comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nis suȩ ÷ Altus ÷ quidem habitante
in se dño & habens eum sp̃m qui scru¬
tatur om̃a etiam altitudinem dĩ. Itaq:
incelo ÷: sed & incęlo dñs humilia
respicit. Quid gͦ fr̃s  Si iam audiuimꝰ
humilia quȩ incęlo sunt exaltata
de stercore. ut cum popłi collocentur
principibus. nichil ne consequentur
audiuimus de humilibus. quȩ in terra
respicit dñs : Pauciores enim sunt
illi amici iudicaturi cum dño. plures
autem isti quos recipiunt intaber nacula
ȩterna. Quamuis enim tota frumenti
massa in comparatione se iunctȩ paleȩ.
paucos habere uideatur : perse tam̃
considerata copiosa est. Multi enim
filii de serte. magisquam eius que ha-¬
bet uirum. Osulti filii eius quȩ per
grãm insenectute concepit: quam eius
quȩ ab ineunte etate legis uinculo ma¬
ritata ÷. Et ego quidem dico. inse-¬
nectute concepit in tuens saram matrẽ
nr̃am in uno isaac. quȩ perom̃s gen¬
tes mater ÷ fidelium. Que autẽ ꝑsona

Expanded text:
nis suae ? Altus est quidem habitante nis suae ? Altus est quidem habitante in se Domino, et habens eum Spiritum qui scrutatur omnia, etiam altitudinem Dei : itaque in coelo est; sed et in coelo Dominus humilia respicit. 8. Quid ergo, fratres, si jam audivimus humilia quae in coelo sunt, exaltata de stercore, ut cum populi collocarentur principibus; nihilne consequenter audivimus de humilibus quae in terra respicit Dominus? Pauciores enim sunt illi amici judicaturi cum Domino, plures autem isti quos recipiunt in tabernacula aeterna. Quamvis enim tota frumenti massa in comparatione sejunctae paleae paucos habere videatur; per se tamen considerata, copiosa est. «Multi enim filii desertae, magis quam ejus quae habet virum» : multi filii ejus quae per gratiam in senectute concepit, quam ejus quae ab ineunte aetate Legis vinculo maritata est. Et ego quidem dico, in senectute concepit; intuens Saram matrem nostram in uno Isaac, per omnes gentes matrem fidelium. Quae autem persona
Abbreviated transcription (Latin):
sicut dñs ds̃ nr̃ qui in altis habitat &
humilia respicit incęlo & in terra uo¬
lens docere nos quare in cȩlo humilu
cum iam sp̃uales magni & iudiciaris
sedibus digni tali significentur eloqo
subiecit statim. Quiꝰ erioit a terra
INopem. et oestencore exaltai par¬
perem. U⁊ collocei eum cumpͥncipib
cum principis: popłi soi. Nlon taq
dedignentur. ẽẽ. humilia capita ex¬
celsorum subdextera dñi. Quamuis
enim collocetur fidelis dñicȩ̃ pecunię
dispensator cum pͥncipib popłi dei.
quamuis sessurus sit induodecini sedib
& angelos quoq iudicaturus: a terra
tamen mops erigitur. & de stercore pau¬
per exaltatur. An forte ñ exaltatur
de stercore. qui seruiebat desideriis
& uoluptatib uariis : Sed forte rũ
isia iarie non erat inops
non erat pauꝑ. Quid gͦ adhue in¬
gemiscit graułatus. habi̾taculũ qđ
decȩlo ÷ super indui cupiense. Our
ne forte se extollat colafizatur. &
subditur angło sathanȩ stimulo car¬

Expanded text:
inus Deus noster, qui in altis habitat, et humilia respicit in coelo et in terra:» volens docere nos quare in coelo humilia, cum jam spirituales magni et judiciariis sedibus digni, tali significentur eloquio; subjecit statim, «Qui erigit a terra inopem, et de steperem; ut collocet eum cum principibus, cum principibus populi sui. Non itaque dedignentur esse humilia capita excelsorum sub manu Domini. Quamvis enim collocetur fidelis Dominicae pecuniae dispensator cum principibus populi Dei , quamvis sessurus sit in duodecim sedibus, et angelos quoque judicaturus , a terra tamen inops erigitur, et de stercore pauper exaltatur. An forte non est exaltatus de stercore, qui serviebat desideriis et voluptatibus variis? Sed forte cum ista jam diceret, non erat inops, non pauper. Quid ergo adhuc ingemiscit gravatus, habitaculum quod de coelo est superindui cupiens ? Cur, ne forte se extollat, colaphizatur, et subditur angelo satanae, stimulo car
Abbreviated transcription (Latin):
& intriduo suscitabo illud. Est enim corpꝰ
dñi plenius ipsa ȩccła. cuius caput ascendit
incelum. qui ÷ maxime lapis uius. lapis
angularis. de quo beatus petrus dicit.
Ad quem accedimus lapidem uiuum. ab
hominibus reprobatum. adõ aut̃ electũ
& honorificatum. Et uos gͦ tanquam la

Expanded text:
et triduo suscitabo illud» . Est enim corpus et triduo suscitabo illud» . Est enim corpus Domini plenius ipsa sancta Ecclesia, cujus caput ascendit in coelum, qui est maxime lapis vivus, lapis angularis, de quo beatus Petrus dicit: «Ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominibus reprobatum, a Deo autem electum et honorificatum; et vos ergo ta
Abbreviated transcription (Latin):
fRs huius titulum psalmi.
memoriȩq mandastis.
ogoersio inquit
aGcei et zacharae Non¬
dum erant hi ꝓpħȩ. cum
ista cantata sunt. Nanq int̾
tempus dauia & transmigrationem popłi
isrł inbabiloniam. quattuordecĩ generatio¬
nes numerantur: sicut diuina scriptura
maximeq matheus eugłista testatur.
Euersi autem templi renouatio sed̾m scĩ
hieremiȩ ꝓpħiam exilla transmigratione:
post annos septuaginta sꝑabatur. Quicũ
cõplerentur subdario rege babilonis:
intra unum annum propħare cȩperunt.
quod ad renouationem templi sicut tanto
ante prȩdictum ÷ pertinere uidebatur.
Sed quisquis corporaliter gestis oculum cor-¬
dis infigit. neq inde ingrãm sp̃ualis intel-¬
lectus extenditur: habitat cogitatione in
lapidibus templi quibus uisibilis fabrica manib
hominum instructa consurgit. nec ipse
lapis uiuis. efficitur templo illi accõmodatꝰ
atq aptus. qđ in suo corpore primum dñs
figurauit cum ait. Soluite templum hoc.

Expanded text:
 hujus titulum psalmi, memoriaeque mandastis. «Conversio,» inquit, «Aggaei et Zachariae.» Nondum erant hi prophetae, cum ista cantata sunt. Namque inter tempus David, et transmigrationem populi Israel in Babyloniam, quatuordecim generationes numerantur, sicut divina Scriptura, maximeque Matthaeus evangelista testatur : eversi autem templi renovatio secundum sancti Jeremiae prophetiam, ex illa transmigratione post septuaginta annos sperabatur : qui cum complerentur, sub Dario rege Babylonis iintra unum annum prophetare coeperunt, quod ad renovationem templi, sicut tanto ante praedictum est, pertinere videtur . Sed quisquis corporaliter gestis oculum cordis infigit, neque inde in gratiam spiritualis intellectus extenditur, habitat cogitatione in lapidibus templi, quibus visibilis fabrica manibus hominum instructa consurgit; nec ipse lapis vivus efficitur, templo illi accommodatus atque aptus, quod in suo corpore primum Dominus figuravit, cum ait: «Solvite templum hoc,
Abbreviated transcription (Latin):
inquo & uos co ȩdificamini in habitaculum
dñi inspu scõ. Hoc ÷ templum dĩ: ad qͦd ꝑtinet
sacramentun ꝓpħationis aggei & zachariȩ.
Cui rursus idem apłs dicit. templum enĩ
dĩ scm̃ est qͦd estis uos. Quisq gͥ se ad opus
huius coȩdificationis. & ad spemꝰ sc̃ȩ firmeq
compaginis tanquam lapidem inuum.
ab huius mundi ruinosa labe conuertit:
intelligit titulum psalmi. intelligit con¬
uersionem aggei & zachariȩ. Cant̾et ergo
quȩ secuntur. non tam linguȩ uoce quam
uite. Erit enim ȩdificii perfectio. in effabilis
pax illa sapientie: cuius initium ÷ timor
dñi. Inde gͦ incipiat: quem coedificat¬

Expanded text:
habitaculum Domini in spiritu» . Hoc est templum Dei, ad quod pertinet sacramentum prophetationis Aggaei et Zachariae: cui rursus idem apostolus dicit, «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos» . Quisquis igitur se ad opus hujus coaedificationis, et ad spem sanctae firmaeque compaginis, tanquam lapidem vivum ab hujus mundi ruinosa labe convertit; intelligit titulum Psalmi, intelligit conversionem Aggaei et Zachariae. Cantet ergo quae sequuntur, non tam linguae voce, quam vitae. Erit enim aedificii perfectio, ineffabilis pax illa sapientiae, cujus initium est timor Domini : inde ergo incipiat, quem coaedificat
Abbreviated transcription (Latin):
tatio sermonũ. Hichil enĩ horu̾ est:
qđ ñ in huiꝰ scłi nocte sit necessarũ
Que cũ tͣnsierit: necessaria ista n̾er̾t.
Idõ in potestate noctis. In potestatem
quippe ait uł diei uł noctis: ut pote¬
stas ẽẽt die luce  ł nocte. qđ inspualib
qo potenti et granio excelso. Qd
potentiꝰ. quid excellentiꝰ eo deqͦ dictũ ÷
& brachiũ dñi cui reuelatũ ÷ : Quior
UISIT MARE RUBRŨ IN DIUISIONES. DI¬
uidet etiã ut unus atq idem baptis¬
Et eouxit isrł ꝑmoediõ eios Educit
etiam innouatũ popłm suũ. ꝑ laua¬
chrũ regenerationis. E⁊ excossi ⁊̃
pharaone et uirtoteco eiꝰ inmari Ru¬

Expanded text:
tatio sermonum» . Nihil enim horum est quod in hujus saeculi nocte non sit necessarium: quae cum transierit, necessaria ista non erunt: ideo, «in potestatem noctis. In potestatem» quippe ait, vel «diei» vel «noctis,» ut potestas esset die lucere vel nocte; quod in spiritualibus nu potenti et brachio excelso.» Quid potentius, quid excelsius eo de quo dictum est: «Et brachium ivisit mare Rubrum in divisiones.» Dividit etiam, ut unus atque idem BaptisEt eduxit Israel per medium ejus.» Educit etiam innovatum populum suum per lavacrum regenerationis. «Et excussit Pharaonem et virtutem ejus in
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ in ȩt̾num miscđia eiꝰ: sic inom̃ium
capitib quãuis ñ sit positũ. sub audiendũ
est confitemini. Qđ in greco euidentius
apparet. Appareret aũt̾ & in latino: si
eandẽ locutionẽ tͣnsferre potuissent
int̾pretes nr̃i. Qđ qͥdem inisto uersu
possent: si dicerent facienti mirabilia.
Qd enĩ nos habemꝰ qͥ facit mirabilia:
grecꝰ habet facienti mirabilia. ubi ne¬
cessario confitemini sub audit᷑. Atq
utinam uł ꝓ nom̃ adderent: ut dicereÑ
ei qͥ facit. uł ei qui fecit ł ei qͥfirmauit.
Quiꝰ etiam sic. facile intelligeret᷑. c̃fite¬
mini ẽẽ sub aucdiendũ. Munc uͦ ita ob¬
scurũ factũ ÷ ut qͥ codicẽ grecũ siue ne¬
scierit inspicere seu neglexerit: posit
putare qͥfecit cȩ̨los. qui firmauit ter¬
ram. qui fecit luminaria. qm̃ inȩt̾nũ
lib̾at. ñ aut̃ ut eiꝰ miscdiȩ fuisse intelli¬
gamꝰ facere cȩlũ & t̾ram̃ & luminaria.
cũ illud sit bonitatis eiꝰ. qͥcreauit om̃a

Expanded text:
m in aeternum misericordia ejus;» sic in omnium capitibus quamvis non sit positum, subaudiendum est, «Confitemini.» Quod in graeco evidentius apparet. Appareret autem et in latino, si eamdem locutionem transferre potuissent interpretes nostri. Quod quidem in isto versu possent, si dicerent, «facienti mirabilia:» quod enim nos habemus, «Qui fecit mirabilia;» graecus habet, «facienti mirabilia»; ubi necessario «Confitemini» subauditur. Atque utinam vel pronomen adderent, ut dicerent, Ei «qui facit;» vel, ei «qui fecit;» vel, ei «qui firmavit:» quia etiam sic facile intelligeretur «Confitemini» esse subaudiendum. Nunc vero ita obscurum factum est, ut qui codicem graecum sive nescierit inspicere, sive neglexerit, possit putare, «Qui fecit coelos, Qui firmavit terram, Qui fecit luminaria, quoniam in aetliberat; non autem ut ejus misericordiae fuisse intelligamus facere coelum et terram et luminaria, cum illu
Abbreviated transcription (Latin):
ribilem in scis suis qͦs cęlos fecit aqͥb
demonia terrerentur. Sic enĩ sequit᷑.
dñs aut̃ cęlos fecit. Nongͦ dii sine
additam̃to: sed dii gentium demonia
Suꝑius tam̃. terribilis inquit suꝑ om̃s
deos. Non ait suꝑ om̃s deos gentium.
quamuis hoc intelligi uoluerit. At¬
tende qđ sequitur. Qm̃ dii gentium
demonia. Qđ quidem in hebreo dr̃

Expanded text:
ribilem in sanctis suis, quos coelos fecit, a quibus ribilem in sanctis suis, quos coelos fecit, a quibus daemonia terrerentur. Sic enim sequitur, «Dominus autem coelos fecit.» Non ergo, Dii sine additamento; sed, Dii Gentium daemonia: superius tamen, «Terribilis,» inquit, «super omnes deos;» non ait, super omnes deos Gentium, quamvis intelligi hoc voluerit, addendo quod sequitur, «Quoniam dii Gentium daemon
Abbreviated transcription (Latin):
misit inmundũ. uos dicitiꝰ quia blas¬
phemas. quia dixi filius dĩ sum : Non
gͦ quiaboni sunt om̃s. sed qͥa sermo
dĩ ad illos factꝰ ÷: appellati sunt dii.
Nam si propterea quia boni essent
om̃s: non sic eos diuidicaret. Cũ enim
dixisset. ds̃ stetit in sẏnagoga deoꝵ:
non ait in medio deos & homines di¬
scernit. tanquã ostendens quid int̾sit
int̾ deos & homines : s in medio inqͥt
nens dicit. & tam̃ in medio deos discer¬
nit . S quęritur si homines ad qͦs sermo
di factꝰ ÷ dii uocant᷑: utrũ & angłi uo¬
candi sunt dii. cũ hominib iustis &
scĩs maximũ p̃miũ ꝓmittat᷑ ęqͣlitas
angłoꝵ. Et inscripturis quidẽ nescio:
utrũ uł possit uł facile possit reꝑiri.
aꝑte dictos angłos deos. S cũ dedño
dõ dictũ ẽẽt. terribilis suꝑ om̃s deoᷤ
cur hoc dixerit continuo uelut
exponendo coniunxit. Qm̃ dii gentiũ
demonia. Suꝑ tales deos dixit dñmter¬

Expanded text:
misit in mundum, vos dicitis quia, Blasphemas, quia dixi, Filius Dei sum» ? Non ergo quia boni sunt omnes, sed quia sermo Dei ad illos factus est, appellati sunt dii. Nam si propterea quia boni essent omnes, non sic eos dijudicaret. Cum enim dixisset, «Deus stetit in synagoga deorum;» non ait, In medio deos et homines discernit, tanquam ostendens quid intersit inter deos et homines: sed, «In medio» inquit, nens dicit; et tamen «in medio deos discernit.» 3. Sed quaeritur, si homines ad quos sermo Dei factus est, dii vocantur, utrum et Angeli vocandi sunt dii; cum hominibus justis et sanctis maximum praemium promittatur aequalitas Angelorum. Et in Scripturis quidem nescio utrum vel possit, vel facile possit reperiri, aperte dictos Angelos deos; sed cum de Domino Deo dictum esset, «Terribilis super omnes deos,» cur hoc dixerit, continuo velut exponendo conjunxit, «Quoniam dii Gentium daemonia» . Super tales deos dixit Dominum ter
Abbreviated transcription (Latin):
ea ꝑeamꝰ. Ouiꝑcossit Reces MacNoᷤ.
etoccion Reoes Fortes. ꝑcutitatq
occidit etiã anob̾. diabolicas & noxias
potestates. S eoN ReGE AMOR Rẽoꝵ.
Germ̃ in utile uł tẽptationẽ calentem
qđ int̾p̃tat᷑ seon regẽ amaricantium.
qđ int̃pretatur anorreoꝵ. Eł oGRe¬
o̾em BasaN. Coaceruantẽ qđ int̾p̃¬
tatur og. regẽ c̃fusionis qđ ĩt᷑pretat᷑
basan. Quid eñi coaceruat diabolus.
herebit atemꝯ. hereprtatem isrł
Seruo suo. Dat etiã qͦs diabolus

Expanded text:
eamus. «Qui percussit reges magnos, et occidit reges fortes.» Percutit atque occidit etiam a nobis diabolicas et noxias potestates. «Seon regem Amorrhaeorum.» Germen inutile vel Tentationem calentem, quod interpretatur Seon; regem Amaricantium, quod interpretatur Amorrhaeorum. «Et Og regem Basan.» Coacervantem, quod interpretatur Og; et regem Confusionis, quod interpretatur Basan: quid enim coacervat diabolus, haereditatem, haereditatem Israel servo s
Abbreviated transcription (Latin):
mini ei qͥfacit mirabilia magna solus.
confitemini ei qͥfecit cęlos in intellectu.
Confitemini ei:. Qui firooaurt terrã
soꝑ aꝗͣs. Confitemini ei: Quifacit lo¬
Mnaria aiagnia solus. Cur aut̃ confi¬
teamur: in om̃ium uersuũ finib ponit.
mirabilia magna solus : An quia multa
homines facitꝰ : Sunt aut̃ quȩdam᷑
magna quȩ solus ds̃ facit. & ip̃sa exeqͥt᷑
dicens. Qui fecit cęlos in intellectu. qui
firmauit t̾ram suꝑ aqͣs. qͥ fecit luminaria
magna solus. Aclõ & hic addidit solꝰ:
quia cętera mirabilia quȩ dicturꝰ est :¬
ꝑ homines fecit. Cũ enĩ dixisset qui
fecit luminaria magna solus : quȩ
sint eadem luminaria. secutꝰ aꝑuit.
Solem i potestaiem oiei. lunam ei
stellas inipotestatẽ Noctis. Deinde

Expanded text:
mini ei «qui facit mirabilia magna solus;» confitemini ei «qui fecit coelos in intellectu;» confitemini ei «qui firmavit terram super aquas;» confitemini ei «qui fecit luminaria magna solus.» Cur autem confiteamurmirabilia magna solus?» an quia multa homines fecit? Sunt quaedam magna quae solus Deus facit, et ipsa exsequitur dicens, «Qui fecit coelos in intellectu, Qui firmavit terram super aquas, Qui fecit luminaria magna solus:» ideo et hic addidit, «solus.» quia caetera mirabilia quae dicturus est, per homines fecit. Cum enim dixisset, «Qui fecit luminaria magna solus;» quae sint eadem luminaria, secutus aperuit, «Solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis.» Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
futuri quoꝵ adhuc misereat᷑ ds: recte
tam̃ intelligi potest inȩt̾nũ futuram
miscłiam eius. qͣm suis scĩs fidelibq lar
beatitudo quã miscđiter miseris p̾stat
sani ex infirmis. uiui exmortuis. & ĩmor¬
tales ex mortalib. beati exmiseris mi¬
sericordia eiꝰ ÷. Hoc aut̃ qđ ita erimꝰ.
eiꝰ ꝓinde confitemini dño. id est con¬

Expanded text:
sereatur Deus; recte tamen intelligi potest in aeternum futura misericordia ejus, quam suis sanctis fidelibusque largbeatitudo quam misericorditer miseris praestat, sani ex infirmis, vivi ex mortuis, immortales ex mortalibus, beati ex miseris, misericordia ejus est. Hoc autem quod ita erimus, inde, «Confitemini Domino,» id est, con
Abbreviated transcription (Latin):
repitur scosꝰ angłos appellatos deos
eam causa potissimum occurrit ne
isto nomine homines ad hos ȩdlsients
ut misteriũ uł seruitiũ religionis quȩ
grece lẏturgya uł latrya dr̃. scĩs angłis
exhib̾ent. quod nec ipsi ex hibi ab homi¬
nib uolt̾. nisi illi dõ. qui & ipsoꝵ & ho¬
minũ ds̃ ÷. Unde multo utilius angłi
uocant᷑. qͥ latine nuntii nuncupantur :
ut ꝑ nom̃ ñ substantiȩ s officii. satis in¬
telligamꝰ illũ dm̃ a nob̾ eos coli uelle qͣm
nuntiant. Totã istã ig̾it᷑ questionẽ breuit̃
apłs soluit: ubi ait. Nã & si sunt qͥdicunt᷑
dii siue in cęlo. siue int̾ra. quẽ ad modũ
sunt dii multi & dm̃ multi: sed nobis¬

Expanded text:
reperitur sanctos Angelos appellatos deos, ea mihi causa potissimum occurrit, ne isto nomine homines ad hoc aedificarentur, ut ministerium vel servitium religionis, quae graece liturgia, vel latria dicitur, sanctis Angelis exhiberent; quod nec ipsi exhiberi ab hominibus volunt, nisi illi Deo qui et ipsorum et hominum Deus est. Unde multo utilius Angeli vocantur, qui latine nuntii nuncupantur; ut per nomen non substantiae, sed officii, satis intelligamus illum Deum a nobis eos coli velle, quem nuntiant. Totam ergo istam quaestionem breviter Apostolus solvit, ubi ait: «Nam etsi sunt qui dicantur dii, sive in coelo, sive in terra; quemadmodum sunt dii multi et» «domini multi
Abbreviated transcription (Latin):
potest. Abstinere aut̃ amalo qd dix ee
scientiã. qͥd ÷ aliud qͣm ĩ medio nationis
tortuosȩ & ꝑ uersȩ tanꝗͣ. ĩ nocte huus
scłi caute prudent᷑q uersari. ut absti¬
nendo qͥsq ab iniqͥtate ñ c̃fundat᷑ tene¬
bris ꝓpͥis. muneris luce discretꝰ : Cũgeͥ
qͦdã loco apłs c̃cordẽ gr̃arũ dĩuarietate
in hominib uellet ostendere : hec ĩpri¬
solẽ inpotestatẽ diei. Alii sermoscier¬

Expanded text:
d dixit esse scientiam, quid est aliud, quam in medio nationis tortuosae et perversae, tanquam in nocte hujus saeculi, caute prudenterque versari ; ut abstinendo quisque ab iniquitate non confundatur tenebris, proprii muneris luce discretus? Cum ergo quodam loco Apostolus concordem gratiarum varietatem in hominibus Dei vellet ostendere, haec in pri«Solem in potestatem diei: Alii sermo scien
Abbreviated transcription (Latin):
flum̃ iste iuxta puteũ. Si aut̃ etiam
aliud aliquid qͦd ad nos magis ꝑtinet.
ista dicta significant: fecit᷑ d̾s cęlos
in intellectũ spũales scõs suos. qͥbusñ
tantũ credere. uerũ etiã intelligere
diuina donauit. hoc qͥ ñdũ possunt
& solã fidem firmissimã tenent.: tan¬
qͣm in fra cȩlos t̾re nomine figurantꝰ
Et qͥa ĩbaptismo quẽ acceper̃ in c̃eussa
credulitate c̃sistunt: idõ dictũ ÷ firma¬
uit terrã suꝑ aqͣs. Itẽ qͥa scriptũ ẽ deañ

Expanded text:
flumen, iste juxta puteum. 8. Si autem etiam flumen, iste juxta puteum. 8. Si autem etiam aliquid aliud, quod ad nos magis pertinet, ista dicta significant: «fecit Deus coelos in intellectu,» spirituales sanctos suos, quibus non tantum credere, verum etiam intelligere divina donavit: hoc qui nondum possunt, et solam fidem firmissimam tenent, tanquam infra coelos terrae nomine figurantur. Et quia in Baptismo quem acceperunt, inconcussa credulitate consistunt; ideo dictum est, «Firmavit terram super aquas.» Item quia scriptum est de
Abbreviated transcription (Latin):
statẽ diei. lunam & stellas inpotestatẽ
noctis. utiq in intellectu : Quomͦ ergo
solus. si hoc ÷ in intellectu ł in intelli¬
gentia. qđ ÷ in sapientia id ÷ inuerbo
unigenito : Anqͥa trinitas ñ st̃ tres
grauior uidet᷑. ut ñ portari aqͥs. sed
aquas potiꝰ portare credat᷑. Deqͣ re
ne ad u̾sus eos qͥse putant ista certis
rationib cõꝑisse. c̾tentiose scripturas
scãs de fendere uideam᷑. siue illudita
uł alit̾ sit: habemꝰ qđ deꝓximo ĩtelli¬
& terrestria continet animalia quȩ
alio mͦ inscripturis arida dr̃ sic̃ scriptũ¬
circũ fluentib suꝑ eminet. Non eni
quȩ dr̃ litoralis ciuitas suꝑ mare
fundata: ita sub ea mare ÷ quẽ ad¬
modũ st̃ aque sub speluncarũ came
ris. aut subnauib suꝑ natantib: s
idõ suꝑ mare dr̃. qͥa inferiori mari
suꝑ eminet. Sic dictꝰ ÷ pharao exisse
suꝑ aquã. ita eñi habet grecꝰ. qđ qui¬

Expanded text:
statem diei, lunam et stellas in potestatem statem diei, lunam et stellas in potestatem noctis;» utique, «in intellectu?» Quomodo ergo «solus,» si hoc est «in intellectu,» vel «in intelligentia,» quod est «in Sapientia,» id est, in Verbo unigenito? An quia Trinitas non sunt tres gravior videtur, ut non portari aquis, sed aquas potius portare credatur. De qua re ne adversus eos qui se putant ista certis rationibus comperisse, contentiose Scripturas nostras defendere videamur; sive illud ita, sive aliter sit, habemus quod de proximo intelliet terrestria continet animalia, quae alio modo in Scripturis arida dicitucircumfluentibus superemineat. Non enim quae dicitur littoraria civitas super mare fundata, ita sub ea mare est, quemadmodum sunt aquae sub speluncarum ris, aut sub navibus supernatantibus; sed ideo super mare dicitur, quia inferiori mari supereminet. Sic dictus est Pharao exisse «super aquam:» ita enim habet graecus, quod qui
Abbreviated transcription (Latin):
excellentiores cõmemorauit. ex qͥb
uniũsa cogitaremꝰ. intelligibiles cȩloᷤᷤ
& uisibilẽ terrã. Et qm̃ sũnt etiam
cȩli uisibiles: cõmemoratis eoꝵ luminari¬
bus. totũ cęleste corporeũ ut ab ipso
factum acciꝑemꝰ ad monuit. Quanqͣm
id qđ ait. qͥ fecit celos in intellectu. uł
sicut alii int̾p̃tati sunt in intelligentia.
utrũ celos mn intelligibiles significare
hoc mͦ uoluerit. an in suo intellectu
uł insua intelligentia fecisse cęlos. hoc
est insua sapientia. sicut alibi scriptũ ÷.
om̃a insapientia fecisti. eo modo insinu-¬
ans unigenitũ uerbũ : quęri potest.
Ssi ita ÷ ut in suo intellectu accipiamꝰ
hoc ait. cũ om̃a in eãdẽ sapientia fece¬
rit : An ibi tantũ exp̾m̃dũ fuit. ut
inceteris etiã tacitũ posset intelligi.
ut iste sensus sit. qͥfecit cȩlos mintel¬
lectu. qͥ fundauit t̾rã suꝑ aquas. ut &
hic subaudias in intellectu. quifecit
luminaria magna solus. solẽ ĩpote¬

Expanded text:
 ex quibus universa cogitaremus, intelligibiles coelos et visibilem terram: et quoniam sunt etiam coeli visibiles, commemoratis eorum luminaribus totum coeleste corporeum ut ab ipso factum acciperemus, admonuit. 6. Quanquam id quod ait, «Qui fecit coelos in intellectu,» vel, sicut alii interpretati sunt, «in intelligentia,» utrum coelos intelligibiles significare hoc modo voluerit, an in suo intellectu, vel in sua intelligentia fecisse coelos, hoc est in sua Sapientia, sicut alibi scriptum est, «Omnia in Sapientia fecisti» , eo modo insinuans unigenitum Verbum, quaeri potest. Sed si ita est, ut in suo intellectu fecisse achoc ait, cum omnia in eadem Sapientia fecerit? An ibi tantum exprimendum fuit, ut in caeteris etiam tacitum posset intelligi: ut iste sit sensus, «Qui fecit coelos in intellectu, Qui fundavit terram super aquas;» ut et hic subaudias, «in intellectu: Qui fecit luminaria magna solus, solem in pote
Abbreviated transcription (Latin):
qͦspũ & illa dicta sunt. quȩ in hebres
litteris sunt. Eodẽ nanq oꝑante spĩ
etiam dici oportuit hoc qđ dictũ est
diigentium demonia. ut intelligerenꝰ
sic etiam in hebreo positũ dii gentũ
simulacra: ut demonia potius quȩ st̃
insimulachris significarent᷑. Nã quod
attinet ad ipsa si mulachra quȩ grece
appellantur idola. qͦ nomine iãutimꝰ
platino: oculos habent. & ñ uident.
& cȩtera quȩ de hs idõ dicunt᷑ quia
om̃i sensu carent. quo circa nec t̾reri
possunt. qͥa nͥ ea quȩ sentiunt. term
utiq ñ possunt. Quomͦ gͦ dictũ ẽ dedĩ
terribilis est suꝑ om̃s deos. qm̃ du gend¬
simulachra. nͥ ꝑ simulachra intelligas̃
carentẽ. Itẽ nequisqͣm putaret ñ eil
quam iiuentẽ. sentientẽq naturanm

Expanded text:
u et illa dicta sunt quae in hebraeis litteris sunt. Eodem namque operante Spiritu, etiam hoc dici oportuit quod dictum est, «Dii Gentium daemonia:» ut intelligeremus sic etiam in hebraeo positum, «Dii Gentium simulacra;» ut daemonia potius quae sunt in simulacris, significarentur. Nam quod attinet ad ipsa simulacra, quae graece appellantur idola, quo nomine jam utimur pro latino, oculos habent et non vident; et caetera quae de his ideo dicuntur, quia omni sensu carent: quocirca nec terreri possunt, quia nisi ea quae sentiunt, terreri utique non possunt. Quomodo ergo dictum est de Domino, «Terribilis est super omnes deos, quonsimulacra,» nisi per simulacra intelligantur carentem. Item ne quisquam putaret non esse aliquam viventem sentientemque naturam,
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷ sapientia & scientia distare ĩt̾sel¬
qͥd alia qͦq scripturarũ testant᷑ eloqͥa
maximae loquente scõ iob. ubi qͦdãmꝰ
singula definiunt᷑. ait enĩ. dix̃ autẽ
homini. ecce pietas ÷ sapientia abstire¬

Expanded text:
 distare inter se aliquid, alia quoque Scripturarum testantur eloquia, maxime loquente sancto Job, ubi quodammodo singula definiuntur; ait enim, «Dixit autem homini, Ecce pietas est sapientia, abstine
Abbreviated transcription (Latin):
endo discere. non loquendo. uł memoria
retinendo  Qm̃ gͦ sicut inalio psalmo
legitur. henedictionem dabit qui legẽ
dedit: ideo benedictus es dñe. doce me
inquit iustificationes tuas. Quia enim
incorde meo abscondi eloquia tua ut non
peccem tibi. legem dedisti.da etiam bene¬
dictionem gr̃ȩ: ut faciendo discam qđ
intimando iussisti. Hȩc satis sint : ut ur̃ȩ
mentes sine fastidio nutriantur. Aliũ
sermonem desiderant quȩ sequuntur:¬

Expanded text:
endo discere, non loquendo vel memoria endo discere, non loquendo vel memoria retinendo? Quoniam ergo, sicut in alio psalmo legitur, «Benedictionem dabit qui legem dedit» ; ideo, «Benedictus es, Domine; doce me,» inquit, «justificationes tuas.» Quia enim in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi, legem dedisti; da etiam benedictionem gratiae, ut faciendo discam quod intimando jussisti. Haec satis sint, ut vestrae mentes sine fastidio nutriantur: alium sermonem desiderant quae sequuntur
Abbreviated transcription (Latin):
ille reuocaret quidicit. quod perierat re¬
quiram. & quod errauerat reuocabo e¬
Inde ÷ quod & corrigit uiam suam in cu¬
stodiendo uerba dĩ: illo regente. illo faci¬
ente. Neq enim perse ipse posset: cum ie-¬
remias propħa fateatur & dicat. Scio dñe
etiam iste superius optauit ubi ait. utinã
dirigantur uiȩ meȩ. & hic ubi addidit.
ncoroe meo absconoi eloguia toa.
Ut NoN peccem tiBi. Continuo diuinũ
quȩ siuit auxilium. ne incorde eiꝰ dĩ eloqͥa
sine fructu absconderentur: nisi operaui¬
stitiȩ sequerentur. Qum enim hoc dixiss.
adiunxit. BeNeoictos eS DÑe DocE Me
ios tificationes toas. Doce dix̃ quomodo
eas discunt qui faciunt: non quomͦ u qͥut
habeant qđ loquantur. tantũmͦ meminer:
Nam utiq iam dixerat. incorde meo ab¬
scondi eloquia ut non peccem tibi. Quid
gͦ ad huc ea quęrit discere. quȩ abscondita
Ut quid gͦ addidit & dicit doce me iu¬
stificationes tuas. nisi quia eas uult faci¬

Expanded text:
ille revocaret, qui dicit, «Quod perierat reille revocaret, qui dicit, «Quod perierat requiram, et quod erraverat revocaboInde est quod et corrigit viam suam in custodiendo verba Dei, illo regente, illo faciente: neque enim per se ipse posset, cum Jeremias propheta fateatur et dicat, «Scio, Dometiam iste superius optavit, ubi ait, «Utinam dirigantur viae meae:» et hic ubi addidit, «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi;» continuo divinum quaesivit auxilium, ne in corde ejus Dei eloquia sine fructu absconderentur, nisi opera justitiae sequerentur. Cum enim hoc dixisset, adjunxit, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas. Doce» dixit, quomodo eas discunt qui faciunt; non quomodo hi qui ut habeant quod loquantur, tantummodo meminerunt. Nam utique jam dixerat, «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi:» Quid ergo adhuc ea quaerit discere, quae abscondita Utquid ergo addit et dicit, «Doce me justificationes tuas,» nisi quia eas vult faci
Abbreviated transcription (Latin):
a manoatis ⁊ois. Ecce orat ut ad iuuet᷑
ad custodienda uerba di᷑: inquo dixerat uiã¬
suam corrigere iuniorem. Nam utiq hoc ÷
nerepellas me a mandatis tuis. Quid ÷ enim
adeo repelli. nisi non adiuuari : Mandatis
quippe eius rectis atq arduis. humana non
contemperatur infirmitas. nisi p̃ueniens
eius adiuuet caritas. Quos autem non adiu¬
uat: hos merito perhibetur repellere. tan¬
quam flaminea framea prohibeantur in¬
digni. ne manum extendant ad arborem
uitȩ. Quis ÷ autẽ dignus. ex quo perunũ
hominem peccatum intrauit inmundũ.
& per peccatum mors. & ita in omnes ho¬
mines pertransit in quo om̃s peccauerunt :
Sed indebita dĩ miscła: sanatur debita nr̃a
miseria. Nam iste qui loquitur & dicit in
toto corde meo exquisiuite & hoc unde
posset nisi eum auersum ad se ipse conuer-¬
teret cui dr̃. ds̃ tu conuertens uiuificabis
nos. & ille perditum quȩreret. & errantem

Expanded text:
a mandatis tuis.» Ecce orat, ut adjuvetur a mandatis tuis.» Ecce orat, ut adjuvetur ad custodienda verba Dei, in quo dixerat viasuam corrigere juniorem. Nam utique hoc est, «Ne repellas me a mandatis tuis:» quid est enim a Deo repelli, nisi non adjuvari? Mandatis quippe ejus rectis atque arduis humana non contemperatur infirmitas, nisi praeveniens ejus adjuvet charitas. Quos autem non adjuvat, hos merito perhibetur repellere, tanquam flammea framea prohibeantur indigni, ne manum extendant ad arborem vitae . Quis est autem dignus, ex quo per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt ? Sed indebita Dei misericordia sanatur debita nostra miseria. Nam iste qui loquitur et dicit, «In toto corde meo exquisivi te;» et hoc unde posset, nisi eum aversum ad se ipse converteret, cui dicitur, «Deus, tu convertens vivificabis» «nos» , et ille perditum quaereret, et errantem
Abbreviated transcription (Latin):
tellectus occurrit. Quem quidem ego qͣntũ
promodulo meo sapio. duobus superiorib
ante pono: ut senior agnoscatur uetus ho¬
mo. & nouus iunior. Senior qui portat ima¬
ginem terreni hominis. iunior qui cȩlestis:
quia non prius quod spirituale ÷ sed quod
animale. postea quod spirituale. Sit ergo
licet quilibet quantum ad etatem pertinet.
corporis annosa uetustate de crepitus. unior
erit addm̃ percepta gr̃ȩ nouitate conuersus.
& in hoc corrigit uiam suam incustodiendo
uerba eus. Hoc ÷ uerbum fidei quod p̃dicamꝰ.
& ipsa ÷ fides quȩ perdilectionem operatur.
Sed iste iunior popłs. gr̃ȩ filus. homo nouus.
cantator cantici noui. hęres testamenti noui.
iste unior. non cam sed abel. non ismael sed
isaac. non esau sed isrł. non manasses sed ef¬
fraim. non heli sed samuel. non saul sed dd:
quid adiungat attendite. In toto uigoit
corde coro exQuisiorte. gerepellas me

Expanded text:
tellectus mihi occurrit, quem quidem ego, quantum tellectus mihi occurrit, quem quidem ego, quantum pro modulo meo sapio, duobus superioribus antepono: ut senior agnoscatur, vetus homo; et novus, junior: senior, qui portat imaginem terreni hominis; junior, qui coelestis: quia «non prius quod spirituale est, sed quod animale; postea spirituale» . Sit ergo licet quilibet, quantum ad aetatem pertinet corporis, annosa vetustate decrepitus, junior erit ad Deum percepta gratiae novitate conversus; et in hoc corrigit viam suam, in custodiendo verba ejus: hoc est verbum fidei quod praedicamus , et ipsa est fides quae per dilSed iste junior populus, gratiae filius, homo novus, cantator novi cantici, haeres testamenti novi, iste junior non Cain, sed Abel; non Ismael, sed Isaac; non Esau, sed Israel; non Manasses, sed Ephraem; non Heli, sed Samuel; non Saul, sed David; quid adjungat attendite: «In toto,» inquit, «corde meo exquisivi te; ne repellas me
Abbreviated transcription (Latin):
uerba dĩ : Anforte ad monitio ÷ qua ȩtate
potissimum fieri debeat scđ̾m illud quod
alibi scriptum est. fili auiuentute tua ex¬
cipe doctrinam. &usq ad canos inueniẽs
sapientiam :. Est & alius intellectus. ut ille
hic agnoscatur filius eugłicus iunior. qui
profectus apatre in regionem longinqͣm:
effudit substantiam suam uiuens cum
meretricib ꝓdige. & postea quam pauit
porcos egestatem famemq perpessus :
reuersus ÷ ad semetipsum & dixit. sur¬
gͥam / ad patrem meum. Inquo enim cor¬
rexit uiam suam. nisi in custodiendo
uerba dĩ. quȩ tanquam panem pat̾nũ
esuriens concupit : Neq enim corrigeret
uiam suam fr̃ eius senior qui patri suo dix̃.
ecce tot annis seruio tibi. & numquam
mandatum tuum prȩterii. Iunior ergo
ille correxit uiam suam. quam se ita de¬
prauasse peruersamq habuisse confessus
est: ut patri diceret. iam non sum dignus
uocari filius tuus. Tertius quoq michi in¬

Expanded text:
verba Dei? An forte admonitio est, qua aetate verba Dei? An forte admonitio est, qua aetate potissimum fieri debeat; secundum illud quod alibi scriptum est: «Fili, a juventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos invenies sapientiam» ? Est et alius intellectus, ut ille hic agnoscatur filius evangelicus junior, qui profectus a patre in regionem longinquam, effudit substantiam suam vivens cum meretricibus prodige; et posteaquam porcos pavit, egestatem famemque perpessus, reversus est ad semetipsum, et dixit, «Surgam, et ibo ad patrem meum.» In quo enim correxit viam suam, nisi in custodiendo verba Dei, quae tanquam panem paternum esuriens concupivit? Neque enim corrigeret viam suam frater ejus senior, qui patri suo dixit, «Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterii.» Junior ergo ille correxit viam suam, quam se ita depravasse perversamque habuisse confessus est, ut patri diceret, «Jam non sum dignus vocari filius tuus» . Tertius quoque in
Abbreviated transcription (Latin):
custodiendo uerba tua. Sed hoc loco custido
Frustra enim custodiuntur memoria: sino
custodiuntur & uita. Nam quidam uerli
dĩ teuendo agunt ne obliuiscantur ne
agunt uiuendo ut corrigantur. Non
autem ait iste. in quo exercet inue¬
nior memoriam suam: sed in
quo corrigit uiam suam. Atq ad hoc
respondit. incustodiendo uerba tua Neq
ullomodo dicenda ÷ uia correcta: quan¬
diu ÷ uita peruersa. Sed quid sibi uult
iste iuuenior: Potuit enim dicere ini
corrigit homo uiam suam aut in quo uꝰ¬
rigit᷑ uir uiam suam. Qđ plerumq in
scripturis ita ponitur. ut a sexu honorau¬
ore homo intelligatur. modo locutions
quo significatur a parte totum. Neq eñ
& femina non beata. quȩ non abut i
consilio impiorum. ubi tamen dictun
beatus uir. hic uero nec homo ait nec
uir: sed iuuenior. Nunquid desꝑandus
est senior. aut in alio corrigit etiamse¬
nior uiam suam. quam in custodiendo

Expanded text:
custodiendo verba tua.» Sed hoc loco custoditcustodiendo verba tua.» Sed hoc loco custoditpraeceptorum: frustra enim custodiuntur memoria, si non custodiantur et vita. Nam quidam verba Dei tenendo agunt ne obliviscantur, nec agunt vivendo ut corrigantur: non autem ait iste, In quo exercet junior memoriam suam? sed, «In quo corrigit viam suam?» atque ad hoc respondet, «In custodiendo verba tua.» Neque ullo modo dicenda est via correcta, quamdiu est vita perversa. 2. Sed quid sibi vult iste junior? Potuit enim dicere: In quo corrigit homo viam suam? aut, In quo corrigit vir viam suam? quod plerumque in Scripturis ita ponitur, ut a sexu honoratiore homo intelligatur, modo locutionis quo significatur a parte totum. Neque enim et femina non beata quae non abiit in consilio impiorum: ubi tamen dictum est, «Beatus vir» . Hic vero nec Homo ait, nec Vir, sed «junior.» Numquid desperandus est senior? aut in alio corrigit etiam senior viam suam, quam in custodiendo
Abbreviated transcription (Latin):
auertit ab eo faciem suam & factus est
conturbatus. Inueniens gͦ se nec iam
prȩsumens de se. clamatꝰ nederelinquas
me usq ualde. Sienim dereliquisti ut sine
adiutorio tuo infirmꝰ apparea: noli usq
ualde. nepeream. Tu ergo prȩcepisti moi¬
data tua custodiri nimis. Iam de ignoram
excusare me non possum. sed qm̃ infirnus
sum: utinam dirigantur uiȩ meȩ adcustis¬
endas iustificationes tuas. Ic̃ non confundos
dum inspicio in om̃a mandata tua. Tune
confitebor tibi indirectione cordis in eo d
didicerim iudicia iustitiȩ tuȩ. Tc̃ iustificao¬
nes tuas custodiam. Et si dereliquisti me ne
głarer inme: noliusq ualde. & iustificatis
abste: głabor inte:
inpsalmo: & sicut dñs donat es
sacras litteras per scrutemur.
N Quo conrioit iouenion
uiam suam: Hcostodietsdo is¬
Ba tua Interrogat se : & respondet sb
Inquo corrigit iuuenior uiam suam eꝰ hue
usq interrogatio ÷. Deinde responsio i

Expanded text:
avertit ab eo faciem suam, et factus est avertit ab eo faciem suam, et factus est conturbatus . Inveniens ergo se, nec jam praesumens de se, clamat, «Ne derelinquas me usque valde.» Si enim dereliquisti, ut sine adjutorio tuo infirmus appaream, noli «usque valde,» ne peream. «Tu ergo praecepisti mandata tua custodiri nimis:» jam de ignorantia me excusare non possum; sed quoniam infirmus sum, «utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas. Tunc non confundar, dum inspicio in omnia mantebor tibi in directione cordis, in eo quod didicerim judicia justitiae tuae;» tunc «justificationes tuas custodiam:» et si dereliquisti me, ne gloriarer in me, noli usque valde, et justificatus abs te gloriabor in te. in psalmo, et sicut Dominus donat, ejus sacras Litteras perscrutemur: «In quo corrigit junior viam suam? In custodiendo verba tua.» Interrogat se, et respondet sibi. «In quo corrigit junior viam suam?» huc usque interrogatio est: deinde responsio, «In
Abbreviated transcription (Latin):
ex illo utiq connectuntur quo ait. utinam
dirigantur uiȩ meȩ ad custodiendas iustifi¬
cationes tuas. Tunc non confundar: dum
tibi indirectione cordis. & iustificationes tuas¬
custodiam. Sed quid ÷ quod sequitur: Neoe¬
RelINQUaS MΕ USQ Ualde. uł sicut non¬
nulli codices habent. usq nimis peo qđ est
ualde: Nam hoc uerbum grecum ẽ. &
uelit. sed non usq ualde. Absit. Sed quia
reliquerat ds̃ mundum merito peccatoꝵ
usq ualde illum reliquisset: si ei nectanta
medicina ꝓfuisset. hoc ÷ gr̃a dĩ ꝑiłim¬
xp̃m dñm nr̃m. Nunc uero scđm istã
orationem corporis xp̃i. non eum reliqͥt
usq ualde: quia ds̃ erat in xp̃o. mundum
reconcilians sibi. Potest hoc etiam sic in¬
telligi. ut eius istã sit uox quicum dixisset
in abundantia sua non mouebor in et̾nũ.
uelut sua uirtute confidens: ut ostenderet
ei ds̃ quod non merito enis. sed in uolun¬
tate eius prȩstiterat decori eius uirtutẽ:

Expanded text:
ex illo utique connectuntur, quod ait: «Utinam ex illo utique connectuntur, quod ait: «Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas. Tunc non confundantur , tibi in directione cordis, in eo qucustodiam.» Sed quid est quod sequitur? «Ne derelinquas me usque valde;» vel, sicut nonnulli codices habent, «usque nimis,» pro eo quod est «valde:» nam hoc verbum graecum est et velit, sed non «usque valde.» Absit. Sed quia reliquerat Deus mundum merito peccatorum; «usque valde» illum reliquisset, si ei nec tanta medicina profuisset, hoc est gratia Deim nostrum: nunc vero secundum istam orationem corporis Christi, non eum reliquit «usque valde;» quia «Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi» . Potest hoc etiam sic intelligi, ut ejus ista sit vox, qui cum dixisset in abundantia sua, «Non movebor in aeternum,» velut sua virtute confidens; ut ostenderet ei Deus quod non merito ejus, sed in voluntate sua praestiterat decori ejus virtutem,
Abbreviated transcription (Latin):
tantum uult ẽẽ sed factor. Propterea optat
dirigi uias suas. ad custodiendas iustificatio¬
nes dei. Unde dirigi. nisi gratia dei&
Alioquin legem dei habebit. non ubi gra¬
tuletur sed ubi confundatur: si uoluerit
mandata inspicere quȩ non facit. Cor¬
condis ii eo euod didierrim iuoicia ib¬
Siiuiȩ toȩ. Non ÷ peccatorum confessio ista
sed laudis: sicut ait etiam ipse inquo pec¬
catum nullum erat. Confiteor tibi pater
dñe cęli & terrȩ. Et sicut scriptum ÷ in
libro ȩccłastico. hȩc dicetis in confessione.
opera dñi uniuersa qm̃ bona ualde. Con¬
fitebor inquit tibi indirectione cordis mei :¬
utiq si dirigantur uiȩ meę. Confitebort᷑
Iunc enim confitebor in eo quod didicerim
iudicia iustitiȩ tuȩ : sidirectum cor habebo.
directis uidelicet uiis meis ad custodiendas
iustificationes tuas. Nam quid michi ꝑderit
quod ea didicerim. si corde per uerso uias
habet prauas: Non enim lȩtabor in eis.

Expanded text:
tantum vult esse, sed «factor.» Propterea optat tantum vult esse, sed «factor.» Propterea optat dirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei. Unde dirigi, nisi gratia Dei? Alioquin legem Dei habebit, non ubi gratuletur, sed ubi confundatur, si voluerit mandata inspicere, quae non facit. cordis, in eo quod didicerim judicia stitiae tuae.» Non est peccatorum confessio ista, sed laudis: sicut ait etiam ipse in quo peccatum nullum erat, «Confitebor tibi, Pater, Domine coeli et terrae» ; et sicut scriptum est in libro Ecclesiastico, «Haec dicetis in confessione, Opera Domini universa quoniam bona valde» . «Confitebor,» inquit, «tibi in directione cordis.» Utique si dirigantur viae meae, confitebor tiTunc enim «confitebor in eo quod didicerim judicia justitiae tuae,» si directum cor habebo, directis videlicet viis meis ad custodiendas justificationes tuas. Nam quid mihi proderit quod ea didicerim, si corde perverso vias abibo pravas? non enim laetabor in eis,
Abbreviated transcription (Latin):
dirigi uias suas ad custodiendas iustificatio¬
nes dĩ nisi iam eius acceptis ip̾o p̾cipiente
mandatis. Ad hoc enim pertinet qđ p̃misit.
tu prȩcepisti mandata tua custodiri nimis.
Ianquam diceret. Iam legeni accepi. iam
noui. tu enim prȩcepisti mandata tua
custodiri nimis. & mandata tua sc̃a. & iusta.
& bona. sed peccatum perbonum mͥ oꝑa¬
bitur mortem: nisi ad iuuet gr̃a. Utinã
diꝰ siue cum leguntur. siue cum memoria
recoluntur: tanquam speculum intuendũ
auditor ÷ uerbi & non factor: hic compora¬
bitur uiro consideranti uultum natiuita¬
tis suȩ inspeculo. Considerauit enim se &
abut. & statim oblitus ÷ qualis fuerit. Qui
autem per spexerit inlegem perfectam lib̾¬
tatis & permanserit non auditor obliuiosus
factus sed factor. operis: hic beatus infacto
suo erit. Talem se iste uult ẽẽ: ut inspiciat
tanquam inspiculum mandata dĩ & non
confundatur. quia non auditor eorum

Expanded text:
dirigi vias suas ad custodiendas justificatiodirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei, nisi jam ejus acceptis ipso praecipiente mandatis. Ad hoc enim pertinet quod praemisit, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis.» Tanquam diceret: Jam legem accepi, jam novi; tu enim praecepisti mandata tua custodiri nimis: et mandata tua sancta, et justa, et bona; sed peccatum per bonum mihi operatur mortem , nisi adjuvet tua gratia. «Utinam» Dei sive cum leguntur, sive cum memoria recoluntur, tanquam speculum intuendum auditor verbi et non factor, hic comparabitur viro consideranti vultum nativitatis suae in speculo; consideravit enim se, et abiit, et statim oblitus est qualis fuerit: qui autem perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit» . Talem se iste vult esse, ut inspiciat tanquam in speculo mandata Dei, et non confundatur; quia non «auditor» eorum
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. & ualde oportet dĩ custodire mandata.
memor gr̃ȩ: quid adiungat attendite. Utinã
inquit dirigantur uiȩ meȩ ad custodiendas
iustificationes tuas. Prȩcepisti quidem tu.
sed utinam qđ prȩcepisti fiat michi. Ui audĩ
utinan: uocem optantis agnosce. & agnita
uoce optantis: de pone superbiã prȩsum̃tis.
Quis enim se dicat optare qđ sic habet in
arbitrii potestate. ut nullo indigens ad¬
umento id possit efficere : Ergo si optat
homo quod p̃cipit ds̃: ut det ipse qđ p̾cipit.
rogandus ÷ ds̃. Prȩcepit ds̃. Aquo enim
optandum ÷ nisi ab illo a quo patre lumi¬
num omne datum optinium & omne donũ
perfectum sca scriptura teste descendit :
Propter eos autem qui putant hoc solo nos
ad faciendam iustitiam diuinitus ad iuuari.
qđ dĩ prȩcepta nobis in notitiam perferunt᷑.
ut ea cognita iam sine ulla dĩ gr̃a solis nr̃e
uoluntatis uirib impleantur: non optauit

Expanded text:
Deus, et valde oportet Dei custodiri mandata. Deus, et valde oportet Dei custodiri mandata. memor gratiae, quid adjungat attendite: «Utinam,» inquit, «dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas.» Praecepisti quidem tu, sed utinam quod praecepisti fiat mihi. Ubi audis «Utinam,» vocem optantis agnosce; at agnita voce optantis, depone superbiam praesumentis. Quis enim se dicat optare quod sic habet in arbitrii potestate, ut nullo indigens adjumento id possit efficere? Ergo si optat homo quod praecipit Deus; ut det ipse quod praecipit, rogandus est Deus. A quo enim optandum est, nisi ab illo, a quo «Patre luminum omne datum optimum et omne donum perfectum,» sancta Scriptura teste, «descendit» ? Propter eos autem qui putant hoc solo nos ad faciendam justitiam divinitus adjuvari, quod Dei praecepta nobis in notitiam proferuntur, ut ea cognita, jam sine ulla Dei gratia, solis nostrae voluntatis viribus impleantur; non optat hic
Abbreviated transcription (Latin):
nimium: duo sunt interse contraria. Parũ
est qđ minus est quam oportet. & nimium
plus ÷ quam oportet. Horum in medio modꝰ
est: qđ dicitur satis. Gum itaq utile sit inuita
& morib ut amplius quam oportet nichil
om̃ino faciamus : ꝓfecto ueram ẽẽ. sententiã
nequid nimis. fateri potius quam negare de¬
bemus. Sed aliquando latina lingua hoc uer¬
bo sic abutitur: ut nimis ꝓ eo qđ ÷ ualde &
positum inueniamus in litteris sacris. & po¬
namus insermonibus nr̃is. Nam & hic tu
prȩcepisti mandata tua nimis custodiri ñ
nisi ualde intelligimus. si recte intelligimus.
& nimis te diligo si alicui carissimo dicimus.
non utiq plusquam oportet: sed ualde nos
diligere intelligi uolumus: deniq illa greca
sententia. non habet hoc uerbum qđ hic
Unde non nulli etiam latini codices non ha¬
bent tu prȩcepisti mandata tua custodiri
uimis: sed ualde. Ualde itaq prȩcepit hoc

Expanded text:
nimium duo sunt inter se contraria. Parum nimium duo sunt inter se contraria. Parum est quod minus est quam oportet; et nimium, plus quam oportet. Horum in medio modus est, quod dicitur, Sat est. Cum itaque utile sit in vita et moribus, ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus; profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis,» fateri potius quam negare debemus. Sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur, ut nimis pro eo quod est valde, et positum inveniamus in Litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris. Nam et hic, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis,» nonnisi Valde intelligimus, si recte intelligimus: et, Nimis te diligo, si alicui charissimo dicimus, non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intelligi volumus. Denique illa graeca sententia non habet hoc verbum, quod hic unde nonnulli etiam latini codices non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis:» sed, «valde.» Valde itaque praecepit hoc