comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bonos uiuificat. malos mortificat.
Q ͣ manducauerit indigne: iudiciũ
sibi manducat et bibit. Iudicium
sibi. non tibi. Si udicium sibi ñ tibi.
tolera malũ bonus. ut uenias ad
p̃mium bonoꝵ: ne mictaris in pe¬
nam maloꝵ. Exemplũ dñi accipi¬
te: conuersantis in terra. Quare
habuit loculos cui angłi minis
habitura erat: quare furẽ admi¬
sit: nisi ut eiꝰ eccła fures cũ pati¬
tur toleret:Sed ille. qui consue¬
uerat de loculis pecuniam tollere:
non oubitauit accepta pecuniã
ipsũ dñm uendẽ. Uideamꝰ qͥd
ad ista dñs respondeat. Nidete
fratres. Non illi dixit. ꝓpt̃ furta
tua dicis ista. furẽ nouerat ñ ꝓde¬
bat. s potius colerabat: et ad ꝑfe¬
rendos in eccła malos nob̃ exẽplũ
patientie demonstrabat. Dixit gͦ
iħc. Sine illã: ut in die sepulture
mee seruet illud. Moriturũ se de¬
nunciauit. Sed qͥd ẽ quod seqͥtur.
pauꝑes enĩ semꝑ habetis uob̃cum:
me autẽ non semꝑ habebitis: In

Expanded text:
bonos vivificat, malos mortificat. bonos vivificat, malos mortificat. Qui enim manducaverit indigne, judicium sibi manducat et bibit : judicium sibi, non tibi. Si judicium sibi, non tibi; tolera malum bonus, ut venias ad praemia bonorum, ne mittaris in poenam malorum. 11. Exemplum Domini accipite conversantis in terra. Quare habuit loculos cui Angeli minishabitura erat? Quare furem admisit, nisi ut ejus Ecclesia fures patienter toleret? Sed ille qui consueverat de loculis pecuniam tollere, non dubitavit accepta pecunia ipsum Dominum vendere. Videamus quid ad ista Dominus respondeat. Videte, fratres: non illi ait, Propter furta tua dicis ista. Furem noverat, nec prodebat; sed potius tolerabat, et ad perferendos malos in Ecclesia nobis exemplum patientiae demonstrabat. Dixit ergo ei Jesus: Sine illam, ut in diem sepulturae meae servet illud. Moriturum se denuntiavit. 12. Sed quid est quod sequitur? Pauperes enim semper habebitis vobiscum, me autem non se
Abbreviated transcription (Latin):
quo decedente et alio succedente.
et suppleta ẽ apłica ueritas. & nu¬
meri mansit integritas. Qͥd ergo
unũ ꝑditũ inter duodecim hab̃e
uoluit: nisi ut malos toleremus.
ne corpus xp̃i diuidamꝰ: ecce int̃
contẽpnas. fur hic ẽ. sacrilegus¬
ẽ. Non qualiscũq fur loculoꝵ. s.
dominicoꝵ loculoꝵ. s sacroꝵ. Si
crimina discernunt᷑ in foro qua¬
liscũq furti. et peculatus. pecu¬
latus enĩ d̾r de republica furtũ.
et non sic iudicatur furtũ rei pͥ¬
uate quomodo publice: quanto
uehem̃tius iudicandꝰ est sacrile¬
gus fur. non undecũq tollere.
de eccła furatur: uide ꝓditori cõ¬
paratur. Talis erat iste iuidas: &
intrabat et exibat. Ad ipsã cenã
dnĩcam parit̃ accessit: conu̾sari
cũ eis potuit. eos inquinare
non potuit. De uno pane & pe
enim accepit ad uitã: uidas admor¬
tem. Quomodo enim ille odor bo¬
nus: sic et ille cibus bonus. Sicut
gͦ odor bonus. ita et cibus bonus:

Expanded text:
quo decedente, et alio succedente, quo decedente, et alio succedente, et suppleta est apostolica veritas, et numeri permansit integritas . Quid ergo unum perditum inter duodecim habere voluit, nisi ut malos toleremus, ne corpus Christi dividamus? Ecce inter contemnas; fur est et sacrilegus, non qualiscunque fur loculorum, sed fur dominicorum loculorum et sacrorum. Sic crimina discernuntur in foro qualiscunque furti et peculatus. Peculatus est enim furtum de re publica, et non sic iudicatur furtum rei privatae, quomodo publicae. Quanto vehementius iudicandus est sacrilegus fur? Non undecunque tollere, de Ecclesia furatur, Judae perdito comparatur. Talis erat iste Judas, et intrabat et exibat. Ad ipsam dominicam coenam pariter accessit: conversari cum eis potuit, eos inquinare non potuit. De uno pane et Peenim accepit ad vitam, Judas ad mortem. Quomodo enim ille odor bonus, sic ille cibus bonus. Sicut ergo odor bonus, ita et cibus bonus,
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatẽ eiꝰ qui misit illũ. & d̃s
clarificauit eum in semetipso: ut
natura humana in qua ẽ filiꝰ hoĩs
que a uerbo eterno suscepta ẽ. eti¬
am ĩmortali et̃nitate donet᷑. Et
continuo inqͥt clarificabit eum:
resurrectionẽ scilicet suã non siẽ
nrãm in fine scłi. s continuo fu¬
turam hac atestatione p̃dicens. Ip¬
sa ẽ enĩ clarificatio de qua exgłis¬
ta iam dixerat: qđ̃ paulo ante cõ¬
memoraui. qr ꝓpt̾ea nondũ erat
fuerat modo post resurrectionẽ
credentib dandus: qr ihe nondũ
fuerat glorificatꝰ. Idõ nondũ fuerat
mortalitas immortalitate uestita:
& in eternã uirtutẽ temporalis in¬
firmitas cõmutata. Potest & de is¬
ta clarificatione dictũ uideri. Nẽ
clarificatꝰ est filiꝰ hoĩs. ut qd̃ ait.

Expanded text:
voluntatem ejus qui misit eum, et Deus voluntatem ejus qui misit eum, et Deus clarificavit eum in semetipso; ut natura humana, in qua est Filius hominis, quae a Verbo aeterno suscepta est, etiam immortali aeternitate donetur: « Et continuo, inquit, clarificabit eum, » resurrectione scilicet sua, non sicut ram in fine saeculi, sed continuo futuram hac attestatione praedicens. Ipsa est enim clarificatio de qua evangelista jam dixerat, quod paulo ante commemoravi, quia propterea nondum erat modo post resurrectionem credentibus dandus, quia Jesus nondum erat clarificatus, id est, nondum fuerat mortalitas immortalitate vestita, et in aeternam virtutem temporalis infirmitas commutata. Potest et de ista clarificatione dictum videri: Nunc clarificatus est Filius hominis, ut quod ait
Abbreviated transcription (Latin):
Nec dictũ est. bonũ sem̃ significabat
filios regni. aut zizania signifi¬
cant filios maligni: s dictũ est bo¬
nũ sem̃ hi st̃ filii regni. zizania aũ
filii maligni. Sic̃ gͦ solet loqͥ scrip¬
tura res significantes. tamꝗͣ. illaᷤᷤ
quȩ significant᷑ appellans: ita lo¬
quutus ẽ dñs dicens. Nẽ clarifi¬
catus ẽ filiꝰ hominis. postea quã
separato inde nequissimo & secũ
remanentib scĩs. significata est
clarificatio eiꝰ quando separatus¬
ab iniqͥs. manebit in eternitate
cũ scĩs. Cũ autẽ dixisset nẽ clari¬
ficatus ẽ filius hominis: adiunx̃.
& ds clarificatus ẽ in eo. Ipsa est
enĩ clarificatio filii hominis: ut
d̾s clarificet᷑ in eo. Si enĩ ñ ipse
in seipso. s ds in illo clarificatur:
tamꝗͣ ista exponens adiungit et
dicit. Si d̾s clarificatꝰ est in eo. &
d̾s clarificauit eum in semetipso.
hoc ẽ si d̾s clarificatus ẽ in eo qͥ ñ
uenit facere uoluntatẽ suam sed

Expanded text:
Nec dictum est, Bonum semen significabat filios regni, aut, zizania significabant filios maligni, sed dictum est, Bonum semen hi sunt filii regni; zizania autem, filii maligni . Sicut ergo solet loqui Scriptura, res significantes tanquam illas quae significantur appellans; ita locutus est Dominus dicens, Nunc clarificatus est Filius hominis: posteaquam separato inde nequissimo, et secum remanentibus sanctis, significata est glorificatio ejus, quando separatis iniquis manebitcum sanctis. 3. Cum autem dixisset, Nunc clarificatus est Filius hominis; adjunxit, Et Deus clarificatus est in eo. Ipsa est enim clarificatio Filii hominis, ut Deus clarificetur in eo. Si enim non ipse in seipso, sed Deus in illo clarificatur, tanquam ista exponens adjungit, et dicit: « Si Deus clarificatus est in eo, et Deus clarificavit eum in semetipso. » Hoc est: si Deus clarificatus est in eo, qui non venit facere voluntatem suam, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ concestans. dicedente iuda cã¬
quã ⁊ izaniis separatis. remanen¬
tib tamꝗͣ tritico apłis scĩs. Nunc
inqͥt clarificatus ẽ filius hominiᷤ.
Tamꝗͣ diceret. Ecce in illa mea cla¬
rificatione qđ erit. ubi maloꝵ nul¬
lus erit. ubi bonoꝵ nullus perit.
Sic aut̃ non ẽ dictũ nẽ significata
ẽ clarificatio filii hominis: s dic¬
tũ est nc̃ clarificatus ẽ filiꝰ homi

Expanded text:
esse contestans, discedente Juda, tanesse contestans, discedente Juda, tanquam zizaniis separatis, remanentibus tanquam tritico Apostolis sanctis, Nunc, inquit, clarificatus est Filius hominis: tanquam diceret, Ecce in illa mea clarificatione quod erit, ubi malorum nullus erit, ubi bonorum nullus perit. Sic autem non est dictum, Nunc significata est clarificatio Filii hominis; sed dictum est, Nunc clarificatus e
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ nondũ glorificatus cũ mortuoᷤ
suscitaret: & nẽ ẽ glorificatꝰ cũ mor¬
tuis ꝓpinquaret: nondũ erat glo¬
rificatus. faciens diuma. & glori¬
ficatꝰ est passurus humana: mi¬
rũ si hoc d̃s ille magister signifi¬
cabat & docebat his uerbis. Altiꝰ
ẽ ꝑscrutandũ altissum dictum.:
qui se aliquantũ manifestat ut
inueniamꝰ. & iterũ occultat ut in¬
quiramꝰ : & de inuentis ad inue¬
nienda tamꝗͣ passib innitamur.
Uideo hic aliquid quod p̃figuret¬
magnũ aliqͥo. Exiit iudas: & ela¬
rificatus ẽ iħe. Exiit filiꝰ ꝑditionis:
& clarificatꝰ est filiꝰ hominis. Ille
erat: & uos mundi estis: s ñ om̃s.
Exeunte itaq ĩmundo. om̃s mun¬
di remanser̃t: & cũ suo mundato
re manser̃t. Tale aliqͥd erit cum
uictus a xp̃o transierit hic mun¬
dus. & nemo in popło xp̃i rema¬
nebit ĩmundꝰ. cũ zizaniis a xriti¬
co separatis. iusti fulgebunt sic̃
sol in regno patris sui. Hoc futu¬
rũ p̃uidens dñs. & nc̃ significatũ

Expanded text:
go nondum erat glorificatus, cum mortuos suscitaret; et nunc est glorificatus, cum mortuis propinquaret? nondum erat glorificatus faciens divina, et glorificatus est passurus humana? Mirum, si hoc Deus ille magister significabat et docebat his verbis. Altius est perscrutandum Altissimi dictum, qui se aliquantum manifestat ut inveniamus, et iterum occultat ut inquiramus, et de inventis ad invenienda tanquam passibus innitamur. Video hic aliquid quod pmagnum. Exiit Judas, et clarificatus est Jesus: exiit filius perditionis, et clarificatus est filius hominis. Ille erat, et vos mundi estis, sed non omnes. Exeunte itaque immundo, omnes mundi remanserunt, et cum re remanserunt. Tale aliquid erit, cum victus a Christo transierit hic mundus, et nemo in populo Christi remanebit immundus, cum, zizaniis a tritico separatis, justi fulgebunt sicut sol in regno Patris sui . Hoc futurum praevidens Dominus, et nunc significatum
Abbreviated transcription (Latin):
et patienter accepta ad bona sem¬
piterna ꝑducerent. Hanc enim
fuisse causam ut hec eis p̃nunci¬
aret: etiam ipse demonstrauit
adiungens. Sed hec loquutꝰ sum
uobis: ut cum uenerit hora eoꝵ
reminiscamini qr ego dixi uob̃.
Hora eoꝵ. hora tenebrosa. hora
clarauit: quando nox iudeoꝵ se¬
paratum a se diem xp̃ianoꝵ nul¬
la confusione fuscauit: & quan¬
do carnẽ occidere potuit. fidẽ
tenebrare non potuit.
ab initio ñ dixi qr uob̾cũ erã¬

Expanded text:
et patienter accepta ad bona semet patienter accepta ad bona sempiterna perducerent. Hanc enim fuisse causam ut haec eis praenuntiaret, etiam ipse demonstravit adjungens: Sed haec locutus sum vobis, ut cum venerit hora eorum, reminiscamini quia ego dixi vobis. Hora eorum hora tenebrosa, hora claravit : quando nox Judaeoparatum a se diem Christianorum in illa confusione fuscavit, et quando carnem occidere potuit, fidem tenebrare non potuit. ab initio non dixi, quia vobiscum era
Abbreviated transcription (Latin):
discedente corporalit̃: non solum
taliter. Nam si ab eis sic abscessit
.xp̃e. ut ꝓ illo non cũ illo in eis
esset sp̃c sc̃s: ubi ẽ eius ꝓmissio di¬
centis. ecce ego uob̃̾cum sum usq
ut cũ eis esset in eternũ: ac per
hoc cum ex carnalib uel anima¬
lib eẽnt spiritales futuri. ꝓfecto
et patrẽ et filium & sp̃m sc̃m ca¬
pacius fuerant habituri. In nul¬
lo autẽ credendus ẽ esse pater
sine filio & sp̃u scõ: aut pater ꝙ
filiꝰ sine spũ scõ. aut filius sine
patre & spũ sco. aut sine patre
unus: trinitas d̾s unus. Oporte
bat ita insinuari trinitatem. ut
quamius nulla ẽẽt diuersitas
substantiaꝵ. singillatim tamen
cõmendaretur distinctio ꝑsonaꝵ:
ubi eis qui recte intelligunt. nũ¬
quã uideri potest separatio na¬
turaꝵ. Qd̃ autẽ sequitur. & cũ
uenerit. ille arguet mundũ de
peccato. & de iusticia. ꝙ de iudicio:

Expanded text:
discedente corporaliter, non solumdiscedente corporaliter, non solumillis adfuit spiritualiter. Nam si ab eis sic abscessit Christus, ut pro illo, non cum illo in eis esset Spiritus sanctus; ubi est ejus promissio dicentis, Ecce ego vobiscum sum usqueut cum eis esset in aeternum? Ac per hoc cum ex carnalibus vel animalibus essent spirituales futuri, profecto et Patrem et Filium et Spiritum sanctum capacius fuerant habituri. In nullo autem credendus est esse Pater sine Filio et Spiritu sancto, aut Pater et Filius sine Spiritu sancto, aut Filius sine Patre et Spiritu sancto, aut sine Patre unus, ibi Trinitas Deus unus. Oportebat autem ita insinuari Trinitatem, ut quamvis nulla esset diversitas substantiarum, singillatim tamen commendaretur distinctio personarum; ubi eis qui recte intelligunt, nunquam videri potest separatio naturarum. 6. Quod autem sequitur, Et cum venerit ille, arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judici
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ cupiatis. Expedit uob̃ ut ego
uadam. Si enĩ non abiero para¬
elytus non ueniet ad uos. Si alim̃¬
ta tenera quib uos aluii ñ subtͣxe¬
ro: solidũ cibum non esurietis.
Si carui carnalit heseritis: capa¬
ces sp̃e non eritis. Nam qͥd ẽ si ñ
abiero paraclytus non ueniet ad
uos: numqͥd hic positus eum ñ
potera mitere: quis hoc dixe
rit: neq enim ubi ille erat. iste
inde recesserat: & sic uenerat a
patre ut non maneret in patre.
postremo quomodo eum etiam
hic constitutꝰ non poterat mit¬
ter&. quẽ scimus suꝑ eum bap¬
tizatum uenisse atq mansisse:
immo uͦ a quo scimus eũ nũquã
separabilem fuisse: Qͥd ẽ gͦ si ñ
abiero paraclytus non ueniet ad
carnẽ. xp̃i non scđ̾m carnẽ no¬
uit: qͥ uerbũ carnẽ factũ spiri¬
taliter nouit. Hoc nimirũ signi¬
ficare uoluit magister bonꝰ di¬
cendo. si enĩ non abiero parachy¬
tus ñ ueniet ad uos: si aut̃ abiero
mittam eum ad uos. Xp̃o autem

Expanded text:
esse cupiatis. Expedit vobis ut ego esse cupiatis. Expedit vobis ut ego vadam; si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos. Si alimenta tenera, quibus vos alui, non subtraxero, solidum cibum meum non esurietis. Si carnaliter haeseritis, capaces Spiritus non eritis. Nam quid est: Si non abiero, Paracletus non veniet ad unquid hic positus, eum non poterat mittere? Quis horit? Neque enim ubi ille erat, iste inde recesserat; et sic venerat a Patre, ut non maneret in Patre. Postremo, quomodo eum etiam hic constitutus non poterat mittere, quem scimus super eum baptizatum venisse atque mansisse ; imo vero a quo scimus eum nunquam separabilem fuisse? Quid est ergo, Si non abiero, Paracletus non veniet ad novit, qui Verbum carnem factum spiritualiter novit. Hoc nimirum significare voluit magister bonus dicendo, Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos: si autem abiero, mittam eum ad vos. 5. Christo autem
Abbreviated transcription (Latin):
non uerbis quesierunt s oculis
deduxerunt. Sed qr hȩc loquutꝰ
sum uobis inquit: tristicia in¬
pleuit cor ur̃m. Uidebat utiq qͥd
illa sua uerba in eoꝵ cordib age
qd̃ exteriꝰ in xp̃o uidebant amit¬
tere metuebant: & qr se amissu¬
ros ẽẽ illo uero denunciante du¬
bitare non poterant. contrista¬
batur humanus affectus. quia
carnalis desolabatur aspectus.
Nouerat autẽ ille qͥd eis potiꝰ expe¬
diret. qr uisus interior ipse est
utiq melior. quo eos consolaturꝰ
fuerat sp̃c sc̃s. non cernentium
corporib ingesturus corpus hu¬
manũ: s seipsum credentiũm
pectorib infusurus. Deniq ad¬
iungit. Sed ego ueritatẽ dicouo¬
bis: expedit ut ego uadam.Sie¬
nim non abiero: paraclytus non
ueniet ad uos. Tamquã diceret.
Expedit ut hȩc forma serui aufe¬
ratur a uob̃. Caro quidem factũ
uerbum habito in uob̃: s nolo
adhuc me carnalit diligatis. et
isto lacte contenti. semꝑ infanteᷤᷤ

Expanded text:
non verbis quaesierunt, sed oculis non verbis quaesierunt, sed oculis deduxerunt . 4. Sed quia haec locutus sum vobis, inquit, tristitia implevit cor vestrum. Videbat utique quid illa sua verba in eorum cordibus agerquod exterius in Christo videbant, amittere metuebant; et quia se amissuros esse illum vera denuntiantem dubitare non poterant, contristabatur humanus affectus, quia carnalis desolabatur aspectus. Noverat autem ille quid eis potius expediret, quia visus interior ipse est utique melior, quo eos consolaturus fuerat Spiritus sanctus; non cernentium corporibus ingesturus corpus humanum, sed seipsum credentium pectoribus infusurus. Denique adjungit, Sed ego veritatem dico vobis, expedit vobis ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus nonum ad vos. Tanquam diceret: Expedit vobis ut haec forma servi auferatur a vobis. Caro quidem factum Verbum habito in vobis, sed nolo adhuc me carnaliter diligatis, et isto lacte contenti, semper infantes
Abbreviated transcription (Latin):
gescerent caritate p̃dicandi. illo
diumo igne suecensi. Hec gͦ in qͥt
loquutus sum uob̃: ut cũ uene¬
rit hora eoꝵ reminiscamini qr e
sum uob̃. non tantũ qr passuri
estis ista. s qr cũ uenerit para¬
clytus ille testimonium ꝑhibebit
de me: nec tim̃doista faciatis. un¬
ꝑhibeatis. Hȩc autẽ uob̃ ab mni¬
tio non dixi. qr uob̃cũ eram. et
ego uos consolabar mea p̾sentia
corporali. exhibita humanis sen¬
sib ur̃ĩs quã paruuli caꝑe pote¬
ratis. Nunc aut̃ uado ad eũ
qui misit me: & nemo inquit ex
uob̃ int̾rogat me quo uadis.
Significat sic se iturũ: ut nullus
int̃rogaret quod palam fieri ui¬
su corporis cernerent. Nam suꝑiꝰ
int̃rogauerant eum quo eẽt itu¬
rus. & respondat eis se iturũ qͦ
ipsi tunc uenire non possent. Nc̃
uero ita se ꝓmittit iturũ. ut nul¬
lus eoꝵ quo uadit int̃roget. Nu¬
bes enĩ suscepit eum quando as¬
cendit ab eis: & euntẽ in cȩlum

Expanded text:
gescerent a charitate praedicandi, illo gescerent a charitate praedicandi, illo divino igne succensi. Haec ergo, inquit, locutus sum vobis, ut cum venerit hora eorum, reminiscamini quia sum vobis, non tantum quia passuri estis ista, sed cum venerit Paracletus, ille testimonium perhibebit de me, ne ista timendo taceatis. Hperhibeatis. Haec autem vobis ab initio non dixi, quia vobiscum eram, et ego vos consolabar mea corporali praesentia, exhibita humanis sensibus vestris, quam parvuli capere poteratis. 3. Nunc autem vado ad eum qui me misit: et nemo, inquit, ex vobis interrogat me, Quo vadis? Significat sic se iturum ut nullus interrogaret, quod palam fieri visu corporis cernerent: nam superius interrogaverant eum quo esset iturus, et responderat eis se iturum quo ipsi tunc venire non possent . Nunc vero ita se promittit iturum, ut nullus eorum quo vadit interroget. Nubes enim suscepit eum quando ascendit ab eis; et euntem in coelum
Abbreviated transcription (Latin):
nium ꝑhibiturus quando mala
illa passuri sunt. hec eis ab initio
non dixit. qr cũ ipsis erat: con¬
solator gͦ ille uel aduocatus utrũ¬
q enĩ interp̃tatur qd̃ est grece
paraclytus. xp̃o abscedente fuerat
necessariꝰ. & ideo de illo ñ dixerat
ab initio quando cũ illis erat.
qr eius p̃sentia consolabant᷑: ab¬
scesurus autẽ oportebat ut dice¬
ret illum ẽẽ uenturũ. ꝑ quem
futurum erat ut caritate diffu¬
sa in cordib suis uerbũ di cum
fiducia p̃dicarent: & illo intrin¬
secus apud eos testimonium ꝑhi¬
bente de. xp̃o. ipsi qͦq testimoni¬
um ꝑhiberent. neq scandaliz a¬
rentur cum mnimici uidei absq
sẏnagogis facerent eos & int̾fi¬
cerent. arbitrantes obsequium
se p̃stare deo: qm̃ caritas om̃ĩa
tolerat. que diffundenda erat i
gͦ iste totus ducitur sensus. qr
facturus eos erat martyres suos.
lo in eis oꝑante ꝑsequutionum
quecũq asꝑa tolerarent. nec fri¬

Expanded text:
nium perhibiturus, quando mala nium perhibiturus, quando mala illa passuri sunt, haec ab initio eis non dixit, quia cum ipsis erat? 2. Consolator ergo ille vel advocatus utrumque enim interpretatur quod est graece paracletus, Christo abscedente fuerat necessarius; et ideo de illo non dixerat ab initio quando cum illis erat, quia ejus praesentia consolabantur: abscessurus autem oportebat ut diceret futurum erat ut, charitate diffusa in cordibus suis, verbum Dei cum fiducia praedicarent; et illo intrinsecus apud eos testimonium perhibente de Christo, ipsi quoque testimonium perhiberent, neque scandalizarentur, cum inimici Judaei absque synagogis facerent eos, et interficerent, arbitrantes obsequium se praestare Deo, quoniam charitas omnia tolerat, quae diffundenda erat in ergo iste totus ducitur sensus, quia facturus eos erat martyres suos, lo in eis operante, persecutionum quaecumque aspera tolerarent, nec fri
Abbreviated transcription (Latin):
discipłis suis ꝑsequui¬
tiones. quas passuri
fuerant post eiꝰ absces¬
sum: subiunxit atq ait. hec aut̃
uob̃ ab initio non dixi: qr uob̃cũ
eram. Nunc aut̃ uado ad eum qͥ
me misit. Ubi primũ uidendum
est utrum eis futuras non p̃dixe¬
rit ante passiones: s alii tres eu¬
głiste satis eum p̃dixisse ista de¬
monstrant. ante quã uentũ ẽẽt
uob̾ ab initio non dixi: qr uob̾cũ
eram. An forte hinc ista soluitur
questio: qr et illi narrant eum¬
passioni proximũ fuisse cũ hec di¬
ceret: Non gͦ ab mitio quando
cũ illis erat. qr iam discessurus.
iamq ad patrẽ ꝑrecturus hec
eugłistas uerum ẽ qd̃ hic dictũ
est: hec aut̃e uob̃ ab initio non
discipłis cenaturus. imminente
passione. uerum & ab initio de¬
nunciata ẽẽ cõmemorat. ubi pͥ¬
mũ noĩatim duodecĩ expͥmunt᷑¬
apłi. & ad oꝑa diuina mittunt᷑.
ab initio non dixi qr uob̃cũ eram
nisi qr ea que hic dicit de sp̃u sco
qd̃ sit uenturus ad eos & testimo¬

Expanded text:
discipulis suis persecutiones quas passuri fuerant post ejus abscessum, subjunxit, atque ait: Haec autem vobis ab initio non dixi, quia vobiscum eram: nunc autem vado ad eum qui me misit. Ubi primum videndum est, utrum eis futuras non praedixerit ante passiones. Sed alii tres evangelistae satis eum praedixisse ista demvobis ab initio non dixi quia vobiscum eram. An forte hinc ista solvitur quaestio, quia et illi eum narrant passioni proximum fuisse, cum haec diceret? Non ergo ab initio quando cum illis erat, qui jam discessurus, jamque ad Pangelistas verum hoc est, quod hic dictum est: Haec autem vobis ab initio non discipulis coenaturus imminente passione, verum et ab initio denuntiata esse commemorat, ubi primum nominatim duodecim exprimuntapostoli, et ad opera divina mittuntur? ab initio non dixi, quia vobiscum eram: nisi quia ea quae hic dicit de Spiritu sancto, quod sit venturus ad eos et testimo
Abbreviated transcription (Latin):
Bilexerunt enĩ głam hominũ:
magis quã głam di. Credider̃t
ergo in eum: s non sic qͦmͦ eoᷤ
uolebat credere. qui dicebat.
Quomodo potestis credere głam
abinuicem expectantes: & głam
que a solo deo ẽ non querenteᷤ:
Biscipłis gͦ sic eum credentib
ut impleti spũ scõ. hoc ẽ dono
grẽ dei. ut non sint de nume¬
ro eoꝵ qui ignorantes di iusti¬
ciam & suã uolentes constitue¬
re. iusticie d̃i non sunt subiec¬
ti. nec de illoꝵ de quib dictũ
est. dilexerunt głam hominũ
magis quã di. illa congruit
ꝓphetia: que de ipsis inuenitur
impleta. Dñe in lumine uultus
tui ambulabunt. & in nomine
tuo exultabunt tota die. & in

Expanded text:
Dilexerunt enim gloriam hominum Dilexerunt enim gloriam hominum magis quam Dei . Crediderunt ergo in eum, sed non sic, quomodo volebat eos credere, qui dicebat: Quomodo potestis credere, gloriam ab invicem exspectaeo est non quaerentes ? Discipulis ergo sic in eum credentibus, ut impleti Spiritu sancto, hoc est dono gratiae Dei, non sint de numero eorum qui ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti ; nec de illorum de quibus dictum est, Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei: illa congruit prophetia, quae de ipsis invenitur impleta, Domine, in lumine vultus tui ambulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota die, et in
Abbreviated transcription (Latin):
erat apłis expelli de synagogis
uidaicis quasi non inde se fue¬
rant separaturi: etiam si eos nul¬
lus expelleret: Sed nimirũ hoc
non fuerant recepturi. a quo is¬
ti non fuerant recessuri: & ideo
futurum erat ut foras mitt̾ent᷑
cũ illo ab eis qui ẽẽ nollent in
illo. hi qui ẽẽ non possent sine il¬
lo. Nam ꝓfecto qr non erat ullꝰ
alius popłs di quã illud semen
abrahe. si agnoscerent & recipe¬
rent. xp̃m. tamquã rami natu¬
rales in olea ꝑmanerent: nec a¬
lie fierent eccłe. xp̃i. alie synago¬
ge uideoꝵ. Heedem quippe eẽnt.
si in eodem ẽẽ uoluissent. Qd̃ qr
noluerunt: quid restabat nͥ ut
remanentes extra xp̃m. extra
synagogas facerent eos qui non
reliquerunt. xp̃m: accepto qͥp¬
pe spũ sco testes eiꝰ effecti. non
utiq tales ẽẽnt de quib dicit᷑
multi principes iudeoꝵ credi¬
dert̃ in eum. s ꝓpt̾ metũ iude¬
rum ne pellerentur de synago¬
gis. non audebant confiterieũ.

Expanded text:
erat Apostolis expelli de synagogis erat Apostolis expelli de synagogis Judaicis, quasi non inde fuerant se separaturi, etiamsi eos nullus expelleret? Sed nimirum hoc non fuerant recepturi, a quo isti non fuerant recessuri; et ideo futurum erat ut foras mitterentur cum illo, ab eis qui esse nollent in illo, hi qui esse non possent sine illo. Nam profecto, quia non erat ullus alius populus Dei quam illud semen Abrahae, si agnoscerent et reciperent Christum, tanquam rami naturales in olea permanerent ; nec aliae fierent Ecclesiae Christi, aliae Synagogae Judaeorum: eaedem quippe essent, si in eodem esse voluissent. Quod quia noluerunt, quid restabat nisi ut remanentes extra Christum, extra synagogas facerent eos qui non relinquerent Christum? Accepto quippe Spiritu sancto testes ejus effecti, non utique tales essent, de quibus dicitur: Multi principes Judaeorum crediderunt in eum; sed propter metum Judrum, ne pellerentur de synagogis, non audebant confiteri eum.
Abbreviated transcription (Latin):
cernebat. Cum uͦ accepit donũ
et quẽ confiteri timuerat. non
timuit ꝓfiteri. Prius quidẽ exẽ¬
plo fuerat edoctus. ut qd̃ fieri
conuenerat nosset : s nondum
fuerat uirtute fultus ut quod
nouerat faceret. Instructus erat
ut staret: s non erat firmatus
ne cadẽt: quod postea quã ꝑ sp̃m¬
scm̃ factum est annunciauit us¬
q ad mortẽ. quẽ negauerat ti¬
mens mortẽ. Ideo dñs in hoc con¬
sequenti capitulo de quo nunc
uob̃̾ loquendũ est: hȩc inquit
loquutus sum uob̃. ut non scan¬
daliremini. Canitur quippe in
psalmo. Yax multa diligentib
legem tuam: & non ẽ illis scan¬
dalum. Merito itaq ꝓmisso spũ
scõ. quo in eis oꝑante fierent tes¬
tes eius: subiunxit. hec loquutꝰ
sum uob̃. ut non scandaliremi
est nobis. fit pax multa diligen¬
tib legem di ut non sit eis scan¬
dalum. Deniq qͥd passuri eẽnt
iam exprimens ait: extra synago¬
gas facient uos. Qͥd autẽ mali

Expanded text:
cernebat. Cum vere accepit donum cernebat. Cum vere accepit donum et quem confiteri timuerat, non timuit profiteri. Prius enim exemplo quidem fuerat edoctus, ut quod fieri convenerat nosset; sed nondum fuerat virtute fultus, ut quod noverat faceret: instructus erat ut staret, sed non erat firmatus ne caderet. Quod posteaquam pm factum est, annuntiavit usque ad mortem, quem negaverat timens mortem. Ideo Dominus in hoc consequenti capitulo, de quo nunc vobis loquendum est, Haec, inquit, locutus sum vobis, ut non scandalizemini. Canitur quippe in Psalmo, Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum . Merito itaque promisso Spiritu sancto, quo in eis operante fierent testes ejus, subjunxit, Haec locutus sum vobis, ut non scandalizeminctum qui datus est nobis , fit pax multa diligentibus legem Dei, ut non sit illis scandalum. 2. Deinde quid passuri essent, jam exprimens ait: Extra synagogas facient vos. Quid autem mali
Abbreviated transcription (Latin):
N his que precedunt hoc
eugłii capitulũ dñs discipu¬
los suos ad immicoꝵ odia
ꝑferenda confirmans. suo
quoq p̃parauit exemplo.
ut eum imitando fierent
fortiores. addens et ꝓmitteis
cis. quod uenturus esset
spẽ sc̃s qui de illo testimo¬
uum ꝑhiberet. & aditieis
quod et ipsi fierent testes
deius: hoc utiq in eis oꝑan¬
te spũ scõ. Sic enĩ ait. Ille
testimonium ꝑhibebit de
me: & uos testimonium ꝑhibe¬
bitis. Utiq qr ille ꝑhibebit. e¬
tiam uos ꝑhibebitis. Ille in cor¬
Ille inspirando. uos sonando: ut
possit impleri. in om̃em terrã
exiit sonus eoꝵ. Prum quippe
fuerat eos adhortari exemplo
suo: nisi impleret spũ suo. Be¬
niq apłs petrus cum iam uer¬
ba eius audisset. ubi dixerat. ñ
est seruus maior dño suo. si me
ꝑsequuti sunt & uos ꝑsequent᷑
& hoc in illo iam uideret ĩple¬
ri. in quo patientiam dni sui
si exemplum sufficeret debuit
imitari. succubuit & negauit:
non utiq ferens qd̃ illum ferre

Expanded text:
n his quae praecedunt hoc Evangelii capitulum, Dominus discipulos suos ad inimicorum odia perferenda confirmans, suo quoque praeparavit exemplo, ut eum imitando fierent fortiores: addens et promittens eis quod venturus esset Spiritus sanctus, qui de illo testimonium perhiberet, et adjiciens quod et ipsi fierent testes ejus, hoc utique in eis operante Spiritu sancto. Sic enim ait: Ille testimonium perhibebit de me, et vos testimonium perhibebitis. Utique quia ille perhibebit, etiam vos perhibebitis: ille in corille inspirando, vos sonando: ut possit impleri, In omnem terram exivit sonus eorum . Parum quippe fuerat eos adhortari exemplo suo, nisi impleret Spiritu suo. Denique apostolus Petrus cum jam verba ejus audisset, ubi dixerat, Non est servus major domino suo: si me persecuti sunt, et vos persequentur ; et hoc in illo jam videret impleri, in quo patientiam Domini sui, si exemplum sufficeret, debuit imitari: succubuit et negavit, non utique ferens quod illum ferre
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m. & tamquã ipsum sit quod
princeps huius mundi hoc ẽ dia¬
bolus iudicatus ẽ: ualde latebro

Expanded text:
m, et tanquam ipsum sit judicium quod princeps hujus mundi, hoc est diabolus judicatus est: valde latebro
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cixit se. Deinde misit aquã in pel¬
uim. et cepit lauare pedes discipłoꝵ¬
suoꝵ: et extergere linteo quo erat
p̃cinctus. Non ita debemꝰ intelligere
ceuã factam ueluti iam consũptam
atq transactam. Adhuc eñĩ cenaba¬
tur. cũ dñs surrexit & pedes lauit
discipłis suis. Nam postea recubuit.
& buccellam suo traditori postea de¬
dit. utiq de cena nondũ finita: hoc
ẽ dũ adhyci panis eẽt in mensa. Ce¬
na gͦ fac obxdictũ est iam
parata: & ad conuiuantiũ m̃¬
sam usumq ꝑducta. Qͦd autẽ ait
cũ diabolus iam misisset in cor ut¬

Expanded text:
Deinde mittit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus. » Non ita debemus intelligere coenam factam veluti jam consummatam atque transactam: adhuc enim coenabatur, cum Dominus surrexit et pedes lavit discipulis suis. Nam postea recubuit, et buccellam suo traditori postea dedit, utique coena nondum finita, hoc est, dum adhuc panis esset in mensa. Caena ergo facta, dictum est, jam parata, et ad convivantium mensam usumque perducta. 4. Quod autem ait, Cu
Abbreviated transcription (Latin):
sue. Hoc itaq nom̃ idest pascha qd̃
latine ut dixi transitus nuncupat᷑.
te diem inquit festũ pasche. sciens
hoc mundo ad patrẽ. Ecce pascha:
ecce t̾ransitus. Unde: quo: de hoc
scilicet mundo ad patrẽ. Spes mẽ¬
bris in capite ẽ data: qđ essent¬
te atq ab eiꝰ corpore alieni: nonne
et ipsi transeunt: qr ñ ꝑmanent:
Transeunt plane & ipsi. Sed aliud
ẽ transire de mundo: aliud tran¬
sire cũ mundo. Aliud ad patrẽ: ali¬
ud ad hostem. Nam et egyptii tran¬
sier̃t. non ꝑsequendo manserunt:
ñ cam̃ transiert̃ ꝑ mare ao regnũ.
s in mari ad interitũ. Sciens ergo
ihe qr uenit eiꝰ hora ut transeat ex
hoc mundo ad patrẽ: cũ dilexisset
suos qͥ erant in mundo. in finẽ di¬
lexit eos: utiq ut et ipsi de hoc mu¬
ndo ubi erant ad suũ caput qđ
hinc transisset. eiꝰ dilectione tran¬
sirent. Qͥo ẽ enĩ in finẽ: nisi in xp̃i.
finis enĩ legis. xp̃c. ait apłs: ad ius¬

Expanded text:
. Hoc itaque nomen, id est, pascha, quod Latine, ut dixi, transitus nuncupatur, te diem, inquit, festum paschae sciens hoc mundo ad Patrem. Ecce pascha, ecce transitus. Unde, et quo? De hoc scilicet mundo ad Patrem. Spes membris in capite est data, quod essentte atque ab ejus corpore alieni? nonne et ipsi transeunt, quia non permanent? Transeunt plane et ipsi. Sed aliud est transire de mundo, aliud transire cum mundo, aliud ad Patrem, aliud ad hostem. Nam et Aegyptii transierunt, non enim persequendo manserunt; non tamen transierunt per mare ad regnum, sed inmari ad interitum . Sciens ergo Jesus quia venit ejus hora, ut transiret ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos qui erant in mundo, in finem dilexit eos. Utique, ut et ipsi de hoc mundo ubi erant, ad suum caput quod hinc transisset, ejus dilectione transirent. Quid est enim in finem, nisi in Christum? Finis enim legis Christus, ait Ap
Abbreviated transcription (Latin):
ubi ñ ꝑeamꝰ. Sic omiño intelligen¬
dũ est. pascba ur̃m unmolatus est
nr̃. Non uideo posse ista u̾ba eugłi¬
ca quodã humano modo etiam sic
accipi. tamquã usq ad mortẽ. xp̃c
dilexerit suos: ut hoc uideatur esse
ui finẽ dilexit suos. humana ẽ hec
sententia ñ diuina. Neq enĩ nos huc¬
usq dilexit: qui semꝑ & sine fine noᷤ
diligit. Absit ut dilectionẽ morte fi¬
nierit: qui ñ est morte finitus. Etiã
do usq ad mortẽ ueniret: si dilecti¬
onẽ nr̃am morte finiret. Nisi forte
ita sit intelligendũ in finẽ dilexit¬
tũ dilexit eos ut moreretur ꝓpt̃ eoᷤ.
Hoc enĩ testatus ẽ dicens. Maiorẽ hac
caritatẽ nemo habet: quã ut aiãm
suam ponat qͥs ꝓ amicis suis. Ita sa¬
ne non ꝓhibemur intelligi in finẽ
dilexit: idest usq ad mort̾e. illũ di¬
lectio ipsa ꝑduxit. E cena facta cũ¬

Expanded text:
ntelligendum est, Pascha nostrum immolatus est noster. Nam video posse ista verba evangelica quodam humano modo etiam sic accipi, tanquam usque ad mortem Christus dilexerit suos, ut hoc videatur esse, in finem dilexit eos. Humana est haec sententia, non divina: neque enim nos hucusque ille dilexit, qui semper et sine fine nos diligit. Absit ut dilectionem morte finierit, qui non est morte finitus. Etiam do usque ad mortem veniret, si dilectionem nostram morte finiret. Nisi forte ita sit intelligendum, in fintum dilexit eos, ut moreretur propter eos. Hoc enim testatus est dicens: Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis . Ita sane non prohibemus intelligi, in finem dilexit, id est, usque ad mortem illum dilectio ipsa perduxit. 3. « Et c
Abbreviated transcription (Latin):
pedes quos lauerat tersit: qui
carne qua erat indutus eugłis¬
taꝵ uestigia confirmauit: et
linteo quidẽ ut se p̃cingeret.
posuit uestim̃ta que habebat:
ut autẽ formã serui acciperet.
quando semetipsũ exinaniuit.
non qđ habebat deposuit: s qd̃
non habebat accepit. Crucifigen¬
dus sane suis expoliatus ẽ uesti¬
m̃tis. & mortuus inuolutꝰ ẽ linte¬
is: & tota illa eiꝰ passio. nr̃a pur¬
sit obsequia: non solũ eis ꝓ qͥb
erat subiturus mortẽ. s etiã il¬
li qͥ eum fuerat traditurus in

Expanded text:
pedes quos laverat tersit: qui pedes quos laverat tersit: qui carne qua erat indutus evangelistarum vestigia confirmavit. Et linteo quidem ut se precingeret: posuit vestimenta que habebat: ut autem formam servi acciperet: quando semetipsum exinanivit: non quod habebat deposuit: sed quod non habebat accepit. Crucifigendus sane suis expoliatus est vestimentis: et mortuus involutus est linteis: et tota illa ejus passio credsit obsequia, non solum eis pro quibus erat subiturus mortem, sed etiam illi qui eum fuerat traditurus ad
Abbreviated transcription (Latin):
ens qr omĩa dedit ei pat̾ in manꝰ:
& qr a dõ exiit & ad dm̃ uadit.
Cũ gͦ illi pat̾ omĩa dedisset in ma¬
nus: ille discipłoꝵ ñ manꝰ si pedeᷤ
lauit. E cũ se sciret a deo exisse &
ad dm ꝑgere: ñ d̃i dñi. s homi¬
nis serui impleuit officium. Ad
hoc autẽ ꝑtinet qd̃ etiam de tra¬
ditore ipsius qͥ iam talis uenerat.
nec ab illo ignorabat᷑ preloqui
uoluit. ut hoc quoq ad maximũ
cumulũ humilitatis accederet.
qd̃ etiam illi ñ dedignatus ẽ pe¬
des lauare. cuiꝰ manus iam p̃ui¬
debat in scelere. Qͥd aut̃e mirũ
si surrexit a cena & posuit uesti¬
m̃ta sua: qui cũ in forma d̾i eẽt
semetipsũ exinaniuit: & qͥd mi¬
rũ si p̃cinxit se linteo: qͥ formã
serui accipiens habitu ẽ inuen
tus ut homo: quid mirũ si mi¬
sit aquã in peluem unde laua¬
ret pedes discipłoꝵ: qui in t̾ra
sanguinẽ fudit quo immundi¬
ciam dilueret peccatoꝵ: quid mi¬
rũ si linteo quo erat p̃cinctus

Expanded text:
ens quia omnia dedit ei Pater in manus, ens quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exiit, et ad Deum vadit. Cum illi ergo omnia Pater dedisset in manus, ille discipulorum non manus, sed pedes lavit: et cum se sciret a Deo exiisse, et ad Deum pergere, non Dei Domini, sed hominis servi implevit officium. Ad hoc autem pertinet quod etiam de traditore ipsius, qui jam talis venerat, qui nec ab illo ignorabatur, praeloqui voluit; ut hoc quoque ad maximum cumulum humilitatis accederet, quod etiam illi non dedignatus est pedes lavare, cujus manus jam praevidebat in scelere. 7. Quid autem mirum si surrexit a coena, et posuit vestimenta sua, qui cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit? Et quid mirum si praecinxit se linteo, qui formam servi accipitus ut homo? Quid mirum si misit aquam in pelvim: unde lavaret pedes discipulorum: 164 qui in terra sanguinem suum fudit: quo immundicias dilueret peccatorum: Quid mirum si linteo quo erat precinctus:
Abbreviated transcription (Latin):
tus inspecto: nescienctiscient ute¬
batur. Sciens qr omĩa dedit ei pa¬
ter in manꝰ. Ergo & ipsũ tradito¬
rẽ. Nam si eum in manib ñ hab̃et:
de cupiebat. Atq malũ traden¬
do faciebat: ut de illo tracdito bo¬
nũ fieret qd̾ nesciebat. Sciebat
enĩ dñs quid faceret ꝓ amicis:
qui patient̃ utebatur inimicis:
ac sic omĩa dederat pat̾ in manꝰ
eiꝰ. & in usu mala. & in effectũ bo¬
na. Sciens etiã qr a dõ exiit & ad
dm̃ uadit: nec d̃m cũ inde exi¬
ret. nec nos deserens cũ rediret.
Hoc gͦ sciens. surgit a cena & po¬
nit uestim̃ta sua. E cũ accepisset
linceum: p̃cinxit se. Beinde mit
cit aquã in peluim: et cepit laua¬
re pedes discipłoꝵ. & ext̃gebat lin¬
teo quo erat p̃cinctus. Debemus
dilectissimi sensũ eugłiste dili¬
gent̃ attendẽ. Loquuturus quip¬
pe de tanta diũ humilitate: pri¬
us celsitudinẽ eiꝰ studuit cõmen¬
dare. Ad hoc ꝑtinet qd̃ ait. Sci¬

Expanded text:
tus inspecto, nesciente scienter utetus inspecto, nesciente scienter utebatur. 5. Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus. Ergo et ipsum traditorem: nam si eum in manibus non haberet, dere cupiebat, atque ita malum tradendo faciebat, ut de illo tradito bonum fieret quod nesciebat. Sciebat enim Dominus quid faceret pro amicis, qui patienter utebatur inimicis: ac sic omnia dederat Pater in manus ejus, et in usum mala, et in effectum bona. Sciens etiam quia a Deo exiit, et ad Deum vadit: nec Deum, cum inde exiret; nec nos deserens, cum rediret. 6. Haec ergo sciens, surgit a coena, et ponit vestimenta sua; et cum accepisset linteumtit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus. Debemus, dilectissimi, sensum Evangelistae diligenter attendere. Locuturus quippe de tanta Domini humilitate, prius celsitudinem ejus voluit commendare. Ad hoc pertinet quod ait, Sci
Abbreviated transcription (Latin):
endũ est. Nouit apłs quedã spiri¬
tualia nequitiȩ in celestib: adu̾sus
que nob̃ colluctationẽ ẽẽ testatur.
si non eeñt etiam maligni sp̃e. Ab
spũ enĩ: spiritalia nominantur. S
quomodo ista fiant ut diabolice
suggestiones immittant᷑. & huma¬
nis cogitationib misceant᷑. ut eas
tamquã suas deputet homo: un¬
de scit homo: nec dubitandũ etiã
bonas suggestiones a bono spũ ita
latent̃ ac spiritalit̃ fieri. S int̾est
quibusnam eaꝵ mens humana ẽ¬
sentiat: diuino auxilio uel deserta
ꝑ meritũ. uel adiuta ꝑ grãm. fac¬
tũ gͦ iam fuerat in corde uide ꝑ
immissionẽ diabolicam. ut tradẽt
discipłs magistrũ: s quẽ ñ didi¬
cerat dñm. Iam calisuenerat ad
conuiuium. explo rator pas¬
toris. insidiator saluatoris.
uenditor redemptoris. Iam talis
uenerat & uidebatur. & tollera¬
batur. & se ignorari arbitrabat᷑.
qr in eo quẽ uolebat fallere falle¬
batur. At ille isto in ipso corde in¬

Expanded text:
est. Novit Apostolus quaedam spiritualia nequitiae in coelestibus, adversus quae nobis colluctationem esse testatur :si non essent etiam maligni spiritus. A spiritu enim spiritualia nominantur. Sed quomodo ista fiant, ut diabolicae suggestiones immittantur, et humanis cogitationibus misceantur, ut eas tanquam suas deputet homo, unde scit homo? Nec dubitandum est etiam bonas suggestiones a bono spiritu ita latenter ac spiritualiter fieri: sed interest quibusnam earum mens humana consentiat, divino auxilio vel deserta per meritum, vel adjuta per gratiam. Factum ergo jam fuerat in corde Judae per immissionem diabolicam, ut traderet discipulus magistrum, sed quem non didicerat Deum. Jam talis venerat ad convivium, explorator Pastoris, insidiator Salvatoris, venditor Redemptoris; jam talis venerat, et videbatur, et tolerabatur, et se ignorari arbitrabatur: quia in eo quem volebat fallere, fallebatur. At ille isto in ipso corde in
Abbreviated transcription (Latin):
quando ablactatur. ut ab alim̃tis
infantie iam recedat. inter solidos
cybos non repetit ubera que sug¬
gebat. Xpẽ autẽ erucifixus. & lac
suggentib. et cibus est ꝓficientib :
fundamenti uͦ ideo est aptior summi¬
litudo. qr ut ꝑficiatur quod stru¬
itur. additur edyficium. ñ subtra¬
hitur fundam̃tum. Que cũ ita
sint. o quicũq estis qui sine dubi¬
o multi estis paruuli in xp̃o. ꝓfi¬
cite ad solidum cybum m̃tis non
uentris. Proficite ad separandum
bonũ a malo: et magis magisq in¬
herete mediatori. ꝑ quẽ lib̃emini
a malo. qͦd non ẽ a uob̃ loco sepa¬
randum. s in uob̃ potius ẽ sanan¬
dum. Qͥsqͥs autem uob̃ dixerit
nolite credere uerũ hominẽ. xp̃m.¬
creatum. aut non a uero dõ uetꝰ
testam̃tum datum: & si quid huiꝰ¬
modi. Hec uob̃ enĩ prius ideo non
dicebantur quando lacte nutrieba¬
bamini: qm̃ ad uera capienda cor
nondũ habebatis idoneum: non

Expanded text:
quando ablactatur, ut ab alimentis quando ablactatur, ut ab alimentis infantiae jam recedat, inter solidos cibos non repetit ubera quae sugebat; Christus autem crucifixus, et lac sugentibus, et cibus est proficientibus. Fundamenti vero ideo est aptior similitudo, quia ut perficiatur quod struitur, additur aedificium, non subtrahitur fundamentum. 7. Quae cum ita sint, o quicumque estis, qui sine dubio multi estis parvuli in Christo, proficite ad solidum cibum mentis, non ventris. Proficite ad separandum bonum a malo, et magis magisque inhaerete Mediatori, per quem liberamini a malo; quod non est a vobis loco separandum, sed in vobis potius est sanandum. Quisquis autem vobis dixerit. Nolite credere verum hominem ChrcTestamentum datum, et si quid hujusmodi; haec enim vobis prius ideo non dicebantur, quando lacte nutriebamini, quoniam ad vera capienda cor nondum habebatis idoneum: non
Abbreviated transcription (Latin):
imꝓbatur qd̃ fuit. Nam & in ip¬
sis que sumimꝰ alim̃tis usq ad eo
non ẽ lacti contrariꝰ solidus cybus.
ut ipse lactescat quo possit aptꝰ
ẽẽ infantib ad quos ꝑ matrisuł
nutricis ꝑuenit carnẽ. sicut fec̃
etiam ipsa mater sapientia: que
cũ sit in excelsis angłoꝵ solidus
cybus. dignata ẽ quodãmodo lac¬
tescere paruulis. cũ uerbũ caro
factũ est. & habitauit in nobis.
Sed ipse homo xp̃c qui uera carne
uera cruce. uera morte. uera re¬
surrectione. sincerũ lac d̾r paruu¬
loꝵ. cum bene ab spiritalib capi¬
tur: inuenitur dũs angłoꝵ. Pro¬
inde nec sic paruuli sunt lactan¬
di ut semꝑ non intellegant dm̃
xp̃m: nec sic ablactandi ut dese¬
rant hominem xp̃m. Qd̃ alio mͦ
id ipsum ita dici potest. nec sic lac¬
tandi sunt ut creatorem nũquã
intelligant xp̃m: nec sic ablactan¬
In hoc quippe huic rei ñ conuenit
similitudo materni lactis & solidi
cybi. s potiꝰ fundam̃ti: qr & puer

Expanded text:
improbatur quod fuit. Nam et in ipimprobatur quod fuit. Nam et in ipsis quae sumimus alimentis, usque adeo non est lacti contrarius solidus cibus, ut ipse lactescat, quo possit esse aptus infantibus, ad quos per matris vel nutricis pervenit carnem: sicut fecit etiam mater ipsa sapientia, quae cum sit in excelsis Angelorum solidus cibus, dignata est quodammodo lactescere parvulis, cum Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Sed ipse homo Christus, qui vera carne, vera cruce, vera morte, vera resurrectione sincerum lac dicitur parvulorum, cum bene ab spiritualibus capitur, invenitur Dominus Angelorum. Proinde nec sic parvuli sunt lactandi, ut semper non intelligant Deum Christum; nec sic ablactandi, ut deserant hominem Christum. Quod alio modo idipsum ita dici potest: nec sic lactandi sunt, ut creatorem nunquam intelligant Christum; nec sic ablactanIn hoc quippe non convenit huic rei similitudo materni lactis et solidi cibi, sed potius fundamenti: quia et puer
Abbreviated transcription (Latin):
deamꝰ faciem ur̃ãm: &e suppleamꝰ¬
ea quȩ desunt fidei ur̃e. Intelligẽ¬
di st̃ utiq ita primũ catherita¬
ti ut lacte alerentur non solido cy¬
bo. cuius lactis ad hebreos cõme¬
moratur ub̃tas eis quos uolebat
cybi solid itate iam pascere. Prop¬
ter qd̃ ait. Ideoq remittentes ini
tu xp̃i uerbũ. in consũmationem
respiciamꝰ. non iterũ iacientes fun
dam̃tum penitentie a mortius oꝑi¬
b. &e fidei in dm̃. lauachri. doctri¬
ne. impositionis manus. resurrec¬
tionis etiam mortuoꝵ. & iudicii
eterm. hec ẽ lactis ub̃tas sine quo
non uiuunt qui iam quidẽ rati¬
one utuntur ut possint credere:
s bonũ a malo non credendo tan¬
tum uerumetiam intelligendo.
qd̃ ꝑtinet ad solidũ cybum sepa¬
rare non posst̃. Qd̃ aut̃ in lactis
sit contrariꝰ cybus rerũ spiritali¬
um firma intelligentia capiendꝰ.
qͥ colosensib & thesalonicensibus
defuit. & supplendus fuit. Quan¬
oo enĩ suppletur qd̃ defuit: non

Expanded text:
 faciem vestram, et suppleamus quae desunt fidei vestrae . Intelligendi sunt utique ita primum catechizati, ut lacte alerentur, non solido cibo: cujus lactis ad Hebraeos commemoratur ubertas eis quos volebat cibi soliditate jam pascere. Propter quod ait: « Ideoque remittentes initii Christi verbum, in consummationem respiciamus; non iterum jacim poenitentiae ab operibus mortuis, et fidei in Deum, lavacri doctrinae, et impositionis manuum, resurrectionis etiam mortuorum, et judicii aeterni » . Haec est lactis ubertas, sine quo non vivunt qui jam quidem ratione utuntur ut possint credere, sed bonum a malo, non credendo tantum, verum etiam intelligendo quod pertinet ad solidum cibum separare non possunt. Quod autem in lactis sit contrarius cibus rerum spiritualium firma intelligentia capiendus, qui Colossensibus et Thessalonicensibus defuit, et supplendus, fuit. Quando enim suppletur quod defuit, non
Abbreviated transcription (Latin):
ut uolentes ea ꝑducere ad incel¬
ligentiam non capacem facilius
fastidiri faciant in ueritate ser¬
monem. quã in sermone ꝑcipi
ueritatẽ: ꝓpterea dicit sci. ⁊ bens
ad colosenses. & si corpore absenᷤ
sum: spũ uob̾cũ sum. gaudens
et uidens urãm ordinationẽ. et¬

Expanded text:
ut volentes ea perducere ad intelut volentes ea perducere ad intelligentiam non capacem, facilius fastidiri faciant in veritate sermonem, quam in sermone percipi veritatem. Propterea dicit scribens ad Colossenses; Et si corpore absens sum, spiritu vobiscum sum, gaudens et videns ordinationem
Abbreviated transcription (Latin):
& malũ non nisi substantiam pu¬
tare non possunt. cũ sit potius
ab immutabili substancia. mu¬
tabilium substantiaꝵ quidam¬
defectus quas fecit ex nichilo ipsa
immutabilis & sũma substantia. qͥ
d̾s est. Qd̃ ꝓfecto qͥsqͥs non solum
credit. uerumetiam exercitatiꝰ in
terib animi sensib intelligit. ꝑcip̃.
nouit. non ẽ iam metuendũ ne se¬
ducatur ab eis qui malũ putando
ẽẽ substantiam quã ñ fecit ds.
mutabilem substantiam faciunt
ipsũ dm̃. sicut manichei. uel si q̃
alie pestes ita desipiunt: s m̃te ad¬
huc paruulis quos dicit apłs
carnales lacte nutriendos. Omĩs
de hac re sermo quo agitur ut
non solum credatur. uerũetiam
intelligatur. sciaturq qd̃ dicit᷑.
ꝑciꝑe talia ñ ualentib onerosus
est: faciliꝰq illos p̃mit quã pascit.
Ex quo fit ut spiritales ista car¬
nalib non om̃imodo taceant. ꝓp¬
ter catholicam fidem que om̃ib
p̃dicanda ẽ: nec tam̃ sic disserant

Expanded text:
et malum nisi substantiam puet malum nisi substantiam putare non possint; cum sit potius ab immutabili substantia mutabilium substantiadefectus, quas fecit ex nihilo 243 ipsa immutabilis et summa substantia quae est Deus. Quod profecto quisquis non solum credit, verum etiam exercitatis in terioribus animi sensibus intelligit, percipit, novit; non est jam metuendum ne seducatur ab eis qui malum putando esse substantiam quam non fecit Deus, mutabilem substantiam faciunt ipsum Deum, sicut Manichaei, vel si quae aliae pestes ita desipiunt. 5. Sed mente adhuc parvulis, quos dicit Apostolus carnales lacte nutriendos, omnis de hac re sermo, quo agitur ut non solum credatur, verum etiam intelligatur sciaturque quod dicitur, percipere talia non valentibus onerosus est, faciliusque illos premit quam pascit. Ex quo fit ut spirituales ista carnalibus non omnimodo taceant, propter catholicam fidem, quae omnibus praedicanda est; nec tamen sic disserant,