comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
e teghiaio aldobradi. Iste teghiaiꝰ aldobrã¬
di fuit qdã nobilis miles de adimanb de
floretia ho certe magninominis atq uo¬
cis. Ideo dr̃ intextu. Lacuiuoce. nelmõdo
su dourebe esser gradita. Iste eͥ ẽ unꝰ ex ilł
.x.deqb autor intenugauit Ciacchũ ut hr̃¬

Expanded text:
 Teghiaio Aldobrandi, Iste Teghiaius Aldobrandi fuit quidam nobilis miles de Adimaribus de Florentia, homo certe magni nominis atque vocis. Ideo dicitur in textu: «la cui voce / nel mondo sù dovrebe esser gradita». Iste enim est unus ex illis V de quibus autor interrogavit Ciacchum, ut h
Abbreviated transcription (Latin):
corã domino uͥnota ꝙ duo sunt peccata
q̃ de t̾musq ad celum clamant ad deũ. ho
ob uitiis sunt dei ⁊ huaĩ gñis inĩca. Nã
homicida occidendo hominẽ ꝗ ẽ fcũm dei de¬
struit opus eiꝰ. Sodomita u̾o impedit ne
dei fcũra mltiplicet᷑. Et idcirco ista duo pec¬
cata q̃ diuino oꝑi ꝯͣdicunt suo fetore abo¬
minabili ad deum clamare dicunt᷑. De
homieidio eͥ ait deus ad Caym. Uox sãguĩs
frs tui clamat ad me de tra. Et de sodomi¬
tis air ad abraã. Clamor sodomoꝵ uenit

Expanded text:
coram Domino. Ubi nota quod duo sunt peccata que de terra usque ad celum clamant ad Deum: homobus vitiis sunt Dei et humani generis inimici. Nam homicida occidendo hominem qui est factura Dei, destruit opus eius. Sodomita vero impedit ne Dei factura multiplicetur. Et idcirco ista duo peccata, que divino operi contradicunt, suo fetore abominabili ad Deum clamare dicuntur. De homicidio enim ait Deus ad Caym: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Et de sodomitis ait ad Abraam: Clamor sodomorum venit
Abbreviated transcription (Latin):
¶Edio cheposto sõ conloro incroçe
Iacopo nstieueci fui. Iste Iacob fuit ⁊ ꝗdã
nobilis miles de florentia qui ꝑꝑ malam
uxorẽ quã hebat oes alias ħebat odio mu¬
lieres. Uñ ista decã huic se uitio mãcipaũ.
Ideo ipemet diẽ autori. Lamala mollie piu
caltro minuoce. ¶Monet ãt hic autor taci¬
te mulieres ut uiris suis amabiles se exhi
res qͣs hñt cogunt isti uitio deẜuire. Et ẽ
iste ⁊̃ unus ex illis quinq de ꝗb autor no¬
titiã desidembat hẽre.Ideo interrogaũ de ip̃iᷤ
¶Lascio lo fele ⁊ uo ꝑdolci pomi .i. relinquo
poc̃a que ꝑ infernum allegorice figurant᷑
⁊ ꝓ dulcib pomuis uado que figurantur
¶Guillielmo borsieri il qual siduole
connoi ꝑ poco. Iste Guillielmꝰ fuit quidam
florentinus optimus Ioculator siue hystrio
ꝗ multum fuit isto uitio maculatꝰ. Ideo Ia¬
cob Rusticuccii loques de eo y ronice diẽ au¬
¶ Quia de pec̃o ꝯtranaͣm hic ⁊ insuꝑiorib

Expanded text:
Ed io, che posto son con loro in croce, Iacopo Rusticucci fui, Iste Iacobus fuit etiam quidam nobilis miles de Florentia, qui propter malam uxorem quam habebat, omnes alias habebat odio mulieres: unde ista de causa huic se vitio mancipavit. Ideo ipsemet dicit autori: «la mala mollie più c'altro mi nuoce». Monet autem hic autor tacite mulieres ut viris suis amabiles se exhibres quas habent, coguntur isti vitio deservire. Et est iste etiam unus ex illis quinque de quibus autor notitiam desiLascio lo fele et vo' per dolci pomi, idest relinquo peccata que per infernum allegorice figurantur, et pro dulcibus pomis vado, que figurantur sum. vv. 70-72 Guillielmo Borsieri, il qual si duole con noi per poco Iste Guillielmus fuit quidam florentinus optimus ioculator sive hystrio, qui multum fuit isto vitio maculatus. Ideo Iacobus Rusticuccii, loquens de eo, yronice dicit au Quia de peccato contra naturam hic et in superioribus
Abbreviated transcription (Latin):
Atransposta disse nontirendo
senonlofar cheladimanda onesta
si de seguir conloꝑa tacendo.
Hie at̾ monemur ꝙ usta ⁊ honesta pe¬
ticio statim ꝙ porngitur debet ꝓtinus
exaudiri. Idcirco ut petitio aitius exandi¬
acur admonet nos poeta dicens.
Nã stultum est petere quod possit iure negãi.

Expanded text:
a risposta», disse, «non ti rendo se non lo far; chè la dimanda onesta si de' seguir con l'opera tacendo». Hic admonemur quod iusta et honesta petitio, statim quod porrigitur, debet protinus exaudiri. Idcirco, ut petitio citius exaudiatur, admonet nos poeta dicens: Nam stultum est petere quod possit iure negari.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpinqͣuit in quo ip̃a deceptio dãnat᷑
⁊ finus illã cordam q̃ ẽ signum decep¬
tionis ⁊ fraudis ut dictum ẽ a Uante
remouit ⁊ millud baratrũ infẽnale
ꝓiec̃. Et statĩ quoddam t̾ribile mõstrũ
qd tenet typũ ⁊ siłitudinẽ ip̃ius decep¬
tionis ⁊ finudis ac ⁊ ꝓdicionis ut ĩ
sequenti cantu dicetur. uiso suo signo
statim sur sũuenit credẽs portare ad
infima aliquẽ uel aliquos fraudu
di questa comedia lector tigiro.
Noles hic autor reuelare q̃ uidit ⁊ ti
ce crederetur/ iurat cͥl ꝗ istã legei̾t co¬
mediã ꝙ su p̃a comedia nõ possit lõ
Quid uo sit comedia ⁊ quot st̃ gnͣa
poctaꝵ in plogo supius est expressũ.
Inisto xxi eantu continent᷑. uii ꝯparatões

Expanded text:
propinquavit, in quo ipsa deceptio damnatur propinquavit, in quo ipsa deceptio damnatur et fraus, illam cordam que est signum deceptionis et fraudis, ut dictum est, a Dante removit et in illud baratrum infernale proiecit. Et statim quoddam terribile monstrum quod tenet typum et similitudinem ipsius deceptionis et fraudis, ac etiam proditionis, ut in sequenti cantu dicetur, viso suo signo statim sursum venit, credens portare ad infima aliquem, vel aliquos frauduldi questa comedìa, lector ti giuro, Volens hic autor revelare que vidit, et ce crederetur, iurat cuilibet qui istam legerit Comediam, quod si ipsa Comedia non possit longQuid vero sit comedia, et quot sunt genera poetarum, in prologo superius est expressum. In isto XVI cantu continent
Abbreviated transcription (Latin):
maculata que ꝑꝑ suas macłas tener ty¬
pũ luxͣ tñ ad huc q̃dã reliꝗe remãẜunt
dam qua erat ipe p̃cinetꝰ methaforice
figurat̃. Ista ẽ corda ab homero çona ue¬
nenis appellat᷑: qr cumista cona .i. cum
deceptione ligat uenus ⁊ hominẽ sapi¬
encem. Nã nõ est a deo sapiens ꝗ possit
sͥ aluxͤ deceptõe cauere/ si ꝯu̾sationẽ pri¬
mo ip̃ius uenĩs nõ cauebit. Uñ omexꝰ.
Deceptio in quit uenis furata est intelle¬
ctum sapientis. Et ista tali corda utũt
luxunosi ad suas la sciuias ex̾cẽdas. ut
ĩ.xuiii. cantu. in Iasone patebit. Cum
itaq Dantes ista corda se dicat ẽẽ prec̃t
osi ꝯtͣipam deceptiõe utant᷑ ⁊ fraude.
Et ideo dic̃ ip̃e in textu.
Et conessa pensai alcuna uolta
prender la lonça a lapelle dipinta. Qͥa
nullo meliori modo ꝙͣ deceptõe uł frar¬
de ip̃a fraus uł deceptio capi põt. quia
Uirgilius aut̃ cum ad octunũ cirtulũ

Expanded text:
maculata, que propter suas maculas tenet tymaculata, que propter suas maculas tenet typum luxurie, tamen adhuc quedam reliquie remanserunt dam, qua erat ipse precinctus, methaforice figuratur. Ista enim corda ab Homero zona Veneris appellatur, quia cum ista zona, idest cum deceptione, ligat Venus etiam hominem sapientem. Nam non est adeo sapiens qui possit sibi a luxurie deceptione cavere, si conversationem primo ipsius Veneris non cavebit. Unde Omerus: Deceptio, inquit, Veneris furata est intellectum sapientis. Et ista tali corda utuntur luxuriosi ad suas lascivias exercendas, ut infra, XVIII cantu, in Iasone patebit. Cum itaque Dantes ista corda se dicat esse precinciosi contra ipsam deceptione utantur et fraude. Et ideo dicit ipse in textu: et con essa pensai alcuna volta prender la lonza a la pelle dipinta. quia nullo meliori modo quam deceptione vel fraude ipsa fraus vel deceptio capi potest; quia Virgilius autem, cum ad octavum circulum
Abbreviated transcription (Latin):
Extremĩcolles siculo cessere peloro. De
istomonte ait beatus ysidꝰ . xiiii. libroi
ecħ. Apeniñ dr̃ qͣĩ alpes penice .i. affrica¬
ne. Nã anbal affricanus uenies ad y¬
taliã easdem alpes ferro aꝑuit. Uñ ug̾.
Anibal pꝰt bella yspanie aceto rupit.
Uñ Iuuenał. Et montem iupit accto.
Et iñ loca ip̃a que rup̃ alpes apenine ro
Io auea una corda intorno cĩta
⁊ conessa pesai alcunauolta
p̃nder lalonça alapelle dipinta.
Suꝑius inprimo cãtu autor allegorice
demonstrauit ꝙ iã fuit trib uitiis ma
stias q̃ sͥ mascẽsu mõtis ĩpedim̃ta dedeĩt.
is liberauit. sed accidit hõi apec̃is abluto
q̃admodumilli ꝗ de graui ẽ egͥtudiẽ liba¬
tus ꝗ lieet sit liberatus tñremanẽt q̃dã
reliquie sic̃ ẽ memoria poci in qua ħo ⁊̃¬
pꝰt poeã aliqñ delectat᷑. ⁊ sic̃ ẽ nimius af¬
fectus adcarnalia ⁊ mundana. Et de ⁊¬
hoc ait dñs Petro. Qͥ lõtus ẽ i nõ uidi
nͥ ut pedes lauet ⁊ ẽ mundus totꝰ. Tũc

Expanded text:
Extremi colles Siculo cessere Peloro. De isto monte ait beatus Ysidorus, XIIII libro Eth.: Apeninus dicitur quasi Alpes Penice, idest Affricane. Nam Anibal Affricanus, veniens ad Ytaliam, easdem Alpes ferro aperuit. Unde ViAnibal post bella Yspanie aceto rupit. Unde Iuvenalis: Et montem rupit aceto. Et inde loca ipsa, que rupit, Alpes Apenine vocv. 106-108 Io avea una corda intorno cinta, et con essa pensai alcuna volta prender la lonza a la pelle dipinta. Superius in primo cantu autor allegorice demonstravit quod iam fuit tribus vitiis macstias que sibi in ascensu montis impedimenta dederunt.is liberavit. Sed accidit homini a peccatis abluto queadmodum illi qui de gravi est egritudine liberatus; qui licet sit liberatus, tamen remanent quedam reliquie, sicut est memoria peccati, in qua hota aliquando delectatur, et sicut est nimius affectus ad carnalia et mundana. Et de hoc ait Dominus Petro: Qui lotus est et non indiget nisi ut pedes lavet et est mundus totus, tunc
Abbreviated transcription (French):
che di pelmoeusato emcouerta
Et non misi partia dirançaluolto
el solmontauan su conquellestelle
sicabene sperar mera cagione
diquella fiera la guietta pesle
Lora deltempe ⁊ la dolcestagione
manonsi che paura non midesse
semblaua carca cola sua magreça
cheuenendomincontro a pocapoco
dinançi ali occhi misi fu oferto¬
miserere di me gudai a luialtr¬
qual chetusii odombra odomo ccito
Ri sposemi non homo homogia fui
et iparenti miei furon lombardi
mantuam ꝑ patria ambidui
Lacqui sub iulio ancor che fosse tardi
⁊ iissi aroma sottol buono agusto
altempo delidei falsi ⁊ bugiardi
oeta fui ⁊ cancai di quel guisto
filli uol danchise che uenne datroi
pochel suꝑbo y lion fu combusto.

Expanded text:
che di pel macolato era coverta; che di pel macolato era coverta; e non mi si partia dinanzi al volte 'l sol montava 'n sù con quelle stelleh'a bene sperar m'era cagione di quella fiera a la gaetta pelle l'ora del tempo e la dolce stagione; ma non sì che paura non mi dessesembiava carca ne la sua magrezza,venendomi 'ncontro, a poco a poco dinanzi a li occhi mi si fu offerto"miserere di me", gridai a lui, "qual che tu sii, od ombra od omo certoRisposemi: «Non homo, homo già fui, et li parenti miei furon lombardi, mantuani per patria amendui. Nacqui sub Iulio, ancor che fosse tardi et vissi a Roma sotto 'l buono Augusto, nel tempo delli dèi falsi et bugiardi. Poeta fui, et cantai di quel giusto filliuol d'Anchise che venne da Troya, poi che 'l superbo Ylión fu combusto.
Abbreviated transcription (Latin):
Pchipanti cosi giunte ꝑsone
ꝑtito portolmicerebro lasso
dal suprincipio che inq̃sto troncone
Cosi sosẜua mine lo contrapasso. Istud no¬
tabile duplicit̾ potest expomi. ¶Primo liet¬
aliter sie. Qui seꝑat alios seu amiaitia seu
sic obẜuatur ĩ eo ꝯtͣpassus qr debet reciꝑe id
qd fec̃. ¶ So põt expom moralit̾ sic. Quicr̃¬
q separit aliquẽ ab aliquo Uỹ parentela
uel amiertia dissoluatur. portat caput a se
diuisum qr rationem q̃ ẽ caput aĩe iã ami¬
sit. Et sic patet xxuiii cantus pͦ cãtice.
Iisto xxxiuͦi cantu ac ⁊ insequenti au¬
tortretat de decima ⁊ ultima malabul¬
c̃ia inqua ponit falsatores ꝑsoãx metallo¬
nĩ scnpturarũ ⁊ cuiuslib alteriꝰ rei. Qyoꝵ
pena ẽ omnium m̃broꝵ le prosacorruptio.

Expanded text:
partì così giunte persone, partito porto 'l mi' cerebro, lasso!, dal su' principio, ch'è in questo troncone: Così s'osserva in me lo contrapasso. Istud notabile dupliciter potest exponi. Primo licteraliter sic: Qui separat alios, seu amicitia seu sic observatur in eo contrapassus, quia debet recipere id quod fecit. Secundo potest exponi moraliter sic: Quicunque separat aliquem ab aliquo, unde parentela vel amicitia dissolvatur, portat caput a se divisum, quia rationem, que est caput anime, iam amisit Et sic patet XXVIII cantus prime cantice.In isto XXVIIII cantu ac etiam in sequenti autor tractat de decima et ultima malabulgia, in qua ponit falsatores personarum, metallorum, scripturarum et cuiuslibet alterius rei; quorum pena est omnium membrorum leprosa cor
Abbreviated transcription (Latin):
siti labore ⁊ ẜpentum mor sib ꝑdidit ue¬
nenatis. Et precipue duos. nassidium¬
.s. ⁊ sabellum quorumutq diuerso uene¬
no ⁊ diu̾sa morte interiit. Nã quidamẜ
momordit. cuius ẜpentis uenenum nõ
solum cames s etiam ossa ꝯsunit. ut
dicit beatus Isidorus. Nã quemadmodũ
sol niues resoluit in aquas ⁊ calor igniᷤ
ceram li quescere facit siciste ẜpẽs m̃bra
omnia li quefacit. Uñ lucanu. Ossaq i
dissoluens cum corꝑe tabificus seps ¶ꝑ¬
cussus ituq sabellus incrure ẜpentem
auellens ipm cũ iaculo ꝑ fodit arenis.
Lucanus.
Mors enit añ oculos miẜiq ĩ ciure sabelli
Seps sterit exiguus q̃ flexo dente tenacẽ
Auulsit ip̃e manu piloq affix̃ arenis.
S mox ut uenenum ꝑ ip̃mo m̃bra discũ¬
rit sabellus cepit same totus flui ita ꝙ

Expanded text:
siti, labore, et serpentum morsibus perdidit venenatis; et precipue duos, Nassidi Sabellum, quorum uterque diverso veneno et diversa morte interiit. Nam quidam smomordit; cuius serpentis venenum non solum carnes sed etiam ossa consumit, ut dicit beatus Isidorus. Nam quemadmodum sol nives resolvit in aquas, et calor ignis ceram liquescere facit, sic iste serpens membra omnia liquefacit. Unde Lucanus: «Ossaque dissolvens cum corpore tabificus seps». Percussus itaque Sabellus in crure, serpentem avellens, ipsum cum iacubo perfodit arenis. Lucanus: Mors erat ante oculos, miserique in crure Sabelli Seps stetit exiguus; quem flexo dente tenacem Avulsit, ipse manu piloque affixit arenis. Sed mox ut venenum per ipsius membra discurrit, Sabellus cepit sanie totus flui, ita
Abbreviated transcription (Latin):
ultima decem bulgiarini ꝓ alchunia qͣm
inmundo feci me dãnauit Minos cui fal¬
lere nunꝙͣ licet. ¶Ludiẽs u̾o autor uanita¬
tẽ albari ait ad uirgilium. fuit ne unqͣm
gens itauana sic̃ senensis. Certe nõ desa¬
tis gallica siẽ ista. Uñ aliuo le ꝓsus uerbo
dantieo yroniee sie respondit. Exthe sup¬
ple de ip̃orum senen sium ꝯsortio striceaz
ꝗ scunt expẽsas facere temꝑatas. Et nicho¬
laum qui morẽ diuitẽ gariofali primitus
palam fec̃ morto in quo tale scm̃.s. radica¬
tur. Et extrahe ad huc de illorum ꝯsortio ⁊¬
siue nũo societatem inqua disꝑsit caccia
de asciano iuneã ac ẽ grandem frõdẽ. Et
in qua societate abballiatus ꝓtulit suu sen¬
sũ. S ut scias quis ẽ ille ꝗ ꝯtra senenses
ẜario tͥ fat̾ a cuetuũ oculumu̾sus me ita
ꝙ mã facies bñ tͥ respondeat. ⁊ sic undebiᷤᷤ
ꝙego sum uinbra capochii ꝗ falsauime¬
talsa cum alchimia. Et tu dehoe recordari

Expanded text:
ultima decem bulgiarum pro alchimia, quam ultima decem bulgiarum pro alchimia, quam in mundo feci, me damnavit Minos, cui fallere nunquam licet». Audiens vero autor vanitatem Albari, ait ad Virgilium: «Fuitne unquam gens ita vana sicut Senensis? Certe non de satis gallica sicut ista». Unde alius leprosus verbo dantico yronice sic respondit: «Extrahe – supple de ipsorum Senensium consortio – Striccam, qui scivit expensas facere temperatas, et Nicholaum, qui morem divitem garofali primitus palam fecit in orto, in quo tale semen scilicet radicatur. Et extrahe adhuc de illorum consortio sive numero societatem in qua dispersit Caccia de Asciano vineam ac etiam grandem frondem; et in qua societate Abballiatus protulit suum sensum. Sed ut scias quis est ille qui contra Senenses secundario tibi fatur, acue tuum oculum versus me, ita quod mea facies bene tibi respondeat; et sic vedebis quod ego sum umbra Capochii, qui falsavi metalla cum alchimia. Et tu de hoc recordari
Abbreviated transcription (Latin):
ta ⁊ quilib ad autorem cum tremitu se ꝯ¬
u̾tit cum aliis ꝗexincidenti u̾ba uirgilii
audierunt ¶ Uirgilius u̾o autori tõtus
adherens ait. Dic illis quicꝗd tuuis. Et
tunc autor ẜmuelle uirgilii sic incep̃. Si
ur̃a memoria in pͥmo mundo de humais
m̃tib nõ furetur s ut sub multis solib
ipa iuuat dicite mͥ quos estis ⁊ dequa gẽ¬
te uos ur̃aq inepta ⁊ fastidiosa pena mi¬
chi palã facere non formidet. Dunc unꝰ
illorum Ego inꝗt fui de aretio ⁊ albarus
de senis me miri feẽ adignem sed illud ꝓ
quo mortuus fui mistam bulgiã nõ ꝯduc̃.
uerã est ꝙ ego dixi illi subaudi albaro io¬
co loquẽdo. Ego scirem paerẽ uolare si uel¬
lem. Et ille qui uanitatem auidam ⁊ pru¬
dentiam modicam possi debat uoluit ꝙego
demõstrarẽ oͥ artem subaudi uolãdi. Et i¬
solum quia non feci ipm̃ Uedalum fecit a
tali qui eum hebat ꝓfiliome ꝯburi. S in

Expanded text:
ta, et quilibet ad autorem cum tremitu se cta, et quilibet ad autorem cum tremitu se convertit, cum aliis qui ex incidenti verba Virgilii audierunt. Virgilius vero autori totus adherens ait: «Dic illis quicquid tu vis». Et tunc autor, secundum velle Virgilii, sic incepit: «Si vestra memoria in primo mundo de humanis mentibus non furetur, sed ut sub multis solibus ipsa vivat, dicite michi qui vos estis et de qua gente; vos vestraque inepta et fastidiosa pena michi palam facere non formidet». Tunc unus illorum: «Ego», inquit, «fui de Aretio, et Albarus de Senis me mitti fecit ad ignem; sed illud pro quo mortuus fui, in istam bulgiam non conducit. Verum est quod ego dixi illi – subaudi Albaro – ioco loquendo: <Ego scirem per aerem volare, si vellem>. Et ille qui vanitatem avidam et prudentiam modicam possidebat, voluit quod ego demonstrarem sibi artem – subaudi volandi –. Et solum quia non feci ipsum Dedalum, fecit a tali qui eum habebat pro filio me comburi. Sed in
Abbreviated transcription (Latin):
diatur ad ignem teghia cuin teghia a ea¬
pite usq ad pedes scabie maculatos ⁊ nũ¬
quã uidi ascutifero a suo dño expectato uł
ab illo qui male libent uigilat strigilem
sic deduci siẽ ꝗlib illoꝵ duoꝵ sx̾se morsũ
unguium deducebat ꝓpter magnã rabiem
pruritus ꝗ succursum aliũ hẽ non põt. Et
siẽ cultelluo rdit squamas a scagłia ayt
alium piscẽ ꝗ squamas hãt largiores ita
nias temetip̃m ⁊ qui de eisdem unguibus
forcipes aliqñ facis dic nob̃ si aliquis lati¬
nus est int istos ꝗ sũt hie. si unguis ad x¬
istud tibi opus sufficiat inet̾num. Cui u¬
nus istoꝵ duoꝵ plorando sic ait. Latini su¬
mus nos hie ambo quos tuuides ita destuͣ¬
ctos. s tuos es qui de nob int̾rogasti. Et
uͥgꝰ ad illum. Egoinquit sum unus ꝗ cũ
isto uiuo de ualle inualleminferius huc
descendo ⁊ cui infernũ monstrare intendo.
Tunc illorũ duoꝵ cõis inherentia ẽ solu¬

Expanded text:
diatur ad ignem teghia cum teghia, a cadiatur ad ignem teghia cum teghia, a capite usque ad pedes scabie maculatos; et nunquam vidi a scutifero, a suo domino expectato, vel ab illo qui male libenter vigilat, strigilem sic deduci, sicut quilibet illorum duorum super se morsum unguium deducebat propter magnam rabiem pruritus, qui succursum alium habere non potest. Et sicut cultellus radit squamas a scaglia aut alium piscem qui squamas habeat largiores, ita nias te metipsum, et qui de eisdem unguibus forcipes aliquando facis, dic nobis si aliquis Latinus est inter istos qui sunt hic, si unguis ad istud tibi opus sufficiat in eternum». Cui unus istorum duorum plorando sic ait: «Latini sumus nos hic ambo, quos tu vides ita destructos. Sed tu quis es qui de nobis interrogasti?» Et Virgilius ad illum: «Ego», inquit, «sum unus qui cum isto vivo de valle in vallem inferius huc descendo, et cui infernum monstrare intendo». Tunc illorum duorum communis inherentia est solu
Abbreviated transcription (Latin):
patiue lo q̃do illã famosã infirmitate qye
fuit antiꝗtus ĩ egina. Que talis ⁊ tãta fy¬
it ꝙ oͥ aĩasia usq̃ ad modicos u̾ines uniu̾¬
salit̾ cecidenint. Et postea gentes antique
urate sunt semine formicaꝵ. Igitur in ꝗt
autor. Nõ credo ꝙ maior tristitia fui̾t ĩ egi¬
na at uidendum totũ ppłm sic infirmũ ꝙͣ
erat ad uidendũ ꝑ illam uaslem obscuram
li aut mõ isti languẽtes spẽ erant inuicem
cumulati declarando subiungit Dicens ꝙ
uniꝰ sx᷑ aliũ sie iacebat ꝙ de se ipis cumulos
siue monticulos faciebant. Et aliꝗ ex illis
pnos ꝑ illum cassem qr surgere nõ pot̾ant
se mutabant ¶aata u̾o con ditõe istorũ
ingñali autor ad particularia sie descẽdit.
Nos inquiẽs pedetentim sine ẜmone iba¬
mus respiciendo ⁊ auscultando egrotos
qui suas ꝑsonas premagnitu diẽmor¬
biengere nonualebant. Et dũ sie respic̃ẽm
uidi duos ita sͥ inuicẽ adherentes sic̃ appo¬

Expanded text:
parative loquendo, illam famosam infirmitatem que parative loquendo, illam famosam infirmitatem que fuit antiquitus in Egina; que talis et tanta fuit quod omnia animalia usque ad modicos vermes universaliter ceciderunt. Et postea gentes antique,urate sunt semine formicarum. Igitur inquit autor: Non credo quod maior tristitia fuerit in Egina ad videndum totum populum sic infirmum, quam erat ad videndum per illam vallem obscuram li autem modo isti languentes spiritus erant invicem cumulati, declarando subiungit, dicens quod unus super alium sic iacebat, quod de se ipsis cumulos sive monticulos faciebant. Et aliqui ex illis pronos per illum callem, quia surgere non poterant, se mutabant. Narrata vero conditione istorum in generali, autor ad particularia sic descendit. Nos, inquiens, pedetentim sine sermone ibamus, respiciendo et auscultando egrotos qui suas personas pre magnitudine morbi erigere non valebant. Et dum sic respicerem, vidi duos ita sibi invicem adherentes, sicut appo
Abbreviated transcription (Latin):
fuius suꝑ ultimum claustrũ masaꝵ brs¬
giarum ita ꝙ sui ꝯu̾si a nr̃o intuitu potãt
ꝯtẽplari lamenta sagittauerũt me diu̾sa.
que suas hastieulas hẽbant predolore fera¬
tas.¶Et sie incip̃ hic decima ⁊ ultima ma¬
labulgia ¶Intrans aũt autor istam bulgi¬
am facit quandam ꝯꝑationẽ uoleno de pe¬
na isti̾bulgie ꝑtractare. Que talis ẽ. Si
omnia mala .i. infirmitates atq dolores
omniũ hospitaliũ uallis clane mantue
⁊ sarduice que accidere solent int̾ Iuliũ ⁊
septembrem muna fossa adunarent᷑ in u¬
num dolorosi elamores ⁊ putͥdi fetores iñ
sine dubio exalarẽt. Taleo itaq dolorose la¬
mentationes ⁊ marcidi fetores de ista xͣ. bil
et in ea que narrat ocul ꝯspexisse. Conspex
nãq infũdo illius fouee ꝙ ĩ fallibił iustiti¬
a q̃ e alti dm̃ mĩstratͥx punit falsatores qͦs
hie in hac uita registrat ¶ Et ad duc̃ hie cõ¬

Expanded text:
fuimus super ultimum claustrum malarum bulfuimus super ultimum claustrum malarum bulgiarum, ita quod sui conversi a nostro intuitu poterant contemplari, lamenta sagittaverunt me diversa, que suas hasticulas habebant pre dolore ferratas. Et sic incipit hic decima et ultima malabulgia. Intrans autem autor istam bulgiam, facit quandam comparationem, volens de pena istius bulgie pertractare, que talis est: Si omnia mala, idest infirmitates atque dolores omnium hospitalium Vallis Clane, Maritime et Sardinee que accidere solent inter iulium et septembrem, in una fossa adunarentur in unum, dolorosi clamores et putridi fetores inde sine dubio exalarent. Tales itaque dolorose lamentationes et marcidi fetores de ista decima bet inde ea que narrat oculis conspexisse. Conspexit nanque in fundo illius fovee, quod infallibilis iustitia, que est alti Domini ministratrix, punit falsatores quos hic in hac vita registrat. Et adducit hic, com
Abbreviated transcription (Latin):
seo ¶ Et sic finitur hic nona bulgia. ¶Dem̃
debat/ ⁊ ego post ipĩn ibam iam sibi respon¬
sionem faciendo ac etiam subiungendo.
illa ẽ cauea inqua ego sie attente modo re¬
spiciebam credo ꝙ unus sp̃s mei sangiuniᷤ
plangat culpam que illue inferius tantũ
cõstar. Tune dixit mͥ/ adagister. Nõ fatige¬
t̃ tua eogitatio de cet̾o sx ilłum: attẽde ad ałi¬
us. Et isle ibi remaneat. Quia ego ad pedẽ
pontieuli uidi eum te digito demonstrãtez
Ser delbello. Tu eras tũc ita totalit̾ occu¬
patus suꝑ illum ꝗ iã tenuit altã frõtẽ ꝙ
nõ respexisti illac quousq ille iñ recessil.
Et ego inquit. Omidux. uiolenta sua mor
que ad huc non ẽ ꝑaliquẽ uindicata ꝗ hui
dedecoris ꝯsors sit fecit ipm̃ ꝯtra me talit̾
indignari uñ recessit nolẽs ut estimo mͥ
loqui. et i ha compatior sibi magis. ¶Ita
locuti fuimus usq ad locum primum ꝗde
scopulo aliã uallem monstrat. Et qũ nos

Expanded text:
ses». Et sic finitur hic nona bulgia. vv. 16ses». Et sic finitur hic nona bulgia. vv. 16debat et ego post ipsum ibam, iam sibi responsionem faciendo ac etiam subiungendo: «In illa enim cava in qua ego sic attente modo respiciebam, credo quod unus spiritus mei sanguinis plangat culpam, que illuc inferius tantum constat». Tunc dixit michi magister: «Non fatigetur tua cogitatio de cetero super illum; attende ad aliud, et ille ibi remaneat. Quia ego ad pedem ponticuli vidi eum te digito demonstrantem Geri del Bello. Tu eras tunc ita totaliter occupatus super illum qui iam tenuit Altamfrontem quod non respexisti illac, quousque ille inde recessit». Et ego inquit: «O mi dux, violenta sua mors, que adhuc non est per aliquem vindicata, qui huius dedecoris consors sit, fecit ipsum contra me taliter indignari; unde recessit nolens, ut estimo, michi loqui, et in hoc compatior sibi magis». Ita locuti fuimus usque ad locum primum, qui de scopulo aliam vallem monstrat. Et quando nos
Abbreviated transcription (Latin):
AAntũ enim istũ autor cũ precedenti
taliter ꝯtinuando ꝯiungit. Insn̾o¬
rinãq cantu autor ip̃e de plagis
Iscismaticoꝵ ⁊ seminantium scã¬
dala ꝑtractauit. Nunc aũt in pͥncipio istiꝰ
cantus dicit ꝙ multitudo gentis atq diu̾¬
se plage ip̃ius gentis ita mebriauerãt su¬
as luces ꝙ ad plangendumibi hoc ẽ super
pontẽ illius none bulgie auide morabant.
S uirgilius inquit mͦ. Quid tm̃ respicis:
Qr tuus intintus magis illuc inferius se
ingent uel immittit int̾ umbras tristes ⁊⁊
detruncatas: Tu certe non sic fecisti maliis
bulgiiᷤ cogita bene ꝙ si tuipãs numeraxe
credis ꝙ uigĩti duob miliarib uoluit ista
uallis/ et iam luna est subtuo nr̃os pedes
et tempus ẽ ad modo modicum qd̾ nobis i¬
ẽ ꝯcessum ⁊ aluid ẽ anobis uidendum qd̾
tu nonuides. Tunc ego respondi dicẽs. Si
tu attendisses ad cãm ꝓpt̾ quã ego respiciebã
forsitan ad huc mͥstandi licentiam ꝯcessis¬

Expanded text:
antum enim istum autor cum precedenti taliter continuando coniungit. In superiori nanque cantu autor ipse de plagis scismaticorum et seminantium scandala pertractavit. Nunc autem in principio istius cantus dicit quod multitudo gentis atque diverse plage ipsius gentis ita inebriaverant suas luces, quod ad plangendum ibi, hoc est super pontem illius none bulgie, avide morabantur. Sed Virgilius inquit michi: «Quid tantum respicis? Quare tuus intuitus magis illuc inferius se ingerit, vel immittit, inter umbras tristes et detruncatas? Tu certe non sic fecisti in aliis bulgiis. Cogita bene, quod si tu ipsas numerare credis, quod viginti duobus miliaribus volvitur ista vallis, et iam luna est subtus nostros pedes, et tempus est adomodo modicum quod nobis est concessum, et aliud est a nobis videndum quod tu non vides». Tunc ego respondi dicens: «Si tu attendisses ad causam propter quam ego respiciebam, forsitan adhuc michi standi licentiam concessis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗdẽ oetauus cireulus diuidit᷑in .x. malas
bulgias quaꝵ due ꝯtinẽt misto cantutaꝰ
Et incip̃ primã ĩbi
Inq̃sto luogo d elaschiena scossi
digenon tronamoci. ac̃. Et finit ibi.
Et q̃sto basti delapͥma ualle.
sape. cc. Seda uẽro mnalabulgia incip̃
cõ largine secondo st̃chociechia. Et func
Et quĩai sian lenrẽ iuistesatie.
In pͥma malabulgia tractat autor dele¬
nonib ⁊ deceptorib quoꝵ pena ẽ ꝙ ade¬
monibus cornutis scopantur ⁊ uerbe
quoꝵ pena ẽ ꝙ ĩstercore putrido stant
submersi.
De ductio cextus deuulgar in latinum.

Expanded text:
dem octavus circulus dividitur in X malas bulgias, quarum due continentur in isto cantu. Et incipit prima ibi: In questo luogo, de la schiena scossi di Gerion, trovamoci, etc. et finit ibi: et questo basti de la prima valle sapere, etc. Secunda vero malabulgia incipit con l'argine secondo s'incrocicchia, et finit Et quinci sian le nostre viste satie. In prima malabulgia tractat autor de lenonibus et deceptoribus, quorum pena est quod a demonibus cornutis scopantur et verbequorum pena est quod in stercore putrido stant submersi. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
ter contemplando ⁊ defortuna q̃ tpr̃alia
bona commutat diutiuo disputando ad
unum fontem turbidum deuenerunt. Qͥ
quidem fons ꝑunũ fossatũ ad yma deseẽ¬
dit: et inquadam planitie requiescit. Et
te ista aqͣ efficitur quedã palus ineuĩ me¬
dio est quedam ciuitas infernalis que diti
ab omnib antiquis sapientib nũcupat.
S añ ꝙͣ istam paludem q̃ditis ciycuit aui¬
tatem autor intrasset dicit ꝙ cͥcuerũt aliꝙͣ¬
tulum dc̃e paludis rpans. Ideo ait intextr.
Cosi girammo delalorda ꝑoza
grandaro tralanꝑa secca elmeço
con liocchi nolti achidel fango ingoça
Uenimalpie duna torre aldaseço.

Expanded text:
ter contemplando, et de fortuna que temporalia ter contemplando, et de fortuna que temporalia bona commutat diutius disputando, ad unum fontem turbidum devenerunt; qui quidem fons per unum fossatum ad yma descendit, et in quadam planitie requiescit. Et tunc ista aqua efficitur quedam palus, in cuius medio est quedam civitas infernalis que Ditis ab omnibus antiquis sapientibus nuncupatur. Sed antequam istam paludem, que Ditis circuit civitatem, autor intrasset, dicit quod circuerunt aliquantulum dicte paludis ripam. Ideo ait in textu: Così girammo de la lorda pozza grand'arco, tra la ripa secca e 'l mezzo, con li occhi voVenimmo al piè d'una torre al da sezzo.
Abbreviated transcription (Latin):
itis ad yma. Et ille de licentia certe illiuiᷤ
altissime uoluntatis que ħĩtat in illo lo¬
co in quo michael fecit uindietam de stru¬
po illo suꝑbo.i. primo angelo qui tue stũ¬
pum ꝯmisit qñ diuinam potentia affc̃a¬
uit. Et nota ꝙ in nulla parte inferni de¬
us simplicit̾ nominat᷑. ⁊ iste ẽ mos oĩũ
poetarum deũ cũ damnatis nullatenus no¬
minare. Uñ Statius .uiii. thebaydos. Te¬
stor mane chaos quid enim iurandus a¬
pollo. Audiens aut pluto rõem ꝙͣ uirg̾¬
assignauit / ad t̾ram talit̾ est ꝓstratus
qualit uela nauiu fracto mali gũbnacr¬
lo ꝓst̾nuntur:⁊ tunc secure inquartu cir¬
culum descenderunt. Ubi dieit autor se
inuenisse maximangentium multitu¬
dinem que una ꝯtra aliam magna saxa
uoluebant. Et uidebatur ip̃i autori ꝙõs
de isto circulo ꝗerant ad sinistram suam
om̃s isti quos hie cernimus a sinistra.
culum ꝑagrassent penam auaroꝵ intali¬

Expanded text:
itis ad yma? Et ille: De licentia certe illius itis ad yma? Et ille: De licentia certe illius altissime voluntatis que habitat in illo loco in quo Michael fecit vindictam de strupo illo superbo; idest primo angelo qui tunc strupum commisit quando divinam potentiam affectavit. Et nota quod in nulla parte Inferni Deus simpliciter nominatur; et iste est mos omnium poetarum, Deum cum damnatis nullatenus nominare. Unde Statius, VIII Thebaydos: Testor inane chaos – quid enim iurandus Apollo? Audiens autem Pluto rationem quam Virgassignavit, ad terram taliter est prostratus qualiter vela navium fracto mali gubernaculo presternuntur, et tunc secure in quartum circulum descenderunt. Ubi dicit autor se invenisse maximam gentium multitudinem, que una contra aliam magna saxa volvebant. Et videbatur ipsi autori quod omnes de isto circulo qui erant ad sinistram suam omnes isti quos hic cernimus a sinistra». culum peragrassent, penam avarorum mentali
Abbreviated transcription (Latin):
Asuperiorinanq cantu autor ꝑse¬
entus est degulosis ⁊ infine poit
ꝙ illo tertio circulo ꝑtractato ueĩt
ad punctum ubi descendit᷑ ⁊ in illo
descensu hoc ẽ inintroitu quarti circuli plu¬
tonem inuenit quẽ uocat maximũ inimi¬
cum. supple gñis humani. Ideo ait intexͣ
Uenimo al punto doue si digrada.
Quiui trouamo pluto il gran nimico
Nune u̾o misto. uii cantu dicit ꝙ iste plu¬
to dum ipe autor in quartum curulum in¬
troiret a dimꝑatore inferni uoce fracta cla¬
mauit dicens.
Pape satan pape satan aleph. Tunc uͥgiliꝰ
autorem ne timeret dulciter confortauit
dicẽs/ Non tibi noceat timortuus/ qr potesta
istius l sit magna non tñ impedimentũ
prestabit/ quin istamn pai descendere pos¬
sis. Postquam uero magr̃ discipulum con¬
fortauit se uoluit adillum dicens. Tace
maledicte lupe / ⁊ cumtua rabie interius
O ditur. Et statim respondet tacite qõi. Po¬
terat ei dicere pluto. De cuiꝰ licentia uos

Expanded text:
superiori nanque cantu autor prosecutus est de gulosis et in fine ponit quod, illo tertio circulo pertractato, venit ad punctum ubi descenditur; et in illo descensu, hoc est in introitu quarti circuli, Plutonem invenit, quem vocat maximum inimicum, supple generis humani. Ideo ait in textu: venimo al punto dove si digrada: quivi trovamo Pluto, il gran nimico. Nunc vero in isto VII cantu dicit quod iste Pluto, dum ipse autor in quartum circulum introiret, ad imperatorem Inferni voce fracta clamavit dicens: Pape Satàn, pape Satàn aleph! Tunc Virgilius autorem ne timeret dulciter confortavit dicens: «Non tibi noceat timor tuus, quia potestas istius, licet sit magna, non tamen impedimentum prestabit quin istam ripam descendere possis». Postquam vero magister discipulum confortavit, se volvit ad illum dicens: «Tace, maledicte lupe, et cum tua rabie interius nditur». Et statim respondet tacite questioni: Poterat enim dicere Pluto: De cuius licentia vos
Abbreviated transcription (Latin):
uillanꝰ cantꝰ. qr incip̃ amiẜia ⁊ finit ĩ
felicitatẽ sic̃ uillaĩ ꝗ inuilla uł comita¬
tu hĩtantes dũ efficiunt᷑ ciues derusti¬
co oꝑe ad ciuile negotiũtran seũt. ita poe¬
te comici sua oꝑa inc̃ipiũt auili mã at̾
minãt ip̃am innobiłẽ .i. ĩcipiũt amiẜia
⁊ adu̾sitate ⁊ finiunt in ꝓsꝑitatẽ. ⁊ feli

Expanded text:
ncipit a miseria et finit in felicitatem, sicut villani qui in villa vel comitatu habitantes, dum efficiuntur cives, de rustico opere ad civile negotium transeunt. Ita poete comici sua opera incipiunt a vili materia et terminant ipsam in nobilem, idest incipiunt a miseria et adversitate et finiunt in
Abbreviated transcription (Latin):
capitancus uidex. uel alius quiuis offi¬
cialis ꝑ pecuniã ꝑuertit rectũ iudicium.
¶el cum qñ ꝑsona pͥuata utputa ciuis in
consilio amore pecunie bonũ cõe postpoĩt¬
⁊ reddit dolosa ⁊ fiaudulẽta ꝯsilia. Ista
at luera ⁊ qr sunt magna ⁊ qr cũ modico
labore q̃sita calefac̃ hominem ad luerin¬
dum. Ideo ipice q̃ cum calefit multum
ẽ feruida collocantur. ¶So pec̃m barattu¬
ne sẽper secrete ꝯmittit ⁊ occulte. ⁊ hoc qr
pẽcm ualde uituꝑosũ. Io mpice punit᷑ qr

Expanded text:
capitaneus, iudex, vel alius quivis officapitaneus, iudex, vel alius quivis officialis, per pecuniam pervertit rectum iudicium; vel cum quando persona privata, ut puta civis in consilio, amore pecunie, bonum comune postponit, et reddit dolosa et fraudulenta consilia. Ista autem lucra, et quia sunt magna et quia cum modico labore quesita, calefaciunt hominem ad lucrandum. Ideo in pice que eum calefit multum enim fervida collocantur. Secundo, peccatum barattarie semper secrete committitur et occulte, et hoc quia peccatum valde vituperosum. Ideo in pice punitur
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ praꝑs añnor nauie. pupis u̾o post̾ior.
Alii faciunt remos. alii funes. alii no ue
ẽ uelũmaius. Oiã aũt ista fũt uenetiis
marçana. Est aut arçana una magna
hĩtatio in qua st̃ płime domus in ꝗbu̾
naues noue fabrieãt᷑ ⁊ uet̾e reaptant᷑.
S qr ad fabricandũ ⁊ reaptandum ip̃aᷤ
naues indigent multa piee Iõ hiemali
tp̃r ut dcm̃ ẽ ebullit ibi multa pix. Talẽ
itaq picẽ seupegolã inista .u.bulgia ay¬
tor ebullire conspexit. Que quidẽ ebulli¬
tio nõ abigne s abarte diuina ꝓcedit. Ideo
ait.
bollia la giusouna pegola spessa
chenuiscaua lanꝑa dogni parte.
¶Instaitaq bulgia sie eãlida sic obscura
respondent. ¶ Pecm̃ barattarie primo ca¬
lefuc̃ hoĩem admpinã. Est ãt barattãia
pͥe dolosa ⁊ finiduleta inocculto mpina.
q̃ ꝯtͣ rempub̾licam uł statũ reipublice
siue yconomice ꝯmittit᷑ fraudulent̾. Et
hec inpina ꝯmittit᷑ duob moĩs ¶Ueł
cum qñ publica ꝑsona ut puta potestas

Expanded text:
ora pars anterior navis; pupis vero posterior. Alii faciunt remos, alii funes, alii vero vvelum maius. Omnia autem ista fiunt Venetiis in arzanà. Est autem arzanà una magna habitatio in qua sunt plurime domus, in quibus naves nove fabricantur et veteres reaptantur. Sed quia ad fabricandum et reaptandum ipsas naves indigent multa pice, ideo hiemali tempore, ut dictum est, ebullit ibi multa pix. Talem itaque picem seu pegolam in ista quinta bulgia autor ebullire conspexit. Que quidem ebullitio non ab igne, sed ab arte divina procedit. Ideo ait: bollia là giuso una pegola spessa, che 'nviscava la ripa d'ogni parte. In ista itaque bulgia sic calida, sic obscura respondent. Peccatum barattarie primo calefacit hominem ad rapinam. Est autem barattaria proprie dolosa et fraudulenta in occulto rapina, que contra rem publicam vel statum rei publice sive yconomice committitur fraudulenter. Et hec rapina committitur duobus modis: vel cum quando publica persona, ut puta potestas,
Abbreviated transcription (Latin):
Osi dipõte inpõte altro ꝑlando
che lamia comedia cãtar nõcura.
Uult hic diee̾ autor ꝙ dũ sic pontes
transcẽderẽt bulgiaꝵ ꝙ multa alia ipẽ
cãtare nõcurit. Iste at lib̾ iõ d̃ come

Expanded text:
osì di ponte in ponte, altro parlando, che la mia comedia cantar non cura, Vult hic dicere autor quod dum sic pontes transcenderent bulgiarum, quod multa alia ipse cantare non curat. Iste autem liber ideo
Abbreviated transcription (Latin):
munistratõe reipublice abom̃i eo ꝙ ꝓhibe¬
tur alegib debeant abstiñe̾ ⁊ bonumun¬
u̾sale ꝓprie utilitati p̃ponẽ. Ideo quoties cũ¬
q ꝑ pecumã aphibitis nõ abstiuẽt ⁊ bonũ
ypriũ uniu̾sali ĩponunt totiẽs de adu̾bio
negandi faciuit adubiũ affumiãdi. Hoc
ẽ deꝓhibito faciũt p̃ceptũ ⁊ denegatiuo af¬
finnatiuã. Iõ ait intextu
Delno ꝑlidenar uisi faita. De istoꝵ eͥ banit¬
catoꝵ falso iudicio aitlucanꝰ in .xͦ.
Ad hue lucanos derident isti demoẽs. Lu

Expanded text:
ministratione rei publice ab omni eo quod prohibeministratione rei publice ab omni eo quod prohibetur a legibus debeant abstinere et bonum universale proprie utilitati preponere, ideo quotienscunque per pecuniam a prohibitis non abstinent et bonum proprium universali preponunt, totiens de adverbio negandi faciunt adverbium affirmandi; hoc est de prohibito faciunt preceptum, et de negativo affirmativum. Ideo ait in textu: Del no, per li danar, vi si fa ita. De istorum enim barattatorum falso iudicio ait Lucanus in X: Into Volto. Adhuc Lucanos derident isti demones. Lu
Abbreviated transcription (Latin):
guĩs adyma labunt̃.¬
¶ Mectetel sotto chitorno ꝑ anche.
Quia õs lucani qui administratõi rei
publice se immiseẽt baraptatores coĩter
ꝯꝓbantur. Idco ille demon ꝗaĩam mar¬
tim boctarii inistã bulgiam transportaũ.
siẽ solicitus executor sue imꝓbe uoluntati.
ait mitte istum inferius qr ego reu̾tor ꝓ
aliis subandibarattatorib ad suprascͥptã
.s. ciuitatẽ q̃ meis oꝑib optime baraptato¬
nb ẽ munica. Iõ ait. Io torno ꝑ anche.
aquella t̾ra chino benfornita. Et ad de¬
signandum qualiter sit munita. subiun¬
gens yronice ait. Oĩs nẽpe ibi ẽ baratta¬
tor excepto bonturo. Et ẽ hie quedam fi¬
gura que dr anchifrosis. que dr abanchi
siliis ⁊ in administratõe reipublice sue t̾re.
fuit sẽꝑ suꝑ õs suos conciues p̃cipuuo ba¬
rattator. Et ad specifice declamudũ inqro
actu ip̃a barattaria ꝯsistat ait.
ralis intentio ista ẽ. Cum eͥ ques mad¬

Expanded text:
giminis ad yma labunturgiminis ad yma labuntur. Mettetel sotto, ch'i' torno per anche Quia omnes Lucani qui administrationi rei publice se immiscent baraptatores communiter comprobantur, ideo ille demon qui animam Martini Bottarii in istam bulgiam transportavit, sicut solicitus executor sue improbe voluntatis ait: «Mitte istum inferius, quia ego revertor pro aliis – subaudi barattatoribus – ad suprascriptam scilicet civitatem, que meis operibus optime baraptatoribus est munita». Ideo ait: «io torno per anche / a quella terra ch'i' n'ò ben fornita». Et ad designandum qualiter sit munita, subiungens yronice ait: «Omnis nempe ibi est barattator excepto Bonturo». Et est hic quedam figura que dicitur anthifrosis, que dicitur ab onsiliis et in administratione rei publice sue terre, fuit semper super omnes suos concives precipuus barattator. Et ad specifice declarandum in quo actu ipsa barattaria consistat, airalis intentio ista est: Cum enim cives in ad
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm hicaĩ uenerant᷑ ut scãm. Corpꝰ enĩ eiꝰ
ad huc integrũ indeã ciuitate ab ipĩs luca
ne ecc̃e deãm feminã uenerãt᷑ ut scam ait
ille sp̃o tenebraꝵ. Ecce unũ de antiaĩs sc̃e
cite. ¶ Antiani at in lingua ytalica tãtũ
sonãt ꝙͣtum senes ciuili dignitate fulgẽ¬
tes. Indensionẽ ip̃oꝵ ⁊ lucanoꝵ istũ ba¬
rattatorẽ uocat ille sp̃c yronice antianũ.
qr l fũit senex etate enit tñ uita ⁊ mori¬
b adolescẽs. ¶Ad quoꝵ oĩumnotitiã est
tii ieiuitate lueana mõtuus ẽ quidã po¬
pusans maxꝰantianus qui uorabat᷑ Mã¬
tinus bottariꝰ. qr uegetes faciebat. Cuiu
aĩam finq̃ autor exemplarit̾ debaratta¬
torib poetando inistam bulgiã a quodã
demone fuisse piectã. Et hoe nil aliudso¬
nat nͥ ꝙ intentiones illoꝵ ꝗ deputati sũt
ad rẽ publicã gubernã dam. dũ ad barat¬
tanã intendunt de alto culmine tanti re¬

Expanded text:
quam Lucani venerantur ut sanctam. Corpus enim eius quam Lucani venerantur ut sanctam. Corpus enim eius adhuc integrum in dicta civitate, ab ipsis Lucanine Ecclesie dictam feminam venerantur ut sanctam, ait ille spiritus tenebrarum: «Ecce unum de antianis Sante Zite». Antiani autem in lingua ytalica tantum sonant quantum senes civili dignitate fulgentes. In derisionem ipsorum etiam Lucanorum istum barattatorem vocat ille spiritus yronice <antianum>, quia licet fuerit senex etate, erat tamen vita et moribus adolescens. Ad quorum omnium notitiam est tii, in civitate lucana mortuus est quidam popularis maximus antianus qui vocabatur Martinus Bottarius, quia vegetes faciebat. Cuius animam fingit autor, exemplariter de barattatoribus poetando, in istam bulgiam a quodam demone fuisse proiectam. Et hoc nil aliud sonat nisi quod intentiones illorum qui deputati sunt ad rem publicam gubernandam, dum ad barattariam intendunt, de alto culmine tanti re
Abbreviated transcription (Latin):
nacitatẽ mastum eleuar nõ põt. ⁊ qr pin¬
quis ẽ iõ non cumsono sic̃ aqua s in silẽ¬
tio bullit᷑. Inflat᷑ aũt uirtute ignio. ⁊ il¬
Timor subitus cũ perculit hoĩem ht̃ oẽm
audaciam remouere. Iõ ait lucanus de
cesare. ꝑculit horror m̃bra ducis rugũe
guarda tantꝰ timor eũ inuasit ꝙͣtus u¬
uadẽ sołet illum qui tardat uidere id aqͦ
sͥ eau̾e oportet neꝓpt̃ uidere sua euasio re¬
tardecur. ⁊ cuiꝰ membra subito pauore te¬
rent᷑. ¶ E aũt sgalliarda uocabulũ tusco¬
ꝵ qd̾ in latino sonat audaciã ꝑdere. sic̃
maligni sp̃s qui inista quinta bulgia
ad puniendũ Garattanam adiuina iu¬
stitia sunt lorati. Iõ malebrã che uocãtũ
ad innuendũ ꝙ nialas manus hñt ꝗ ꝯt̃¬
rẽ pub̾licã malum oꝑan conãtur.¬
¶ Etcun delliantian discã çita. Sc̃a zita fu¬
it quedã bona mulier de ciuitate lucana

Expanded text:
nacitatem, in altum elevari non potest; et quia pinnacitatem, in altum elevari non potest; et quia pinguis est, ideo non cum sono sicut aqua, sed in silentio bullit. Inflatur autem virtute ignis; et ilTimor subitus cum perculit hominem habet omnem audaciam removere. Ideo ait Lucanus de Cesare: «Perculit horror membra ducis ruguereguarda», tantus timor eum invasit quantus invadere solet illum qui tardat videre id a quo sibi cavere oportet, ne propter videre sua evasio retardetur, et cuius membra subito pavore tenentur. Est autem sgalliarda vocabulum Tuscorum, quod in latino sonat <audaciam perdere>, sicut maligni spiritus qui in ista quinta bulgia ad puniendum barattariam a divina iustitia sunt locati, ideo Malebranche vocantur ad innuendum quod malas manus habentrem publicam malum operari conantur. Ecc'un delli antian di Sancta Zita. Santa Zita fuit quedam bona mulier de civitate lucana
Abbreviated transcription (Latin):
Io uedea lei ma nonuedea ĩessa
mai chelebolse chel bollor leuaua ⁊ cͥ.¬
E ̃ alius inpice qr inꝗnat quicꝗt tang̃.
⁊ tał inquinatio non defacili aboletur.
Sili modo pec̃m barattarie ht officiales
⁊ ciies turpit̾ inꝗnare siũ ⁊̃ in famare.
Et tał infamia ẽ ualde difficił immo ĩ¬
possibilis ad lauandũ. Iõ ait sal. Qͥ tã¬
git picẽ coiꝗnabit abea. ¶Tertio pec̃m
barattarie ẽ adeo uiscosũ ꝙ ꝗcũq huic pͦ¬
cato se dederit / mro uł nunꝙͣ ab ip̃õ pot̾it
resilire. Ideo ait intextu.
Chenuiscaua lanꝑa dogni ꝑarte.
uedea lei manõ uedeua ĩessa
maichelebolle chesbollor leuaua
cigonfiar tuita nseder cõpressa.¬
precũ calefit magio feruent᷑ ⁊ alit̾ ebul¬
sit ꝙͣ aqua. Quia eĩ pix ẽ multũ pĩguis
oẽ pingue ẽ fom̃tumignis iõ cum eale¬
sit magis ꝙͣ aqua calefit. Ebullit ⁊⁊ alio
m̾ ꝙͣ aqͥua. Nã aqua eũ calefit cũsono ⁊
ĩflatione magna calefit. S pix ꝑꝑ suã te¬

Expanded text:
I' vedea lei, ma non vedëa in essa mai che le bolle che 'l bollor levava,  aliud in pice: quia inquinat quicquid tangit, et talis inquinatio non de facili aboletur. Simili modo peccatum barattarie habet officiales et cives turpiter inquinare, sive etiam infamare; et talis infamia est valde difficilis, immo impossibilis ad lavandum. Ideo ait Salustius: Qui tangit picem coinquinabitur ab ea. Tertio, peccatum barattarie est adeo viscosum, quod quicumque huic peccato se dederit, raro vel nunquam ab ipso poterit resilire. Ideo ait in textu: che 'nviscava la ripa d'ogni parte. I' vedea lei, ma non vedeva in essa, mai che le bolle che 'l bollor levava, et gonfiaullit quam aqua. Quia enim pix est multum pinguis, et omne pingue est fomentum ignis, ideo cum calefit, magis quam aqua calefit. Ebullit etiam alio modo quam aqua. Nam aqua cum calefit, cum sono et inflatione magna calefit. Sed pix, propter suam te
Abbreviated transcription (Latin):
ta ⁊ illata. ¶ Penitentia eͥ assumpta
ẽ illa pena quam hõ assũinit uel recip̃
ꝓpeccatis ꝯmissis purgandis. ⁊ tune
penitentia sonat penamtenẽs : qr pecõr
tenet uoluntarie talẽ penam. ¶Penitẽ¬
tia u̾o illata ẽ illa pena qͣm diuina iusti¬
tia dat dãnatis c⁊ tẽ penitẽtia sonat pe¬
na tenet. qr tẽ ab hoĩe uosuntarie nõ te¬
net᷑ ẜ ip̃a potiꝰtenet ip̃m. Iõ tałes płãt᷑ꝰ
uł taleo dolores uan ab autore uocãt
Dũdicit. Et lialtriꝑianti uani
Et uidila miribilmẽte oscura
quale nelarcana deuinitiani.
bolle linu̾no la tenace ꝑece
pũpalmar lilegnilor nõ sani
Hic autor ut clarius obscuntatẽ ꝗnte
bulgie uideamus ad ducit in exẽplũ ⁊ cõ¬
ꝑationẽ picẽ que hyemali tp̃r in arçana
uenetoꝵ ebullit ad reꝑandum .s. naui¬
gia sua uet̾a seu fineta. Et point hic om̃ia
qĩ exercitia nautica Dicẽs. Quidã faciũt

Expanded text:
ta et illata. Penitentia enim assumpta est illa pena quam homo assumit vel recipit pro peccatis commissis purgandis; et tunc penitentia sonat <penam tenens>, quia peccator tenet voluntarie talem penam. Penitentia vero illata est illa pena quam divina iustitia dat damnatis; et tunc penitentia sonat <pena tenet>, quia tunc ab homine voluntarie non tenetur, sed ipsa potius tenet ipsum. Ideo tales plantus vel tales dolore e li altri pianti vani; e vidila mirabilmente oscura. Quale ne l'arzanà de' Viniziani bolle l'inverno la tenace pece a rimpalmare i legni lor non Hic autor, ut clarius obscuritatem quinte bulgie videamus, adducit in exemplum et comparationem picem que hyemali tempore in arzanà Venetorum ebullit, ad reparandum scilicet navigia sua vetera seu fracta. Et ponit hic omnia q
Abbreviated transcription (Latin):
tam suam fuit dulcit̾ osculatꝰ. Et sic ille
liber que legebant fuit medius int eos
copulans ⁊ concordans siẽ fua̾t dñs Ga¬
leottus int̾ Lancialottũ medius ⁊ reginã.
Ideo dr intextu. Galeotto fu illibro ⁊ chi
loscrisse. Giancioitus ãt suspitiõe pleriꝰ
⁊ stimulo dyabolico cõcitatus. ipos abos

Expanded text:
tam suam fuit dulciter osculatus. Et sic ille tam suam fuit dulciter osculatus. Et sic ille liber quem legebant fuit medius inter eos copulans et concordans, sicut fuerat dominus Galeottus inter Lancialottum medius et reginam. Ideo dicitur in textu: «Galeotto fu il libro et chi lo scrisse». Gianciottus autem, suspitione plenus et stimulo dyabolico concitatus, ipsos ambos