comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pcedit/ ẽ cantas ꝑ quam nonsolum maiõ
diligit minorem s etiã quilib bene dis¬
positus diligit inimicum. Prima enum
dilectio que dicitur amicoꝵ est int̾ pares
uel equases. Uñ beatus Ieronimus. dicit
ꝙ amicitia aut pares recipit aut fac̃: Nõ
enim põt eẽ amicitia inter multum distã¬
tes. Io ait ouidius.
Nõ bñ ꝯueniunt n muna sede morant᷑
Maiestas ⁊ amor. Nec q̃ talis amicitia
extendit᷑ admimicos. Cantas u̾o ⁊ maio¬
rem adminorẽ inclinat ⁊ usq ad mimi¬
cos brachia suatendit.sieut exẽplum ha¬
bemus infine istius cantice ab autore/ u¬
bi loquitur de illis summis ꝓditorib ꝗ
inoris luciferi lacerant᷑.s. Iude. Cassii at¬
q Bniti ¶ulius eĩ cesar dumesset sum¬
mus monarcha mundi brucum ⁊ cassi¬
um licet essẽt sui inferioeͬs ⁊ iamcõtra
eum fuissent tanta ad se dilectione attra¬
xit ꝙ ip̃os summos principes inimꝑio sy¬

Expanded text:
procedit est caritas, per quam non solum maior procedit est caritas, per quam non solum maior diligit minorem, sed etiam quilibet bene dispositus diligit inimicum. Prima enim dilectio, que dicitur amicorum, est inter pares vel equales; unde beatus Ieronimus dicit quod amicitia aut pares recipit aut facit. Non enim potest esse amicitia inter multum distantes. Ideo ait Ovidius: «Non bene conveniunt nec in una sede morantur maiestas et amor». Nec etiam talis amicitia extenditur ad inimicos. Caritas vero et maiorem ad minorem inclinat, et usque ad inimicos brachia sua tendit; sicut exemplum habemus in fine istius cantice ab autore, ubi loquitur de illis summis proditoribus qui in oris Luciferi lacerantur, scilicet Iude, Cassii atque Bruti. Iulius enim Cesar, dum esset summus monarcha mundi, Brutum et Cassium, licet essent sui inferiores et iam contra eum fuissent, tanta ad se dilectione attraxit quod ipsos summos principes in imperio su
Abbreviated transcription (Latin):
nãq inbabilomam ciuib q dicam ꝙ a
te sim tam ciudeliter laceratus. Cumq il¬
li uulnerib fidem dabunt meis ꝯsillis
adherebunt michiq fideliter tradent cu¬
stodiam ciuitatis. Quam cum. Quam
cum a deptus fuero ip̃ius ciuitatis domi¬
nio potienis. Qd ita factum est. Patet gͦ
quantamuim ht̃ dilectio amicoꝵ. Et ista
ẽ una ex causis sine unus respectus ꝗ mo¬
uit autorẽ ¶ Seciidus u̾o respectus qyẽ
huit fuit iste ꝙ multotiens unus hõ ua¬
let plus ꝙͣ una ciuitas. Et iõ ẜm istũ re¬
spectum ꝓdere talem amicum ẽ maiꝰ ma¬
sit non tamen debet aliquis ad petitionẽ
amici aliquod enorme ꝯmitte or tuncta¬
lis amicitia tale nomen indebite posside¬
ret. Amicitia enuim u̾a sine uutute stare
nõ põt. Idarro dicit tullius ĩlibro ut supͣ.
ħlex inamicitia sanciatur ut neq roge¬
mus res turpes nec faciamus rogati.¬
¶Secundus u̾o riuus qui a fonte electioĩs

Expanded text:
nanque in Babiloniam, civibusque dicam quod a nanque in Babiloniam, civibusque dicam quod a te sim tam crudeliter laceratus. Cumque illi vulneribus fidem dabunt, meis consiliis adherebunt michique fideliter tradent custodiam civitatis. Quam cum adeptus fuero, ipsius civitatis dominio potieris». Quod ita factum est. Patet ergo quantam vim habet dilectio amicorum. Et ista est una ex causis, sive unus respectus, qui movit autorem. Secundus vero respectus quem habuit fuit iste, quod multotiens unus homo valet plus quam una civitas. Et ideo, secundum istum respectum, prodere talem amicum est maius masit, non tamen debet aliquis ad petitionem amici aliquod enorme committere, quia tunc talis amicitia tale nomen indebite possideret: amicitia enim vera sine virtute stare non potest. Idcirco dicit Tullius, in libro ut supra: «Hec lex in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpes, nec faciamus rogatiSecundus vero rivus qui a fonte electionis
Abbreviated transcription (Latin):
decausa qr amor amicorum facit obliri¬
sci sue ꝯsanguinitatis ⁊ patrie poit au¬
tor offensam inistum amorem maiorem
eẽ ꝙͣ sit illa que fit in amorem patͥe seu
partis ¶Narrat iustinus libro primo u¬
nam mirabilem ⁊ mauditã dilectionem
quam huit quidam princeps ꝑsarum
ad danum regem. Uarius enim babilo¬
niam obsidebat. S cum sibi uideretur
difficilis expugnatio ciuitatis ⁊ obhoc eiꝰ
animus excuaret quidam princeps nõĩe
cophyrus secreto quosdam de sua fami¬
lia aduocauit. a quib se fecit multis u̾be¬
rib toto corꝑe laceran ambasq aures ac
⁊ nasum cum toto labio amputan ⁊ sie
se laceratum ⁊ detruncatum regi ex inopi¬
nato se obtulit. Cumq rex eẽt totus factꝰ
atconitꝰ ⁊ quereret quisnam eũ tam cru¬
deliter lacerasset ait ad regem. uidituum
animũ extuare qr difficiłis ẽ captio ciui¬
tatis Ideoq uiam ⁊ modum inueni ꝑ qrẽ
tͥ potero babillomam subiugare. fugia

Expanded text:
de causa, quia amor amicorum facit oblivide causa, quia amor amicorum facit oblivisci sue consanguinitatis et patrie, ponit autor offensam in istum amorem maiorem esse, quam sit illa que fit in amorem patrie seu partis. Narrat Iustinus, libro primo, unam mirabilem et inauditam dilectionem quam habuit quidam princeps Persarum ad Darium regem. Darius enim Babiloniam obsidebat. Sed cum sibi videretur difficilis expugnatio civitatis, et ob hoc eius animus extuaret, quidam princeps, nomine Cophyrus, secreto quosdam de sua familia advocavit; a quibus se fecit multis verberibus toto corpore lacerari, ambasque aures ac etiam nasum cum toto labio amputari, et sic se laceratum et detruncatum regi, ex inopinato, se obtulit. Cumque rex esset totus factus attonitus, et quereret quisnam eum tam crudeliter lacerasset, ait ad regem: «Vidi tuum animum extuare quia difficilis est captio civitatis. Ideoque viam et modum inveni per quem tibi potero Babilloniam subiugare. Fugiam
Abbreviated transcription (Latin):
re ligatus erat cum gracco ꝙ cũ ipo ꝯtra
patriam coniurauit. Cum aut redargre¬
retur a quodam romano principe ꝙ ĩ oĩ¬
b malis graccum secutus fuisset.ait.
Tanto eͥ amore eram gracco coniunctu
ꝙ quicquidille uellet ꝓtinus adimples¬
sem. Ad quem ille. Si graccus tͥ man¬
dasset ut ignẽ in capitolium imnuttẽs
nunquid id fecisses. Cubyssius cuma¬
nus. Nunquam inquit uoluiss. S
si uoluisset. paruissem. Hic exelamat
cicero. Aidetis ꝙ̃ nefana uox. ⁊ certe ita
fecit ⁊ plus ⁊ quã dixit.Non eĩ ille pa¬
ruit tybeni gracchi tementati s prefu¬
it. nec se comitem sui furoris s ducẽ pre¬
buit. Et in hacꝑte damnat tulliꝰ ami¬
citias illoꝵ ꝗ causa amicoꝵ ꝯ̃ patriam
faciunt. Dicens. Nulla e excusatio pẽa
si amici ca peccauens.Nã cum ꝯciliatͥx
anncitie uͥtus sit difficile ẽ amatiain
manere si a uirtute defeceris.Ista igit᷑

Expanded text:
re ligatus erat cum Gracco, quod cum ipso contra re ligatus erat cum Gracco, quod cum ipso contra patriam coniuravit. Cum autem redargueretur a quodam romano principe quod in omnibus malis Graccum secutus fuisset, ait: «Tanto enim amore eram Gracco coniunctus, quod quicquid ille vellet, protinus adimplessem». Ad quem ille: «Si Graccus tibi mandasset ut ignem in Capitolium immitteres, nunquid id fecisses?» Cui Byssius Cumanus: «Nunquam», inquit, «voluisset. Sed si voluisset, paruissem». Hic exclamat Cicero: «Videtis quam nefaria vox; et certe ita fecit et plus etiam quam dixit. Non enim ille paruit Tyberii Gracchi temeritati, sed prefuit; nec se comitem sui furoris, sed ducem prebuit». Et in hac parte damnat Tullius amicitias illorum qui, causa amicorum, contra patriam faciunt, dicens: «Nulla est excusatio peccati si amici causa peccaveris; nam cum conciliatrix amicitie virtus sit, difficile est amicitiam manere si a virtute defeceris». Ista igitur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtra quem facit talis ꝓditio. Amor eͥ
ꝗ amatum ꝯiungit amato ẽ amor sin¬
glanter electiuus qui tantam fortitu¬
dinem inse hr̃ ꝙ facit aliquando hoĩez
obliuisci duorum suꝑiorum amorum:
Sic exẽplum hẽmus inprimo libro re¬
gum ubidiuina pagina diẽ ꝙ Ionathaᷤᷤ
filius regis saulis/ tantũ dilexit dauid
ꝙ aĩa eius ꝯglutinata ẽ cum aĩa dauid
⁊ dilex̃ eum sicut animam suã. Orta uͦ
guerra int̾ saulem ⁊ dauid semꝑeum
fouit Ionachas coram patre semꝑ euz
excusauit secreta ⁊ ꝯsilia patris semꝑ
sibi reuelauit. Et licet pꝰt patrem ipse
Ionachas regnare deberet/ tantum ipm̃
diligebat ꝙ dicebat. Tu regnabis pͦt pa¬
trem meum ⁊ ego pꝰt te. Quasi diceret.
Mortuo rege patre meo tu ers rex/ ego
at primus in regno. Cicero ⁊ inlibro de
amicitia ponit ꝙ graccus tp̃r sue seditõ¬
nis huit quendam amicum qui uoca¬
batur Bissius cumanus/ qui tanto amo¬

Expanded text:
 amorem contra quem facit talis proditio. Amor enim,  amorem contra quem facit talis proditio. Amor enim, qui amatum coniungit amato, est amor singulariter electivus, qui tantam fortitudinem in se habet, quod facit aliquando hominem oblivisci duorum superiorum amorum; sicut exemplum habemus in primo libro Regum, ubi Divina Pagina dicit quod Ionathas, filius regis Saulis, tantum dilexit David quod anima eius conglutinata est cum anima David, et dilexit eum sicut animam suam. Orta vero guerra inter Saulem et David, semper eum fovit Ionathas, coram patre semper eum excusavit, secreta et consilia patris semper sibi revelavit. Et licet post patrem ipse Ionathas regnare deberet, tantum ipsum diligebat quod dicebat: «Tu regnabis post patrem meum et ego post te». Quasi diceret: Mortuo rege patre meo, tu eris rex, ego autem primus in regno. Cicero etiam, in libro De Amicitia ponit quod Graccus, tempore sue seditionis, habuit quendam amicum qui vocabatur Bissius Cumanus, qui tanto amo
Abbreviated transcription (Latin):
feẽ amicum infortunium faẽ aliqũ mĩ¬
cum/ ut ait boetius in libro de ꝯsolatõe.
Et ꝙ peius ẽ/ Multi se dolose ostendunt
amicorum amicos/ ⁊ celant uiscera pra¬
uitatis usq ad tp̃s .i. quousq possĩt se¬
cure suamostendere prauitatem. Et ad
hoc ut possint melius suam nequitiam
occultare cũ amicis facrant parente¬
las ut illi magis ꝯfidant im pĩs sicut
patebit exẽplanter infra/ de fratre albe¬
rigo. branca de auria ⁊ tholomeo duce
Iericho. S quicunq ꝯtra amicum su¬
uminse ꝯfidentem fuerit dolose aliꝗd
oꝑatus ꝑditor ẽ censendus. S qr suꝑiꝰ
dictum est ꝙ prodere amicos ẽ grauiuꝰ
peccatum ꝙͣ prodere ciuitatẽ patriã sex
ꝑtem. Ideo ante ꝙͣ ulterius uadamꝰ ẽ u¬
nos ꝙͣ xp̃ianos quanto bonum ẽ mauiᷤ
tanto malum quod fit uel opponitur il¬
li bono ẽ granius udicanda ꝯͣuim uͦ
amicorum ponit magis inꝓfundo ꝙͣ
proditores patnie. Et quanto magis po

Expanded text:
fecit amicum, infortunium facit aliquando inimifecit amicum, infortunium facit aliquando inimicum, ut ait Boetius in libro De Consolatione. Et quod peius est, multi se dolose ostendunt amicorum amicos, et celant viscera pravitatis usque ad tempus, idest quousque possint secure suam ostendere pravitatem. Et ad hoc ut possint melius suam nequitiam occultare, cum amicis faciunt parentelas, ut illi magis confidant in ipsis, sicut patebit exemplariter infra de fratre Alberigo, Branca de Auria, et Tholomeo, duce Iericho. Sed quicunque contra amicum suum in se confidentem fuerit dolose aliquid operatus, proditor est censendus. Sed quia superius dictum est quod prodere amicos est gravius peccatum quam prodere civitatem, patriam, seu partem, ideo ante quam ulterius vadamus, est vinos quam Christianos, quanto bonum est maius, tanto malum quod fit vel opponitur illi bono est gravius iudicandum; amicorum ponit magis in profundo quam proditores patrie; et quanto magis pon
Abbreviated transcription (Latin):
patriã ẜmsm̃am tullianam. ¶ Pars at
idẽ est ꝙ sors. Itaq sic̃ illã sortem q̃ cadit
sy sortilegum tenet sortilegue ita illam
ꝑtem d partialis tenẽ inqua nascit᷑ uł
quã p̾ea ꝓfitet᷑. Hoĩes igͥ ꝗ sunt uniꝰ ci¬
morem faẽ ꝓditor iudicatur. Et sic pa¬
tent duo nuuli qui a fonte ꝓcedunt na¬
turalis amoris. ¶Secundus u̾o fons est
quedam singularis hominis electio/ cũ
.s. quis eligit ali quod placibile cum quo
ꝯglutinatur uinculo cartatio. Et abisto
tali fonte ꝓcedunt ⁊ duo nui. ¶Primũ
ẽ amor quo quis eligit quid amandum.
Inde dicitur dilectio qͣi ex multis electio.
cum .s. quis inuna magna multitudiẽ
eligit unum uel duos cum quib suus
anĩmꝰ delectatur. ⁊ tunc diligit id quod
eligit quasi se ip̃m. Et sic̃ ꝯfidit ĩseip̃o
ita ꝯfidit similit̾ in amico ⁊ hoc qr ami¬
ca diligentem. qr multi sunt amicinie¬
se quinõ stant cum amico indie nc̃cita¬
tis ut ait salomon. Immo que fortuã

Expanded text:
tiam Tullianam. Pars autem idem est quod sors. Itaque, sicut illam sortem que cadit super sortilegum tenet sortilegus, ita illam partem debet partialis tenere in qua nascitur, vel quam postea profitetur. Homines igitur qui sunt unius cimorem facit, proditor iudicatur. Et sic patent duo rivuli qui a fonte procedunt naturalis amoris. Secundus vero fons est quedam singularis hominis electio, cum scilicet quis eligit aliquod placibile cum quo conglutinatur vinculo caritatis. Et ab isto tali fonte procedunt etiam duo rivi: Primus est amor quo quis eligit quid amandum; inde dicitur dilectio, quasi <ex multis electio>, cum scilicet quis in una magna multitudine eligit unum vel duos cum quibus suus animus delectatur, et tunc diligit id quod eligit quasi se ipsum; et sicut confidit in se ipso, ita confidit similiter in amico, et hoc quia amica diligentem, quia multi sunt amici mense qui non stant cum amico in die necessitatis, ut ait Salomon; immo, quem fortuna
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓditores in nono entulo congelatur. Et
ad ostendendum suam duritiam dic ꝙ
si suꝑ illam glaciem infernalem caderent
tionis sonitum uel scissumm. ¶ C̃bernie
ẽ qdam maximꝰ mons ⁊ ualde a cutus in
partib unganie. Pecrapana uͦ ẽ unꝰ aliuᷤ

Expanded text:
proditores in nono circulo congelatur. Et, proditores in nono circulo congelatur. Et, ad ostendendum suam duritiam, dicit quod si super illam glaciem infernalem caderent tionis sonitum vel scissuram. Tambernic est quidam maximus mons et valde acutus, in partibus Ungarie
Abbreviated transcription (Latin):
ganam a theotonia. Hicitaq fluuius tẽ¬
pore hyemali aliqñtalit̾ congelat᷑ ꝙ ho¬
mines transeunt suꝑ illum cum eꝗs et
curib oneratis. In suꝑiori u̾oꝑte istius
fluuii. hoc ẽ inducatu austrie ꝓpter magͣ
⁊ intensa frgora fir cristallus. ¶Ganai
u̾o eunum ałiud magnum flum̃ cilicie
qd̾ descendit de montib frigidissimis ꝗ
subartico polo sunt. De quo flurine ait
uirgilius ingeorgicis.
Tanaymq niuãlem. Et ho dic̃ qr nun¬
ꝙ̃ niub in duatur Uñ subiungit.
Ariaq npħeis nunꝙͣ uiduatai pruinis.
Et descẽdens inmare medit̾raneum diui¬
dit asiam ab europa. Ex opposito at̃/ ẽ ni¬
lus qui similit̾ in mediterraneum mare
descendens/ diuidit a syam alibia. Insu̾o¬
ri uero ꝑte ip̃ius tanays sunt ꝑpetũe ire
⁊ ꝑpetue glacies. Uult itaq dicere autor
ꝙ nunquam tam grossam glaciẽ atq di¬
hyemis qualis erat ilła q̃ ad puniendũ

Expanded text:
gariam a Theotonia. Hic itaque fluvius, temgariam a Theotonia. Hic itaque fluvius, tempore hyemali, aliquando taliter congelatur quod homines transeunt super illum, cum equis et curribus oneratis. In superiori vero parte istius fluvii, hoc est in ducatu Austrie, propter magna et intensa frigora fit cristallus. Tanais vero est unum aliud magnum flumen Cilicie, quod descendit de montibus frigidissimis qui sub artico polo sunt. De quo flumine ait Virgilius in Georgicis: «Tanaymque nivalem». – Et hoc dicit quia nunquam nivibus viduatur. Unde subiungit: Arvaque Ripheis nunquam viduata pruinis. Et, descendens in mare Mediterraneum, dividit Asiam ab Europa. Ex opposito autem est Nilus, qui similiter in Mediterraneum mare descendens, dividit Asyam a Libia. In superiori vero parte ipsius Tanays sunt perpetue nives et perpetue glacies. Vult itaque dicere autor, quod nunquam tam grossam glaciem atque duscilicet hyemis, qualis erat illa que ad puniendum
Abbreviated transcription (Latin):
Tebe eĩ lingua florentin a capramso¬
nat. ¶Etqua nõ autor quarto loco in
istos proditores inuex̃. nc̃ misto ⁊ ultiõ
ad narrandum ipoꝵ penas q̃ inseq̃tibu
continẽt᷑ accedit. Et cura hoc breuit̾ tria
sacit. Ramp.imo de scbit qralitatẽ ⁊ sitũ
iste circulus inquatuor ꝑtes diuiditur
tractat de pͦ ꝑte ip̃ius que appellat᷑ cayna.
audiuit unam uocem dicentemsͥ Bespi¬
ce quõ transis. uadeita ꝙ cũ pedibus non.
cõculces capita frinmiẜorumatq lasso¬
rum. Tune dantes oculos adyma deieẽ.
⁊ uidit subpedib suis unum lacũ adeo
liter congelati clanus declarandam in¬
ducit duas partes mundi in quib ꝓpt̾
maximum frigus enstallus congelat̃
ab aqua. Dicens.
Nõ sece mai al corso su si grosso uelo.¬
diu̾no la danoia misterlicchi
ne tanai la sottol freddo celo.
Danubium est quidammaximus fluuiꝰ
inpartib septentrionalib qui diuidit un¬

Expanded text:
Zebe enim in lingua florentina <capram> soZebe enim in lingua florentina <capram> sonat. Postquam vero autor quarto loco in istos proditores invexit, nunc in isto et ultimo ad narrandum ipsorum penas, que in sequentibus continentur, accedit. Et circa hoc breviter tria facit: Nam primo describit qualitatem et situm o, quia iste circulus in quatuor partes dividitur, tractat de prima parte ipsius, que appellatur Cayna; audivit unam vocem dicentem sibi: «Respice quomodo transis: vade ita quod cum pedibus non conculces capita fratrum miserorum atque lassorum». Tunc Dantes oculos ad yma deiecit, et vidit sub pedibus suis unum lacum adeo liter congelati clarius declarandum, inducit duas partes mundi in quibus, propter maximum frigus, cristallus congelatur ab aqua, dicens: Non fece mai al corso su' sì grosso velno la Danoia in Isterlicchi, nè Tanaì là sotto 'l freddo celo, Danubium est quidam maximus fluvius in partibus septentrionalibus, qui dividit Un
Abbreviated transcription (Latin):
la pideo aduocasse. Et de hac mã ait sene¬
ca primo libro tragedianim.
Thebanos muros natꝰ ãphyon Ioue
Strux̃. canoro saxa modulatu trahens
Et in quinto codem libro.
Saxa du la traxit amphyon sono.
Horatius ⁊ in sua poetria hoc idem asẜit
ita dicens.
Dictus ẽ ãphyon thebane cõdicor urbis.
Saxa mouere sono cestudĩs ⁊ p̃ceblãda.
Et statius primo thebaydos ubi ꝓmit¬
tit dieere facta thebarum. ait.
Expediam penitusq sequar qͦ cãmĩe muis
Iusẜit amphyon tynos accedere montes.
diceno. O plebo q̃ srõs alias plebes.i. cõ¬
gregationes uelgentes male creata es
nonꝙ adco male creata sit quia dei pfc̃a
sunt opa. ⁊ uidit deus cuncta q̃ fecerat
⁊ enint ualde bona. S qr suis malis oꝑ¬
ibus sit damnata. q̃stas in loco deqyo
loqui ẽ ualde durum/ melius fuiss uo¬
bis ꝙ in hoc mundo fuissetis pecudes
siue capre. Uñ intextu.
Mei foste state qui pecore oçebe.

Expanded text:
lapides advocasse. Et de hac materia ait Senelapides advocasse. Et de hac materia ait Seneca, primo libro Tragediarum: Thebanos muros natus Amphyon Iove Struxit canoro saxa modulatu trahens. Et in quinto eodem libro: Saxa dulci traxit Amphyon sono. Horatius etiam in sua poetria hoc idem asserit, ita dicens: Dictus est Amphyon thebane conditor urbis Saxa movere sono testudinis et prece blanda. Et Statius, primo Thebaydos, ubi promittit dicere facta Thebarum, ait: Expediam penitusque sequar quo carmine muneris Iusserit Amphyon tyrios accedere montes. dicens: «O plebs, que super omnes alias plebes, idest congregationes vel gentes, male creata es; non quod a Deo male creata sit, quia Dei perfecta sunt opera – et vidit Deus cuncta que fecerat, et erant valde bona – sed quia suis malis operibus sit damnata, que stas in loco de quo loqui est valde durum, melius fuisset vobis quod in hoc mundo fuissetis pecudes sive capre». Unde in textu: mei foste state qui pecore o zebe!
Abbreviated transcription (Latin):
thebas amphyonem iuuerunt ita ꝙ a
ystoria eͥ ãphionis ẽ ista. Fuit eĩ ãphy¬
on Rex thebarum non conditor qui dem
urbis qr cadmus ip̃am condidit s ipã
muro aireuridedit amuniuit. Cuius
murationis istoria sic fabulose cõpo¬
nit a poetis. Dicunt enim ꝙ auxilio nr¬
sarm ⁊ sono cythare dictus amphyõ
sapides demontib aduocabat ꝗ lapides
ad suum sonitum ueniebant/ ⁊ se ipõs
in muro adinuicem componebant. S
cutor ꝗ sua affabilitate ⁊ dulci lo quela
homines lapideos ⁊ petrosos adciuiles
mores ⁊ leges induxit. quib hominib
ciuitatem thebanam repleuit. ⁊ ista
ẽ uera ⁊ stabilis muratio ciuitatis. Na
utait seneca. Nonẽ opus regi altam se¬
dem construere/ nec muris ⁊ tumbus
se sepire. In expugnabile eͥ munim̃tũ
ẽ amor ciuium. Murauit ⁊̃ matenali
⁊ lapideo muro thebas. ⁊ ut solaret la¬
bores murantium ipos dulei colloquio
⁊ sono eythare demuleebat. Iõ fingitur

Expanded text:
Thebas Amphyonem iuverunt, ita quod Thebas Amphyonem iuverunt, ita quod Ystoria enim Amphionis est ista: Fuit enim Amphyon rex Thebarum; non conditor quidem urbis, quia Cadmus ipsam condidit, sed ipsam muro circumdedit et munivit. Cuius murationis istoria sic fabulose componitur a poetis. Dicunt enim quod auxilio Musarum et sono cythare dictus Amphyon lapides de montibus advocabat; qui lapides ad suum sonitum veniebant, et se ipsos in muro ad invicem componebant. Sedcutor, qui sua affabilitate et dulci loquela homines lapideos et petrosos ad civiles mores et leges induxit; quibus hominibus civitatem Thebanam replevit; et ista est vera et stabilis muratio civitatis. Nam, ut ait Seneca: «Non est opus regi altam sedem construere nec muris et turribus se sepire». Inexpugnabile enim munimentum est amor civium. Muravit etiam materiali et lapideo muro Thebas, et ut solaretur labores murantium, ipsos dulci colloquio et sono cythare demulcebat. Ideo fingitur
Abbreviated transcription (Latin):
tare intendit de ꝓfundo inferni ubi ẽ cen¬
trum totius uniu̾si ⁊ ille locus sitasꝑ ⁊
dicens. S qr ego non heo subaudi uerba
conuementia tali loco i deirco non sine
timore ad narrandum subaudi ꝓfun¬
dum inferm me ipm̃ conduco. Quia
nõ est hoc opus imꝑuide assum̃dum i
describere.s. fundum toti uniuso nec
alingua enarrandũ q̃ matrem uocitet
seu pãtrem. quasi dicat. Propter duo cͥ
ẽ ualde arduum ⁊ difficile ꝙ intendo.⁊¬
¶ Et primo rõe loci distantis ꝗẽ ita remotꝰ
ab orbe. ¶So ratione ꝑsone namantis.
Quia hõ male corporis oneratus. Nã
ista ueridice enamrare nõ bene conueni¬
unt hominib carmis sarcina pregrauai¬
tis ẜ substantiis seꝑatis ul sas iuris a t̾¬
renis ad deumn totalit̾ eleuatis. Red̾dita
cã sue insufficientie suꝑnas uirtutes
more poetico insuum a diutorium inuo¬
cat. dicens. Sz ille domine a diuuẽt me¬
um u̾sum q̃ ad claudendũ .i. ad murãdũ

Expanded text:
tare intendit de profundo inferni, ubi est centare intendit de profundo inferni, ubi est centrum totius universi, et ille locus sit asper et dicens: Sed quia ego non habeo – subaudi verba convenientia tali loco – idcirco non sine timore ad narrandum – subaudi profundum inferni – me ipsum conduco. Quia non est hoc opus improvide assumendum, describere scilicet fundum toti universo, nec a lingua enarrandum que matrem vocitet seu patrem; quasi dicat: propter duo enim est valde arduum et difficile quod intendo: Et primo, ratione loci distantis, qui est ita remotus ab orbe; secundo, ratione persone narrantis, quia homo male corporis ista veridice enarrare non bene conveniunt hominibus carnis sarcina pregravatis, sed substantiis separatis vel sanctis viris, a terrenis ad Deum totaliter elevatis. Reddita causa sue insufficientie, supernas virtutes more poetico in suum adiutorium invocat, dicens: Sed ille domine adiuvent meum versum que ad claudendum, idest ad murandum,
Abbreviated transcription (Latin):
Iauesse lerime aspre ⁊ chiocee
come si conu̾re baltrasto bueo
souralqual pontantuite laltre rocce.
usq ibi. Checome noi fumo gui nelpozo
oscuro. In hiis.xui richimis quinq ꝑ ordi¬
nem facit autor: Nam primo quandam
excusationem facit. ut hic. ¶Sedo causã
istius excusationis reddit. Ibi. Ma ꝑchi
nõlabbo. ⁊cͥ. ¶Certio synas uirtutes in¬
uocat. Ibi.
Ada quelle donne aintinolmniu̾so ⁊cet̾.
¶Quarto contramuẽtos misto puteo in¬
uehit Ibi.
O so pratutte malcreata plebe ⁊c. Et sie
quinto ad narrandum ea q̃ uidit a cec¬
dit᷑ Ibi. Checome noi fumo giu nelꝑo¬
ço scuro ⁊ c̾.usq ad finem cantus ¶Cir¬
ca primum taliter se excusat. Si ego herẽ
rimas asꝑas atq fractas sic̃ tristĩfora¬
mini conueniret suꝑ quod omnia alia
onera premunt. Ego de meo ꝯceptu sycỹ
exprunerẽ qĩ dicat demĩs ꝯceptionibuᷤ
ꝯuenientia uerba formarem qr alia u̾ba
conueniunt unirei ⁊ alia alii. S̾m e ma¬
teriam exquirendi sunt ẜmones ut ait

Expanded text:
avesse le rime aspre et chiocce, come si converreb'al tristo buco sovra 'l qual pontan tutte l'altre rocce, usque ibi: «Che come noi fumo giù nel pozzo oscuro». In hiis XVI rithimis quinque per ordinem facit autor: Nam primo quandam excusationem facit, ut hic. Secundo, causam istius excusationis reddit, ibi ma per ch'i' non l'abbo, etc. Tertio, supernas virtutes invocat, ibi: Ma quelle donne aiutino 'l mi' verso, etc. Quarto, contra inventos in isto puteo invehit, ibi: O sopra tutte mal creata plebe, etc. Et sic quinto, ad narrandum ea que vidit accedit, ibi: Che come noi fumo giù nel pozzo scuro, etc., usque ad finem cantus. Circa primum taliter se excusat: Si ego haberem rimas asperas atque fractas, sicut tristi foramini conveniret, super quod omnia alia onera premunt, ego de meo conceptu sucum exprimerem: quasi dicat: de meis conceptionibus convenientia verba formarem, quia alia verba conveniunt uni rei et alia alii. Secundum enim materiam exquirendi sunt sermones, ut ait
Abbreviated transcription (Latin):
ditur imꝑsonalit̾. Septuplum puniet᷑ .i. py
nitio fiet de eo dumuiuet ĩpena usq ad se¬
ptimũ lamech ꝗ oecidit eũ. Gradũt ꝗdã pe¬
nã ip̃ius caỹ durasse usq ad uiiͦ eĩ gnõnẽ¬
qr uii peẽa ꝯmisit. Nõ eͥ recte diuisit qr uilia
deo se u̾o ꝗerat melior oblatõe obtulit dya¬
bolo ¶Fratr inuidit ¶Dolose egit. ¶Uoras
in agruam occidit. ¶Procacit̾ negauit. ¶ De¬
sꝑauit ¶ dñiam danatꝰ nõ egit. ¶ Et posu¬
it deus signumin cayn tremorẽ .s. capitis
ut om̃s scirent ipm̃ adno male̾dẽm pum¬
tum ⁊ excoĩcatũ ⁊ indignũ dei mĩa. ¶tꝙͣ¬
u̾o suum pccm̃ ꝑ.uii gn̾atioẽs inmiẜia dẽ¬
ploraũ occisus fuit a lamech. ⁊⁊ sic ĩsuo pcco
alqual ognigimuezasirauna
⁊ io tremaua neleterno reço
Se uoler fu odestino o fortuna¬
nõso ma passegiando tra leteste
forte ꝑcossil pie neluiso aduna.¬
pat̾e scuptis. et denoĩat ab illo ꝓditoretro

Expanded text:
ditur impersonaliter: «Septuplum punietur, idest ditur impersonaliter: «Septuplum punietur, idest punitio fiet de eo dum vivet in pena, usque ad septimum Lamech qui occidit eum». Tradunt quidam penam ipsius Caym durasse usque ad VIIam eius gene VII peccata commisit. Non enim recte divisit quia vilia deo, se vero quierat melior oblatione obtulit dyabolo: Fratri invidit; dolose egit; vocans in agrum occidit; procaciter negavit; desperavit; penitentiam damnatus non egit. Et posuit Deus signum in Cayn tremorem, scilicet capitis, ut omnes scirent ipsum a Domino maledictum, punitum, et excomunicatum, et indignum Dei mio suum peccatum per VII generationes in miseria deploravit, occisus fuit a Lameth. Et sic in suo peccal qual ogni gravezza si rauna, et io tremava ne l'eterno rezzo; se non so; ma, passeggiando tra le teste, forte percossi 'l piè nelpatrie seu partis; et denominatur ab illo proditore tro
Abbreviated transcription (Latin):
Qui cum uellet occustare factum ait. ne¬
scio. Runquid custos sr̾is mei sũ ego. Ad
q̃ deus. Uox sar guims fris tui clamat aid me
det̾ra. Clamat .i. uindeam petit. Et uindica ᷤᷤ
tale fr̾icidrum rup̃senti ip̃m fr̾icidam młto
tꝑ̃r in hacuita in multa mmiẜia detinuit ma¬
ledem. Et candem ipm̃ pena eterna puniu̾it.
Uñ creditar ꝙnullus unꝙͣ proditor ħuerit
ꝑadisumi. Maledicens u̾o deuo caym ait ad
eum. Nuc ergo malel cõ eris uagus ⁊ ꝓpfug̃
Timens qͦ caym ne uel bestie cum deuo¬
rarẽt si egrederetur ab hoĩb. uł si manẽt
cum eis ꝓpcc̃o suo oeciderent cum dãnan ᷤᷤ
se c⁊ desꝑans ait. Maior ẽ iniꝗtas mea ꝙͣ
ut ueniã m̾ear. Omĩs ꝗ iuenĩt me occi¬
det me. extiõre eͥ hoc dixitiuł optãdo dix̃ q̃ĩ
dicat. Utinã oĩs ꝯ me inuemit me occidat.
neris. S oĩs qui oecident cay supplẽdum ẽ
liberabit eum alabore ⁊ miẜca. Et tune ad¬

Expanded text:
Qui cum vellet occultare factum ait: «NeQui cum vellet occultare factum ait: «Nescio. Nunquid custos fratris mei sum ego?» Ad quem Deus: «Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra; clamat, idest vindictam petit. Et vindicans tale fratricidium inde presenti ipsum fratricidam multo tempore in hac vita in multa miseria detinuit maledictum; et tandem ipsum pena eterna punivit. Unde creditur quod nullus unquam proditor habuerit paradisum. Maledicens vero Deus Caym, ait ad eum: «Nunc ergo maledictus eris, vagus et profugus». Timens ergo Caym ne vel bestie eum devorarent si egrederetur ab hominibus, vel si maneret cum eis, pro peccato suo, occiderent eum, damnans se et desperans ait: «Maior est iniquitas mea quam ut veniam merear. Omnis qui invenerit me, occidet me». Ex timore enim hoc dixit, vel optando dixit quasi dicat: «Utinam omnis qui me invenerit me occidat». rieris. Sed omnis qui occiderit Caym – supplendum est – liberabit eum a labore et miseria». Et tunc ad
Abbreviated transcription (Latin):
respex̃ ad abel ⁊ cidmuner eiuo: ad caỹ u̾o
⁊ admunera ciꝰ non respex̃. Qualit̾ aũt re¬
spexit ad abel ⁊ ad munera eius sic est in¬
telligenidum. Respexit deus ad abel ⁊ placy¬
eainflammauit. Ignis eͥ decelo descendẽs
obłationẽ cius incendebat.Munem u̾o caỹ
ex auantia natu mĩme placuerunt deo uñ
naitus cay/ ꝯcidit nultus eiꝰ preu̾ecundia mi¬
norẽ sͥ prelatum uidens. Dominus u̾oipm̃
increpars ait ei. Quareiratus es ⁊ quare
ꝯcidit uultus tuus: Nõne si bñ egens re¬
cipies supple a me p̃miu: Cay uero de cõrec¬
tione dñi fc̃s peior auantia maculatus/ ira
in flammatus ⁊ iuidia excecatꝰ ait dolo¬
se fu̾ suo. Egrediamur inagrũ. Cũq ãbo
iuissent in agrum ẜrex̃ caym adu̾sus abel
⁊ interfecit eum. Cui dominus ait. Ubi ẽ
abel fr̃tuus: Nec fuit istud u̾bumignorã¬
tis s increpantis ⁊ imiꝓꝑantis fr̾icidium.

Expanded text:
respexit ad Abel et ad munera eius; ad Caym vero respexit ad Abel et ad munera eius; ad Caym vero et ad munera eius non respexit. Qualiter autem respexerit ad Abel et ad munera eius, sic est intelligendum: Respexit Deus ad Abel et placust super ea inflammavit. Ignis enim de celo descendens, oblationem eius incendebat. Munera vero Caym, ex avaritia nata, minime placuerunt Deo; unde iratus Caym concidit vultus eius pre verecundia, minorem sibi prelatum videns. Dominus vero ipsum increpans ait ei: «Quare iratus es, et quare concidit vultus tuus? Nonne si bene egeris recipies – supple a me – premium?» Caym vero de correctione Domini factus peior, avaritia maculatus, ira inflammatus, et invidia excecatus, ait dolose fratri suo: «Egrediamur in agrum». Cumque ambo ivissent in agrum, surrexit Caym adversus Abel et interfecit eum. Cui Dominus ait: «Ubi est Abel frater tuus?» Nec fuit istud verbum ignorantis, sed increpantis et improperantis fratricidium.
Abbreviated transcription (Latin):
factiꝑfaddo on de muner nprezo
⁊ uerra sempre de gelariguaçi.
Et hie fant prima ꝑs eociti que dicit᷑ cayna.
¶sta primaꝑs cocrti que appellatur cayna
denoĩatur abillo primo ꝓditore caym qui
primo ꝯtra sangurein suum fec̃. Cuiꝰ isto¬
riã seribit moyses inlibro genesis Adam
eͥ huit duos filios int᷑ ałiõs ¶ Durs fy¬
ir caym ¶Secundus u̾o abel. Fuit at̃ auel
pastor ouium ⁊ caym agncola. Namquia
malignissimus erat ut auaritie sue ꝯsule¬
ret e̾ram primus incoluit siẽ ait magr̃ y
storiaꝵ. Facium ẽ aũt ꝓ ambo deo munera
obtulerunt caym de fiigib ⁊ abel de ouib.
Creduir a daminspũ docuisse filios ut offẽ¬
rent deo decimas ⁊ primitias. Uñ abel offe¬
rebat deo lac oruum ⁊ primogenita coꝵ ut
aut Iosephus. Moyses uõ dicĩt ꝙ offerebar
de adipibus eoꝵ .i. de pinguiorib gregis. Ca¬
ym aut spicas attritas sccus uiam ueł cor¬
rosas ab auib ⁊ bestiis offerebat. Meus at

Expanded text:
freddo; onde mi vien riprezzo, et verrà sempre, de' gelati guazzi. Et hic finit prima pars Cociti, que dicitur Cayna. Ista prima pars Cociti, que appellatur Cayna, denominatur ab illo primo proditore Caym, qui primo contra sanguinem suum fecit. Cuius istoriam scribit Moyses in libro Genesis: Adam enim habuit duos filios inter alios: primus fuit Caym; secundus vero Abel. Fuit autem Abel pastor ovium et Caym agricola. Nam quia malignissimus erat, ut avaritie sue consuleret, terram primus incoluit, sicut ait Magister ystoriarum. Factum est autem quod ambo Deo munera obtulerunt, Caym de frugibus et Abel de ovibus. Creditur Adam in spiritu docuisse filios ut offerrent Deo decimas et primitias. Unde Abel offerebat Deo lac ovium et primogenita eorum, ut ait Iosephus. Moyses vero dicit quod offerebat de adipibus eorum, idest de pinguioribus gregis. Caym autem spicas attritas secus viam vel corrosas ab avibus et bestiis offerebat. Deus autem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ spẽs proditoꝵ. E eͥ sciẽdum ꝙ autor di¬
stinguit inista glacie q̃ cocitꝰ uocat᷑ ꝑdito¬
rum quatuor speo siũ gnͣa ¶Nã primũ
genꝰ ẽ ꝓdere suam ꝯsãguinitate. ¶ Sm ꝓdẽ¬

Expanded text:
et species proditorum. Est enim sciendum quod autor diet species proditorum. Est enim sciendum quod autor distinguit in ista glacie, que Cocitus vocatur, proditorum quatuor species sive genera. Nam primum genus est prodere suam consanguinitatem; se
Abbreviated transcription (Latin):
¶Ognuna inguitenea uolta la faccia
daboccal freddo ⁊ daliocchileor trsto
tralor testimomança si ꝑcaccia.
Ista clausula sic expom debet. Omĩs eĩ
anima que mnista p᷑ ꝑte cociti piũt᷑ te¬
nebat faciem uersus yma. a quaꝵ aĩa¬
⁊ ore ꝓcedebat frigꝰ. ⁊ hoc aꝑꝑebat in con¬
cussioe dentiũ. Et ab oculis cortriste hor
ẽ tristitia cordis ꝑ oculoꝵ gemitũ uidebat᷑.
Tralor testimoniança si procaccia. ħ ẽ sẽs.
Os quod dentes concutit/ ⁊ oculus ꝗ laen¬
mas expandit cestimoniu ꝑhibent de pe¬
Quandio ebi ditorno alquanto uisto
uolsimapie ⁊ uidi due sistreiti
chelpel delcaꝑo aueno insieme msto.
Hic incip̃ autor de proditorib exẽplariter
ꝑtractare.⁊ ĩcip̃ aduob germanis comi¬
tib .s. albertis detuscia quoꝵ unꝰ uocatꝰ
fuit alexander ⁊ alter Neapoleo ꝗ semꝑ
unꝰ ꝓdidit alium quoad uixit. S añ ꝙͣ̃
ulterius ꝓcedamus/ distinguẽda st̾ gña

Expanded text:
Ognuna in giù tenea volta la faccia; da bocca 'l freddo, et da li occhi 'l cor tristo tra lor testimonianza si procaccia. Ista clausula sic exponi debet. Omnis enim anima que in ista prima parte Cociti punitur tenebat faciem versus yma, a quarum animarum ore procedebat frigus, et hoc apparebat in concussione dentium; et ab oculis cor triste, hoc est tristitia cordis, per oculorum gemitum videbatur. tra lor testimonianza si procaccia, hic est sensus: Os quod dentes concutit, et oculus qui lacrimas expandit, testimonium perhibent de pe. vv. 40-42 Quand'io ebi d'intorno alquanto visto, volsim'a' pie, et vidi due sì stretti, che 'l pel del capo aveno insieme misto, Hic incipit autor de proditoribus exemplariter pertractare, et incipit a duobus germanis comitibus, scilicet Albertis de Tuscia, quorum unus vocatus fuit Alexander et alter Neapoleo; qui semper unus prodidit alium quoad vixit. Sed ante quam ulterius procedamus, distinguenda sunt genera
Abbreviated transcription (Latin):
mor ꝗ in tota huã naͣ est naturałr semi¬
natus spãlem fidem uel confidentiã nõ
reꝗrit. Et iste amor dictat ꝙ illud ꝙ tͥ ã
uult decipi ⁊ sie neminem d deciꝑe. Et
quilibet uult ut om̃is suus ꝑximus sit
sibi legalis ⁊ sic cura omnem suũ ꝓxin
debet legalis existere. Q gͥ ꝯtra istum
amorem fac̃ diçitur dolosus ⁊ fraudulet¬
Et iste calis doluo ⁊ tal fraus qr.x.moĩs
ꝯmittit idcirco in .x.bulgiis suꝑius col¬
uel uolytarie spalis est ille amor inquo
includit᷑ ⁊ aquo reꝗrit᷑ quedam fides ⁊
caidenti electiue ꝓcedit. Et ꝗ ꝯtratalem
c⁊ ꝯfidentiam in se ht̃ a duplici fonte ori
fonte ꝓcedũt duo nuuli naturales. ¶¬
patria/ siue pars ¶Prim riuulus hoĩes
nalit̾ amoris uinculo ꝯglutinat atq li¬
gat. Et ideo unus ĩ aliuim naͣ docente ꝯfi¬
dit. ⁊ hoc qr st̃̾ unus sanguis ⁊ una caro.
In ꝯsanguinitas dĩ coĩs sanguinis uni¬
tas.¶Qui gͥ ꝯtra carnẽ ⁊ sanguine su¬

Expanded text:
mor qui in tota humana natura est naturaliter seminatus; spiritualem fidem vel confidentiam non requirit. Et iste amor dictat quod illud quod vult decipi, et sic neminem debet decipere. Et quilibet vult ut omnis suus proximus sit sibi legalis, et sic circa omnem suum proximum debet legalis existere. Qui igitur contra istum amorem facit, dicitur dolosus et frauduleEt iste talis dolus et talis fraus, quia X modis committitur, idcirco in X bulgiis superius colvel voluntarie spiritualis, est ille amor in quo includitur et a quo requiritur quedam fides et cidenti elective procedit. Et qui contra talem et confidentiam in se habet, a duplici fonte orirfonte procedunt duo rivuli naturales: ppatria, sive pars. Primus rivulus homines naturaliter amoris vinculo conglutinat atque ligat. Et ideo unus in alium, natura docente, confidit, et hoc quia sunt unus sanguis et una caro; inde consanguinitas dicitur <communis sanguinis unitas>. Qui igitur contra carnem et sanguinem su
Abbreviated transcription (Latin):
pat̾ ẽ in pascuis mat̾ inuido residet/ ⁊ eꝯu̾
so qñ ma sculus reu̾titur femina euolat
⁊ masculus ut diẽ ambiꝰindum fouet.
Ci conie mana trnsuolant ⁊ collecto ag¬
mine ad regiones calidas simuluolãt.
In suo at discessu hũt cornices q̃ ip̃as p̃¬
cedunt ⁊ qͣi ciconiis ducatum pbẽtes
ꝯͣ aues cis infestas ꝓuirib se opponũt
ut dic̃ ambiꝰ in exameron. Quamius
aut uenenosa comedant ut ninas c ẜ

Expanded text:
pater est in pascuis, mater in nido residet; et e copater est in pascuis, mater in nido residet; et e converso quando masculus revertitur, femina evolat, et masculus, ut dicit Ambrosius, nidum fovet. Ciconie maria transvolant, et collecto agmine ad regiones calidas simul volant. In suo autem discessu habent cornices que ipsas precedunt et, quasi ciconiis ducatum prebentes, contra aves eis infestas pro viribus se opponunt, ut dicit Ambrosius in Exameron. Quamvis autem venenosa c
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑentit ⁊ int̾fic̃ / ⁊ qñq deuorat ⁊ deglutit.
Humanam socieratem ac freq̃tiam dilig̃
Et ideo suꝑ domos ab hominib inhĩtataᷤᷤ
nidificare ꝯsueuit. Et nidum suũ priũ
nͥ fuerit coacta de facili nõ dimittit s in
suo recessu ꝯtͣ hiemẽ replet nidum suũ
t̾ra / ⁊ cum suto uͥgulas nidi ⁊ spinas Ꝯ¬
paginar ne uentũs tepestuosus ipsum
in hieme deiciat uel dissoluat. In redity
aũt suo cundem occupat ⁊ renonat ⁊ ab
aliis auib ipm̃nidum occupare uolẽtes
ꝓtegit ⁊ defensat. Uiuente femina ma
S si aliquo casu adulterinum ꝯcubitũ
presenẜit ultra secum nõ hĩtat s rostro
si pot eamtͣnsuerberat atq necat. Aliaᷤᷤ
ꝙͣ innido masculus feminam nunquã
caleat/ ⁊ incubando sr̃ oua masculusi
cum femina uices mutat᷑. Pullos suos
miro affeũ diligit ac custodit ⁊ ex assi¬
due cubitu sy eos plumas ꝑdit. Qñ noͣ

Expanded text:
percutit et interficit, et quandoque devorat et deglutit. percutit et interficit, et quandoque devorat et deglutit. Humanam societatem ac frequentiam diligit: et ideo super domos ab hominibus inhabitatas nidificare consuevit. Et nidum suum primum, nisi fuerit coacta, de facili non dimittit, sed in suo recessu contra hiemem replet nidum suum terra, et cum luto virgulas nidi et spinas compaginat, ne ventus tempestuosus ipsum in hieme deiciat vel dissolvat. In reditu autem suo eundem occupat et renovat, et ab aliis avibus ipsum nidum occupare volentes protegit et defensat. Vivente femina, maSed si aliquo casu adulterinum concubitum presenserit, ultra secum non habitat, sed rostro si potest eam transverberat atque necat. Alias quam in nido masculus feminam nunquam calcat, et incubando super ova, masculus cum femina vices mutat. Pullos suos miro affectu diligit ac custodit, et ex assiduo cubitu super eos plumas perdit. Quando vero
Abbreviated transcription (Latin):
tium stnidor cãtur ex frigore sic̃ uidemu
infebricitantib ꝗ maccẽssu frigoris dẽ¬
tib strident᷑. Ideo bene ait autor intextu.
Mectendo identi in nota dicicogna. Cico¬
nia ẽ q̃ ibis alio noĩe nominatur ẽ aui
fliuiualis que se i pam purgat rostro syo
Quia qñ exciboꝵ multitudiẽ sentit segͣ¬
uatam aquã marinã intra rostrũ recõl¬
ligit quam ꝑanum ad int̾iora infundit
que a qua remolliẽdo cibi ꝯpacti duritiẽ
⁊ mordicando intestina suꝑ flua eiẽ ⁊ ex¬
pellit. Et isto mͦ medici clisteria inuene¬
runt᷑. ħ auis ẜpentũ uescit᷑ ouis: ⁊ ex eis
escã gratissimam deferens pullos nutrit.
Dicitur at ciconia q̃i canna canes qr ꝯcu¬
tiente rostro q̃ĩ ciumcanna ꝑ longũ frac¬
ta si diuisa sonũ fac̃ ut dicit ysid̾.Ueris
ẽ nũtia/ ⁊ in suo aduentu predicit nouita¬
tẽ. Serpentib at ẽ inumica. rostro eĩ cos

Expanded text:
ntium stridor causatur ex frigore, sicut videmus ntium stridor causatur ex frigore, sicut videmus in febricitantibus, qui in accessu frigoris dentibus strident. Ideo bene ait autor in textu: mettendo i denti in nota di cicogna. Ciconia enim, que <ibis> alio nomine nominatur, est avis fluvialis que se ipsam purgat rostro suo; quia quando ex ciborum multitudine sentit se gravatam, aquam marinam intra rostrum recolligit, quam per anum ad interiora infundit; que aqua remolliendo cibi compacti duritiem et mordicando intestina superflua eicit et expellit. Et isto modo medici clisteria invenerunt. Hec avis serpentum vescitur ovis, et ex eis escam gratissimam deferens, pullos nutrit. Dicitur autem cicoria quasi <canna canens> quia concutiente rostro quasi cum canna per longum fracta sive divisa, sonum facit, ut dicit Ysidorus. Veris est nuntia, et in suo adventu predicit novitatem. Serpentibus autem est inimica; rostro enim eos
Abbreviated transcription (Latin):
nio uidetur sͥ equitare uł nauigare. Et
sicut ille qui cum magno t̾rore suoꝵ inĩco¬
rum uadit dormitum totancete sõmat
ladios uł numores. I curo beatus ber¬
nardus monet inquodam libello q̃daz
monacũ ut cuscĩs cogitationib ⁊ actib
uadat ipe dormitum. dicens. Ruminan¬
tẽ psalmos sõuus te occupet ut in sõno
sõmes dicẽ psalmos. Induẽ gͥ autor istũ
ꝯparationem. Dicens ꝙ sic̃ rãna cloassat
rio somniat colligere spicas qr illo maxᷤ
pluiam suo more petentes qr fastidiũt
aquam siccitate corruptã. ita ille aĩe in
glacie stant infixe capitib u̾o exͣ deplorãt
⁊ modumistius dolorosi clamoris dicẽs
ꝙ iste anime inglacie sie defixe ꝓpt̾ fugꝰ
incolerabile qͥ laborant dentib ita stridẽt
ꝙ uidentur notas .i. cantus cicoĩe uuita¬
n. Et hocẽ ꝙ ait dominus in cuangelio.
Ibierit fletus c⁊ stridor dentium. Nam de¬

Expanded text:
nio videtur sibi equitare vel navigare; et nio videtur sibi equitare vel navigare; et sicut ille qui cum magno terrore suorum inimicorum vadit dormitum, tota nocte somniat gladios vel rumores. Idcirco beatus Bernardus monet, in quodam libello, quendam monacum ut cum sanctis cogitationibus et actibus vadat ipse dormitum, dicens: «Ruminantem psalmos somnus te occupet, ut in somno somnies dicere psalmos». Inducit igitur autor istam comparationem, dicens quod sicut rana cloassat,ris somniat colligere spicas, quia illo maxime  siccitatem, pluviam suo more petentes, quia fastidiunt aquam siccitate corruptam, ita ille anime in glacie stant infixe, capitibus vero extra deplorant t formam et modum istius dolorosi clamoris, dicens quod iste anime in glacie sic defixe, propter frigus intolerabile quo laborant, dentibus ita strident quod videntur notas, idest cantus, ciconie imitari. Et hoc est quod ait Dominus in Evangelio: Ibi erit fletus et stridor dentium. Nam de
Abbreviated transcription (Latin):
.s. tuscie. ¶Designata conditione istius la¬
cus designat autor modũ ꝑ quẽ in eo aĩe
stant infixe. Dicens.
Et comagraciear sista larana
colmuso fuor delacqua qu sogna
dispigolar souente lauillana
Liuidinsin la douappar uergogna
lombre dolenti fute nela ghiacçia
mettẽdo denti innota dicic̃ogna.
Uolens autor deꝓditoribus ⁊ ꝑditionib
ꝑtractare inhac ꝑticula duo facit᷑. Nã pri¬
mo poĩt modum ⁊ formã quõ ip̃i ꝓditoreᷤᷤ
mista et̾na glacie stant infixi/ dicens ꝙ
quẽ admodum raua stat ad cloassanduz
rusticana sommat spieas colligere ita pro¬
ditores milla glaçie corporib stant ĩfixi.
capitib u̾o ex usulando deplorant. Et cura
collictere post metentes. Insero u̾o uades
lassa dormitum cota nocte sõmat spicas
colligere siẽ uigilando collegit. ubi nota
ꝙ homo illud ꝙ iuigilando solicite facit
uel cogitat insono se sõmiat oꝑari. Sicut
ille qui tota die equitat uł naiugat in sõ¬

Expanded text:
. 31-36 Designata conditione istius lacus, designat autor modum per quem in eo anime stant infixe, dicens: Et com'a gracidar si sta la rana col muso fuor de l'acqua, quando sogna di spigolar sovente la villana; livid'insin là dov'appar vergogna l'ombre dolenti fitte ne la ghiaccia, mettendo denti in nota di cicogna. Volens autor de proditoribus et proditionibus pertractare, in hac particula duo facit: Nam primo ponit modum et formam quomodo ipsi proditores in ista eterna glacie stant infixi, dicens quod, quemadmodum rana stat ad cloassandum rusticana somniat spicas colligere, ita proditores in illa glacie corporibus stant infixi, capitibus vero extra, ululando deplorant. Et circacolligere post metentes. In sero vero, vadens lassa dormitum, tota nocte somniat spicas colligere, sicut vigilando collegit. Ubi nota quod homo illud quod vigilando solicite facit vel cogitat, in somno se somniat operari. Sicut ille qui tota die equitat vel navigat, in som
Abbreviated transcription (Latin):
quod hoib ⁊ multis aĩalib ẽ uenenu.
Ui ei caloris mearũ intiorib dominatis
lis suis in senectute pascunt᷑/ nani exim¬
am hũt erga filios pietateni. ⁊ iõ quãtũ
tp̃s ĩpendũt in suis fetib educandis tiñ
ip̃e a suis pullis uice recipca nutũt᷑ ut

Expanded text:
quod hominibus et multis animalibus est venenum. Vi enim caloris in earum interioribus dominantis lis suis in senectute pascuntur, nam eximiam habent erga filios pietatem; et ideo quantum tempus impendunt in suis fetibus educandis, tantum ipse a suis pullis vice reciproca nutriuntur, ut
Abbreviated transcription (Latin):
Et tunc stetit cum capite aliquãtulũ¬
Mal contaua labisogna
colui che ꝑeccator diqua uncina.
del dianoluitii assai traqualiudi
si sengi .i. recessit. turbato unpoco dir ⁊
nel sembiante. Ondio. Loquitur autor.
dalincarcati .i. ab oneratis. mui parti.i.
similiter recessi. dietnal e poste delecare
piance. Subaudi uirgilii. Et hie finit
uiͦ bulgia.
In isto xxiiͦi cantu continentur nouem ꝯ

Expanded text:
Et tunc stetit cum capite aliquantuluEt tunc stetit cum capite aliquantulu«Mal contava la bisogna colui che ' peccator di qua uncina».del diavol vitii assai, tra' quali udisi se n' gì, / idest recessit, turbato un poco d'ira nel sembiante: / ond'io, loquitur autor, da li 'ncarcati, idest ab oneratis, mi parti', / idest similiter recessi, dietr'a le poste, de le care piante – subaudi Virgilii. Et hic finit VIa bulgia. In isto XXIII cantu continentur novem
Abbreviated transcription (Latin):
che dalagran cerchia .i. amuro qui est
in circuitũ foueaꝵ. Simuoue ⁊ uarea.
.a. transcendit tucti iuallõ feri .i. õs ma¬
las bulgias. Saluo che questo subaudi
uallone inquo sunt isti ypocrite/e rot¬
to ⁊ nol couerchia. qr fractus fuit ille põs
tp̃r quo xp̃s expimint incnice. Et ideo
quia fractus est ꝑ illam nuinam quaz
fecit que iacet ad modum coste siue n¬
pe que suꝑeminet hic infũdo poteritis
hine exire. Iõ ait.
Moncar potrete super laruina
por disse mal concaua labisogna
colui .i. malacoda chepeccator dila un¬
çina. in quinta .s. malabulgia. Audi¬
ens ituq uirgilius afrate catalano ꝙ
nullus pons est suꝑ sextam bulgiam.
qr ille qui ibi enit totus iacet fractus ĩ
fundo recordatus fuit illius uerbi quod
sibi dixerat malaçoda.uz.¬
Et selandar piu oltre ꝑur iꝑiace
audateuene super questa grotta
presso e unaltro scoglio che uia face.

Expanded text:
che da la gran cerchia, idest a muro qui est che da la gran cerchia, idest a muro qui est in circuitu fovearum, si muove et varca, idest transcendit, tutti i vallon feri, idest omnes malas bulgias, salvo che questo – subaudi vallone in quo sunt isti ypocrite – è rotto et nol coverchia, quia fractus fuit ille pons tempore quo Christus expiravit in cruce. Et ideo quia fractus est, per illam ruinam quam fecit, que iacet admodum coste sive ripe que supereminet hic in fundo, poteritis hinc exire. Ideo ait: «montar potrete su per la ruina poi disse: «Mal contava la bisogna colui – idest Malacoda – che ' peccator di là uncina» in quinta scilicet malabulgia. Audiens itaque Virgilius a frate Catalano quod nullus pons est super sextam bulgiam, quia ille qui ibi erat totus iacet fractus in fundo, recordatus fuit illius verbi quod sibi dixerat MalacodaE se l'andare avante pur vi piace, andatevene su per questa grotta; presso è un altro scoglio che via face;