comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
oportunitatib congrua: hic satia¬
tur cupiditas temporalib uolup¬
tatib implicata. Inferiorisq gra¬
dus ad dm̃ sunt. quib scd̃m ueni¬
am concedit apłs carnalem cũ sin¬
gulis coniugib consuetudinẽ ꝓpt̾
intemꝑantiam eoꝵ: qͣm illi qui
plures singuli cum haberent. si¬
eut sapiens in cibo aut in potu
non nisi salutẽ corporis: sic in con¬
cubitu ñ nisi ꝓcreationẽ filiorum
intuebant᷑. Itaq si eos in hac uita
inuenisset dñi aduentꝰ eum iam
non mittendi s colligendi lapides
tempꝰ esset : statim se ipsos castra¬
rent ꝓpt̾ regnum celoꝵ. Non enĩ
est in carendo difficultas: nisi cũ
est in habendo cupiditas. Noue¬
rant quippe illi homines etiã in
ipsis comugib luxuriam esse. ab¬
utendi intemꝑantiã. Qđ̃ cobie
testatur oratio: quando ẽ copula¬
tus uxori. Ait enĩ. Benedictꝰ es
dñe ds̃ patrũ nostroꝵ: & bene¬
dictũ nomen tuũ in om̃ia scła

Expanded text:
opportunitatibus congrua, hic satiaopportunitatibus congrua, hic satiatur cupiditas temporalibus voluptatibus implicata: inferiorisque gradus ad Deum sunt, quibus secundum veniam concedit Apostolus carnalem cum singulis conjugibus consuetudinem propter intemperantiam eorum , quam illi qui plures singuli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonnisi salutem corporis, sic in concubitu nonnisi procreationem filiorum intuebantur. Itaque si eos in hac vita invenisset Domini adventus, cum jam non mittendi, sed colligendi lapides tempus esset , statim seipsos castrarent propter regnum coelorum: non enim est in carendo difficultas, nisi cum est in habendo cupiditas. Noverant quippe illi homines etiam in ipsis conjugibus luxuriam esse abutendi intemperantiam: quod Tobiae testatur oratio, quando est copulatus uxori. Ait enim: Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum; et benedictum nomen tuum in omnia saecula
Abbreviated transcription (Latin):
bq generib ꝑsonarũ: ut non so¬
lum ad uniuersũ statum ualitudi¬
nis. s etiam ad suã cuiusq m̃bri
ꝓpriam infirmitatẽ medicina ꝑti¬
neat. In suo quippe genere curan¬
dum est: qđ ad melius genus ñ po¬
gurate s ꝓprie intelligatur. non ẽ
flagitium neq facinus: ad ista e¬
tiam tempora quis putet in usum
uite posse transferri. Qđ nisi do¬
minante cupiditate. & ipsarũ qͦq
scͥpturarũ quib euertenda ẽ satel¬
llitiũ querente: non faciet. Nec in¬
telligit miser ad hanc utilitatem
illa esse sic posita: ut spei bone ho
bonũ. & eam quã amplexant᷑ esse
posse damnabilẽ: si & ibi caritas
utentium & hic cupiditas attenda¬
tur. Nam si multis uxorib caste
uti quisqͣm ꝓ tempore potuit:
pocest alius una libidinose. Osagiᷤ
enun ꝓbo multarũ fecunditate
utent̾em ꝓpt̾ aliud: quã unius
carne fruentem ꝓpt̾ ipsam. Ibi e¬
nim queritur utilitas. temporũ

Expanded text:
busque generibus personarum; ut non sobusque generibus personarum; ut non solum ad universum statum valetudinis, sed etiam ad suam cujusque membri propriam infirmitatem medicina pertineat. In suo quippe genere curandum est, quod ad melius genus non pogurate, sed proprie intelligatur, non est flagitium neque facinus, ad ista etiam tempora quis putet in usum vitae posse transferri. Quod nisi dominante cupiditate, et ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quaerente, non faciet; nec intelligit miser ad hanc utilitatem illa sic esse posita, ut spei bonae hobonum, et eam quam amplexantur esse posse damnabilem, si et ibi charitas utentium, et hic cupiditas attendatur. 27. Nam si multis uxoribus caste uti quisquam pro tempore potuit, potest alius una libidinose. Magis enim probo multarum fecunditate utentem propter aliud, quam unius carne fruentem propter ipsam. Ibi enim quaeritur utilitas temporum
Abbreviated transcription (Latin):
Da miscdĩ.. & ne suscipias pecca¬
torem. Posterior pars huius senten¬
tie uidetur uetare beneficientiam.
Nit enim. Ne suscipias peceatorem.
Intelligas gͦ figurate positũ. ꝓ pecca¬
to peccatorem: ut peccatum eius
non suscipias. Sepe aut̾ accidit.¬
ut quisquis in meliori gradu sp̃ua¬
lis uite uł est uł esse se putat ⁊ fi¬
gurate dicta esse arbitretur. que
inferiorib gradib p̾cipiuntur:
ut uerbi grã si cȩlibem amplexus
est uitam. & se castrauit ꝓpter re¬
gna celorum: quicquid de uxore dili¬
genda & regenda scĩ libri p̾cipiunt.
non ꝓprie s translate accipi oportere
contendat: Et quisquis statuit ser¬
uare innuptã uirginẽ suã⁊ tamꝗͣ.
figuratam locutionẽ conetur int̾pre¬
tari qua dictum ẽ. trade filiã. & bo
grande opus ꝑfeceris. Erit gͥ etiã
hoc in obseruationib intelligenda¬
rum scͥpturarũ ⁊ ut sciamꝰ alia om̃ib
cõmuniter p̾cipi. alia singulis qui¬

Expanded text:
Da misericordi, et ne suscipias peccaDa misericordi, et ne suscipias peccatorem . Posterior pars hujus sententiae videtur vetare beneficentiam; ait enim, Ne suscipias peccatorem: intelligas ergo figurate positum pro peccato peccatorem, ut peccatum ejus non suscipias. CAPUT ut quisquis in meliori gradu spiritualis vitae vel est, vel esse se putat, figuinferioribus gradibus praecipiuntur, ut uerbi gratia, si caelibem amplexus est uitam et se castrauit propter regnum caelorum, quidquid de uxore diligenda et regenda sancti libri praecipiunt, non proprie, sed translate accipi oportere contendat; et quisquis statuit seruare innuptam uirginem suam, tamquam figuratam locutionem conetur inttari qua dictum est, Trade filiam, et grande opus perfeceris . Erit igitur etiam hoc in observationibus intelligendarum Scripturarum, ut sciamus alia omnibus communiter praecipi, alia singulis qui
Abbreviated transcription (Latin):
Ait scriptura. Si esurierit inimicꝰ
tuus: ciba illũ. Si sitit: potum da
illi. Hic nullo dubitante benefici¬
entiam precepit. S qđ sequitur. hoc
enim facieus carbones ignis congeris
suꝑ caput eius: maliuolentie facinꝰ
putas nberi. Ne gͥ dubitaueris fi¬
gurate dictum: & cum possit du¬
plicit᷑ int̾pretari. uno modo ad no¬
cendum. altero ad p̃standum: ad
beneficientiã te potius caritas reuo¬
cet ÷ ut intelligas carbones ignis
esse urentes penitentie gemitus:
quib suꝑbia sanatur eius qui do¬
let se inimicũ fuisse hominis. a qͦ
eius miserie subuenit᷑. Item eũ ait
dñs. qui amat animã suam ꝑlet
eam: non utilitatem uetare pu¬
tandus ẽ qua debet quisq conser¬
uare animã suam ⁊ s figurate di¬
ctum. ꝑdat animã id est ꝑimat. at¬
q amittat usum eius quẽ nunc
habet. ꝑuersũ scilicet atq p̾poste¬
rum: quo inelinatur demporalib
ut et̾na non querat. Scriptũ est.

Expanded text:
sait scriptura: si esurierit inimicus sait scriptura: si esurierit inimicus tuus, ciba illum, sitit, potum da illi. hic nullo dubitante beneficientiam praecepit; sed quod sequitur: hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput eius, maliuolentiae facinus putes iuberi. ne igitur dubitaueris figurate dictum et, cum possit dupliciter interpretari, uno modo ad nocendum, altero ad praestandum, ad beneficientiam te potius caritas reuocet, ut intesse urentes poenitentiae gemitus, quibus superbia sanatur ejus qui dolet se inimicum fuisse hominis, a quo ejus miseriae subvenitur. Item cum ait Dominus, Qui amat animam suam, perdet eam , non utilitatem vetare putandus est, qua debet quisque conservare animam suam; sed figurate dictum, perdat animam, id est, perimat atque amittat usum ejus, quem nunc habet, perversum scilicet atque praeposterum, quo inclinatur temporalibus, ut aeterna non quaerat. Scriptum est:
Abbreviated transcription (Latin):
uult corrumpi habitaculũ suũ ⁊ non
gͦ debet corrumpere habitaculũ dĩ:
se ipsum scilicet. Et nemo uult sibi
a quoqͣm noceri: nec ipse gͥ cuiqͣm
nocuerit. Sic euersa tyrannide eu¬
piditatis. caritas regnat iustissimis
legib dilectionis ⁊ dĩ ꝓpter dm. sui
in locutionib figuratis regula huiꝰ
modi ÷ ut tamdiu uersetur diligen¬
ti consideratione qđ legitur: donec
ad regnũ caritatis int̾pretatio ꝑdu-¬
catur. Si aut̃ hoc iam ꝓprie sonat:
nulla putetur figurata locutio. Si p̾¬
ceptiua locutio ẽ. aut flagitium. aut
facinꝰ uetans: aut utilitatem. aut be¬
neficientiã iubens : non ẽ figurata.
Si aut̃ flagitium aut facinus uidet᷑
iubere: aut utilitatem aut benefici¬
entiam uetare: figurata ẽ. Nisi man¬
ducaueritis inquit carnẽ filii homi¬
nis & sanguinẽ biberitis: non habe¬
bitis uitam in uobis: facinus uł fla
condendũ in memoria: qđ ꝓ nobis
caro eius crucifixa ẽ & uulnerata.

Expanded text:
uult corrumpi habitaculum suum: non uult corrumpi habitaculum suum: non ergo debet corrumpere habitaculum dei, se ipsum scilicet. et nemo uult sibi a quoquam noceri: nec ipse igitur cuiquam nocuerit. Sic euersa tyrannide cupiditatis caritas regnat iustissimis legibus dilectionis dei propter deum, sui in locutionibus figuratis regula huius modi, ut tamdiu uersetur diligenti consideratione quod legitur, donec ad regnum caritatis interpretatio perducatur, si autem iam hoc proprie sonat, nulla putetur figurata locutio. Si praeceptiua locutio est aut flagitium aut facinus uetans aut utilitatem aut beneficientiam iubens, non est figurata. si autem flagitium aut facinus uidetur iubere aut utilitatem et beneficientiam uetare, figurata est. nisi manducaueritis, inquit, carnem filii hominis et sanguinem biberitis, non habebitis uitam in ucondendam in memoria, quod caro eius crucifixa et uulnerata sit.
Abbreviated transcription (Latin):
te reprimant᷑. flagitia putant ÷ nec
possunt animadũtere totã conũsa¬
tionem suã uł in conugiis uł in con¬
uiuiis uł in uestitu cȩteroq huma¬
no uictu atq cultu. aliis gentibus
et aliis temporib flagitiosũ uideri.
Qua uarietate innumerabiliũ con¬
suetudinũ commoti quidã dormi¬
tantes ut ita dicam. qui neq alto¬
somno stultitie sopiebantur. nec in
sapientie lucem poderant euigilare:
putauerunt nullã esse iusticiam ꝑ
se ipsam. s unicuiq genti consuetu¬
dinem suã iustam uideri: Que cũ
sit diuersa om̃ib gentib ⁊ debeat
aut̾ incõmutabilis manere iusticia:
fierimanifestũ nullã usqͣm esse iu¬
sticiam. Non intellexerunt ne mul¬
ta cõmemorem: qđ tibi fieri ñ uis
alii ne feceris. nullomͦ posse ulla
eoꝵ gentili diu̾sitate uariari. Que
sententia cũ refertur ad dilectionem
di. om̃ia flagitia moriuntur ÷ cũ ad
ꝓximi: om̃ia facinora. Nemo enim

Expanded text:
te reprimantur, flagitia putant; nec te reprimantur, flagitia putant; nec possunt animadvertere totam conversationem suam, vel in conjugiis, vel in conviviis, vel in vestitu, caeteroque humano victu atque cultu, aliis gentibus et aliis temporibus flagitiosam videri. Qua varietate innumerabilium consuetudinum commoti quidam dormitantes, ut ita dicam, qui neqsomno stultitiae sopiebantur nec in sapientiae luce poterant euigilare, putauerunt nullam esse iustitiam per se ipsam, sed unicuique genti consuetudinem suam iustam uideri. quae cum sit diuersa omnibus gentibus, debeat autem incommutabilis manere iustitia, fieri manifestum nullam usquam esse iustitiam. non intellexerunt, ne multa commemorem, quod tibi fieri non uis, alii ne feceris, nullo modo posse ulla eorum gentili diuersitate uariari. quae sententia cum refertur ad dilectionem dei, omnia flagitia moriuntur, cum ad proximi, omnia facinora. nemo enim
Abbreviated transcription (Latin):
narratur : non solum hystorice ae pro¬
prie s etiam figurate ac ꝓphetice ac¬
ceptum int̾pretandũ est: usq in fi¬
nem illũ caritatis siuie dĩ siue ꝓximi.
siue utͥusq. Sicut enim talares et
manicatas tunicas haberi apud roma¬
nos ueteres flagitium erat ⁊ nunc aũ
honesto loco natis cũ tunicati sunt ñ
eas habere flagitium ẽ : sic animadũ¬
tendũ est in cetero quoq usu rerum
abesse oportere libidinem: que non
solum ipsa eoꝵ int̾ quos iiuit con¬
suetudine nequit̾ abutitur: s etiam
sepe fines eius egressa feditatem
suam que intͣ claustra morũ sollem¬
nium latitabat. flagitiosissima erup
gruit consuetudini eoꝵ cũ quib ui¬
ta ista degenda uł necessitate impo¬
nitur. uł officio suscipitur a bonis
et magnis hominib : ad utilitatem
et beneficientiam referendum ẽ: uł
ꝓprie sicut & nos debemus ⁊ uł etiam
cta legenda cũ incurrunt indocti al¬
terius consuetudinis. nisi aurtorita¬

Expanded text:
narratur, non solum historice ac pronarratur, non solum historice ac proprie, sed etiam figurate ac prophetice acceptum, interpretandum est usque in finem illum charitatis, sive Dei, sive proximi, sive utriusque. Sicut enim talares et manicatas tunicas habere apud Romanos veteres flagitium erat; nunc autem honesto loco natis, cum tunicati sunt, non eas habere flagitium est: sic animadvertendum est, in caetero quoque usu rerum abesse oportere libidinem, quae non solum ipsa eorum, inter quos vivit, consuetudine nequiter abutitur; sed etiam saepe fines ejus egressa, foeditatem suam, quae inter claustra morum solemnium latitabat, flagitiosissima eruptgruit consuetudini eorum cum quibus vita ista degenda vel necessitate imponitur, vel officio suscipitur, a bonis et magnis hominibus ad utilitatem et beneficentiam referendum est; vel proprie, sicut et nos debemus, vel etiam cta legenda cum incurrunt indocti alterius consuetudinis, nisi auctorita
Abbreviated transcription (Latin):
uilissimũ ardescat. Et sanus quisq
maluerit more dñi pisce uesci: qͣm
lenticula. more esau nepotis abra¬
ham. aut hordeo. more ium̃torum.
Non enim ꝓpterea continentiores
nobis sunt plereq bestie : quia uilio¬
rib abutuntur escis. Nam in om̃ib
huiꝰcemodi rebus non ex earum re¬
rum natura quib utimur : s ex
causa utendi & modo appetendi uł
Regno t̾reno ueteres iusti celeste re¬
gnum imaginabantur : & p̾nuntia¬
bant. Sufficiende ꝓlis causa erat u¬
xorum pluriũ simul uni uiro ha¬
bendarum inculpabilis consuetudo:
et ideo unam feminã maritos habere
plurimos honestũ non erat. Non enĩ
mulier eo est fecundior: s meretri¬
cia potius turpitudo ẽ: uł questum
uł liberos uulgo querere. In huius¬
cemodi morib quicquid illoꝵ tem¬
porũ sc̃ĩ non libidinose faciebant ⁊
quãuis ea facerent que hoc tempore
nisi ꝑ libidinem fieri non possunt: ñ
culpat seͥptura. Et quicquid ibi tale

Expanded text:
uilissimum ardescat. et sanius quisque uilissimum ardescat. et sanius quisque maluerit more domini pisce uesci quam lenticula more Esau nepotis Abraham, aut hordeo more iumentorum. non enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia uilioribus aluntur escis. nam in omnibus huiusce modi rebus non ex earum rerum natura, quibus utimur, sed ex causa utendi et modo appetendi uel Regno terreno veteres justi coeleste regnum imaginabantur, et praenuntiabant. Sufficiendae prolis causa erat uxorum plurium simul uni viro habendarum inculpabilis consuetudo ; et ideo unam feminam maritos habere plurimos honestum non erat: non enim mulier eo est fecundior, sed meretricia potius turpitudo est, vel quaestum vel liberos vulgo quaerere. In hujuscemodi moribus quidquid illorum temporum sancti non libidinose faciebant, quamvis ea facerent quae hoc tempore nisi per libidinem fieri non possunt, non culpat Scriptura. Et quidquid ibi tale
Abbreviated transcription (Latin):
lomͦ quisqͣm sobrius crediderit dñi
pedes ita unguento p̾tioso a muliere
ꝑfusos. ut luxuriosoꝵ & nequã ho¬
minũ solent: quorum talia conui¬
uia detestam᷑. Odor enĩ bonus: bo¬
na fama ẽ. Quam quisquis bonȩ
uite oꝑib habuerit: dũ uestigia xp̃i
sequitur. quasi pedes eius p̾tiosissi¬
mo odore ꝑfundit. Ita qđ in aliis
ꝑsonis plerunq flagitium ẽ: in
diuina uł in ꝓphetica ꝑsona magne
cuiusdam rei signũ est. Alia ẽ quippe
in ꝑditis morib : alia in osee ꝓphede
uaticinatione coniunctio meretͥtis.
Nec si flagitiose in conuiuiis. temu¬
lentoꝵ & lasciuorum nudant᷑ corpo¬
ra: ꝓpterea in balneis nudum e̾eᷤᷤ fla¬
gitium ẽ. Quid gͥ locis & tempori &
ꝑsonis conueniat diligent̾ attenden¬
dum ẽ: ne temere flagitia rep̃henda¬
mus. Fieri enĩ potest. ut sine aliquo
uitio cupidicie uł uoracitatis p̃tiosis¬
simo cibo sapiens utatur : insipi¬
ens aut̃ fedissima gulȩ flamma in

Expanded text:
modo quisquam sobrius crediderit, Domini modo quisquam sobrius crediderit, Domini pedes ita unguento pretioso a muliere perfusos , ut luxuriosorum et nequam hominum solent, quorum talia convivia detestamur. Odor enim bonus, fama bona est, quam quisquis bonae vitae operibus habuerit, dum vestigia Christi sequitur, quasi pedes ejus pretiosissimo odore perfundit. Ita quod in aliis personis plerumque flagitium est, in divina vel prophetica persona magnae cujusdam rei signum est. Alia est quippe in perditis moribus, alia in Osee prophetae vaticinatione conjunctio meretricis : nec, si flagitiose in conviviis temulentorum et lascivorum nudantur corpora; propterea in balneis nudum esse flat. quid igitur locis et tempori et personis conueniat, diligenter attendendum est, ne temere flagitia reprehendamus. fieri enim potest, ut sine aliquo uitio cupediae uel uoracitatis pretiosissimo cibo sapiens utatur, insipiens autem foedissima gnlae flamma in
Abbreviated transcription (Latin):
nisi quia ñ tam multa sunt uł
ita posita ut obtegant sensũ. & al¬
legoriam uł enigma faci.ant.
quã ꝓprie figuratam locutionẽ
uoco. Qđ aut̃ ierenie dicitur.
ecce constitui te hodie suꝑ gentes
et suꝑ regna. ut euellas. & de¬
struas. & disꝑdas. & dissipes:
non dubium qum figurata lo¬
cutio tota sit: ad eum finem re¬
ferenda quẽ diximꝰ. Que aut̃ẽ
quasi flagitiosa imꝑitis uident᷑.
siue tantũ dieta. siue etiam facta
sunt. uł ex di ꝑsona uł ex homi¬
num quoꝵ nobis sc̃itas cõmenda¬
tur: tota figurata sunt: quoꝵ
ad caritatis pastũ enucleanda se
creta sunt. Quisqͥs aut̃ rebus pre¬
tereuntib restrictius utitur quã
sese habent mores eoꝵ cũ quib
iuuit: aut temꝑans. aut suꝑsti¬
tiosus est. Quisquis uͦ sie eis
utitur ut metas consuetudinis bonoꝵ
int̾ quos uersatur excedat: aut ali¬
quid significat. aut flagitiosus est.
In om̃ib enim talib non usus rerum:
s libido utentis in culpa ẽ. Neq ul

Expanded text:
nt; sed non tam multa sunt uel ita posita, ut obtegant sensum et allegoriam uel aenigma faciant, quam proprie figuratam locutionem uoco. quod autem Hieremiae dicitur: ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut euellas et destruas et disperdas et dissipes, non dubium, quin figurata locutio tota sit ad eum finem referenda, quem diximus. Quae autem quasi flagitiosa imperitis uidentur, siue tantum dicta siue etiam facta sunt uel ex dei persona uel ei hominum, quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt, quorum ad caritatis pastum creta sunt. Quisquis autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam sese habent mores eorum cum quibus vivit, aut temperans aut superstitiosus est: quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, sed libido utentis in culpa est. Neque ullo
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ iniquitati: ira. & indigna¬
tio. tͥbulatio & angustia. in omne
animã hominis oꝑantis malum.
udei primum & greci. S hoc ad
eos cũ quib euertitur ipsa eupi¬
ditas : qui eam uincere noluert.
Cum aut̃ in homine cui domina¬
bantur regna cupiditatis subuer¬
tuntur: illa ẽ aꝑta loeutio. Qui
fixerunt eum passionib & coneu¬
piscentiis. Nisi quia & hic que¬
dam uerba translata tractantur
sicuti ẽ ira di. & crucifixerunt

Expanded text:
indignatio. tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci. sed hoc ad eos, cum quibus euertitur ipsa cupiditas, qui eam uincere noluerunt. cum autem in homine, cui dominabantur, regna cupiditatis subuertuntur, illa est aperta locutio: qui fixerunt cum passionibus et concupiscentiis, nisi quia et hic quaedam uerba translata tractantur, sicuti est ira dei et crucifixerunt
Abbreviated transcription (Latin):
esse aut istas sũme bonas. De his eñi
disputationẽ usq ad hunc locum ꝑ¬
duxi ubi dixi: etiam si sunt anime
quod interim incertũ est. corporeis
officiis ñ peccato s natura dedite. et¬
cet̾a. Queri potest gͦ cur dixerim
quod interim incertũ est: cũ pror¬
sus dubitare ñ debuerĩ non esse ta
les animas. S hoc ido dixi quia ex¬
ꝑtus sum qui dicerent diabolũ et
angłos eius bonos esse ingenere
suo ⁊ et in ea natura in qua eoscre¬
auit ds ordine ꝓprio tales quales
sunt: s nob̾ malum esse si illiciam
et seducam᷑ ab eis. Si aut̃ caueamꝰ
eos atq iuncamus decorum atq
głosum: et hoc qui dieunt uiden¬
tur sibi ut id ꝓbent. de scpturis
adhibere idonea testimonia. uel
illud qͦd scriptũ est in libro iob
cum diabolus descͥberetur. hoc ẽ
initium figmenti dñi quod fecit.
ad iludendũ ab angłis siuis: uel il¬
lud in psalmo centesimo t̾eio. ira¬
co hic qũe finxisti ad illudendũ
ei. Quam questionem que ñ ad¬

Expanded text:
esse, aut istas summum bonum . De his enim disputationem usque ad hunc locum perduxi, ubi dixi: quod interim incertum est — corporeis officiis non peccato, sed natura deditaec. Quaeri ergo potest, cur, dixerim quod interim incertum est, cum prorsus dubitare non debuerim, nles animas. sed hoc ideo dixi,. quia expertus sum, qui dicerent diabolum et angelos eius bonos esse in genere suo et in ea natura, in qua eos creauit deus ordine proprio tales, quales sunt, sed nobis malum esse, si inliciamur et seducamur ab eis, si autem caueamus. eos atque uincamus, decorum atque gloriosum. et hoc qui dicunt, uidentur sibi, ut id probent, de scripturis adhibere idonea testimonia uel illud, quod scriptum est in libro Iob, cum diabolus describeretur: hoc est initium figmenti domini, quod. fecit ad inludendum ab angelis suis, uel illud in Psalmo centesimo tertio: draco hic, quem finxisti ad inludendum ei. quam quaestionem, quae non ad
Abbreviated transcription (Latin):
ut apłs diceret: quid p̃dixerit in¬
tuemini. Agebat enĩ de iudeis &
gentib eũscriberet adromanos
id est ad gentis: & ait. Sieut eñi
mi sed̃iam consecuti estis illors in¬
credulitate: ita & hi nẽ ñcredide¬
runt in ur̃a misedia : ut ipsi mise¬
ricordiã consequant᷑. Conclusit
enĩ d̃s om̃s in infidelitate: ut om̃i¬

Expanded text:
us diceret, quid praedixerit intuemini: agebat enim de Judaeis et gentibus, cum scriberet ad Romanos, id est ad gentes, et ait: Sicut enimisericordiam consecuti estis illorum incredulitate, sic et ipsi nunc non crediderunt in vestra misericordia, ut ipsi misericordiam consequantur . Conclusit enim Deus omnes in incredulitate, ut omni
Abbreviated transcription (Latin):
petite assidue librum istum: & si in¬
telligitis do gr̃as agite: ubi aut̃e ñ
intesligitis oratt ut intelligatis. Da¬
bit eñiuobis dñs intełłm. Mem̃to¬
te scriptũ ẽe. Siquis ur̃m indiget
sap̃ia: postulet a dõ quidat om̃ib
affluenter & ñ imꝑꝑat: & dabit᷑ ei.¬

Expanded text:
petite assidue librum istum, et si intelligitis, Deo gratias agite: ubi autem non intelligitis, orate ut intelligatis: dabit enim vobis Dominus intellectum. Mementote scriptum esse: Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter et non improperat, et dabit
Abbreviated transcription (Latin):
la eiꝰ merita eredite: in eouͦ euiꝰ mi¬
seret᷑ gr̃ãm di ñ reddentis mala pro
malis. s bona ꝓ malis. fidelit & indubi¬
tant̃ agnoscite. Nec ido auferatis
apharaone liberũ arbitriũ: quia
pharao ñ indurauit eor suũ. Nam
& hoc de illo legit᷑ q̃n ablata ẽ ab e¬
gyptiis einomia: dicente scriptura.
&ingrauauit pharao corsuũ inisto
tẽpore: & noluit dimittere popłm.
Ne ꝑ hoc & d̾s indurauit ꝑiustũ iudici¬
um : & ipse pharao ꝑ liberũ arbitriũ.
Certi gͦ estote qr ũerit manis labor
ũr : si in bono ꝓposito ꝓficientes ꝑse¬
ueretis usq infĩt. Ds̃ eñĩ qui mͦ
illis qͦs liberat ñ reddit scđm oꝑa eoꝵ:¬

Expanded text:
la eius merita credite, in eo uero cuius mila eius merita credite, in eo uero cuius miseretur gratiam dei non reddentis mala pro malis, sed bona pro malis fideliter et indubitanter agnoscite. nec ideo auferatis a Pharaone liberum arbitrium, quia Pharao non indurauit cor suum. nam et hoc de illo legitur, quando ablata est ab Aegyptiis cynomyia dicente scriptura: et ingrauauit Pharao cor suum et in isto tempore, et noluit dimittere populum. ac per hoc et deus indurauit per iustum iudicium et ipse Pharao per liberum arbitrium. certi ergo estote, quia non erit inanis labor uester, si in bono proposito proficientes perseueretis usque in finem. deus enim, qui modo illis quos liberat non reddit secundum o
Abbreviated transcription (Latin):
ea uͦ ꝓpter iudiciũ uent᷑us ẽ iudieare
uiuos & mortuos. Quãis & in hoc
tẽpore ipsa saluatio ñfiat sine udi¬
cio: s occulto. Ido ait. In iudicium
lieni in hẽ mundũ: ut qui ñ uident
uideant: & qui uident cecifiant.
Ad occultagͥ iudicia di reuocate q̃i
uidetis muna causa quã certe hñt
om̃s paruuli hereditariũ malum
trahentes ex adam. huic subueni¬
ri ut baptizet᷑ . nsubueniri ut in
ipsa obligatione moriat᷑. illũ ba¬
tizatum relinqui in hac uitaquẽ
presciuit d̾s impũi futurũ. istũ uͦ
baptizatũ rapi ex hac uita ne ma¬
licia mutit intellectum eiꝰ : & nolite
imistis dare iniusticiã uł insipien
ab untio sermonis huiꝰ. in qđ ꝑueni¬
stis in eo ambulate. & hoc quoq uo¬
bis qs reuelabit: & siñ inhac uita:
certe in altera. Nicħ est eñĩ occul¬
tum qđ ñ reuelabit᷑. Qñ gͦ auditis
dicentẽ dñm. ego dñs seduxi ꝓpħam
seret᷑ & que uult obdurat: in eo
qũe seduci ꝑmittit uł obdurari. ma¬

Expanded text:
ea uero propter iudicium uenturus est iudicare uiuos et mortuos, quamuis et in hoc tempore ipsa saluatio non fiat sine iudicio, sed occulto; ideo ait: in iudicium ueni in hunc mundum, ut qui non uident uideant et qui uident caeci fiant. Ad occulta ergo dei iudicia reuocate, quando uidetis in una causa, quam certe habent omnes paruuli, hereditarium malum trahentes ex Adam, huic subueniri, ut baptizetur, illi non subueniri, ut in ipsa obligatione moriatur, illum baptizatum relinqui in hac uita, quem praesciuit deus impium futurum, istum uero baptizatum rapi ex hac uita, ne malitia mutaret intellectum eius, et nolite in istis dare iniustitiam uel insipienab initio sermonis hujus, in quod pervenistis, in eo ambulate, et hoc quoque vobis Deus revelabit , et si non in hac vita, certe in altera: nihil est enim occultum quod non revelabitur . Quando ergo auditis dicentem Dominum, Ego Dominus seduxi prophetam seretur, et quem uult obdurat, in eo quem seduci permittit uel obdurari ma
Abbreviated transcription (Latin):
tam quide ueritatẽ s magnã pro¬
funditatẽ. quomͦ conclusit ds õs
in infidelitate ut omniũ misertat᷑
quasi faciens mala ut uenirent
bona : mox exelamauit atq ait.
Daltitudo diuitiarũ sapĩȩ ce scĩȩ di:
inserutabilia & inuestigabiles ua
ꝑu̾si homines ñ cogitantes. & peluis
ad rep̃hendendum ñ idone i ad ucs¬
ligendũ : putabant & iactitaban
apłos dicere. faciamꝰ mala ut ueni¬
ant bona: qd absit ut apłi dicrrent.
S homines ñ intelligentes hocputa¬
bant dici: q̃n audiebant qcđ drxit
apłs. Lex aut̃ sub intrauit ut abun¬
daret delictũ: ubi aut̃ abundauit lei¬
ctũ suꝑabundauit gr̃a. S utic qri
idagit᷑ ut ĩa fiant bona abeis qui
fecerant mala. ut ñ ꝑseuerent meis
& reddi sibi existiment bona. Non
uitiq debent dicere faciamꝰ mala ut
ueniant bona: s fecimꝰ mala & ue¬
ner t̾ bona: ĩafaciamꝰ bona ut in
fut᷑o scło recipiamꝰ ꝓbonis bona: qͥ
in hoc scło recepimꝰ ꝑmalis bona. Pn¬

Expanded text:
dem ueritatem, sed magnam profunditatem, quomodo conclusit deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur, quasi faciens mala, ut uenirent bona, mox exclamauit atque ait: o altitudo diuitiarum sapientiae et inscrutabilia et inuestigabiles uias peruersi homines non cogitantes et procliues ad reprehendendum, non idonei ad intellegendum putabant et iactitabant apostolos dicere: faciamus mala, ut ueniant bona. quod absit ut apostoli dicerent, sed homines non intellegentes hoc putabant dici, quando audiebant quod dixit apostolus: lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit it delictum, superabundauit gratia. sed utique gratia id agit, ut iam fiant bona ab eis qui fecerant mala, non ut perseuerent in malis et reddi sibi existiment bona. non itaque debent dicere: faciamus mala, ut ueniant bona, sed: "fecimus mala, et uenerunt bona; iam faciamus bona, ut in futuro saeculo recipiamus pro bonis bona, qui in hoc saeculo recipimus pro malis bona." pr
Abbreviated transcription (Latin):
tum maledica rep̃hensione uͥcũq
poterat lacerabat. asserens fieri ñ
oportẽ. Ffuic respondi iubentib
frib et uocatur liber ipse contͣ
hylarum. H ic liber sic incipit.
Dui dicunt mentionẽ uet̾iᷤᷤ testam̃ti.

Expanded text:
tum, maledica reprehensione, ubicumque tum, maledica reprehensione, ubicumque poterat, lacerabat asserens fieri non oportere. huic respondi iubentibus fratribus, et uocatur liber: contra Hilarum. Hic liber sic incipit: Qui dicunt mentionem ueteris testamenti.
Abbreviated transcription (Latin):
nõ ex eis quos manichei electoᷤ
s ex eis quos auditores uocant. quẽ
ne facie quid̾ nouerã. seripsit ad
me uelut amieꝰ honorifice obuirgã.
qd̾ oppuguarẽ litt̾is illam heresẽ.
et admonens ne facerẽ: atq ad eã
sectandam potius exortans. cũ eiꝰ
defensione. ⁊ fid̾i rep̃hensione ca¬
tholice. Huic respondi: s quia in
eiuisde opusculi capite. ñ posui qͥᷤ
cui serib̾et. non in epłis meis s in
libris habet᷑: illic ab exordio con¬
scͥpta est. etiam eius epła. Huiꝰ aũ
mei uoluminis titulꝰ÷ contra
secundinũ manicheũ: qd̾ mea sen¬
tentia om̃ib qͣ adu̾sus illã pestẽ
seͥbere potui facile p̃pono. Hie lib̾
sic incipit. B emuolentiã in me
bunitius. laicꝰ eatholicꝰ. nescio uñ
adu̾sus dĩ ministͦs ut fieri assolec
irritatus. morẽ qui tune ẽẽ apud
carthaginẽ ceꝑat. ut hymui ad¬
ad altare dicerent᷑ de płalinoꝵ
libro siue añ oblationẽ siue cum
distribueret᷑ poplõ qd̾ fuiss obla¬

Expanded text:
non ex eis, quos Manichei electos, sed ex eis, quos auditores uocant, quem ne facie quidem noueram, scripsit ad me uelut amicus honorifice obiurgans, quod oppugnarem litteris illam heresem, et admonens, ne facerem, atque ad eam sectandam potius exhortans cum eius defensione et fidei reprehensione catholicae. huic respondi; sed quia in eiusdem opusculi capite non posui, quis cui scriberet, non in epistulis meis, sed in libris habeatur. illic ab exordio conscripta est etiam eius epistula. huius autem mei uoluminis titulus est: contra Secundinum Manicheum. quod mea sententia omnibus, quae aduersus illam pestem scribere potui, praepono. Hic liber sic incipit: Beniuolentia in me, bunicius, laicus catbolicus, nescio unde aduersus dei ministros, ut fieri assolet, irritatus morem, qui tunc esse apud Carthaginem coeperat, ut hymni ad altare dicerentur de Psalmorum libro siue ante oblationem, siue cum distribueretur populo, quod fuisset obla
Abbreviated transcription (Latin):
u̾sus hominẽ accepisse ꝑ legem. it
ri ei mortẽ. de qua ñliberaret᷑ uisi
iuificaret sꝑs eũ quẽ litt̾a occi¬
derat. sicut alio loco dicit. litt̾a
indociles contra lucẽ cłi ceci & con¬
tra uoc̃e d̃i surdi. occidente lite¬
ram uruificare dicunt: & uiuifi¬
canti sꝑui contradicunt.

Expanded text:
hominem accepisse per legem, et ri ei mortem, de qua non liberaretur, nisi vivificaret spiritus eum, quem littera occiderat sicut alio loco dicit, Litteraindociles contra lucem Dei caeci, et contra vocem Dei surdi, occidentem litteram vivificare dicunt, et vivificanti spiritui contradicunt.
Abbreviated transcription (Latin):
quia in genere suo ⁊ hoc uerũ est:
uł qͦd approbabant usta falsa que
uocabant uerisimilia ⁊ cũ illi nich
approbarent. et affirmarent nicħ
approbare sapientem. S quia hoc
ipsũ uerisimile. etiam ꝓbabile nun-¬
cupabant: hinc factũ est ut hoc de
illis dicerem. Laus quoq ipsa qua
platonẽ uł platonicos seu achade¬
micos philosophos. tm̃ extuli quan¬
tum impios homines ñ o: portuit.
non imm̃ito mͥ displicuit ⁊ preser¬
ti contra quoꝵ errores magnos
defendenda ẽ xp̃iana doctrina.
Illud etiã qͦd in comparatione ar¬
gum̃toꝵ ciceronis quib in libris
suis achademicis usus ẽ. meas mi¬
gas esse. dixi quib illa argum̃ta
certissima ratione refutaui. quã¬
uis iocando dictũ sit. ⁊ magis yro¬
nia uideatur: ñ debuit tam̃ dici.
Hoc opus sic incipit. O utinã roma¬
Uibrum de beata uita ñ pꝰt:
libros de achademicis: s int̾ illos
ut scriberem contigit. Ex occasione

Expanded text:
quia in genere suo et hoc verum est; quia in genere suo et hoc verum est; vel quod approbabant ista falsa, quae vocabant verisimilia, cum illi nihil approbarent, et affirmarent nihil approbare sapientem. Sed quia hoc ipsum verisimile etiam probabile nuncupabant, hinc factum est ut hoc de illis dicerem. Laus quoque ipsa, qua Platonem vel Platonicos seu Academicos philosophos tantum extuli quantum impios homines non oportuit, non immerito mihi displicuit: praesertim quorum contra errores magnos defendenda est christiana doctrina. Illud etiam quod in comparatione argumentorum Ciceronis, quibus in libris suis Academicis usus est mea, nugas esse dixi , quibus argumenta illa certissima ratione refutavi; quamvis jocando dictum sit, et magis ironia videatur, non debuit tamen dici. Hoc opus sic incipit: O utinam, Roma Librum de Beata Vita, non post libros de Academicis, sed inter illos ut scriberem, contigit. Ex occasione
Abbreviated transcription (Latin):
Sine controuersia gͦ quedã origi¬
nalis regio beatitudinis animi. ds
ipse ẽ: qui eum ñ quidẽ de se ipso
genuit ⁊ s de nulla re alia condi¬
dit. sicut condidit corpus e t̾ra. Nam
qͦd attinet ad tius originẽ qua fit
ut sit in corpore ⁊ utrũ de illo uno
sit qui pͥmũ creatus ẽ. qñ factus ẽ
homo in animam uiuam: an sumi¬
lit̃ fiant singulis singuli ÷ nec tũc
sciebam. nec adhuc scio. In libro t̾ci¬
o siquid mͥ udeat᷑ queris. inqͣm:
in mente arbitror esse summũ homi¬
nis bonũ. Uerius dixissem in đo Ipso
eñĩ mens fruitur ut beata sit: tam¬
qͣm bono summo suo. Nec illud mͥ¬
placet qd̃ dixi. liquet deierare p
omen diuinũ. Item qd̃ dixi de acha¬
demicis quia nouerant uerũ cuius
simile appellabant uerisimile. idq
ipsum uerisimile appellaui falsum. qͦd
approbabant ⁊ duas obcausas ñ recte
dictũ est: uł qͦd falsum esset. quod
aliquo mͦ esset simile alicuiꝰ ueri.

Expanded text:
Sine controversia ergo quaedam origiSine controversia ergo quaedam originalis regio beatitudinis animi, Deus ipse est, qui eum non quidem de seipso genuit, sed de nulla re alia condidit, sicut condidit corpus e terra. Nam quod attinet ad ejus originem, qua fit ut sit in corpore, utrum de illo uno sit, qui primum creatus est, quando factus est homo in animam vivam; an similiter ita fiant singulis singuli, nec tunc sciebam, nec adhuc scio. 4. In libro tertio: Si quid mihi videatur quaeris, inquam; in mente arbitror esse summum hominis bonum . Verius dixissem, In Deo: ipso enim mens fruitur, ut beata sit, tanquam summo bono suo. Nec mihi illud placet quod dixi: Liquet dejerare per omne divinum . Item quod dixi de Academicis, quia verum noverant, cujus simile appellabant verisimile, idque ipsum verisimile appellavi falsum, quod approbabant; duas ob causas non recte dictum est: vel quod falsum esset, quod aliquo modo esset simile alicujus veri,
Abbreviated transcription (Latin):
e nulla ratione germana: aut
si ꝓptẽa ẽ hoc nomen honorandũ. qͥa
latine int̾pretatũ. amorẽ significat
pulctudinis. ⁊ ẽ uera ac sũma sapĩe
pulctudo: eade ipsa ẽ in rebus incor¬
poralib atq sũmis philocalia. que
philosophia ⁊ neq ullomͦ sunt qua¬
si sorores due. Alio loco cũ de animo
agerem. dixi. secur ior rediturus in
celum ⁊ iturus aut̃ securius qͣm re¬
tant animas humanas ꝓ m̾itis pecca¬
torum suoꝵ de celo lapsas. seu deie¬
ctas in corpora ista detrudi. S hoc
ego ꝓpt̾ea ñ dubitaui dicere÷ quia
ita dixi in celum. tamqͣm dicerem
ad dm̃ qui eius ẽ auctor ⁊ conditor:
sicut beatus ciprianꝰ non cunctatus
est dicere. Nam cũ corpus e terra.
sp̃m possideamꝰ e celo: ipsi t̾ra ⁊ ee¬
lum sumꝰ. In libro eccłiastes scͥptum
est. Sp̃c reuertat᷑ ad dñm qui dedit
illũ. Quod utiq sic intelligendũ est:
ut ñ resistatur apło dicenti. ñidum
natos nichil egisse boni aut mali.

Expanded text:
ae nulla ratione germana: aut ae nulla ratione germana: aut si propterea est hoc nomen honorandum, quia latine interpretatum, amorem significat pulchritudinis, et est vera ac summa sapientiae pulchritudo; eadem ipsa est in rebus incorporalibus atque summis philocalia quae philosophia, neque ullo modo sunt quasi sorores duae. Alio loco de animo, cum agerem dixi: Securior rediturus in coelum . Iturus autem, quam, retant animos humanos pro meritis peccatorum suorum de coelo lapsos sive dejectos, in corpora ista detrudi. Sed hoc ego propterea non dubitavi dicere, quia ita dixi, in coelum, tanquam dicerem, ad Deum, qui ejus est auctor et conditor sicut beatus Cyprianus non cunctatus est dicere: Nam cum corpus e terra, spiritum possideamus e coelo, ipsi terra et coelum sumus . Et in libro Ecclesiastae scriptum est: Spiritus revertatur ad Deum, qui dedit illum . Quod utique sic intelligendum est, ut non resistatur Apostolo dicenti, nondum natos nihil egisse boni aut mali .
Abbreviated transcription (Latin):
chil ẽ in eo melius quã mens ⁊ ratio.
S non scđm ipsam debet uiuere:
qui beate uult uiuere. Alioqͥn scd̃m
hominẽ uiuit. cũ scđm d̃m uiuen¬
diumm sit. ut possit ad beatitudinẽ ꝑue¬
nire : ꝓpt̾ quã consequendã non se ipsa
debet esse contenta. s do mens nr̃a
subdenda ẽ. Item respondens ei cũ
quo disputabat᷑ ⁊ hic plane inqͣm
non erras: quod ut tͥ omen sit ad
reliqua libent̃ optauerim. Hoc li¬
cet non serio s ioco dictum sit: nol¬
lem tam̃ eo uerbo uti. Omen qͥppe¬
me legisse ñ recolo. siuie in sacris
litt̃is nr̃is. siue in sermone cuiꝰqͣm
eccłiastici disputatoris ⁊ quãius abo¬
minatio inde sit dicta. que in di¬
uinis libris assidue reꝑitur. In se¬
cundo aut̃ libro ꝓrsus inepta est
et insulsa illa quasi fabula de fi¬
localia. ⁊ philosophia. qͦd sint ger¬
mane ⁊ et eodem parente ꝓcreate.
Aut enĩ phisocalia que dr̃ non nͥ
Innrigis ẽ: ⁊ ob hõc philosophi¬

Expanded text:
hil est in eo melius quam mens et ratio: hil est in eo melius quam mens et ratio: sed non secundum ipsam debet vivere, qui beate vult vivere, alioquin secundum hominem vivit, cum secundum Deum vivendum sit, ut possit ad beatitudinem pervenire; propter quam consequendam non seipsa debet esse contenta, sed Deo mens nostra subdenda est. Item respondens ei, cum quo disputabatur: Hic plane, inquam, non erras; quod ut tibi omen sit ad reliqua, libenter optaverim . Hoc licet non serio, sed joco dictum sit, nollem tamen eo verbo uti. Omen quippme legisse non recolo, sive in sacris Litteris nostris, sive in sermone cujusquam ecclesiastici disputatoris: quamvis abominatio inde sit dicta, quae in divinis Libris assidue reperitur. 3. In secundo autem libro prorsus inepta est et insulsa illa quasi fabula de Philocalia et Philosophia, quod sint germanae et eodem parente procreatae . Aut enim philocalia quae dicitur, non nisi in nugis est, et ob hoc philosophi
Abbreviated transcription (Latin):
chil om̃ino colendum esse ⁊ totũq abi¬
ciendũ quicqͥd mortalib oculis cer¬
nitur. quicqͥd ullus sensus attingit: ad¬
denda erant uerba ut diceretur. quic¬
quid mortalis corporis ullus sensus
attingit ⁊ est enĩ sensus ⁊ m̃tis. S eoꝵ
more tunc loquebar qui sensum non
nisi corporis dicunt: ⁊ sensibilia ñ¬
.xiii nisi corporalia. Itaq
ubicũq sie locutus¬
manr sum parum ẽ ambi¬
yi iguitas eiutata: nisi¬
tinusdim. suetudo est locutio¬
Anis huius. Item dixi.¬
III quid censeas aliudd
IAr : nisi scđm id quod in
homine optimũ uniere ẽ ⁊ quid ddi¬
xerim in homine esse optimũ. paulo
post explicans ÷ quis inqͣm dubitaue¬
rit nichil aliud esse hominis optimũ q̃ͣm
eam partẽ animi cui dominanti obtem¬
pare conuenit cet̾a que in homine
sunt: Hȩc aut̃ ne aliam postules de¬
finitionem : mens aut ratio dici po¬
test. Hoc quidẽ uerum ẽ. Dam quan¬
tum attinet ad hominis naturã: ni-¬

Expanded text:
hil omnino colendum esse, totumque abjiciendum quidquid mortalibus oculis cernitur, quidquid ullus sensus attingit ; addenda erant verba, ut diceretur quidquid mortalis corporis ullus sensus attingit: est enim sensus et mentis. Sed eorum more tunc loquebar, qui sensum non nisi corporis dicunt, et sensibilia non nisi corporalia. Itaque ubicumque sic locutus sum, parum est ambiguitas evitata, nisiconsuetudo est locutionis hujus. Item dixi: Quid censes aliud  nisi secundum id quod in homine optimum est, vivere? Et quid dixerim, in homine esse optimum, paulo post explicans: Quis, inquam, dubitaverit, nihil esse aliud hominis optimum, quam eam partem animi, cui dominanti obtemperare convenit caetera quaeque in homine sunt? Haec autem, ne aliam postules definitionem, mens aut ratio dici potest . Hoc quidem verum est; nam quantum attinet ad hominis naturam, ni
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑꝑĩortalitatẽ dictũ ÷ totũ iã dm
quã post resurrectionẽ habe̾ cepit.
ĩmortalem. a qua nũꝙͣ recessit. in q̃
totꝰ d̾s erat. ⁊ cum moriturꝰ ad huc
erat. Hunc aũ sensum sequentia
manifestant. Adumxi enĩ dicenᷤ.

Expanded text:
em dictum est, totum jam Deum, quam post resurrectionem habere coepit; immortalem, a qua nunquam recessit, in qua totus Deus erat, et cum moriturus adhuc erat. Hunc autem sensum sequentia manifestant; adjunxi enim dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
iħe: qm̃ sic ueniet quomͦ eum
uiderunt qui uiderunt euntẽ
in cȩlũ. Itẽ qd̾ dixi gr̃a dei est
qua nobis donantur peccata
ut reconciliem᷑ deo: pax autem
qua reconciliam᷑ d̾o. sic accipien¬
dum ẽ. ut tam̃ sciamꝰ etiã ut̃rq
ad gñalem dei grãm ꝑtinere. qͦ

Expanded text:
iam sic ueniet, quomodo eum uiderunt, qui uiderunt euntem in caelum. Item quod dixi: gratia dei est, qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur deo; pax autem, qua reconciliamur deo, sic accipiendum est, ut tamen sciamus etiam utrumque ad generalem dei gratiam pertinere, q
Abbreviated transcription (Latin):
apłi epłam ad galathas ñ cãp¬
tun. id: aliqua p̃termittens s con¬
tinuant᷑ et totã. Hanc aũ exposi¬
tionem uno uolumine comp̃hendi.
In quo illud qd̾ dictũ ÷ et pͥores ergo

Expanded text:
pistolam ad Galatas non carptim, id est aliqua praetermittens, sed continuanter, et totam. Hanc autem expositionem uno volumine comprehendi. In quo illud, quod dictum est: priores ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ee dicentes nolunt hominib
predicari dona d̃i esse ut ueni¬
at᷑ ad fidem & ꝑmaneat᷑ infide.
ne plus desꝑatio quã exhortatio
uideat᷑ afferri. dum cogitant qui
audiunt incertu esse humanȩ igno¬
rantiȩ cui largiat᷑ d̃s. cui ñ largia¬
tur hec dona. Cur gͦ & ipsi nobis¬
cũ predicant dona di esse sapienti¬
am & continentiã : Qđ si hȩc eum
dĩ dona ee predicant᷑ ñ impedit᷑ exhor¬
tatio qua homines hortam᷑ esse sapi¬
entes & continentes: q̃ tande causa
ẽ ut existiment impediri exhorta¬
tionẽ qua exhortam homines uenire
adfidem. & in ea ꝑmanere usq infi¬
continentia taceamꝰ & e sola in hoc
loco sapientia disputemꝰ. nempe su¬
pramemoratus apłs iacobus dicit.
uȩ desursum ẽ sapientia primũ qui¬
dem pudica ẽ. deinde pacifica. mo¬
desta. suadibilis. plena miscdie et
fructib boms. inestimabilis. sine si¬
mulatione. Cernitis ne obsecro apa¬
tre luminũ sapientia quã multis &
inagnis donis referta ddescendat:

Expanded text:
ec dicentes nolunt « hominibus praedicari dona Dei esse, ut veniatur ad fidem, et permaneatur in fide, ne plus desperatio quam exhortatio videatur afferri, dum cogitant qui audiunt, incertum esse humanae ignorantiae cui largiatur Deus, cui non largiatur haec dona. » Cur ergo et ipsi nobiscum praedicant, dona Dei esse sapientiam et continentiam? Quod si haec cum Dei dona esse praedicantur, non impeditur hortatio qua homines hortamur esse sapientes et continentes; quae tandem causa est ut existiment impediri exhortationem, qua exhortamur homines venire ad fidem, et in ea permanere usque in ficontinentia taceamus, et de sola in hoc loco sapientia disputemus; nempe supra memoratus apostolus Jacobus dicit, Quae desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, plena misericordia et fructibus bonis, inaestimabilis, sine simulatione . Cernitisne, obsecro, a Patre luminum sapientia quam multis et magnis bonis referta descendat?
Abbreviated transcription (Latin):
camꝰ ddonũ d̃i esse sapientiã pudic̃a
atq pacificã. nec timemꝰ ne ꝑ moti
ddiuine uoluntatis incerto. plus in
hac p̃dicatione desperationis ꝗͣ ex¬
hortationis inueniant. ne correpui¬
onis stimulis aduersus se ipsos s po¬
tiꝰ aduersus nos excitent᷑ qr eos cor¬
ripunꝰ hȩc ñhabentes q̃ ipsi dicimꝰ
ñhumana uoluntate ꝑferri. s diuui¬
na largitate donari: Cur deniq
ipsum apłm iacobũ huiꝰ gr̃e p̃dica¬
tio ñ deterruit corriꝑe inquietos &
dicere. si zelum amarũ habetis
& contentiones sunt in cordib ur̃is.

Expanded text:
camus donum Dei esse sapientiam, pudicam, atque pacificam; nec timemus ne permoti divinae voluntatis incerto, plus in hac praedicatione desperationis quam exhortationis inveniant; nec correptionis stimulis adversus se ipsos, sed potius adversus nos excitentur, quia eos corripimus haec non habentes, quae ipsi dicimus non humana voluntate proferri, sed divina largitate donari? Cur denique ipsum apostolum Jacobum hujus gratiae praedicanon deterruit corripere inquietos, et dicere, Si zelum amarum habetis, et contentiones sunt in cordibus
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc enĩ inuic̃e aduersant᷑. ut ñ ea q̃
uultis faciatis: Ad galathas ut opi¬
nor id scripsit: quib dicit. Qui gͦ
tribuit uobis sꝑm & uirtutis oꝑatur
in uobis: ex oꝑb legis anex auditu fi¬
dĩ: Unde apparet eũ xꝑianis loqui:
& quib ds tribuerat sꝑm. Ergo e¬
tiam baptrzatis. Eece & baptizatis
caro inuenit᷑ esse contraria: & ñ ad¬
esse possibilitas illa quã in seꝑabilit̃
insitã dicit esse nat᷑e. Dbi ẽ qđ ait.
qui fieri pot̾ ut euicũq baptizato
sit earo contraria: Quomodolibet
loco nomine nuncupant᷑: ecce tñ etiã
baptizatis caro contraria ẽ. & quo¬
mͦ contraria: Ut ñ qđ uolunt faci

Expanded text:
haec enim inuicem aduersantur, u t non ea quae uultis faciatis. ad Galatas, ut opinor, id scripsit, quibus dicit: qui ergo tribuit uobis spiritum et uirtutes operatur in uobis, ex operibus legis an ex auditu fidei? unde apparet eum Christianis loqui et quibus deus tribuerat spiritum, ergo etiam baptizatis. ecce et baptizatis caro inuenitur esse contraria et non adesse possibilitas illa, quam inseparabiliter insitam dicit esse naturae. ubi est quod ait: qui fieri potest ut cuicumque baptizato sit caro contraria? quomodolibet loco nomine nuncupantur, ccco tamen etiam baptizatis caro contraria est. et quomodo contraria? ut non quod uolunt faci
Abbreviated transcription (Latin):
Hec est correptionis utilitas: quȩ
uersitate salubriter adhibetur :¬
& t̃e est salubris qñ suꝑnꝰ medi¬
eus respieit. Non eñĩ aliqͥd ꝓfi¬
cit : nisi eũ facit ut peceati sui
quẽq peniteat. & quis hoc dat.
nisi qui respexit apłm petrũ negant̃e
& fecit flentem: Unde & paulus
apłs postea quã dixit cũ mode¬
stia corripiendos esse diu̾sa senti-¬
entes: ꝓtinꝰ addidit. Ne q̃n det
eis ds penitentiã ad eognoscen¬
dam ueritatẽ: & resipiscant a di¬
aboli laqueis. Cur aut̃ isti qui
corripi nolunt dicunt. tm preci¬
pe mͥ. & ora ꝓ me ut qđ precipis
faciam ÷ cur ñ potiꝰ scđm suũ pra¬
uum sensum & ista duo respuunt
Quis enĩ hominũ ostendit᷑ orasse
ꝓ petro ut daret ei d̃s penitentiã
qua se negasse dñm fleuit: Q
hominũ paulũ diuinis p̃ceptis
adfidem xꝑiaña ꝑtinentib eru¬
diuit: Cum gͦ audiret᷑ p̃dicans
euangłiũ & dicens. notũ eñĩ uob̃ fr̃s

Expanded text:
ec est correptionis utilitas, quae versitate salubriter adhibetur; et tunc est salubris, quando supernus medicus respicit. Non enim aliquid proficit, nisi cum facit ut peccati sui quemque poeniteat. Et quis hoc dat, nisi qui respexit apostolum Petrum negantem, et fecit flentem ? Unde et apostolus Paulus posteaquam dixit, cum modestia corripiendos esse diversa sentientes, protinus addidit, Ne quando det eis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem, et resipiscant de diaboli laqueis . 8. Cur autem isti qui corripi nolunt, dicunt, « Tantum praecipe mihi, et ora pro me, ut quod praecipis faciam? » Cur non potius secundum suum pravum sensum et ista duo respuunt,Quis enim hominum ostenditur orasse pro Petro, ut daret ei Deus poenitentiam, qua se negasse Dominum flevit? Quis hominum Paulum divinis praeceptis ad fidem christianam pertinentibus erudivit? Cum ergo audiretur praedicans Evangelium, et dicens, Notum enim vobis
Abbreviated transcription (Latin):
neq eñi ego ab hõie accepi illud
neq didici. s ꝑ reuelationẽ uãu
xꝑi. responderet᷑ ci. Qͥd nob mo¬
lestus es ut abs te accipiamꝰ atq
discamꝰ. qđ tu ñ ab homine ae¬
cepisti neq didicisti: Potens ẽ¬
enĩ ille qui tibi dedit: sic & nob̃
dare quomodo tͥ. Porro si hoc
ñ audent dicere. s patiunt᷑ sibi

Expanded text:
 enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Christi Jesu : responderetur ei, Quid nobis molestus es, ut abs te accipiamus atque discamus, quod tu non ab homine accepisti neque didicisti? Potens est ille qui tibi dedit, sic et nobis dare quomodo tibi. Porro si hoc non audent dicere, sed patiuntur sibi