comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nouit alias mentes ⁊ ignorat semiet¬
ip̃am. ꝑ oculos enim cors corͣ uidem̃:¬
qr radios qui ꝑ eos emicant. ⁊ quidp
cernimꝰ tangunt refring̾e̾ ac torq̃re
in ip̃os non possumus: A cum specłã
intuemur. Quod subtilissime obscu-¬
rissie q disseritur donͦ apertisfime
demonstret᷑. uł ita se rem hẽre uel ñ
ita. S quomodo se hẽat uis qua ꝑ ocu¬
Nens gͦ ip̃a sicut corꝑeaꝵ rerum notici¬
se nouit : non se auat.

Expanded text:
novit alias mentes, et ignorat semetnovit alias mentes, et ignorat semetipsam. Per oculos enim corporiquia radios qui per eos emicant et quidquid cernimus tangunt, refringere ac retorquere in ipsos non possumus, nisi cum specula intuemur. Quod subtilissime obscurissimeque disseritur, donec apertissime demonstretur, vel ita se rem habere, vel non ita. Sed quoquo modo se habeat vis qua per ocuMens ergo ipsa sicut corporearum rerum notitise novit, non se amat.
Abbreviated transcription (Latin):
quedam unum sunt amans ⁊ anior. Si¬
ue sic ilicas tꝑ amatur ⁊ amor. E hec qͥ¬
tem cluo relatiue ad inuitem nr. Aniãs
quippe ad amorem rest̾ur : ⁊ amor ad
amantem. Amans enim aliquo amore
amat: ⁊ amor alicꝰ amantis est. Mẽs
demonstnͣt. Non enim qr mens ⁊ sꝑs
nlłs est amor: ⁊ retracto amore ulłs:
amans. Iõ q qͣntum ad inuicem refu̾n¬
la sꝑc ⁊ simul utrumq unus sꝑc. Os
singła mens ⁊ simul utrumq una mẽs.
Ugͦ trinitas: attendamus qͣntum
possumus: ⁊ innocemꝰ lucem sempiter¬
nam ut illuminet tenebras nr̃as. et
uideanius in nobis qͣntum sinimur
ẏmaginem dĩ. Nens enim amare se¬
modo amat quotd nescit.
Ut si qui sqͣm dicit ex noticia gen̾a¬
li uel sp̃ali mentem cretle̾ se eẽ ta¬
lem quales alias ex ꝑta est: ⁊ iõ amare
sem ip̃am insipientissime loqͥtur. Unde
enim mens aliqͣm mentem nouit: si se
non nouit: Neq enini ut oculus cors
uidet alios oculos ⁊ se ñ uidet: iͣmens

Expanded text:
amans et amor; sive sic dicas, quod amatur et amor. Et haec quidem duo relative ad invicem dicuntur. Amans quippe ad amorem refertur, et amor ad amantem. Amans enim aliquo amore amat, et amor alicujus amantis est. Mens demonstrant. Non enim quia mens et snullus est amor; et retracto amore, nullus est amans. Ideoque quantum ad invicem referun et simul utrumque unus spiritus; et singula mens, et simul utrumque una mens. Ubi ergo trinitas? Attendamus quantum possumus, et invocemus lucem sempiternam, ut illuminet tenebras nostras, et videamus in nobis, quantum sinimur, imaginem Dei. am quomodo amat quod nescit? Aut si quisquam dicit ex notitia generali vel speciali mentem credere se esse talem, quales alias experta est, et ideo amare se ipsam, insipientissime loquitur. Unde enim mens aliquam mentem novit, si se non novit? Neque enim ut oculus corporis videt alios oculos, et se non videt; ita mens
Abbreviated transcription (Latin):
T qm̃ pcc̃m ei non merat ⁊ ita quo¬
dammꝰ pcc̃o more̾tur. tdum moritur
tarm in qua erat similitudo pc̃ci: et tum
scłm uetustatem pcc̃i nunqm ip̃e uixiss
nr̃am ex morte uet̾i qua in pcc̃o mort ui
fũamus: reuiuiscẽtem uitam nouam su¬
a resur rectõe signaret. ¶ Ip̃m est quod
ui nob̾ celebratur magnum bap̃atis sa
decrepitum senem sicut nlłs est ꝓ¬

Expanded text:
m peccatum ei non inerat, ita quodam modo peccato moreretur, dum moritur carni, in qua erat similitudo peccati; et cum secundum vetustatem peccati nunquam ipse vixisset, nostram ex morte veteri, qua in peccato mortui fueramus, reviviscentem vitam novam sua resurrectione in nobis celebratur magnum baptismatis decrepitum senem, sicut nullus est pro
Abbreviated transcription (Latin):
loqutione uł oꝑe. ¶ Quia gͦ ꝑ singu¬
larem numeꝵ płalis nu̾s sig̾fitari sol.
Sic̃ ait ille. Utrum armato milite cõ¬
plent. qmͣuis hoc multis militibus fe¬
cu̾nt. E in nr̃is litt̾is legr᷑. Ora gͦ ad de¬
unr: ut qufãt a nobis serpentenr. Non
ait serpentes Nuos patiebatur ppłs : ut
hoc dr̃et ⁊ innu̾abilia talia. ¶ Cum u̾o
⁊ illud originale unum płali numero
remissione pcc̃i. Illa est ecciͣa loqutõ que
ꝑ pluralem significatur numerus sin¬
gularis. Sicut in eu̾ngelio hode mortuo
dtm̃ est. Mortui st̃ enim qui querebant
animam pu̾i. Non cc̃m ÷. Mortuus est.
⁊ in exodo. Eecunt ini̾t sibi eos aure

Expanded text:
 singularem numerum pluralis numerus significari solet: sicut ait ille, « Uterumque armato milite complent » ; quamvis hoc multis militibus fecerint. Et in nostris Litteris legitur, Ora ergo ad Dominum, ut auferat a nobis serpentem ; non ait serpentes, quos patiebatur populus, ut hoc diceret: et innumerabilia talia. Cum vero et illud originale unum plurali numero remissionem peccati; illa est e contrario locutio, qua per pluralem significatur numerus singularis. Sicut in Evangelio Herode mortuo dictum est, Mortui sunt enim qui quaerebant animam pueri : non dictum est, mortuus est. Et in Exodo, Fecerunt, in
Abbreviated transcription (Latin):
uit. ñ qr t̾auit: stiuit. Net alr̾ ea sciuit c̾ata
eis : s illis exutentib sic̃ oportebat. ⁊ tr̃a
oportebat: illa mansit ut erat ta ⁊ scͥp¬
tum ÷ in libro ecc̃stito. Anteqͣm c̾arentur
om̃ta nota st̃ illi : sic ⁊ postqͣm ꝯsũmata st.

Expanded text:
uia creavit, scivit. Nec aliter ea scivit creata, eis; sed illis existentibus sicut oportebat, et quando oportebat, illa mansit ut erat. Ita et scriptum est in libro Ecclesiastico: Antequam crearentur, omnia nota sunt illi; sic et postquam consummat
Abbreviated transcription (Latin):
ulła mntiare : ñ ut ip̃e ab eis discat s ut
ab illo ip̃i ꝑ u̾bum eius sine corli sono. Nunti¬
ant ⁊̾ qł uoluit : ab eo missi quos uelu̾it to¬
tum ab illo ꝑ illud u̾bum eiꝰ audientes .t ĩ
enis u̾itate inuẽĩentes qͥd sͥ fatiendum: ꝓͥ¬
quib ⁊ qñ nuntiandũ sit. Nam ⁊ nos oramꝰ
eum: nͨ tam̃ ncc̃itates nr̃as docemus eum.
ex aliquo temꝑe cognouit ut nosset : s futã
petituri fu̾amus : ⁊ quos ⁊ de quib reb ł

Expanded text:
ulla nuntiare, non ut ipse ab eis discat, sed ut ab illo ipsi per verbum ejus sine corporali sono nuntient etiam quod voluerit ab eo missi ad quos voluerit, totum ab illo, per illud verbum ejus audientes, id est in ejus veritate invenientes quid sibi faciendum, quando nuntiandum sit: Nam et nos oramus eum, nec tamen necessitates nostras docemus eum. ex aliquo tempore cognovit, ut nosset: sed futura petituri fueramus, et quos et de quibus rebus vel
Abbreviated transcription (Latin):
pulc̾tudo: cuiꝰ plena uisio est summa fe¬
licitas. H est nimirũ quod requiris :
quid pͥmum quid ultimum teneatur: in¬
choari fide: ꝑfici specie. H enim totiꝰ
diffinitõis est summa. Certum u̾o ꝓpri¬
um q ficłi catholice fundam̃tum xꝑc
est. Funclam̃tum enimt aliud ait apłs
gandum est ꝓprium fundamentum
ẽe fudei catholice: qr putari potest aliqͥb
hr̃ticis hoc nobiscum eẽ commune. Si eĩm
diligenter que ad xꝑ̃m ꝑtinent cogiten¬
tur: nomine tenus inuenitur xꝑc apd̾
quoslib hrticos qui se xͥanos uocari
uolunt.re ir̃a uo non ẽẽ apul eos quod
ostenclere  longum ÷. qm̃ comme

Expanded text:
pulchritudo, cujus plena visio est summa felicitas. Hoc est nimirum quod requiris, quid primum, quid ultimum teneatur: inchoari fide, perfici specie. Haec etiam totius definitionis est summa. Certum vero propriumque fidei catholicae fundamentum Christus est: Fundamentum enim aliud, ait Aposgandum est proprium fundamentum esse fidei catholicae, quia putari potest aliquibus haereticis hoc nobiscum esse commune. Si enim diligenter quae ad Christum pertinent cogitentur, nomine tenus invenitur Christus apud quoslibet haereticos, qui se christianos vocari volunt; re ipsa vero non est apud eos. Quod os
Abbreviated transcription (Latin):
sit : Quo gͥ amplius notum est ⁊ s ñ pleue
notum ÷. eo cupit gnimus de illo nosse qł
reliquum est. ¶ Si etrim tm̃modo eẽ istã
uocem nosset. cam q alicꝰ rei signuni ẽẽ ñ
nosset : nicħ̾ iam quer̾et de sensibili re qͣn¬
tun pot̾at sentiendo p̾cepta. Q̾ u̾o ñ so¬
lum eẽ uocem : s ⁊ signum eẽ iam nouit.
ꝑ fcẽ ił nosse uult. Neq ullũ ꝑfc̃e signũ
noscitur: nͥ cuiꝰ rei signum sit cognoscit᷑.
Hoc gͦ qui ardenti tura q̃rit ut nouerit.
studio q accensuo iuststit: sĩ pot est diti
ẽẽ sine a

Expanded text:
sit? Quo igitur amplius notum est, sed non plene sit? Quo igitur amplius notum est, sed non plene notum est, eo cupit animus de illo nosse quod reliquum est. Si enim tantummodo esse istam vocem nosset, eamque alicujus rei signum esse non nosset, nihil jam quaereret, sensibili re, quantum poterat, sentiendo percepta. Quia vero non solum esse vocem, sed et signum esse jam novit, perfecte id nosse vult. Neque ullum perfecte signum noscitur, nisi cujus rei signum sit cognoscatur. Hoc ergo qui ardenti cura quaerit ut noverit, studioque accensus insistit, num potest dici esse sine a
Abbreviated transcription (Latin):
us longe absenti uerba mittere. manus
fca in silentio. que rursus ille tui mittun¬
tur ñ aurib s oculis colligat: il q fĩ uide¬
at. Nonne dum concupiscit nosse qd id pos¬
sit om̃i studio cc̾a illum finem mouet᷑ quem
iam notum ten: ¶ Sic accenduntur studi¬
a discentium. Nam qd̾ quisq prorsus igno¬
rat: amare nllo̾ pacto pot̃. Ita ⁊̾ signiti sĩqͥs
audiat incognitum ueluti u̾bi alitꝰ soniuu:
quo quid sigͥficetur ignorat. cupit scire qͥd¬
niam sit id ÷ sonus ille cui rei ꝯmemorande
institutus sit. ueluti audiat tũ ds᷑ temetũ.
uocem: s aliqͥd ea significari. Aliotͥn iam
notum est hoc tͥssillabum: ⁊ articulam spe¬
ciem suam imp̾ssit aĩo ꝑ sensum aurium.
Quid ampluis in eo requiratur quo mag̃
innotescat. tusꝰ om̃s litte̾. omĩa q soni spa¬
tia nota st̃: nͥ qr simul innotit signũ es̃
monuit q sciendi cupitlitatem tꝰ rei signũ

Expanded text:
vis longe absenti, verba mittere manu vis longe absenti, verba mittere manu facta in silentio, quae rursus ille cui mittuntur, non auribus, sed oculis colligat, idque fieri videat; nonne, dum concupiscit nosse quo id possit, omni studio circa illum finem movetur, quem jam notum tenet? Sic accenduntur studia discentium: nam quod quisque prorsus ignorat, amare nullo pacto potest. 2. Ita etiam signum si quis audiat incognitum, veluti verbi alicujus sonum, quo quid significetur ignorat, cupit scire quidnam sit, id est, sonus ille cui rei commemorandae institutus sit: veluti si audiat cum dicitur temetum, vocem, sed aliquid ea significari: alioquin jam notum est hoc trisyllabum, et articulatam speciem suam impressit animo per sensum aurium: quid amplius in eo requiratur, quo magis innotescat, cujus omnes litterae omniaque soni spatia nota sunt; nisi quia simul innotuit signum esse, movitque sciendi cupiditatem, cujus rei signum
Abbreviated transcription (Latin):
H NP ad ea
ipsit conseꝙ̃¬
ter euocdati-¬
us explican¬
aa: li matior
sus ignotã
ãmãre om̃ino nullus potest. Diligẽ¬
t̾. intuendun ÷ cuiismõi sit amor
stulentium id ÷ not iam scientium:
s adhuc scire tupientium quamq doc
ex autlitu: ilum tͦq puldiritudĩs fa¬
ma. ad uidendum ac fruendum ani
uidit: ⁊ inz intͥnsetus unde aꝓꝓbetur
cui formsecus iniatur. Quol tñ fit
non rei penitus in cognite amor ex t̾¬
titatur: tuius genus ita notuni est.
sum aũ uirum bonũ amanius cuiꝰ faciem
ñ udumua: ex noticia iltutum amamus.
quas nouinius in ip̃a u̾itate. ¶Ala aot̃¬
nas aũ cognostendas pleꝵq nos laudã¬
tium at p̾dicantiũ accendit auctoritis.
Et tam̃ iͥ breuit̾ imp̾ssam cͦq docthie hẽre¬
mus in aĩo noticionem: tlło ad eam disce¬
tos ue miram᷑:. ⁊ ex ħ mardescimus facul¬
tatem coꝑare cliscendo qua ad eos ꝑuẽire
possimus. Tanqͣm si lĩns nescienti dicatur
quanidam eẽ doct̾nam qua qͥs ualeat qͣm¬

Expanded text:
nc ad ea ipsa consequenter enodatius explicanda limatior sus ignotam amare omnino nullus potest, diligenter intuendum est cujusmodi sit amor studentium, id est, non jam scientium, sed adhuc scire cupientium quamque docex auditu, dum cujusque pulchritudinis fama ad videndum ac fruendum animvidit, et inest intrinsecus unde approbetur, cui forinsecus inhiatur. Quod cum fit, non rei penitus incognitae amor excitatur, cujus genus ita notum est. Cum autem virum bonum amamus, cujus faciem non vidimus, ex notitia virtutum amamus, quas novimus in ipsa veritate. Ad doctrinas autem cognoscendas, plerumque nos laudantium atque praedicantium accendit auctoritas: et tamen nisi breviter impressam cujusque doctrinae haberemus in animo notionem, nullo ad eam discentosve miramur, et ex hoc inardescimus facultatem comparare discendo, qua ad eos pervenire possimus. Tanquam si litteras nescienti dicatur quamdam esse doctrinam, qua quisque valeat, quam
Abbreviated transcription (Latin):
Ua mente iam tacebo. qua fronte tũ
Loqͣi crebris epłis ⁊ nuntiis cogitis
me aut ꝓpͥam ꝑdere imꝑitiam. aut
offĩn renuere taritatis AAt ego malens sine illa q̃
inflat qrm abs illa que edificat inueuiri. Uictus
taudem p̾tib nr̃is iluris inicio nobis ungues te¬
ueros ⁊ ut u̾eor ego non aliud qm t̾rendos: s hoc
inicassum. Nam mea me tt scͥbitis ⁊ p̾str ihrens eã
absentus stͥpta qͣm uba presentis arguunt extu¬
santem. ¶Quis enim tam non relinguit᷑ inͥ
uł de impossibilitate tausandi locus presertim
apud nos qui ex ore ⁊ corde meo satis cͥtum terie¬

Expanded text:
ua mente jam tacebo? qua fronte tamen loquar? Crebris epistolis et nuntiis cogitis me aut propriam prodere imperitiam, aut officium renuere charitatis. At ego malens sine illa quae inflat, quam absque illa quae aedificat, inveniri; victus tandem precibus vestris, duris injicio nodis ungues teneros, et, ut vereor ego, non aliud quam terendos. Sed hoc incassum. Nam mea me, ut scribitis et praescribitis, tam absentis scripta quam verba praesentis arguunt excusantem. Quis enim jam relinquitur mihi vel de impossibilitate causandi locus, praesertim apud vos, qui ex ore et ex corde meo satis certum tene
Abbreviated transcription (Latin):
um celestiuni q
rerum magni
estimare solet
genus huͣnum:
in quo ꝓfcõ me¬
liores sunt qui
nosse semz ipsos.
Laudabilior q ÷ aminuis qui notu ÷ uł infir-¬
mitas sua quam qui ea non respecta uias
sycleꝵ scrutatur etiam cogniturus: aut
qui iam cogͥtas ⁊̃ tenet ignorans ip̃e qua
ingreditur ad salutem ac infirmitatem
suam. ¶ Qui uo tam eiugilauit in dñr: sꝑc¬
sc̃i calore extitatus at in eius calore amo
inuenit q se. suam q egͥcudinem illius
mundicie ꝯtemꝑari ñ posse cognouit fle-¬
etiam misereatur donec exuat totam
miseriam et p̾cari cum fiducia. iam gͣtiu¬
to pignore salutis accepto ꝑ eius unicũ
saluatorem hõis ⁊ illuminatorem. Hunc
ita agentem ac dolentem scĩa non inflat:¬

Expanded text:
um coelestiumque rerum magni aestimare solet genus humanum: in quo profecto meliores sunt qui nosse semetipsos; laudabiliorque est animus cui nota est vel infirmitas sua, quam qui ea non respecta, vias siderum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas tenet, ignorans ipse qua ingrediatur ad salutem ad firmitatem suam. Qui vero jam evigilavit in Deum, Scti calore excitatus, atque in ejus amorinvenitque se et suam aegritudinem illius munditiae contemperari non posse: fleetiam misereatur, donec exuat totam miseriam, et precari cum fiducia jam gratuito pignore salutis accepto per ejus unicum Salvatorem hominum et illuminatorem. Hunc vero ita egentem et dolentem scientia non inflat
Abbreviated transcription (Latin):
Quo modo traditurus sit regnum fili
equalis pr̃i filius. nc̃ aũ minor.
Qua ratione filius nescire tlicatur diem¬

Expanded text:
Quomodo traditurus sit regnum patriaequalis patri filius, nunc autem minor; et qua ratione dicatur nescire diem nequ
Abbreviated transcription (Latin):
meniorass testimonium continuo sũbie¬
tit. Quomodo aũ inuocabunt in quẽ
non credider̃t : ꝓpter lĩ symbolum. In
hiis duob tͥa illa unͣr intuers. Fules
tredit. ꝯpes ⁊ caritas orant. S sine fi¬
de ẽẽ non possunt. ac ꝑ hoc ⁊ fides o¬
rat. Propt̾a quippe dcm̃ est. Quomͦ
inuocabunt in queni non crediderunt:¬

Expanded text:
orasset testimonium, continuo subjecit, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt ? propter hoc Symbolum. In his duobus tria illa intuere: fides credit, spes et charitas orant. Sed sine fide esse non possunt; ac per hoc et fides orat. Propterea quippe dictum est, Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt
Abbreviated transcription (Latin):
U auten enchyridion a nobis pos¬
rulas iel est qtł manu possit asfn¬
gi non qtł armaria possit honerare.
Ut gͥ ad illa tͥa redeamus ꝑ que ilixi¬
mus colendum tłm. fidem. spem. cari¬
tatem: facile ÷ ut dicat quid tredentł̾.
quid sꝑanlum. quid amandum sit. s
quemadm adu̾sus eoꝵ quȩ cliu̾sa sen¬
tiunt calũpnias defendat᷑. oꝑiosioris
uberi oris q foctlie ÷ que ut hãtur ñ
breui enchyridion manus d impleri
s gͣnͣdi studio pectus accẽdi
or̃o. Quid breuius auditur uel le¬
giture Quid facilius memorie cominẽ¬
datur: Quia gͦ de pc̃to graui miseria
p̾mebatur genus humanum: ⁊ tl̾me

Expanded text:
u autem Enchiridion a nobis postulas, id est, quod manu possit astringi, non quod armaria possit onerare. Ut igitur ad illa tria redeamus, per quae diximus colendum Deum, fidem, spem, charitatem; facile est ut dicatur quid credendum, quid sperandum, quid amandum sit: sed quemadmodum adversus eorum qui diversa sentiunt calumnias defendatur, operosioris uberiorisque doctrinae est; quae ut habeatur, non brevi enchiridio manus debet impleri, sed grandi studio pectus accendi. oratio; quid brevius auditur aut legitur? quid facilius memoriae commendatur? Quia enim de peccato, gravi miseria premebatur genus humanum, et divina
Abbreviated transcription (Latin):
um. s nicħ̾ ÷ ꝯmodius illo nomine qͦe
uidenter dĩ tultus exp̾ssus est: cum qͥl
eẽt hominis sapĩa ilic̾etur. ¶ Queris¬
ne aliquid ilici breuius: qui petis a me
ut breuit̾ magna tlicantur : au hoc ip¬
sum tͥ fortasse desicłas breuiter aꝑiri
at in sermonem breueni

Expanded text:
um. Sed nihil est commodius illo nomine, quo evidenter Dei cultus expressus est, cum quid esset homini sapientia diceretur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a me ut breviter magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse desideras breviter aperiri, atque in sermonem colli
Abbreviated transcription (Latin):
Habes hoc in libro sc̃i iob. Nam i¬
bi legl᷑ ꝙ ipsa sap̃ia lix̾ it homini: ecce
pietas est sap̃ia. ¶ Si aũ querao qͣm
dix̾it eo loco pietatem: distiuctius in gre¬
co repperies theo sebiam qui est dei cultꝰ.
Dicitur cũm grece pietas ⁊ ałr id ÷ eute

Expanded text:
i Job: nam ibi legitur, quod ipsa Sapientia dixerit homini, Ecce pietas est sapientia . Si autem quaeras quam dixerit eo loco pietatem, distinctius in graeco reperies θεοσέβειαν, qui est Dei cultus. Dicitur enim graece pietas et alite
Abbreviated transcription (Latin):
lu̾nt. Dont qr legendo uł meis inqͥsitio¬
nib Rendeatur uel iutrogationib alioꝵ
quas ꝓ mea ꝑsona quam in seruitio xpi
sum errorem carnalium ⁊ ałium hõim
muniri mardesto. ncc̃e ÷ me pati. ⁊ urde¬
ant qm fatile ab isto labore me temꝑem:
⁊ qnͣto ⁊ gaudio stilum possim habere
feriatum. ¶ Q si ea que legimius de hiis
reb sufficienter eilita ni latino ẜmone:
aut ñ sint aut ñ inueniuntur: aut c̾ce
difficile: a nobis inueniri queunt. Grece
aũ lingne ñ sit nobis tantus hĩtus: ut
taltum reꝵ libris legendis ⁊ intelligẽ¬
tlis ulło modo reꝑiuntur ydonei. quo ge¬
nere lr̃aꝵ ex hiis que uobis pauta inter¬
pretata sunt: non dubito tuncta quȩ uti¬
liter quer̾e possumus contiueri. Fr̃ib
aũ non ualeam resistẽ iure quo eis seruꝰ¬

Expanded text:
lunt, dent quae legendo vel meis inquisitionibus respondeantur vel interrogationibus aliorum, quas pro mea persona quam in servitio Chrisum errorem carnalium et animalium hominum muniri inardesco, necesse est me pati: et videant quam facile ab isto labore me temperem, et quanto etiam gaudio stilum possim habere feriatum. Quod si ea quae legimus de his rebus, sufficienter edita in latino sermone aut non sunt, aut non inveniuntur, aut certe difficile a nobis inveniri queunt, graecae autem linguae non sit nobis tantus habitus, ut talium rerum libris legendis et intelligendis ullo modo reperiamur idonei, quo genere litterarum ex iis quae nobis pauca intepretata sunt, non dubito cuncta quae utiliter quaerere possumus contineri; fratribus autem non valeam resistere, jure quo eis ser
Abbreviated transcription (Latin):
Harnobrem quamqͣm firmissime te
scͥpturas disseminatam. ⁊ a doctis catholi¬
cis eaꝵ demi scͥpturaꝵ tͣctatorib demonst᷑¬
tam tanꝙͣ canonicam tͦm. quomodo intel¬
ligatur dd̃ĩ filius ⁊ equalis pr̃i ẜm dĩ for

Expanded text:
amobrem, quanquam firmissime ten, et per Scripturas disseminatam, et a doctis catholicis earumdem Scripturarum tractatoribus demonstratam tanquam canonicam regulam, quomodo intelligatur Dei Filius
Abbreviated transcription (Latin):
se ip̃o minor inuentus ÷. sĩ se ipso qui fu¬
it: s se ipso qui est. qr forna serui accep¬
ta formam di anusit. sicut sc̃ͥpturarum
que in supet iore libro cominemorauus
testimonia docuerunt.
Unt tñ quedam in diuinis eloqͥis
ita posita : ut ambiguum sit ad
quam potius tͦm refa̾ntur. Utꝵ ad cam
qua intelligimꝰ minorem filium in assiꝙ̃¬
ta c̾atura: an eam trua intelligimꝰ nõ qui¬
dem miuorem eẽ filium ⁊ s equaleni patri.
tam̃ ab illo hunc eẽ dm̃ de cleo: lumen de
lumine. Eiliũ quippe dicimus ddm̃ ile deo:
filius sit. pr̃ aũ non filiũ de quo sitihẽ¬
at. s tm̃ cui pr̃ sit. Om̃is erm filius de

Expanded text:
se ipso minor inventus est, non se ipso qui fuit, sed se ipso qui est; quia forma servi accepta, formam Dei non amisit, sicut Scripturarum, quae in superiore libro commemoravimus, testimonia docuerunt: sunt tamen quaedam in divinis eloquiis ita posita, ut ambiguum sit ad quam potius regulam referantur; utrum ad eam qua intelligimus minorem Filium in assumpta creatura, an ad eam qua intelligimus, non quidem minorem esse Filium, sed aequalem Patri, tamen ab illo hunc esse Deum de Deo, lumen de lumine. Filium quippe dicimus Deum de Deo: PFilius sit; Pater autem non Filium de quo sit habeat, sed tantum cui Pater sit. Omnis enim filius de
Abbreviated transcription (Latin):
Ic si respondero fide. spe. carita¬
te colendum lm̃. profecto dictłꝰ
petiturus ea tͥ breuiter explicari q̃ ad
singula tͥa ista ꝑtineant. quid credẽdum
silic. quid sꝑandum. quid amandũ sit.
quod cum fecero ibi erunt omnia illa q̃ĩ
epła tua querenda posuti: cuius ex ͫ si
est penes te facile ÷ ut eam reuoluas et
relegus: si autem non est commemoran¬
tem me recolas.

Expanded text:
ic si respondero, fide, spe, charitate colendum Deum; profecto dicturu ac deinde petiturus ea tibi breviter explicari, quae ad singula tria ista pertineant; quid credendum scilicet, quid sperandum, quid amandum sit. Quod cum fecero, ibi erunt omnia illa quae in epistola tua quaerendo posuisti: cujus exemplum si est penes te, facile est ut ea revolvas et relegas; si autem non est, commemorante me recolas.
Abbreviated transcription (Latin):
si possumus qͣntum possumus: sine qͣli¬
tate bonum. si ne qͣntitate magnuni. sñ
indigentia c̾atorem. sine situ p̾sentem.
sine ambitu om̃ia continentem. sũ lo¬
co uͥq totum. sine temꝑe sempit̾num.
sine ulla sui mittatõe mutabilia facien¬
tem. nicħ q patientem ¶ Quisquis
deum ita cogitat: ut si nundũ potest
om̃i modo inueĩre quid sit: pie tñ cauet
qͣntum pͥ aliquid de illo sentire quod
non sit

Expanded text:
si possumus, quantum possumus, sine qualisi possumus, quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ praesidentem, sine habitu omnia continentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire quid sit; pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non sit
Abbreviated transcription (Latin):
cum in hiis ⁊̾ que nr̃is corͣlib adiaceñt sen¬
sib : uł ꝙ nos ip̃i in int̾iore hõie sumus.
scĩa op̾hendendis laboremus: nͨ stffitiamꝰ.
nom tñ impudent̾ in illa que suͣ st̃ aiuina
⁊ ineffabilia: pietas fidelis ardescit. nũ
trm siꝵ uirium inflat arrogantia: sed
quam gr̃ã ip̃ius treatoris ⁊ saluatoris in¬
flaminat. siam quo intellcũ hom dm̃ capit
qui ip̃m intellcm siuim quo eũ uult capere
nundum capitẽ Si aũ hunc iam capit. at¬
tendat diligent̾ nich eo ẽẽ in sua natum
melius. ⁊ uideat utrum ibi iudeat illa
liniam̃ta foe̾rum. nitores coloꝵ. spaciosã
gnͣditatem. partium distantiam molis
distensionem. aliquas ꝑ coloꝵ interualla
motões. uł quid eius modi. ¶ Nich̃ cerce
istoꝵ inueniius in eo: quo na nr̃a nich̾
sap̃iam capimus qͣnte capates sunius.
Quocl gͦ non inuẽinus in meliore nr̃o:
ñ debemus in illo q̃ure̾re. Qd longe me¬
lius ÷ meliore nr̃o. ut sic intelligam tłm

Expanded text:
is etiam quae nostris corporalibus adjacent sensibus, vel quod nos ipsi in interiore homine sumus, scientia comprehendendis laboremus, nec sufficiamus: non tamen impudenter in illa quae supra sunt divina et ineffabilia, pietas fidelis ardescit; non quam suarum virium inflat arrogantia, sed quam gratia ipsius Creatoris et Salvatoris inflammat. Nam quo intellectu Deum capit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum vult capere nondum capit? Si autem hunc jam capit, attendat diligenter nihil eo esse in sua natura melius, et videat utrum ibi videat ulla lineamenta formarum, nitores colorum, spatiosam granditatem, partium distantiam, molis distensionem, aliquas per locorum intervalla motiones, vel quid ejusmodi. Nihil certe istorum invenimus in eo, sapientiam capimus quantum capaces sumus. Quod ergo non invenimus in meliore nostro, non debemus in illo quaerere, quod longe melius est meliore nostro: ut sic intelligamus Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
ilum.
eus ea dic̾e que
tlici ut cogitant᷑
uel ab homine
aliquo: uel certe
a nobis non om¬
nimodo possunt.
qͣmuis et ip̃a no¬
trã cogitatõ cumꝰ dẽ dĩ trinitate cogitamꝰ:
longe se illi tle quo cogitat imparen sen¬
tiat. n ut ÷ eũ capeat: s ut scͥptum est ⁊̾
a tantis q̃ntus paulus apłs hic erat. ꝑ
speculum in enignate uideatur: pͥmum
ab ip̃o dño leo nr̃o de quo sꝑ cogitare de¬
bemus. ⁊ de quo digne cogitare ñ possu¬
mus: cui laudando reddenda ÷ om̃i temꝑe
bñdictio. ⁊ cui enuntiando ullã competit
dictio: ⁊ adiutorium ad intlłigenda at ex¬
plicanda que intendo: ⁊ ueniam p̾tor sicu
offendo. ¶INemor enim sum ñ solum uolũ¬
tatis: u̾m ⁊̃ inf̾mitatis mee. Ab hiis ⁊̃ qͥ
ista lecturi sunt ut ignoscant peto: ubi me
magis uoluisse qͣm potuisse dic̾e aduerte¬
rint. quod ł ip̃i melius intelligunt: uel
pp̃ mei eloquii difficultatem ñ intellgnnt.
sicut ego eis ignosco uͥ p̃p̃ suam tarditatem

Expanded text:
um. ens ea dicere, quae dici ut cogitantur vel ab homine aliquo, vel certe a nobis non omni modo possunt: quamvis et ipsa nostra cogitatio, cum de Deo Trinitate cogitamus, longe se illi de quo cogitat, imparem sentiat, neque ut est eum capiat, sed, ut scriptum est, etiam a tantis quantus Paulus apostolus hic erat, per speculum et in aenigmate videatur , primum ab ipso Domino Deo nostro, de quo semper cogitare debemus, et de quo digne cogitare non possumus, cui laudando reddenda est omni tempore benedictio , et cui enuntiando nulla competit dictio, et adjutorium ad intelligenda atque explicanda quae intendo, et veniam precor sicubi offendo. Memor sum enim, non solum voluntatis, verum etiam infirmitatis meae. Ab his etiam qui ista lecturi sunt, ut ignoscant peto, ubi me magis voluisse quam potuisse dicere adverterint, quod vel ipsi melius intelligunt, vel propter mei eloquii difficultatem non intelligunt: sicut ego eis ignosco, ubi propter suam tarditatem
Abbreviated transcription (Latin):
terte quermꝰ
non quamlib
sed illam tri¬
nitatem que
cłs est uerus¬
solus łs. Ex¬
hec audis. Adhuc eium querimus. Et tali¬
a q̃rentem nemo iuste rep̾hendit : si tam̃
in fide firmissimus q̃rat qł aut nosse ł¬

Expanded text:
erte quaerimus, non quamlibet, sed illam Trinitatem quae Deus est, verussolus Deus. Exhaec audis: adhuc enim quaerimus, et talia quaerentem nemo juste reprehendit; si tamen in fide firmissimus quaerat, quod aut nosse
Abbreviated transcription (Latin):
studere dicitur quod maxime ui assep̃p¬
dis atq adipiscendis quib q doct̾nis
diti solet. Partum ergo mentis antete¬
dit appetitus quidam. quo ul quod uos¬
se uolumus querendo et inueniendo
nascitur proles ip̃a noticia : ac ꝑ hoc
appetitus ille quo concipitur paritur¬
q notiia : partus ⁊ proles recte dici
non potest. Idemq appetitus qico
in iatuor rei cognoscende: fit amor cog¬
nite dum tenet atq amplectitur pla¬
citam prolem il est noticiam: gignẽ¬
tiq coniungit. Et est quetlam yma¬
go trinitatis ipsa mens ⁊ noticia eiꝰ
quocl est proles eius : ac cle ipsa uer¬
bum eius. et amor tercius. O hec tͥa
unum ⁊ una substantia. ¶Nec mi¬
nor proles dum tantam se nouit ut
mens quanta est. Nec minor amor:
dum tantum se cliligit quantum
nouit. et quanta estꝰ.

Expanded text:
studere dicitur: quod maxime in assequendis atque adipiscendis quibusque doctrinis dici solet. Partum ergo mentis antecedit appetitus quidam, quo id quod nosse volumus quaerendo et inveniendo, nascitur proles ipsa notitia: ac per hoc appetitus ille quo concipitur pariturque notitia, partus et proles recte dici non potest; idemque appetitus quo inhiatur rei cognoscendae, fit amor cognitae, dum tenet atque amplectitur placitam prolem, id est, notitiam, gignentique conjungit. Et est quaedam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia ejus, quod est proles ejus ac de se ipsa verbum ejus, et amor tertius, et haec tria unum atque una substantia. Nec minor proles, dum tantam se novit mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit quantum novit et quanta est.
Abbreviated transcription (Latin):
Sed hic paululum requiescat intentioñ
ut se iam ex istemet inuenisse quod q̃rit.
sed sicut solet inueniri locus ubi iam que¬
rendum est aliquid. nundũ illud inuent̃
est : sed iam inuentum est ubi queratur.
Ita hoc tlixisse suffeterit: ut tanquam a¬
ab articulo alicuius exordii cetera cor¬
texamue.¬

Expanded text:
Sed hic paululum requiescat intentio, non ut se jam existimet invenisse quod quaerit, sed sicut solet inveniri locus, ubi quaerendum est aliquid; nondum illud inventum est, sed jam inventum est ubi quaeratur: ita hoc dixisse suffecerit, ut tanquam ab articulo alicujus exordii caetera contexamus.
Abbreviated transcription (Latin):
Ratanter eiuim suscipit osculum
columbinum pulth̾rima ⁊ modes¬
rissima caritas. tlentem aũ caninum uel
euitat cautissima hũ ilitas: ł retondit
solidissima u̾itas. Mlagis q optabo a qͦ¬
libet reprehñdi : qͣm siue ab errante si¬
ue ab adulante lauclari. Nullits enimre¬
preliensor formidandus est amacori u̾i¬
tatis. Et enim aut inimicus reprehen-¬
surus : ant amicus. Si gͦ inimitus in¬
subent ⁊ fe̾ndus ÷. Amicits aũ si errat:
docendus. Si docet : audiendus. Laudater
u̾o ⁊ errans ofirmat erroremi ⁊ adho¬
lans illicit errorem. ¶Emendabit gͦ
nie uistus in misericordia et arguet me:
oleum autem peccatoris non impinguabͭ
caꝑud meumi.
capitulum primum.

Expanded text:
Gratanter enim suscipit oculum Gratanter enim suscipit oculum columbinum pulcherrima et modestissima charitas; dentem autem caninum vel evitat cautissima humilitas, vel retundit solidissima veritas: magisque optabo a quolibet reprehendi, quam sive ab errante, sive ab adulante laudari. Nullus enim reprehensor formidandus est amatori veritatis. Etenim aut inimicus reprehensurus est, aut amicus. Si ergo inimicus insultat, ferendus est: amicus autem si errat, docendus; si docet, audiendus. Laudator vero et errans confirmat errorem, et adulans illicit in errorem. Emendabit ergo me justus in misericordia, et arguet me; oleum autem peccatoris non impinguabit caput meum . CAPUT PRIMUM.
Abbreviated transcription (Latin):
U homines m̃
querunt: ⁊ ad i¬
telligentiam tri¬
nitatis pro captu
inf̾mitatis hũa¬
ne aĩm intẽdunt.
ex ꝑti ddifficultateᷤ
laboriosas sũ in
ip̃sa acie m̃tis conantes intueri in acces¬
sibilem lucem. siue ip̃a multitudĩe ⁊ mł¬
dulcescat. tũ ad aliquid c̾cum diffusa otñi
ambiguitate ꝑueni̾nt: facillime debent
ignosce̾ errantib instanti ꝑuestigatõe
secreti. ¶ Sed tluo st̃ que in errore ho¬
minum difficillime tollerant᷑. Presump¬
tio pͥusqͣm u̾itas pateat: ⁊ cum iam patu¬
erit p̾sumpte defensio falsitatis. A qͥb
duob uitiis ninis in imitis inuentõni
broꝵ si me ut p̃cor ⁊ spero łs clefende¬
q̾rendam sub̾am cłi: siue ꝑ scͥptur ani
eius siue ꝑ c̾aturam. que utiq nob̾ ad
hoc ꝓponitur intuenda: ut ip̃e quera¬
tur. ip̃e diligat᷑ : qui ⁊ illam inspinũ
⁊ istam c̾auit. Nec trepidus ero ad ꝓfe̾n¬
dam sñiam meam: in qua magis ambo¬
amabo inspici a rectis: qͣmi timebo morde¬
Ri a peruer sie

Expanded text:
um homines Deum quaerunt, et ad intelligentiam Trinitatis pro captu infirmitatis humanae animum intendunt; experti difficultates laboriosas, sive in ipsa acie mentis conantis intueri inaccessibilem lucem, sive in ipsa multiplici et mudulcescat: cum ad aliquid certum discussa omni ambiguitate pervenerint, facillime debent ignoscere errantibus in tanti pervestigatione secreti. Sed duo sunt quae in errore hominum difficillime tolerantur; praesumptio, priusquam veritas pateat; et, cum jam patuerit, praesumptae defensio falsitatis. A quibus duobus vitiis nimis inimicis inventioni brorum, si me, ut precor et spero, Deus defendequirendam substantiam Dei, sive per Scripturam ejus, sive per creaturam. Quae utraque nobis ad hoc proponitur intuenda, ut ipse quaeratur, ipse diligatur, qui et illam inspiravit, et istam creavit. Nec trepidus ero ad proferendam sententiam meam, in qua magis amabo inspici a rectis, quam timebo morderi a perversis.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ filii ⁊ sꝑc sci. Et c̾ce qui uigilantium uisis
mouentur : ut ñ pr̃em sed tantum filium
uel sꝑm sanctum tredant corporalib hõi¬
num apparuitłe conspestib. Ut omittam
tantam latitudinem sanctaꝵ pagiarẽ
et tam multiplicem caꝵ intelligentiam ũ¬
de ueuio sani capitis affirinare debet nus¬
quam personã patris per aliquam speti¬
em corporalem uigilantium oculis demon¬
stratam: s ut hoc dixi ut omittam. Quid
dicunt de pr̃e nostro abraham cui certe ui¬
gilanti ⁊ ministranti. tum scriptura pre¬
misisset tlicens. Uisus est dominus abra¬
he. non unus aut duo: sel tres apparue¬
runt uiri. quoꝵ nullus excelsius aliis
eminuisse ilictus÷: nullus honoratus ef¬
fulsissoue: nullus imꝑiosuis egisse:¶ Qͥ¬

Expanded text:
Spiritus sancti. Et certe qui vigilantium visis moventur, ut non Patrem, sed tantum Filium vel Spiritum sanctum credant corporalibus hominum apparuisse conspectibus; ut omittam tantam latitudinem sanctarum paginarum, et tam multiplicem earum intelligentiam, unde nemo sani capitis affirmare debet, nusquam personam Patris per aliquam speciem corporalem vigilantium oculis demonstratam: sed ut hoc, ut dixi, omittam; quid dicunt de Patre nostro Abraham, cui certe vigilanti et ministranti, cum Scriptura praemisisset dicens, Visus est Dominus Abrahae, non unus aut duo, sed tres apparuerunt viri, quorum nullus excelsius aliis eminuisse dictus est, nullus honoratius effulsisse, nullus imperiosius egisse
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑari potest quod non treditur:
Porro aliquid eciam quod non sꝑatur
tredi potest. Quis nam fidelium pe¬

Expanded text:
ari potest quod non creditur? Porro aliquid etiam quod non speratur, credi potest. Quis namque fidelium p
Abbreviated transcription (Latin):
E trinitate
que deus sum¬
mus ⁊ uerus
est. libros iuue¬
nis inchoaur:
senex edidi. O¬
miseram qiip
pe opus ħ post¬
rea qͣm comperi
prereptos mͥ esse siuie subreptos anteqͣm
eos absołuem: ⁊ recͣtatos ut in ea dispo¬
sitio fu̾at expolirem. Non enim singilla¬
nectuntur. Cuni ergo ꝑ eos homines qͥ
priusqͣm uellem ad quoslam illoꝵ ꝑ ueni-¬
re poti̾nt: dispositõ mea neqͥuisset ĩple¬
ri. int̾ruptani dictatõnem reliqueram.
cogitans hoc ip̃m in aliquib scͥptis meis
oqueri. ut scirent qui possent non a me
fuisse eoslem libros editos. s ab latos : p̾¬
usqͣm mͥ editione mea tligni uiderentur.
Nerum multoꝵ fr̃m uehem̃tissima postu¬
latione ⁊ maxĩe tua iussione compulsus.
opus tam laboriosum aduiuante dnõt̾¬
m inare curaui : eos q emendatos nõ ut
uolui s ut potui. ne ab ilł qui subrep-¬
ti iam in manus hõim exierant pluri¬
mum disc̾parent. uen̾ationi tue ꝑ filiũ

Expanded text:
e trinitate, quae deus summus et uerus est, libros iuuenis inchoaui, senex edidi. omiseram quippe hoc opus, posteaquam comperi praereptos mihi esse siue subreptos, antequam eos absoluerem et retractatos, ut mea dispositio fuerat, expolirem. non enim singillanectuntur. cum ergo per eos homines, qui, priusquam uellem, ad quosdam illorum peruenire potuerunt, dispositio mea nequiuisset impleri, interruptam dictationem reliqueram cogitans hoc ipsum in aliquibus scriptis meis conqueri, ut scirent, qui possent, non a me fuisse eosdem libros editos sed ablatos, priusquam mihi editione mea digni uiderentur. uerum multorum fratrum uehementissima postulatione et maxi-\' me tua iussione compulsus opus tam laboriosum adiuuante domino terminare curaui eosque emendatos, non ut uolui, sed ut potui, ne ab illis, qui subrepti iam in manus hominum exierant, plurimum discreparent, uenerationi tuae per filium
Abbreviated transcription (Latin):
bis ꝓximum ut ꝓmiseram uobis destinare tura¬
ui. Ubi ⁊ aliud quo impletum ÷ quod uissistieꝰ
c̾nitis longitudĩes ꝓtaxari stilum : ut ⁊ in płib
plures possent eibificari. quod opꝰ cum a uobis
ꝑlectum fu̾it : tunc non ip̃ts ad quos fc̃m ÷ s coꝵ¬

Expanded text:
imum, ut promiseram, destinare curavi: ubi et aliud quoque impletum est quod jussistis. cernitis, longitudinem protraxi stilum, ut et in pluribus plures possint aedificari. Quod opus cum a vobis perlectum fuerit, tunc non ipsis, ad quos factum es
Abbreviated transcription (Latin):
pere datas ꝓhibentur epłas. siatn ⁊ ob hoc maxi¬
me diu sicut scitis inlt̾um lic rygatus ab eis &
alas eplãs ⁊ intit̾e presũpsissent: ñ falso u sus¬
picatus sum uti postmoctum liqͥdo oꝑi. ¶ Ego ⁊̃¬
cepto oꝑi trd̃ quidem legentib apparebit eple̾ no¬
men indileram. s qm̃ ꝓ nomine modsi ur̃o ob¬
uiante mandato ut ꝓmiseram non sertiaui lib̾
si iudicatis non epłã senseatur. R̾ qr int̾ młtas

Expanded text:
ipere datas prohibentur epistolas . Nam et ob hoc maxime diu, sicut scitis, multum licet rogatus ab eis, rillas epistolas et mittere praesumpsissent. Nec falso id suspicatus sum, uti postmodum liquido comperi. Ego coepto operi quod quidem legentibus apparebit Epistolae nomen indideram: sed quoniam pro nomine modum, vestro obviante mandato, ut promiseram, non servavi; Liber, si judicatis, non Epistola censeatur. Et quia inter multas
Abbreviated transcription (Latin):
pp̃ cliu̾sas p̾ncipałr hr̃ses sit fugicnduui.
inqͣntum rõ ꝓ religione contendat. uł
quid in rõne tum fides sit sola non con-¬
ueniat: uel quid pͥmum : quid ultũ
teneat᷑. que totiꝰ diffinitõis summa sit.
quod certum ꝓpͥum q fiłi catholice fun¬
damenti. Hec om̃ia que requiris ꝓ¬
tul dubio scies diligẽter sciendo qͥd tredi
quid sꝑari debeat. quid amari. Hec eĩu
maxuue inimo u̾o sola in religione seꝙ̃¬
da sunt hiis qui ccͣdicit aut om̃ino a xꝑi
nomine alienus ÷ aut hrticus. B sunt
defendenda rõe: uł a sensib corꝑis incho¬
ata uel ãb intellĩa m̃tis inuenta. quod
añ nec corꝑeo sensu exꝑti sumus nec m̃¬
te assequi ualuimus: ac ualemns: si ne
ulla dubitatione credenda sunt testibus
a quib ea que diuiua uocari iam meru¬
it scͥptura confecta est : qui ea siue ꝑ torꝰ¬

Expanded text:
 diversas principaliter haereses sit fugiendum; in quantum ratio pro religione contendat, vel quid in ratione, cum fides sit sola, non conveniat; quid primum, quid ultimum teneatur, quae totius definitionis summa sit; quod certum propriumque fidei catholicae fundamentum. Haec omnia quae requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quid credi, quid sperari debeat, quid amari. Haec enim maxime, imo vero sola in religione sequenda sunt. His qui contradicit, aut omnino a Christi nomine alienus est, aut haereticus. Haec sunt defendenda ratione, vel a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mentis inventa. Quae autem nec corporeo sensu experti sumus, nec mente assequi valuimus aut valemus, eis sine ulla dubitatione credenda sunt testibus, a quibus ea quae divina vocari jam meruit, Scriptura confecta est: qui ea sive per
Abbreviated transcription (Latin):
it aQuidquid hominum perciusmor
redimitur & liberatur amalo  Qũo¬
Quo cumeis quodã¬
modo redit ingratiam post inimiciti¬
homines. & scõs angelos peccata feces¬
homines uscos angelos peccata fecerunt ud
ipsa hominum redemptione ruinȩ ill
angeli scĩ docti dedõ. cuius ueritatis a &erna
beatisunt : Quantinume

Expanded text:
it, quidquid hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a am cum eis quodammodo redit in gratiam, post inimicithomines et sanctos Angelos peccata fecehomines et sanctos Angelos peccata fecerunt, et ex ipsa hominum redemptione ruinae illiAngeli sancti docti de Deo, cujus veritatis aeterna beati sunt, quanti numeri
Abbreviated transcription (Latin):
putari potest aliquibus her&icis hoc nobiscum esse
commune: Sienim diligenter quae ad xp̃mpestinena
cogitentur : nomine tenus inuenitur xp̃s Apud
quof lib& her&icos qui sexp̃ianos uocari uolunt
Re ipsa uero Non esse apud eos: quod ostenderenimis
longum est: Qm̃ cõmemorandȩ sunt omnes hereses
si uequaefuerunt siue quae sunt siue quae poterunt
esse subuocabulo xp̃iano: & quam sit hoc uerum :¬
per singulas quarq monstrandum q̃itansȩ disputatio
tam multorum est uoluminum: ut &iam infinita te
Idest quod manupossionquod armaria possit onerare :

Expanded text:
putari potest aliquibus haereticis hoc nobiscum esse putari potest aliquibus haereticis hoc nobiscum esse commune. Si enim diligenter quae ad Christum pertinent cogitentur, nomine tenus invenitur Christus apud quoslibet haereticos, qui se christianos vocari volunt; re ipsa vero non est apud eos. Quod ostendere nimis longum est; quoniam commemorandae sunt omnes haereses, sive quae fuerunt, sive quae sunt, sive quae potuerunt esse sub vocabulo christiano, et quam sit hoc verum per singulas quasque monstrandum. Quae disputatio tam multorum est voluminum, ut etiam infinita viid est, quod manu possit astringi, non quod armaria possit onerare
Abbreviated transcription (Latin):
est Auther&icus. Haec sunt defendenda rationei
uel asensibus corporis inchoata uel ab intellegentia
mentis inuenta Quecl autem Nec corporeo sensu
expenti sumus Nec mente assequi ualuimus : Nut
ualemus eis sine ulla dubitatione credenda sun
testibus : A quibus ea quaediuina uocari iammeruit
serptura confecta est qui ea siue percorpus sie
peranimum diuinitus adiuti uel uidere uel &iam
onaeuidere potuerunt: Cum autem initio sidci¬
quaeper dilectionem operatur inbuta menssucrit
tendit bene uiuendo &iam adipeciem peruenire¬
Vbi est scĩs & perfectis cordibus nota ineffabilis
pulchritudo. Cuius plena uisio est sum ma felicitas.
Hoc est nimirum quod requiris. Quid primum quid
ultimum teneatur inchoari fide ꝑfici specie:
Haec &iam totius definitionis est summa. Cestũ
uero proprium que. fidei catholicȩ fundamentũ
xp̃s est: funda mentum enim aliud ait apostolus
proprium funda mentum essefidei catholicȩ quia

Expanded text:
est, aut haereticus. Haec sunt defendenda ratione, est, aut haereticus. Haec sunt defendenda ratione, vel a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mentis inventa. Quae autem nec corporeo sensu experti sumus, nec mente assequi valuimus aut valemus, eis sine ulla dubitatione credenda sunt testibus, a quibus ea quae divina vocari jam meruit, Scriptura confecta est: qui ea sive per corpus, sive per animum, divinitus adjuti, vel videre, vel etiam praevidere potuerunt. Cquae per dilectionem operatur, imbuta mens fuerit, tendit bene vivendo etiam ad speciem pervenires et perfectis cordibus nota ineffabilis pulchritudo, cujus plena visio est summa felicitas. Hoc est nimirum quod requiris, quid primum, quid ultimum teneatur: inchoari fide, perfici specie. Haec etiam totius definitionis est summa. Certum vero propriumque fidei catholicae fundamentum Christus est: Fundamentum enim aliud, ait Apostolus,proprium fundamentum esse fidei catholicae, quia
Abbreviated transcription (Latin):
breuius hocdictum esse quam ueles. Acdeinde p&¬
turus eatibi breuiter explicari. quae ad singula tria
nta ueitineant Quid eredendum scilic& quid spo¬
randumin quidamandumnit : Quodcum fecero Ibi
erun omnia illa quae in epistolatua querenda
posiuisti  Cuius exemplum si est peneste facile estu
cam reuoluas & relegasi nsi autem Nonest cõmemo¬
amo suieri quem enchi ridion : ut dicunt hab eas & de
manibus nonrecedat Continens postulata. Idest
quid sequendum maxime : quid propter diuersas pͥncir
contendatiel quid in ratione cum fidessit solas oncon¬
uenia đ qduid primum quidultimum tencatur qur
totius definitionis summasit : Quod cestum propriũq
fidei catholice fundamentum : HaCCOmIa quae
irequiris proculdubio scies diligenter scierdo quid
eredi quid sperari debeat: quidamari Hacconim
maxime immo uero sola : in religione sequenda sun
His qui contra dicit: aut omnino axp̃i nomine alienus

Expanded text:
brevius hoc dictum esse quam velles: ac deinde petibrevius hoc dictum esse quam velles: ac deinde petiturus ea tibi breviter explicari, quae ad singula tria ista pertineant; quid credendum scilicet, quid sperandum, quid amandum sit. Quod cum fecero, ibi erunt omnia illa quae in epistola tua quaerendo posuisti: cujus exemplum si est penes te, facile est ut ea revolvas et relegas; si autem non est, commemoa me fieri, quem Enchiridion ut dicunt habeas, et de tuis manibus non recedat: continens postulata, id est, quid sequendum maxime, quid propter diversas principcontendat, vel quid in ratione, cum fides sit sola, non conveniat; quid primum, quid ultimum teneatur, quae totius definitionis summa sit; quod certum propriumque fidei catholicae fundamentum. Haec omnia quae requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quid credi, quid sperari debeat, quid amari. Haec enim maxime, imo vero sola in religione sequenda sunt. His qui contradicit, aut omnino a Christi nomine alienus
Abbreviated transcription (Latin):
sed excorum de quibus scriptum est Multitudo sapi¬
entium sanitas est orbis terrarum Et quales uult
apostolus fieri quibus dicit. Volo autem uos sapienter
quidem esse in bono: simplices autem inmalo. Homi¬
nis autem sapientia: pi& as est. Habes hoc in libro sc̃i
iob Namibi legitur. quod ipsa sapientia dixerit homin
Eccepi&as est sapientia. Siautem quaeras quam
dixerit eo loco pi&atemi distinctius ingrecorepperies:
theosebian. Qui est dĩcultus. Dicitur enim grece
pi&as : &aliter: Id est eusebian. Quo nomine significat᷑
bonus cultus. Quam uis & hoc prȩcipue referatur ad
colendum dm̃ Sed nihilest cõmodius illo nomine
quo euidenter dĩ cultus expressus est: cum quid ess&
homini sapientia dicer&ur. Quaerisne: aliquid dici
breuius. quip&is ame ut breuiter magna dicantur:
A hocipsum tibi fortasse desideras breuiter aperire
in sermonem breuem. colligi
speꝵcaritate colendum dm̃. profecto dicturus es

Expanded text:
sed ex eorum de quibus scriptum est, Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum ; et quales vult Apostolus fieri, quibus dicit, Volo autem vos sapientes quidem esse in bono, simplices autem in malo nis autem sapientia pietas est. Habes hoc in libro sancti Job: nam ibi legitur, quod ipsa Sapientia dixerit homini, Ecce pietas est sapientia . Si autem quaeras quam dixerit eo loco pietatem, distinctius in graeco reperies θεοσέβειαν, qui est Dei cultus. Dicitur enim graece pietas et aliter, id est εὑσέβεια quo nomine significatur bonus cultus, quamvis et hoc praecipue referatur ad colendum Deum. Sed nihil est commodius illo nomine, quo evidenter Dei cultus expressus est, cum quid esset homini sapientia diceretur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a me ut breviter magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse desideras breviter aperiri, atque in sermonem colligi spe, charitate colendum Deum; profecto dicturus es,
Abbreviated transcription (Latin):
Nec aequaliter: Nec in mutabiliter bona : sed tam̃
bona &iam singula: Simul uero uniuersa ualde
bona : Quia ex omnibus consistit uniuersitatis
ad mirabilis pulchritudo: Inqua &iam illud quod
malum dicitur beneordinatum: & locosuopositũ
eminentius commendat bona. Vt magis placean
& laudabiliora sint dum conparanturmalis:
Nequeenim ds̃ omnipotens & quod &iam infideles
fatentur rerum cui summa potestas cum sum me
bonus sit ullomodo siner& mali aliquid esse in ope¬
ribus suisNisi usque ad eo ess& omnipotens & bonus.
ut benefacer& & demalo: Quid est autemaliud
quod malum dicitur. Nisi priuatio boni : Nam
sicut corporibus animali ũnhilest aliud morbis
& uul neribus affici quam sanitate priuari. Neq¬

Expanded text:
nec aequaliter, nec immutabiliter bona, sed tamen nec aequaliter, nec immutabiliter bona, sed tamen bona etiam singula: simul vero universa valbona, quia ex omnibus consistit universitatis admirabilis pulchritudo, in qua etiam illud quod malum dieminentius commendat bona, ut magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis. Neque enim Deus omnipotens, quod etiam infideles fatentur, rerum cui summa potestas , cum summe bonus sit, ullo modo sineret mali aliquid esse in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens et bonus, ut bene faceret et de malo. Quid est autem aliud quod malum dicitur, nisi privatio boni? Nam sicut corporibus animalium nihil est aliud morbis et vulneribus affici, quam sanitate privari