comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
is preponeret ꝓfecto moueret᷑ ad fi¬
d̾e. Qua imbutus. & in eccłiȩ catho¬
licȩ gremio fouendus collocatus con¬
sequent̃ etiam moneret᷑ quos mores te¬
nere deberet: neq ꝑturbaret᷑ eorũ
multitudine in quib ea non inueni¬
ret quȩ obseruare iuberet᷑. quãuis
cũ eo corporalit̃ congregarent᷑ in ec¬
clesiã & eaðe sacramenta ꝑciꝑent.
Sciret cũ paucis hereditate di. cum
multis signacula eius participanda:
cũ paucis cõmunicare scitatem uitȩ
& donũ caritatis diffusȩ in cordibus

Expanded text:
is praeponeret, profecto moueretur ad fiis praeponeret, profecto moueretur ad fidem: qua inbutus et in ecclesiae catholicae gremio fouendus conlocatus consequenter etiam moneretur, quos mores tenere deberet. neque perturbaretur eorum multitudine, in quibus ea non inueniret, quae obseruare iuberetur. quamuis cum eo corporaliter congregarentur in ecclesiam et eadem sacramenta perciperent. sciret cum paucis hereditatem dei. cum multis autem signacula eius participanda: cum paucis communicare sanctitatem uitae et donum caritatis diffusae in cordibus
Abbreviated transcription (Latin):
ficatiuo futuroꝵ. qui ritus aboleret᷑
cũ illa uenissent quȩ ꝑ eũ significaban¬
tur esse uentura: quando quid̾e ipsũ
regnũ magnus quid̾a ꝓpħa fuit. ubi
rexꝰ & sacerdos mystica significatione
ungebant᷑. Qd̃ non ante ipsis quoq
iudeis ignorantib ac ꝑ hoc inuitis
ablatũ est: nisi cũ uenisset ille gratia
sp̃itali unctus d̾s pre participib suis.
ille sc̃s sc̃oꝵ. idem uerus rex consulen¬
do nobis. & idem uerus sacerdos se
ipsum offerendo ꝓ nobis. Quãobrem
quantũ distat de xp̃i aduentu inter
Ipredicationẽ angłoꝵ & confessionem
demonioꝵ: tantũ inter autoritat̃e ꝓpħa¬
rũ & curiositat̃e sacrilegoꝵ. His & ta¬
lib quȩ nunc breuit tangimus tunc forte
ꝓ necessitate depellendi ueternosi erro¬
ris aliqͣnto latius disputatis. et robo¬
re uberioris ꝓbationis assertis: ille
gentilis quẽ nobis cathecizand̾u fau¬
stus ꝓposuit. si salut̃e suã peccatis su¬

Expanded text:
ficatiuo futurorum, qui ritus aboleretur. ficatiuo futurorum, qui ritus aboleretur. cum illa uenissent, quae per eum significabantur esse uentura, quandoquidem ipsum regnum magnus quidam propheta fuit, ubi rex et sacerdos mystica significatione ungebantur: quod non ante ipsis quoque Iudaeis ignorantibus ac per hoc inuitis ablatum est, nisi cum uenisset ille gratia spiritali unctus deus prae participibus suis, ille sanctus sanctorum, idem uerus rex consulendo nobis et idem uerus sacerdos se ipsum offerendo pro nobis. quamobrem quantum distat de Christi aduentu inter praedicationem angelorum et confessionem daemoniorum. tantum inter auctoritatem prophetarum et curiositatem sacrilegorum. His et talibus. quae nunc breuiter tangimus. tunc forte pro necessitate depellendi ueternosi erroris aliquanto latius disputatis et robore uberioris probationis adsertis ille gentilis, quem nobis catechizandum Faustus proposuit. si salutem suam peccatis su
Abbreviated transcription (Latin):
tis tamq magnis quȩ ab eis pͣdicta
iam facta sunt ꝓbauerunt. Sibil¬
la porro uł sibillȩ. & orpheus. & ne¬
scio quis hermes. & siqui alii uł ua¬
tes. uł theologi sapientes. uł phylo¬
sophi gentiũ de filio d̾i & de patre
d̾o uera p̃dixisse seu dixisse ꝑhiben¬
tur: ualet quid̃e aliqͥd ad paganors
uanitat̃e reuincend̾a. non tam ad
istoꝵ auctoritate amplectend̾a: cũ
illũ d̾m nos colere ostendimus de
quo nec illi tacere potuerunt qui su¬
os congentiles popłos ydola & demo¬
nia colenda parti docere
ausi st̃. part̃ĩ ꝓhibere non ausi sunt. At
illi sc̃i auctores nr̃i eum popłm. eam rem¬
publica. tale regnũ imꝑante & adiuuan¬
te d̾o ꝓpagauerunt atq rexerunt: ubi
sacrilegium esset qđ̾ istis religio fuit.
Itaq illic siqui in cultũ simulachroꝵ
& demonũ laberent᷑: aut pęna plecte¬
bant᷑ ipsis suȩ rei publicȩ legib aut
& terrã. ꝓpħico sane ritu hoc est signi¬

Expanded text:
tis tamque magnis, quae ab eis praedicta tis tamque magnis, quae ab eis praedicta iam facta sunt, probauerunt. Sibylla porro uel Sibyllae et Orpheus et nescio quis Hermes et si qui alii uates uel theologi uel sapientes uel philosophi gentium de filio dei aut de patre deo uera praedixisse seu dixisse perhibentur, ualet quidem aliquid ad paganorum uanitatem reuincendam. non tamen ad istorum auctoritatem amplectendam, cum illum deum nos colere ostendimus, de quo nec illi tacere. potuerunt, qui suos congentiles populos idola et daemonia colenda partim docere ausi sunt, partim prohibere non ausi sunt. a\ illi sancti auctores nostri eum populum, eam rempublicam, tale regnum imperante et adiuuante deo propagauerunt atque rexerunt. ubi sacrilegium esset, quod istis religio fuit. itaque si qui illic in . cultum simulacrorum et daemonum laberentur, aut poena plectebantur ipsis suae reipublicae legibus aut et terram, prophetico sane ritu, hoc est signi
Abbreviated transcription (Latin):
de cecitate iudeoꝵ. de ꝓbatione co¬
dicũ ab ipsis custodicoꝵs. de amen
spiceret: qͥd inueniret fide dignius
quã illos ꝓpħas quib de diuinitate
xꝑi eligeret credere: Et enĩ si ante¬
quã ista fierent. in gererẽ gentili ꝓ¬
phetas hebreos quib ea futura crede¬
ret quȩ facta nond̾u uideret: meri¬
to fortasse diceret. Qͥd michi est cũ
istis ꝓpħis: quos unde ueraces ꝓbem
non michi ostendit᷑ : Cum uͦ tam
magna & tam multa quȩ p̃dixe¬
runt.iam ad effectũ manifestatio¬
nẽq ꝑducta sint. plane ille si ꝑuer¬
sus esse nollet nec ista ullomͦ contem¬
neret quȩ tanto ante & tanto appa¬
ratu preuidenda & prenuntianda
cõmendari merueruntꝰ nec illos a
quib pͣuideri & p̃nuntiari potue¬
runt. Nullis enĩ prudentius credimus.
uł de pret̾itis quȩ olim facta. uł de
futuris quȩ nond̾u facta st̃: quã eis
qui nobis fid̾e u̾boꝵ suoꝵ tam mul¬

Expanded text:
de caecitate Iudaeorum, de probatione code caecitate Iudaeorum, de probatione codicum ab ipsis custoditorum, de amentspiceret, quid inueniret fide dignius quam illos prophetas, quibus de diuinitate Christi eligeret credere? etenim si antequam ista fierent, ingererem gentili prophetas Hebraeos, quibus ea futura crederet, quae facta nondum uideret, merito fortasse diceret: quid mihi est cum istis prophetis, quos unde ueraces probem, non mihi ostenditur? cum uero tam magna et tam multa, quae praedixerunt. iam ad effectum manifestationemque perducta sunt, plane ille. si peruersus esse nollet, nec ista ullo modo contemneret, quae tanto ante et tanto adparatu praeuidenda et praenuntianda commendari meruerunt, nec illos, a quibus praeuideri et praenuntiari potuerunt. nullis . enim prudentius credimus uel de praeteritis, quae olim facta sunt. uel de futuris. quae nondum facta sunt, quam eis, qui nobis fidem uerborum suorum tam mul
Abbreviated transcription (Latin):
ȩccłiȩ dñs quoq preuidens dicit.
non potest ciuitas abscondi suꝑ
mont̾ẽ constituta: qr utiq sedes
głiȩ exaltata est scĩficatio nr̃a. ut
non audiant᷑ illi qui ad religionẽ
scissuras traducunt dicentes. ecce
hic est xp̃c ecce illic. Partes enĩ osten¬
dunt dicentes. ecce hic ecce illic: cũ
illa ciuitas suꝑ mont̾e sit. Et qũe
mont̾ẽ: nisi eũ qui scd̃m ꝓpħiam da¬
nielis ex paruo lapide creuit & fac¬
tus est mons magnus ita ut imple¬
ret uniu̾sam terrã : Nec illi audian¬
tur qui sub nomine quasi secrete
& apocriphȩ u̾itatis & hoĩum pau¬
citatis dicunt ecce in cubiculis. ecce
in deserto: qr non potest abscondi ci¬
uitas suꝑ mont̃e constituta: qr sedes
głiȩ exaltata est scificatio nr̃a. Cum
gͦ iste gentilis his atq huiusmodi
aliis testimoniis ꝓpħarum de ꝑsecu¬
tione regũ & popłoꝵs. de fide regũ
& popłoꝵ. de abolitione ydolorum.

Expanded text:
ecclesiae dominus quoque prouidens ait: ecclesiae dominus quoque prouidens ait: non potest ciuitas abscondi montem constituta : quia utique sedes gloriae exaltata est, sanctificatio nostra, ut non audiantur illi qui ad religionum scissuras traducunt, dicentes, Ecce hic est Christus, ecce illic. Partes enim ostendunt, dicentes, Ecce hic, ecce illic. Cum illa civitas super montem sit; quem montem, nisi eum qui secundum prophetiam Danielis ex parvo lapide crevit, et factus est mons magnus, ita ut impleret universam terram ? Nec illi audiantur, qui sub nomine quasi secretae et apocryphae veritatis et hominum paucitatis dicunt, Ecce in cubiculis, ecce in deserto : quia non potest abscondi ciuitas super montem constituta. quia sedes gloriae exaltata est, sanctificatio nostra. Cum ergo iste gentilis his atque huiusmodi aliis testimoniis prophetarum de persecutione regum et populorum, de fide regum et populorum, de abolitione idolorum,
Abbreviated transcription (Latin):
citationẽ & ostentationẽ excellentis sa¬
pientiȩ seducebat: erit insipiens. id est
apparebit insipiens. Eis quupe quib
pͥmo sapiens erat. tunc erit insipiens
cũ apparebit: qr dementia euis nõca
erit om̃ib. Et tamquã ille quẽ cate¬
citamꝰ sic quȩreret & diceret. quo gͦ
signo manifesto adhuc paruulus et
nondu ualens liquid̾a discernere a
tot errorib u̾itatem. quo manifesto
indicio tenebo eccłiam xp̃i in que iam
credere tanta rerũ antea predictarũ
manifestatione compellor: sequitur
id̾e ꝓpħa & tamquã motus animi eius
ordinatissime excipiens. docet eum ecele¬
siã xꝑi ipsam esse predictã quȩ om̃ib
eminet & apparet. Ipsa est enĩ sedes
głiȩ: de qua dicit apłs. Templũ d̾i
scm est. qd̾ estis uos. Unde iste dicit.
Sedes aut̃ głiȩ exaltata est sc̃ifica¬
tio nr̃a. ꝓpter hos enĩ motus par¬
uuloꝵ qui possunt seduci ab ho¬
minib. manifestationẽ claritatis

Expanded text:
citationem et ostentationem excellentis sacitationem et ostentationem excellentis sapientiae seducebat, erit insipiens, id est, apparebit insipiens. Eis quippe quibus primo sapiens erat, tunc erit insipiens, cum apparebit, quia dementia ejus nota erit omnibus. Et tamquam ille, quem catechizamus, quaereret et diceret: quo ergo signo manifesto adhuc paruulus et nondum ualens liquidam discernere a tot erroribus ueritatem, quo manifesto indicio tenebo ecclesiam Christi. in quem iam credere tanta rerum antea praedictarum manifestatione conpellor? sequitur idem propheta et tamquam motus animi eius ordinatissime excipiens docet eum ecclesiam Christi ipsam esse praedictam, quae omnibus eminet et adparet. ipsa enim est sedes gloriae, de qua dicit apostolus: templum dei sanctum est, quod estis uos. unde iste dicit: sedes autem gloriae exaltata est. sanctificatio nostra. propter hos enim motus paruulorum, qui possunt seduci ab hominibus. manifestationem claritatis
Abbreviated transcription (Latin):
laqueum.Non eñi disputare amant he¬
retici. sed quoquomodo suꝑare impuden¬
tissima ꝑuicacia: ut congregent sicut
hic dixit quȩ non peꝑerunt᷑. xp̃ianos
enĩ quos maxime xp̃i nomine seducun.
iam ꝑ ipsius xp̃i euangłium natos in¬
ueniunt: & faciunt iłlos diuitias suas
non sane cũ iudicio sed cũ temeritate
inconsiderata. Non enĩ intelligunt ibi
esse uerã & salubrem & quodammͦ ger¬
manã atq radicalem xꝑianã societatẽ:
unde istos separauerunt quos ad suas
diuitias congregarunt. Et qr de talib
restiterunt moysi. sic & isti resistunt
u̾itati. hoĩes mente corrupti. reꝓbi
circa fid̾e. sed ultra non ꝓficient᷑. de¬
mentia enĩ eoꝵ erit manifesta om̃i¬
b sicut & illoꝵ fuit: seqͥtur & hic ꝓpħa
& dicit de ꝑdice qui congregauit que
non peꝑit. In dimidio dierũ eius dere¬
linquent eũ. & in nouissimis suis erit in¬
sipiens: id est qui pͥmo tam quã ꝑ polli

Expanded text:
laqueum. non enim disputare amant haelaqueum. non enim disputare amant haeretici, sed quoquo modo superare inpudentissima peruicacia, ut congregent, sicut hic dixit quae non pepererunt. christianos enim, quos maxime Christi nomine seducunt, iam per ipsius Christi euangelium natos inueniunt et faciunt illos diuitias suas, non sane cum iudicio, sed cum temeritate inconsiderata. non enim intellegunt ibi esse ueram et salubrem et quodam modo germanam atque radicalem christianam societatem, unde istos separauerunt, quos ad suas diuitias congregarunt. et quia de talibt Mambres restiterunt Moysi. sic et isti resistunt ueritati. homines mente corrupti, reprobi circa fidem: sed ultra non proficient: dementia enim eorum manifesta erit omnibus, sicut et illorum fuit, sequitur et hic propheta et dicit de perdice, qui congregauit, quae non peperit: in dimidio dierum eius derelinquent eum et in nouissimis suis erit insip
Abbreviated transcription (Latin):
non cognouerunt. si enĩ cognouissent
sicut apłs dicit. nũquã dñm głiȩ cruci¬
fixissent: sequit᷑ & ostendit occulti
eoꝵs meriti fuisse ut non cognosceren.
Ait enĩ. Ego dñs in t̾rogans corda ͤꝓbais
renes. ut dem unicuiq scd̾m uiã eius:
& scd̾m fructũ studioꝵ eius. Porto si
hoc gentilis ille moueret᷑. cur etiam
ipsi qui appellant᷑ xp̃iani in multas
hereses uariasq discedunt: neq hoc a
ꝓpħis hebreis pret̃missum esse docere¬
inus. Tamquã enĩ esset consequens. ut
iudeis in sua cecitate demonstratis. hoc
illi ueniret in ment̾e qd̾ etiã multi sub
nomine xꝑiano ab ipsa xꝑiana societa¬
te deuiarent: ipse ieremias uelut cathe¬
citandi nobis ordinẽ insinuans. conti¬
nuo subiecit. Clamauit ꝑdix. congre¬
Egauit quȩ non peꝑit. faciens diuitias
suas non cũ iudicio. ꝑdix enĩ nimis con¬
Etentiosum animal. notũ est qͣnta aui¬
ditate ipsius contentionis currat in

Expanded text:
non cognouerunt — si enim cognouissent, non cognouerunt — si enim cognouissent, sicut apostolus dicit, numquam dominum gloriae crucifixissent — sequitur et ostendit occulti eorum meriti fuisse, ut non cognoscerent. ait enim: ego dominus interrogans corda et probans renes, ut dem unicuique secundum uiam eius et secundum fructum studiorum eius. Porro si hoc gentilis ille moueretur, cur etiam ipsi, qui appellantur christiani, in multas haereses uariasque discedunt. neque hoc a prophetis Hebraeis praetermissum esse doceremus. tamquam enim esset consequens, ut Iudaeis in sua caecitate demonstratis hoc illi ueniret in mentem, quod etiam multi sub nomine christiano ab ipsa christiana societate deuiarent, ipse Hieremias uelut catechizandi ordinem nobis insinuans continuo subiecit: clamauit perdix, congregauit, quae non peperit, faciens diuitias suas non cum iudicio. perdix enim, nimis contentiosum animal, notum est, quanta auiditate ipsius contentionis currat in
Abbreviated transcription (Latin):
inteilexit: aut illud qͦd apłs cõme¬
morat. tota die eypandi manus me¬
as ad popłm non credentẽ & contra¬
dicentẽ. & maxime illud. dedit illis
d̃s sp̃m cõpunctionis. oculos ut
non uideant. & aures ut non au¬
diant & non intelligant. & multa¬
peccauert̃ iudei si illos d̾s excecaᷤ¬
uit ne agnoscerent xꝑmꝰ. qntũ pos¬
semus imbuendo rudi homini osten¬
deremus ex aliis occultis peccatis d̾o
cognitis uenire iustam pęnã huuis ce¬
citatis. Qd̾ non solũ dixisse apłm de
qͥbusda ꝓpter hoc tradidit illos d̾s in
concupiscentiã cordis eoꝵ uł in reꝓ
bũ sensum ut faciant quȩ non con¬
ueniant. uolentẽ ostendere qued̾a pec¬
cata manifesta ex pęna uenire quorũ¬
d̾a occultoꝵs: sed nec ipsos hoc tacuisse
ꝓpħas demonstraremus. Namne ꝑgã
longuis idem ieremias eo ipso loco ubi
ait. & homo est & qͥs agnoscet eũ. ne
quasi hoc ipso excusati essent iudei qr

Expanded text:
intellexit ; aut illud quod Apostolus commeintellexit ; aut illud quod Apostolus commemorat, Tota die expandi manus meas ad populum non credentem et contradicentem ; et maxime illud, Dedit illis Deus spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant et non intelligant ; peccauerunt Iudaei, si deus illos excaecauit, ne agnoscerent Christum? quantum possemus, imbuendo rudi homini ostenderemus ex aliis occultis peccatis deo cognitis uenire iustam poenam huius caecitatis; quod non solum dixisse apostolum de quibusdam: propter hoc tradidit illos deus in concrobum sensum. ut faciant, quae non conueniunt, uolentem ostendere quaedam peccata manifesta ex poena uenire quorundam occultorum, sed nec ipsos hoc tacuisse prophetas demonstraremus. nam. ne pergam longius, idem Hieremias eo ipso loco, ubi ait: et homo est. et quis agnoscit eum? ne quasi hoc ipso excusati essent Iudaei, quia
Abbreviated transcription (Latin):
de rerũ euentu cõmonitis ista esse con¬
scripta: sed olim in illo regno p̃dicta
atq seruata. nunc aut̃ manifesta¬
ta & impleta. In quib & ea quȩ ibi
minus ꝑspicua sunt. qr in figura
contingebant in illis. scripta st̃ aut̃
ꝓpter nos in quos finis scłoꝵ obuenit.
iam nunc illustrata soluunt᷑ & quȩ
umbris futurarũ adhuc rerũ o paca¬
bant᷑. iam factarũ luce manifestan¬
tur. Forte etiã hinc se diceret ꝑmo¬
ueri: qd̾ ipsi in quoꝵs libris hec̾ inue¬
niuntur esse p̃nuntiata quȩ nunc
cernunt᷑ impleta. non nobiscũ te¬
nent eiu sd̃e euangłii societat᷑e. Cũ
nͦ doceret᷑ etiã hocꝰ ab eisd̾e ꝓpħis ẽẽ
p̃dictum qͣntũ moueretur ad fid̾e.
quis demens est ut non uideat :
Qͥs tam impudens ut se uidere dis¬
simulet: Quis enĩ dubitet hoc de
uideis fuisse ꝓpħatum cũ ysaias di¬
cat. cognouit bos possessorem suũ
& asinus presepe dñi sui. isrł autẽ

Expanded text:
de rerum euentu commonitis ista esse conde rerum euentu commonitis ista esse conscripta, sed olim in illo regno praedicta atque seruata, nunc autem manifestata et inpleta: in quibus et ea, quae ibi minus perspicua sunt, quia in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obuenit, iam nunc inlustrata soluuntur, et quae umbris futurarum adhuc rerum opacabantur, iam factarum luce manifestantur. Forte etiam hinc se diceret permoueri. quod ipsi, in quorum libris haec inueniuntur esse praenuntiata, quae nunc cernuntur inpleta. non nobiscum tenent eiusdem euangelii societatem. cum uero doceretur etiam hoc ab eisdem prophetis esse praedictum, quantum moueretur ad fidem, quistam demens est, ut non uideat? quis tam inpudens, ut se uidere dissimulet? quis enim dubitet hoc de Iudaeis fuisse prophetatum, cum Esaias dicat: agnouit bos possessorem suum et asinus
Abbreviated transcription (Latin):
uł in fundo suo scit factũ esse. a facie
timoris dñi. qui ꝑ reges terrȩ scd̃m ean¬
d̾e ꝓpħiam iam sibi seruientes seq ad¬
orantes seuerissimis legib terrã con¬
fringit. id est terreni cordis frangit
audaciã. Quomͦ ꝙ dicat non credo
ꝓpħis hebreis: cũ & in semet ipso cõ¬
pletũ forte cognoscat qd̾ olim ꝑre¬
dictũ est ã ꝓphis hebreis: Magis ue¬
rendu erat ne tanta rerũ eiudentia
cirtũ fusus fortasse diceret. postea qũa
ista ꝑ mund̾u fieri cȩꝑunt xp̃ianos
has litteras cõposuisse. ut ante diui¬
nitus predicta putarent᷑. ne qͣsi deme¬
re humanitus ficta contemmnerent᷑.
Hoc uerend̾u erat: nisi e̾et late spar¬
sus lateq notus popłs iudeoꝵ cuon
illo signo accepto ne ab aliquo inter¬
ficiatur & ille cam.seruus fratrũ
suoꝵ portando libros quib illi eru¬
diant᷑. ipse oneretur. ꝑeoꝵ quippe
codices ꝓbamus non a nobis tamquã

Expanded text:
uel in fundo sue scit factum esse a facie uel in fundo sue scit factum esse a facie timoris domini, qui per reges terrae secundum eandem prophetiam iam sibi seruientes seque adorantes seuerissimis legibus terram confringit, id est terreni cordis frangit audaciam. quomodo ergo dicat "non credo prophetis Hebraeis," cum et in se ipso conpletum forte cognoscat, quod olim praedictum est a prophetis Hebraeis ? Magis uerendum erat, ne tanta rerum euidentia circumfusus fortasse diceret, posteaquam ista per mundum fieri coeperunt, christianos has litteras conposuisse, ut ante diuinitus praedicta putarentur, ne quasi temere humanitus facta contemnerentur. hoc uerendum est, nisi esset late sparsus lateque notus populus Iudaeorum, Cain ille signo accepto, ne ab aliquo interficiatur, et ille Cham seruus fratrum suorum portando libros, quibus illi erudiantur, ipse oneretur. per eorum quippe codices probamus non a nobis tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
nisi eũ qui dicit. qui me uidet uidet &
patr̃e. ut spes nr̃a ñ sit in hõie ꝓpt̃ illud
ꝑ ꝓpħam editũ maledictũ. sed sit in hoĩe d̾o.
id est infiliod̾i saluatore iũuxꝑo media¬
tore d̾i & hoĩum: & quo pater maior
est ꝓꝑter formã serui. & qui patri equa¬
lis est ꝓpter formã d̾i:. Dicit & ysaias. Hu¬
miliabit᷑ & cadet contumelia hõium &
exaltabit᷑ dñs solus in illa die: & ma¬
nib fabricata om̃ia abscondent
in speluncis & in scssuris petrarũ &
in cau̾nis terrȩ a facie timoris dñi
& a maiestate uirtutis eius: cũ exur.¬
reyerit confringere terr̃ã. Illa enĩ
die ꝓmet homo abominationes au¬
reas & argenteas quas feceruntꝰ ut
adorarent supuacanea & noxla.
Et forte iste gentilis quẽ catheciza¬
mus. quẽ dixit faustus cũ risudictu¬
rũ non credo ꝓpħis hebreis. aliqua
manu fabricata ydola abscondit
in spelunca aut in scissura petrȩ aut
in cau̾na terre. aut alique amicũ
suũ scit hoc fecisse. aut in ciuitate

Expanded text:
it: qui me uidit, uidit et patrem? ut spes nostra non sit in homine propter illud per prophetam edictum maledictum, sed sit in homine deo, id est in filio dei saluatore Iesu Christo, mediatore dei et hominum; et quo pater maior est propter formam serui, et qui patri aequalis est propter formam dei. Dicit et Esaias: humiliabitur et cadet contumelia hominum et exaltabitur dominus solus in illa die; et manibus fabricata omnia abscondent in speluncis et in scissuris petrarum et in cauernis terrae a facie timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum surrexerit confringere terram. illa enim die proiciet homo abominationes aureas et argenteas, quas fecerunt, ut adorarent superuacanea et noxia. et forte iste gentilis, quem catechizamus, quem dixit Faustus cum risu dicturum: "non credo prophetis Hebraeis," aliqua manu fabricata idola abscondit in spelunca aut in scissura petrae aut in cauerna terrae aut aliquem amicum suum scit hoc fecisse aut in ciuitate
Abbreviated transcription (Latin):
ris humani. ut ea quȩ iam cõmemo.¬
rauimus non repetamus. Iam por.¬
ro aliam fausti tergiu̾sationẽ quã
credo cũ & ipse preclarissima ꝓphe¬
tiȩ luce reꝑcuteretur. callidissimã
se in uenisse arbitratus est. etiã re¬
fellere piget: ne ꝓpterea putetur
aliqͥd diyisse.qr ei responder dignũ
habitũ est. Qͥs enĩ dementissimus
diceretꝰ eneruis esse fid̾i de xp̃o sine
teste non credere: Uellem michi
isti responderent: curnam de xꝑo
ipsi credidissent. An illam uoc̃e de
cȩlo audierunt: hic est filius meus¬
dilectus: Ci quippe uoci potius nos¬
faustus iubet credere. qui de xꝑo¬
non uult testib hõib credi quasi
ad nos etiã eiusd̾e uocis noticia si¬
ne hoĩe teste ꝑuenerit : cum & ma¬
nifestũ sit sic etiã eĩt ꝑuenisse ut apłs
dicat. Quomͦ aut̃ inuocabunt in
quẽ non crediderunt: Nut qͦmͦ
credent. quẽ non audierunt: Quo

Expanded text:
ris humani, ut ea, quae iam commemoris humani, ut ea, quae iam commemorauimus, non repetamus. Iam porro aliam Fausti tergiuersationem, quam credo cum et ipse praeclarissima prophetiae luce percuteretur, callidissimam se inuenisse arbitratus est. etiam refellere piget, ne propterea putetur aliquid dixisse, quia ei responderi dignum habitum est. quis enim dementissimus diceret eneruis esse fidei de Christo sine teste non credere ? uellem mihi isti responderent, cuinam de Christo ipsi credidissent; an illam uocem de caelo audierunt: hic est filius meus? ei quippe uoci potius Faustus non vult testibus hominibus credi, quasi ad nos etiam ejusdem vocis notitia sine homine teste pervenerit, cum et manifestum sit sic eam pervenisse, ut Apostolus dicat, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent quem non audierunt? Quo
Abbreviated transcription (Latin):
suos. ut tam̃ unũ sꝑarent ꝑ quẽ d̾m li¬
berarent᷑: sed eycecati occulta iusticia
d̾i. du solam uirtut̃ẽ eius cogitant.
infirmitat̃e in qua ꝓ nobis mortuus
est non intellexerunt. Hinc illa u̾ba
in libro sapientiȩ de illis p̃dicta cog¬
noscimus morte turpissima condem᷑
nemus illũ : Erit enĩ respectus ex ser¬
monib illius. Si uerus di filius est su¬
scipiet illũ: & liberabit eũ de mani¬
b contrarioꝵ. Hec cogitauerunt &
errauerunt: excecauit enĩ illos ma¬
licia eors. Qd̃ etiã de istis uerissime
dici potest: qui in tanta multitudine
testimonioꝵ. in tanta dispositione
prenuntiatarũ rerũ. in tanta mnani¬
festatione cõpletarum. adhuc dicuff
scͥpturis illis xp̃m non esse ꝓpħatum.
Qd̾ si it̾um atq it̾um dicant. nos ite¬
rũ atq it̾um possumus documenta
ꝑferre: adiuuante illo qui tant̃a co¬
piã prebuit adu̾sus calumnias erro¬

Expanded text:
suos, ut tamen unum sperarent. per quem demum lisuos, ut tamen unum sperarent. per quem demum liberarentur; sed excaecati occulta iustitia dei dum solam eius uirtutem cogitant, infirmitatem, in qua pro nobis mortuus est, non intellexerunt. hinc illa uerba in libro sapientiae de illis praedicta cognoscimus: morte turpissima conemus illum: erit enim respectus in sermonibus ipsius. Si enim verus Dei Filius est, suscipiet eum et liberabit eum de manibus contrariorum. haec cogitauerunt et errauerunt; excaecauit enim illos malitia illorum. quod etiam de istis uerissime dici potest. qui in tanta multitudine testimoniorum, in tanta dispositione praenuntiatarum rerum. in tanta manifestatione conpletarum adhuc dicunt scripturis illis Christum non esse prophetatum. quod si iterum atque iterum dicant, nos iterum atque iterum possumus documenta proferre adiuuante illo, qui tantam copiam praebuit aduersus calumnias erro
Abbreviated transcription (Latin):
rescit toto orbe terrarũ ut om̃iũ ter¬
giu̾santium oculos feriat: uerũ etiã
de his quȩ in ipsa iudeors gente iam
facta sunt. qd̾ sacrarium eu̾sum est.
qd̃ cessauit hostia & sacerdos. & un-¬
ctio pristina: quȩ om̃ia daniel tunc
nia iam fact̾a sint : exigit᷑ ab eis etiã
eius disceptarent: nisi bene nossent
eũ in suis libris ꝓphetatũ: Cur a io¬
hanne quęrunt᷑ utrũ ipse sit xp̃c:
Cur ipsi dño dicunt. quãdiu animas
nr̃as tollis: si tu es xp̃e dic nobis pa¬
lam: Cur petrus & andreas & philip.¬
pus dicunt natharaeli. inuenimus
messiam qd̾ int̾pretatur xp̃cꝰ nisi qr
hoc nomen in illa gente ꝑ illas litteras
&. sc̃iebat᷑ & expectabatur : Nam nul¬
la alia gens. reges & sacerdotes suos
yp̃os habuit & uocauit. Quoꝵ signifi¬
catiuã unctionẽ cessare fas non fuit:
nisi cũ ille uenisset qui in eis prenunti¬
abat᷑. Si enĩ iudei nouerant illos yꝑos

Expanded text:
rescit toto orbe terrarum, ut omnium terrescit toto orbe terrarum, ut omnium tergiuersantium oculos feriat, uerum etiam de iis. quae in ipsa Iudaeorum gente iam facta sunt, quod sacrarium euersum est. quod cessauit hostia et sacerdos et unctio pristina: quae omnia Danihel tunc nia iam facta sint, exigitur ab eis etiam eius disceptarent. nisi bene nossent eum in suis libris prophetatum ? cur a Iohanne quaerunt, utrum ipse sit Christus? cur ipsi domino dicunt: quamdiu animam nostram tollis? si tu es Christus. dic nobis palam? cur Petrus et Andreas et Philippus dicunt Nathanaheli: inuenimus messiam, quod interpretatur Christus, nisi quia hoc nomen in illa gente per illas litteras et sciebatur et expectabatur ? nam nulla alia gens reges et sacerdotes suos christos habuit et uocauit, quorum significatiuam unctionem cessare fas non fuit, nisi cum ille uenisset, qui in eis praenuntiabatur. sic enim Iudaei nouerant illos christos
Abbreviated transcription (Latin):
illam iacob puero suo & isrł electo a¬
suo post hȩc in terra uisus est. &
cũ hõib conu̾satus est: Qͥs non
eund̾e saluatorem agnoscat apud da¬
nielem cũ anciquo dierũ offertur fi¬
lius hõis: & accipit regnũ sine fine
ut seruiant ei om̃s gentes: Iam uͦ si locũ
illũ inspici at quẽ cõmemorauit dñs ex eius¬
d̾e danielis ꝓpħia. cũ uideritis ab omi
qui legit intelligat᷑. si supputatis etiã
tẽporib ebdomadarũ ille numerus ꝑtra¬
ctetur. non solũ xꝑc sed etiã tẽpus re¬
ꝑletur quo eũ oportuit uenire passu¬
rũ: quãquã & sine cõputatione tẽpo¬
rũ manifestis rerũ effectib iudeos ur¬
gere soleamus cũ quib nobis non u¬
trũ in xp̃o sit salus nr̃a. sed utrũ iam
uenerit passusq fuerit diceptatio
est. Conuincuntur aut̃ reb ip̃sis aꝑtis¬
simis non solũ de fide om̃ium gentiũ
quas ei seruituras eade cui cedere co¬
gunt᷑ scriptura p̃dixit. quȩ ita cla¬

Expanded text:
suo et Israhel electo suo; post haec in terris uisus est, et cum hominibus conuersatus est? Quis non eundem saluatorem agnoscat apud Danihelem, cum antiquo dierum offertur filius hominis et accipit regnum sine fine. ut seruiant ei omnes gentes? iam uero si locum illum, quem commemorauit dominus ex eiusdem Danihelis prophetia: cum uideritis aboqui legit, intelligat , si supputatis etiam temporibus hebdomadum, ille numerus pertractetur; non solum Christus, sed etiam tempus reperitur, quo eum oportuit venire passurum. Quanquam, et sine computatione temporum, manifestis rerum effectibus Judaeos urgere soleamus, cum quibtrum in Christo sit salus nostra, sed utrum iam uenerit passusque fuerit disceptatio est. conuincuntur autem rebus ipsis apertissimis non solum de fide omnium gentium, quas ei seruituras eadem, cui cedere coguntur, scriptura praedixit. quae ita cla
Abbreviated transcription (Latin):
batur apprehensa reparabimurꝰ et
nouissima inimica morte destructa.
resurgentes in dextera d̾i uirga regni
erimus. Iam de exitu isrł ex egypto:
non ego sed apłs loquat᷑. Nolo aut̃ẽ
uos ignorare fr̃s qr patres nr̃i om̃s
sub nube fuerunt. & om̃s ꝑ mare
transierunt. & om̃s in moysen bap

Expanded text:
batur adprehensa, reparabimur et batur adprehensa, reparabimur et nouissima inimica morte destructa resurgentes in dextera dei uirga regni erimus. Iam de exitu Israhel ex Aegypto non ego, sed apostolus loquatur: nolo autem uos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes per mare tra
Abbreviated transcription (Latin):
suȩ desideriũ inflammat quo id qd̾
inuenero auide sorbeam. medullisq
reconditũ salubrit teneam. Ipse mͥ
in ioseph innuit: qui ꝑ sequentib
& uendentib fr̃ib in egypto post
labores honorat᷑. Didicimus enĩ la¬
bores xp̃i in orbe gentiũ quẽ signi¬
ficabat egyptus. ꝑ uarias passiones
martytũ: & nunc uidemus hono¬
rẽ xp̃i in eod̾e orbem terrarũ eroga¬
tione frumenti sui om̃ia subiugan¬
tis. Iyse mͥ innuit in uirga moysi:
quȩ in terra serpens effecta. eius
mortẽ figurauit a serpente uenien
tẽ. S apprehensa cauda significat
qd̃ posterius ꝑactis iam om̃ib in
fine actionib ad id qd̾ fuerat re¬
surgendo reu̾titur: ubi ꝑ uitȩ re¬
parationẽ morte consumpta nichil
serpentis apparet. Nos quoq cor¬
pus eius in ead̾e mortalitate ꝑ lu¬
brica temporũ uoluimurꝰ sed fine
nouissimo uelut cauda scłi ꝑ manũ
id est ꝑ pocestatẽ iudicii ne ultra ꝓla¬

Expanded text:
suae desiderium inflammat, quo id quod suae desiderium inflammat, quo id quod inuenero, auide sorbeam medullisque reconditum salubriter teneam. Ipse mihi in Ioseph innuit, qui persequentibus et uendentibus fratribus in Aegypto post labores honoratur. didicimus enim labores Christi in orbe gentium, quem significabat Aegyptus, per uarias passiones martyrum; et nunc uidemus honorem Christi in eodem orbe terrarum erogatione frumenti sui sibi omnia subiugantis. ipse mihi innuit in uirga Moysi, quae in terra serpens effecta eius mortem figurauit a serpente uenientem; sed — quod adprehensa cauda significat - posterius peractis iam omnibus in fine actionis ad id, quod fuerat, resurgendo reuertitur, ubi per uitae reparationem morte consumpta nihil serpentis adparet. nos quoque, corpus eius, in eadem mortalitate per lubrica temporum uoluimur, sed fine nouissimo uelut cauda saeculi per manum, id est per potestatem iudicii, ne ultra prola
Abbreviated transcription (Latin):
miliant ut eum temꝑanter an¬
nuntient. Hidete apłm ascendentẽ.
Siue inqͥt mente excessimus d̾o. Uidete¬
& descendentẽ. Siue in qͥt tẽꝑan¬
tes sumus uobis. Dicat & ꝑ quẽ ascen¬
derit & descenderit. Caritas enĩ in¬
quit yꝑi cõpellit nos: iudicantes
hoc qm unus ꝓ om̃ib mortuus est.
Ergo om̃s mor̾tui st̃. & ꝓ om̃ib mor¬
tuus est: ut & qui uiuunt iam non
sibi uiuant. sed ei qui ꝓ eis mortiis
est. & resurrexit. Hȩcꝰ in scͥpturis
sc̃is scã spectacula quẽ non delectaq.
sanã doctrinã non sustinens. ad fa¬
bulas conu̾titur. Et illȩ quid̃e fabulȩ
animas in qualibet corporis ȩtate
pueriles. uana quad̾a delectatione
sollicitant: sed nos iam corpus xp̃i ag¬
noscamus in psalmo uocẽ nr̃am etͤ
dicamus ei. Narrauerunt mͥ iniu¬
sti delectationes: sed non sicut lex
tionis humane. siue ex aꝑto siue ex
occulto occurrit & reficit: ipse mͥ
ex nonnulla difficultate inuentionis

Expanded text:
miliant, ut eum temperanter anmiliant, ut eum temperanter annuntient. uidete apostolum ascendentem: siue, inquit, mente excessimus, deo; uidete descendentem: siue, inquit, temperantes sumus, uobis. dicat et per quem ascenderit et descenderit: caritas enim, inhristi conpellit nos iudicantes hoc, quoniam unus pro omnibus mortuus est; ergo omnes mortui sunt et pro omnibus mortuus est, ut qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei. qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. - Haec in scripturis sanctis sancta spectacula quem non delectant. sanam doctrinam non sustinens ad fabulas conuertitur. et illae quidem fabulae animas in qualibet corporis aetate pueriles uaria quadam delectatione sollicitant. sed nos, iam corpus Christi, agnoscamus in psalmo uocem nostram et dicamus ei: narrauerunt mihi iniusti delectationes, sed non sicut lex tionis humanae siue ex aperto siue ex occulto occurrit et reficit. ipse mihi et ex nonnulla difficultate inuentionis
Abbreviated transcription (Latin):
ueniant in pͥnicipio d̾m apud d̃m ꝑ
quẽ facta st̃ om̃ia: descendentes aut̃
ut eũ inueniant factũ ex muliere
factũ sub lege ut eos qui sub lege e¬
rant redimeret. In illo enĩ scalȩ a ter¬
ra usq ad cęlũ. a carne usq ad sp̃m:
qr in illo carnales ꝓficiendo uelut
ascendendo sp̃italẽs fiunt. Ad qͦs lacte
nutriendos etiã ipsi sp̃itales descen¬
dunt quodamm: cũ eis non possunt
lo qui quasi sp̃italib sed quasi carna¬
lib. Sic & ascendit᷑ & descendit᷑ suꝑ
filiũ hõis. Filius enĩ hõis sursum in
capite nr̃o qd̾ est ipse saluator: & fi¬
lius hõis deorsum in corpore suo qd
est eccłia. Ipsum & scalas intelligi¬
mus: qr ip̃se dixit. Ego sumuiaᷤ. Ad
ipsum gͦ ascendit᷑ ut in excelsis in¬
telligatur: & ad ipsũ descendit᷑ ut
in membris suis paruulis nutriat᷑.
Et ꝑ illum ascenditur & descendit᷑. Ex¬
emplũ quippe eius sequentes p̃dica¬
tores eius non solũ se erigunt ut
eũ sublimit spectent: sed etiã hu¬

Expanded text:
ueniant in principio deum apud deum, per quem facta sunt omnia; descendentes autem, ut eum inueniant factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret. in illo enim scala a terra usque ad caelum, a carne usque ad spiritum, quia in illo carnales proficiendo uelut ascendendo spiritales fiunt. ad quos lacte nutriendos etiam ipsi spiritales descendunt quodam modo, cum eis non possunt loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus: sic et ascenditur et descendentes super filium hominis. filius enim hominis sursum in capite nostro, quod est ipse saluator; et filius hominis deorsum in corpore suo, quod est ecclesia. ipsum et scalas intellegimus, quia ipse dixit: ego sum uia. ad ipsum ergo ascenditur, ut in ecclesiis intellegatur; et ad ipsum descenditur, ut in membris suis paruulis nutriatur; et per illum ascenditur et descenditur. exemplum quippe eius sequentes praedicatores eius non solum se erigunt, ut eum sublimiter exspectent, sed etiam hu
Abbreviated transcription (Latin):
tentio est pseudo xp̃ianos uos osten¬
dere: ut non solũ xp̃iani ꝑitiores
uos conuincendo ꝓdant: sed etiam¬
imꝑitiores uos cauendo ꝓficiant.
Cur aut̃ serpentẽ patrẽ nr̃m dixisti:
An excidit tibi quẽ admod̾u soleatr
uituꝑare d̾m qui homini precep¬
tũ in paradyso dedit.⁊ & laudare
serpentẽ qͦd ei ꝑ suũ consiliũ oculos
aꝑuit : Puto iustũ esse ut serpen¬
tẽ illũ diabolũ a uobis laudatũ.
tu potius agnoscas parentẽ tuũ.

Expanded text:
tentio est pseudochristianos uos ostententio est pseudochristianos uos ostendere, ut non solum christiani peritiores uos conuincendo prodant, sed et inperitiores uos cauendo proficiant. cur autem serpentem patrem nostrum dixisti? an excidit tibi. quemadmodum soleatis uituperare deum, qui homini praeceptum in paradiso dedit, et laudare serpentem, quod ei per suum consilium oculos aperuit? puto iustum esse, ut serpentem illum diabolum a uobis laudatum tu potius agnoscas parentem tuu
Abbreviated transcription (Latin):
est astruend̾u est. sicut & ad quosd̾̃a
imꝑfectos loquens apłs ait. gaudens
& uidens ur̃am conuersationẽ. & id
qd̃ deest fid̾̃i ur̃e in xp̃o: Cernebat
utiq quand̾a fabricã spualem sicut
alibi dicit di edificatio estis: & in ea
cernebat utrũq & unde gauderet¬
& unde satageret. Gaudebat ex eo
qd̃ iam edificatũ uidebat: satage¬
bat ey eo qd̃ usq ad culmen ꝑfecti¬
onis adhuc ȩdificand̾u esse sentie¬
bat. Itaq uos reuera catholicos non¬
du ꝑfectos. sed quod̾amͦ ut dixisti se¬
mixp̃ianos: quos fallatis & seducatis
ur̃a ꝑuersitate insectamini. S siqui
adhuc etiã tales st̃ si uos pseudo xp̃i¬
anos esse intellexerint. quãuis cap¬
tiosis questionũ ur̃arum ꝓpositioni¬
b ꝓpter id qd̾ eoꝵ fid̾i deest respon¬
dere non possint: non tam̃ sequen¬
dos sed deuitandos uos ẽẽ cognoscua.
Sicut gͦ ur̃a intentio est semixͥanos
quos decipiatis inquirere. sic nr̃a in¬

Expanded text:
est astruendum est? sicut ad quosdam est astruendum est? sicut ad quosdam inperfectos loquens apostolus ait: gaudens et uidens uestram conuersationem et id quod deest fidei uestrae in Christo. cernebat utique quandam fabricam spiritalem, sicut alibi dicit: dei aedificatio estis, et in ea cernebat utrumque: et unde gauderet et unde satageret. gaudebat ex eo, quod iam aedificatum uidebat, satagebat ex eo, quod usque ad culmen perfectionis adhuc aedificandum esse sentiebat. itaque nos reuera catholicos nondum perfectos, sed quodam modo, ut dixisti, semichristianos, quos fallatis et seducatis uestra peruersitate, insectamini. sed si qui adhuc etiam tales sunt, si uos pseudochristianos esse intellexerint, quamuis captiosis quaestionum uestrarum propositionibus propter id, quod eorum fidei deest, respondere non possint, non tamen sequendos, sed deuitandos uos esse cognoscunt. sicut ergo uestra intentio est semichristianos, quos decipiatis, inquirere, sic nostra in
Abbreviated transcription (Latin):
austus dixit. Satis suꝑq in
luce iam traductis errorib
noꝵ abunde detecta fallacia a do¬
ctissimo scilicet & solo nobis post be¬
atũ patr̃e nr̃m manicheũ studen
callidas & astutas conferentium
nobiscũ ꝓpositiones scribere. quo cũ
idem uos ex more parentis sui ser¬
pentis captiosis circũuenire que¬
stiunculis uoluerint: & ipsi ad
respondendu uigilant᷑ eis sitis in¬
structi. Ita enĩ fiet: ut ad ea ipsa
quȩ ꝓposuerint religati. ulterius
huc atq illuc uagari non possint.
Ac ne ꝓfusa confusa ue oratione le¬
gentiũ inundarent᷑ ingenia: tam
breuit᷑ quã distincte ex adu̾so sibi
Augustinus respondit. Tu semix¬
anos cauendos putas qd̾ nos esse dicis:
nos aut̃ pseudo xp̃ianos cauemus
qd̃ uos esse ostendimus. Nam qd̾ se¬
mũ est. ex quad̾a parte imꝑfectũ. ex
nulla tam̃ falsum est. Qͥd gͦ si aliqͥd
deest fid̾i eoꝵ quos circũuenire cona¬
mini : Num qͥd id̾o id qd̾ eis adest de¬
struend̾u est. ac non potus id qd̾ de¬

Expanded text:
AUSTUS dixit: Satis superque in lucem jam traductis erroribusichristianorum abunde detecta fallacia, a doctissimo scilicet et solo nobis post beatum patrem nostrum Manichaeum studendcallidas et astutas conferentium nobiscum propositiones scribere, quo cum idem uos ex more parentis sui serpentis captiosis circumuenire quaestiunculis uoluerinrespondendum vigilanter eis sitis instructi. Ita enim fiet ut ad ea ipsa quae proposuerint religati, ulterius huc atque illuc vagari non possint. Ac ne profusa confusave oratione legentium inundarentur ingenia, tam breviter quam distincte ex adverso sibi, AUGUSTINUS respondit: Tu semichristianos cavendos putas, qnos autem pseudochristianos cauemus, quod uos esse ostendimus. nam quod semum est, ex quadam parte inperfectum, ex nulla tamen falsum est. quid ergo? si aliquid deest fidei eorum, quos circumuenire conamini, numquid ideo id quod eis adest destruendum, ac non potius id quod de
Abbreviated transcription (Latin):
non cogitans. ait. Porro aut̃ se¬
ctas si qͦueras non plus erunt quã
duȩ id est gentiũ & nr̃a : qui eis
longe diu̾sa sentimus. Uidelicet q̃m
dixerat eo maxime distare gentes
a manicheis qd̾ ab uno pͥncipiodi¬
cunt esse om̃ia: qd̾ manichei ne¬
gant addentes pͥncipiũ gentis te¬
nebrarũ. In hac differentia qd̾
fatendu est pleriq pagani nobis¬
cũ sentiunt. S non uidit qr ite
siquis ita diuidat ut dicat eop
qui aliqua religione detinent᷑.
aliis placere unũ d̾m colendum
aliis multos. ⁊ ꝑ hanc differentiã &
pagani a nobis remoti st̃: & isti
cũ paganis deputant᷑. nos aut̃e
cũ iubeis. Potest gͦ aliqͥs scd̾m hans
differentiã hoc etiã modo duas so¬
las sectas putare. Hic forte dicatis.
qd̾ uos multos deos ur̃os ex una

Expanded text:
non cogitans ait: porro autem senon cogitans ait: porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae, id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, uidelicet quoniam dixerat eo maxime distare gentes a Manichaeis, quod ab uno principio dicunt esse omnia, quod Manichaei negant addentes principium gentis tenebrarum. in hac differentia — quod fatendum est — plerique pagani nobiscum sentiunt; sed non uidit, quia item, si quis ita diuidat, ut dicat eorum, qui aliqua religione detinentur, aliis placere unum deum colendum, aliis multos, per hanc differentiam et pagani a nobis remoti sunt, et isti cum paganis deputantur, nos autem cum Iudaeis. potest ergo aliquis secundum hanc differentiam hoc etiam modo duas solas sectas putaret hic forte dicatis, quod uos multos deos uestros ex una
Abbreviated transcription (Latin):
est. qr uicinior est egroto quã mor¬
tuo. Aut si plerũq pagani non ue¬
lut egri sed uelut mortui deputan¬
di st̃. laudet᷑ in sepulchro cinis in¬
formis qr iam nec formã cadaueris
tenet: & membra uiua culpent᷑
qr cadaueri st̃ similiora quã cine¬
ri: sicut nos ido isti culpandos pu¬
tant. qr nos similiores esse dicunt fu¬
neri paganoꝵ quã fauillȩ maniche¬
oꝵ. Quãquã ꝑmultas differentias
du diuidi soleant. ut qd̃ erat in
hac parte ꝑ alias differentias in
alia parte inueniat᷑ ubi ante ñ
erat: uelut u̾bi gr̃a. si quis om̃em
carnẽ diuidat in uolatilia & ea
quȩ uolare non possunt. ꝑ hanc
differentiã quadrupedia hõib st̃
similiora qũa auib. Parit̃ enĩ uo¬
lare non possunt. Rursus siquis
ꝑ aliã differentiã diuidat ut di¬
cat alia esse rationalia alia irra¬
tionalia:iam quadru pedes auib
st̃ similiores quã hõib. Parit enĩ
st̃ rationis exꝑtes. Hoc faustus

Expanded text:
est, quia uicinior est aegroto quam morest, quia uicinior est aegroto quam mortuo. aut si plerique pagani non uelut aegri. sed uelut mortui deputandi sunt. laudetur in sepulcro cinis informis, quia iam nec formam cadaueris tenet, et membra uiua culpentur, quia cadaueri sunt similiora quam cineri. sicut nos ideo isti culpandos putant, quia nos similiores esse dicunt funeri paganorum quam fauillae Manichaeorum, quamquam per multas differentias dum diuidi soleant, ut, quod in hac erat parte, per alias differentias in alia parte inueniatur, ubi ante non erat. uelut uerbi gratia, si quis omnem carnem diuidat in uolatilia, et ea, quae uolare non possunt, per hanc differentiam quadrupedia hominibus sunt similiora quam auibus; pariter enim uolare non possunt. rursus si quis per aliam differentiam diuidat, ut dicat alia esse rationalia, alia inrationalia, iam quadrupedes auibus sunt similiores quam hominibus; pariter enim sunt rationis expertes. hoc Faustus
Abbreviated transcription (Latin):
non ficta pias mentes mundantib
tãquã temere credulis insultatis. Ut
enĩ multa non quȩrã quib hȩc osten¬
dant᷑ om̃ino ñ essẽ. qr subtilius subli¬
miusq tractare de mundi fabrica.
& si mͥ difficile non e̾e̾t certe nimis
longũ est:hoc dico. Si ista uera sunt:
dĩ sub̾tantia cõmutabilis est. corrup¬
tibilis. coinquinabilis. Hoc aut̃ crede¬
re: plenũ est sacrilege insaniȩ. Illa
gͥ om̃ia uana st̃. fassa st̃ nulla sunt.
Sinde uos paganis istis qui uulgo no¬
ti sunt & antiquitus fuer̃t̃. & in re¬
liquiis suis iam nunc erubescunt
ꝓrsus det̾iores estis: qd̃ illi colunt ea
quȩ dii non st̃. uos aut̃ om̃ino quȩ
non st̃. Itaq si ꝓꝓterea uos putatis
tenere ueritate qr & errori pagano¬
rũ longe dissimiles estis. nos aut᷑ ꝓp.¬
terea esse in errore qr longius a uõbis
quã a paganis distamus: dicat᷑ et
mortuus id̾o sanus qr iam nec egro¬
tus est. & id̾o rep̃hendatur qr sa̾nus

Expanded text:
non ficta pias mentes mundantibus non ficta pias mentes mundantibus tamquam temere credulis insultatis. ut enim multa non quaeram, quibus haec ostendantur omnino non esse, quia subtilius sublimiusque tractare de mundi fabrica. etsi mihi difficile non esset. certe nimis longum est, hoc dico: si ista uera sunt, dei substantia commutabilis est, corruptibilis, coinquinabilis. hoc autem credere plenum est sacrilegae insaniae. illa igitur omnia uana sunt, falsa sunt, nulla sunt. proinde uos paganis istis, qui uulgo noti sunt et antiquitus fuerunt et in reliquiis suis iam nunc erubescunt, prorsus deteriores estis, quod illi colunt ea, quae dii non sunt, uos autem, omnino quae non sunt. Itaque si propterea uos putatis tenere ueritatem, quia et errori paganorum longe dissimiles estis, nos autem propterea esse in errore, quia longius a uobis quam a paganis forte distamus, dicatur et mortuus ideo sanus, quia iam nec aegrotus est, et ideo reprehendatur, qui sanus
Abbreviated transcription (Latin):
accusant᷑. Uerũtamen & istã quo qͦ
modo st̃. quãuis ut iam dixi ad sã¬
lut̃e uł aliquã ut ilitat̃e nichilst̃: &
quȩ ex eis int̃pretantur in reb in¬
ueniunt᷑. Uos aut̃ primũ hoĩem
cũ qͥnq elementis belligerantẽ & sp̃m
potentẽ. de captiuis corporib gentis
tenebrarũ an potius de membris
di ur̃i uictis atq subiectis mund̾u
fabricante & splenditenentẽ reliqui¬
as eorũdem membroꝵ di uri haben
tẽ in manu. & cȩt̾a om̃ia capta. op¬
pressa. inquinata plangente. et
athlantẽ maximũ subter humeris
suis cũ eo ferentẽ ne totũ ille fatiga¬
tus abiciat. atq ita fabula ur̃a u̾e¬
lut in tapete theatrico ad illius ul¬
timi globi catastoliũ ꝑuenire ñ possit:
& alia innumerabilia parit̃ & inep¬
ta. & insana. nec pingendo. aut scul¬
pendo nec interpretando demon¬
stratis. & ea cũ omino nulla sint
creditis & colitis: & insuꝑ xp̃ianis fide

Expanded text:
accusantur; uerumtamen et ista, quoquo accusantur; uerumtamen et ista, quoquo modo sunt, quamuis, ut iam dixi, ad salutem uel aliquam utilitatem nihil sint, et, quae ex his interpretantur, in rebus inueniuntur. uos autem primum hominem cum quinque elementis belligerantem; et spiritum potentem de captiuis corporibus gentis tenebrarum an potius de membris dei uestri uictis atque subiectis mundum fabricantem; et splenditenentem reliquias eorundem membtem in manu, et caetera omnia capta, oppressa, inquinata plangentem; et Atlantem maximum subter humeris suis cum eo ferentem, ne totum ille fatigatus abjiciat, atque ita fabula vestra velut in tapete theatrico ad illius ultimi globi catastolium pervenire non possit: et alia innumerabilia pariter inepta et insana, nec pingendo aut sculpendo, nec interpretando demonstratis: et ea, cum omnino nulla sint, creditis et colitis; et insuper Christianis fide
Abbreviated transcription (Latin):
psis quippe int̃pretationib conuin¬
cuntur non se illũ d̾m colere cuius
solius participatione mens bea¬
ta sit: sed ab illo conditã creatu¬
rã.Nec solas uirtutes ipsius crea¬
turȩ sicut mineruã cuius fabulam
qd̾ de iouis capite nata sit ad pruden¬
tiã consilioꝵ int̃pretantur quȩ rati¬
onis est ꝓpria cui sed̾e capitis etiam
plato dedit: sed etiã uitia sic̃ de cupi¬
dine diximus. Unde quid̾a eoꝵ tragi¬
cus ait: dm esse amorem turpis & ui¬
tio fauens finxit libido. Nam ei cor¬
poraliũ uitioꝵ simulachta romani
consecrauer̃t: sicut palloris & febris.
Ut gͦ omittã qd̾ simulachroꝵ adora¬
tores circa ipsas corpors figuras ha¬
bent affectũ. ut eas ipsas formas in
locis honorabilib sublimatas. quib
tantũ obsequiũ exhiberi uident tã¬
quã deos timeant: illȩ ipsȩ int̃preta¬
tiones quib hȩc muta. & surda. & ce¬
ca. & exanima defendunt᷑ dignius

Expanded text:
ipsis quippe interpretationibus conuinipsis quippe interpretationibus conuincuntur non se illum deum colere, cuius solius participatione mens beata fit, sed ab illo conditam creaturam; nec solas uirtutes ipsius creaturae, sicut Mineruam, cuius fabulam, quod de Iouis capite nata sit, ad prudentiam consiliorum interpretantur, quae rationis est propria, cui sedem capitis etiam Plato dedit, sed etiam uitia, sicut de Cupidine diximus. unde quidam eorum tragicus ait: . deum esse amorem turpis et uitio fauens finxit libido. Nam et corporalium uitiorum simulacra Romani consecrauerunt, sicut Palloris et Febris. ut ergo omittam, quod simulacrorum adoratores circa ipsas corporum figuras habent adfectum, ut eas ipsas formas in locis honorabilibus sublimatas, quibus tantum obsequium exhiberi uident, tamquam deos timeant, illae ipsae interpretationes, quibus haec muta et surda et caeca et exanima defenduntur, dignius