? Non enim potest Porphyrius uel quicumque Platonici etiam in hac uia quasi terrenarum rerum et ad uitam istam mortalem pertinentium diuinationem praedictionemque contemnere, quod merito in aliis uaticinationibus et quorumlibet modorum uel artium diuinationibus faciunt. Negant enim haec uel magnorum hominum uel magni esse pendenda, et recte. Nam uel
Abbreviated transcription (Latin):
ones angłice & celestium ministrorũ
sola uerba sonuerunt: lierũetiam ho¬
minib dĩ uerbo simplicis pietatis a¬
gentib. sp̃s immundi de hominũ cor¬
porib ac sensib pulsi sunt. uitia cor¬
poris languoresq sanati: fera anima¬
lia t̾rarum & aquarũ. uolatilia celi.
ligna. elementa. sydera. iussa diuina
fecerunt. inferna cesserunt. mortui
reuixerunt. exceptis ipsius saluatoris
ꝓprus singularibq miraculis. maxi¬
me natiuitatis & resurrectionis. quo¬
rum inuno materne uirginitatis
tantummꝰ sacramentũ. inaltero au¬
tem etiã eoꝵs qui infine resurrectu¬
ri sunt demonstrauit exemplũ. Hec
uia totũ hominẽ mundat: & ĩmortalita
p̃parat. Ut enim ñ alia purgatio ei
parti quereretur quã uocat intelle¬
ctualem porphyrius. alia ei quã uo¬
cat sp̃ualem. aliaq ipsi corpori: ꝓp¬
terea cotum suscepit ueracissimus
potentissimusq mundator atq sal¬
uator. Preter hanc uiam que partim

Expanded text:
ones angelicae, et coelestium ministrorum ones angelicae, et coelestium ministrorum sola verba sonuerunt: verum etiam hominibus Dei verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt; vitia corporis languoresque sanati; fera animalia terrarum et aquarum, volatilia coeli, ligna, elementa, sidera, divina jussa fecerunt, inferna cesserunreuixerunt; exceptis ipsius Saluatoris propriis singularibusque miraculis, maxime natiuitatis et resurrectionis, quorum in uno maternae uirginitatis tantummodo sacramentum, in altero autem etiam eorum, qui in fine resurrecturi sunt, demonstrauit exemplum. Haec uia totum hominem mundat et inmortalitat partibus praeparat. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur, quam uocat intellectualem Porphyrius, alia ei, quam uocat spiritalem, aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit ueracissimus potentissimusque mundator adque saluator. Praeter hanc uiam, quae, partim
Abbreviated transcription (Latin):
is tertio die: & predicari in nomine
eius penitentiã & remissionẽ pecca¬
torum ꝑ om̃s gentes. incipientib
abierłm. Hȩc est igitur uniuersa¬
lis anime liberande uia: quã sc̃i
angli scĩq ꝓphete prius in paucis
hominib ubi potuerunt di gr̃am
repperientib. & marime in hebrea
gente cunus erat ipsa quodammͦ
sacrata respublica in prophetatio¬
nẽ & p̾nuntiationẽ ciuitatis dĩ ex
omib gentib congregandȩ. & tab̾¬
naculo & templo & sacerdotio ac
sacrificiis significauerunt: & elo¬
quiis quibdam manifestis. plerisq
misticis p̾dixerunt. Presens autẽ
incarne ipse mediator. & beatieiꝰ
apłi iam testam̃ti noui gr̾am reue¬
lantes. aꝑtius indicarunt. que ali¬
quanto occultius suꝑiorib sunt
significata temporib ꝓ etatum ge¬
neris humani distributione: sicut dõ
sapienti placuit ordinare. mirabilium
oꝑum diumorũ quorũ suꝑius pauca
iam posin contestantib signis. Non e¬
nim apparuerunt tantum modo uisi¬

Expanded text:
ari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Jerusalem . Haec est igitur universalis animae liberandae via, quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus, et maxime in Hebraea gente, cujus erat ipsa quodammodo sacrata respublica, in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae, et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt, et eloquiis quibusdam manifestis, plerisque mysticis, praedixerunt; praesens autem in carne ipse Mediator, et beati ejus Apostoli jam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt, quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus, pro aetatum generis humani distributione; sicut eam Deo sapienti placuit ordinare, mirabilium operum divinorum, quorum superius pauca jam posui, contestantibus signis. Non enim apparuerunt tantummodo visi
Abbreviated transcription (Latin):
gredientur nationes mul¬
te & dicent. Uenite ascendamus in
montem dñi. & indonum dĩ iacob.
& annuntiabit nobis uiam suã. et
ingrediemur meã. Ex syon enĩ pro

Expanded text:
gredientur nationes mulet dicent: Venite, ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob; et adnuntiabit nobis uiam suam, et ingrediemur in eam. Ex Sion enim prod
Abbreviated transcription (Latin):
agitari malis. Quid autdẽ mali ẽẽt.
asc ñ potius plurimũ bom si ea tẽpora
ꝑdurarent quȩ ꝑstrinxit salustius uͥ
ait: igitur mitio reges. nam in terris
nomen imꝑii id pͥmum fuit diuer¬
si. pars ingenũ. alii corpꝰ exercebant.
etiã tum uita hominum sine cupidi¬
tate agitabat᷑. sua cuiq satis placebant:
an ut tammultũ dilataret᷑ imꝑium.
debuit fieri qͦd ungilius detestatur
dicens: deterior donec paulatim ac
decolor etas. & belli rabies & amor suc¬
cessit habendi. S plane ꝓ tantis bel¬
lis susceptis & gestis iusta defensio ro

Expanded text:
agitari malis? Quid autem mali esset, agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora durarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait, « Igitur initio reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diversi; pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant » ? An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Virgilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas, Et belli rabies, et amor successit habendi? . Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis justa defensio Ro
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓdessent custodiebantur. Quid gͦ ẽ
qͦd illi quadraginta tres uł ut alii uo¬
lunt triginta & nouẽ ann intã lon¬
ga pace transacti sunt regnante nu¬
ma: & postea sacris institutis. di¬
isq ipsis qui eisdem sacͥsfuerant
inuitati. iam presidib atq tutorib.
uix post tam multos annos aburbe
condita usq ad augustum ꝓ magno
miraculo unus commemoratur an¬
nus post pͥmum bellum punicum.
quo belli portas romani claudere po¬
tuerunt.¬
In respondent qͦd nsi assiduis
sibiq continuis succedentib bel¬
lis romanũ imꝑium tã longe latẽq
ñ posset augeri. & tam grandi gła dif¬
famari. Idonea uͦ causaut magnum
ẽet imꝑium: cur eẽ deberet inquie¬
tum. Nonne incorporib hominum sa¬
tius ẽ modicã staturam cũ sanitate
habere: qm admolẽ aliqͣm grgante¬
am ꝑpetuis afflictionib ꝑuenire. nec
cum ꝑueneris requiescere. s quanto
grandiorib menbris tanto maiorib

Expanded text:
prodessent custodiebantur. Quid ergo est, prodessent custodiebantur. Quid ergo est, quod illi quadraginta tres uel, ut alii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribus uix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani claudere potueruntAn respondent quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri, et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa: ut magnum esset imperium, cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicum staturam cum sanitate habere, quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire, nec cum perveneris, requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto majoribus
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ uera pietate ꝑ quireret. Nunc
autẽ non eidii contulerunt illud
otium: s eum minus fortasse dece¬
pissent siociosũ minime repꝑisser̃
Quanto enĩ eũ mniꝰ occupatum in¬
uenert᷑: tantomagis ipsi occupaue¬
runt. Nam qͥd ille molitꝰ sit. & qͥb
artib dõs tales sibi uł illi ciuitati
consociare potuerit: Uarto prodit.
Qd̃ si dño placuerit. suo diligentiꝰ
disseretur loco. Modo autẽ quia
de beneficiis eoꝵ questio ẽ. magnũ
beneficiũ ẽ pax. s di ueti beneficũ
ẽ. plerumq etiã sic̃ sol. sic̃ pluuia. ui¬
teq alia subsidia suꝑ ingratos ꝙ neqͣm.
S si hoc tam magnu̾ bonũ du illi ro¬
me uł pompilio contulerunt: curim¬
perio romano ꝑ ipsa tempora lauda¬
bilia id numqͣm postea prestiterunt :
An utiliora erant sacra cum institue¬
rentur: qͣm cũ instituta celebrarent᷑::
At qui cẽ ñdum erant s ut e̾ent ad¬
debantur: postea uͦ iam erant que ut

Expanded text:
verum vera pietate perquirere. Nunc verum vera pietate perquirere. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium; sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime reperissent. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt, tanto magis ipsi occupaverunt. Nam quid ille molitus sit, et quibus artibus deos tales sibi, vel illi civitati consociare potuerit, Varro prodit: quod si Domino placuerit, suo diligentius disseretur loco. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est, magnum beneficium est pax: sed Dei veri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum di illi Romae uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut
Abbreviated transcription (Latin):
uis itaq rliacis post troie ipsius
documentũ qua tandẽ pruden-¬
tia roma custodienda comiissa ẽ.
Dixerit quispiam iam eosrome habi¬
tare solitos. quando expugnante
fimbria cecidit yluim. Unde gͦ ste¬
tit minerue symulachrũ. Uẽmde
si apud romam erant quando fim¬
bria deleuit ylium: fortasse apud̃
ylium erant quando ãgallis ipsa ro¬
ma capta & incensa ẽ. S ut sunt au¬
ditu acutissimi motuq celerrimi:
aduocẽ anseris cito redierunt. ut
saltem capitolinũ collem qui reman¬
serat tuerentur. Cet̾um ad alia de¬
fendenda. serius st̃ redire commoni
ii etiã numã pompiliũ successo¬
rem romuli adiuuisse credun-¬
tur. ut toto regni sui tempore pacẽ
haberet. & iani portas que bellis pa¬
tere solent clauderet: ẽo merito sci¬
licet quia romanis multa sacra con¬
stituit. Illi uͦ homini ꝓtanto otio
gratulandum fuit. si mͦ id̃ reb salu¬
brib scisset impendere: & ꝑnitio¬
sissima curiositate neglecta. dm̃

Expanded text:
is itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Unde ergo stetit Mineruae simulacrum? Deinde, si aput Romam erant, quando Fimbria deleuit ilium, fortasse aput Ilium erant,. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est; sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad uocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur; ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniHi etiam Numam Pompilium, successorem Romuli, adjuvisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet, et Jani portas, quae bellis patere assolent, clauderet: eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset impendere, et perniciosissima curiositate neglecta, Deum
Abbreviated transcription (Latin):
lucius opimius consul qui aduersus
eũ intra urbẽ arma commouerat.
eoq cum socuis oppresso & extinc̾to
ingentẽ ciuium stragẽ fecerat. cum
questionẽ haberet: iam iudiciaria
inquisitione ceteros ꝑsequens. tria
milia hominũ occidisse ꝑhibetur.
Ex quo intelligi potest quantam
multitudinẽ morientiũ habere po¬
tuerit curbidꝰ conflictus armorum:
quando tantã habuit iudiciorũ ue¬
lut examinata cognitio. Percussor

Expanded text:
Lucius Opimius consul, qui adversus eum intra Urbem arma commoverat, eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat, cum quaestionem haberet jam judiciaria inquisitione caeteros persequens, tria millia hominum occidisse perhibetur. Ex quo intelligi potest, quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum, quando tantam habuit judiciorum velut examinata cognitio. Percussor
Abbreviated transcription (Latin):
nouem. Itemq indenario quaterna¬
rius ẽ aliqua pars eius. s quota sit
dici ñ potest: unum autẽ potest. Nã
decima pars eius ẽ: habet & quintã
qͦd sunt duo: habet & dimidiam qͦd
sunt qumq: s he tres partes eius. de¬
cima. & quinta. & diidia. id est u¬
num & duo. & quinq simul ducte
non complent decem. sunt enim
octo. Duodenarii uͦ numeri partes
insummam ducte transeunt eũ: habet
enim duodecimã qͦd ẽ unum. ha¬
bet sextam. quȩ sunt duo. habet
quartam que sunt tria. habet tertiã
que sunt quatuor. habet dimidiam
que sunt ser: imum autem & duo. &
tria. & quatuo a sex. ñ duodecim sed
amplius id est sedecim fiunt. Hoc
breuiter commemorandũ putaui ad
commendandã senarii numeri ꝑfecti¬
onem: qui primus ut dixi partibus
suis in summa redactis ipse ꝑficitur.
in quo ꝑfecit ds̃ oꝑa sua. Unde ratio
numeri contemnenda ñ est. que in
multis sc̃arum scripturarum locis.

Expanded text:
nouem. Itemque in denario quaeternanouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecimam, quod est unum; habet sextam, quae sunt duo; habet quartam, quae sunt tria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum scripturarum locis
Abbreviated transcription (Latin):
ec autẽ ꝓpter senarii numeri
ꝑfecdionem eodem die sexies¬
repetito. sex dieb ꝑfecta narrantur.
ñ quia dõ fuerit necessaria mora tẽ¬
porum. quasi qui ñ potuerit creare
omĩa simul que deinceps congrius
motib ꝑagerent tempora: s quia
ꝑ senarium numerum ẽ oꝑum si¬
gnificata ꝑfectio. Numeriis qͥppe
senarius primus completur suis par¬
tib. id est sexta sui parte. & tertia &
dimidia. quȩ sunt unum & duo. &
tria: que insummã ducta sex faciuił.
Partes autem in hac consideratione
numerorum ille intelligende sunt.
que quote sint dici potest. sicut di¬
midia. tercia. quarta. & deinceps ab
aliquo numero denominate. Neq
enim exempli gr̃a. quia innouena¬
rio numero quatuor pars aliqua eiꝰ
est. ideo dici pot est quota eius sit.
unum autem potest. nam nona eiꝰẽ.
& tria potest. nam t̾cia eius est. son¬
iuncte uͦ iste due partes eius. nonasci¬
licet atq tercia. id est unum & tria:
longe sunt a tota summa eiꝰ. qͦd est

Expanded text:
ec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexierepetito sex diebus perfecta narrantur, non quia Deo fuerit necessaria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria, quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
fuit. quem de cesaris benignitate om¬
nia sꝑare p̾cepit. Cur ñ & illum secũ
coegit admortem. Nam si eũ filium
qui contra imꝑium in hostẽ pugna¬
uerat etiã uictorem laudabiliter tor¬
quatus occidit: cur uictus uicto filio
peꝑcit cato qui ñ peꝑcit sibi: An
turpius erat contraimꝑium ẽẽ uicto¬
rem: qm contra decus ferre uictorem.
Nullomodo igitur cato turpe ẽẽ iudica

Expanded text:
fuit, quem de Caesaris benignitate omfuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit? Quur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnauerat, etiam uictorem laudabiliter Torquatus occidit, quur uictus uicto filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse uictorem, quam contra decus ferre uictorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudica
Abbreviated transcription (Latin):
Iorro si hoc ille ñ iussit aut monuit.
ut eo modo sui ex hac uita emigra¬
rent. quib migrantib se mansiones et̃¬
nas p̃paraturum ẽẽ ꝓmisit: quelibet ex¬
empla ꝓponant gentes quȩ ignorant
dm̃: manifestum ẽ hoc ñ licere colen¬
preter lucretiã de qua supra satis quod
uidebatur dirimꝰ. ñ facile repperiunt
de cuius auctoritate p̾scribant. nisi illũ
catonẽ qui se uticȩ occidit: ñ quia solꝰ
hic fecit. s quia uir doctus & prob ha¬
bebatur. ut merito putetur etiã recte
fieri potuisse uł posse qͦd fecit. De cuius
facto quid̃ potissimum dicã: nisi quod̾
annci eiusetiã docti qͥdam uiri qui hoc
fieri prudentius dissuadebant. imbe¬
cillicris qͥm fortioris animi facinus ẽẽ
censuerunt. quo demonstraretur ñ
honestas turpia p̾cauens. s infirmitaᷤᷤ
aduersañ sustinens. Hoc & ipse cato.
in suo carissimo filio iudicauit. Nam
siturpe erat sub uictoria cesaris uiue¬
re: cur auctor huius turpitudinis filio

Expanded text:
orro si hoc ille non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac uita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colenpraeter Lucretiam, de qua supra satis quod uidebatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit; non quia solus id fecit, sed quia uir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse uel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam uiri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, inbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecauens, sed infirmitas aduersa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicauit. Nam si turpe erat sub uictoria Caesaris uiuere, quur auctor huius turpitudinis filio
Abbreviated transcription (Latin):
e morib gͦ demonum
cum idem platonicus loqueret᷑.
dixit eos eisdem quib homines am
n ꝑturbationib agitari. irritari in¬
iunis. obsequiis donisq placari.
gaudere honorib. diuersis sacroꝵ
ritib oblectari. & in eis siquid ne
uinationes augurũ. arispicũ. ua¬
tũ atq sommorũ: abhis quoq eẽ
miracula magoꝵs. Breuit̾ autem

Expanded text:
e moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur, dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari, irritari injuriis, obsequiis donisque placari, gaudere honoribus, diversis sacrorum ritibus oblectari, et in eis si quid negvinationes augurum, aruspicum, vatum, atque somniorum: ab his quoque esse miracula magorum . Breviter autem
Abbreviated transcription (Latin):
tari etiam demones. quib maxima
ẽ fallendi cupiditas. Sicut enm
dȩmones nisi eos quos fallendo dece¬
ꝑint possidere non possunt: sic & ho¬
mines principes ñ sane iusti s de¬
monum similes ea que uana ẽẽ no¬
uerant. religionis nomine popłis tã¬
qͣm uera suadebant: hoc modo eosci¬
uili societati uelut artius alligan¬
tes quo similiter subditos posside¬
rent. Quis audem infirmus & ido¬
ctus euaderet simul fallaces. & pͥn

Expanded text:
tari etiam daemones, quibus maxima tari etiam daemones, quibus maxima est fallendi cupiditas. Sicut enim daemones nisi eos, quos fallendo deceperint, possidere non possunt, sic et homines principes, non sane iusti, sed daemonum similes, ea, quae uana esse nouerant, religionis nomine populis tamquam uera suadebant, hoc modo eos ciuili societati uelut aptius adligantes, quo similiter subditos possiderent. Quis autem infirmus et indoctus euaderet simul fallaces et p
Abbreviated transcription (Latin):
de anime mutabilitate commone¬
ret᷑: ut naturã potius in commutabi¬
lem quȩ ipsã quoq animã condidis¬
set. dm̃ uerum ẽẽ sentiret. Hec cum
ita sint: quicumq tales uiri insuis
littetis multoꝵs deoꝵs ludibria posu¬
erunt. confiteri ea potius occulta
d̃i uoluntate compulsi sunt quam
ꝑsuadere conati.Si qua igitur a no¬
bis inde testimonia proferuntur:
adeos redarguendos proferuntur.
qui nolunt aduertere de quanta
q qͣm maligna demonũ potestate
nos liberet singulare sacrificium
tam sc̃i sanguinis fusi. & donum
onib deoꝵ magis adpoetas qͣm ad
physicos fuisse popłos inclinatos.
& ideo & sexum & generationes de-¬
orum maiores suos id est ueteres credi¬
disse romanos. & eoꝵ constituisse con¬
iugia. Quod utiq ñ aliam ob causã
factum uidetur. nisi quia hominum
uelut prudentiũ & sapientiũ negoti¬
um fuit populum in religionib fal¬
lere: & meo ipso ñ solum colere s inn¬

Expanded text:
de animae mutabilitate commonede animae mutabilitate commoneretur, ut naturam potius incommutabilem, quae ipsam quoque animam condidisset, Deum uerum esse sentiret. Haec cum ita sint, quaecumque tales uiri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt, confiteri ea potius occulta Dei uoluntate conpulsi sunt quam persuadere conati. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur, ad eos redarguendos proferuntur, qui nolunt aduertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum onibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos,. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos, id est ueteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Quod utique non aliam ob causam factum uidetur, nisi quia hominum uelut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere, et in eo ipso non solum colere sed imi
Abbreviated transcription (Latin):
isse. Qđ si adhuc inquit mansisset :
castius dii obseruarent᷑. Cui senten¬
tie sue testem adhibet int̾ cetera
etiã gentẽ iudeam: nec dubitat e¬
um locũ ita concdudere ut dicat.
Qui primmi symulachra deoꝵs popłis
posuerunt eos ciuitatib suis & metũ
dempsisse & errorem addidisse: pru¬
denter existimans deos facile posse
insymulachioꝵs stoliditate contemin
Qd uͦ ñ ait errorem tradiderunt s
addiderunt: iam utiq fuisse etiam
sine symulachris uult intelligi er¬
rorem. Qua ꝓpter cũ solos dicit ani¬
maduertisse quid ẽẽt ds qui eũ cre¬
derent ammã mundũ gubernantẽ.
castiusq existimat fsine symulachris
obseruari religionẽ: quis ñ uideat
quantũ ꝓpinquauerit ueritati. Si
enĩ aliquid contra uetustatẽ tanti
posset etroris: ꝓfecto & unũ dm̃ aqͦ
mundũ crederet gubernari. & sine
symulachro colendũ ẽẽ censeret: atq
intam ꝓximo inuentꝰ. facile fortasse

Expanded text:
isse. <Quod si adhuc, inquit, mansisset, isse. <Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam; nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat, qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos ciuitatibus suis et metum demsisse et errorem addidisse, prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod uero non ait \'errorem tradiderunt\', sed \'addiderunt\', iam utique fuisse etiam sine simulacris uult intellegi errorem. Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid esset Deus, qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque existimat sine simulacris obseruari religionem, quis non uideat quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem tanti posset erroris, profecto et unum Deum, a quo mundum crederet gubernari, et sine simulacro colendum esse censeret; adque in tam proximo inuentus facile fortasse
Abbreviated transcription (Latin):
sint aliter existimare poplm expe¬
diat: & ideo grecos teletas ac miste¬
ria taciturnitate parietibq clausisse
Hic certe cotum consilium prodidit
uelut sapientiũ. ꝑ quos ciuitates &
popli regerentur. Hac tamen falla¬
cia miris modis maligni demones
delectantur. qui & deceptores & de¬
ceptos pariter possident: a quorum
qͦd hi soli ei uideantur ammad¬
ueitisse qͥd ẽẽt d̃s: qui crediderunt
eũ ẽẽ animam motu ac ratione
mundum gubernantẽ. Ac ꝑ hoc &¬
si nondũ tenebat qͦd ueritas habet.
d̃s enĩ uerus ñ anima s anime qͦq
ẽ effector & conditor: tamen si con¬
tra preiudicia consuetudinis liber
ẽe posset. unũ dm̃ colendũ fatere¬
tur atq suaderet motu ac ratione
mundũ gubernantẽ: ut ea cũ illo
de hac re questio remaneret. qͦd e¬
um diceret ẽẽ animã. ñ potiuis & a-¬
nime creatorẽ. Dicit etiã antiquos
romanos plꝰ annos centũ & septua¬
ginta deos sine sy mulachro colu¬

Expanded text:
sunt, aliter existimare populum expesunt, aliter existimare populum expediat, et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. Hic certe totum consilium prodidit uelut sapientium, per quos ciuitates et populi regerentur. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur,, qui et deceptores- et deceptos pariter possident, a quorum quod hi soli ei uideantur animum aduertisse quid esset Deus. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem, ac per hoc, etsi nondum tenebat quod ueritas habet Deus enim uerus non anima, sed animae quoque est effector et conditor, tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset, unum Deum colendum fateretur adque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantem, ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro colu
Abbreviated transcription (Latin):
dolemus in reb diumis ludos
scenicos qmus non iudicio ꝓprio
posuisse: cũ adcolendos deos mul¬
tis locis uelut religiosus hortetur.
nonne ita confitetur ñ se illa iudi¬
cio ꝓprio sequi que ciuitatẽ roma¬
nam instituisse cõmemorat. ut si
eam ciuitatẽ nouã constitueret.
ex nature potius formula deos no¬
minaq eoꝵs se fuisse dedicaturum
ñ dubitet confiteri: S iam qm̃ in
uetere popło eẽt acceptũ ab anti¬
quis. nominũ & cognomnũ histo¬
riam tenere ut tradita ẽ debere se
dicit: & adeũ finẽ illa scribere ac
ꝑscrutari. ut potius eos magis cole¬
re qͣm despicere uulgus uelit. Qb
uerbis homo acutissimus satis in¬
dicat ñ se aꝑire omĩa: quȩ ñ sibi
tantũ contemptui eẽnt. s etiam
ipsi uulgo despicienda uiderent᷑.
insi tacerentur. Ego ista conicere
putari debui: nisi euidenter alio lo¬
co ipse diceret de religionib loquens.
multa ẽẽ uera que non modo uulgo
scire ñ sit utile. s etiam tametsi falsa

Expanded text:
dolemus in rebus diuinis ludos scaenicos, quamuis non indicio proprio, posuisse, cum ad deos colendos multis locis uelut religiosus hortetur, nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi, quae ciuitatem Romanam instituisse commemorat, ut, si eam ciuitatem nouam constitueret, ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in uetere populo esset, acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere, ut tradita est, debere se dicit, et ad eum finem illa scribere ac perscrutari, ut potius eos magis colere quam despicere uulgus uelit. Quibus uerbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia, quae non sibi tantum contemtui essent, sed etiam ipsi uulgo despicienda uiderentur, nisi tacerentur. Ego ista conicere putari debui, x nisi euidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse uera, quae non modo uulgo scire non sit utile, sed etiam, tametsi falsa
Abbreviated transcription (Latin):
ens uix reprehendit. ꝑ altissimã xꝑi
humilitatẽ. ꝑ apłorum p̾dicationẽ.
ꝑ fidem martyrum ꝓ ueritate mo¬
rientium. & cũ ueritate uiuentiũ.
ñ solum incordib religiosis. uerũ
etiam mnedib suꝑstitiosis libera
suorũ seruitute subuertit. xxxi.¬

Expanded text:
ens uix reprehendit, per altissimam Christi humilitatem, per apostolorum praedicationem, per fidem martyrum pro ueritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum seruitute subuertit.
Abbreviated transcription (Latin):
conuncut diis fabulosis aꝑtissime
reprobatis ẽe simillimos formis. eta¬
tib. sexu. habitu. comuguis. generati¬
omb. ritib: inquib om̃ĩb aut ho¬
mines fuisse intelligunt᷑ apro uni¬
uscuiusq uita uł morte sacra eis & sol¬
lennia constituta: hunc ertorem in¬
sinuantib firmantibq demonib.
aut ceite exqualibet occasione ioꝯmun

Expanded text:
conuincunt dis fabulosis apertissime conuincunt dis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis aetatibus, sexu habitu, coniugiis generationibus ritibus, in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque uita uel morte sacra eis et sollemnia constituta, hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus, aut certe ex qualibet occasione inmun