comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sponsi sed suam. uel si quid forte aliud illa uestis
meliare intellectu signisicare inuenitur. Atq
antȩ oculos regisint̃ siciunt ꝗ eũ sibi regnarẽ
noluerint. ñ longo forte sermone nr̃o appa¬
rerae. Nonquẽ ad modũ nulla culpa ẽ ħominis
sinolla sibi regnare quẽ quã hominẽ . itanullã
uł paruã eẽ. culpã eũ sibi nolle regnare ĩ cuuis soliuꝰ
regno recte beate seꝑq uiuitur. Iã illud ulti¬
mum quod faustus posuit insidians ueterib:
libris. tanquã uttuperantib deumq minetur
gladium quonemini parcat nec iusto necpec¬
catori cũ pagano exponeretur quo modo ac¬
cipiendũ sit. fortassis nec nouo nec ueteri
testamento resisterae : eiq placerae similitudo
euan gelica quȩ istis quis exp̃ianos haberi
uolunt aut non apparae ut cȩcis. aut displicae
ut ꝑuersis. Sũmus quippe ille uitis a gricola
aliter parat falcẽ sarmentis fructuosis alit̃
infructuosis. lamen non parcit nec ꝓb
cui non sit necessaria temptatio

Expanded text:
sponsi, sed suam, uel si quid forte aliud illa uestis meliore intellectu significare inueniretur; aut quod ante oculos regis interficiuntur, qui eum sibi regnare noluerunt, non in longo forte sermone nostro adpareret, non quemadmodum nulla culpa est hominis, si nollet sibi regnare quemquam hominem, ita nullam uel paruam esse culpam eum sibi nolle regnare, in cuius solius regno recte, beate semperque uiuitur. Iam illud ultimum quod Faustus posuit insidians ueteribus libris tamquam uituperantibus deum, quod minetur gladium. quo nemini parcat, nec iusto nec peccatori, cum pagano exponeretur, quomodo accipiendum sit, fortassis nec nouo nec ueteri testamento resisteret, eique placeret similitudo euangelica, quae istis, qui se christianos haberi uolunt, aut non adparet ut caecis aut displicet ut peruersis. summus quippe ille uitis agricola aliter parat falcem sarmentis fructuosis. aliter infructuosis, tamen non parcit nec proa praeditus, cui non sit necessaria temptatio
Abbreviated transcription (Latin):
mus uidit deus quia honũ est & meluis for¬
tassis exponunt ista meliores. Exponant &
istiquare sit miratus iħs. quod ante ⁊uam
sicra prȩsciebat. et ante quam audir& utiq
nouerat. Quamquã enĩ plurimum intersit
utrum uideat aliquis quia bonũ est an eciã
nuretur: in hoc tamen est non nulla simili¬
tudo quia eciam iħs lucem fidei miratus est
quam in corde illius centurionis ips. fecerat.
qui est lumen uerum quod illum inat imnẽ
hominẽ uenientem in hut mundum. Quẽ
posset certe aliquis impius paganus ita repre
hendere in euangelio : sicut dcum faustus in
ueteri testamento. Duera enim & ille in pn¬
uidũ xp̃m. non solũ ex hoc quod mirat
centurionis fidem. uerum eciam qr
erat seruaturus sicut reprehe

Expanded text:
mus "uidit deus quia bonum est" et melius formus "uidit deus quia bonum est" et melius fortassis exponunt ista meliores: exponant et isti, quare sit miratus Iesus, quod antequam fieret, praesciebat, et antequam audiret, utique nouerat. quamquam enim plurimum intersit, utrum uideat aliquis, quia bonum est, an etiam miretur, in hoc tamen est nonnulla similitudo, quia etiam Iesus lucem fidei miratus est, quam in corde illius centurionis ipse fecerat, qui est lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Quem posset certe aliquis inpius paganus ita calumniari et reprehendere in euangelio, sicut deum Faustus in uetere testamento. diceret enim et ille inprouidum Christum non solum ex hoc, quod miratus est centurionis fidem, uerum etiam quod ata eius non erat seruaturus, sicut reprehen
Abbreviated transcription (Latin):
Sndrmiunes pantilo quidem longinquirate¬
sea substamȩ non locoꝵ: scio quidem istis quã
surdis t cantem. Nec tamen despero quod
ca mei uerita inuentura sit aureni
am. quam dominus aperutrit a quo
unt uera quȩ danis Istos autem qua¬
les diuinarum scripiurarum uidices pa¬
timur qui: eciam displicae quod deo
placueriat opera sua. quẽ tãquã insolitã
lucem miratu n eẽ reprehendunt. quia
scriptum est ae iudit deus lucem quia bo¬
na er ol ad bat cnim opera sua quia Ibuiđ¬
plac  ei quę̧ fecit & hoc est uidere quia
bona sunt. Neq enim aliquid nuitus fa¬
are cogiur: uiquo& ei non plac& faciat.
iliquid faciendum in uiens la
it factum eẽ dis pliceat Quur
tem istis non displiceat quod ceus ñr
opus iuum uidit quia bonum est. quan¬
u deus eoꝵ cum i embra sua
scriptũ est in euangelio quod audita fide
cuiusdam centurionis miratus est & att discipu¬
lis suis. Amendico uobis non inueni tanom fi¬
dem inisrael. Ecce nos ut potuimu exposui¬

Expanded text:
s, inconparabili quidem longinquitatesed substantiae, non locorum ? Scio quidem istis quam surdis haec cantem; nec tamen despero, quod cantici mei ueritas inuentura sit aurem suam, quam dominus aperuerit, a quo sunt uera, quae dicimus. istos autem quales diuinarum scripturarum iudices patimur, quibus etiam displicet, quod deo placuerint opera sua, quem tamquam insolitam lucem miratum esse reprehendunt, quia scriptum est: et uidit deus lucem, quia bona est! adprobat enim opera sua, quia placent ei, quae fecit, et hoc est uidere, quia bona sunt. neque enim aliquid inuitus facere cogitur, ut quod ei non placet faciat, aut in aliquid faciendum inprudens labitur, ut factum esse displiceat. cur autem istis non displiceat, quod deus noster opus suum uidit, quia bonum est, quandoquidem deus eorum cum membra suascriptum est in euangelio, quod audita fide cuiusdam centurionis miratus est et ait discipulis suis: amen dico uobis, non inueni tantam fidem in Israhel. ecce nos ut potuimus, exposui
Abbreviated transcription (Latin):
sps ranonal deus fecerit. an corpdcais quan¬
dam lucẽ rnotã eciã ipsam ab aspeeis ostis
in sub limi huius mundi locis: int stuca¬
sos diuinsum scripturarum concorditer
dispiuair. Quarto enim die. fecit ista
conspica caeli iuminaria. quȩ rursus rũ
simulcum sua luce facta sint. an ex illa
que iam facta erat quod ammodo accen¬
sa sint. similiter quęritur. Quȩ liha sa¬
ne lux factasit quan do cum eent tenebrę
suꝑ abyssum dixit deus fiat lux: creatam
tamen lucẽ acreatrice luce factã eẽ non
dubitat. quis quis sc̃as literas pie lagi
fit dignus qui intellegat. Nec idec
đ est deus ante quam facerae lucen

Expanded text:
s rationales deus fecerit, an corporalem quandam lucem. remotam etiam ipsam ab aspectibus nostris in sublimibus huius mundi locis, inter studiosos diuinarum scripturarum concorditer disputatur. quarto enim die fecit ista conspicua caeli luminaria. quae rursus utrum simul cum sua luce facta sint, an ex illa, quae iam facta erat, quodam modo accensa sit, similiter quaeritur. quaelibet sane lux facta sit, quando, cum essent tenebrae super abyssum, dixit deus: fiat lux, creatam tamen lucem a creatrice luce factam esse non dubitat, quisquis sanctas litteras pie legendo fit dignus, qui intellegat. Nec ideo putandus est deus, antequam faceret lucem, in
Abbreviated transcription (Latin):
tim& isq arguit deum. quod ad uitam at̾nã
non admiserit peccatorem. Picer& & ad petentẽ
non pecudum sed hominum sanguinis.
quia dixit qui perdiderit anim̃am suam
propter me inuita aeterna inueniet eam.
sicut iste desacrificus animalium quibus
siguris promittebatur sacrificium sangui¬
nis quo redempti sumus. uoluit calũ niari.
Repre henderae & telantem. quia cũ em̃tes
et uendentes de tẽplo flage lando eiecissa.
cõmemorauit euangelista de illo eẽscrip¬
tum. Telus domus tuȩ comedit me. sicut
iste accus auit lelantem deum. quod
aliis sacrificari uetuiss&. Dicerae irascentẽ
in suos & in alienos In suos quidem. quia dix̃.
seruus ꝗ sct uoluntatẽ dñi su & facit digna plagis.
uapulabit multa ĩ alienos aũt ł A mendico¬

Expanded text:
timorisque arguit deum, quod ad uitam aeternam non admiserit peccatorem. diceret et adpetentem non pecudum, sed hominum sanguinem, quia dixit: qui perdiderit animam suam propter me, in uitam aeternam inueniet eam, sicut iste de sacrificiis animalium, quibus figuris promittebatur sacrificium sanguinis, quo redempti sumus, uoluit calumniari. reprehenderet et zelantem, quia cum ementes et uendentes de templo flagellando eiecisset, commemorauit euangelista de illo esse scriptum: zelus domus tuae comedit me, sicut iste accusauit zelantem deum, quod aliis sacrificari uetuisset. diceret irascentem in suos et in alienos: in suos quidem, quia dixit: seruus, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit multa; in alienos aute
Abbreviated transcription (Latin):
necesse est: Quia tam malos aturpes
odmus quam mendacess AŨGUS TI
legitis. nec facta prophetarum: quia ne¬
que sanctitatem neq iustitiam cogita¬
re nostis: Sed de preceptis & sacramen¬
tis ueteris testamenti sępe ac multa iã
Aliximus ut intellegeretur aliud ibi fu¬
isse quod per gratiam noui testa menti
faciendo donaretur implendum. aliud p̃plondu¬
uuod pesueritatem patefactam remo¬
ndo demonstraretur impletum. cum

Expanded text:
necesse est, quia tam malos et turpes necesse est, quia tam malos et turpes odimus, quam mendaces. CAPUT VI. ta legis intelligitis, nec facta Prophetarum; quia neque sanctitatem, neque justitiam cogitare nostis. Sed de praeceptis et sacramenis Veteris Testamenti saepe ac multa jam diximus, ut intelligeretur aliud ibi fuisse quod per gratiam Novi Testamenti faciendo donaretur implendum, aliud quod per veritatem patefactam removendo demonstraretur impletum: cum
Abbreviated transcription (Latin):
nis quam inmonte Nlagrauit osulnit
libidinis. flanma. Seel nec quod isa e
patri suo gessit ac paria erga rebecca
iugem suam. fingens & ipse eam sor¬
rẽ quoper ipsam uiueret turpiter
Nec quod iacob silius eius inter rachel &
liam duas germanas sorores earumq
singulas famulas. qua tuor uxorum
maritus tam quam hircus erra uerit.
Ut ess& cotidie inter quatuor scorta
certamen. quȩ nam cum uenientenr
de agro prior ad concubitum raper&.
inter̃ dumq etiam mercedibus in noc¬
tem ab inuicem conducerent eum.
Item quod iudas filius enus cũ thamar
nuru sua dormierit post unius & al¬
terius nuptias filu deceptus ut aiunt
prostitutionis habitu inquem se trare¬
formauerat. eademq socerum suium ha¬
ne nossa cum hoc genere fe
semper habuisse comme
lbrs: NG a nobis scriptum. auiħ dictũ
est: Sł aut scriptoꝵ uestroriu ista cõ¬
meł sunt falsa. aut patrus crimina
ga: Uos utrum uultis elig&: Nam
ios uut hos aut illos pariter deestarł

Expanded text:
nis quam in monte flagrauit inconcessae libidinis flamma — sed nec quod Isaac eadem patri suo gessit ac paria erga Rebeccam coniugem suam fingens et ipse eam sororem, quo per ipsam uiueret turpiter; nec quod Iacob filius eius inter Rachel et Liam duas germanas sorores earumque singulas famulas quattuor uxorum maritus tamquam hircus errauerit, ut esset cotidie inter quattuor scorta certamen. quaenam eum uenientem de agro prior ad concubitum raperet. interdumque etiam mercedibus in noctem ab inuicem conducerent eum; item quod ludas filius eius cum Thamar nuru sua dormierit post unius et alterius nuptias filii deceptus. ut aiunt, prostitutionis habitu, in quem se transformauerat eadem, quae socerum suum bene nosset cum hoc genere feminarum semper habuisse commerlibris, nihil a nobis scriptum, nihil dictatum est: sed aut scriptorum vestrorum ista commenta sunt falsa, aut patrum crimina vera. Vos utrum vultis eligite: nam nos, aut hos, aut illos pariter detestari
Abbreviated transcription (Latin):
in luminatenebras meas. sicut & ab inino cum te¬
nebrȩ eẽnt suꝑ abyssum dixit deus fiat lux.
& facta est lux. quam non fecissa nuisi lucifica
lux quod est deus. Sicut enim sibi sufficit ad ae¬
ternam beatitudinem. & ex hac abundat ad
faciendos: illuminatos. Nullius bonum cupi¬
ens cum ipso fruatur omnis uolumtas bona:
nullius malum timens. cum ipsodeseratur
omnis uolumtas mala : quia nec augae cũ
qui eiuis dono beatus est: nec terr& eum
qui eius uiditio miser est: lalem deum
manichei non colitis. Longe ab illo fac¬
tiestis. dum phantasmata uestra secta¬
mini. Quȩcor uestrum uanum & uagum
lucem istam celestium coperum ꝑ carnis ocu¬
los hauriens. uob multiplic fictione dilata¬
it atq uariauit Lux ista quãuis ae ipsam
eus fecerit. longe in cõparabilis est eciam
uanto magis illi inaccensibili

Expanded text:
inluminabis tenebras meas. sicut et ab initio, cum tenebrae essent super abyssum, dixit deus: fiat lux, et facta est lux; quam non fecisset nisi lucifica lux, quod est deus. Sicut enim sibi sufficit ad aeternam beatitudinem et ex hac abundat ad faciendos ens, cum ipso fruatur omnis uoluntas bona, nullius malum timens, cum ipso deseratur omnis uoluntas mala, quia nec auget eum, qui eius dono beatus est, nec terret eum, qui eius iudicio miser est. talem deum, Manichaei, non colitis; longe ab illo facti estis, dum phantasmata uestra sectamini, quae cor uestrum uanum et uagum lucem istam caelestium corporum per carnis oculos hauriens uobis multiplici fictione dilatauit atque uariauit. lux ista, quamuis et ipsam deus 'fecerit, longe inconparabilis est etiam quanto magis illi inaccessibili.
Abbreviated transcription (Latin):
uaturus adam ei mandar&. Nunc & in¬
prouidum ut eum latentem in angulo para¬
disi post nuditatẽ cognitã uidere non pos¬
s&. Nunc &e inuidum actimente nesigusta¬
ret homo suus deligno uitȩ in aeternum
uiuera. Nunc alias & adpetentem san¬
guinis atq adipis ex omni genere sacri¬
ficioꝵ. Telantemq siet alus eadem oster¬
rentur ut sibi. & nunc irascentẽ in alienos
nunc& in suos. nunc perimentẽ milia homi¬
num obleuia quidem aut nulla cõmissa.
nunc etiam cõminitantẽ uenturũ se ftre
cum gladio & parciturum nemininoniusto.
non peccattri : fteri inquam potuit. ut &
dei hominibus mentirentur: qui de dõ
inta proteruitate mentii sunt:
s consentite nobiscum. ut portent
Alioquin: neq: illa nos de abra

Expanded text:
aturus Adam, ei mandaret; nunc et improvidum, ut eum latentem in angulo paradisi post nuditatem cognitam videre non posset; nunc et invidum ac timentem, ne si gustaret homo suus de ligno vitae, in aeternum viveret; nunc alias et appetentem sanguinis atque adipis ex omni genere sacrificiorum, zelantemque si et aliis eadem offerrentur ut sibi; et nunc irascentem in alienos, nunc et in suos, nunc perimentem milia hominum ob leuia quidem aut nulla commissa, nunc etiam comminantem uenturum se fore cum gladio et parciturum nemini, non iusto, non peccatori: fieri, inquam, potuit, ut et de dei hominibus mentirentur, qui de deo ipso tanta proteruitate mentiti sunt. sed uos consentite nobiscum, ut portent  prophetas. Alioquin neque illa nos de Abra
Abbreviated transcription (Latin):
quã irruentes sibi ueteres tenebras. nisi sua
luce contenebrata euitare non poss&. infelix
siꝑturbatus. oruelelis si securus hoc fecit. oreli¬
us eñ certe asc factã lucẽ uider&. bonam e¬
quã a se genitã facer& malã. Quȩ fic abeo:
reppulit tenebras inimicas: ut ei fier&
nimica. hoc eñĩ culpȩ imputabitur dam¬
nandis inglebo illis reliquiis. qđ errare
se apriore lucida sua natura passȩ sunt.
et inmicȩ lumini scõ extiterunt
qđ antequã eis accider& ex aternitate
sinesciebant hoc sibi futurum. & ternas igno¬
rantiȩ tenebras: si autẽ sciebant. & ternas
timoris tenebras paciebantur. Ecce uere
pars & substantia dĩ ur̃i in suis tenebris
ex aetͣnitate uersata ẽ: nec postea lucẽ nouã
mirata ẽ sel alias tenebras alienas quassẽ ꝑ
timebat incurrit. Porro ipse ds̃ cuius illu
pars erat. sieidẽ parti suȩ futurũ tanti
malũ timebat. etiã ipsum occupauera
peiores sunt tenebre tant&e ci

Expanded text:
quam inruentes sibi ueteres tenebras nisi sua luce contenebrata euitare non posset! infelix, si perturbatus, crudelis, si securus hoc fecit. melius enim certe a se factam lucem uideret bonam quam a se genitam faceret malam: quae sic ab eo reppulit tenebras inimicas, ut ei fieret inimica. hoc enim culpae inputabitur damnandis in globo illis reliquiis, quod errare se a priore lucida sua natura passae sunt et inimicae lumini sancto extiterunt: quod antequam eis accideret, ex aeternitate, si nesciebant hoc sibi futurum, aeternas ignorantiae tenebras, si autem sciebant, aeternas timoris tenebras patiebantur. ecce uere pars et substantia dei uestri in suis tenebris ex aeternitate uersata est nec postea lucem nouam mirata est, sed alias tenebras alienas, quas semper timebat, incurrit. porro ipse deus, cuius illa pars erat, si eidem parti suae futurum tantum malum timebat, etiam ipsum occupaueranpeiores sunt tenebrae tantae cr
Abbreviated transcription (Latin):
contractoꝵ. Quaẽ regnum dei non posside¬
bunt. quia eadem substantia corporis incȩ¬
lestem cõmutabitur qualtatem. quod
ignis in sacrisicio signi ficabat. ue ut ahsor¬
bens mortẽ inuictoriam. In eo auteri potu¬
lo. harrite cęlebrata sunt. cuius & regnũ
& sacerdotium prophetia eratuenturi regis
e sacerdotis ad regendos & consetrandos
fideles in omnibus genti: & intro dicend:
in regnũ celoꝵ &e sacrarium angeloꝵ ac ui¬
tã aeternam. Huus itaq ueri sacrificii. sic̃
religiosa p̃dicamen hebrȩicelebrauernt.
ita sacrilega imitamera pagani. Quo¬
niam quã immoli n gentes at apłs. de¬
moniis immolant & non cõintiqua
eni res est prenunciatiua im molatio san¬
guinif. fui urã passio ⁊en m. meaiatoris. ab
iio generis humani testif̾cans. Hanc

Expanded text:
contractorum, quae regnum dei non possidebunt, quia eadem substantia corporis in caelestem conmutabitur qualitatem: quod ignis in sacrificio significabat uelut absorbens mortem in uictoriam. in eo autem populo haec rite celebrata sunt, cuius et regnum et sacerdotium prophetia erat uenturi regis et sacerdotis ad regendos et consecrandos fideles in omnibus gentibus et introducendos in regnum caelorum et sacrarium angelorum ad uitam aeternam. huius itaque ueri sacrificii sicut religiosa praedicamenta Hebraei celebrauerunt, ita sacrilega imitamenta pagani, quoniam quae immolant gentes, ait apostolus, daemoniis immolant, et non deo. antiqua enim res est praenuntiatiua immolatio sanguinis futuram passionem mediatoris ab initio generis humani testificans; hanc
Abbreviated transcription (Latin):
Regnũ caeloꝵ uim atitur & qui infecemint
diripient illud: Ecargens tenebrarũ scđm
eoꝵ uanitatẽ uĩ facere ac diripere uolu it
qđ a mauerat eius claritate &spetie delec¬
tata : nec eã uicissim ds̃ diloxit sed odio deces¬
tans fruise uolentẽ fundit᷑ꝰ eradicare molitꝰ
ẽ Si ergo maliamant bonũ quo fruant
boni aut̃ oder̃ malũ ne polluantur : rei¬
dete manichei. quinã eoꝵie¬

Expanded text:
gnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum eorum uanitatem uim facere ac diripere uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eo
Abbreviated transcription (Latin):
completis & obhoc ablatis. recte dicuntur.
Sicut ergo ista uerba. ita illa prioris po¬
puli sacram̃ta quia ꝑ eũ qui non uenit
pleta sunt : idedtolli mutariq debuerunt.
suetudinẽ paulatim ꝑ suaderetur. atq ad
intellectum perfectũ ꝑduceretur . &
qi ita natierant atq instituti. iusserunt
eos apłi patriũ ritũ traditionẽq seruare.
& eosquib: hoc opus erat : ut c̃gruerent
illorũ tarditati moribusq monuer̃. inde ÷
qđ timotheũ iuclea matre & greco patre
natũ : propter illos ad quos talescum eo
uenerat &iam circũ cidit apłs. Atq ipsa
inter eos morẽ huius modi custadu
Nonsimulatione fallaci. sꝯ consila
significandis futuris nec

Expanded text:
conpletis et ob hoc ablatis recte dicuntur. Sicut ergo ista uerba, ita illa prioris populi sacramenta, quia per eum, qui non uenit pleta sunt, ideo tolli mutarique debuerunt,suetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illorum tarditati moribusque. monuerunt. inde est quod Timotheum iudaea matre et graeco patre natum propter illos, ad quos tales cum eo uenerat, etiam circumcidit apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non simulatione fallaci, sed consilisignificandis futuris nece
Abbreviated transcription (Latin):
trariũ : Ex posuit enĩ dñs quid lex uoluerit:
cũ passim dimittenti uxorẽ iusserit libellum
repudii dare: Neq enĩ ait qui uoluerit di¬
mittat utxor em suã cui. ẽẽt contrariũ non
dimitere : sed utiq nolebat dimitti uxorem
a uiro qui hanc interposuit morã ut indiscidiũ
animus praeceps. libelli conseriptione refra¬
ctus absisteret & quid mali eã ucorẽ dimit
tere cogitar&: Prȩsertim quia ut ꝑhibent
apud hebreos scribere litteras hebreas nulli
faserat nisi scrib̵ solis cũ & excellenciorẽ pro¬
fiterentur sapientiã: & siqui eoꝵ eent̃ aequi¬
tate acpietate praediti non tantũ ꝓfiterent᷑
uerũ &iã sectarentur: Ad hosigitur quos
nter& eẽ. prudentes legis int̾̃pretes. et
discidii dissuasores: lex mittere uoluit
ẽ iussit libellũ repudii dare sidi
xorem: Non enĩ ei poterat scribi

Expanded text:
trarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, trarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, cum passim dimittenti uxorem iusserit libellum repudii dare. neque enim ait: qui uoluerit, dimittat uxorem suam — cui esset contrarium non dimittere — sed utique nolebat dimitti uxorem a uiro. qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps libelli conscriptione refractus absisteretere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebraeas nulli fas erat nisi scribis solis, cum et excellentiorem profiterentur sapientiam et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non tantum profiterentur, uerum etiam sectarentur. ad hos igitur, quos oporteret esse prudentes legis interpretes et iustos discidii dissuasores, lex mittere uoluit eum, quem iussit libellum repudii dare, si dimisisset uxorem. non enim ei poterat scribi
Abbreviated transcription (Latin):
debitũ : Presertim ne cogatur& ipse red¬
dere debitũ : ab eo qui nullũ debitũ : Possem
ergo & ego sic ista ponere : dictũ ẽ. antiquis
non iniustae : indicab: Ego aut̃ dico : ne uindi¬
cetis quidẽ: Adimpletio ẽ. sic̃ de iurando
faustus ait: dictũ .ẽ. ñ ꝑiurab ego aut̃ dico
ne iurotis quidẽ : a equae adimpletio st :
Poteram egꝯ ergo & ita dicere : simihi ꝑ haȩc
adiecta ũba qđ legi defuit a xp̃o additum
uideretur: ac ñ potius id qđ lex uolebat
efficere ne in iustae sequisquã uindicando
peccaret: conseruart tutius si ñ iuraret:
Namsi contrariũ ẽ oculũ ꝓoculo & qui te
percusserit in maxillã prȩbe illi& alt̃am
cur ñ sit contrariũ reddes dño uisiuran¬
dũ tuũ & noli iurare omĩno: & tamen
illã non destructionẽ sed adimpletio
faustus arbitratur : quod & hic del
arbitrari : Nã siuerũ iura ad in
dimi seritaxorem suã det illi libellũ repudii ÷
si diligent̃ intueamur. uidebimꝰ ñ eẽ. con¬

Expanded text:
debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo, qui nullum habet debitum. possem ergo et ego sic ista ponere: dictum est antiquis: non iniuste uindicabis; ego autem dico, ne uindicetis quidem: adimpletio est sicut de iurando Faustus ait: dictum est "non peierabis; ego autem dico, ne iuretis quidem; aeque adimpletio est." poteram ergo et ego ita dicere. si mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, a Christo additum uideretur, ac non potius id, quod lex uolebat efficere. ne iniuste se quisquam uindicando peccaret, consere percusserit in maxillam, praebe illi et alteram. cur non sit contrarium: redde's domino iusiurandum tuum et: noli iurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adimpletionem Faustus arbitratur, quod et hic debuit arbitrari. nam si "uerum iura" adimpletur dimiserit uxorem suam, det illi libellum repudii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse con
Abbreviated transcription (Latin):
inter srptores ĩ rum tripturarum utrũ
tantum profuerit intiquis ustis fides
passuri & resurreturi xpi. uiam uel reue¬
lationibus disce bait uel in prphetis intelli¬
gebant. quantunt ninc ꝓdes fides passi
& resuscitati. an ipsa efusio sarguinis
agnidĩ quȩ factaẽ sicut ipse dicit pro
multis in remissionẽ peccatorum aliquid
utilitatis & purgationis uel dederit uel
ad diderit & iam his. qui hoc futurum
dentes ante quã fieret ex hac uutt
grauerant. & utrum mors eius adliberata¬
&& iam mortuos uisi tauerit. Sed nunc istam
quȩstionem uel pertrac tando discutere uł
aliquid in ea repertũ &iam c̃firmando
definire : & longum est & huic operi ñ
necessarium. Interim aduersus calur¬
niosam inperitiam fausti demonstr
suffecerit. quanto errore delurenr

Expanded text:
inter scrutatores sanctarum scripturarum, utrum tantum profuerit antiquis iustis fides passuri et resurrecturi Christi quam uel reuelationibus discebant uel in prophetis intellegebant, quantum nunc prodest fides passi et resuscitati, an ipsa effusio sanguinis agni dei. quae facta est, sicut ipse dicit, pro multis in remissionem peccatorum. aliquid utilitatis et purgationis uel dederit uel addiderit etiam his, qui hoc futurum credentes, antequam fieret, ex hac uita emigrauerant. et utrum mors eius ad liberationem etiam mortuos uisitauerit. sed nunc istam quaestionem uel pertractando discutere uel aliquid in ea repertum etiam confirmando definire et longum est et huic operi non necessarium. Interim aduersus calumniosam inperitiam Fausti demonstrare suffecerit, quanto errore delirent,
Abbreviated transcription (Latin):
a ꝑiurio conseruari. Quib: ꝑ spectis in¬
uenimus nec illa eẽ. destructa sicut faustus
putat q̃ uelut ꝓpriae uult ad moysẽ per
admonitione ipse dñs ad hoc nos hortatur
ut imitemur dm̃ ut sitis inquid filii pa¬
trisurĩ qui incelis ẽ qui facit solẽ suum
oriri suꝑbonos & malos & pluit suꝑ iustos
& iniustos : quȩ rendũ itaq: ẽ quoͦ mo intel¬
ligatur exemplo dĩ cui dixit quosdã odibiles
pauł odio habendos inimicos: & rursus pauł¬
exemplo dĩ qui facit solẽ suũ orriri suꝑbo
& malos & pluit suꝑ iustos & iniusto

Expanded text:
perjurio conservari. Quibus perspectis, invenimus nec illa esse destructa, sicut Faustus putat, quae velut proprie vult ad Moysen pertadmonitione ipse Dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur Deum. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Quaerendum itaque est quomodo intelligatur, exemplo Dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos; et rursus exemplo dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos,
Abbreviated transcription (Latin):
in euuangelio. diligite inimicosurus:
Quã quam nec fingendo inuenire potuistis quo
pacto dirimatis questionẽ : int̃muscas luci¬
petas & balattas luci fugas utrãq en ĩ plem
gentis tenebrarũ esse contenditis : Vnde ergo
ille amant ase alienam lucẽ ille aut̃ hanc
aduersando sua potius origine delectu
tanmundius nascuntur

Expanded text:
in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur
Abbreviated transcription (Latin):
expusitionẽ ꝑtinent ꝓpositarũ antiqͣrũ senten¬
permu tadi nuersationẽ ñ odĩpletionẽ Quia
enĩ ñ ntelligebant homicidiũ. nisi ꝑemptionẽ
corporis rumani ꝑquã uita priuaretur:
aperu t dñ somnẽ iniquũ motũ ad nocendũ fra¬
utabant tantũ modõ corpor alẽ cũ femina
utã cõmixtionẽ uocari moechiã de monstra

Expanded text:
ertinent propositarum antiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad nocendum fra. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechiam, demonstrau
Abbreviated transcription (Latin):
paradetũ Neane illũ quẽ xp̃s discipulis ꝓ¬
misit & mnt sed ꝑ eũ ipsỹ ut latine nomen
e interprecer insiufusorẽ cũ ergo iu
nũquã desiratis uellemscire quo modo
ꝓculligatius danũ qũoq: legis partẽ quã uultis

Expanded text:
paracletum, non sane illum, quem Christus discipulis promisit et misit, sed per eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter. insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis
Abbreviated transcription (Latin):
obiungatiorie coprexre Sed postea qua
inunum i posteli c̃gregati &ia consilio
suo censuerinit gemes adhiu modiopiletis
non eẽ cogenas. displicuit quibusdam
mente discerne . ulossolos ab huiꝰ modi
obseruationib nonisse ꝓhibendos. quõs
fides quȩ reuelataẽ siam imbitos in¬
uenerat. ut in eis iama sũ maretur
ipsa actio ꝓphetica. quosare adimple¬
tionẽ ꝓphetiȩ iã tenuerat. N & abipsis
remoueretur. in ꝓbata potiuꝰ quã t̃minata
uideret᷑. Si aut̃ & gentib inponeret᷑ : ut
dĩ intequã xp̃c ueniret legẽ ꝓphetas qu
adimplere. illa omã quȩ hunc ꝓmittebant
obseruare iubebant᷑. Liber in eis quihȩ
quoꝑtinerent intelligebant. seruus aut̃ in
eis. qui hoc non intelligebant: posterior
ergo popuł accedens adsidem. quia iã
xpc̃ uenisse passuseẽ acresurrexisse
p̃dicabatur. in his quidem hominib: ouo
um talib: sacram̃tis intitut es cidee
nec ꝓb

Expanded text:
obiurgatione correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibusdam mente discernere illos solos ab huiusmodi obseruationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis iam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante adinpletionem prophetiae iam tenuerat, ne si et ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam terminata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, autdei, antequam Christus ueniret legem prophetasque adinplere, illa omnia, quae hunc promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellegebant. seruus autem in eis, qui hoc non intellegebant. posterior ergo populus accedens ad fidem, qua iam Christus uenisse, passus esse ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos iam talibus sacramentis institutos eadem fides nec co
Abbreviated transcription (Latin):
iracundiam nec petulanti conuicio fratr̃e
lacessendum. Aut nouerant quidem sed
abhis se abstinere Non poterant : ergorei
erant gehennȩ: Quo modo igitur iusti: ꝓ
fecto enim nec inperitam rerũ adsuum
officium ꝑtinentiũ. nec intẽ perantem
audes dicere eorum fuisse iustitiam: intan¬
tũ ut eos faceret reos gehennȩ : Quur ergo illã
legẽ scđm quã uiuebant antiqui iusti haer
addendo xp̃simpler&. cũ eorũ quoq iustitia
sine istis eẽ non posset : andicturus es quod
prȩcepsiracundia & lingua imꝓba. ex quo
uenit xp̃s coepit ad iniquitatẽ ꝑtinere antea
uero non erat miquũ uel corde uł ore ista
licuerit nunc licere : nonusq¬

Expanded text:
iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei erant gehennae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel ore ista od ante non licuerit, nunc licere. non usq
Abbreviated transcription (Latin):
nimici unde sicientur: guis pugno ꝑcus¬
ss nonai iudicio conceat in dam nati¬
onẽ ens qui ꝑcu serit. aut si ipse reptere
ueli totũ honine sinon &iã telo aliquo
arrepto pugniscalcib: q contundit: huic
igitur immoderatae ac ꝑ hoc iniustae ulti¬
oni lex iustũ modũ figens. poenã talionis
stituit: Hoc ẽ ut qualẽ quisq intulit in¬
iam : tale suppliciũ pendit: Pro inde
ulũ poculo dentẽ ꝓdente non fomes
dlimei furotis: Non ut id qđ sopitũ erat
hinc accenderet᷑ : sedne id qđ ardebat
ultra extenderetur: Inposita enĩ quadã
iusta uindicta : iustaeq: debetur ei qui
fuerit passus iniuriã : Vnde utiq: cum
ignoscimus : de nr̃o quodã modo iure
largimur : Vnde & iã debita dicuntur
quae in oratione dominica humanitus
dimittere monemur: ut nobis & nr̃a
diuinitus dimittantur: Quod aut̃ debe¬
tur & sibeuigne dimittitur. ñ tamen

Expanded text:
nimici unde satientur? Quis pugno percussus, non aut judicia eoncitat in damnationem ejus qui percusserit; aut, si ipse repercutere velit, totum hominem, si non etiam telo aliquo arrepto, pugnis calcibusque contundit? Huic igitur immoderatae, ac per hoc injustae ultioni, lex justum modum figens, poenam talionis instituit, hoc est, ut qualem quisque intulit injuriam, tale supplicium pendat. Proinde, Oculum pro oculo, dentem pro dente, non fomes, sed limes furoris est, non ut id quod sopitum erat, hinc accenderetur, sed ne id quod ardebat, ultra extenderetur, impositus. Est enim quaedam justa vindicta, justeque debetur ei qui fuerit passus injuriam: unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo jure largimur. Unde etiam debita dicuntur, quae in oratione dominica humanitus dimittere monemur, ut nobis et nostra divinitus dimittantur . Quod autem debetur, etsi benigne dimittitur, non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa uerba ficuirũ & factũriassurus & passus
resurrecturus & resurrex sec tendi ȩqualit̃.
nec similiter sonare erunt : qud enĩ
sunt aliudquȩq ꝙ ralia sacramerita
nisi quȩdã quas. ba uisibilia: sacro scã
quidem uer eñ mutabilia & tẽporalia.
Os̃ enĩ ȩterns nec tam̃ aqua & omĩs illa rb¬
actio corporalis quȩ agitur cũ baptizamꝰ
& sit & transit. ȩternaẽ. libi rur sus
Qã illȩ syllabȩ cȩleriter sonantes & transe¬
eunt. Uirtus tam̃ quȩ ꝑ ista operat᷑.
iugiter man&. & donum spikitale
qđ ꝑ ista insinuatur ȩternum ẽ. Qui

Expanded text:
ipsa uerba "futurum et factum" "passurus et passus, " "resurrecturus et resurrexit," nec tendi aequaliter nec similiter sonare potuerunt? quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi uerba uisibilia, sacrosancta quidem uerum tamen mutabilia et temporalia? deus enim aeternus est, nec tamen aqua et omnis illa actio corporalis, quae agitur cum baptizamus et fit et transit, aeterna est: ubi rursus etiam illae syllabae celeriter sonantes et transeeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuatur, aeternum est. qui
Abbreviated transcription (Latin):
illud qđ in eo recte diligimꝰ idẽ humana ipsa
natura. emendato uitioliberari: Hax in¬
quam regula ẽ qua & oderimꝰ inimicũ ꝓpt̃
id qđ in eo malũ ẽ idẽ iniquitatẽ & diligamꝰ
inimicũ ꝓpt̃ id qđ in eo bonũ ẽ. Idẽ soculẽ rati
onalẽq creaturã : Nisi quod nos non eũ per
naturã uel suã lalienã sed ꝑ ꝓpriam uoluns¬
tatẽ malũ eẽ conuincimꝰ illi aut̃ ꝑnaturam᷑
gentis tenebrarũ putant. eẽ. hominẽ malũ:
quã scđm ipsos ds̃ totus timuit antequã in
parte uinceretur & in parte ab ea sic uictꝰ
ẽ. ut nec totus liberaret᷑ : Audito igit᷑ & non
intellecto qđ antiquis dictũ erat oderis ini¬
micũ tuum. ferebant᷑ homines in hominis
odiũ. cũ deberent ñ odisse homines nisi
uitiũ : hos corrigit dñs dicendo diligite

Expanded text:
illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam. regula est, qua et oderimus inimicum propter id. quod in eo malum est. id est iniquitatem, et diligamus i non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite
Abbreviated transcription (Latin):
soluere sed adimplere: responde In no
ꝓpterea magis hoc non obseruat
pascha noncȩlebrat : quia id qđ illa figuri
prȩnuntiabatur. agnus immaculatus
sua passione xpc̃ impleuit. Cũ quȩris quã
obcausam neo menias in lege mandatas non
celebret xpĩ anus. sixp̃c non uenit lego
soluere sed adimplere. responda lmy
terea iam xpĩanꝰ ista nonceleb¬

Expanded text:
soluere, sed adinplere, respondeo: immo propterea magis hoc non obseruat pascha non celebrat. quia id. quod illa figura praenuntiabatur. agnus inmaculatus sua passione Christus inpleuit. cum quaeris. quam ob causam neomenias in lege mandatas non celebret christianus. si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere.. respondeo: immo propterea iam christianus ista n
Abbreviated transcription (Latin):
Cum queris quil caisȩ estatsceno phegia
est non soluta: e pondeo b naculũ dĩ fideles
eius eẽ. inquis ciritate iciatis & quodã medo
cõpictis hiltare digrat᷑: & ideo magis illud
ñ obseruan axpĩans. quia iãxpc̃ in eccła
sua qđ ila sigura ꝓphetice ꝓmitebat imple¬
uit. Et nunc quidem ista ꝓsuscepto
negotio nesilentio prȩterirentur : quanta
dumus breuitate ꝑstroiximus. Ceterũ
naem articulatimq dis cussa.
oros malgiios multosq fecerunt: niħ
aliudineis quã xpm ꝓphetatũ ostendentes.
ltasit: ut omã quȩ exilla scriptura ꝓpterea
uerit : propterea potius reperiantur ñob
renuntiatio xp̃ĩ fuit. Linde qͥd mirũ¬

Expanded text:
cum quaeris, quid causae est, ut scenopegia est, non soluta, respondeo tabernaculum dei fideles eius esse, in quibus caritate socialis et quodam modo conpactis habitare dignatur, et ideo magis illud non obseruasua, quod illa figura prophetice promittebat, inpleuit. Et nunc quidem ista pro suscepto negotio ne silentio praeterirentur, quanta potuimus breuitate perstrinximus. ceterum membratim articulatimque discussa libros magnos multosque fecerunt nihil aliud in eis quam Christum prophetatum . ostendentes. ita fit, ut omnia, quae ex illa scriptura propterea uerit, propterea potius reperiantur non opraenuntiatio Christi fuit. unde quid miru
Abbreviated transcription (Latin):
Erndeci comigta sacrilegos faciti
lia sacramenta pietatis. iNesse possunt
&iam impiis. sicut habuisse sanctum
baptismum & iam magum symoniem
legimus : siunt tales quales apłs ait.:
Habentes formam pietatis: uirtutem aut̃
eius abnegantes. Uirtus aut̃ pietatis ÷ : finis
prȩcepti. iđ caritas decorde puro. & consci¬
entia bona. & fide non ficta . linde apłs petrus
cum desacram̃to arcȩ in qua Rioe
domus adiluuo liberata est loqueretur.
sic & uos inquit. simili forma baptis ma
saluos facit: Et ne sibi sufficere putareN
uisibile sacramenitũ ꝑ quod habebant
formam pietatis. & ꝑ malos mores ꝑdite ui¬
uiuendo uirtutẽ eius ab negarent: contina
subiecit.: Non carnis de positio sordu
sed conscientiȩ boiae interro gat
Promnde prima sacramenta quȩ obse

Expanded text:
ntempta sacrilegos facit. uia visibilia sacramenta pietatis inesse possunt etiam impiis, sicut habuisse sanctum Baptismum etiam magum Simonem legimus ; fiunt tales, quales Apostolus ait, Habeneius abnegantes. uirtus autem pietatis est finis praecepti, id est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. unde apostolus Petrus. cum de sacramento arcae. in qua Noe domus a diluuio liberata est, loqueretur, sic et uos, inquit. simili forma baptisma saluos facit. et ne sibi sufficere putarent uisibile sacramentum. per quod habebant formam pietatis. et per malos mores perdite uiuendo uirtutem eius abnegarent, continuo subiecit: non carnis depositio sord ium. sed conscientiae bonae interrogatio. Proinde prima sacramenta. quae obse
Abbreviated transcription (Latin):
resurrectio mortuor. Et in melius tamen
iđ succedente baptismo debuit commutari.
qr iam factũ est quod numquã factũ erat.
ut futurȩ uitȩ ȩternȩ mresurrectioNe.
xpi nobis prȩberetur exemplũ. Cũ quȩris
sabbati otiũ curnon obseruat xpĩanus
sixp̃c̃ nonuenit legem soluere sed ad implere:
espondeo. Immo id ꝓpterea non obseruat
anus: quia quod ea figura prophetabat᷑.

Expanded text:
resurrectio mortuorum. et in melius tamen idem succedente baptismo debuit conmutari, quia iam factum est, quod numquam factum erat, ut futurae uitae aeternae in resurrectione Christi nobis praeberetur exemplum. cum quaeris, sabbati otium cur non obseruat christianus. stus non uenit legem soluere, sed adinplere. respondeo: immo id propterea non obseruatanus, quia quod ea figura prophetabatur
Abbreviated transcription (Latin):
Illa uero q̃ in ꝓmittente signisratione
uersata s̃ reb: redditis cransier̃ ita
& ipsa ñ soluta sed adimpleta sint Quia ea ñ
irritanec fallacia xp̃s ostendit cũ id qđ
eoꝵ significatione ꝓmittebat᷑ exhibuit :
Nnonitaq sic̃ fauistus opinatur quȩdã dñs iħs ad
ad inpleuit qͣ ab antiquis iustis iãdicta erant ante
legẽ moyseos sic utuẽ ñ occides. qđ ñ ãrario
redarguit sed magis firmauit cũ & abira &
ac̃ uicio reuocauit quȩdã uero soluit quae
ꝓpria uidebant᷑ legis haebreorũ. sicuti . ẽ.
oculũ ꝓoculo dentẽ ꝓdente. qđ uidet᷑ potiuꝰ
abstulisse ꝗ confirmasse cũait Ego autẽ

Expanded text:
illa uero, quae in promittente significatione uersata sunt, rebus redditis transierunt. ita et ipsa non soluta. sed adinpleta sunt, quia ea non inrita nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum significatione promittebatur exhibuit. Non itaque. sicut Faustus opinatur. quaedam dominus Iesus adinpleuit. quae ab antiquis iustis iam dicta erant ante legem Moyseos, sicuti est: non occides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebraeorum, sicuti est: oculum pro oculo. dentem pro dente. quod uidetur potius abstu
Abbreviated transcription (Latin):
copimemo auit : qui us: ad nrã tẽpora
ã quidẽ inexigua se ad huc tamen uel
un psa paucitate ꝑdurant : Quid habent
Ego istiunde legi & prophetis calunni¬
entur qđ eos xp̃s soluere uenerit potiuꝰ
quã adimplere quia xp̃iani non obser¬
uant quae ibi prȩcepta sunt cũ ea sola
mitunt᷑ quae iã impleta sunt eoꝵq: pro¬
mnissa ibi signa in eis cerminari deb uer̃
quos fides xp̃i haec adimplentis ĩã talib
imbutos inueneratꝰ Numquid enĩ non
obseruant ap̃iani qđ in illa scriptura ẽ.

Expanded text:
commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exigua, sed adhuc tamen uel in ipsa paucitate perdurant. Quid habent ergo isti, unde legi et prophetis calumnientur, quod eos Christus soluere uenerit potius quam adinplere, quia christiani non obseruant, quae ibi praecepta sunt, cum ea sola mittuntur, quia iam inpleta sunt, eorumque promissiua signa in eis terminari debuerunt, quos fides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos inuenerat? numquid enim non obseruant chri
Abbreviated transcription (Latin):
Circũ cidamini scilic& sicut ipse uole¬
bant. sicut eis aquib: dã de prauatis per¬
sua sũ erat. qđ sine his legis operib saluieẽ
non possent. Nam cumgentes ad xpĩ
fidem itauenirent. maxime ꝑpauli apl̃i
p̃dicationẽ sicut uenire debuer̃. ut
nullis eius modi obseruationib onerarent᷑.
quia & in solita ista maxime circũ cisionẽ
gandes ȩtate reformidantes deter rerent᷑
afide & non ita nati ut talib sacramentis
inbuereNtur sine more pristino
proseliti fierent. tanquã xpc̃ ꝑ illa mysteria
enturus adhuc ꝓmitteret᷑ : cũ ergo sic
ent ad fidem ut iam exgentib uenire
but. non intelligentes qui excircũ

Expanded text:
circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more pristino proselyti fierent, tamquam Christus per illa mysteria uenturus adhuc promitteretur — cum ergo sic uenirent ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione
Abbreviated transcription (Latin):
nemo eẽ potest iustus nisiqui ex fide uiuit.
siergo antiqui iusti pro illis prȩnuntiatiuis
sacramentis & rerum nondum impletarum
figuris omã dura & horrenda ꝑpeti parati
suerunt & pleriq ꝑpessi sum. sitrespueros
danihelemq prȩdicamꝰ. quia de mensaregis
contaminari noluer̃. quod erat c̃tra illius
temporis sacramentũ. si macchabeos cum in¬
genti admiratione prȩferimus quia escas
quibus nunc xpĩ ani licite utunt᷑ attingere
noluerunt quia tunc protẽpore ꝓphetico ñ li¬
cebat. quanto magis nunc probaptis mo xpĩ.
ferenda paratior debeteẽ cristianus.
cum illȩ suerint ꝓmissiones rerum com¬
clendarum. hȩo sint indicia cõpletarũ¬

Expanded text:
nemo esse potest iustus, nisi qui ex fide uiuit: si ergo antiqui iusti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum; si Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimus. quia escas, quibus nunc christiani licite utuntur. adtingere noluerunt, quia tunc pro tempore prophetico non licebat: quanto magis nunc pro baptismo Christferenda paratior debet esse christianus, cum illae fuerint promissiones rerum conplendarum, haec sint indicia conpletaru
Abbreviated transcription (Latin):
dicit ex semine dauid. & eius matrem sine
ullius concubitu uirginem mariam: Quã
uero sibi faustus cuiusdam quasi turpitudinis
uisus est uerecundissimus de testator. cum
diceret. frustra uos calum niam ingeritis
scriptori. tanquam dĩ ille filium in utero mu¬
lieris incluserit: Non plane catbolica fides
quae xp̃m dĩ filium natum secundum carnẽ
credit ex uirgine. ullo modo eundem dĩ filiũ
sic inutero mulieris includit. quasi extra non
sit. quasi caeli et terrae administrationem
deseruerit : quasi apatre recesserit
Sed uos manichei corde illo quo nihil potestis
nisicorporalia phantasmata cogitare. ista
omnino non capitis: quomodo dĩ uerbum dei
uirtus atq sapientia et in se manens & apud
patrem. et uniuersam creaturam regens. per¬
tendat a fine usq ad finem fortiter. & dispo¬
nat omnia suauiter: Incuius dispositionis ad¬
mirabili & in effabili facilitate : sibi
matrem in terra disposuit. et propter
suos de corruptionis seruitu te lib¬

Expanded text:
dicit ex semine Dauid et eius matrem sine ullius concubitu uirginem Mariam. quam uero sibi Faustus cuiusdam quasi turpitudinis uisus est uerecundissimus detestator, cum diceret: frustra uos calumniam ingeritis scriptori, tamquam dei ille filium in utero mulieris incluserit! non plane catholica fides, quae Christum dei filium natum secundum carnem credit ex uirgine, ullo modo eundem dei filium sic in utero mulieris includit, quasi extra non sit, quasi caeli et terrae administrationem deseruerit, quasi a patre recesserit. sed uos, Manichaei, corde illo, quo nihil potestis nisi corporalia phantasmata cogitare, ista omnino non capitis, quomodo dei uerbum, dei uirtus atque sapientia et in se manens et apud patrem et uniuersam creaturam regens pertendat a fine usque ad finem fortiter et disponat omnia suauiter. in cuius dispositionis admirabili et ineffabili facilitate sibi etiam matrem in terra disposuit et propter seruos suos de corruptionis seruitute lib
Abbreviated transcription (Latin):
stirpe clauid consanguinitatẽ ali
ducer&. sicut fieri potuisse idem faustus
et r. ut maria de tribuleui esset. quam
timer constat traditã uiro. qui fuerit de
firpe dauid id est de tribuiuda: Et dicit
ta potuisse accipi xp̃mfiliũ dauid: simaria
flia iosephi fuisset Proinde si filia iosephi
uipsisset intribu leui. Non absurde dicere¬
ur etiam filius dauid: quisquis de illa & in
tribu leuinatus fuisset Ita simater illius
ioachin quem patrem mariae faustus
uid nupsit in tribuleui: Non in merito et
echim & maria et filius mariae. etiã sic
ex clauid semine ueraciter ꝑhibentur:
Hoc ergo potius uł tale aliquid crederem.

Expanded text:
stirpe Dauid consanguinitatem aliquam duceret: sicut fieri potuisse idem Faustus fatetur, ut Maria de tribu Leui esset, quam tamen constat traditam uiro, qui fuerit de stirpe Dauid, id est de tribu Iuda, et dicit ita potuisse accipi Christum filium Dauid, si Maria filia Ioseph fuisset. proinde si filia Ioseph nupsisset in tribu Leui, non absurde diceretur etiam filius Dauid, quisquis de illa et in tribu Leui natus fuisset. ita si mater illius Ioachim, quem patrem Mariae Faustus vid nupsit in tribu Levi, non immerito et Joachim, et Maria, et filius Mariae etiam sic ex David semine veraciter perhibentur. Hoc ergo potius, vel tale aliquid crederem,