comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tamquam rebur astrictus. Non credebat dm̃ esse uel a dõ uenirse:
Qui ea sicut aiudaeis obseruabantur Nollet attendere: sedqui credi¬
derunt ex quibus facta est prima ecclesia hierosolxmitana:¬
satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo subpedagogo
custodiri: Vt signa quae temporaliter inposita erant seruientibus
ad uniusdĩ cultum qui fecit caelum & terram: opinionem obseruan¬
tium religaret : Nam queilli quia proximi spiritalibur fuerunt:
Inipsis enim temporalibur & carnalibus uotis atque signis. quamuis
quomodo spiritaliter essent inaellegenda Nescirent: quia unum tamen
dedicerant uenerari a&ernum dm̃ : Tam capaces extiterunt sp̃s scĩ
ut omnia sua uenderent. Eorum que praetum indigentibus dis¬
tribuendum ante apostolorum pedes ponerent : Seque totos dedica¬
rent dõ tam quam templum nouum: Cuius terrenae i magini hoc ẽ
templo ueteri seruiebant: Non enim hoc ullas ecclesias gentium

Expanded text:
tamquam rebus astrictus non credebat deum esse uel a deo uenisse, tamquam rebus astrictus non credebat deum esse uel a deo uenisse, quia ea sicut Iudaeis obseruabantur nollet attendere. sed qui crediderant, ex quibus facta est prima ecclesia Hierosolsatis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa quae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram, opinionem observantium religarent. Namque illi quia proximi spiritualibus fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant venerari aeternum Deum, tam capaces exstiterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolorum pedes ponerent , seque totos dedicarent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant. 11. Non enim hoc ullas ecclesias Gentium
Abbreviated transcription (Latin):
cogitatione. illud quod fieri deuictimis pecorum terrenis que fruc¬
tibus solet : Eademum est miserabilis animae seruitus. signa pro
rebus accipere : & supra creaturam corpoream : Oculum mentis
adhauriendum  a&ernum lumen leuare non posse : Quae tamen
seruitus INiudaeꝙpopulo longe aceterarum gentium more distabat
Quando quidem rebus temporalibus ita subiugati erant. ut unus
eis in omnibus commendaretur dr̃: Et quan quam signa rerum
spiritalium pro ipsis rebus obseruarent Nescientes quo referentur:
Id tamen insitum habebant. quod tali seruitute. uni omnium quem non
uidebant placerent dõ: quam custodiam : tamquam sub pedagogo
paruulorum fuisse Seribit apostolus: Et ideo qui talibus signis pertina¬
citer inhȩserunt : contemnentem ista dñm Cum iam tempus reue latio¬
nis eorum uenisset ferre non potuerunt : At que inde calumnias quod
sabbato curaret moliti sunt principes eorum: populusque signis illis

Expanded text:
cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fruccogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista deum, cum iam tempus reuelationis eorum uenisset, ferre non potuerunt atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum, populusque signis illis
Abbreviated transcription (Latin):
quã non aut circumstantia ipsa sermonis qua cognoscitur scriptorũ
intentio: Aut inter pretum collatio : Aut praecedentis linguae soluat
Dequibus deinceps loquendum est : Non mediocrem curam indus¬
triam que desiderat: Nam in principio cauendum est : nesigi¬
Aratam locutionem ad litteram accipias: Et ad hocenim per¬
tin& quod ait apostolur : Lit tera occidit .⁊. Sp̃s autem uiuisica
Cumenim figurate dictum sic accipitur quasi proprie dictum sit.
Carnaliter sapitur : Neque ulla mors animae congruentius
appellatur : quamcum id &iam quod in ea bestus antecellit hoc est
intellegenta carni subicitur sequendo literam: qui enim sequitur
litteram trans lata uerba sicut propria tenet : Neque illud quod proprio
uerbo significatur Pefert ad aliam significationem: Sedsi sabbatum au¬
dierit uerbi gratia non in tellegit Nisi unum diem deseptem: Qui conti¬
nuo uolumine repetuntur : Et cum audierit sacrificium: non excedit

Expanded text:
quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis linguae soluat de quibus deinceps loquendum est, non mediocrem curam industriamque desiderant. Nam in principio cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram accipias. Et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat . Cum enim figurate carnaliter sapitur, neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est intellegentia, carni subicitur sequendo litteram. qui enim sequitur litteram, translata uerba. sicut propria tenet neque illud quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem, sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit
Abbreviated transcription (Latin):
Propterea consolati sumus fratres inuobis: Dubium enim:
utrum .o. fratres. ANhor fratres: Neutrum autem horum est con¬
tra fidem : sed grȩca lingua  hos casus pares non hab& : &ideo illa
inspecta renuntiatur uocatiuus : Id est .o. fratres: quod si uoluis s&
inter pres dicere. Propterea consolationem habuimus fratres
in uobis : minus seruitum esset uerbis : Sed minus desententia dubita¬
retur : Aut ceste adderetur nostri: Nemenem fere ambigeret uocati¬
uum casum esse : Cum audiret. Propterea consolati sumus fratres
nostriin uobis : Sediam hoc pericu losius permitutur : Ita factum est
inilla ad chorintheor. Cum ait apostolus : Cotidiȩmorior peruestrã
gloriam fratres: quam habeo inxp̃o ihũ: Ait enim quidam interpres¬
quia ingrȩco: Vox iurantis manifesta est sine ambiguo sono
Parissi meuigitur & difficillime in ueniri potest ambiguitas in pro¬
pruis uerbis : Quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat

Expanded text:
propterea consolati sumus fratres in uobis. dubium enim, propterea consolati sumus fratres in uobis. dubium enim, utrum "o fratres" an "hos fratres". neutrum autem horum eat contra fidem; sed graeca lingua hos casus pares non habet et ideo illa inspecta renuntiatur uocatiuus, id est "o fratres", quod si uoluisset interpres dicere: "propterea consolationem habuimus fratres, in uobis", minus seruitum esset uerbis, sed minus de sententia dubitaretur, aut certe adderetur: "nostri". nemo enim fere ambigeret uocatiuum casum esse, cum audiret: propterea consolati sumus, fratres nostri, in uobis; sed iam hoc periculosius permittitur. ita factum est in illa ad Corinthios, cum ait apostolus: cotidie morior per uestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Iesu, ait enim quidam interpresquia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat,
Abbreviated transcription (Latin):
litterata: mallem quippe cum barbarismo dici non est absconditum
ate. osum meum : quam ut ideo ers& minus apertum. quia magis
latinum est : Sed aliquando dubiur sellabae sõnus &iam uicino
uerbo ad eandem sententiam pestinente diiudica tur:
Sicut est illud apostoli: quae praedico uobis sicut praedixi
qñm qui talia agunt regnum dĩ non possedebunt : Sitantum mo¬
do dixisset quae praedico uobis. Neque subiunxisset sicut prae¬
dixi : Non nisi ad codicem praecedentis. linguae recurrendum esset
Vt cognosceremus utrum in eo quod dixit praedico: producen¬
de ancorripienda erset syllaba media: Nunc autem: manifes¬
tum est producendam esse: Nonenim ait sicut praedicaui: sed
si cut praedixi: ¶Non solum autem istae: sed &iam illae ambigui¬
tates quae non ad distinctionem uel ad pro nuntiationem pestinent
similiter considerandae sunt : qualis illa est ad thesscilonicenses:

Expanded text:
litterata. mallem quippe cum barbarismo dici: non est absconditum litterata. mallem quippe cum barbarismo dici: non est absconditum a te ossum meum, quam ideo esset minus apertum, quia magis latinum est. sed aliquando dubius syllabae sonus etiam uicino uerbo ad eandem sententiam pertinente diiudicatur; sicuti est illud apostoli: quae praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum dei non possidebunt. si tantummodo dixisset: quae praedico uobis, neque subiunxisset: sicut praedixi, non nisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum esset, ut cognosceremus, utrum in eo quod dixit: praedico producenda an corripienda esset syllaba media. nunc autem manifestum est producendam esse. non enim ait: sicut praedicaui, sed: sicut praedixi. Non solum autem istae sed etiam illae ambiguitates, quae non ad distinctionem uel ad pronuntiationem pertinent, similiter considerandae sunt. qualis illa est ad Thessalonicenses:
Abbreviated transcription (Latin):
quens non coherebit : Qualib& autem uoce pronunti&ur
Illud quod nathanahel dixit. anaz areth Potest aliquid
boni erse : siue adfirmantis ut illudsolum ad interrogationem
perteneatquod ait anazareth. siue totum cum dubitatione
interrogantis : Non uideo quo modo discernatur : Cuter que autem
sensus : fidem non impedit: Est &iam ambiguitas in sono dubio syllab¬
rum: Et haec utique ad pronuntiationem pertinens : Nam quod
seriptum est. Non est absconditum antete . os incum quod fecisti iu abs¬
condito : Non eluc& legenti : utrum correpta littera os. pronunti&
an producta : Si enim corripiat ab eo quod sunt. ossa: Si autem pro.¬
ducat. ab eoquod sunt ora. In tellegitur numerur singularis:
Sedtalia : linguae praecedentis inspectione diiudicantur : Nam in grȩco
Nonstoma. sed oston positum ert: Unde plerumque loquendi
consuetudo uulgaris: utilior est significan dis rebus. quam integritas

Expanded text:
quens non cohaerebit. qualibet autem uoce pronuntietur quens non cohaerebit. qualibet autem uoce pronuntietur illud quod Natauahel dixit: a Nazareth potest aliquid boni esse, sine affirmantis, ut illud solum ad interrogationem pertineat, quod ait: a Nazareth, sine totum cum interrogatione dubitantis, non uideo, quomodo discernatur; uterque autem sensus fidem non impedit. est etiam ambiguitas in sono dubio syllabarum, et haec utique ad pronuntiationem pertinens. nam quod scriptum est: non est absconditum a te os meum, quod fecisti in abscondito, non elucet legenti, utrum correpta littera os pronuntiet an producta. si enim corripiat, ab eo quod sunt ossa, si autem producat, ab eo quod sunt ora intellegitur numerus singularis. sed talia linguae praecedentis inspectione diiudicantur; nam in graeco non ax\'fxa, sed daxovv positum est. unde plerumque loquendi consuetudo uulgaris utilior est significandis rebus quam integritas
Abbreviated transcription (Latin):
INter percontationem autem. & in terrogationem : hoc ueteres inter¬
erse dixerunt : Quad ad percontationem multa responderi
porsunt A interrogationem uero: Aut Non Aut &iam : pro¬
nuntiabitur .ergo ita: Vt post percontationem qua dicimus. quis
accusabit aduersus electos dĩ : Illud quod sequitur sono inter¬
rogantis enunti&ur : Ds̃ qui iustificat ÷ ut tacite respondeatur
Non: Et item per contemur :. Quis qui condemnat: Narsur que
interrogemus: xp̃s ih̃s quĩ mostuus est magis autem qui re¬
surrexit. qui est indextera dt̃ ÷ qui & interpellat pro nobis
Vt ubique tacite respondeatur Non:Atuero illo inloco ubiatt
quid ergo dicemus. quia gentes quae non sectabantur iustitiam
adpraehenderunt iustitiam: Nisi post percontationem quadictum
est a quid ergo dicemus responsio subiciatur quia gentes quae non
sectabantur iustitiam ad praehenderunt iustitiam Textus conse¬

Expanded text:
Inter percontationem autem et interrogationem hoc veteres interInter percontationem autem et interrogationem hoc veteres interesse dixerunt, quod ad percontatipossunt, ad interrogationem uero aut "non" aut "etiam". pronuntiabitur ergo ita, ut post percontationem, qua dicimus: quis accusabit aduersus electos dei? illud quod sequitur sono interrogantis enuntietur: deus, qui iustificat? ut tacite respondeatur: "non" et item percontemur: quis, qui condemnat? rursusque interrogemus: Christus Iesus, qui mortuus est, magis autem, qui resurrexit, qui est in dextera dei et qui interpellat pro nobis? ut ubique tacite respondeatur: "non". at uero illo in loco, ubi ait: quid ergo dicemus? quia gentes, quae non sectabantur iustitiam, apprehenderunt iustitiam, nisi post percontationem, qua dictum est: quid ergo dicemus? responsio subiciatur: quia gentes, quae non sectabantur iustitiam, apprehenderunt iustitiam, textus conse
Abbreviated transcription (Latin):
Talesigitur distinctionum ambiguitates : In potestate legentis suns¬
Quaecumque autem deambiguis distinctionibus diximus : Eadem ob¬
seruanda sunt. & in ambiguis pronuntiationibur : Nam & ipsȩ  nisi
lectoris Nimia uidentur incuria : aut regulis fidei corriguntur
Aut praecedentis uel consequentir contextione sermonis: Aut sineutrum
horum adhibetur ad correctionem : Nihil ominus dubiae remane¬
bunt: Vt quo lib& modo lector pronuntiauerit. NoNsit IN culpas Nisi
enim fides reuocet. qua credimus dm̃ Non accusaturum ad uersus
dectos suos. Et xp̃m non condemnaturum electos suos:
Potest illud sic pronuntiari Quis accusabit aduersur clectos di:
Vt banc interrogationem quan responsio subsequatur : Ds qui iustifico
Et item interrogetur quir qui condemnat: Et respondeatur
xp̃r. ah̃s. qui mortuus est: quod credere quia dementis simum est :
Ita pronuntiabitur ut praecedat per contato: sequatur. in terrogatio

Expanded text:
Tales igitur distinctionum ambiguitates, in potestate legentis sunTales igitur distinctionum ambiguitates, in potestate legentis sunQuaecumque autem de ambiguis distinctionibus diximus, eadem obseruanda sunt et in ambiguis pronuntiationibus. nam et ipsae, nisi lectoris nimia uitientur incuria, aut regulis fidei corriguntur aut praecedentis uel consequentis contextione, sermonis aut, si neutrum horum adhibetur ad correctionem, nihilominus dubiae remanebunt, ut quolibet modo lector pronuntiauerit, non sit in culpa. nisi enim fides reuocet, qua credimus deum non accusaturum aduersus electos suos et Christum non condemnaturum electos suos, potest illud sic pronuntiari: quis accusabit aduersus electos dei? ut hanc interrogationem quasi responsio subsequatur: deus, qui iustificat et item intChristus Jesus qui mortuus est. Quod credere quia dementissimum est, ita pronuntiabitur, ut praecedat percontatio, sequatur interrogatio.
Abbreviated transcription (Latin):
Et quid eligam ignoro: Conpellor autem exduobur : Quam dictionẽ :¬
sequitur. ꝓConcupiscentiam habens dissolui & ersecum xp̃o: Et tam¬
quam quaereredr quare huuis rei potius habeat concupiscentiam
Multo enim magis optimum inquid: Cur ergo eduobus compelli
tur : quia est manendi necersitas: Quam ita subiecit: manere IN
carne : necessarium propteruos: Ubi autem Neque praescripto fidei
neque ipsius sermonis textu ambiguetas explicari potest : Nihil obest
secundum quam lib& earum. quae ostenduntur sententiam distingue¬
re : ueluti est Illa adcorintheos : Has ergo promissiones habentes
carirsimi ũ mundemus nor ab omni coinquinatione carnis & sps:
perficienter scĩficationem intimore dĩ: Capitenos: Nemini Nocui¬
mus: Dubium est quippe utrum mundemur nos ab omni coinquina
Aumundemus nos ab omni coinquinatione carnis : Ut aliur sit sen¬
sur & sp̃s perficienter sc̃ificationem intimore dĩ Capite nos :

Expanded text:
et quid eligam ignoro: compellor autem ex duobus, quam dictionem et quid eligam ignoro: compellor autem ex duobus, quam dictionem sequitur, concupiscentiam habens dissolvi et esse cum Christo. Et tanquam quaereretur quare hujus rei potius habeat concupiscentiam, multo enim magtur? Quia est manendi necessitas, quam ita subjecit, Manere in carne necessarium propter vos. 5. Ubi autem neque praescripto fidei, neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest, nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur, sententiam distinguere. Veluti est illa ad Corinthios, Has ergo promissiones habentes, charissimi, mundemus nos ab omni coinquinatione carnis et spiritus, perficientes smus. Dubium est quippe, utrum mundemus nos ab omni inquinatioan mundemus nos ab omni inquinatione carnis, ut alius sit sensus. Et spiritus perficientes sanctificationem in timore Domini, capite nos.
Abbreviated transcription (Latin):
resistĩfidei : &ideo textu ipso sermonis diiudicanda est. Ubi ait apor¬
tolus: Et quid eligam ignoro: Conpellor autem exduobur : Concu¬
piscentiam habens dirsolui & esrecum xp̃o: Multo enim magis opti¬
mum: manere incarne : Necersarium propteruos : Incestum enim
utrum exduabus concupiscentiam habens an cõnpellor autem
ex duobur : ut illud adiungatur. Concupircentiam habens dissol
optimum : Appar& cum eius optimidicere sehabere concupis cen¬
tiam : Vt cum ex duabur compellatur. Alteriurtamen habeat
concupiscentiam: Alterius necessitatem : Concupircentiam scilic
erse cumxp̃o: Necersitate manere in carne : quae ambiguitas
uno consequenti uerbo diiudicatur: Quod positum est enim : quã
pasticulam qui abstulerunt interpra&er: illa potius sententia duc¬
ti sunt Vt non solum cõnpelli exduobus. sed &iam duorum habere
concupiscentiam uderetur: sicergo distinguendum est:

Expanded text:
resistit fidei et ideo textu ipso sermonis diiudicanda est, ubi ait aposresistit fidei et ideo textu ipso sermonis diiudicanda est, ubi ait apostolus: et quid eligam ignoro. compellor autem e duobus, concupiscentiam habens dissolui et esse cum Christo; multo enim magis optimum, manere in carne necessarium propter uos. incertum est enim, utrum e duobus concupiscentiam habens, an compellor autem ex duobus, ut illud adiungatur: concupiscentiam habens dissoluoptimum, apparet eum eius optimi dicere se habere concupiscentiam, ut, cum ex duobus compellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. quae ambiguitas uno consequenti uerbo diiudicatparticulam quia abstulerunt interpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus, sed etiam duorum habere concupiscentiam videretur. Sic ergo distinguendum est,
Abbreviated transcription (Latin):
adhibita intentio incertum esse ꝑrouiderit: quomodo distinguer¬
dum Aut quomodo pronuntiandum sit : Consulat regulam fidei uc
suam̃ descripturarum planioribus locis & ecclesiae auctoritate
percepit: Dequa satis egimus : Cum derebus in libro primo loque¬
remur: quod si ambae uel &iam omnes si plures fuerint partes
ambiguitatis. secundum fidem sonuerint: Textus ipse sermonis
a praecedentibus & consequentibus pastibus. Quae ambiguitatem¬
illam in medio posuerint rescat consulendus : ut uideamus cuina
sententiae depluribus quae se ostendunt ferat suffragium : Eam que sibi
contexi patiatur : Iam nunc exempla considera : illa haeretica dis¬
dm̃.: Non uult̃ dm̃ uerbum confiteri: sed hoc regula fidei re fellen¬
dum est qua nobis detrinitates aequalitate praescribitur ut di¬
camus & ds̃ erat uerbum: Deinde subiungamus.: hoc erat in
principio apud dm̃: Illa uero distinctionis ambiguitas Neutra parte

Expanded text:
adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguenadhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si plures fuerint partes ambiguitatis, secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatillam in medio posuerunt, restat consulendus, ut uideamus, cuinam sententiae de pluribus, quae se ostendunt, ferat suffragium eamque sibi contexi patiatur. iam nunc exempla considera. illa haeretica disrincipio apud deum, non uult deum uerbum confiteri. sed hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de trinitatis aequalitate praescribitur, ut dicamus: et deus erat nerbum, deinde subiungamus: hoc erat in principio apud deum. illa uero distinctionis ambiguitas neutra parte
Abbreviated transcription (Latin):
Sc̃ĩs diligenter inquirit : Et ne amet cestamina. pi& ate mansuetus.
praemenitus &iam scientia linguarum Nein uerbis locutionibus¬
que ignotis hereat: Praemdnitus &iam cognitione quarundam
rerum necessariarum Neiuim naturam ue earum quae propter
similitu dinem adhibentur ignoret: adiuiuante &iam codicum ueri¬
tate quam solers ȩmendationis diligentia procurauit : Venitita
iustructus ad ambigua scriptur arum discutienda atque soluenda :
Vc autem signis ambiguis non decipiatur : quantum pernos instrui
potest: Fieri autem potest ut istas uias quas ostendere uolumus
Tam quam pueriles uel magnitudine in genii. uel maioris il lumi¬
nationisclaritate derideat : Sedtamen ut coeperam dicere:
ambiguitatem scripturae aut in uerbis proprur erse. aut intrans¬
latis : Quae genera : in secundo libro demonstrauimus:
sed cum uerba propria faciunt ambiguam scripturam: prouidendũ
estnemale distinxerimus aut pronuntia uerimus : Cum ergo deas¬

Expanded text:
sanctis diligenter inquirit. Et ne amet certamina, pietate mansuetus; praemunitus etiam scientia linguarum, ne in verbis locutionibusque ignotis haereat; praemunitus etiam cognitione quarumdam rerum necessariarum, ne vim naturamve earum quae propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum per nos instrui potest; fieri autem potest ut istas vias quas ostendere volumus, tanquam pueriles vel magnitudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat: sed tamen, ut coeperam dicere, ambiguitatem Scripturae aut in verbis propriis esse, aut in translatis; quae genera in secunSed cum uerba propria faciunt ambiguam scripturam, primo uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus. cum ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ut intellegant. In eis quippe litteris quarum studiosi sunt: Legum
qnm̃ dñs dat sapientiam & a facie eius scientia & intellecius : a quo
& ipsum studium sipiaate prȩditum est acceperunt : Sed haee rati
&um de signis quantum ad uerba pertinet dicta sint: restat ut de
iofcrendis eis quae sentimus sequenti uolumine quae dñs donauerit
disserocmus :¬

Expanded text:
ut intelligant. In eis quippe Litteris, quarum studiosi sunt, legunt ut intelligant. In eis quippe Litteris, quarum studiosi sunt, legunt quoniam Dominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et intellectus. ; a quo et ipsum studium, si pietate praeditum est, acceperunt. Sed haec satis etiam de signis, quantum ad verba pertinet dicta sint. Restat ut de proferendis eis quae sentimus, sequenti volumine, quae Dominus donaverit, disseramus
Abbreviated transcription (Latin):
ut mibi uudaur ab aliquo uniuersa cõ prehendis. Nam ubicumq: ue lit aliud
dicitur ut aliud intellegatur: &si nomen ipsius tropi in loquendi arteo
inuenitur : tropica locutio est : quaie cumfit ubi fieri sol&: sine: labor e
sequitur intellectur. Cum uero ubi nonsol&: laboretur ut intellegatur
ab alus magis ab alis minus : sicut magis minus ue dona dĩ sunt in ingenus
hominum uel adiutoria tribuunturnł. Pro inde sicut in uerbis proprus
de quibus superius dispitauimus ubi res ut dicuntur intellegendic
sunt ÷ sic intiens litis quae facunt tropicas locutiones. ubi abiad exalo
in telle gendum est : de quibus huc usque quantum uisum est satis ei
Non solum ad monendi sunt studiosi uene roebilium litte nrrum
ut in seripturis sc̃ĩs genent locutionum scunt & quomodo apudeas dici
aliquid sol& uigilanter aduertant memoriterq retineant:
Verum &iam quod est prȩcipuum & maxime necessarium : orent

Expanded text:
ut mihi videtur, ab aliquo universa comprehendi. Nam ubicumque velut aliud ut mihi videtur, ab aliquo universa comprehendi. Nam ubicumque velut aliud dicitur ut aliud intelligatur, etsi nomen ipsius tropi in loquendi arte non invenitur, tropica locutio est. Quae cum fit ubi fieri solet, sine labore sequitur intellectus: cum vero ubi non solet, laboratur ut intelligatur, ab aliis magis, ab aliis minus, sicut magis minusve dona Dei sunt in ingeniis hominum, vel adjutoria tribuuntur. Proinde sicut in verbis propriis, de quibus superius disputavimus, ubi res ut dicuntur intelligendae sunt; sic in translatis quae faciunt tropicas locutiones, ubi aliud ex alio intelligendum est, de quibus huc usque quantum visum est, satis egimus; non solum admonendi sunt studiosi venerabilium Litterarum, ut in Scripturis sanctis genera locutionum sciant, et quomodo apud eas aliquid dici soleat, vigilanter advertant, memoriterque retineant; verum etiam, quod est praecipuum et maxime necessarium, orent
Abbreviated transcription (Latin):
quod hab& non solum in eis qui manifestissime foris sunt : sed in eis &iam
quicum adipsum pestineant tamen ad tempus miscentur ecclesiae : donec
unus quisq de hac uita exeat. uel a frumento palea uentilabro ultimo
separ&ur : Quod enim scriptum est apud esaiam quo modo cecidit
de caelo lucifermane oriens & c&erx quae subfiguna regis babyloniae
de eadem persona uel ad eandem personam dicta sunt in ipsa contextione
sermonis : de diabolo utique intelleguntur : Et tamen quodibi dictum
est contritus est interra quimittit ad omnes gentes : Non totum ipsi
capiti congruit: Nam & simittit adomnes gentes diabolus angelos
suos: tamen interrar corpus ens non ipse conteritur : nisi quia ipse
est incorpore suo quod contritum fit puluis: quem proiciet uentus
a facie terrace: CHae autem omnes regulae &cepta una
quae uocuitur de promasis & lege : aliud exalio faciuint intellegi quodest

Expanded text:
quod habet non solum in eis qui manifestissime foris sunt, sed in eis etiam quod habet non solum in eis qui manifestissime foris sunt, sed in eis etiam qui, cum ad ipsum pertineant, tamen ad tempus miscentur ecclesiae, donec unusquisque de hac uita exeat uel a frumento palea uentilabro ultimo separetur. quod enim scriptum est apud Esaiam: quomode coelo Lucifer mane oriens , et caetera, quae sub figura regis Babyloniae de eadem persona, vel ad eamdem personam dicta sunt in ipsa contextione sermonis, de diabolo utique intelliguntur; et tamen quod ibi dictum est, Contritus est in terra, qui mittit ad omnes gentes, non totum ipsi capiti congruit. Nam etsi mittit ad omnes gentes diabolus angelos suos, tamen in terra corpus ejus, non ipse, conteritur; nisi quia ipse est in corpore suo, quod contritum fit ut pulvis, quem projicit ventus a facie terrae . 56. Hae autem omnes regulae, excepta una, quae vocatur De promissis et Lege, aliud ex alio faciunt intelligi, quod es
Abbreviated transcription (Latin):
seruanda cum fuorit dñs reuelatus Nisi ad intellegendam recapi¬
tulationem sensus legentis inuigil& adiuunte illa scriptura:
qiue ipiorum a postolorum adhuc tempore clamauit: filii. Nouissima hont est:
mmpis ergo ipsum quo euangelium prȩdicatur quo usq dñs reue laur
doro est inqua opost& ista seruari: quia & ipsa reuelatio dñi ad eande mn hortẽ
bestinet. quae die iudicii terminabitur:
est enim & ipse caput impiorum qui sunt eius quodam modo corpus
turicum illo insupplicium ignis a&erni: sicut xp̃s caput est ecclesiae
quod est corpus eius futurum cum illo in regno & gloria sempiterna:
hicut ergo in prima regula quam uocat de dño &eius corpore uigilandũ
ost ut intellegatur cumde una eademq: persona scripturae loquitur
quid conueniat capiti quid corpori: ita & inista nouissima aliquando
indiabolum dicitur. quod non in ipso sed potius in eius corpore possit agnosc i:

Expanded text:
servanda, cum fuerit Dominus revelatus, nisi ad intelligendam recapiservanda, cum fuerit Dominus revelatus, nisi ad intelligendam recapitulationem, sensus legentis invigilet, adjuvante alia Scriptura quae ipsorum Apostolorum adhuc tempore clamavit, Filii, novissima hora est . Tempus ergo ipsum quo Evangelium praedicatur, quousque Dominus reveletur, hora est in qua oportet ista servari; quia et ipsa revelatio Domini ad eamdem horam pertinet, quae die judicii terminabitur .Est enim et ipse caput impiorum, qui sunt ejus quodammodo corpus, ituri cum illo in supplicium ignis aeterni : sicut Christus caput est Ecclesiae, quod est corpus ejus, futurum cum illo in regno et gloria sempiterna sicut ergo in prima regula, quam uocat "de domino et eius corpore", uigilandum est, ut intellegatur, cum de una eademque persona scriptura loquitur, quid conueniat corpori, quid capiti: ita et in ista nouissima aliquando in diabolum dicitur, quod non in ipso, sed potius in eius corpore possit agnosci,
Abbreviated transcription (Latin):
duuisi permultas : & continuo deilla turris ae dificatione nairurtur : ubi
huco eis iudicio dumo ingesta est poeni superbues Post quod factum.
dini psꝰ curu perterram secundum linguar suas: Fit ista recipitulatio
aum obscurus: Sicut ine uingolio dicit dñs: diȩ quo exeut loth a sorigins
plut ugnem de cielo & perdidit omner: secundum hacc erunt dies siui
honiuns quo rouelabitur: illa horte quierit inteeto &iuasa eiur indomo:
nondescendat tollere illa & qui magro similiter non reuestatur uero
meminerit uxoris lohi Num quid cumdñs fuerit reuelatur tunc
sunt ista seruanda nequisq nero respiciat idest uitam prȩteritam
cui renuntiauit in quintet. & non potius isto tempore: ut cum dñs suerit
reuelitus. neributionem proeis quae quisq: seruauit uel contempsit
inueniat: Et tamen qui ad ictũ ẽ in illa horo tunc pitantur ista

Expanded text:
divisi per multas: et continuo de illa turris aedificatione narratur, ubi divisi per multas: et continuo de illa turris aedificatione narratur, ubi haec eis judicio divino ingesta est poena superbiae; post quod factum dispersi sunt super terram secundum linguas suas. 54. Fit ista recapitulatio etiam obscurius: sicut in Evangelio Dominus dicit, Die quo exiit Loth a Sodomis, pluit ignem de coelo, et perdidit omnes: secundum haec erit dies Filii hominis, quo revelabitur. Illa hora, qui erit in tecto, et vasa ejus in domo, non descendat tollere illa; et qui in agro, similiter non revertatur retro: meminerit uxoris Loth . Numquid cum Dominus fuerit revelatus, tunc sunt ista servanda, ne quisque retro respiciat, id est, vitam praeteritam cui renuntiavit, inquirat; et non potius isto tempore, ut cum Dominus fuerit revelatus, retributionem pro eis quae quisque servavit vel contempsit, inveniat? Et tamen quia dictum est, In illa hora, tunc putantur ista
Abbreviated transcription (Latin):
Et ad nectitur de omnib:: hae trib: filiorum noe secundum
generationes eorum: secundum gentes eorum: ab his dis persae
sunt insulae gentium super ter iaem post diluuium: &e roct
orinis terun labium unum. &uox una omnibur : Hoc itaq quodadiunc tum
est aentet oumnis ternte laibuamunum auox una omnib idest uraling ua
ominium c̃ita dictum udaur : tamquam eoum tempore quo dirpern fuenon
conen terram dam secundum insulas gentuom una fuerit omnibus Lingua
eominuns̃ quod proculdubio repugnat superioribus uerbir: ubi die tunsest
intribubus suis secundum linguas suar: Neq enim dicerentu habur st un¬
linguas suas singulae tribus quae genter singular feceibent : quandoc net
omnib una communs : ac perhoc recapitulando adiunc tumest &e ret
omnis terra labium unum & uox una omnib: : latenter narratione
ne de unte . ut dicondur quomodo factumsit ut exuna omnium ling a fuerĩ

Expanded text:
et adnectitur de omnibus: hae tribus filiorum Noe secundum et adnectitur de omnibus: hae tribus filiorum Noe secundum generationes eorum, secundum gentes eorum. ab his dispersae sunt insulae gentium super terram post diluuium. et erat omnis terra labium unum, et uox una omnibus. hoc itaque quod adiunctum est: et erat omnis terra labium unum, et uox una omnibus, id est una lingua omnium, ita dictum uidetur, tamquam eo iam tempore, quo dispersi fuerant super terram, etiam secundum insulas gentium una fuerit omnibus lingua communis. quod procul dubio repugnat superioribus uerbis, ubi dictum est: in tribubus suis, secundum linguas suas. neque enim dicerentur habuisse linguas suas singulae tribus, quae gentes singulas fecerant, quando erat omnibus una communis. Ac per hoc recapitulando adjunctum est, Et erat omnis terra labium unum, et vox una omnibus, latenter narratione redeunte, ut diceretur quomodo factum sit, ut ex una omnium lingua fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
sciendi boni & mali : De inde flumen quo para drsus irrigar&ur diuis ũ
inquattuor principia fluuiorũ Quattuor explicatur : quod totum
pertin& ad institutionem para dysi: quod ubi terminauit : rep&iuit
illud quodiam dixeraet. & reuent hoc sequebatur. atq: ait: & sumpsit
dñs dr̃ hominem quemfecit : & posuit eum in parae drso & cetora :¬
Post ista enim facta ibi est positus homo sicut nunc ordo ipse demons¬
titet : Non post hominem ibi positũ facta sunt ista sicut prius dictum
putari potest : nisi recapitulatio illic uigilanter intellegatur : qua
reditũ est ad ea quae fueraent prȩter missa: Itemq: in eodem libro
cum comme morarentur genenetiones filiorum noe : dictum est :
Hi filii cham in tribub: suis secundum linguas suas :in regionib: suis.
& ingentib: suis: Enumeitetis quoq filussem. dicitur: hi filu sem
intribub: sius secundum linguas suas in regionib: suis & ingentib: suis

Expanded text:
scientiae boni et mali. deinde flumen, quo paradisus irrigaretur, diuisum scientiae boni et mali. deinde flumen, quo paradisus irrigaretur, diuisum in quattuor principia fluuiorum quattuor explicatur; quod totum pertinet ad institutillud quod jam dixerat, et revera hoc sequebatur, atque ait: Et sumpsit Dominus Deus hominem quem finxit, et posuit eum in paradiso , etc. Post ista enim facta ibi est positus homo, sicut nunc ordo ipse demonstrat: non post hominem ibi positum facta sunt ista, sicut prputari potest, nisi recapitulatio illic uigilanter intellegatur, qua reditum est ad ea quae fuerant praetermissa. itemque in eodem libro, cum commemorarentur generationes filiorum Noe, dictum est: hi filii Cham in tribubus suis, secundum linguas suas, in regionibus suis, et gentibus suis. enumeratis quoque filiis Sem dicitur: hi filii Sem in tribubus suis, secun-I dum linguas suas, et in regionibus suis, et in gentibus suis.
Abbreviated transcription (Latin):
in obscuritate scripturarũ satis uigilanter inuentam : Sic enim diclintur
quaedam. quasi sequantur in ordine temporis uel rerum continuãtione
narrentur : cũ ad priora quae prȩtermissa fueraent latenter
narratio reuoc&ur : quod nisi & hac regula intellegatur: erratur:
Sicut ingenesii & plantauit inquit dñs dr̃ parae drsum ineder
idorientem : & posuit ibi hominem quemnformauit : & produxit dr̃ adhuc
acerra omne lignum speciosum & bonum inescam : Ita uidocur dictum
tamquam id factum sit postea quam factum posuit hominem in partedrso :
cumbreuiter utroq comine morccto idest quod plantauit dĩ parte dysũ
& posuit ibi hominem quemformauit: Re capitulando redeat adicat
quod prȩter miserat. quo modo scilic& partedysus fuerit plantatus:
quia produxit dr̃ adhuc decerrac omne lignum speciosum &bonum inescam
Seniq: secutus ad iunxit & lignum uitae in medio parte drso & lignum

Expanded text:
in obscuritate scripturarum satis uigilanter inuentam. sic enim dicuntur in obscuritate scripturarum satis uigilanter inuentam. sic enim dicuntur quaedam, quasi sequantur in ordine temporis uel rerum continuatione narrentur, cum ad propria, quae praetermissa sunt, latenter narratio reuocetur; quod nisi ex hac regula intellegatur, erratur. sicut in Genesi: et plantauit, inquit, dominus deus paradisum in Aedem ad orientem. et posuit ibi hominem, quem formauit. et produxit deus de terra adhuc omne lignum speciosum et bontanquam id factum sit posteaquam factum posuit Deus hominem in paradiso: cum breviter utroque commemorato, id est, quod plantavit Deus paradisum, et posuit ibi hominem quem formavit, recapitulando redeat et dicat quod praetermiserat, quomodo scilicet paradisus fuerit plantatus, quia produxit Deus adhuc de terra omne lignum speciosum et bonum in escam. denique secutus adiunxit: et lignum uitae in medio paradiso, et lignum
Abbreviated transcription (Latin):
riũ uel duode nariũ : & quicumq: alii sunt . quos legendo studiosi libenłer agnos¬
cunt : Plerumq: enim numeri huius modi: pro uniuerso tempore ponuntun:
sicut septies indie laudabote : Nihil est aliud quam semper lausetus inoremeo
tantundem ual& &cum multiplicantur siue perdenariũ sicut septuaginta
& septingenti: unde possunt & septuaginta anni hieremiae prouniuerso
tempore spiritaliter accipi quo est apud alienos ecclesia siue perse ipsos :
sicut decem ꝑdecem centum sunt : &duodecim perduodecim centum
quad iccginta quattuor : Quo numero significitur uni uersitas scõ rum
in a pocalipsi: unde appar& non solas temporum quȩstiones istis numeris
esse soluendas sed latius patere significationes eorum & in multa pro¬
serpere: Neq: enimnumerus iste in apocalrpsi ad tempont pestin&:¬
sed ad homines FHextam regulam tyconius recapitulationem uocat:

Expanded text:
rium, vel duodenarium, et quicumque alii sunt, quos legendo studiosi libenter agnosrium, vel duodenarium, et quicumque alii sunt, quos legendo studiosi libenter agnoscunt. Plerumque enim hujusmodi numeri pro universo tempore ponuntur: sicut, Septies in die laudabo te , nihil est aliud quam, Semper laus ejus in ore meo . Tantumdem valent et cum multiplicantur, sive per denarium, sicut septuaginta et septingenti; unde possunt et septuaginta anni Jeremiae pro universo tempore spiritualiter accipi, quo est apud alienos Ecclesia: sive per seipsos, sicut decem per decem, centum sunt; et duodecim per duodecim, centum quadraginta quatuor; quo numero significatur universitas sanctorum in Apocalypsi . Unde apparet non solas temporum quaestiones istis numeris esse solvendas, sed latius patere significationes eorum, et in multa proserpere. Neque enim numerus iste in Apocalsed ad homines. .Sextam regulam Tyconius "recapitulationem" uocat,
Abbreviated transcription (Latin):
esse non poss& quod de numero dierum dictumest : Nisi ille quidiit
post dies octo intellegatur pastem nouissimamꝰ hei ix quo id xp̃s prȩdixit
ficturũ & pastem primã diei quo id ostendit impl&um. prototis diebus
luob atq ints gris posuis se: eum uero quidixit post dies sexinte gros
omnes & totos sed isolor medios computasse : Hoc modo locutionis quo significatur
a paste totum : &iã illa deresurrectione xp̃i soluitur quȩstio: Pars enim
nouis sima diei quo passus est nisi prototo die accipiatur. idest ad iuncta &iam noc
te praerita : & nox incuius parte ultima resurrexit nisi totus dies acciputur
adiuncto scilic& die in lucescente dominico. Nonpos sunt esse tres dies &tres noc¬
tes quib: se in corde terrae prȩdixit futurũ : Legitimos autem nume ros
dicit quos eminentius diuina scripturte commendat : sicut septenariũ ueł dena¬

Expanded text:
esse non posset, quod de numero dierum dictum est, nisi ille qui dixit: esse non posset, quod de numero dierum dictum est, nisi ille qui dixit: post dies octo intellegatur partem nouissimam diei, ex quo id Christus praedixit futurum, et partem primam diei, quo id ostendit impletum, pro totis diebus duobus atque integris posuisse, eum uero qui dixit: post dies sex, integros omnes et totos, sed solos medios computasse. hoc modo locutionis, quo significatur a parte totum, etiam illa de resurrectione Christi soluitur quaestio. pars enim nouissima diei, quo passute praeterita; et nox in cujus parte ultima resurrexit, nisi totus dies accipiatur, adjuncto scilicet die illucescente dominico, non possunt esse tres dies et tres noctes, quibus se in corde terrae praedixit futurum . 51. Legitimos autem numeros dicit, quos eminentius divina Scriptura commendat, sicut septenarium, vel dena
Abbreviated transcription (Latin):
natione dĩ iam factumerat quod suo tempore futurum fue roet : quod
esse dicit manifes tatum : quamuis haec possint intellegi & deterra
turi sacculi quandoserit caelum nouum &terix noua : inqua in iusti
babitare non poterum: &ideo recte dicitur piis quod ipsa sit terra
eorum quie ulla ex paste nonerit impiorum : quia & ipsa si militer data
cst quando danda firimata est AQuintam tyconius regulam ponit
quamĩ de tomporib: appellat: qua regula plerumq: inueniri
uel comci possit latens inscripturis scĩs quantitas temporum: Duobus
titem modis uilgere dicit hanc regulam: aut tropo synec doche: aut
legitimis numeris: tropus synec doche : aut a parte totum : aut a toto pastẽ
facit intellegi: Sicut unus euangelista post dies octo factum dicit quod
hus post dies sex quando inmonte discipulis tantum trib: prȩsentibis
facies dñi fulsit ut sol : &uestimenta eius ut nix: Vtrũq enim uerum

Expanded text:
natione Dei jam factum erat quod suo tempore futurum erat, quod natione Dei jam factum erat quod suo tempore futurum erat, quod esse dicit manifestatum. Quamvis haec possint intelligi et de terra futuri saeculi, quando erit caelum nouum et terra noua, in qua iniusti habitare non poterunt. et ideo recte dicitur piis, quod ipsa sit terra eorum, quae ulla ex parte non erit impiorum, quia et ipsa similiter data est, quando danda firmata est. Quintam Tyconius regulam ponit, quam "de temporibus" appellat, qua regula plerumque inueniri uel conici possit latens in scripturis sanctis quantitas temporum. duobus autem modis uigere dicit hanc regulam, aut tropo synecdoche ant legitimis numeris. tropo synecdoche aut a parte totum aut a toto partem facit intellegi, sicut unus euangelista post dies octo factum dicit quod alius post dies sex, quando in monte discipulis tantum tribus praesentibus facies domini fulsit ut sol et uestimenta eius ut nix. utrumque enim uerum
Abbreviated transcription (Latin):
& ih abitabitis in quit intento quam dedipatribus uestris : Non carnaliter si cu
carnalis stahel: sed s̃pirealiter sicut spiritalis debemus accipere : eccles
quippesine macula &ruga exomnib: gentib: congregata atq in aeternum
regnaturacum xp̃o: ipsaẽ tertabextorumtetrauiuentiũ : ipsuintellegend
patrib: data quando eis cesta & in mutabili dĩ uoluntate promissa est q̃nm ipsa
promissionis uel prȩdestinationis firmitate iamdata est : quae dando suo tempore
a patrib credita est : sicut de ipsa gractia quae scis datur : scribens ad timothe u
a postolus ait : Non secundum oper nostrac sed secundum suum propositum
& gratiam quaedata est nobis in xp̃o ihũ ante saecula a&erna : manifestata
autem nunc per aduentum saluatoris nostri: Datam dixit gractiam :
quando nec erant adhuc quib: dar&ur : qnm̃ indispositione ac prȩdesti¬

Expanded text:
, Et habitabitis, inquit, in terra quam dedi patribus vestris; non carnaliter sicut , Et habitabitis, inquit, in terra quam dedi patribus vestris; non carnaliter sicut carnalis Israel, sed spiritualiter sicut spiritualis debemus aquippe sine macula et ruga, ex omnibus gentibus congregata, atque in aeternum regnatura cum Christo, ipsa est terra beatorum, terra viventium, ipsa intelligenda est patribus data, quando eis certa et immutabili Dei voluntate promissa est: quoniam ipsa promissionis vel praedestinationis firmitate jam data est, quae danda suo tempore a patribus credita est, sicut Dei ipsa gratia quae sanctis datur scribens ad Timotheum Apostolus ait: Non secundum opera nostra, sed secundum suum propositum et gratiam quae data est nobis in Christo Jesu, ante saecula aeterna, manifestata autem nunc per adventum Salvatoris nostri. Datam dixit gratiam, quando nec erant adhuc quibus daretur, quoniam in dispositione ac praedesti
Abbreviated transcription (Latin):
nouum& spm̃nouum dabo inuos : & auferrm corla pideum decarne uestix. o dabo
uobiscor carneum : Cor quippe carneum undeait a postolus tabulis cordis carn
a corde lapideo uoluit uitã sentiente discerni : Et peruitam sentientem significa
intellegentem: sic fit israhel spiritalis non unius gentis. sed omnium quae ꝓmissu
patrib in eogum semine quodest xp̃s. Hicergo istahel spiritalis. ab illo is ra he
c̃arnali qui estunius gentis souitategiactiae non nobilitate patriaȩ : ꝑ̧tment
non gente distinguitur :s ed altitudo proph&ica dumde illo ela đillum loq us
latenter ticensit adhisc& cumiam deistouela distum loquatur : ad hucde illo
ueladillum uid&ur loqui : Non intellectum scripturrum nobis quasi hostilite
inuidens sed exercens ine dicinaliter nostrum : Vnde & illud quod ait
et induca muos intentemuestitem. & paulo post tamquama dipsum rep& ens¬

Expanded text:
nouum et spiritum nouum dabo in uos; et auferam cor lapideum de carne uestra et dabo nouum et spiritum nouum dabo in uos; et auferam cor lapideum de carne uestra et dabo uobis cor carneum. cor quippe carneum — unde ait apostolus: tabulis cordis carnalibus — a corde lapideo uoluit uita sentiente discerni et per uitam sentientem significauit intellegentem. sic fit Israhel spiritalis non unius gentis, sed omnium, quae promissae sunt patribus in eorum semine, quod est Christus. hic ergo Israhel spiritalis ab illo Israhel ca.rnali, qui est unius gentis, nouitate gratiae, non nobilitate patriae, et mente, non gente distinguitur. sed altitudo prophetioa, dum de illo uel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc et, cum iam de isto uel ad istum loquatur, adhuc de illo uel ad illum uidetur loqui, non intellectum scripturarum nobis quasi hostiliter inuidens, sed exercens mediEt inducam vos in terram vestram; et paulo post, tanquam idipsum repetens
Abbreviated transcription (Latin):
& sp̃m meum dabo inuos: & faciam ut iniustitus meis ambul&is & iudicia mea
custodutis & faciatis & hubitabitis in territ qua mdedi patrib uestris:
&eritis mihi inpopulum & ego ero uobis indm̃: & mundabo uos e omnibus
in mundituis uestris : Hoc̃ denouotestamento est ꝓph&atum : Ad quod podi
non solum una gens illa in reliquiis suis. Deqi ib: alibi scriptum est Si fueritn¬
rus filiorumis rahel sicut arenamaris reliquia es aluaefient : Verum &iam cae
gentes quae promissae sunt patribus eorum. qui &iam nostrisunt : non ambigit ou¬
quis intu&ur: Et lauacrum regenercctionis hicesse promissum quod nunȩ uid
omnib gentib redditum : et illud quod ait apostolus cum testamentinoui gne
commendar& ut in cõ papectione u&eris eminer& : Epistolanos trc uos estis script
Non atyomento sed spũdiuiui : non in tabulis lapideis sed in tabulss cordis carnalibi
Hinc esserespicit et perspicitd ictum ubiistepro ph&adicit: Et dabo uobis con¬

Expanded text:
mbuletis et iudicia mea custodiatis et faciatis; et habitabitis in terram, quam dedi patribus uestris, et eritis mihi in populum, et ego ero uobis in deum. et mundabo uos ex omnibus immunditiis uestris. hoc de nouo testamento esse prophetatum, ad quod pertinet non solum una gens illa in reliquiis suis, de quibus alibi. scriptum est: si fuerit numerus filiorum Israhel sicut harena maris, reliquiae saluae fient, uerum etiam ceterae gentes, quae promissae sunt patribus eorum, qui etiam nostri sunt, non ambigit quisquis intuetur et lauacram regenerationis hic esse promissum, quod nunc uidemus omnibus gentibus redditum. et illud quod ait apostolus, cum testamenti noui gratiam commendaret, ut in comparatione ueteris emineret: epistula nostra uos estis, scripta non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis lapideis, sed in , hinc esse respicit et perspicit ductum ubi iste propheta dicit, Et dabo vobis co
Abbreviated transcription (Latin):
alibi sed in illarum tantũmodo scripturarum mirabili altitudine
& mirabili humilitate discuntur : hacignur instructione praedic¬
tum qͥalt̃signa in cognita lectorem non impedutint : mitem & hu¬
milem corde subiugatũ leniter xp̃o & oneratum sarcina leui funda tum
& radicatum & aedificatũ in caritate quam scientia in flare nonpos¬
sit : accedat adambigua signa in scripturis consideranda & disuicien

Expanded text:
alibi, sed in illarum tantummodo scripturarum mirabili altitudine alibi, sed in illarum tantummodo scripturarum mirabili altitudine et mirabili humilitate discuntur. hac igitur instructione praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint, mitem et humilem corde, subiugatum leniter Christo et oneratum sarcina leui, fundatum et radicatum et aedificatum in caritate, quem scientia inflare non possit, accedat ad ambigua signa in scripturis consideranda et discutien