comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Rex quariudaminsulaꝵ que st̃ ꝓpe si¬
ciliam. q̃ a suo noĩe uulcame appellãtũ.
qr ip̃i uulcano sunt dc̃e insule conseẽte.
De quib insulis ⁊ ip̃o uulcano sie ait i¬
beatus ysidꝰ. uiii libro ecħ. Aulcanũ pa¬
gani dicunt ignem. ⁊ dicit᷑ nulcanus qͣi
uolans candor. ul quasi uolicanus eo ꝙ
ꝑetherem ignis uolet. Ignis ẽĩ exnubi¬
bus nascitur. Eñ ⁊ Omerus dicit ip̃m
uulcanum precipitatum de aere ii t̾rã.
eo ꝙ õe fulmen de aere cadit. Idaireo uul¬
canus defemore Iunonis drnatus eo ꝙ
fulmina de ymo aere nascuntur. Claud
aũt pingebatur ipse uulcanus. qr nũꝙͣ
aũt in fabrorum fornace cundẽ uuleanuỹ
autorem dieunt. qr sine igne nullum me¬
talligenus fundi extendiꝙ põt. hucusq
ysidorus. ¶Ciclopes uõ ut fabuletradũt
fuenunt quidam fabri ꝗ uixta montemi
echue hĩtantes marmis ipsi Ioui faue¬
bant. Uñ fabulose dicuntur Iouis fulmi¬

Expanded text:
rex quarundam insularum que sunt prope Sirex quarundam insularum que sunt prope Siciliam, que a suo nomine Vulcanie appellantur; quia ipsi Vulcano sunt dicte insule consecrate. De quibus insulis et ipso Vulcano sic ait beatus Ysidorus, VIII libro Eth. Vulcanum pagani dicunt ignem, et dicitur vulcanus quasi <volans candor>, vel quasi <volicanus>, eo quod per etherem ignis volet. Ignis enim ex nubibus nascitur. Unde etiam Omerus dicit ipsum Vulcanum precipitatum de aere in terram, eo quod omne fulmen de aere cadit. Idcirco Vulcanus de femore Iunonis dicitur natus, eo quod fulmina de ymo aere nascuntur. Claudus autem pingebatur ipse Vulcanus, quia nunqautem in fabrorum fornace eundem Vulcanum autorem dicunt, quia sine igne nullum metalli genus fundi extendique potest. Hucusque Ysidorus. Ciclopes vero, ut fabule tradunt, fuerunt quidam fabri qui iuxta montem Ethne habitantes in armis ipsi Iovi favebant. Unde fabulose dicuntur Iovis fulmi
Abbreviated transcription (Latin):
Cui furis.i. utinã apollo ad cruꝰ honorẽ lo¬
queris ip̃e ueniret qr ipm̃ libentius tru¬
cidarem. ⁊ hoc dc̃o ip̃m euneũ sacerdotem
in contemptũ apolims int̾feẽ. Cũ u̾o q̃dã
die greai muros ciuitatis inuade̾nt. ⁊ dẽs
capaneus ipos muros ascenderet/ ⁊ õs deoꝰ
suꝑba arrogancia blasphemaret.soli for¬
tune se commitendo dicens ut hetur.9.
libro thebaydos.
¶Tu presens bellis ⁊ meuitabile num̃
Te uoco tesolam supum ꝯtẽptor adoro.
fulin cecidit decelo/ ⁊ ip̃m demuro eiciẽs
mom̃to ꝯbussit. quai qui dem suꝑbiam
adinferos secum tulit. Idcirco ait autori.
Se gioue stanchi lo suo fabro daciu crue¬
ciato p̃se la folgore acuta. onde lultiõ di
percosso fui. usqz ibi. Nonne potreboauer
uendecta allegra. ¶ Faber principal Io¬
is apoetis fingitur ẽẽ uulcanus. Fabri
u̾o generales dicuntur eẽ ciclopes. ¶ Fuit
ãt uulcanus quidã hõ dominus .s. siue

Expanded text:
Cui furis! idest utinam Apollo ad cuius honorem loCui furis! idest utinam Apollo ad cuius honorem loqueris ipse veniret, quia ipsum libentius trucidarem; et hoc dicto ipsum Euneum sacerdotem in contemptum Apolinis interfecit. Cum vero quadam die Greci muros civitatis invaderent et dictus Capaneus ipsos muros ascenderet et omnes deos superba arrogantia blasphemaret, soli fortune se committendo, dicens ut habetur 9. libro Thebaydos: Tu presens bellis et inevitabile numen Te voco, te solam superum contemptor adoro. Fulmen cecidit de celo et ipsum de muro eiciens momento combusit; quam quidem superbiam ad inferos secum tulit. Idcirco ait autori: Se Giove stanchi lo suo fabro, da cui / crucciato prese la folgore acuta / onde l'ultimo dì percosso fui; usque ibi: non ne potrebb'aver vendetta allegra. Faber principalis Iovis a poetis fingitur esse Vulcanus; fabri vero generales dicuntur esse Ciclopes. Fuit autem Vulcanus quidam homo dominus scilicet sive
Abbreviated transcription (Latin):
encas ipas aquilas secum dux̃ in ytaliã.
q̃ p̾r mortẽ enee in regno albano fulsert.
Romulus aũt ⁊ remus ip̃as de asbapor¬
tantes in urbe romana ppetuo fimaue
gygas ⁊ contemptor deorũ unus uz ex.uii
regib qui obsederũt thebas/ de cuius su¬
perba arrogantia scͥbit statiꝰ t̾tio libro the¬
baydos ꝙ cumilli.uii reges eẽnt inobsi¬
dione thebana ⁊ quida sac̾dos apolis ꝗ
uocabatur funcus ueller dcõs Reges ab
obsidione retrahere. ⁊ sie cos ad pacẽ com¬
ponere. Dicens ut senbit idem sratiꝰ.
¶Phibete manus ħ menia omine dextro
Thebana cyrrea monstraũ apollo iuẽca
Pate in ħ ultro scopuli uenẽ uolentes
Gens saenta sumus genẽ hicẽ iupit̾ u̾bi
Gradiuusq socer bacchũ nonm̃tit᷑ aliĩnũ.
Et magnum alcidem. iactãti talia fiustã
Turbidus aerea capaneus oecũrit in hasta
Etait. ut qd femineis ullulatib
Derrificas moriture iiuos utinã ip̃e uẽĩret

Expanded text:
Eneas ipsas aquilas secum duxit in Ytaliam, Eneas ipsas aquilas secum duxit in Ytaliam, que post mortem Enee in regno albano fulserunt. Romulus autem et Remus ipsas de Alba portantes in urbe Romana perpetuo firmagygas et contemptor deorum, unus videlicet ex VII regibus qui obsederunt Thebas; de cuius superba arrogantia scribit Statius, tertio libro Thebaydos, quod cum illi VII reges essent in obsidione thebana et quidam sacerdos Apolinis, qui vocabatur Euneus, vellet dictos reges ab obsidione retrahere, et sic eos ad pacem componere, dicens ut scribit idem Statius: Prohibete manus hec menia omine dextro Thebana cyrrea monstravit Apollo iuvenca; Parcite in hoc ultro scopuli Venere volentes. Gens sacrata sumus; gener huic est Iupiter urbi Gradivusque socer; Bacchum non mentitur alumnum Et magnum Alcidem. Iactanti talia frustra Turbidus aerea Capaneus occurrit in hasta. Et ait, ut quidem femineis ullulatibus Terrificas moriture vivos? utinam ipse veniret.
Abbreviated transcription (Latin):
uͥgilius ĩlibro georgicoꝵ ꝑtin hystoria¬
Nee signare quidem aut ꝑtiri limite cãpũ.
fas erat.
Ille malũ uirꝰ ẜpentib ad didit atͥs
Pdariq lupos iussit põtumq mou̾i.
quit rex cretensis expulit patrem Sat̾nũ
de regno. Incestor existẽs insuis. impudi¬
cus in ẽxneis. Nam in forma tauri ra¬
puit Europã. Nõ ꝙ mutatꝰ fuit in taurũ.
s innaui ubi erat depietus taurus ĩ ueł
ad rapiendum deam domina nauigauit.
Giłr ꝑ hymbrẽ aureu descẽdit ĩ chamuz
aurum a Ioue fuisse corruptam. ¶Simi
lit̾ informa a quile que dam puerum de
stirpe regia troyanoꝵ nõie Ganimedẽ ra¬
puit ꝑꝑ strupum. Et hoc intellige ꝙ ĩquo¬
dam bello cũuexillo aquile puerum ip̃z
cepit. Iupit̾ eͥ fuit pͥmus hõ qui aꝗłã pri¬
mo portauit in bello sie dicetur ĩ t̾tia can¬
tiea cantu.ui. ⁊ sie de creta aglaꝵ insigͥa
aquilas portauert. Pt cuius destructioẽ

Expanded text:
Virgilius in libro Georgicorum, partim hystoriaVirgilius in libro Georgicorum, partim hystoriaNec signare quidem aut partiri limite campum fas erat: Ille malum virus serpentibus addidit atris, Predarique lupos iussit pontumque moveri, quit, rex Cretensis expulit patrem Saturnum de regno. Incestor existens in suis, impudicus in extraneis; nam in forma tauri rapuit Europam; non quod mutatus fuerit in taurum, sed in navi ubi erat depictus taurus in velis ad rapiendum dictam dominam navigavit. Similiter per hymbrem aureum descendit in thalamum ab auro fuisse cliter in forma aquile quendam puerum de stirpe regia Troyanorum nomine Ganimedem rapuit propter strupum. Et hoc intellige quod in quodam bello cum vexillo aquile puerum ipsum cepit. Iupiter enim fuit primus homo qui aquilam primo portavit in bello, sicut dicetur infra, tertia cantica, cantu VI. Et sic de Creta aquilarum insigna aquilas portaverunt. Post cuius destructionem
Abbreviated transcription (Latin):
augustini. Qͥ maleuixit uix bene mo¬
ritur ⁊ eꝯu̾so. ⁊⁊ qui bene uixĩt uix ma¬
le morit. Uñ capaneus siẽ fuit ꝯtẽptor
cere capaneus ꝙ si Iupit̾ om̃s fabros suoᷤ
qui sͥ tela fabricant fatigaret ut ip̃mto¬
tiens sagittaret quoties illi fulmina p̃pa¬
rẽt nõ posset in ħere alacrem ultionẽ. G
cͥea ħ duo breuiter sunt uidenda ¶Primo
ꝗs fuit upiter. et si u̾e fuit ho ul aliquod
capaneus. ¶Curea pͥmum nota ꝙ supitẽ
fuit hõ. ⁊ uere fuit hõ. fuit ei rex cretensis
sub quo a poetis argentea secula predican¬
tur.A poctis aũt fingit᷑ summus deus.
Uñ ꝑꝑ ethiologiam nomĩs ip̃m patrem ir¬
uantem appellant᷑. Int̾pretat᷑ eĩ iupit̾ ui¬
uans pater. Hunc ⁊ priuato ⁊ singłari
titulo pagani post mortem suam Iouẽ
optimum uocauerunt. ⁊⁊ ci quandã stellã
suo nõie appellatam in honorẽ sui noĩs ꝯ¬
secrarũt. S reu̾a nõ deus nee bonus hõ fu¬
it. ẜ pessimus ⁊ sceleratuo. Cinus sccleã

Expanded text:
Augustini: Qui male vixerit, vix bene moritur; et e converso; et qui bene vixerit vix male moritur. Unde Capaneus, sicut fuit contemptor cere Capaneus quod si Iupiter omnes fabros suos, qui sibi tela fabricant, fatigaret ut ipsum totiens sagittaret quotiens illi fulmina prepararent, non posset inde habere alacrem ultionem. Sed circa hoc duo breviter sunt videnda: primo quis fuit Iupiter, et si vere fuit homo, vel aliquod Capaneus. Circa primum, nota quod Iupiter fuit homo, et vere fuit homo; fuit enim rex Cretensis, sub quo a poetis argentea secula predicantur. A poetis autem fingitur summus deus. Unde propter ethimologiam nominis, ipsum <patrem iuvantem> appellant. Interpretatur enim Iupiter <iuvans pater>. Hunc et privato et singulari titulo pagani post mortem suam Iovem optimum vocaverunt, et ei quandam stellam suo nomine appellatam in honorem sui nominis consecrarunt. Sed re vera, non deus nec bonus homo fuit, sed pessimus et sceleratus; cuius scelera
Abbreviated transcription (Latin):
tinuam̃te. Isti sunt sodomite.
¶ Sopra tuitol sabbion duncader lento.
usq Ibi. Quali alexandro inq̃lle ꝑte
calde. ⁊c̾. Exemplificat hie autor ⁊ dic̃
ꝙ misto girone tales uapores ignei descẽ¬
debant quales descendunt nuies ĩ alpibz
sine uento. Et quales flamas alexander
uidit iindia suꝑ suum ex̾citum eadere
decelo tales uidit hie aucor ĩ isto gurẽ de¬
scendere. ⁊ q̃ admodũ sub calibe siuĩ foci¬
le accenditur esca. ita sub istis flammiᷤ
accendit ⁊ arena. ¶Ystoria u̾o alexan¬
dri ẽ ista. Legit᷑ eĩ ingestis suis ꝙ dum
ip̃e alexander castrametatus eẽt in in¬
res calidissimi descenderũt decelo. unde
ipe sagacissimus dux mandauit mili¬
tib sĩus ut cum eꝗs uapores conterẽnt.¬
tutte lecose fuor chedunon duri
calintrar delaporta in cõtro uscinci.
¶Uũ uantes aĩas iacentes ꝯsidemret attẽ¬
te uidit quendam staturã magnam srbe
⁊ a rroganterugneiacentẽ. Et admi¬

Expanded text:
tinuamente; isti sunt sodomite. vv. tinuamente; isti sunt sodomite. vv. 28-33 Sopra tutto 'l sabbion, d'un cader lento; usque ibi: Quali Alexandro in quelle parti calde, etc. Exemplificat hic autor et dicit quod in isto girone tales vapores ignei descendebant, quales descendunt nives in Alpibus sine vento. Et quales flammas Alexander vidit in India super suum exercitum cadere de celo, tales vidit hic autor in isto girone descendere; et quemadmodum sub calibe sive focile accenditur esca, ita sub istis flammis accenditur et arena. Ystoria vero Alexandri est ista: Legitur enim in gestis suis quod dum ipse Alexander castrametatus esset in Inres calidissimi descenderunt de celo; unde ipse sagacissimus dux mandavit militibus suis ut cum equis vapores contererent,tutte le cose, fuor che ' dimon duri c'al intrar de la porta incontro uscinci, Dum Dantes animas iacentes consideraret attente, vidit quendam staturam magnam superbe et arroganter in igne iacentem; et admi
Abbreviated transcription (Latin):
dent. Iacentes sunt blasphemi. Cũren¬
tes sunt sodomite. Sedentes u̾o sũt usu¬
rni.⁊ bene õs isti actus ꝑcc̃ĩs taliũ op¬
time corespõdent. ¶ã blasphemi cum
deuz ⁊ sc̃os blasphemant/ facie ⁊ pectore
se engunt ꝯtracelũ. de ꝗb põt m̾ito dici
illus uerbum ꝓpħycum. Ambulant ꝯͣ
deum extẽto collo. ¶ Sodomite aũt sẽꝑ
infig̾a taliu ait sathan. sicut scribit᷑ in
Iob primo ca. Circuini t̾ram ⁊ ꝑambula¬
u eam. De istis q̃ pot̾ intelligi illud uer¬
bum qd senbitur in psalt̾io. famẽ patiẽ¬
t̾ut canes ⁊ cireuibunt ciuitatem. Ia¬
mem eĩ pati dicunt᷑. qr nunꝙͣ luxuna sa¬
tiatur. Uñ beatus Ieroꝰ. uoluptas p̃senᷤ
nõ satiat. fut᷑a eruciat. p̃t̾ita nõ delectat.
¶Usurari u̾o ad suas statioẽs sedent. ur ma¬
nifeste uidemus.
¶ Suꝑin giaceua int̾ra alcuna gente. Isti õ
blasphemi ¶lcuna si sedea tutta raccol¬
ta. Istisunt y surarii. Et altra andaua cõ¬

Expanded text:
dent. Iacentes sunt blasphemi, currendent. Iacentes sunt blasphemi, currentes sunt sodomite, sedentes vero sunt usurarii. Et bene omnes isti actus peccatis talium optime correspondent: nam blasphemi, cum Deum et sanctos blasphemant, facie et pectore se erigunt contra celum; de quibus potest merito dici illud verbum prophetycum: Ambulant contra Deum extento collo. Sodomite autem sempin figura talium ait Sathan, sicut scribitur in Iob, primo capitulo: Circuivi terram et perambulavi eam. De istis etiam potest intelligi illud verbum quod scribitur in Psalterio: Famem patientur ut canes et circuibunt civitatem. Famem enim pati dicuntur, quia nunquam luxuria satiatur. Unde beatus Ieronimus: Voluptas presens non satiat, futura cruciat, preterita non delectat. Usurarii vero ad suas stationes sedent, ut manifeste videmus. vv. 21-24 Supin giaceva in terra alcuna gente; isti sunt blasphemi. Alcuna si sedea tutta raccolta; isti sunt usurarii. Et altra andava con
Abbreviated transcription (Latin):
celo cecidit cato. ¶Deistis duob catoĩb
ait Ualerius libro t̾tio capͦ Qui humifi
loco nati elan euaẜũt. Marri catonis po᷑¬
tie nationis pͥncpis ĩcrem̃ta publicis uo¬
tis expetẽda fuerunt ꝙ nom̃ suũ tusculi i¬
gnobile rome nobilissimum reddidit.
Ornata sũt eĩ ab eo latina ꝵ lict̾arũ mo¬
menta adiuta disciplinamilitans. au¬
cta maiestas senatus. progata familia
inq̃ maximũ decꝰ penor ortus ẽ eato. De
uerbo. Cesare armato cõ li occhi gnfagni.
Cerem uͥo ip̃ius laudanda facta hebisĩ
esser temuta ⁊ c̾. ħͥ apostrophat aucor
as deũ. ꝙ dicit ꝙ usctio diuina q̃ punit
ita tnbilit̾ peccatores multũ ab hoĩbus
ẽ timenda. ⁊ spalit̾ abillis qui segũt ea
q̃ funt suis ocuł manifesta.¬
Danime mideuidi molte gregge. Disti¬
quit hic autor diu̾situtem illorum qui
marena calida puniuntur. ⁊ dicit ꝙ qui¬
damiacent qui dam cununt. quidam se¬

Expanded text:
celo cecidit Cato». De istis duobus Catonibus celo cecidit Cato». De istis duobus Catonibus ait Valerius, libro tertio, capitulo <Qui humili loco nati clari evaserunt>. Marci Catonis Portie nationis principis incrementa publicis votis expetenda fuerunt; qui nomen suum Tusculi ignobile Rome nobilissimum reddidit. Ornata sunt enim ab eo latinarum licterarum monimenta, adiuta disciplina militaris, aucta maiestas senatus, prorogata familia, in qua maximum decus posterior ortus est Cato. De  super illo verbo: «Cesare armato con li occhi grifagni». Cetera vero ipsius laudanda facta habebis esser temuta, etc. Hic apostrophat autor ad Deum, et dicit quod ulctio divina, que punit ita terribiliter peccatores, multum ab hominibus est timenda, et spetialiter ab illis qui legunt ea que fuerunt suis oculis manifesta.'anime nude vidi molte gregge. Distinguit hic autor diversitatem illorum qui in arena calida puniuntur, et dicit quod quidam iacent, quidam currunt, quidam se
Abbreviated transcription (Latin):
Indomita ceruice mõĩ ꝯpoĩte m̃tes
Ad magnũ uͥtutis opꝰ sũmosq labores
Uadimus in campos st̾iles ex haustaq mũdi
Q nimiꝰ tytã ⁊ mre ĩ fontib unsc
Siccaq letiferis squalẽt ẜpentib ara.¬
cens.
Ipe manusua pila gerens precedit haneli
Milicis ora pedes mõstrat colemre labores.
Non iubet ⁊ nulla uehit ceruice supinꝰ.
Carpencoq sedens sõni passimus ip̃e
Ultimꝰ haustor aque ⁊ c̃. Inista ittiq are¬
nosa planitie multimilites catonis a ẜ¬
pentibus penenint ⁊ maxime Sabelliu
⁊ nasidius sic̃ dicetur ĩ cantu xxx. Exem¬
plificat itaꝙ autor ⁊ diẽ ꝙ istet̾tius giro
ẽita arenosus ⁊ andus sicut est illa are¬
Uticensis. ¶ Primꝰ qr cẽsor iuris. ¶ Sedo
qr ĩ utica mortuus ⁊ sepultꝰ nt̾q tp̃r paga¬
norum speculum sc̃itatis. Fuerũt aũt ita
boĩ ꝙ ẜm reputationẽ sapientũ t̾tiꝰ in mũ¬
do repin nonpͬ. Un Iuuenalis in laudẽ
istoꝵ catonum yronice ait. Tertius de

Expanded text:
indomita cervice mori, componite mentes ad magnum virtutis opes summosque labores. Vadimus in campos steriles exaustaque mundi, que nimius Titan et rare in fontibus unde sicaque letiferis squalent serpentibus arcens: Ipse manu sua pila gerens precedit haneli Militis ora pedes monstrat tolerare labores, Non iubet, et nulla vehitur cervice supinus Carpentoque sedens; somni parcissimus ipse est Ultimus haustor aque, etc. In ista itaque arenosa planitie multi milites Catonis a serpentibus perierunt, et maxime Sabellius et Nassidius, sicut dicetur infra, cantu XXV. Exemplificat itaque autor et dicit quod iste tertius giro est ita arenosus et aridus sicut est illa areUticensis; primus quia censor iuris; secundus quia in Utica mortuus et sepultus. Uterque tempore paganorum speculum sanctitatis. Fuerunt autem ita boon potest. Unde Iuvenalis, in laudem istorum Catonum, yronice ait: «Tertius de
Abbreviated transcription (Latin):
ta fuir uis illa ueneni ꝙ herculeos adiit
late diffusa ꝑartus.
Rec mora leciferam conat᷑ scindere uestẽ
Qua trahit᷑ trahit illa cutẽ fedũꝙ relaty.
Aut heret m̃bris frustra tẽtata reuelli
Aut laceros artus ⁊ grandia detegitossa.
minorbum incidit pestilentẽ. Et io ut
deus urderetur se ip̃m inflamas iecit. Uĩ
Seneca. uii. libro tragediarum demorte hẽ¬
culis loquens ait.
Alcydes post t̾re pelagiqz pacẽ

Expanded text:
ta fuit vis illa veneni quod «Herculeos abiit ta fuit vis illa veneni quod «Herculeos abiit late diffusa per artiis». Nec mora, letiferam conatur scindere vestem: Qua trahitur, trahit illa cutem, fedumque relatu, Aut heret membris frustra tentata revelli Aut laceros artus et grandia detegit ossa. in morbum incidit pestilentem, et ideo, ut deus videretur, se ipsum in flammas iecit. Unde Seneca, VII libro Tragediarum, de morte Herculis loquens ait: Alcydes post terre pelagique pace
Abbreviated transcription (Latin):
resꝑsam dedit ꝓmagno muneͣ Deiamre.
Dicens Accipe hor uritam̃ amoris qĩ di¬
eat Ista camisia in meo sanguine madefẽa
amoremint̾ te ⁊ herculem initabit. Et hiꝰ
dcĩs mortuus ẽ ipse nessus. Post multũ
u̾o tpris ip̃i ueianire fama lo quax ꝓces¬
sit adaures que de sui naͣ uers addere fal
Hercules .s. Iolem filiam cuuidam regis sũ¬
mo amore amabat.
Credit amãs uenerisq noue pt̾rata fame
Indulsit pͥmo lacͥmis flendoq dolorem
Diffudit iiẜanda suum. mox dem̃ qd ãt.
Flemus ait pellex lacͥmis letabimur isti
Et secum eolloquens ait. Sie Melea ger
fr̾meus ꝓpt̾ amorẽ achalanth ͤ occidit dy¬
os auunculos sie ego Reyanina cccidã yo¬
lem pellicẽ uirimĩ. Et aduocans unũ ex
famulis suis ꝗuecabatur Lincas p̾buit
ei imbutam nesseo sãgume uestẽ nesciẽs
ip̃a ꝙ illa uestis herculem heret occidere.
Quã uestem cum hercules induisset can¬

Expanded text:
respersam dedit pro magno munere Deianire respersam dedit pro magno munere Deianire dicens: «Accipe hoc irritamen amoris»; quasi dicat: Ista camisia, in meo sanguine madefacta, amorem inter te et Herculem irritabit. Et his dictis, mortuus est ipse Nessus. Post multum vero temporis ipsi Deianire fama loquax processit ad aures, que de sui natura veris addere falsHercules scilicet Iolem, filiam cuiusdam regis, summo amore amabat. Credit amans, venerisque nove preterita fama Indulsit primo lacrimis, flendoque dolorem Diffudit miseranda suum. Mox deinde, «Quid autem Flemus», ait, «pellex lacrimis letabimur istis». Et secum colloquens ait: Sicut Meleager frater meus, propter amorem Athalanthe, occidit duos avunculos, sic ego Deyanira occidam Yolem pellice viri mei. Et advocans unum ex famulis suis qui vocabatur Lineas prebuit ei imbutam Nesseo sanguine vestem, nesciens ipsa quod illa vestis Herculem haberet occidere. Quam vestem cum Hercules induisset, tan
Abbreviated transcription (Latin):
herculem ego scio uada istius aque. ⁊ ideo
tuam ꝯuigem pot̾eo transuadare. Tu ãt¬
tiuo uirib utere innatando. Uñ ouidius¬
innono.
Nessus adit mẽbrisq ualeno scitͦq uadoꝵ
Officioq meo ripa sistetur mn illa.
hercules nesso tradidit deyaninm. ⁊ ip̃e
spolio leonis ⁊ farctra oneratus fluuium
cransuadauit. Nessus uo postquam cum
Reyanira sluiuum transmeasset ip̃ius prl¬
eritudine captus ⁊ inpedum uel ocitate ꝯ¬
fisus eum hereul̃ deposito fugiebat. Quẽ
hercules sagitta ĩsequens tossicata ait ad
euinut refert ouidius libro ut supra.
Si te nlła mei reu̾entia moint atorbes
Concubitus uetitos pot̾ant inhibere pat̾mi.
Haud tũ effugies ꝙͣuis opefidis egna
Nulne̾ non pedib te Ꝯsequarultia dẽa
Reꝓbat. ⁊ missa fugientia t̾ga sagita.
Trahiẽ. Nessus at sentiens uenenum
ꝑuenas discurrere secumait. neq eͥ mori¬
emur inulti. ⁊ suã camisiã calido cruore

Expanded text:
Herculem: Ego scio vada istius aque, et ideo Herculem: Ego scio vada istius aque, et ideo tuam coniugem potuero transvadare. Tu atuis viribus utere in natando. Unde Ovidiusin nono: Nessus adit, membrisque valens scitusque vadorum, «Officio» que «meo ripa sistetur in illa HHercules Nesso tradidit Deyaniram, et ipse spolio leonis et faretra oneratus fluvium transvadavit. Nessus vero, postquam cum Deyanira fluvium transmeasset, ipsius pulcritudine captus et in pedum velocitate confisus, cum Herculis deposito fugiebat. Quem Hercules sagitta insequens tossicata ait ad eum, ut refert Ovidius, libro ut supra: «Si te nulla mei reverentia movit, at orbes Concubitus vetitos poterant inhibere paterni. Haud tamen effugies, quamvis ope fidis equina; Vulnere, non pedibus te consequar». Ultima dicta Reprobat, et missa fugientia terga sagitta Trahicit. Nessus autem, sentiens venenum per venas discurrere, secum ait: «Neque enim moriemur inulti», et suam camisiam calido cruore
Abbreviated transcription (Latin):
tor in textu. Et quel dimeço calpetto si
mira e il granchirone il qual nudri achil¬
le. Decuius morte diu̾se extant siñe. Nã
quidã dicunt ꝙ inbello laphytaꝵ ab hẽ¬
cule sit occisus. Alii uero dicunt ⁊ melr
ꝙ chyron recepit herculẽ hospitio ⁊ cum
sagitas herculis que erant uenenose tra¬
ecaret una sͥ cecidit suꝑ pedem ⁊ sie uene¬
nato uulnere expirauit. Hoc eͥ innuit o¬
uidi m .u. libro faustoꝵ dicens.
Dumq senex tractat squaletia tela uenẽi ᷤᷤ
Excidit ⁊ leuo ẽ fixa sagita pede
ipetam lectas pegascis montibz herbas
Temꝑat. ⁊ uana uuln̾a mulcet ope
⁊ fedise lauendecta ellistesso.
Dum hercules gygas cum deianira ꝯiuge
sua postquam domuit fluuium acheloũ
puenisset ad alterum fluuium ꝗ dicit᷑ Ebe
Llenerat ebeni rapidas ioue natꝰ adundas.
Et ꝑpaquaꝵ abundantiam trãsire neꝗret.
Nessus existens innpa fluminis ait ad

Expanded text:
tor in textu: «Et quel di mezzo, c'al petto si tor in textu: «Et quel di mezzo, c'al petto si mira, / è il gran Chirone, il quale nudrì Achille». De cuius morte diverse extant sententie. Nam quidam dicunt quod in bello Laphytarum ab Hercule sit occisus. Alii vero dicunt, et melius, quod Chyron recepit Herculem hospitio et cum sagittas Herculis, que erant venenose, tractaret, una sibi cecidit super pedem, et sic venenato vulnere expiravit. Hoc enim innuit Ovidius in V libro Faustorum, dicens: Dumque senex tractat squalentia tela venenis Excidit et levo est fixa sagitta pede; Ipse tamen lectas pegaseis montibus herbas, Temperat et vana vulnera mulcet opere et fè di sè la vendetta elli stesso. Dum Hercules gygas cum Deianira coniuge sua, postquam domuit fluvium Acheloum, pervenisset ad alterum fluvium quid dicitur Ebenrphoseos: Venerat ebeni rapidas Iove natus ad undas. Et propter aquarum abundantiam transire nequiret, Nessus existens in ripa fluminis ait ad
Abbreviated transcription (Latin):
mat autor ꝯtra cecam cupiditatem ⁊
iram bestialem tyrannorum ⁊ auãoꝵ
Et ex hoc uidetur ꝙ molentia que in fẽ¬
tur in ꝓximum oriatur aut ex cupidi¬
circulo .u.
¶Et tralpie delanꝑa ⁊ essa intraccia
correncentauri armati disaette. Cetau¬
rifunt primi homines qui equos pͥmi¬
tus domuerunt. Et qr centum homiẽs
fuerunt ideo centauri .i. centum armati
dcĩ sunt. Uel qr ut aur uelociter discũ¬
rebant. Fuerunt aũt de piuncia thesalie
uͥ mons parnasus e olim apolmi ꝯsecra¬
tus. Ista thesalia fuit origo achillis ⁊
tore incircuitu sanguinis tanquã mini¬
stri ⁊ executores tyrãnidis ⁊ molentie.i
Nã hii primitus humanam lib̾tatẽ cũ
cquis ꝑuiolentiam ꝯturbart̃. ut dictũ
ẽ. Et ideo merito hicponuntur.
ron fuit quidam antiquus medicus ⁊ ci¬
ꝵ pͥmus inuenit. Ideo pingebat᷑ ab ãti¬
quis media ꝑte ho ⁊ media ꝑte equus.
Hic chyron ut dicunt poete nutriũ achil¬
lem sic̃ habet᷑ ĩ cantu .xxui. Ideo ait au¬

Expanded text:
mat autor contra cecam cupiditatem et iram bestialem tyrannorum et avarorum. Et ex hoc videtur quod violentia que infertur in proximum oriatur aut ex cupidicirculo V. vv. 55-57 et tra 'l pie de la ripa et essa, in traccia corren Centauri armati di saette. Centauri fuerunt primi homines qui equos primitus domuerunt: et quia centum homines fuerunt, ideo Centauri, idest centum armati, dicti sunt, vel quia ut aura velociter discurrebant. Fuerunt autem de provincia Thesalie, ubi mons Parnasus est olim Apolini consecratus. Ista Thesalia fuit origo Achillis ettore in circuitu sanguinis tanquam ministri et executores tyrannidis et violentie; nam hii primitus humanam libertatem cum equis per violentiam conturbarunt, ut dictum est. Et ideo merito hic ponuntur. ron fuit quidam antiquus medicus et cirum primus invenit. Ideo pingebatur ab antiquis media parte homo et media parte equus. Hic Chyron, ut dicunt poete, nutrivit Achillem, sicut habetur infra cantu XXVI. Ideo ait au
Abbreviated transcription (Latin):
sie ꝑ ordinem ꝯtemplatis diẽ autor ꝙ dum
uide recessissent ꝙ uidit duos ĩ quodã fo¬
mmine ꝯgelatos ⁊ ita stricte sͥ inuicẽ ad¬
herentes ꝙ caput unius erat galenum
socio cum quo erat. Et quẽadmodũ paĩs
cã famis famelice manducat᷑ ita dentes
suꝑ illum posuit m illa .s. parte inꝙͣ cere¬
brum cunnuca coniungitur. Et inducit
hicautor cõpatiue loquendo ystoriam ty¬
dei ⁊ menalippi. Dicens. Non ei aliter iy¬
deus menalippi ꝑ indignatione tỹpora
corrosit ꝙͣille corrodebat caput illius ⁊
collum. Ad quemego. O tu qui ostẽdis
ptam bestiale signum odium suꝑ illũ
quelntu rõdio dicmͥ quare ꝑcalem cõ¬
uentionem ꝙ si tu rationabiliter erga ilłỹ
te hs̃ sciendo ego quiuos estis ⁊ suam of¬
fensam ego uicem inmundo suꝑius tibi
red̾dã si ilła cumqua lo quor nõ siccet. Uñ¬
ait intextu.
Sequella cõchiparlo non sisecca.¬

Expanded text:
sic per ordinem contemplatis, dicit autor quod dum sic per ordinem contemplatis, dicit autor quod dum inde recessissent, quod vidit duos in quodam foramine congelatos, et ita stricte sibi invicem adherentes, quod caput unius erat galerium socio cum quo erat. Et, quemadmodum panis causa famis famelice manducatur, ita dentes super illum posuit, in illa scilicet parte in qua cerebrum cum nuca coniungitur. Et inducit hic autor, comparative loquendo, ystoriam Tydei et Menalippi, dicens: Non enim aliter Tydeus Menalippi per indignationem tympora corrosit, quam ille corrodebat caput illius et collum. Ad quem ego: «O tu qui ostendis per tam bestiale signum odium super illum quem tu rodis, dic michi quare, per talem coventionem; quod si tu rationabiliter erga illum te habes, sciendo ego qui vos estis et suam offensam, ego vicem in mundo superius tibi reddam, si illa cum qua loquor non siccetuait in textu: se quella con ch
Abbreviated transcription (Latin):
plus ꝙͣ unum crinẽ ip̃o latrante cũ oculiᷤ
inferiuo reuolunie/ quando unue alius i¬
ex clamauit. Quid habes tu inquit bocca
Non sufficit tibi cũ mandibulis ꝑsonare
nͥ tu latres. Qualis aũt te diabolus tãgit
modo: Tuncego. Amodo nolo ꝙtu lo q̃ra¬
ris ne quam proditor qr malis gratib tuis
de te uera nouaportabo. Et ilło. Uade hinc
et quiequid uis ad libitũ tuum narra sed
noli taçere si tibi lice̾at hinc exire/ de illo q
ita nẽ habuit linguam ꝓmptam. Ip̃e ei
plangit hie argentum francoꝵ. Potens
gͦ dicere. ego uidullum de duem milloc̾¬
te loco ubi stant madidi peceatores. Et si
int̾rogatus fueris Nunquit aliue erat
ibi. Tu hs̃ iuxta te illum debeccheria cuiꝰ
caput florentia amputauit. Ioħes de sol¬
daneriis credo ꝙ sit magis ultra eum ga¬
nellone ⁊ ⁊ tnbaldellus qui aꝑuit fauẽ¬
tiã tempe quo alii dormiebant᷑. Hiis aut̃

Expanded text:
plus quam unum crinem, ipso latrante, cum oculis plus quam unum crinem, ipso latrante, cum oculis inferius revolutis, quando unus alius exclamavit: «Quid habes tu», inquit, «Bocca? Non sufficit tibi cum mandibulis personare, nisi tu latres? Qualis autem te diabolus tangit modo?» Tunc ego: «Admodo nolo quod tu loquaris, nequam proditor, quia, malis gratibus tuis, de te vera nova portabo». Et ille: «Vade hinc, et quicquid vis ad libitum tuum narra; sed noli tacere, si tibi liceat hinc exire, de illo qui ita nunc habuit linguam promptam. Ipse enim plangit hic argentum Francorum. Poteris ergo dicere: <Ego vidi illum de Duera, in illo certe loco ubi stant madidi peccatores>. Et si interrogatus fueris <Nunquit alius erat ibi?> Tu habes iuxta te illum de Beccheria, cuius caput Florentia amputavit. Iohannes de Soldaneriis credo quod sit magis ultra cum Ganellone et etiam Tribaldellus, qui aperuit Faventiam tempore quo alii dormiebant». Hiis autem
Abbreviated transcription (Latin):
quantumcũq uolueris mͥ festinantiam
in eundo. Tunc dux stetit ⁊ ego dixi illi
qui ad huc duris imprecationib blasphe¬
mabar. Quis es tu qui taliter alii ĩpreca¬
ris. Et ille. Sed tu quis es quiuadis ꝑ
anthenoram ꝑcutiendo facies alienas i¬
ta ꝙ siuiuus ees nimuim adhuc eẽt.
Aiino sũ ego ⁊ carum tͥ eẽ potest fuit
mã responsio si famam queris ut nom̃
tuum ponam int̾ alias notas. Et ille i¬
mͥ totuminquit contranũ ꝯcupiscõ. Idar¬
co Recede hine ⁊ nolime amplius mole¬
stare quia male scis pistam gelidam fo¬
ueam adulan. Tunc ꝑ capillos capitis
cepi eum cedixi. Necesse erit omuino ut
aut ce nomines ut aut capillus hic nõ
remaneat tibi ullus. Unde ille michi/⁊
quãtumcũq tu niã coma me pͥues/ nõ di¬
cam tͥ quis ego su nec etiam demõstra¬
bo si suꝑ caput meũ millesies tu toniabi.
Ego autem iã hẽbam suos capillos ĩma¬
nibus aduolutos ⁊ iam sibi extraxeram

Expanded text:
quantumcunque volueris michi festinantiam quantumcunque volueris michi festinantiam in eundo». Tunc dux stetit, et ego dixi illi qui adhuc duris imprecationibus blasphemabat: «Quis es tu, qui taliter alii imprecaris?» Et ille: «Sed tu quis es, qui vadis per Anthenoram percutiendo facies alienas, ita quod si vivus esses, nimium adhuc esset?» «Vivus sum ego, et carum tibi esse potest», fuit mea responsio, «si famam queris, ut nomen tuum ponam inter alias notas». Et ille michi: «Totum», inquit, «contrarium concupisco. Idcirco recede hinc et noli me amplius molestare, quia male scis per istam gelidam foveam adulari». Tunc per capillos capitis cepi eum et dixi: «Necesse erit omnino ut aut te nomines, aut capillus hic non remaneat tibi ullus». Unde ille michi: «Quantumcunque tu mea coma me prives, non dicam tibi quis ego sim, nec etiam demonstrabo, si super caput meum millesies tu tomabis». Ego autem iam habebam suos capillos in manibus advolutos, et iam sibi extraxeram
Abbreviated transcription (Latin):
si tuscus es bene scis admodo quis fuit sb¬
audi iuita. Et ad hoc ut me nõ plus tene¬
as inẜmone. Scias ꝙ ego fin camiscione
de pacis. ⁊ expecto karlinum qui me subay¬
di cum cp̃s uenerit excusabit.¶ Posthec
diẽ autor uidi mille uisus ꝓpter frgora fac¬
tos nigros un irruit inmerigor ⁊iruet
semp cumrecordatus subaudi fuero dege¬
lidis illis aquio.¶Et hic funt prima ꝑs
dium ad quod omnis grauedo undiq ady¬
natur.⁊ ip̃e ꝓpter frigus et̾num tremabat.
Si uoluntas inquit supple diuina fuit
seu predestinatio uel fortuna nescio sedi
transeundo inter capita ꝓditorum fortitẽ
pede impegi infaciem unius. Ille autem
plorando clamauit. Dicens. Quãr me
calcas: Situ nõ uenis ad crescendumi
uindictam montis apti qr̃ me molesta:
Et cune ego dixi magistro. Magister mii
hic modicum me expecta ica ꝙego de uno
dubio exeam nune pistum postea facies

Expanded text:
si tuscus es, bene scis admodo quis fuit – subsi tuscus es, bene scis admodo quis fuit – subaudi in vita –. Et ad hoc ut me non plus teneas in sermone, scias quod ego fui Camiscione de Pazzis, et expecto Karlinum qui me – subaudi cum tempus venerit – excusabit». Post hec, dicit autor, vidi mille visus propter frigora factos nigros, unde irruit in me rigor, et irruet semper cum recordatus – subaudi fuero – de gelidis illis aquis. Et hic finit prima padium ad quod omnis gravedo undique adunatur, et ipse propter frigus eternum tremabat; si voluntas, inquit – supple divina – fuit, seu predestinatio, vel fortuna, nescio; sed transeundo inter capita proditorum fortiter pede impegi in faciem unius. Ille autem plorando clamavit, dicens: «Quare me calcas? Si tu non venis ad crescendum vindictam Montis Aperti, quare me molestas?» Et tunc ego dixi magistro: «Magister mi, hic modicum me expecta, ita quod ego de uno dubio exeam nunc per istum; postea facies
Abbreviated transcription (Latin):
dicens ꝙ nunꝙͣ duo ligna siue due taby¬
le ita una linea sunt unite siẽ illorum
palpebre cum illa glacie clause sũt. Tẽ
isli habentes oculos ita clausos qr auto¬
rem respicere nequiuerũt iracũdia uicti
more duorũ hyrcoꝵ se ad iuicẽ cum frõ¬
tib ꝑcusẜunt. Et unus qui ꝑꝑ frigus ꝑ¬
diderat amba aure ñ el euando faciẽ sed
potius ip̃am tenendo depressam ait ad
Dantem. Quare tantũ speculans iuinos.
Siuis scire qui sunt isti duo. scias ꝙ ual¬
lis unde fluuius bisentii adyma descẽ¬
dit patris eorũ alberti ⁊ ip̃orumfuit. De
uno eĩ corpore exiuerunt totãq caynam
poteris perscrutari ⁊ nõ inuemies ũbraz
que magis sit digna inglacie ista figi.
Certe non illa eui fuit fractum pectus ⁊
umbra cumuno ietu ꝑmanum regis ar¬
thu. non foracia non iste qui me suo capi¬
te ita premit ꝙ ultra uidere non possum.
Et fuit nomatus sassolus mascheromi

Expanded text:
dicens quod nunquam duo ligna, sive due tubudicens quod nunquam duo ligna, sive due tubule, ita una linea sunt unite, sicut illorum palpebre cum illa glacie clause sunt. Tunc illi habentes oculos ita clausos, quia autorem respicere nequiverunt, iracundia victi, more duorum hyrcorum se ad invicem cum frontibus percusserunt. Et unus, qui propter frigus perdiderat ambas aures, non elevando faciem, sed potius ipsam tenendo depressam, ait ad Dantem: «Quare tantum specularis in nos? Si vis scire qui sunt isti duo, scias quod vallis unde fluvius Bisentii ad yma descendit patris eorum Alberti et ipsorum fuit. De uno enim corpore exiverunt, totamque Caynam poteris perscrutari, et non invenies umbram que magis sit digna in glacie ista figi. Certe non illa cui fuit fractum pectus et umbra cum uno ictu per manum regis Arthu; non Focacia; non iste qui me suo capite ita premit quod ultra videre non possum; et fuit nomatus Sassolus Mascheroni:
Abbreviated transcription (Latin):
cloassandum stat rana cumore ẽx aqyã
quando femma msticana sõmat spieas
colligere mestate itauidi bi umbras do¬
lentes ꝯfictas milla glacie usq ad partez
u̾endam mittendo dentes ĩnotam cicoĩe
siue cantũ. Quelib aũt iparum ũbraꝵ
tenebat inferius faciem reuolutã ab ore
quarũfrgus ⁊ ab oculio cortriste suban
nem istarum aĩarum narrauit ad sinqu¬
lana ⁊ spãlia sic ꝓcedit/ diees. Quando ĩ
cireuitu aliquantulum ego uidi reuolui
me ad pedes/ ⁊uididuos ĩtastrictos ꝙ he¬
bant pilos capitis simul mixtos. Ad qͦs
ego inquiens Dicatis mͥ ouos qui sic pec¬
tora ꝯstrngitis qui uos estis. Tũe illi
ad autorem̃ capita erexerunt/ quorũ oculi
qui primo int̾ius molles erant/ usq ad
ora la crmas ꝑfuderunt. S ꝓpt̾ gelu ita
lacrime in ocłis congelarnt ꝙ glacies
oculos eis clausit. Modumautem quo
istorum oculi clausi sunt ꝯpando declat

Expanded text:
cloassandum stat rana, cum ore extra aquam, cloassandum stat rana, cum ore extra aquam, quando femina rusticana somniat spicas colligere in estate, ita vidi ibi umbras dolentes confictas in illa glacie usque ad partem verendam, mittendo dentes in notam ciconie, sive cantum. Quelibet autem ipsarum umbrarum tenebat inferius faciem revolutam, ab ore quarum frigus et ab oculis cor triste – subanem istarum animarum narravit, ad singularia et specialia sic procedit dicens: Quando in circuitu aliquantulum ego vidi, revolvi me ad pedes et vidi duos ita strictos, quod habebant pilos capitis simul mixtos. Ad quos ego inquiens: «Dicatis michi, o vos qui sic pectora constringitis, qui vos estis». Tunc illi ad autorem capita erexerunt, quorum oculi, qui primo interius molles erant, usque ad ora lacrimas profunderunt. Sed propter gelu ita lacrime in oculis congelarunt, quod glacies oculos eis clausit. Modum autem quo istorum oculi clausi sunt, comparando declarat,
Abbreviated transcription (Latin):
uobis ꝙ hic fuissetis pecudes siue capre.
Facto u̾o ꝓhemio ad narrandum aceedit/
dicens. Quomõ siue quãdo nos fuimus
inferius ĩputeo obscuro subpedibus.s. gy¬
ganteis plus sacis inymo/ ⁊ ego respicie¬
bam adhue ad altummurum subandi pu¬
tei mͥ audiui dici respice quõ transis uade
sic ꝙ tu non calces cum plantis capita fra-¬
trummiẜor acq lassoꝵ. Ad quas uoces
ego me reuolui/. ⁊uidi ante me ⁊ subtus i¬
pedes meos unum lacum qui ꝓpter gelu i
habebat uitri similitudinem ⁊ nõ aq̃ ¶Et
inducit hic autor quandam ꝯpatõem ut
ꝯgelationem illius lacus melius intelli¬
gere ualeamus dicens. Nunꝙ̃ fecit suo
cur sui tam grossum uelum ĩ hieme danu¬
bium inaustria nec thanais sub frigido ce¬
lo sic̃ erat ibi. Quia si tambernich serpe¬
trapana suꝑillum congelatum la cũ ceci¬
disset solummõ in ora eius alieuiꝰ crepita¬
tionis sonitum non fecisset. Et sieut ad

Expanded text:
vobis quod hic fuissetis pecudes sive capre. vobis quod hic fuissetis pecudes sive capre. Facto vero prohemio, ad narrandum accedit dicens: Quomodo sive quando nos fuimus inferius in puteo obscuro sub pedibus, scilicet gyganteis, plus satis in ymo, et ego respiciebam adhuc ad altum murum – subaudi putei – michi audivi dici: «Respice quomodo transis; vade sic quod tu non calces cum plantis capita fratrum miserorum atque lassorum». Ad quas voces ego me revolvi, et vidi ante me et subtus pedes meos unum lacum qui, propter gelu, habebat vitri similitudinem et non aque. Et inducit hic autor quandam comparationem, ut congelationem illius lacus melius intelligere valeamus, dicens: Nunquam fecit suo cursui tam grossum velum in hieme Danubium in Austria, nec Thanais sub frigido celo, sicut erat ibi. Quia si Tambernich seu Petrapana super illum congelatum lacum cecidisset, solummodo in ora eius alicuius crepitationis sonitum non fecisset. Et sicut ad
Abbreviated transcription (Latin):
Eueniẽs dantes ad nonã ⁊ ul¬
timũ eutulum infernalem ꝗ ẽ
positus inꝓfundo uolensq no¬
bis situm ⁊ modum dc̃i circuli
desiguare facit inprincipio istius cantu
tagesimi secundi quoddam ꝓhemiũ un he
modum. Siego haberem rimas asꝑas dy¬
mo ⁊ fractas siẽ tristi foramini.i. puteo ꝯ¬
ueniret. suꝑ quem puteum uel foramen cͥ¬
culi alii omnes premunt ego exprimerẽ
de meo ꝯceptu plenius suuni sucum. Sed
quia nõ habeo illas nmas nõ absqr timo¬
re adnairandum ea q̃ debeo me ꝯduco. Qͥa
nõ est hoc opus quod fieri debeat sine multa
ꝓuidentia ⁊ cautela describere .s. ul desigͣ¬
re fundum toti uniu̾so nec etiam ẽ hoc opꝰ
summendum ul narrandu a lingua que
matrem nominet seu patrem. Sz ille dñe
a diuuent meum u̾sum que adiuuerunt
ãphionem ad claudendum thebas ita ꝙ a
facto mea nanratio nõ sit diu̾sa. O super
omnes male creata plebs/ que stas in le¬
co de quo loqui ẽ durum melius fuisset

Expanded text:
eveniens Dantes ad nonum et ultimum circulum infernalem, qui est positus in profundo, volensque nobis situm et modum dicti circuli designare, facit in principio istius cantus trigesimi secundi quoddam prohemium in hunc modum: si ego haberem rimas asperas, duras, et fractas, sicut tristi foramini, idest puteo, conveniret, super quem puteum vel foramen circuli alii omnes premunt, ego exprimerem de meo conceptu plenius suum sucum. Sed quia non habeo illas rimas, non absque timore ad narrandum ea que debeo me conduco. Quia non est hoc opus quod fieri debeat sine multa providentia et cautela, describere scilicet vel designare fundum toti universo, nec etiam est hoc opus summendum vel narrandum a lingua que matrem nominet seu patrem. Sed ille domine adiuvent meum versum, que adiuverunt Amphionem ad claudendum Thebas, ita quod a facto mea narratio non sit diversa. O super omnes male creata plebs, que stas in loco de quo loqui est durum, melius fuisset
Abbreviated transcription (Latin):
Marchioni Estẽsi nõ erbuit mediante pe¬
cunia ꝓcurare. uñ ꝯfusione ⁊ u̾ecundia dy¬
masforçami la tua chiara fauella

Expanded text:
marchioni Estensi non erubuit mediante pecunia procurare. Unde, confusione et verecundia duma sforzami la tua chiara favella
Abbreviated transcription (Latin):
fuit quidã hõ bellicosus ⁊ ualde potens
annis. s tñ totus iracundia psenus. De
quo narrat statius t̾rio libro thebaidos
ꝙ tp̃r belli thebani dum.uii Reges ꝯtͣ the¬
bas conuenissent munum ⁊ ãphyorau
saedos ⁊ uates aposĩs deos ꝯsuleret. ⁊ip̃i

Expanded text:
fuit quidam homo bellicosus et valde potens in armis, sed tamen totus iracundia plenus. De quo narrat Statius, tertio libro Thebaidos, quod tempore belli Thebani, dum VII reges contra Thebas convenissent in unum et Amphyoraus sacerdos et vates Apolinis deos consuleret, et i
Abbreviated transcription (Latin):
mũ ẽ introgatio quam fẽe de filio. Itae
ernt mom̃ib socii ꝙ statĩ ꝙ audiuit fi¬
lius ms̃ qr̃non est tecum de Guidõe ꝓ¬
tinus intellex̃. ¶ Sedm ẽ pena in qua
eumuidit qr ẽ eummmundo hereticũ
sciuit statim eum in inferno cognouit
Lesue parole el modo de la pena.
maueuan dicostin gia lettolnome cc̃.¬
¶ Suꝑin ncadde. Supino .i. retrorsum.
¶Rota ꝙ aluid ẽst cadere in faciem et ali¬
ud est᷑ cadere retrorsum. Cadere enimin
faciem ẽ humilian. maiores reueri ⁊ de¬
um adorare sic̃ de abraham legitur ĩ ge¬
nesi ꝙ cũ deo soqueret᷑ cecidit infaciẽ suã.
Et desanctis Magis dicit maths ꝙ procidẽ
currere. sieut typice legitur de ely sacerdo¬
te inprimo libro regum ꝙ cecidit de sella
inqua sedebat retrorsum. ⁊ fractis cer¬
ucibus expirauit. Et bene dicuntũ dã¬
nati retrorsum eadere qr millas penas
cadunt a quib inpresenti faciem au̾te

Expanded text:
imum est interrogatio quam fecit de filio. Ita enim imum est interrogatio quam fecit de filio. Ita enim erant in omnibus socii, quod statim quod audivit <filius meus quare non est tecum>, de Guidone protinus intellexit. Secundum est pena in qua eum vidit, quia enim eum in mundo hereticum scivit, statim eum in Inferno cognovit.: vv. 64-66 Le sue parole e 'l modo de la pena m'avevan di costui già letto 'l nome, etc. Supin ricadde. Supino, idest retrorsum. Nota quod aliud est cadere in faciem et aliud est cadere retrorsum. Cadere enim in faciem est humiliari, maiores revereri, et Deum adorare, sicut de Abraham legitur in Genesi quod cum Deo loqueretur cecidit in faciem suam. Et de sanctis magis dicit Matheus quod proceternam incurrere, sicut typice legitur de Ely sacerdote in primo libro Regum, quod cecidit de sella in qua sedebat retrorsum, et fractis cervicibus expiravit. Et bene dicuntur damnati retrorsum cadere, quia in illas penas cadu
Abbreviated transcription (Latin):
insubsequetib nthimis ip̃i dno caual¬
canti. Colui. Hoc est uirgilius/ cattende
la ꝑ quimimena. forse cui Giuido uro ebe
adisdegno ¶S queritur hie qr iste dñs
caualcante autorem int̾rogat qr suuᷤ fi¬
lius nõ est secum. Ro. Audiens eĩ dñs
caualcante autorem loquentẽ cum diio
ratus fuit ꝙ filius suus Guido inistoi¬
tinere tam altungenii non associabat ar¬
torem. Uñ ait supra ipsi autori. Se per q̃¬
sto cieco carrere uai ꝑalteca dingegno.
mio fillio oue. ⁊ perche noneteco: Qͣ̃
dieat Si tecumnon ẽ. ubi est altitudo syi
ingenii sie ꝓfandi. Nunquid ip̃e non
nunt subaudi inistascia sic̃ tu: Cui an¬
tor cam assignat quare misto itinere nõ
ẽ secum. Dicens forse cui Guido ur̃o eb¬
be adisdegno. forte ideo dicit ꝑꝑcurialita¬
teminnatam. ¶Et nota ꝙ ad duo cogno¬
uit autor ipm eẽ dum̃ caualcantẽ. ¶ꝑ¬

Expanded text:
in subsequentibus rithimis ipsi domino Cavalin subsequentibus rithimis ipsi domino Cavalcanti: «Colui», hoc est Virgilius, «c'attende là per qui mi mena, / forse cui Guido vostro ebbe a disdegno». Sed queritur hic quare iste dominus Cavalcante autorem interrogat quare suus filius non est secum. Respondeo: Audiens enim dominus Cavalcante autorem loquentem cum dominratus fuit quod filius suus Guido in isto itinere tam alti ingenii non associabat autorem. Unde ait supra ipsi autori: «Se per questo cieco / carcere vai per altezza d'ingegno, / mio fillio ov'è? et perchè non è teco?» Quasi dicat: Si tecum non est, ubi est altitudo sui ingenii sic profundi? Nunquid ipse non vivit – subaudi in ista scientia – sicut tu? Cui autor causam assignat quare in isto itinere non est secum, dicens: «forse cui Guido vostro ebbe a disdegno»; forte , ideo dicit, propter curialitatem innatam. Et nota quod ad duo cognovit autor ipsum esse dominum Cavalcantem: Pr
Abbreviated transcription (Latin):
modi hoies nec paradisum diligunt nͨ
credunt. Similit̾ nec penas inferni ti¬
ment nec ꝑꝑ aliqua scelera que comit¬
tant ad illas penas ire formidant. Ideo
figuratiue loquit᷑ autor de isto hr̃tico fa¬
rnata ꝙ fronte se insepulero ⁊ pectore
engebat tanquã si pronichilo haberet ĩ¬
llor surse alauista scoperchiata
unombra. Dic hic autor ꝙ ini illo sepul¬
cro ita discoopto dequo loquebatur au¬
tori dominus fannata una umbra .i. a
nma se erex̃ ut uideret si filius eiꝰ eẽt in
illo itinere cum autore. Iste eͥ fuit ꝗdã
miles florentinus qui fuit uocatus do¬
minus caualcante de caualcantib pat̾
illius mimbilis uir in quo omis nobi¬
litas ⁊ ꝓbitas relucebat .s. Guidonis de
caualcantib. Fuit enste Guido scĩa ma¬
gnus ⁊ morib insignitus sed tñ in suo
sensu aliquasit̾ inflatus.hebat eͥ scĩas
poeticas inderisum. Uñ autor notant̾ diẽ

Expanded text:
usmodi homines nec Paradisum diligunt, neusmodi homines nec Paradisum diligunt, necredunt. Similiter nec penas Inferni timent, nec propter aliqua scelera que committant ad illas penas ire formidant. Ideo figurative loquitur autor de isto heretico Farinata, quod fronte se in sepulcro et pectore erigebat, tanquam si pro nichilo haberet Incollo. vv. 52-54 Allor surse a la vista scoperchiata / un'ombra. Dicit hic autor quod in illo sepulcro ita discooperto, de quo loquebatur autori dominus Farinata, una umbra, idest anima, se erexit, ut videret si filius eius esset in illo itinere cum autore. Iste enim fuit quidam miles florentinus qui fuit vocatus dominus Cavalcante de Cavalcantibus, pater illius mirabilis viri, in quo omnis nobilitas et probitas relucebat, scilicet Guidonis de Cavalcantibus. Fuit enim iste Guido scientia magnus et moribus insignitus, sed tamen in suo sensu aliqualiter inflatus. Habebat enim scientias poeticas in derisum: unde autor notanter dicit
Abbreviated transcription (Latin):
nunt. uł sicuti illi ꝗ reẜrectionem futu¬
num in earnis uoluptate expectant.
¶Quedam a pecis spintualib ortum ħt
sicut hr̃sis illorum qui ira commoti fi¬
deles ⁊ catholicos usq ad effusionem
sanguinis ꝑsequuntur. Et sicut illi ꝗ ĩ
uidia agitati puulos non laborantes re¬
gnum celorum nõ posse intrare ꝯfimãt.
Et sic̃ illi qui spũ inflati supbie dicunt ꝙ
qui manet in fide peca sibi nullatenꝰ im¬
purant᷑. ¶Quedam ũo heresis ortum ht̃
ab accidia que nullum uult bonumpe
licite omnem suam uoluntatem sine
ficando ponit hie autor quendam nobi¬
lem militem florentinum ꝗ fuit uocatu̾
dominus farmata deubertis qui ut coĩt̾
creditur fuit hereticus epycunus ¶ie ẽ
eͥ unus exillis quinque dequibz autor in¬
Uere omnis ho peccator ⁊ maxime heͬti¬
cus qui mortuo corꝑe anumam mortuã
conficetur. aliamuitam ubi anime per¬
ꝑpetuo uiuant eẽ non credit. Idcuro hui¬

Expanded text:
nunt, vel sicuti illi qui resurrectionem futununt, vel sicuti illi qui resurrectionem futuram in carnis voluptate expectant. Quedam a peccatis spiritualibus ortum habet, sicut heresis illorum qui, ira commoti, fideles et catholicos usque ad effusionem sanguinis persequuntur; et sicut illi qui, invidia agitati, parvulos non laborantes regnum celorum non posse intrare confirmant; et sicut illi qui, spiritu inflati superbie, dicunt quod qui manet in fide, peccata sibi nullatenus imputantur. Quedam vero heresis ortum habet ab accidia, que nullum vult bonum pelicite omnem suam voluntatem sine ficando ponit hic autor quendam nobilem militem florentinum, qui fuit vocatus dominus Farinata de Ubertis, qui, ut communiter creditur, fuit hereticus Epycurus. Hic est enim unus ex illis quinque, de quibus autor inVere omnis homo peccator, et maxime hereticus, qui mortuo corpore animam mortuam confitetur, aliam vitam ubi anime perpetuo vivant esse non credit. Idcirco hui