comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nobiscũ: nec nos cũ aliquib eoꝵ.
Qd̾ si faustus cogitaret: non tam diser¬
te deliraret. Qͥd aut̃ hinc dic̃a qd̃
ait ex uirib scĩ sp̃c ac sp̃itali ꝓfusi¬
one terrã quoq concipientẽ gigne¬
re patibilem uam qui est uitaᷤ ac sa
lus hõium om̃i suspensus ex ligno:
Odemens. ut int̾im non discu̾tiã
de hac re ur̃a uaniloquia. Potest¬
ne terra de spũ scõ conciꝑe patibi¬
lem ũm. & maria uirgo non potu¬
it: Compara si audes u̾irginalia
uiscera tanta castitate sc̃ificata cũ
om̃ib terre locis. ubi arbores her¬
beq gignunt᷑. Itane in illa femina
exhorrescis aut hoirescere te fin¬
gis uterũ pudicitiȩ dedicatũ: et
in hortis om̃ib circũ quasq urbes
ex cloacinis aquis ium gigni non
ex horrescis: Qͥs enĩ quamlibet
cenulentus humor non innume¬
rabilia germina edit & nutrit:
Sic p̃dicatis nasci patibilẽ iũm:
que credere nat᷑ũ essede uir¬
gine clamatis indignũ. Si car¬
ne putatis immund̾a ÷ cur uobis

Expanded text:
nobiscum nec nos cum aliquibus eorum. quod si Faustus cogitaret, non tam diserte deliraret. Quid autem hinc dicam. quod ait: ex uiribus sancti spiritus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita alus hominum, omni suspensus ex ligno? O demens, ut interim non discutiam de hac re vestra vaniloquia, potestne terra de Spiritu sancto concipere patibilem Jesum, et Maria virgo non potuit? Compara, si nudes, virginalia viscera tanta castitate sanctificata, cum omnibus terrae locis, ubi arbores herbaeque gignuntur. Itane in illa femina exhorrescis, aut horrescere te fingis uterum pudicitiae dedicatum, et in hortis omnibus circum quasque urbes ex cloacinis aquis Jesum gigni non exhorrescis? Quis enim quamlibet coenulentus humor non innumerabilia germina edit et nutrit? Sic praedicatis nasci patibilem Jesum, quem credere natum esse de virgine clamatis indignum. Si carnem putatis immundam, cur vobis
Abbreviated transcription (Latin):
ri uolunt: & ꝑ illã sanari nolui.
Agnoscenda est enĩ paucitas illa: qͣm
dis p̃cipue cõmendat in ingentiatq
innumerabili multitudine doto
orbe diffusa. Quȩ tam̃ paucitas
sc̃oꝵ atq fidelium qd̾ sepe cõmen¬
datũ est. tãquã granoꝵs in cõpa¬
tatione multitutidinis palearũ
baucitas dicit᷑. ꝑ se aũt̃ ipsa tan¬
tam massam frumentifacit: ut
om̃s ꝓbos & repbos ur̃os quos pa¬
rit ueritas reꝓbat incõparabili
multitudine supet. Ecce non su¬
mus gentiũ scisma: a quib plu¬
rimũ distamus in melius. S nec
uos hoc estis: qr plurimũ ab eis di¬
statis in peius.

Expanded text:
ri volunt, et per illam sanari nolunt. ri volunt, et per illam sanari nolunt. Agnoscenda est enim paucitas illa, quam Dominus praecipue commendat in ingenti atque innumerabili multitudine toto orbe diffusa : quae tamen paucitas sanctorum atque fidelium, quod saepe commendandum est, tamquam granorum in conparatione multitudinis palearum paucitas dicitur, per se autem ipsam tantam massam frumenti facit, ut omnes probos et reprobos uestros, quos pariter ueritas reprobat, inconparabili multitudine superet. ecce non sumus gentium schisma, a quibus plurimum distamus in melius; sed nec uos hoc estis, quia plurimum ab eis distatis in peius.
Abbreviated transcription (Latin):
sacrilegis sacris suis. & a uino et a
carnib. et a concubitu tempe¬
rent: potius auditores ur̃os his om¬
nib utentes. & in eo uobis dissimi¬
les. in manichei grege numeratis
quã istos eade quȩ facitis facientes.
Potiusq feminã quȩ in maniche¬
um crediderit ur̃am dicitis eti¬
am p arlentẽ: quã sibillam nec
saltem nubentẽ. At enĩ multi
xpiani catholici uocant᷑: & st̃
adulteri. raptores. auari. ebri.¬
osi. & qͥcqͥd aliud sane doctrinę
adu̾satur. Qͥd aut̃ inter uos in
tam exiquo ac pene nullo nume¬
ro ur̃o. fonne pleriq st̃ tales : et
quid̾a in paganis non st̃ tales.
lum id̾o paganos qui tales non st̃
dicitis meliores uobis.⁊ cũ tam̃ ꝓpt̃
sacrilegã uanitatẽ sectȩ urȩ e¬
tiam qͦui in uobis tales non suif
paganis etiã talib det̾ioies sint
Inde manifestũ est non id̾o dero¬
gari sane doctrinȩ quȩ sola catho¬
lica est. qr multi eius nõmine cense¬

Expanded text:
sacrilegis sacris suis et a vino et a sacrilegis sacris suis et a vino et a carnibus et a concubitu temperant; potius Auditores vestros his omnibus utentes, et in eo vobis dissimiles, in Manichaei grege numeratis, quam istos eadem quae facitis facientes: potiusque feminam quae in Manichaeum crediderit, vestram dicitis, etiam parientem, quam Sibyllam nec saltem nubentem. At enim multi Christiani catholici vocantur, et sunt adulteri, raptores, avari, ebriosi, et quidquid aliud sanae doctrinae adversatur? Quid autem inter vos, in tam exiguo ac pene nullo numero vestro, nonne plerique sunt tales, et quidam in Paganis non sunt tales? Num ideo Paganos, qui tales non sunt, dicitis meliores vobis? Cum tamen propter sacrilegam vanitatem sectae vestrae etiam qui in vobis tales non sunt, Paganis etiam talibus deteriores sint. Unde manifestum est, non ideo derogari sanae doctrinae, quae sola catholica est, quia multi ejus nomine cense
Abbreviated transcription (Latin):
his & inaliis quȩ similit sumimꝰ
non similit cũ gentib uiuimus.
easd̾e res non ad eundem finẽ om¬
nia ista referendo. sed ad finẽ legiti¬
mi diuiniq p̃cepti caritatẽ de corde
bono. & conscientia bona. & fide ñ
ficta. A quib quid̃a abertantes: con¬
u̾si st̃ in uaniloquiũ. In quo sane pͥn
cipatũ tenetis. non intuentes ñ con¬
siderantes in eisde habendis agen¬
disq reb tantũ ad diu̾sam u̾itã
ualere si diu̾sa sit fides. ut cũ au¬
ditores ur̃i & uxores habeant & si¬
lios quãuis inuiti suscipiant. eisq
patrimonia congerant uł custodi.¬
ant. carne uescant᷑. uinũ bibant.
lauent.metant. uindemient. nego¬
cient᷑. honores publicos adminisfres
uobiscũ. eos tam̃ non cũ gentib com¬
putetis: cũ facta eoꝵ gentib uide¬
antur similiora quã uobis. Nam &
quorũdam facta gentiliũ cum ma¬
gis uobis ꝓƿinquent quã quib dam
auditorib ur̃is. nonnulli quippe in

Expanded text:
his et in aliis, quae similiter sumimus, his et in aliis, quae similiter sumimus, non similiter cum gentibus uiuimus easdem res non ad eundem finem referendo, sed ad finem legitimi diuinique praecepti, caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, a quibus quidam aberrantes conuersi sunt in ucipatum tenetis, non intuentes, non considerantes in eisdem habendis agendisque rebus tantum ad diversam vitam valere, si diversa sit fides, ut cum auditores vestri et uxores habeant, et filios quamvis inviti suscipiant, eisque patrimonia congerant vel custodiant, carne vescantur, vinum bibant, lavent, metant, vindemient, negotientur, honores publicos administrent, vobiscum eos tamen, non cum Gentibus computetis, cum facta eorum Gentibus videantur similiora quam vobis. Nam et quorumdam facta Gentilium cum magis vobis propinquent, quam quibusdam Auditoribus vestris; nonnulli quippe in
Abbreviated transcription (Latin):
test ut pares cũ aliquo mores habe¬
at qui hec tria cũ illo paria non
habet: Qui enĩ aliud credit. aliud
spat. aliud amat: necesse est ut ali¬
ter uiuat. Et si usus quarũd̾a rerũ
similis uidet᷑ uobis esse cũ gentib si¬
cut cibi & potus. testoꝵ. uestimento¬
rũ. lauachroꝵ. & qui ex nr̃is coniuga¬
lem uit̾a gerunt. uxoꝵ ducendarũ
& habendaꝵ. filioꝵ gignendoꝵ. nutri¬
endoꝵ. hereditandoꝵ. longe tam̃ ali¬
ter his reb utitur qui ad aliũ fiñẽ
usum earũ refert: & alit̾ ex his d̾o
gr̃as agit. de quo praua & falsa cre¬
dit. Sicut eñĩ in ipso errore ur̃o cũ
eo pane uescamini quo cȩteri hoĩes
& fructib uiuatis & fontib. lana
& lino similit texto amiciamini.
nec in his tam̃ parem ducitis ui¬
ta non aliud edendo. aut bibendo
aut induendo. sed aliud sentien¬
do & credendo. & ad aliũ finẽ om̃ia
ista referendo. finẽ scilicet ut̃ler¬
roris atq uanitatis : ita nos & in

Expanded text:
test, ut pares cum aliquo mores habetest, ut pares cum aliquo mores habeat, qui haec tria cum illo paria non habet? qui enim aliud credit, aliud sperat, aliud amat, necesse est, ut aliter uiuat. et si usus quarundam rerum similis uidetur nobis esse cum gentibus, sicut cibi et potus, tectorum. uestimentorum, lauacrorum, et qui ex nostris coniugalem uitam gerunt, uxorum ducendarum et habendarum, filiorum gignendorum, nutriendorum, hereditandorum, longe tamen aliter his rebus utitur, qui ad alium finem usum earum refert, et aliter, qui ex his deo gratias agit, de quo praua et falsa non credit. sicut enim in ipso errore uestro cum eo pane uescamini, quo ceteri homines, et fructibus uiuatis et fontibus. lana et lino similiter texto amiciamini. nec in his tamen parem ducitis uitam, non aliud edendo aut bibendo aut induendo, sed aliud sentiendo et credendo et ad alium finem ista omnia referendo, finem scilicet uestri erroris atque uanitatis: ita nos et in
Abbreviated transcription (Latin):
cȩlo.neq miliciȩ cȩli aliqͥd immolan¬
tes. uni d̾o creatori om̃ium uictimas
obtulert̃: quas sibi offerri uoluit. ꝑ
eoꝵ similitudine ꝓmittens uictimã
uerã ꝑ quã nos sibi peccatoꝵ remis
fideles paulus alloquit᷑ dicens. Ob¬
ut exhibeatis corpora ur̃a hostiã
uiuã.scãm. d̾o placente. S maniches
corpora humana opificiũ dicunt esse
gentis tenebrarũ: & carceres quib ui¬
ctus inclusus est d̾s. Unde longe ali¬
ud annuntiat faustus: aliud paulus.
S qm̃ quisqͥs uobis euangłiz auerit
preter quã qd̾ accepist̾is anathema
sit. uerũ dicit xꝑc in paulo: anathe¬
ma sit maniche̾us in fausto. Quieti¬
am dicit nichil nos mutasse de mori¬
b gentiũ: nesciens qͥd loquat᷑. Cum
enim iustus ex fide uiuat. finisq p̃¬
cepti sit caritas de corde puro. & con¬
scientia bona. & fide non ficta. ma¬
neant ad formand̾a uitã fideliũ tria
hec fides. spes. caritas: unde fieri po¬

Expanded text:
ue militiae caeli aliquid immolanue militiae caeli aliquid immolantes uni deo creatori omnium uictimas obtulerunt: quas sibi offerri uoluit, per earum similitudinem promittens uictimam ueram, per quam nos sibi peccatorum remifideles Paulus adloquitur dicens : obut exhibeatis corpora uestra hostiam uiuam, sanctam, deo placentem. sed Manichaei corpora humana opificium dicunt esse gentis tenebrarum et carceres, quibus uictus inclusus est deus: unde longe aliud adnuntiat Faustus, aliud Paulus. sed quoniam quisquis nobis euangelizauerit praeterquam quod accepistis, anathema sit, uerum dicit Christus in Paulo, anathema sit Manichaeus in Fausto. Qui etiam dicit nihil nos mutasse de moribus gentium nesciens, quid loquatur. cum enim iustus ex fide uiuat finisque praecepti sit caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta maneantque ad formandam uitam fidelium tria haec: fides, spes, caritas: unde fieri po
Abbreviated transcription (Latin):
& aras. & sacerdotia. sculꝑturas solũ
dimisert̃: id est ydola. Poterant enĩ
sicut r̃inulli etiã sine ydoloꝵ sculptu¬
ris arborib & montib postremo eti¬
am soli ac lunȩ cȩt̾isq syderib im¬
molare. Qd̾ si facerent: ꝑ illũ cul¬
tũ quȩ latria dicit᷑ creaturȩ poti¬
us quã creatori seruientib. & ob
hoc non paruo malo impiȩ suꝑsti¬
cionis errantib nichilominus de¬
monia se p̃berent ad eos illudendos
.&. ab eis sumenda quȩ sic obtulissent.
ac fumo ut non nulli uani opinant᷑.
sed hõium pascunt᷑ errorib. non sus
corporis refectione sed maliuola de¬
lectatione: cũ quoqͦmodo decipiunt
uł arroganti fastu simulatȩ maie¬
statis cu̾m diuinos sibi honores ex¬
hiberi sibi głiantur. Non gͦ illi pa¬
tres nr̃i sola gentiũ simulachra di¬
misert: sed neq terrȩ. neq cui quã
terrenȩ rei.neq mari. neq cȩlo. neq¬

Expanded text:
et aras, et sacerdotia, sculpturas solum et aras, et sacerdotia, sculpturas solum dimiserunt, id est, idola: poterant enim sicut nonnulli, etiam sine idolorum sculpturis, arboribus, et montibus, postremo etiam soli ac lunae caeterisque sideribus immolare. quod si facerent per illum cultum, quae latria dicitur, creaturae potius quam creatori seruientibus et ob hoc non paruo malo inpiae superstitionis errantibus nihilominus daemonia se praeberent ad eos inludendos et ab eis sumenda, quae sic obtulissent. ac fumo, sicut nonnulli uani opinantur, sed hominum pascuntur erroribus: non sui corporis refectione, sed maliuola delectatione, cum quoquo modo decipiunt, uel adroganti fastu simulatae maiestatis cum diuinos sibi honores exhiberi gloriantur. non ergo illi patres nostri sola gentium simulacra dimiserunt, sed neque terrae neque cuiquam terrenae rei neque mari neque caelo neq
Abbreviated transcription (Latin):
a paganoꝵ & hebreorũ: quantũ
int̾ imitationẽ errante & p̃figu¬
rationẽ prenuntiantẽ. Sicutꝰ aut̃
ĩ ido contemnenda uł detestanda est
liginitas scimonialiũ. qr & uestales uͥgi¬
nes fuerunt: sic ñ id̾o rep̃hendenda
sacrificia patrũ. qr st̃ & sacrificia
gentiũ: qr sicut int illas uirgini¬
tates multũ distat quãuis nichil
aliud distet nisi quȩ cui uoueat᷑
atq reddat᷑: sic int̃ sacrificia paga¬
nors & hebreoꝵ multũ distat eõ
ipło qd̾ hoc solum distat quȩ cuisifͤ
immolata & oblata. Illa scilicet su¬
ꝑbȩ impietati demonioꝵ id ipsum
sibi hoc arrogantiũ qd̾ haberent᷑ dii
qr diuinus honor est sacrificium:
illa uͦ uni d̾o ut ei offerret᷑ similitu¬
do ꝓmittens u̾itatem sacrificii cui
erat offerenda ipsa reddita u̾itas
in passione corpous & sanguinis xꝑi.
Neq enĩ sicut faustus dix̾it pͥores
nr̃i uidei segregati a gentib cũ tẽ¬
plũ d̾i haberent. & immolationes.

Expanded text:
 Hebraeorum, quantum inter imitationem errantem et praefigurationem praenuntiantem. sicut autem non ideo contemnenda uel detestanda est uirginitas sanctimonialium, quia et Uestales uirgines fuerunt, sic non ideo reprehendenda sacrificia patrum, quia sunt et sacrificia gentium. . quia, sicut inter illas uirginitates multum distat, quamuis nihil aliud distet, nisi quae cui uoueatur atque reddatur, sic inter sacrificia paganorum et Hebraeorum multum distat eo ipso, quod hoc solum distat, quae cui sint immolata et oblata: illa scilicet superbae inpietati daemoniorum id ipsum sibi ob hoc adrogantium, quo haberentur dii, quia diuinus honor est sacrificium; illa uero uni deo, ut ei offerretur similitudo promittens ueritatem sacrificii, cui erat offerenda ipsa reddita ueritas in passione corporis et sanguinis Christi. Neque enim, sicnostri Judaei segregati a Gentibus, cum templum haberent, et immolationes,
Abbreviated transcription (Latin):
Isacrilegos. Longe qui ppe mino¬
ris peccͤati est ebrium redire amar¬
tyrib : quã uł ieiunũ sacrificare
Amartyrib. Sacrificare marti¬
rib dixi. Non dixi sacrificare d̾o
in memoriis martyrũ qd̾ frequen¬
tissime facimus: illo dumtaxat
ritu quo sibi sacrificari noui testa¬
menti manifestatione p̃cepit.
Qd̾ ꝑtinet ad illũ cultũ quȩ latri¬
adicit᷑: & uni do debet᷑. S quid
agam:ͥ & tante cecitati istoꝵ he¬
reticos qͣndo demonstrabo quã
uim habeat qđ in psalmis canit᷑.
sacrificiũ laudis glorificabit me.
& illic uia est ubi ostend̾a illi salu¬
tare meũ: Huius sacrificii caro
& sanguis ante aduentũ xꝑi ꝑ
uictimarũ similitudinẽ ꝓmittebat᷑
in passione xꝑi ꝑ ipsamꝰ ueritatẽ
reddebat᷑. post ascensũ xꝑi ꝑ sacra

Expanded text:
sacrilegorum. longe quippe minosacrilegorum. longe quippe minoris peccati est ebrium redire a martyribus quam uel ieiunum sacrificare martyribus. sacrificare martyribus dixi, non dixi: sacrificare deo in memoriis martyrum. quod frequentissime facimus illo dumtaxat ritu. quo sibi sacrificari noui testamenti manifestatione praecepit: quod pertinet ad illum cultum, quae latria dicitur et uni deo debetur. sed quid agam et tantae caecitati istorum haereticorum quando demonstrabo, quam uim habeat, quod in psalmis canitur: sacrificium laudis glorificabit me, et illic uia est, ubi ostendam illi salutare meum? huius sacri- ficii caro et sanguis ante aduentum Christi per uictimas similitudinum promittebatur, in passione Christi per ipsam ueritatem reddebatur, post
Abbreviated transcription (Latin):
diabolus & angħ eius: sicut᷑ ꝑ om̃ia
templa & sacra gentiliũ. Quoꝵ
similitudo in quibusd̾a etiã suꝑ¬
bis hõib expressa est: sicut deͣ
babyloniȩ quibusd̾a regib memo¬
riȩ commendatũ tenemus. Unde
sc̃s daniel accusatores suos ac ꝑse¬
cutores ꝑtulit: qd regis edicto ꝓpo¬
sito ut nichil a quo quã d̾o ꝑ etere¬
tur nisi a rege solo.d̾m suũ hoc
est unũ & uerũ d̾m adorare dep̃¬
cariq dep̃hensus est. Qui autẽ
se in memoriis martyrũ inebri¬
ant. quomͦ a nobis approbari pos¬
sunt: cũ eos etiã si in domib suis
id faciant sana doctrina cond̾e¬
net: S aliud est qd̾ docemus.
aliud qd̾ sustinemus.⁊ aliud quod
preciꝑe iubentut. aliud qd̾ emen¬
dare ꝥrecipimur: & donec emen¬
demus tolerare cõpellimur. Alia
disciplina xꝑianoꝵ: alia luxuria
uinolentoꝵ. uł error infirmoꝵ
Uerũtamen & in hoc ipso distatꝭ
plurimũ culpȩ uinolentoꝵ et

Expanded text:
diabolus et angeli eius, sicut per omnia diabolus et angeli eius, sicut per omnia templa et sacra gentilium. quorum similitudo in quibusdam etiam superbis hominibus expressa est, sicut de Babyloniae quibusdam regibus memoriae commendatum tenemus. unde sanctus Danihel accusatores ac persecutores pertulit, quod regis edicto proposito, ut nihil a quoquam deo peteretur nisi a rege solo, deum suum, hoc est unum et uerum deum adorare deprecarique deprehensus est. qui autem se in memoriis martyrum inebriant, quomodo a nobis adprobari possunt, cum eos, etiamsi in domibus suis id faciant, sana doctrina condemnet? sed aliud est, quod docemus, aliud, quod sustinemus, aliud, quod praecipere iubemur, aliud, quod emendare praecipimur, et donec emendemus, tolerare conpellimur. alia est disciplina christianorum, alia luxuria uinolentorum uel error infirmorum. uerumtamen et in hoc ipso distant plurimum culpae uinolentorum et
Abbreviated transcription (Latin):
nisi uriũ d̃m. Cum aut̃ ad hunc cul¬
tũ ꝑtineat oblatio sacrificii. unde
y dõlatria d̾r eoꝵ qui hoc etiã ydolis
exhibent: nullom tale aliqͥd offerimꝰ.
aut offerend̾u precipimus uł cuiquã
martyti. uł cuiquã sc̃e animȩ. uł
cuiquã angłoꝵ. Et quisqͥs in hunc
errorem delabit᷑ corripitur ꝑ sanã
doctrinã: siue ut corrigat᷑. siue ut
caueat᷑. Etiã ipsi enĩ scĩ uł hoĩes uł
angłi ex hiberi sibi nolunt: qd̾ uni
d̾o deberi norunt. Apparuit hoc
in paulo & barnaba: cũ cõmoti
miraculis quȩ ꝑ eos factast̃ licao¬
nii.tãquã diis immolare uoluert̃.
Conscisis enĩ uestimentis suis confi¬
tentes & ꝑsuadentes se deos non e̾e̾
ista sibi fieri uetuerunt. Apparu¬
it & in angłis sicut & in apocalyo¬
si legimus angłm se adorari ꝓhiben¬
tẽ: ac dicent̾em adoratori su̾o. Con¬
seruus tuus sum: & frm tuorum
sta sibi plane suꝑbi sꝑc exigunt.

Expanded text:
nisi unum deum. cum autem ad hunc culnisi unum deum. cum autem ad hunc cultum pertineat oblatio sacrificii, unde idolatria dicitur eorum, qui hoc etiam idolis exhibent, nullo modo tale aliquid offerimus aut offerendum praecipimus uel cuiquam martyri uel cuiquam sanctae animae uel cuiquam angelo; et quisquis in hunc errorem delabitur, corripitur per sanam doctrinam, siue ut corrigatur, siue ut caueatur. etiam ipsi enim sancti, uel homines uel angeli, exhiberi sibi nolunt, quod uni deo deberi norunt. adparuit hoc in Paulo et Barnaba, cum conmoti miraculis, quae per eos facta sunt, Lycaonii tamquam diis immolare uoluerunt — conscissis enim uestimentis suis confitentes et persuadentes se deos non esse ista sibi fieri uetuerunt —: adparuit et in angelis sicut in apocalypsi legimus angelum se adorari prohibentem ac dicentem adoratori suo: conseruus tuus sum et fratrum tuorum. ista sibi plane superbi spiritus exigunt,
Abbreviated transcription (Latin):
antistitũ in locis scõꝵ corpoꝵ as¬
sistens altari aliqͣndo dixit offe¬
rimus tibi petre. aut paule. aut
cypriane: S qd̾ offertur offertur d̾o¬
qui martyres coronauit apud memorias
eoꝵ quos coronauit: ut ex ipsoꝵ locoꝵ
ammonitione maior affectus exur¬
gat ad acuend̾a caritatẽ. & in illos
quos imitari põssumus. & in illũ quo
adiuuante possimus. Colimus gͦ mar¬
tyres eo cultũ dilectionis & securita¬
tis quo & in hac uita colunt᷑ scĩ ho¬
mines d̾i: quoꝵ cor ad talem ꝓeuan¬
głica u̾itate passionẽ paratũ esse
sentimus. S illos tanto deuotius
qͣnto securius post certamina om̃i a
suꝑata. qͣnto etiã fidentiore laude p̃¬
dicamus iam in uita feliciore uictores:
quã in ista adhucusq pugnantes.
At illo cultu quȩ grece latria dicit᷑. la¬
tine uno u̾bo dici non potest cũ sit
quȩd̾a ꝓprie diuinitati dedita serui¬
tus: nec colimus nec colendu docemus

Expanded text:
antistitum, in locis sanctorum corporum asantistitum, in locis sanctorum corporum assistens altari, aliquando dixit: Offerimus tibi, Petre, aut Paule, aut Cypriane? Sed quod offertur, offertur Dqui martyres coronauit, apud memorias eorum quos coronauit, ut ex ipsorum locorum admonitione maior adfectus exsurgat ad acuendam caritatem et in illos, quos imitari possumus, et in illum, quo adiuuante possimus. colimus ergo martyres eo cultu dilectionis et societatis, quo et in hac uita coluntur sancti homines dei, quorum cor ad talem pro euangelica ueritate passionem paratum esse sentimus; sed illos tanto deuotius, quanto securius post certamina omnia superata, quanto etiam fidentiore laude praedicamus iam in uita feliciere uictores quam in ista adhuc usque pugnantes. at illo cultu, quae graece Xatpsta dicitur, latine uno uerbo dici non potest, cum sit quaedam proprie diuinitati debita seruitus, nec colimus nec colendum docemus
Abbreviated transcription (Latin):
hoc inꝰ ur̃is sermonib audiuimuͣs
nũquã in litteris ur̃is legimus.
mio contradicere soletis talib
opinionib asserentes animas mor¬
tuoꝵ malas minus ue purgatas
aut in reuolutiones ire. autͦ in
grauiores aliquas penas: bonas
aut̃ in naues imponi.&. in cęlo
nauigantes transire hinc in illud
phantasma terre luminis ꝓ qua
pugnando ꝑierant: atq ita nullas
animas circa suoꝵ corpoꝵ sepul¬
chra detineri. Unde gͥ umbrȩ
defunctoꝵ: Quȩ substantia eo¬
rũ: Qs locus: S maledicenti
cupiditate faustus qͥd ꝓfiteretur
oblitus est. An forte dormitans
umbras somniando dictauit:
nec cũ uerba sua legeret euigila¬
uit: Popłs aut̃ xpͦianus memo¬
rias martyrũ religiosa sollemni¬
tate concelebrat: & ad excitand̾a
imitationẽ. & ut meritis eoꝵ con¬
societ᷑ atq orationib adiuuetur:
ita tam̃ ut nulli martyrũ. sed¬
ipsi d̾o martytũ sacrificemus.
quãuis in memoriis martẏrum
constituamus altaria. Qͥs enim

Expanded text:
hoc in uestris sermonibus audiuimus, numquam in litteris legimus; immo contradicere soletis talibus opinionibus, adserentes animas mortuorum malas minusue purgatas aut in reuolutiones ire aut in grauiores aliquas poenas, bonas autem in naues inponi et in caelo nauigantes transire hinc in illud phantasma terrae luminis, pro qua pugnando perierant; ita nullas animas circa suorum corporum sepulcra detineri. unde igitur umbrae defunctorum ? quae substantia earum ? qui locus ? sed maledicendi cupiditate Faustus quid profiteretur, oblitus est; aut forte dormitans umbras somniando dictauit nec, cum uerba sua legeret, euigilauit. populus autem christianus memorias martyrum religiosa sollemnitate concelebrat et ad excitandam imitationem et ut meritis eorum consocietur atque orationibus adiuuetur, ita tamipsi Deo martyrum sacrificemus, quamvis in memoris martyrum constituamus altaria. 2. Quis enim
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ in pecore timuerunt t̾ruci¬
dare ꝓximũ suũ uos aut̃ deum
ur̃mꝰ: cuius membra esse etiã
pecoꝵ animas arbitramini.
Nam qd̾ etiã hinc calumniatut
faustus qd̾ martẏrũ memouas
honoramus. in hoc dicens nos ydo¬
la conu̾tisse non tam me mouet
ut huic calumniȩ respondeam.
quã ut ipsũ faustũ ostend̾a stu¬
dio calumniandi etiã ab ipsius
manichei uanitatib exorbita¬
re uoluisse: & in uulgarẽ atq
poetic̃a paganoꝵ opͥinione a
quib se alienissimũ cupit ui¬
deri. nescio quomͦ incautũ ce¬
cidisse. Lum enũ nos dixisset uer¬
tisse ydola in martytes: quos uo¬
tis inquit simalib colitis. defunc toꝵs

Expanded text:
enim in pecore timuerunt trucienim in pecore timuerunt trucidare proximum suum, uos autem deum uestrum, cuius membra esse etiam pecorum animas arbitramini. Nam quod etiam hinc nobis calumniatur Faustus, quod martyrum memorias honoramus, in hoc dicens nos idola conuertisse, non tam me mouet, ut huic calumniae respondeam quam ut ipsum Faustum ostendam studio calumniandi etiam ab ipsius Manichaei uanitatibus exorbitare uoluisse et in uulgarem atque poeticam paganorum opinionem, a quibus se alienissimum cupit uideri, nescio quomodo incautum incidisse. cum enim dixisset nos uertisse idola in martyres — quos uotis, inqui
Abbreviated transcription (Latin):
intelleximus: dicente dño miseri¬
cordiã uolo magis quã sacrificiũ.
Agapes enĩ nr̃ȩ pauꝑes pascunt.
siue frugib siue carnib. Pascit᷑
enĩ creatura d̾i de creatura dei:
suaserunt non ad regenda carͣ¬
nem.sed ad exercend̾a blasphemi¬
am. abstinere a cibis quosds cre¬
auit ad ꝑcipiend̾u cũ gr̃arum
actione fidelib & his qͦui cogno¬
uerunt ueritatem d̾i. qm̃ o̾m̃is
creatura di bona est. & nichil abi¬
ciendu qd cũ gr̃arum actione ꝑ¬
cipitur: ingrati creatori. & ꝓ lar¬
gis eiꝰ beneficiis sacrilegas rẽtri¬
milem dicitis sacrificiis pagano¬
rũ. Quoꝵ nonnullis in hoc quoq
similes estis. ꝓꝑterea enĩ nefas
habetis pecora occidi: qr huma¬
nas animas in ea reuolui arbi¬
tramini. Qd̃ in quorũd̾a genti¬
liũ philosophoꝵ libris inuenit᷑
quã quã a postetiorib alit̾ in¬
tellectũ esse dicat᷑. Uerũ in hoc
etiã multo det̾ius erratis. Illi

Expanded text:
intelleximus dicente domino: miseriintelleximus dicente domino: misericordiam uolo quam sacrificium; agapes enim nostrae pauperes pascunt siue frugibus siue carnibus. pascitur enim creatura dei de creatura dei, ersuaserunt non ad regendam carnem, sed ad exercendam blasphemiam abstinere a cibis, quos deus creauit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus et his, qui cognouerunt ueritatem, quoniam omnis creatura dei bona est, et nihil abiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur, ingrati creatori et pro largis eius beneficiis sacrilegas retrichristianorum similem dicitis sacrificiis paganorum, quorum nonnullis in hoc quoque similes estis. propterea enim nefas habetis pecora occidi, quia humanas animas in ea reuolui arbitramini: quod in quorundam gentilium philosophorum libris inuenitur, quamquam a posterioribus aliter intellectum esse dicatur. uerum in hoc etiam multo deterius erratis; illi
Abbreviated transcription (Latin):
imaginis corruptibilis hõis & uo¬
lucrũ & quadrupedu & serpen¬
tiũ: hec st̃ enĩ simulachra gentiũ
in quib int̃precandis non habent
exitũ nisi ad creaturã quã condi¬
dit d̾s ͥ ut in ipsa quoq int̃preta¬
tione simulachidꝵs de qua se ꝑiti¬
ores eoꝵ iactare atq inflare consu¬
ert̃. hoc in eis fiat qd paulo post
idem apłs dicit: coluert̃ & seruie¬
it creaturȩ potius quã creatou
qui est benedictus in scła. Uos aut̃
& in eo qd̾ eis similes estis uani estis:
& in eo qd̾ eis similes ñ estis peiores estis.
Ad hoc enĩ ñ cũ ipsis creditis monarchĩ¬
am qd̾ illi uerũ credunt. ut ipsiꝰ untꝰ
di substantiã expugnabilem cor.
ruptibilemq credatis: qd̾ est im¬
piȩ uanitatis. In plurib aut̃ diss
colendis doctrina demonioꝵ
mendaciloquoꝵ illis ꝑsuasit
multa ydola: uobis multa phan¬
tasmata. Nec sacrificia eoꝵs uer¬
timus in agapes. sed sacrificium
illud qd̾ pau̾lo ante cõmemoraui

Expanded text:
ilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium. haec sunt enim simulacra gentium, in quibus interpretandis non habent exitum nisi ad creaturam, quam condidit deus, ut in ipsa quoque interpretatione simulacrorum, de qua se peritiores eorum iactare atque inflare consuerunt, hoc in eis fiat, quod paulo post idem apostolus dicit: coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. uos autem et in eo, quod eis dissimiles estis, uani estis, et in eo, quod eis similes estis, peiores estis. ad hoc enim non cum ipsis creditis monarchiam, quod illi uerum credunt, ut ipsius unius dei substantiam expugnabilem cor- . raptibilemqu credatis - quod est inpiae uanitatis — in pluribus autem diis colendis doctrina daemoniorum mendaciloquorum illis persuasit multa idola, uobis multa phantasmata. Nec sacrificia eorum uertimus. in agapes. sed sacrificium illud, quod paulo ante commemoraui,
Abbreviated transcription (Latin):
tione seclusũ est: quẽ ad modu ds &
damnet impiũ̃. & iustificet plum.
Itrũq enĩ de illo scripturaru sc̃arũ
lutas loquit᷑. Nũ gͥ sd̾o adu̾sus diui¬
na iudicia garrire delectat: qr st̃
inscrutabisia: Quanto conuenien¬
tius. qͣnto accõmodatius est modulo
nr̃o expauescere illic ubi paulus expa¬
uit: & exclamauit. Oaltitudo diui¬
tiarũ sapientiȩ & scientiȩ d̾i: quã in¬
scrutabilia st̃ iudiiaeius. & inscru

Expanded text:
tione seclusum est, quemadmodum Deus et tione seclusum est, quemadmodum Deus et damnet impium, et justificet impium: utrumque enim de illo scripturarum sanctarum ueritas loquitur. num igitur ideo aduersus diuina iudicia garrire delectat, quia sunt inscrutabilia ? quanto conuenientius, quanto adcommodatius est modulo nostro expauescere illic, ubi Paulus expauit, et exclamare:s o altitudo diuitiarum scientiae et sapientiae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eiu
Abbreviated transcription (Latin):
u̾itas ostendit sed uanitas fingit.
cuii tribuatis non solum qͥcqͥd facitis
iniuste. uerũ etiã quicqͥd patimini
iuste. Ita d̾o tribuentes beneficia do¬
noꝵ. & ei auferentes iudicia pęnarũ:
quasi de alio dixerit xꝑc qͦd prepa¬
rau̾it ignẽ ȩternũ malis quã de illo
qui facit solem suũ oriri suꝑ bonos &
malos. & pluit suꝑ iustos &. iniustos.¬
UInde hic tant̾a bonitat̾e & sbi tant᷑a se¬
ueritate ad unũ ꝑtinere dñm ñ intel¬
ligitis: nisi qr miscdiam & iudiciũ canta¬
re ñ nostis: Nonne id̾e ipse qͥ facit solẽ suũ
oriri suꝑ bonos & malos. & pluit suꝑ
iustos & iniustos frangit tam̃ ramos
naturales: & contra naturã inserit
oleastrũ: Nonne deunoipso illic dicit
in te aut̃ bonitatẽ si ꝑmanseris in
bonitate : Nempe auditis. nempe ad¬
u̾titis. quẽ ad mod̾u nec d̾o auferat iu¬
diciariã seu̾itatem: nec homini libe¬
rã uoluntatẽ. Occultũ est. altũ est. in¬
accessibili secreto ab humana cogita¬

Expanded text:
as ostendit, sed uanitas fingit, cui tribuatis non solum quicquid facitis iniuste, uerum etiam quicquid patimini iuste, ita deo tribuentes beneficia donorum et ei auferentes iudicia poenarum, quasi de alio dixerit Christus, quod praeparauit ignem aeternum malis. quam de illo, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos Unde hic tantam bonitatem, et ibi tantam severitatem ad unum pertinere Deum non intelligitis, nisi quia misericordiam et judicium cantare non nostis? Nonne idem ipse qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos, frangit tamen ramos naturales et contra naturam inserit oleastrum? Nonne de uno ipso illic dicit in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate ? Nempe auditis, nempe advertitis, quemadmodum nec Deo auferat judiciariam severitatem, nec homini liberam voluntatem. Occultum est, altum est, inaccessibili secreto ab humana cogita
Abbreviated transcription (Latin):
Nam & hic satis apparet mentib fi¬
deliũ: quomͦ d̾s excecet mentes in
iudicii ut quorumda mentes ex ce¬
cent᷑ quoꝵd̾a illuminent᷑: cui ueris¬
sime dictũ est. Iudicia tua abyssus
multa. Cuius ꝓfunditatis impene¬
trabilem altitudin̾e: apłs admiratꝰ
exclamat. O altitudo diuitiarũ sa¬
pientiȩ & scientiȩ d̾i: quã inscruta

Expanded text:
nam et hic satis apparet mentibus finam et hic satis apparet mentibus fidelium, quomodo deus excaecet mentes inficii sui, ut quorundam mentes excaecentur, quorundam inluminentur. cui uerissime dictum est: indicia tua abyssus multa. cuius profunditatis impenetrabilem altitudinem apostolus admiratus exclamat:s o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae dei; quam inscruta
Abbreviated transcription (Latin):
uasa irȩ quȩ ꝑfecta st̃ in ꝑditionẽ.¬
& ut nõtas fa̾ceret diuitias głie suȩ
in uasa mise ricordiȩ quȩ p̃parauit
in głam. & cȩt̾a. Certe hic nullomͦ
dici potest alium d̾m esse qui osten¬
dit iram & demonstrat potentiã
suam in uasis quȩ ꝑfecta sunt ad
ꝑditionẽ: & aliũ qui ostendit aiui¬
tias inuasis miscdiȩ. Nlam unum
doctrina testatur. Hinc est & il.¬
lud. ꝓpter hoc tradidit illos ds
in concupiscentias coidis eoꝵ. in
pora sua in semet ipsis. Et paulo.
post. ꝓpterea tradidit illos d̾s in
passiones ignominiȩ. Item paulo
bere in noticiã: tradidit illos d̾s
in reꝑbum sensum. Ecce quomͦ ue¬
rus d̾s & iustus excecat mentes
infideliũ. Neq enĩ umquã in his
apłi u̾bis quȩ cõmemoraui: alius
d̃s intellectus est quã ille qui filiũ
suũ misit dicent̾ẽ. In iudiciũ ueni
in hunc mund̾u : ut qui non uideg
uideant. & qui uident cecifiant.

Expanded text:
vasa irvasa iret ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? et cetera. certe hic nullo modo dici potest alium deum esse, qui ostendit iram et demonstrat potentiam suam in uasis, quae perfecta sunt ad perditionem, et alium qui ostendit diuitias in uasis misericordiae. nam unum doctrina testatur. hinc est et illud: propter hoc tradidit illos deus in concupiscentiam cordis eorum in pora sua in semet ipsis; et paulo post: propterea tradidit illos deus in passiones ignominiae; item paulo bere in notitiam, tradidit illos deus in reprobum sensum. ecce quomodo uerus deus et iustus excaecat mentes infidelium. neque enim umquam in his apostoli uerbis, quae commemoraui, alius deus intellectus est quam ille qui filium suum misit dicentem: in iudicium ueni in hunc mundum, ut qui non uident uideant et qui uident caeci fiant.
Abbreviated transcription (Latin):
rum dicant exce casse infide¬
lium mentes. Cum enĩ legerint
inquibus. d̾s. suspendunt ꝓnun-¬
tiationẽ : ac tunc inferunt. scłi
huius excecauit mentes infideliũ.
Qͥ a & si ita ñ distinguas sed s expo¬
nendi gr̃a ita u̾boꝵ ordinẽ mutes.
in quib d̾s excecauit mentes infi.¬
deliũ scł̃i huius: idem qui in illa di¬
stinctione sensus elucet. Potest eñĩ
etiã talis oꝑatio qua excecant᷑ men¬
tes infidelium scd̃m quend̾a mod̾u
ꝑtinere aduerũd̾m qͦd ñ facit mali¬
cia sed iusticia: sic̃ ide paulus alibi dicit.
Numquid iniquus deus quix in¬
fert iram: Item alibi. Qͥd gͦ dicemꝰ
inquit: Numqͥd iniquitas est apud
d̾m᷑ Absit. Moẏses enĩ dicit. Alise¬
rebor cui misertus ero: & miscđlam
prestabo cui misericors fuero. Cum
ꝓͦ premississet qd̃ inconcusse reti¬
nendu est non esse iniquitatem
apud d̃m: paulopost attende qͥd di¬
cat. Si aut̃ uolens d̾s ostendere
iram & demonSttare potentiã
suam. attulit in multa patientia

Expanded text:
um dicant excaecasse infidelium mentes. Cum enim legerint, In quibus Deus, suspendunt pronuntiationem; ac tunc inferunt, saeculi hujus excaecavit mentes infidelium. Quia etsi ita non distinguas, sed exponendi gratia ita verborum ordinem mutes, In quibus Deus excaecavit mentes infidelium saeculi hujus, idem qui in illa distinctione sensus elucet. Potest enim etiam talis operatio, qua excaecantur mentes infidelium, secundum quemdam modum pertinere ad verum Deum; quod non facit malitia, sed justitia: sicut idem Paulus alibi dicit, Numquid iniquus Deus, qui infert iram ? Item alibi: Quid ergo dicimus, inquit? numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Moysi enim dicit: Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Cum ergo praemisisset, quod inconcusse est retinendum, non esse iniquitatem apud Deum, paulo post attende quid dicat: Si autem volens Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, attulit in multa patientia
Abbreviated transcription (Latin):
imprudent existimant d̾m. quẽad¬
excecauit mentes infideliũ: d̾m qui¬
dem nominans. qr sic iam uocaret᷑
a suis. sed adiciens qd̾ mentes ex ce¬
cet ut ex hoc intelligat᷑ non esse
Iugustinus respondit. Duos quid̾e
Adeos in ur̃is disputationib solemꝰ
audire. Qd̃ & si pͥmo negasti. tam̃
paulopost etiã ipse confessus es.
quasi tationẽ reddens cur hoc

Expanded text:
inprudenter existimant deum: quemadinprudenter existimant deum: quemadexcaecavit mentes infidelium . Deum quidem nominans, quia sic jam vocaretur a suis: sed adjiciens, quod mentes excaecet, ut ex hoc intelligatur non esse UGUSTINUS respondit: Duos quidem deos in vestris disputationibus solemus audire, quod etsi primo negasti, tamen paulo post etiam ipse confessus es, quasi rationem reddens cur hoc
Abbreviated transcription (Latin):
iam factã esse: & fid̾e quorũdam
subu̾cerunt. Ex qua uena falsita¬
tis uos manare cognoscite. qui
dicitis nunc esse resurrectionem
tantũmͦ animarũ ꝑ predicationẽ
u̾itatis: corporũ autẽ quã predi¬
cauerunt apłi futura negatis.
Qͥd aut̃ sp̃italiter scd̾m hõiem in¬
teriorem qui renouat᷑ in agniti¬
one d̾i potestis cogitare: cũ ꝑ ue¬
tustate carnis & ꝑ carnalium
rerũ imagines quib totus error
uest inuoluit᷑. res corporeas non
possessione teneatis. sed phantas¬
mate sapiatis: Terrã enĩchana¬
neoꝵ quȩ manifesta erat. & ma¬
nifeste illi popło data est. contem¬
nere uos & fastidire głiamini: qua¬
si non ita terrã luminis describa¬
tis ex una parte a terra gentis te¬
nebratũ. tamquã cuneo coartato
discissam. ut neq in rerũ u̾itate
inueniat᷑. & in cogitationũ ut̃arũ
falsitate credat᷑: & id̾o nec uit̾a ue¬
strã data sustineat. & ment̾e ur̃am
desiderata corrũpat.

Expanded text:
iam factam esse, et fidem quorundam iam factam esse, et fidem quorundam subuerterunt. ex qua uena falsitatis uos manare cognoscite. qui dicitis nunc esse resurrectionem tantummodo animarum per praedicationem ueritatis, corporum autem, quam praedicauerunt apostoli. futuram negatis. quid autem spiritaliter secundum hominem interiorem, qui renouatur in agnitione dei, potestis cogitare, cum per uetustatem carnis et per carnalium rerum imagines, quibus totus error uester inuoluitur, res corporeas non possessione teneatis, sed phantasmate sapiatis? terram enim Chananaeorum. quae manifesta erat et manifeste illo populo data est. contemnere uos et fastidire gloriamini. quasi non ita terram luminis describatis ex una parte a terra gentis tenebrarum, tamquam cuneo coartato discissam, ut neque in rerum ueritate inueniatur et in cogitationum uestrarum falsitate credatur; et ideo nec uitam uestram data sustineat et mentem uestram desiderata corrumpat.
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ popłs ꝓmissis uitȩ presentis in¬
herebat: de quo tam̃ etiã popło ni¬
chilominus significabantur fucura.
S uos ista non intelligitis: qr sicut
ꝓpħa dixit. nisi credideritis non in¬
telligetis. Non enĩ estis eruditi in
regn̾o cȩloꝵ: id est in eccłia xp̃i ue¬
ra catholica. Qd̃ si essetis: de diuitiss
scãrum scripturarũ non solũ noua.
sed etiã uetera ꝓferretis. Ipse qͥppe
dñs dicit. Aꝓpterea om̃is scriba eru¬
ditus in regno celoꝵ: similis est ho¬
mini patrifamilias ꝓferenti de
thesauro suo noua & uetera. Et id̾o
d̾u sola ꝓmissa d̾i noua uos tenere
arbitramini. remansistis in uetu¬
state carnis: & nouitat᷑e induxi¬
stis erroris. De qua nouitate apłs di¬
cit. ꝓphanas aut̃ u̾boꝵ nouitates
euita. Multũ enĩ ꝓficiunt ad in¬
pietatẽ: & sermo eoꝵs sicut cancer
serpit. Ex quib est himeneus et
philetus qui circa u̾itatem aberra¬
uerunt. dicences resurrectionem

Expanded text:
autem populus promissis uitae praesentis inautem populus promissis uitae praesentis inhaerebat. de quo tamen etiam populo nihilominus significabantur futura. Sed uos ista non intellegitis. quia, sicut propheta dixit "nisi credideritis, non intellegetis." non enim estis eruditi in regno caelorum, id est in ecclesia Christi uera catholica; quod si essetis, de diuitiis sanctarum scripturarum non solum noua sed etiam uetera proferretis. ipse quippe dominus dicit: propterea omnis scriba eruditus in regno caelorum similis est homini patrifamilias proferenti de thesauro suo noua et uetera. et ideo dum sola promissa dei noua tenere uos arbitramini, remansistis in uetustate carnis et nouitatem induxistis erroris. de qua nouitate apostolus dicit: profanas autem uerborum nouitates euita; multum enim proficiunt ad inpietatem, et sermo eorum sicut cancer serpit. ex quibus est Hymenaeus et Philetus, qui circa ueritatem aberrauerunt dicentes resurrectionem
Abbreviated transcription (Latin):
contrectandu manib obtulit. neqͥd
tam̃ cũ suis mortalib & carnalib
sensib fallacit agi arbitrarent᷑ magis
eos de ueterũ libroͦꝵs testificatione firma¬
uit dicens. Oportebat impleri om¬
nia quȩ scripta st̃ in lege moysi.
& ꝓꝓħis. & psalmis de me. Nonita¬
q spes nr̃a in tẽporaliũ rerum ꝓmis¬
sione defixa est. qͣndo quid̾e nec ip¬
sos illius tẽporis scõs & sp̃itales ui¬
ros patriarchas & ꝓpħas his terre¬
nis reb fuisse deditos credimus. In¬
telligebant enĩ reuelante sibi sp̃u
di quid illi tẽpori congrueret. Et
quib modis d̾s ꝑ illas om̃s res ge¬
stas & dicta. futura figuranda et
prenuncianda decerneret: magisq
desideriũ eoꝵ de nouo testamento
erat. S sicut p̃sens functio corpora¬
lis ad significanda noua uentura
pollicitationib ueterib prebebat᷑:
ita illoꝵs hõium non tantũ lingua
sed et uita ꝓpħica fuit. Carnalis

Expanded text:
contrectandum manibus obtulit, ne quid contrectandum manibus obtulit, ne quid tamen cum suis mortalibus et carnalibus sensibus fallaciter agi arbitrarentur, magis eos de ueterum librorum testificatione firmauit dicens: oportebat inpleri omnia, quae scripta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de me. non itaque spes nostra in temporalium rerum promissione defixa est, quandoquidem nec ipsos illius temporis sanctos et spiritales uiros, patriarchas et prophetas, his terrenis rebus fuisse deditos credimus; intellegebant enim reuelante sibi spiritu dei, quid tempori illi congrueret et quibus modis deus. per illas omnes res gestas et dictas futura figuranda et praenuntianda decerneret, magisque desiderium eorum de noua testamento erat; sed praesens functio corporalis ad significanda noua uentura pollicitationibus ueteribus praebebatur. ita illorum hominum non tantum lingua, sed et uita prophetica fuit. carnalis
Abbreviated transcription (Latin):
tã ꝑpetuam reꝓmittit. etiã si gra¬
tis ẽam mͥ testator suus ingereret
Afastidirem. Disputatio .iiͦiͭi.
Augustinus respondit. Tempora¬
lium qͥdem rerũ ꝓmissiones testa¬
mento ueteri contineri. & id̾o te.
stamentũ uetus appellari nemo
net testamentũ. S in illis tẽpora¬
lib figuras fuisse futuroꝵ quȩ im¬
plerent᷑ in nobis in quos finis scłoꝵ
obuenit. non suspitio mea sed apłi¬
cus intellectus est: dicente paulo cũ
de tabulis loqueret᷑. Hȩc om̃ia figu¬
re nr̃ȩ fuerunt. Et it̾um. Hȩc om̃ia
in figura contingebant illis. Scripta
st̃ aut̃ ꝓpter nõs: in quos finis scło¬
rũ obuenit. Non gͦ uetus testamen¬
tũ ad consequendas illas ꝓmissiones:
sed ad intelligendas in eis noui te¬
stamenti p̃nuntiationes accipimus.
Neteris quippe testificatio. fid̾e nouo
conciliat. Unde dñs postea quã re¬
surrexit a mortuis. seq non solum
intuendu discipłoꝵ oculis. sed etiã

Expanded text:
tam perpetuam repromittit, etiam si gratam perpetuam repromittit, etiam si gratis eam mihi testator suus ingereret, fastidirem. CAPUT II. AUGUSTINUS respondit: Temporalium quidem rerum promissiones Testamento Veteri contineri, et ideo Vetus Testamentum appellari, nemo net Testamentum: sed in illis temporalibus figuras fuisse futurorum, quae implerentur in nobis, in quos finis saeculorum obvenit, non suspicio mea, sed apostolicus intellectus est, dicente Paulo, cum de talibus loqueretur, Haec omnia figurae nostrae fuerunt; et iterum, Haec omnia in figura contingebsunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obuenit. non ergo uetus testamentum ad consequendas illas promissiones, sed ad intellegendas in eis noui testamenti praenuntiationes accipimus; ueteris quippe testificatio fidem nouo conciliat. unde dominus posteaquam resurrexit a mortuis seque non solum intuendum discipulorum oculis sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
austus dixit.
Accipis testamentũ uetus: Si
est michi in eo hereditas accipio:
si non est non accipio. Imꝓbitas enĩ
hȩc qͥdem nimia est: usur pare ta¬
bulas quȩ testent᷑ exheredatũ. An
ignoras testamentũ uetus chanane¬
oꝵs terrã reꝓmittere: S eã tamen
iudeis. id est̾ circũcisis & sacrifican¬
tib & abstinentib a porcina ac re¬
liquis carnib quas immundas mo¬
yses appellat: sabbata obseruanti¬
b & azimors sollemnitatẽ ac reli¬
qua huiusmodi. quȩ eius ipse te¬
stator eis obseruanda mandauit.
neq enĩ quisquã nr̃m ea custodit:
dignũ est ut cũ retusata heredita¬
te reddamus & tabulas. Hȩc gͦ pͥ¬
ma causa est cur ego testamentũ
uetus abiciend̾u puto. nͥ tu me pru¬
dentius aliqͥd doceas. Scd̾a uͦ cau¬
sa est qd̃ tam etiã misera eius &
corporalis & longe ab animȩ cõ¬
modis hereditas est: ut post illã
beatã noui testamenti pollicitati¬
onẽ quȩ cȩloꝵ michi regnũ & ui¬

Expanded text:
AUSTUS dixit: Accipis Testamentum Vetus? Si est mihi in eo haereditas, accipio; si non est, non accipio. Improbitas enim haec quidem nimia est, usurpare tabulas quae testentur exhaeredatum. An ignoras Testamentum Vetus Chananaeorum terram repromittere ; sed eam tamen Judaeis, id est, circumcisis, et sacrificantibus, et abstinentibus a porcina, ac reliquis carnibus, quas immundas Moyses appellat, sabbata observantibus, et azymorum solemnitatem, ac reliqua hujusmodi, quae ejus ipse testator eis observanda mandavit ?neque enim quisquam nostrorum ea custodit; dignum est ut cum refusa haereditate reddamus et tabulas. Haec ergo prima causa est cur ego Testamento Vetus abjiciendum puto: nisi tu me prudentius aliquid doceas. Secunda vero causa est, quod tam etiam misera ejus, et corporalis, ac longe ab animae commodis haereditas est, ut post beatam illam Novi Testamenti pollicitationem, quae coelorum mihi regnum, et vi
Abbreviated transcription (Latin):
Pinde.. si terrestria corpora de quib
d̾u nullũ diceret bona st̃ qr om̃is
creatura d̾i bona est. qͣntomagis cȩ¬
lestia in quib excellunt sol & luna.
cũ ipse apłs dicat corpora cȩlestia
& corpora terrestria. sed alia est cȩ¬
lestiũ głia & alia terrestrium.
Non gͦ conuitiat᷑ moyses soli & lunȩ
cũ eos uetat adorari: sed eos laudat
tãquã creaturã cęlestem. D̾m enĩ
laudat tamquã creatorem cȩlesti¬
um & terrestrium: nec uult offen¬
di d̾m cũ illi ꝓ illo adorant᷑ qui ꝓpter
illum & ex illo laudant᷑. At quam
sibi faustus argute rep̃hendere
uisus est: qd̾ etiã maledictũ uocat
moyses qui solem adorau̾it ac luña.
Si gͦ inquit sub gentili positus rege
solem cogat adorare. & cũ restite¬
ro maledictũ hoc metuens iubear
crucifigi: in aliud eius incurrã ma

Expanded text:
proinde si terrestria corpora, de quibus proinde si terrestria corpora, de quibus inmundum diceret, bona sunt, quia omnis creatura dei bona est: quanto magis caelestia, in quibus excellunt sol et luna. cum ipse apostolus dicat: corpora caelestia et corpora terrestria; sed alia est caelestium gloria, alia terrestrium. Non ergo conuiciatur Moyses soli et lunae, cum eos uetat adorari. sed eos laudat tamquam creaturam caelestem, deum autem laudat tamquam creatorem caelestium et terrestrium nec uult offendi deum, cum illi pro illo adorantur, qui propter illum et ex illo laudantur. At quam sibi Faustus argute reprehendere uisus est. quod etiam maledictum uocat Moyses, qui solem adorauerit ac lunam. si ergo, inquit, sub gentili positus rege solem cogar adorare et, cum restitero maledictum hoc metuens, iubear crucifigi, in a