comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nis cumpipmacunim fi̾it eas incendr̃
⁊ ẜpentes igne fugantur. et sic ex flam¬
ma efficitur piperingrum nã natura
pipens alba est. Cuius quidem diu̾sus
est fuictus.Nã qd̾ immaturum ẽ pipẽ
longumuocatur. Ꝙ incõruptũ abigne
ẜuatur ẽ album. Or u̾o cute rigosa ⁊ hõ¬
rida ẽ excaloreignis ꝓcedit. Sãmcem ⁊̃
postꝙ piꝑ collectum est ponunt illud in
clibano ealido ⁊ hoc faciunt duab deca¬
usis. ¶ Primio ut dutius ẜuetur. ¶Sõ
ne ĩ aliis locis possit seminari ⁊ fruetifi
care.
Enquella parte doue pͥma e preso
nr̃o alimento alun dilor trafisse
poicad de guunnãçi lui disteso.
Ille locus un primo homo accipit alimẽ¬
tum est umbilicus ẜm Cõstantinum
exnenus uenis ⁊ artenis ꝯpositus. Qͦ
mediante puer mut̾o matris sanguinẽ
subtilem ad sui attrahit nutrimentum
⁊ ꝑipsius artenas spiritum recip̃.
plana ẽ usqueibi.
¶Taccia lucano omai la doue tocca

Expanded text:
nis, cum piper maturum fuerit, eas incendunt nis, cum piper maturum fuerit, eas incendunt et serpentes igne fugantur: et sic ex flamma efficitur piper nigrum, nam natura piperis alba est. Cuius quidem diversus est fructus: nam quod immaturum est, piper longum vocatur; quod incorruptum ab igne servatur, est album; quod vero cute rugosa et horrida est, ex calpiper collectum est, ponunt illud in clibano calido et hoc faciunt duabus de causis: primo, ut diutius servetur; secundo, ne in aliis locis possit seminari et fructificare. vv. 85-87 e 'n quella parte dove prima è preso nostro alimento, a l'un di lor trafisse; poi cadde giù innanzi lui disteso. Ille locus unde primo homo accipit alimentum est umbilicus, secundum Constantinum, ex nervis, venis, et arteriis compositus; quo mediante puer in utero matris sanguinem subtilem ad sui attrahit nutrimentum, et per ipsius arterias spiritum recipit.plana est usque ibi: a. vv. 94-96 Taccia Lucano omai là dove tocca
Abbreviated transcription (Latin):
aũt uocant ip̃m macanum ⁊ florentini in¬
manum. ⁊ dicitur rogus quasi totus ĩ¬
ignitus.Cuius nã ẽ ꝙ dieb canicularibꝰ
.i. dieb estuns quib terra ⁊ aer ardere i¬
uidentur. iste rogus dumtirnsit uiam
ab una sepe ad aliam ita uelociter ciunt
ꝙ eursum fulgunis uitan uidetur. Io ait.
folgore ꝑar selauia attrau̾sa.
Canieula ẽ quedam stella magna ⁊ pre¬
fulgida que apoetis canis fingit orioĩs.
Orituraũt in mense iunio qñ honnẽs
laborant nuio estu solis deq̃ martianu.
Ante thauriuestigia fulget.
dellialtr due un ẜpentello acceso
liuido ⁊ nero come guin dipepe. Dic̃ hic
autor ꝙiste ẜpens q̃ui ꝯͣ uentrẽ istorum
duorum latronum sie uelocit̾ ueniebat/
sic̃ granum pipens erat iger. S nota
ꝙ granũ piꝑis nusꝙͣ de su natura inue¬
nitur esse ingrum. Et aũt piꝑ arbor in
india nascẽs in latere montis caucasi criꝰ
siluas ẜpentes custodiũt. G incole regio¬

Expanded text:
autem vocant ipsum <racanum> et Florentini <ramarrum>; et dicitur <rogus> quasi <totus ignitus>. Cuius natura est quod diebus canicularibus, idest diebus estivis, quibus terra et aer ardere videntur, iste rogus, dum transit viam ab una sepe ad aliam, ita velociter currit, quod cursum fulguris imitari videtur. Ideo ait: folgore par se la via attraversa, Canicula est quedam stella magna et prefulgida que a poetis canis finigitur Orionis. Oritur autem in mense iunio, quando homines laborant nimio estu solis. De qua Martianus: Ante thauri vestigia fulget. – delli altri due un serpentello acceso, livido et nero come gran di pepe. Dicit hic autor quod iste serpens qui contra ventrem istorum duorum latronum sic velociter veniebat, sicut granum piperis erat niger. Sed nota quod granum piperis nusquam de sui natura invenitur esse nigrum. Est autem piper arbor in India nascens in latere montis Caucasi, cuius silvas serpentes custodiunt. Sed incole regio
Abbreviated transcription (French):
¶ Gia eran li due capiun diuenuti. Lietera
plana ẽ usq ibi.
Et tal sengia conlento passo
¶Comel minarro sotto la granfer
dedi canicular cangiando seꝑe
folgore par selauia atrrausa. Quoddã¬

Expanded text:
 Già eran li due capi un divenuti. Lictera plana est usque ibi: et tal sen gìa Come 'l ramarro sotto la gran fersa dei dì canicular, cangiando sepe, folgore par se la via attraversa, sì pa
Abbreviated transcription (Latin):
magris ul maiorib enãminus semꝑ
Ieronimum. Sermo songus caret intes¬
sigentiã Ideo ait. Senõ p dicer paro. Pea¬
reddit autor honorẽ magr̃o suo dicẽs ꝙ ad
parum loquendum ip̃e disposua̾t eum. uñ
ait. Et tumainonpurmo acio disposto. 2ͦ¬
¶Latua loquela tifa manifesto. Uere ad loq̃¬
lammanifestatur ho cuns sit patͥc ułori¬
ginis ornundus. uñ dictum fuit b̾to petͦ
apło. Gallileus es. Nã lo q̃la tua manife¬
stũ te faẽ. Et autori dicit᷑ adno farinata
Latua loquela cifamanifesto
diquella nobil patrianatio
ala qual forse fii troppo molesto. Et infra
cantu.3.dicitureidem a comite ugolĩno
Inonso chitu sii ne ꝑche modo
uenuto se qua giuma fiorentino
mi sem bli ueram̃te quando todo
Moralit̾ autem loq̃la unumquẽq hoĩem

Expanded text:
magistris vel maioribus enarramus, semper magistris vel maioribus enarramus, semper Ieronimum: Sermo longus caret intelligentia. Ideo ait: «se non per dicer poco». Preddit autor honorem magistro suo, dicens quod ad parum loquendum ipse disposuerat eum. Unde ait: «et tu m'ài non pur mo a ciò disposto». La tua loquela ti fa manifesto. Vere ad loquelam manifestatur homo cuius sit patrie vel originis oriundus. Unde dictum fuit beato Petro apostolo: Gallileus es, nam loquela tua manifestum te facit. Et autori dicitur a domino Farinata: La tua loquela ti fa manifesto di quella nobil patria natio, a la qual forse fui troppo molesto. Et infra, cantu 33, dicitur eidem a comite Ugolino I' non so chi tu sii, nè per che modo venuto se' qua giù, ma fiorentino mi sembli veramente quando t'odo. Moraliter autem loquela unum quemque hominem
Abbreviated transcription (Latin):
est beatrix cui tanꝙͣ summe sc̃ie theologie
reẜuat autor cuncta dubia reẜanda. Pixe¬
rat eĩ s̾ dominus farinata ꝙ nõ trãsirẽt
quinquaginta menses ꝙ ip̃e sciret quãtũ
c⁊ alia reẜuat exaranda ⁊ explicanda illi
scie que uidet deun qui cuneta uidet. Dic̃
eĩ becitus gͥg̾ loquens desanctis qui sunt
inpatria scientia diuina repleti. Quid ẽ
ꝙ non uideant qui uidentem oĩauident:
Nisto .x. cantu autor ponit quatuor no¬
tabilia. unum uaticinium. ⁊ mouet
capitulare nõ libet/ sedadnotabilia pro
Et iobuon duea nontegno nascosto
ate mio cuor senon ꝑdicer poco
⁊ tumai non pur mo acio disposto.
Inisto notabili mouemur ad duo ¶ Prĩ¬
mumie ꝙ magr̃o a quo discere cupimue
nr̃a corda abscondere non debemus. Nã
una exclauib sapientie ẽ frequens int̾¬
rogatio. Ideo ait. Nontegno nascosto ad
te mio cuore. ¶Secundum ẽ ꝙ ea q̃ coraz

Expanded text:
est Beatrix, cui tanquam summe scientie theologie est Beatrix, cui tanquam summe scientie theologie reservat autor cuncta dubia reseranda. Dixerat enim sibi dominus Farinata, quod non transirent quinquaginta menses quod ipse sciret quantum et alia reservat exaranda et explicanda illi scientie, que videt Deum, qui cuncta videt. Dicit enim beatus Gregorius, loquens de sanctis qui sunt in patria, scientia divina repleti: Quid est quod non videant qui videntem omnia vident? In isto X cantu autor ponit quatuor notabilia, unum vaticinium, et movetcapitulare non libet; sed ad notabilia procEt io: «Buon duca, non tegno nascosto a te mio cuor se non per dicer poco, et tu m'ài non pur mo a ciò disposto». In isto notabili movemur ad duo: Primum est quod magistro, a quo discere cupimus, nostra corda abscondere non debemus: nam una ex clavibus sapientie est frequens interrogatio. Ideo ait: «Non tegno nascosto ad te mio cuore». Secundum est quod ea que coram
Abbreviated transcription (Latin):
baldiuis. Ubaldmi aũt sunt quidam no¬
in hoc mundo reputati fu̾nt. Nam de ĩpa¬
tore frederico dicitur ꝙ cura ammã huma¬
nam errabat eo ꝙ ipam credebat cumcor¬
pore morituram. un ad ꝓbationẽ sue uesa¬
nie quedam malefactorem ut dr̃ inqͣdam
negete reclusit bitumine ⁊ pice linitam.
Et dum malefactor ille in morte magna
uoce clamasset ⁊ sic expirasset ait imꝑa¬
tor ad circũstantes/ Eece iste mortuus est
dicite mͥ queso si aĩa post mortem uinit.
un de hac uegete sic clansa exiuit. Cui
unus fidelis catholicus sie respondit. ꝑ
issam enim uiam domine imꝑator exnĩ
de uegete aĩa quam nonuidimus ꝑqua
exiut uox quam audiuimꝰ. De cardina¬
li u̾o dicitur ꝙ cum eẽt inultimis ꝯstĩtu¬
tus dixit cõsanguineis ⁊ amicis. si aĩa
ẽ iꝑ̃am ꝑ parte perdidi gebellina.
diquella ilam bel occhio tutto uede ⁊cͣ.
sta enim cinus pulcer oculus cuncta uidet

Expanded text:
baldinis. Ubaldini autem sunt quidam nobaldinis. Ubaldini autem sunt quidam noin hoc mundo reputati fuerunt. Nam de imperatore Frederico dicitur quod circa animam humanam errabat, eo quod ipsam credebat cum corpore morituram. Unde, ad probationem sue vesanie, quendam malefactorem, ut dicitur, in quadam vegete reclusit, bitumine et pice linitam. Et dum malefactor ille in morte magna voce clamasset et sic expirasset, ait Imperator ad circunstantes: «Ecce iste mortuus est. Dicite michi, queso, si anima post mortem vivit, unde de hac vegete sic clausa exivit». Cui unus fidelis catholicus sic respondit: «Per illam enim viam, domine Imperator, exivit de vegete anima, quam non vidimus, per quam exivit vox, quam audivimus». De Cardinali vero dicitur quod, cum esset in ultimis constitutus, dixit consanguineis et amicis: «Si anima est, ipsam pro parte perdidi Gebellina».di quella il cui bel occhio tutto vede, etc. Ista enim, cuius pulcer oculus cuncta videt,
Abbreviated transcription (Latin):
extͥnseei florentini ẽent in florentia adinui¬
cem adunati ordinauerunt int̾ se qr ciui¬
tatem nõ bñ coram illo ppło poterant gu¬
bernare ipam ciuitatem meendere mulieͬs
caꝑe/ domos expoliare ⁊ hoĩẽs trucidare ⁊
alibi ex se ipis solummõ ciuitatemedifica¬
re. surrexit in consilio dominus farmata
⁊ aꝑta facie ⁊ libera uoce omnib contra¬
dixit. Et sic illo tp̃r ciuitatem suam a tan¬
to ꝑiculo libemint. Arguit itaq ciues su¬
os ꝙ memores sunt uniꝰ mali quẽ passi
sunt oꝑatione non solum sua qr in illo cõ¬
flictu magis peccauerunt Abbates ꝙͣ ybẽ¬
ti. sie dicetur in fra ultimo circulo ẜa ꝑte
Cociti. cantu.xxxii. Et nõ sunt meniores
tanti beneficii quod ip̃e solus opatus est
erga eos. Memoria enim beneficioru ut
elcardinale. Hic faeit autor mentionem
deẜo frederico romanoꝵ impatore. ⁊ de ce¬
taiano Diacono cardinali qui fuit de u¬

Expanded text:
extrinseci Florentini essent in Florentia ad inviextrinseci Florentini essent in Florentia ad invicem adunati, ordinaverunt inter se, quia civitatem non bene coram illo populo poterant gubernare, ipsam civitatem incendere, mulieres capere, domos expoliare et homines trucidare, et alibi ex se ipsis solummodo civitatem edificare. Surrexit in consilio dominus Farinata, et aperta facie et libera voce omnibus contradixit: et sic illo tempore civitatem suam a tanto periculo liberavit. Arguit itaque cives suos quod memores sunt unius mali quem passi sunt, operatione non solum sua, quia in illo conflictu magis peccaverunt Abbates quam Uberti, sicut dicetur infra ultimo circulo, secunda parte Cociti, cantu XXXII; et non sunt memores tanti beneficii quod ipse solus operatus est erga eos. Memoria enim beneficiorum, ut 'l Cardinale; Hic facit autor mentionem de secundo Frederico, Romanorum imperatore, et de Octaviano Diacono Cardinali, qui fuit de U
Abbreviated transcription (Latin):
quelforum fueruint a comite Iordano ui¬
cario regis manfredi uictoriose ⁊ triupha¬
lit̾ debellati. Et quia dominus farmnata
de ubertis cumsenensib ⁊ aliis gebellinis
detuscia fuit cum ipo comite indicto con¬
flictu. Ideo autor ipsi domino farinate
dicenti quare florentini sunt ita impii ꝯ̃
meos consortes/ diẽ Lostratio el grande
scẽpio che fece larbia colorata in rosso.
taloration fafar nel nostro temꝑio. Qi
arbie colorauit ꝗ quidem sãguis ur̃o cõ¬
silio ⁊ oꝑe fusus fuit talis muro tẽplo
tes possint aliqualiter rebanniri.
¶Ma fu io solo la doue soferto
su perciascun ditor reuia fiorença. ⁊ cet.
Audiens dominus fannata abautore ꝙ
ꝑꝑ conflictum que habuerunt florentini
apud montem a ꝑtum nunꝙͣ sua ꝓsapia
dicitur reu̾sura suspirando allegat atq ĩ¬
ducit quandam maxinã utilitatẽ quam
oꝑatus ẽ ip̃e erga ciuutatem florentinam.
Que talis fuit. Uum quadam uice om̃s

Expanded text:
Guelforum fuerunt a comite Iordano, viGuelforum fuerunt a comite Iordano, vicario regis Manfredi, victoriose et triumphaliter debellati. Et quia dominus Farinata de Ubertis cum Senensibus et aliis Gebellinis de Tuscia fuit cum ipso comite in dicto conflictu, ideo autor ipsi domino Farinate, dicenti quare Florentini sunt ita impii contra meos consortes, dicit: «Lo stratio e 'l grande scempio, / che fece l'Arbia colorata in rosso, / tal oration fa far nel nostro tempio». QuArbie coloravit, qui quidem sanguis vestro consilio et opere fusus fuit, talis in nostro templo tes possint aliqualiter rebanniri. vv. 91-93 Ma fu' io solo, là dove soferto fu per ciascun di tòrre via Fiorenza, etc. Audiens dominus Farinata ab autore quod propter conflictum quem habuerunt Florentini apud Montem Apertum nunquam sua prosapia dicitur reversura, suspirando allegat atque inducit quandam maximam utilitatem quam operatus est ipse erga civitatem Florentinam. Que talis fuit: Dum quadam vice omnes
Abbreviated transcription (Latin):
d luna .i. luminumuna. Uuo eͥ sũt lu¬
minaria magna ut habetur ingenesi.
Luminare maius .i. sol. Et luminaẽ mi¬
nus quod preest nocti .i. suna. ¶ Secudo
de habere potestatẽ in silius. Ideo dicitur
dyana .i. duana eo ꝙ die ⁊ nocte luceat.
Et qr ẽ dea siluarum. i deo uenatores ipam
antiꝯtꝰ adorabant. ⁊ sͥ saenficabant.
¶Tertio dicitur habere potestatem mninfẽ¬
¶xipius aũt nominib ⁊ officiis dant̃
yma suꝑna siluas sceptro fulgoe̾ saguta.
Terret lustrat. agit. ꝓẜpina luna dyana
Quosq uersus sic construẽ. Pẜpina tẽ¬
ret yma cum sceptro. luna lustrat suꝑ¬
na cũ suo fulgore. Diana agit .i. regis sil¬
uas cum sagita. Namqñ dyana depin¬
gebatur cum sceptro inmanib tune dea
terre siue inferni dicebat dea celi. S qñ
pingebat᷑ cum sagittis tunc dicebatur
dea siluarum.
est quidam fluuius ꝑuus intuscia. qui
transit ꝓ comitatum senensem ad indicẽ
montis aꝑti. ubi florentini cũ tota parte

Expanded text:
 luna, idest luminum una. Duo enim sunt luminaria magna, ut habetur in Genesi: luminare maius, idest sol, et luminare minus quod preest nocti, idest luna. Secundo dicitur habere potestatem in silvis; ideo dicitur Dyana, idest duana, eo quod die et nocte luceat. Et quia est dea silvarum, ideo venatores ipsam antiquitus adorabant et sibi sacrificabant. Tertio dicitur habere potestatem in InferDe ipsius autem nominibus et officiis dantur Yma superna silvas sceptro fulgore sagitta; Terret, lustrat, agit, Proserpina luna Dyana. Quosque versus sic construe: Proserpina terret yma cum sceptro; luna lustrat superna cum suo fulgore; Diana agit, idest regit, silvas cum sagitta. Nam quando Dyana depingebatur cum sceptro in manibus, tunc dea terre sive Inferni dicebatur dea celi; sed quando pingebatur cum sagittis, tunc dicebatur dea silvarum. est quidam fluvius parvus in Tuscia, qui transit per comitatum Senensem ad radicem Montis Aperti, ubi Florentini cum tota parte
Abbreviated transcription (Latin):
nõ habentes uanas doctrinas ꝓfitentur
erroris uerq falsis admiscent siẽ ⁊ lepͣ
c̾tis locis humana corꝑa uanando com¬
maculat. Huiꝰ aũt lepre inuenimus le¬
gis latorem sex spẽs in hoĩe posuisse. ¶pͦ
inquit lepra capitis ⁊ barbe ¶Seda eal¬
uitii ⁊ recaluationis. ¶Tertia earnis ⁊
cutis. ¶Quarta cutis ⁊ corꝑis ⁊ cicatͥcis
albe cumnbore. QQuinta uleeris ⁊ ci¬
catricis. ¶ Sexta ⁊ ultima ustionis.
¶Incapite lepram portat qui in diuinita
fotiniani. manichei. Arnani. Sabelliãt.
Macedoniani. Antropomorfite. Priscilli¬
aniste. Donatiste. nestorian. Euticlani.
quiq õs incapite leprã gerunt qr errõis
sui pfidiam aꝑta prauitate defendunt.
quos libet predicasse confingunt. Sicu¬
⁊ doctores ornamentum prestant corpoͬiͣ
xp̃i. ¶ Incorpore leprã habent qui ecce de
trahunt sicut carpocratiam qui negãt
carnis resurrectionem. sicut nouatiani
qui nuptias danant ⁊ peccantib pinã

Expanded text:
non habentes, varias doctrinas profitentur, non habentes, varias doctrinas profitentur, erroris veraque falsis admiscent, sicut et lepre certis locis humana corpora variando commaculat. Huius autem lepre invenimus legislatorem sex speties in homine posuisse: Prima, inquit, lepra capitis et barbe; secunda, calvitii et recalvationis; tertia, carnis et cutis; quarta, cutis et corporis, et cicatricis albe cum robore; quinta, ulceris et cicatricis; sexta et ultima, ustionis. In capite lepram portat qui in divinitatFotiniani, Manichei, Arriani, Sabelliani, Macedoniani, Antropomorfite, Priscillianiste, Donatiste, Nestoriani, Euticiani; quique omnes in capite lepram gerunt, quia erroris sui perfidiam aperta pravitate defendunt. quodlibet predicasse configunt. Sicua apostoli et doctores ornamentum prestant corpori Christi. In corpore lepram habent qui Ecclesie detrahunt, sicut Carpocratiani, qui negant carnis resurrectionem; sicut Novatiani, qui nuptias damnant et peccantibus penitentiam
Abbreviated transcription (Latin):
tor nõ fac mentionẽ nͥ de epycuns. Non
ẽ loquit hic nͥ de epycuns ingnͣali. et ĩꝑti¬
culan facit mentionem de heresi fotinia¬
na. Si dicis om̃s hr̃tici credunt id qd̾ cre¬
dunc epycuri. hoc est falsissimum ut pa¬
tebit niferius. Ro. Epycuri sunt qͣsi
principium oĩum heresum. Nam ponẽ
ꝙ anima simulcum corꝑe mortuo mo¬
natur istud est quasi uia ad om̃s alias
hereses. De lemnãqr dum homo alia ui¬
tam noneredit iomnẽ heresim labitur.
Sub nomine itaq epycuriorum conelu¬
dit autor omnes hr̃ticos cuiuscunq sĩt
secte. c ⁊ ut patet suꝑius infine suꝑio¬
ns cantus ip̃e dicit cuutatem istam ple¬
nam ẽẽ hereticis cuiuscunq gnis: Ibi.
Qui sonli heresiarche. color seguaci do¬
gni secta. Quot aũt sint secte hr̃ticorũ
⁊ quales ponit beatus ysid suꝑ leniticũ
Leyra doetima ẽ falsa ꝓiñ leprosi non in¬
telliguntur hr̃tici. qui unitatemnere fidei

Expanded text:
tor non facit mentionem nisi de Epycuris? Non tor non facit mentionem nisi de Epycuris? Non enim loquitur hic nisi de Epycuris in generali, et in particulari facit mentionem de heresi Fotiniana. Si dicis omnes heretici credunt id quod credunt Epycuri, hoc est falsissimum, ut patebit inferius. Respondeo: Epycuri sunt quasi principium omnium heresum. Nam ponere quod anima simul cum corpore mortuo moriatur, istud est quasi via ad omnes alias hereses. De levi nanque, dum homo aliam vitam non credit, in omnem heresim labitur. Sub nomine itaque Epycuriorum concludit autor omnes hereticos, cuiuscunque sint secte, et etiam, ut patet superius in fine superioris cantus, ipse dicit civitatem istam plenam esse hereticis cuiuscunque generis, ibi: «Qui son li heresiarche / co' lor seguaci d'ogni secta». Quot autem sint secte hereticorum et quales, ponit beatus Ysidorus super Leviticum Lepra doctrina est falsa. Proinde leprosi non intelliguntur heretici, qui, unitatem vere fidei
Abbreviated transcription (Latin):
gregabo om̃s gentes iualle Iosaphat ⁊
disceptabo cum eis. Confitetur aũt hic uͥgꝰ
resurrectionem corꝑum mortuorum cõtiti
hereticoꝵ quorundam errores ꝗ ponunt ꝙ
mortuo corꝑe anima moriatur. quoꝵ hr̃¬
uocatus est epycunis cuiꝰ sequaces epycu
ganus qui summam felicitutem ⁊ beati¬
cu dinemposuit incura carnis ⁊ asẜens
ꝙ mortuo corꝑe simul cũ eo anima mori¬
atur.uñ sui sequaces ut dictũ ẽ epyciͣ
.i. carnis ħñtes quoꝵ falsã opinionẽ nõ
solum diuina senptura refellit ẜ insuꝑ
abhorrent. Uñ tullius inẜolibro denatã
deoꝵ loquẽs ꝯtrn opinionem epycunoꝵ
ait. Epycurus dumpalato quid optimũ
sit iudicat celi palatum utait Emnius
nõ suspex. Iste aũt Emnius que hie alle¬
gat tussius fuit antiquus poeta ⁊ ualde
famosus. S hic orit᷑ una q̃d que talis ẽ.
Cum sint diuersa gnͣa hr̃ticoꝵ. qr iste ay¬

Expanded text:
gregabo omnes gentes in valle Iosaphat, et gregabo omnes gentes in valle Iosaphat, et disceptabo cum eis. Confitetur autem hic Virgilius resurrectionem corporum mortuorum, contra hereticorum quorundam errores, qui ponunt quod mortuo corpore anima moriatur; quorum heresophus qui vocatus est Epycurus, cuius sequaces Epycurganus qui summam felicitatem et beatitudinem posuit in cura carnis, et asserens quod mortuo corpore simul cum eo anima moriatur. Unde sui sequaces, ut dictum est, Epycurei idest <carnis habentes>; quorum falsam opinionem non solum Divina Scriptura refellit, sed insabhorrent. Unde Tullius, in secundo libro De Natura Deorum, loquens contra opinionem Epycuriorum ait: Epycurus dum palato quid optimum sit indicat, celi palatum, ut ait Emnius , non suspexit. Iste autem Emnius, quem hic allegat Tullius, fuit antiquus poeta et valde famosus. Sed hic oritur una questio, que talis est: Cum sint diversa genera hereticorum, quare iste au
Abbreviated transcription (Latin):
Pra senua punsecreto calle
tialimuro dełaterm ⁊ c̃. Quia mos
Iẽ omniũ hr̃ticorum suos errores ⁊ fal¬
lacias occultare ideo ẽ ualde arduũ ⁊ dif¬
ficile eos posse cognoscere. qr uix u̾bum x
ueniunt ad nos inuestim̃tis ouiũ intrĩ¬
secus aũt sunt lupi mpaces. Ideo ait au¬
tor intextu. Ora senua punseereto calle.
Callis tdem ẽ ꝙ uia uelsemita. Qĩue
lit dicere ꝙ eorum secreta oꝑa nͥ ꝑ secreta
ingenia ⁊ secretas mas cognosei nõ pos¬
¶ Quirtu somina che pliemꝑigiri
inuiolui. Consuetudo est omnium poe
tarum mo graui negotio ⁊ arduo puc̃to
diuinam gratiam inuocare. Et qr iste ay¬
tor hie ht̃ de secretssimis que sunc gͣuia
⁊ ardua ꝑtractare iõ uͭtutẽ summam q̃
in uirgilio qui ponitur ꝓnaturali rõe re
¶Tutti saranẜrati. quando di Iosaphat
qui torneranno. Iosaphat ẽ quedamual¬
lis in qua fuit sepulta btã uirgo maria.
generale. Unde ait deus ꝑ ꝓphetam. Con¬

Expanded text:
ra sen va per un secreto calle, tra 'l muro de la terra, etc. Quia mos est omnium hereticorum suos errores et fallacias occultare, ideo est valde arduum et difficile eos posse cognoscere; quia, iuxeniunt ad nos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. Ideo ait autor in textu: «Ora sen va per un secreto calle». Callis idem est quod via, vel semita: quasi velit dicere quod eorum secreta opera, nisi per secreta ingenia et secretas vias, cognosci non pos4-6 «O virtù somma che per li empi giri mi volvi». Consuetudo esttarum in omni gravi negotio et arduo puncto, divinam gratiam invocare; et quia iste autor hic habet de secretissimis, que sunt gravia et ardua, pertractare, ideo virtutem summam que in Virgilio, qui ponitur pro naturali ratione, reetc. vv. 10-15 Tutti saran serrati quando di Iosaphat qui torneranno. Iosaphat est quedam vallis in qua fuit sepulta beata virgo Maria; t esse iudicium generale. Unde ait Deus per prophetam: Con
Abbreviated transcription (Latin):
¶Manon cinquanta uolte fia raccesa
safaccia deladonna che qui regge. ⁊c̃.¬
Uaticinium ẽ. Uaticmatur eͥ dominus fa¬
nnata autori et diẽ ꝙ nõ transibunt. ꝗn¬
quaginta m̃ses ꝙ ip̃e autor deflorentia ex¬
pelletur. Ista eͥ domina q̃ regnat in infer¬
no ẽ luna Cuius facies oĩ mẽse accendi¬
t̃ cum primo soleam incip̃ in flammare.
Nõ eͥ transiuerunt quatuor anm abisto
uaticinio ꝙ ip̃e Dantes fuit de florentia
expulsus ꝑ karolum sine t̾ra. sicut dice¬
tur infra inẜa cantica cantu.. Et
nota ꝙ luna aportis trplici uocabulo nũ¬
cupatur. Et hoc ꝓpt̾ tres potestates qͣs ht̃.

Expanded text:
Ma non cinquanta volte fia raccesa la faccia de la donna che qui regge, cVaticinium est. Vaticinatur enim dominus Farinata autori et dicit quod non transibunt quinquaginta menses, quod ipse autor de Florentia expelletur. Ista enim domina que regnat in Inferno est luna, cuius facies omni mense accenditur, cum primo sol eam incipit inflammare. Non enim transiverunt quatuor anni ab isto vaticinio, quod ipse Dantes fuit de Florentia expulsus per Karolum sine terra, sicut dicetur infra in secunda cantica, cantu XX. Et nota quod luna a poetis triplici vocabulo nuncupatu
Abbreviated transcription (Latin):
Naipit. xxiiii cantus prime cantiee
comedie DUantis. In istoxxiiͦi cantu
insequenti autor traetat de.uii mala¬
bulgia inqua ponit latrones quoꝵ peã
ẽ ꝙ ip̃i fures in ẜpentes ⁊ ip̃i ẜpentes ĩ
fures continue trans formantur. Incip̃
aut ista.xii malabulgia inisto eãtu. Ibi.
Suꝑ soseoglio prendemo lama ⁊ e. Finit
infine sequentis cantus sbi.
Laltrera quel chetugauille piagni.
Deduetio textuo demilganmsatnum.

Expanded text:
NCIPIT XXIIII CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE DANTIS In isto XXIIII cantu et in sequenti autor tractat de VIIa malabulgia, in qua ponit latrones quorum pena est quod ipsi fures in serpentes, et ipsi serpentes in fures continue transformantur. Incipit autem ista VIIa malabulgia in isto cantu, ibi: «Su per lo scoglio prendemo la via», etc. Finit in fine sequentis cantus, ibi: «l'altr'era quel che tu, Gaville, piagni». DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
xit ad grecos. Quo p̃sidro ciuuitos spolia¬
ta ip̃o pditore agente in manꝰ deueĩt obsi¬
dentium arguioꝵ. Ipe u̾o capta ⁊ incensa
sua urbe cum̃ multitudine troianoꝵ ad ꝑ¬
tem illam appłicuit q̃ tune dicebatur gał¬
lia ei salpina. Ibiq cantates duas fecit po
tale epytaphium ut dr̃ extat scriptũ.
Hic iacet anthenor paduane ꝯdit or urbis
Pditor ille fuit quiq sequunt᷑ illum.
Inista itaq anthenora autor ponit ecto co¬
tores. Et primo ponit dum̃ boccã de abba¬
tib de florentia ꝗ apud montẽ aꝑtũ in qͦdã
Piangendo misgndo ꝑ che mi peste
setunon uiem a crescer lauedecta
dimontapti ꝑchemimoleste. ⁊ c̾us ibi.
Omai disio nonuo chetu fauelle
maluagio traditor calatua onta
iportero dite uere nouelle.
¶Sed̾o ponit q̃dam lombardum ꝗ uocat
fuit dñs buosus de duera ꝗ pecuma re¬
cepta a fracis ꝓdidit partem sua. Nam
p̃buit iter mili̾tib regis karoli ꝑ t̾ram

Expanded text:
xit ad Grecos. Quo presidio civitas spoliata, ipso proditore agente, in manus devenit obsidentium Arginorum. Ipse vero capta et incensa sua urbe, cum multitudine Troyanorum ad partem illam applicuit, que tunc dicebatur Gallia Cisalpina; ibique civitates duas fecit, Patale epytaphium, ut dicitur, extat scriptum: Hic iacet Anthenor, paduane conditor urbis; Proditor ille fuit, quique sequuntur illum. In ista itaque Anthenora autor ponit octo eotores. Et primo ponit dominum Boccam de Abbatis de Florentia, qui apud Montem Apertum, in quodam Piangendo mi sgridò: «Perchè mi peste? se tu non vieni a crescer la vendetta di Montaperti, perchè mi moleste?» etc. Usque ibi: «Omai» diss'io «non vo' che tu favelle, malvagio traditor; c'a la tua onta i' porterò di te vere novelle». Secundo ponit quendam lombardum qui vocatus fuit dominus Buosus de Duera, qui, pecunia recepta a Francis, prodidit partem suam. Nam prebuit iter militibus regis Karoli per terram
Abbreviated transcription (Latin):
Bense cri del setugia nontiduoli
pensando quel chelmicor sannũtiaua
⁊ se non piangi diche pianger soli: Qͥa
homo ẽ naturaliter ꝯpassibilis iõ ꝯpati
d imiẜiis iniuste ⁊ iniq̃ inflictis. Et su ipiᷤ
nõ ꝯpatitur non ht̃ aĩum bñ ordinatum
dere bonis reb ⁊ dolere ꝯtrariis.

Expanded text:
Ben se' crudel, se tu già non ti duoli pensando quel che 'l mi' cor s'annuntiava; et se non piangi, di che pianger soli? Quia homo est naturaliter compassibilis, ideo compati debet miseriis iniuste et inique inflictis. Et si ipsius non compatitur, non habet animum bene ordinatum.dere bonis rebus et dolere contrariis.
Abbreviated transcription (Latin):
lando ꝑuallem. ⁊ alius post ipsum fugi¬
ens loquendo sput. Postea illi fere que
ipm̃ precedebat spatułas nouas uoluit/
ci conuersus ad illum qui extrib sociis ⁊¬
transformatus non fuerat/ ait. Ego ro¬
lo ꝙ Buosus currat sicut feci ego ꝓmuisi
peristum callem. Et istomodo uidi ego
septimam bulgiam mutan ⁊ transiu¬
tan ⁊ hie nouitas me excuset si aliquan¬
tulum penna seuealamus meus fallit.
Et licer oeuli mei aliquantulum essẽt ꝯ¬
fusi ⁊ animꝰ alteratus non potuerunt illi
fugere tantum clausi quin ego bñ cogno¬
uenm Pucciũ scianeatũ. Et iste fuit ille
qui solus de tribus sociis qui simul uene¬
rant non fuerat tranfformatus. Alius
aũt qui defera subaudi erat in hominẽ
sic ꝯuersus / enit ille quẽ tu Gauille plõa s.
deo ait intextu.
Laltrem que chetu gauille piagni
Expositio lictere.

Expanded text:
lando per vallem, et alius post ipsum fugilando per vallem, et alius post ipsum fugiens loquendo spuit. Postea illi fere que ipsum precedebat spatulas novas volvit, et conversus ad illum qui ex tribus sociis transformatus non fuerat ait: «Ego volo quod Buosus currat sicut feci ego pronus per istum callem». Et isto modo vidi ego septimam bulgiam mutari et transmutari, et hic novitas me excuset si aliquantulum penna seu calamus meus fallit. Et licet oculi mei aliquantulum essent confusi et animus alteratus, non potuerunt illi fugere tantum clausi quin ego bene cognoverim Puccium Sciancatum. Et iste fuit ille qui solus de tribus sociis qui simul venerant non fuerat transformatus. Alius autem qui de fera – subaudi erat in hominem sic conversus – erat ille quem tu, Gaville, ploras. Ideo ait in textu: l'altr'era que' che tu, Gaville, piagni. EXPOSITIO LICTERE.
Abbreviated transcription (Latin):
bro ꝓtulit duos pedes. Et intantũ ꝙ fu¬
mus unũ ⁊ reliquũ nouo colore uelat
..uestit. qr ille qui fua̾t homo effectus
ẽẜpens. ⁊ ille qui fuerat ẜpens effectu
est homo. aintantum ꝙ ille fumus ge¬
nent suꝑ nouum colorem unius pilos
sub quibus quilibet ora mutabat. Nã
ille qui erat erectus uersus tỹpora os re¬
tinxit. ⁊ ꝓpternumiã matenam q̃ illuc ue¬
nit aures degenib crudelit̾ exiuerunt.
Deista ⁊̃ matena facta sunt humana la¬
bia atq nasus. Ille u̾o qui iacebat in
antea os ꝓducit ⁊ aures retinhit intra
caput sicut cornua faẽ limax. Et lĩgra
que prius ad loquendum uuita fuenit
atq ꝓmpta finditur sicut lingua ẜpen¬
tis que dicitur bifurenta. Et illa que pͥ¬
mitus fũat bifureuta unit/ ⁊ tune fumꝰ
finita transmutatiõe fuit.¶ Facta trãs¬
formatione ista mirabili dicit autor ꝙ il¬
la animia que facta erat fera fugit sibi¬

Expanded text:
mbro protulit duos pedes. Et intantum quod fumbro protulit duos pedes. Et intantum quod fumus unum et reliquum novo colore velat, idest vestit, quia ille qui fuerat homo effectus est serpens, et ille qui fuerat serpens effectus est homo; et intantum quod ille fumus generat super novum colorem unius pilos sub quibus quilibet ora mutabat. Nam ille qui erat erectus versus tympora os retraxit, et propter nimiam materiam que illuc venit aures de genibus crudeliter exiverunt. De ista etiam materia facta sunt humana labia atque nasus. Ille vero qui iacebat in antea os producit et aures retrahit intra caput, sicut cornua facit limax. Et lingua que prius ad loquendum unita fuerat atque prompta, finditur sicut lingua serpentis, que dicitur bifurcata. Et illa que primitus fuerat bifurcata unitur, et tunc fumus, finita transformatione, finitur. Facta transformatione ista mirabili, dicit autor quod illa anima que facta erat fera fugit sibi
Abbreviated transcription (Latin):
poetando conuertit nullam inuidiã illi
porto. Quia duas naturas nunꝙͣ ita m̃¬
bris similib transmutait̃ ꝙ ãbe forme
ad cambiendum suas matenas eẽnt i
transformarunt. Namẜpens caudam
suam ꝑmedium in duo diuisit. ⁊ ille sp̃s
uulneratus pedes enum ⁊ tybias fortit̾
ita strinxit ꝙ nulla iunctum ibi breuit̾
apparebat. Et sic membra infenora in
eaudam uꝑeam sunt ꝯuersa. Econtin
aũt cauda ẜpentis que solet ex pauescẽ
intuentes in duo diuisa inpedes huma¬
nos crur ⁊ tibias transformantur. pel¬
ram hominis u̾tebatur efficiebatur mol¬
lis ⁊ illius spiritus qui uertebatur ĩ ẜ¬
pentem econtrario efficiebatur dum. Bra¬
chia n̾o humana ꝑ ascellas siue humeroᷤᷤ
intenus se traxerunt. Et duo pedes fere
subandi antenores qr erant ainti tantuz
se elongauerunt quantum sunt illius
brachia decurtata. Postea pedes post̾io¬
res fere simul torti euenerunt membrũ
hominis quod celatur. ⁊ miẜ de suo m̃¬

Expanded text:
poetando convertit, nullam invidiam illi poetando convertit, nullam invidiam illi porto. Quia duas naturas nunquam ita membris similibus transmutarunt quod ambe forme ad cambiendum suas materias essent transformarunt. Nam serpens caudam suam per medium in duo divisit, et ille serpens vulneratus pedes crura et tybias fortiter ita strinxit quod nulla iunctura ibi breviter apparebat. Et sic membra inferiora in caudam vipeream sunt conversa. E contra autem cauda serpentis, que solet expavescere intuentes, in duo divisa, in pedes humanos crura et tibias transformantur. Pelram hominis vertebatur, efficiebatur mollis, et illius spiritus, qui vertebatur in serpentem, e contrario efficiebatur dura. Brachia vero humana per ascellas sive humeros interius se traxerunt. Et duo pedes fere – subaudi anteriores – quia erant curti, tantum se elongaverunt quantum sunt illius brachia decurtata. Postea pedes posteriores fere simul torti evenerunt membrum hominis quod celatur, et miser de suo me
Abbreviated transcription (Latin):
recessit. ¶ Narrata tiunsformatiõe isti¬
us adunam aliam fortiorem ⁊ difficili¬
orem autor intendit dicens sic̃ ramarrꝰ
.i. rogus subferuenti indio solis diebus
.s. canicularibus quãdo abuna sepe a̧d
aliam fulguns more currt ita uemebat
u̾sus alios duos unus ẜpens panius ca¬
lidus liuidus ⁊ sicut granumpipis to¬
tus niger. Et in illa parte uñ primitus
nim suminitur alimentũ unũ ilłoru
duoꝵ dente pupugit uenenato. Postea
ante illum totus eecidit resupinus. uyl¬
neratus aũt ẜpentem respexit sed nichil
dixit immo sicut homo febre arreptus
firmis pedib oscitabat᷑. Ille ẜ pentem ⁊
ẜpens illum respiciebar unus ꝑ plagã
⁊ alter ꝑos fortiter fumabant ⁊ utemq
fumus sibi inuicem obuiabant.Cace¬
at lucanus ad modo ubi tangit demiẜo
Sabello ⁊ nassidio/ ⁊ attendat ad ea que
modo dicentur. Taceat etiã de cadino ⁊
arethusa ouidius qr si illum in ẜpentẽ

Expanded text:
recessit. Narrata transformatione istirecessit. Narrata transformatione istius, ad unam aliam fortiorem et difficiliorem autor intendit, dicens: Sicut ramarrus, idest rogus, sub ferventi radio solis diebus, scilicet canicularibus, quando ab una sepe ad aliam fulguris more currit, ita veniebat versus alios duos unus serpens parvus, calidus, lividus, et sicut granum piperis totus niger. Et in illa parte unde primitus nostrum summitur alimentum, unum illorum duorum dente pupugit venenato. Postea ante illum totus cecidit resupinus. Vulneratus autem serpentem respexit, sed nichil dixit, immo sicut homo febre arreptus firmis pedibus oscitabat. Ille serpentem, et serpens illum respiciebat, unus per plagam et alter per os fortiter fumabant, et uterque fumus sibi invicem obviabant. Taceat Lucanus admodo ubi tangit de misero Sabello et Nassidio, et attendat ad ea que modo dicentur. Taceat etiam de Cadmo et Arethusa Ovidius; quia si illum in serpentem
Abbreviated transcription (Latin):
ger ⁊ albus incipit iam emori. Istis eͥ
tribus similitudinib siue modis isti i
u̾o duo quierant socii istius miẜi trans¬
formati ipm̃ respiciebant. ⁊ quilibet i¬
ipõrum respiciendo dicebat. Heu an-¬
gnelle quomodo transformaris. Ui¬
de ꝙiam nõ es nec duo nec unus ¶Mo¬
dumaũt istius transformationis po¬
nt autor dicens. Iam duo capita ef¬
fecta erant unum qñ apparuerunt due fi¬
gure mixte muna facie in qua erãt duo
perditi uel dannati. Brachia u̾o facta st̃
ex quatuor litiis.i. ex duob brachiis hu¬
manis ⁊ pedibus anteriorib ẜpentinis.
Tibie aũt crum uenter ⁊ totum corpus
feã sunt mẽbra mortalib oculis nunꝙͣ
uisa. Et hoc quia ex duab diu̾sis mate
textu. Omnis pristinus aspectus erat
protinus ibi cassus.Nam illa ꝑuesa y¬
mago subaudi caliter transformata nec
due nec una aliqualiter uidebatur. Et ta¬
liter transformatu iñ cum lenco passux

Expanded text:
ger, et albus incipit iam emori. Istis enim ger, et albus incipit iam emori. Istis enim tribus similitudinibus sive modis isti duerunt. Alii vero duo qui erant socii istius miseri transformati ipsum respiciebant, et quilibet ipsorum respiciendo dicebat: «Heu Agnelle, quomodo transformaris. Vide quod iam non es nec duo nec unus». Modum autem istius transformationis ponit autor dicens: Iam duo capita effecta erant unum quando apparuerunt due figure mixte in una facie in qua erant duo perditi vel dannati. Brachia vero facta sunt ex quatuor litiis, idest ex duobus brachiis humanis et pedibus anterioribus serpentinis. Tibie autem, crura, venter et totum corpus facta sunt membra mortalibus oculis nunquam visa. Et hoc quia ex duabus diversis mattextu: Omnis pristinus aspectus erat protinus ibi cassus. Nam illa perversa ymago – subaudi taliter transformata – nec due nec una aliqualiter videbatur; et taliter transformata inde cum lento passu
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum dentib inutraq gena momor¬
dit. ⁊ caudam ꝑ tibias ambas mittẽs
i pam ꝑrenes extendit. ⁊ faẽ hic autor
tres ꝯꝑationes ut isti miserabilẽ trãs¬
formationẽ melius uidere possimus.
¶Prima ẽ istã. Hedem inquit nunqrã
inaliqua arbore fuit taliter radicata
sic̃ hornbilis illa fera paliena mẽbra
suis artubus intichiauit .i. colligarit
uel uinculauit ¶ Secunda ꝯꝑatio est
ista.Sicut ei due cere diuersoꝵ color
puta una ẽ mbea alia u̾ouindis si ca¬
lide sint faciliter ꝯmiscentur ⁊ unul
color ꝑditur ꝓpter alium qr post ꝯmix¬
turam nec est uindis nec iubea illa ce¬
ra sie illi duo dum sͥ inuicem adheẜũt
naturam ẜpentiuam ⁊ humanam ita
insimul miscuerunt ꝙ nõ uidebat unꝰ
nec alius id quod enit. ¶Gertia ꝯꝑatõ
est ista. quando meendit una carta de
papiro ante ꝙͣ perfecte ardeat/ unus co¬
lor brunus precedit inpapiro ardorẽ. ꝗ
quidem color brunus nõ est adhue ni¬

Expanded text:
ipsum dentibus in utraque gena momoripsum dentibus in utraque gena momordit, et caudam per tibias ambas mittens, ipsam per renes extendit. Et facit hic autor tres comparationes, ut istius miserabilem transformationem melius videre possimus. Prima est ista: Hedera, inquit, nunquam in aliqua arbore fuit taliter radicata sicut horribilis illa fera per aliena membra suis artubus vitichiavit, idest colligavit, vel vinculavit. Secunda comparatio est ista: Sicut enim due cere diversorum colorum, puta una est rubea alia vero viridis, si calide sint, faciliter commiscentur et unus color perditur propter alium, quia post commixturam nec est viridis nec rubea illa cera, sic illi duo dum sibi invicem adheserunt, naturam serpentinam et humanam ita insimul miscuerunt, quod non videbatur unus nec alius id quod erat. Tertia comparatio est ista: Quando incenditur una carta de papiro, ante quam perfecte ardeat, unus color brunus precedit in papiro ardorem, qui quidem color brunus non est adhuc ni
Abbreviated transcription (Latin):
transcueurrt. Et ecce ait autor uene¬
runt tres sp̃s subter nos dequib n ego
nee dux meus aduertit nisi quando cla¬
manint. Qui estis uos: Ande nr̃a fu¬
it ẜmocinatio tunc funta. ⁊ adillos peͬa
nostrum direximus intellectum. Ego
u̾o nõ cognoscebam illos sed secutũ est
sicut ꝑ aliquem casum aliquando seq
solet ꝙ unus unum alium nomina¬
uit. Uicendo. Cianfa ubiremanẜit.
Qua ꝓpt̾ ad hoc ut dux staret intentꝰ
posui michi digitum amentousq ad
nasum. Et dirigens ad nos ea que eĩ¬
ca istos uidit ait. Situ es mõ lector lẽ¬
tus adcredendum quieqd dixero. quia
ego qui illud uidi uix ꝯsentio mͥ ipsi.
Cum enimego tenebam oculos eleuatoᷤ
inipõs ecce unus ẜpens cum sex pedib
se iactauit. ⁊ unum ex illis trib expar¬
te antenori amplectens illum uniu̾sali¬
tercolligauit. Nam cũ pedibus mediis
uentrem. cum añnorib brachia. ⁊ cũm
posteriorib tybias illi uinxit.Postea

Expanded text:
transcucurrit. Et ecce, ait autor, venetranscucurrit. Et ecce, ait autor, venerunt tres spiritus subter nos de quibus nec ego nec dux meus advertit nisi quando clamarunt: «Qui estis vos?» Unde nostra fuit sermocinatio tunc finita, et ad illos postea nostrum direximus intellectum. Ego vero non cognoscebam illos, sed secutum est sicut per aliquem casum aliquando sequi solet, quod unus unum alium nominavit, dicendo: «Cianfa ubi remanserit?» Qua propter, ad hoc ut dux staret intentus, posui michi digitum a mento usque ad nasum. Et dirigens ad nos ea que circa istos vidit, ait: Si tu es modo, lector, lentus ad credendum quicquid dixero, quia ego qui illud vidi vix consentio michi ipsi, cum enim ego tenebam oculos elevatos in ipsos, ecce unus serpens cum sex pedibus se iactavit, et unum ex illis tribus ex parte anteriori amplectens illum universaliter colligavit. Nam cum pedibus mediis ventrem, cum anterioribus brachia, et cum posterioribus tybias illi vinxit. Postea
Abbreviated transcription (Latin):
culatus anfugit. Et ecce unus centaur
rabie plenus illuminsequens clamãdo
dicebat. Ubi est ubi est ille acerbus. Et
habebat tot ⁊ tantas bestias om̃is gmͣs
manos ꝙ manttma tot non ħt̃. Int̾ ista
aut gener ẜpentina q̃ centaurus illege¬
stabat/ enat unus draço qui cuicunꝙ ob¬
mabat ipm̃ suo hanelituincendebat. q̃
centaurum cum uidisset uͥgilius ait uã¬
ti. Ille subaudi centaurꝰ est cachꝰ ꝗ subsa¬
xomontis auentum de sanguine inultoti¬
ens fecit lacum. Nõ uadit cum suis fra¬
trib ꝑ unumit̾ ꝓpter furtum quod finr¬
dulencer fecit de magno anñto.i. grege q̃
hũit iuxta se. Uñ .i. ꝓpter quod fuitum
cessarunt oꝑa sua stulta. quia illud fur¬
tum fuit ultimum quod ꝯmisit sub cla
ua.s. herculis qui cum ipsa claua dicto
chacho ꝑcussiones siueictus forsitan de¬
dit centum. licet non senẜit forte decem.
ad Uantem. ille centaurus cachus.s.

Expanded text:
culatus aufugit. Et ecce unus Centaurus culatus aufugit. Et ecce unus Centaurus rabie plenus, illum insequens, clamando dicebat: «Ubi est, ubi est ille acerbus?» Et habebat tot et tantas bestias omnis genermanos, quod Marittima tot non habet. Inter ista autem genera serpentina que Centaurus ille gestabat erat unus draco, qui cuicunque obviabat ipsum suo hanelitu incendebat. Quem Centaurum cum vidisset, Virgilius ait Danti: «Ille – subaudi Centaurus – est Cachus, qui sub saxo montis Aventini de sanguine multotiens fecit lacum. Non vadit cum suis fratribus per unum iter propter furtum quod fraudulenter fecit de magno armento, idest grege, quem habuit iuxta se. Unde, idest propter quod furtum, cessarunt opera sua stulta, quia illud furtum fuit ultimum quod commisit; sub clava scilicet Herculis, qui cum ipsa clava dicto Chacho percussiones sive ictus forsitan dedit centum, licet non senserit forte decem. ad Dantem, ille Centaurus Cachus scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
Et supm̃ uellet aliquis excusare ꝙ sua
peccata nota non erant hoc ip̃e met innu¬
it eẽ falsum. Dicens.
Et falsamente gia fu apposto altrui.
Quia ne ip̃e puniretur illud ꝑeccatum
alteri impositum falso fuit. ¶Qautem
fuerit blasphemus patet inisto cantu ħ.
Alfine dele sue parole illadro
lemani alço conambedue le fiche
dicendo tolli dio cate lesquadro.i. ad te
recte iacio uel transmitto. Namcunsqua¬
dra omnia dinguntur/ ⁊ ab illo instrumẽ¬
to q̃d squadra uocatur descendit istud uo¬
cabulum tuscum squadro. ¶Collectis uͦ
omnib peccatis istis latronis ac insimł
adunatis adiungit autor de sua neꝗtia
sic ꝯcludens. Pomnes circłos obscuros
infeini non uidi ego contua deum sp̃ĩn
sic superbum non certe illum qui denix¬
ris cecidit apud thebas. Hiis autemsic
poetiee hucusq narratis dicit autor ꝙ il¬
le latroingula ⁊ brachiis ẜpentinis uĩ¬

Expanded text:
Et si ipsum vellet aliquis excusare quod sua Et si ipsum vellet aliquis excusare quod sua peccata nota non erant, hoc ipsemet innuit esse falsum, dicens: et falsamente già fu apposto altrui. Quia ne ipse puniretur, illud peccatum alteri impositum falso fuit. Quod autem fuerit blasphemus, patet in isto cantu, hic: Al fine de le sue parole il ladro le mani alzò con ambedue le fiche, dicendo: «Tolli, Dio, c'a te le squadro!» – idest ad te recte iacio vel transmitto –. Nam cum squadra omnia diriguntur, et ab illo instrumento quod squadra vocatur descendit istud vocabulum tuscum squadro. vv. 13-33 Collectis vero omnibus peccatis istis latronis ac insimul adunatis, adiungit autor de sua nequitia, sic concludens: Per omnes circulos obscuros inferni non vidi ego contra Deum spiritum sic superbum, non certe illum qui de muris cecidit apud Thebas. Hiis autem sic poetice hucusque narratis, dicit autor quod ille latro in gula et brachiis serpentinis vin
Abbreviated transcription (Latin):
tor dicit ꝙ ab illa hora citra ẜpentes sibi
anna fuerunt ⁊ contra ciuitatẽ pistori¬
ensem que tales facinorosos ꝓducit ex¬
clamans poetico more ait.
Hai ꝑistoia pistoia che nonstançi
dincenerarti si cheꝑiu nondun
poichenmal far lo seme tuo auanci.
Hay est nota dolentis ⁊ nota ⁊̃ imprecã¬
tis. Uolet itaq hic autor ꝙ creatura ꝯtͣ
suũ dengat ereatorem ⁊ imprecat destiy¬
ctionem ciuitati pistoriensi eo ꝙ ciues su¬
os dum nõ punit in malo fouet ⁊ nutrit.
Q aũt ip̃os peceantes nõ puniat patet
ꝑ istum uannẽ fuccii qui ĩ uita sua fuit
nxosus brigosus sac̃legus ⁊ blasphemu.
⁊ nunꝙͣ fuit a suis ciuib emĩdatus uel
correctus. Or enĩnxosus atq brigosus
fu̾i̾t patet in suꝑiori cantu. Ibi.
Io louidi huom disangue ⁊ di corucci.
¶Qr fuent latro saenlegus patet in eodẽ
cantu. Ibi.
io fuladro alasagrestia debelli arredi.

Expanded text:
tor, dicit quod ab illa hora citra serpentes sibi tor, dicit quod ab illa hora citra serpentes sibi amici fuerunt, et contra civitatem Pistoriensem, que tales facinorosos producit, exclamans poetico more ait: Hai, Pistoia, Pistoia, chè non stanzi d'incenerarti, sì che più non duri, poi che 'n mal far lo seme tuo avanzi? Hay est nota dolentis et nota etiam imprecantis. Dolet itaque hic autor quod creatura contra suum erigat creatorem, et imprecatur destructionem civitati Pistoriensi, eo quod cives suos dum non punit, in malo fovet et nutrit. Quod autem ipsos peccantes non puniat, patet per istum Vannem Fuccii, qui in vita sua fuit rixosus, brigosus, sacrilegus, et blasphemus, et nunquam fuit a suis civibus emendatus vel correctus. Quod enim rixosus atque brigosus fuerit patet in superiori cantu, ibi: Io lo vidi huom di sangue et di corucci. Quod fuerit latro sacrilegus patet in eodem cantu, ibi: io fu' ladro a la sagrestia de' belli arredi,
Abbreviated transcription (Latin):
N fine nãꝙ supioris cantus ille latͦ
saenlegus qui admodum fencis pꝰt¬
ꝙͣ fuit ad ẜpentinum tactum accen¬
sus arsus ⁊ inpuluerẽ transforma¬
tus de suo puluere ad id quod prius fue¬
nit ẽ reu̾sus autori quedam uentura trai¬
stia predixisset ꝯtra deum u̾bis facinoro¬
sis ⁊ factis saenlegis se crexit. Nã deu
pre nimia im blasphemans contra suã
reuendissimammaiestatem cũ duabuᷤ
ficis manus sacrlegas eleuauit. Et hoc
ẽ ꝙ ait autor inprincipio istius eantus.
Alfine dele sueparole illadro
leman alco conambe due le fiche
dicendo toglidio cate lesquadro
Et cune duo ẜpentes ad diuinam iniu¬
namiundicandã in illum saenlegum se
iaetarint ad collum ⁊ alcer ad brachia.
Primus nãq ad illius se collum aduol¬
uens cauꝙͣ si diceret noso ꝙ plus dicas
sibi loquendi officiuminterdix̃. Alter
u̾o illi brachia sie ligauit ꝙ non soluz
contra deum illa eleuare nõ poterat sed
nec ip̃a mouere ualebat. Quidens au¬

Expanded text:
n fine nanque superioris cantus ille latro sacrilegus qui, admodum fenicis, postquam fuit ad serpentinum tactum accensus, arsus, et in pulverem transformatus, de suo pulvere ad id quod prius fuerat est reversus, autori quedam ventura tristia predixisset, contra Deum verbis facinorosis et factis sacrilegis se erexit. Nam Deum pre nimia ira blasphemans contra suam reverendissimam maiestatem, cum duabus ficis manus sacrilegas elevavit. Et hoc est quod ait autor in principio istius cantus. Al fine de le sue parole il ladro le mani alzò con ambedue le fiche, dicendo: «Togli, Dio, c'a te le squadroEt tunc duo serpentes ad divinam iniuriam vindicandam in illum sacrilegum se iactarunt, unus ad collum et alter ad brachia. Primus nanque ad illius se collum advolvens tanquam si diceret: «Nolo quod plus dicas», sibi loquendi officium interdixit. Alter vero illi brachia sic ligavit quod non solum contra Deum illa elevare non poterat, sed nec ipsa movere valebat. Quod videns au
Abbreviated transcription (Latin):
mptus fui̾t us ad tertium celum tñ qr illd̾
uerũ faciem falsi pot̾at in aurib audiẽtiũ
gnare ideo illud annis xiiii. occultaũ. Et
si ante suã reẜ rectõem illã uisione dixissẽt
audientes nullatenus credidissent. Sz ꝓ¬
bata ⁊ manifestata reẜrectõe illud tale ue¬
rum iãnõ huit faciẽ falsi ẜ ueri. Et sic pa¬
cet xuiꝰ cantus prime cantice.
Incipit xuii eantus Prime cãtice comedi

Expanded text:
raptus fuerit usque ad tertium celum, tamen quia illud raptus fuerit usque ad tertium celum, tamen quia illud verum faciem falsi poterat in auribus audientium generare, ideo illud annis XIIII occultavit. Et si ante suam resurrectionem illam visionem dixissent, audientes nullatenus credidissent. Sed probata et manifestata resurrectione, illud tale verum iam non habuerit faciem falsi, sed veri. Et sic patet XVI cantus prime cantice. XVII INCIPIT XVII CANTUS PRIME CANTICE COMEDI