comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enim ab honestis agi debuerunt.
Quȩ sunt gͦ. illa sacra. quib agendis tales
el igit scĩtas. quales nec thimelica in se ad mi¬
sit obscenitas : At enim habent ista phis olo¬
gicas quasdam. sicut aunt. idẽ. naturaliũ
rationum int̃p̃tationes. Quasi uͦ nos in hac
disputatione phisiologiam querimꝰ. & non
theo logiam: iclẽ. rationem ñ naturȩ s dĩ.
Quanuis enim qui uerus ẽ ds̃ non opinio
ne s nat᷑a ds̃ sit: non tm̃ om̃is natura ds̃ ẽ.
quia & homine̾s &e pecoris. & arboris. & lapidis.
utiq natura ẽ. quorum nichil ẽ ds̃.Si autẽ int̾preta¬
tionis huiꝰ quando agit᷑ de sacris matris dm̃
ciput ẽ certe qđ mat̾ dm̃ t̾ra ẽ. quidultra que¬
rimus: Quid cȩcera ꝑserutamur: Quid euiden.¬
tius suffragat᷑ cis qui dicunt om̃s istos dõs ho¬
mines fuisse: Sic enim sunt trigene: sicis matẽ.
tra. Inuera autẽ cheologia: opusdĩ ẽ tra non

Expanded text:
neque enim ab honestis agi debuerunt. neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se admisit obscenitas? gicas quasdam, sicut aiunt, id est naturalium rationum, interpretationes. Quasi vero nos in hac disputatione physiologiam quaeramus, et non theologiam; id est rationem, non naturae, sed Dei. Quamvis enimne, sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum, caput est certe quod Mater deum terra est, quid ultra quaerimus, quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur eis, qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia opus Dei est terra, non
Abbreviated transcription (Latin):
nentia. uelut secernere nitunt᷑ acuuili theo¬
logia. qͣm ꝑtinere adurbem uolunt. quasi
ab honestis & dignis in digna & turpiat Itaq
potuis ẽ. unde gr̃e debeant᷑ histrionib qui
ocłis hominum peꝑcerunt: nec om̃ia specra¬
cłis nudauerunt quȩ sacrarũ ędium parie¬
tib occulunt᷑. Quid de sacris eorum boni
sentiendum. ẽ. quȩ tenebris oꝑiunt᷑ cum tam
sint detestabilia quȩ ꝓferuntur in lucem:
Et cerce quid in occulto agant ꝑ abscisos
&e molles: ipsi uiderint. Eosdem tm̃ homines
in felicit̃ acturpit̾ eneruatos atq corruptos.
occultare minime potuerunt. ꝑsuadeant
cui possunt se aliquid sẽm ꝑ tales agere ho-¬
mines: quos int̾ sua sc̃a numerari atq uer¬
sari negare ñ possunt. Nescimus quid agant:
s scimus ꝑ quales agant. Nouimus autem
quid agant᷑ in scȩna: quo nunqͣm uł in cho¬
ro meretricũ abscisus aut mollis intrauit.
Et tm̃ etiam ipsa. turpes & in fames agunt.

Expanded text:
nentia uelut secernere nituntur a ciuili theonentia uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles, ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt;
Abbreviated transcription (Latin):
decora non poetarum sed popłorum. non
mimorum. s sacrorum. non theatrorum
Stemplorum. idest non fabulo se s ciui¬
lis thcologiȩ a tanto auctore ꝓduntur ñ
frustra histriones ludicris arcib fingunt
dõrum quȩ tanta ẽ turpitudineni: s pla¬
ne frustra sacerdotes uł sacris litib conant
fingere dõrum quȩ nulla ẽ. honestatem.
Sacra sunt uinonis. & hȩc in eiꝰ dilecea insula
samo celebrabant᷑: ubi nuptum data ẽ. ioui.
Sacra sunt cereris: ubi a plutone rapta ꝓser¬
pina querit᷑. Sacra sunt ueneris: ubi amatꝰ
eiꝰ adon apͥn o dente extinctus uiuenis formo-¬
sissimus plangitur. Sacra sunt matris dm̃:
ubi artis pulcher adolescens ad ea dilectus
& muliebri zelo abscisus. etiam hominum
abscisorum. quos gallos uocant. infelicita¬
te deplorat᷑. Hȩc cum deformiora sint om̃i
sçȩnica feditare quid̃ qͥ sabulosa de diis fig¬
menta poetarum. ad theatrum uidelicet ꝑti-¬

Expanded text:
decora non poetarum, sed populorum; non decora non poetarum, sed populorum; non mimorum, sed sacrorum; non theatrorum, sed templorum; id est non fabulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod fabulosa de dis figmenta poetarum ad theatrum uidelicet perti
Abbreviated transcription (Latin):
bitam scęnã & nobilissimam meretricem lau¬
rentinam dõ herculi dedit. At illa cum dor¬
miss in templo: uidit in sonnis herculẽ sibi
eẽ commixtum sibiq dixisse. qđ inde descen-¬
dens cui pͥmum iuueni obuia fieret aput
illum eẽt. inuentura mercedem quã sibi cre¬
dere deberet ab hercule ꝑ solutam. Acsic
ab eunti cum pͥmus uiuenis ditissimus cha¬
ratius occurriss: eamq dilectam secũ diu¬
tius habuiss : illa herede defunctꝰ ẽ. Quȩ
amplissimam ad epta peccuiiam. ne dinę
mercedi uideret᷑ in grata. qđ asceptissimum
putauit eẽ. numinib popłm romanũ etiam
ipsa scripsit heredem. atq illa non compa¬
rante. inuentum ẽ. testam̃tum. Quib merttis
eam ferunt etiam honores merusse diumos.
hȩc si pͦetȩ fingerent. simimi agerent: ad fa¬
bulosam theologiam dicerentur ꝓculdubio
ꝑtinere. & a ciuilis theologie dignitate
seꝑaranda uidicarentur. Cum uͦ hȩc de-¬

Expanded text:
bitam cenam et nobilissimam meretricem Labitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Cum uero haec de
Abbreviated transcription (Latin):
utiq risum quesisse uideret᷑ Uarro & dixte
ñ cum irrideret dõs. s cum comm̃dat  oc
dixit. diuinarum ñ hum anarũ um li¬
bri hoc eum scripsisse testant̃ nec ubi ludos
scends exponebat. s ubi capitolina uira pan-¬
Ct Deniq a talib uincit᷑ & fatetur sicut for¬
d bumana dõs fecerunt. ita eos delectari huma¬
nis uoluptatib credidisse. Non enin & malig¬
ni sp̃s suo negotio defuerunt. ut has noxias
opiniones humanarum m̃tium ludificatio¬
ne firmarent. Unde etiam illudẽ qđ hercuł
edieuus. ociosus atq feriatus lusit thesseris
secum utraq manum alternante. in una con-¬
stituens herculem. in altera se ipsum. subea
conditione. ut si ipse uiciss. de stipe templi.
sibi scȩnam pararet. amicamq conduceret. Si
autẽ uictoria herculis fieret hoc idem de pecu¬
nia sua uoluptati hercuł exhiberet. Dem de
cum a se ipso tanqͣm ab hercule uictus ẽẽt de¬

Expanded text:
utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, de
Abbreviated transcription (Latin):
apollo epheb ita ꝑsonȩ sunt histrionum. ut
non sint statuę delubrorume Cur forculus
qui forib p̃ẽ. & lim̃tinus qui linim. dii sunt
mascłi. atq int̾ hos cardinea feminaẽ quȩ
cardinem seruat: Nonne ista diuinarum
libris reꝑuint᷑. quȩ graues poetȩ sius car¬
minib indigna diterunt: Nunquid diana
theatrica portat arma. & urbana simplicit̃
uirgo ẽ: Nunquid scȩnicus apollo eytha¬
rista ẽ. & ab hac arce delficꝰ uacat S hec ho¬
nestiora sunt incomparatione turpiorũ.
Quid de ipso ioue senserunt. qui eiꝰ nutri¬
cem in capitolio posuerunt: Nonne atte
stati sunt euemero. qui om̃s tales dõs ñ fa¬
bulosa garrulitate ut historica diligentia
homines fuisse mortalesq conscripsit: Epulo¬
nes etiam dõs parasitos ious. ad eiꝰ m̃sam
qui constituerunt: quid alud qͣm inmica
sacra eẽ. uoluerunt: Nam parasitos iouis
ad coniuuium eiꝰ adhibitos simimus dixiss

Expanded text:
Apollo ephebus, ita persone sunt histrionum, ut Apollo ephebus, ita persone sunt histrionum, ut non sint statue delubrorum? Cur sorculus forculus , qui foribus preest et Limentinus, qui limini, sunt dii masculi atque inter hos cardea femina est, que cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur, que graves poete suis carminibus indigna duxerunt? Nunquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Nunquid scenicus Apollo citharista est et ab hac arte delphicus vocatur? Sed hec honestiora sunt in comparatione turpiorum. Quid de ipso Iove senserunt, qui eius nutricem in capstati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset,
Abbreviated transcription (Latin):
płos & dõs. Deleccationis enim causa sicut
dicit seribunt poetȩ non utilitatis. Ea tũ¬
seribunt: quȩ dii expectant popłi exhibeant.
Reuocatur g ad theologiam eiui lemboeo¬
logia fabulosa theatrica. scenica indigita¬
tis & turpicudinis plena. & ex cota quȩ me¬
rito culpanda & respbnda uidicat᷑ pars hule.
quȩ colenda & obseruanda censetur. Non
sane parsin congrua sicut ostendere institui.
& quę ab unuĩso corpore aliena importune
illi connexa atq suspensa sit. s om̃ino conso¬
na. & tanqͣm eiꝰdem corꝑis m̃brum conueni¬
entissime copulata. Quid enim aliudostendt̃
illa simulachra. formȩ. ȩtates. sexꝰ. habitus
dõrum. Nunquid barbatum iouen. imber¬
bem mercurium poetȩ habent. pontfices ñ
habent e Nunquid pͥapo mimi. non etum sa¬
cerdotes enorma pudenda fecerunt : Analit̃
stat adorandus in locis sacris. quã ꝓcedit ri¬
dendus intheatris: Non saturnus senex

Expanded text:
pulos et deos. Delectationis enim causa, sicut pulos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt poetae, non utilitatis: ea tscribunt, quae dii expetant, populi exhibeant.Revocatur igitur ad theologiam civilem theologia fabulosa, theatrica, scenica, indignitatis et turpitudinis plena: et haec tota, quae merito culpanda et respuenda judicatur, pars hujus est, quae colenda et observanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab universo corpore aliena importune illi connexa atque suspensa sit, sed omnino consona, et tanquam ejusdem corporis membrum convenientissime copulata. Quid illa simulachra, forme, etates, sexus, habitus deorum? Nunquid barbatum Iovem, imberbem Mercurium poete habent, pontifices non habent? Nunquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex,
Abbreviated transcription (Latin):
sui generis distinguere conaret᷑. magis eam
ex utraq temꝑatam qͣm ab utroq separa¬
tam intelligi uoluit. Ait enim: ea quȩ scri¬
bunt poetȩ: minꝰ eẽ. qͣm ut popłi sequi debe¬
ant : quȩ autẽ phylosophi plusqͣm ut ea
uulgum scrutari expediat. Quȩ sic abhor¬
rent inquit ut tm̃i exitroq genere ad cuuiles
rationes assumpta sint non pauca. Qua re
quȩ erunt communia cum ꝓpͥis: una cum
ciuilib scribemus. Et quib maior societas
debet eẽ nob̃ cum philosophis qͣm cum po¬
eticis. Non gͦ nulla cum poetis. Et tm̃ alio lo¬
codicitur: de generationib dõrum magis ad
poeras qͣm adphisicos. fuisse popłos inclina-¬
tos. hic enim dixit. quid fieri debeat: ibi quid
faciat. Phẏsicos dixit utilitatis aausa fuisse¬
scripsisse: poetas delectationis. Ac ꝑ hoc ea q̃
a poetis conscripta popłi sequi non debent.
crimina sunt dõꝵ: quȩ tm̃ delectant & po¬

Expanded text:
sui generis, distinguere conaretur, eam magis sui generis, distinguere conaretur, eam magis ex utraque temperatam, quam ab utraque separatam intelligi voluit. Ait enim, ea quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea vulgum scrutari expediat. Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. Quare quae sunt communia cum poetis, una cum civilibus scribemus: e quibus major societas debet esse nobis cum philosophis, quam cum poetis. Non ergo nulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat; ibi, quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse; poetas, delectationis. Ac per hoc ea quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum: quae tamen delectant et po
Abbreviated transcription (Latin):
uitam polluit consortium nefariorũ hominũ
si se inserant affectionib & assensionib nr̃is
&e uitam non polluit societas demonum. qͥ
coluntur criminib suis: si ueris qͣm malis.
si falsis qͣm maler hec cum dicimus uideri
fortasse ciupiam nimis harum rerum igna¬
ro potest ea sola dediis talib maiestati in dig¬
na diuinę &e ridicula destestabilia celebrari
quȩ poeticis cantant᷑ carminib & ludis scȩ¬
nicis actitantur: sacra uͦ illa quȩ non histri.¬
ones s sacerdotes agunt. ab omni eẽ. dedecore
purgata & aliena. hoc si ita eẽt nunqͣm thea¬
tricas turpidines in eorum honorem quisqͣm
celebrandaseẽ. censeret. Nunqͣm eas ipsi dii
p̃ciꝑent sibimet exhiberi. S idõ rachil pu¬
det̾ ad obsequium dõrum calia gerere in
theatris. quia similia gerunt᷑ intemplis. De¬
niq eommemoratus auctor ciuilem theolo¬
giam a fabulosa ae naturali t̃ciam quandã

Expanded text:
vitam polluit consortium nefariorum hominum, vitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant affectionibus et assensionibus nostris, et vitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si veris, quam mali? si falsis, quam male? 3. Haec cum dicimus, videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus majestati indigna divinae, et ridicula, detestabilia celebrari, quae poeticis cantantur carminibus, et ludis scenicis actitantur; sacra vero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, nunquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, nunquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor civilem theologiam a fabulosa et naturali, tertiam quamdam
Abbreviated transcription (Latin):
tentur. una ęt̃na poscendaẽ : nemo ut arbitror
usq ad tantura p̃cipicium furiosissimȩ impi¬
etatis insanit. Nec fabulosa gͥ. nec culi theo¬
logia: sempit̃nam quisqͣm ad ipiscit᷑ uitam.
Illa ce enim de diis turpia fugendo seminat.
hec fauendo mecit. Illa mendatia spargit.
hȩc collegit. Illa res diuinas falsis criminib in¬
sectatur. Hȩc eorum criminũ ludos indiuinis
reb amplectitur. Illa de diis nefanda figm̃ta
hominum carminib ꝑsonat. hȩc ea dõrũ sisoꝵ
festiuitatib consecrat. facinora &e flagitia
numinum illa cantat: hȩc amat. Illa ꝓdit.
aut fingit: hȩc autẽ attestat᷑ ueris aut oblec¬
tatur & falsis. Ambȩ turpes ambȩq dãnabiles
S illa quȩ theatrica ẽ. publicam turpitudi¬
nem ꝓfitetur. ista quȩ urbana ẽ. illuis curpi¬
dudine ornatur. hineme uita ȩtña sꝑabit᷑.
unde ista breuis temꝑałq polluit᷑: An u̾

Expanded text:
tentur, uita aeterna poscenda tentur, uita aeterna poscenda usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. Nec fabulosa igitur, nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Illa enim de diis turpia fingendo seminat, haec favendo metit: illa mendacia spargit, haec colligit: illa res divinas falsis criminibus insectatur, haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur: illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat, haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat: facinora et flagitia numinum illa cantat, haec amat: illa prodit, aut fingit; haec autem aut attestatur veris, aut oblectatur et falsis. Ambae turpes, ambaeque damnabiles: sed illa, quae theatrica est, publicam turpitudinem profitetur; ista, quae urbana est, illius turpitudine ornatur. Hinccine vita aeterna sperabitur, unde ista brevis temporalisque polluitur? an vero
Abbreviated transcription (Latin):
ad cheatrum. naturales ad mundum. cuules
adurbem. cum mundus opꝰ sit diuinũ: ur¬
bes uͦ & theatra. oꝑa sint hominum. Nec alii
derideant᷑ intheatris quã qui ad orantur
intemplis. nec aliis ludos exhibeatis. qͣm qui¬
b uictimas immolatis. Quanto lib̾uis subtiliꝰq
ista diudes: dicens alios eẽ. dõs naturales. alios
ab hominib institutos. s de institutis aliudha-¬
b̾e litteras poetarum. aliud sacerdotum. utrasq
tm̃ ita ẽe. int̾se amicas consortio falsitatis. ut
gratȩ sint utręq demonib quib doctrina ẽ¬
inimica ueritatis. Sequestrata gͥ. paululum
theologia quã naturalem uocant. de qua post¬
ea disserendum ẽ. placet ne tandem uitam
ȩt̃nam peti aut sꝑare ab diis poecicis theatri¬
cis. ludicris sęnicis: Absit. Immo auertat ds̃
uerus ds̃ tam immanem sacrilegãq demĩtiã.
Quid ab eis. quib diis hec placent. & quos
hȩc placant. cum eorum illie crimina frequen¬

Expanded text:
ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam. Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequen
Abbreviated transcription (Latin):
de quib hi libri tanta sollercia conscribunt᷑.
simus. & sine ulla dubitatione doctissimus
S tm̃ homo non ds̃. nec sp̃u dĩ aduidenda
& annuncianda diuina inueritatẽ libtatẽ¬
ꝙ subuectus. cernis quidẽ quam suit res
diuinȩ ab humanis nugis atq mendatuis
Nerim̃de . s uiciosissimas popłorũ opimo
Qc consuetudines in suꝑsticionib publi¬
bos uetais offende quĩs ab dõꝵ natur ab¬
horrere uł elium quales in huiꝰ inunddi
elem̃tis humani animi suspicat᷑ infirmitas.
& sentis ipse cũ eas usq quaq considas. & om̃is
ur̃a litteratura circunsonat. Quid hic agithu¬
manum quanius excellentissimũ ingenium :
Iuid tibi humana licet multiplex ingensq
doctrina in his angustiis suffragat᷑ Natura¬
les dõs colere cupis: ciuiles cogeris. Inuenisti
alios fabulosos inquos lib̾ius qđ sentis euo¬
mas: unde &e istos ciuiles uelis noł ue ꝑfun-¬
das. Dicis quippe fabulosos accommodatos. eẽ.

Expanded text:
de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur?de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur?simus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse
Abbreviated transcription (Latin):
sacerdites nosse atq ad ministrare debent:
re & faicere quemq par sit. Ad huc qđ seqͥt᷑
attendamus. Prima inquit theo logia maxi¬
me accommodata ẽ. ad theatrum. Seda. ad
mindum. Tercia : ad urbem. Quis ñ uideat
cui palmam dederit. Utiq scđȩ quã supͣ dixit
mus eẽ. phylosophoꝵ Hanc enim ꝑtinere te¬
statur ad mundum: qͦ isti nichil eẽ excellen¬
tius opinant᷑ in reb. Duas uͦ illas theologias
pͥmam &e c̃ciam theathri scilicet atq urbis di¬
stinxit e ad iunxit. Uidemus enim ñ continuo
qd ẽ urb ꝑtinere posse & ad mundum: quan¬
uis urbes eẽ. uideamus in mundo. fieri enin
potest ut in urbe scđm falsas opiniones ea
colantur & ea credantur. quoꝵ inmundo ut
extra mundũ natura sit nusq̃m. Theatrum ũ
ubi ẽ. nisi in urbe: Quis theatrum instituit ñ
eiuuitase ꝓ pt̃ quid instiruit nͥ ꝓpt ludos sceni¬
cose U̾bi sunt ludi scenici nͥ in reb diuinis.

Expanded text:
sacerdotes, nosse adque administrare debent. sacerdotes, nosse adque administrare debent. re et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis,
Abbreviated transcription (Latin):
cacdere non possunt. ñ solum ferunt s etiã
libent̃ audiunt: neq id tantum. s dis quoq
Dixerit aliquis. Hȩc duo genera mythicon &
physicon idẽ fabulosũ atq naturale. di¬
namus ab hoc cuuli de quo nunc agitille
de illa &e ipse discreuit iamq ipsunt ilem
uideamus qualit̃ explicet. Uids quidem
cũr debeat discerni fabulosum: quia falsum.
quia tarpe quia indignumẽ. Naturale autẽ
acuixi uelle discernere quidẽ. aliud qͣm etiam
ipaim ciuile fateri eẽ. m̃dosum Sienim illud
naturale ẽ. quid habet rep̃hensionis ut excluda¬
tur: Si autẽ hoc qđ cuule dr̃ naturale ñ ẽ.
quid habet meriti ut admittat᷑. Hec nempe
illa causa ẽ. quare pͥus scripserit de reb huma.¬
nis. posteruis de diuinis: qm̃ in diuinis dõrũ
reb ñ naturam s hominum insticutã secutꝰẽ.
Incueamur sane & cuulẽ theologiã. Tercͥum
genus ẽ. inquit. qđ in urbib ciues maxime

Expanded text:
cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum, sed diis quoque Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime
Abbreviated transcription (Latin):
inquib ẽ dii qui sint. ubi qđ genus. qualeẽ.
a quodam temꝑe an a sempit̾no fuerint. dii
ex igne sint ut credit heraclitꝰ. an exnume¬
ris ut pitagoras. an ex athomis ut  picurus.
Sic alia: quȩ facilius intra parietes in scola.
qͣm extra in foro ferre possunt aures. Nichil
in boc genere culpauit qđ physicon uocant.
&e ad philo sophos ꝑtinet: tantumq eorum
int̾ se controũsias cominemorauit. ꝑ quos
facta ẽ. dissidentium multitudo sectarum
Remouit tm̃ hoc genus aforo. ide. a popłis.¬
scolis uͦ & parietib clausit. Illud autẽ pͥmũ
mendacissimũ atq turpissimum a cuutatib
non remoute. Oreligiosas aures popłares:
atq in his etiam romanas. Qđ de diis im¬
morcalib phylosophi disputant. ferre y
possunt: qđ uͦ poetȩ canunt & histriones
agunt. quia contra dignitatẽ ac natizm
immortalium ficta sunt. quia non mͦm ho
minem. s etiã in contemptissimnum honinẽ

Expanded text:
in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tscholis vero et parietibus clausit: illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. O religiosas aures populares, atque in his etiam Romanas! Quod de diis immortalibus philosophi disputant, ferre non possunt: quod vero poetae canunt, et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemptissimum hominem
Abbreviated transcription (Latin):
nis ad mittit. Teͬtͣium eciã ipse latine enun-¬
tiauit. qđ ciuile appellat᷑. Deinde ait. Mithi¬
con appellant. quo maxime utunt᷑ poetȩ.
Physicon: quo phylosophi. Ciuile. qͦ popłi.
Primilm inquit qđ dixi. in eo sunt multa
contra dignitatem & naturã inmorcalium
ficta. In hoc eium ẽ. ut dĩ alius excapit ltꝰ
ex femore sit. alius ex gutis sanguinis na
In hoc ut dii furati sint. ut adulterarint io
seruierint homini. Deniq in hoc om̃ia dus
attribuunt᷑: quȩ ñ mͦ in hominem s eciam
quę incontemptissimum hominẽ cadere
possunt. Hic certe ubi potuit ubi aususẽ
ubi impunitum ꝓutauit: quanta m̃dacis¬
simis fabulis nat᷑e dõꝵ. fieret in uria sine
caligine ullius ambiguitatis exp̃ssit. Loque¬
batur enim non de naturali cheologia. ꝙͣ
de ciuili. s de fabulosa. qͣm li̾e a seputa.¬
uit eẽ. culpandam. Uideamus quid de alta
de quo multos libros phylosophi reliquerunt.

Expanded text:
nis admittit. Tertium etiam ipse latine enunnis admittit. Tertium etiam ipse latine enuntiavit, quod civile appellatur. Deinde ait: Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; civile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ex capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut dii furati sint, ut adulteraverint, ut servierint homini: denique in hoc omnia diis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de alterde quo multos libros philosophi reliquerunt;
Abbreviated transcription (Latin):
reddens cur id fecerit. Quã si tacuiss : alit̃
hoc factum eiꝰ ab aliis fortasse defendetur. In
ea uͦ ipse ratione quã reddidit. nec aliis quie¬
qͣm reliquit ꝓarbitrio suspicari: & sacis ꝓ¬
bauit homines se p̃posuisse institutis homi¬
num. ñ naturam hominum nature dõrum.
Ita se libros rerum diuinarũ. ñ de ueritate
confessus ẽ Qđ aꝑtius alibi posuit. sicut
in quarto libro commemoraui. ex nacurȩ for¬
mula se scripturum fuisse si nouam ipse
condet ciuitatem. Quia uͦ iam ueterẽ inue¬
nerat. ñ se potiusse nͥ eiꝰ consuetudinem seqͥ.¬
Deinde illud qualeẽ. qđ tria genera cheo¬
logiȩ dicit eẽ. idest rationis quȩ de diis ex¬
plicatur. eorũq unum mithicon appella¬
ri. alcerum physicon. tc̃ium eiuile: Lati¬
ne si usus admitteret. genus qđ pͥmum po¬
suit fabulare appellaremꝰ. S fabulosum
dicamus. Afabuł enim mithicon dictum ẽ.
naturale dicat᷑. iam & consuecudo locutio¬

Expanded text:
reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem seqDeinde illud quale est, quod tria genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de diis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium civile? Latine si usus admitteret, genus quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus: a fabulis enim mythicon dictum est;naturale dicatur, jam et consuetudo locutio
Abbreviated transcription (Latin):
fitens qđ etiam istȩ res diuinȩ sic̃ pictura.
sicur structura ab hominib institute sint.
quisse. U̾bi enur. dr̃ ñ om̃is usitate qͥdem
intelligitur aliqua. s potest intelligi & nulla:¬
qͣm quȩ nulla ẽ. nec om̃is nec aliqua ẽ. Nã ut ip¬
se dicit. si oñis eẽt nat᷑a dõ rumde qͣscribet. seri¬
bendi ordine reb humanis p̃ponenda eẽt. Ut
autem & ipso tacente ueritas clamat p̃ponenda
eẽt certe reb romanis etiam si non om̃is s saltẽ
aliqͣ eẽt. Recte autẽ pꝰponit᷑. Ergo nulla ẽ. Non
itaq reb diuinis ante ferre uoluit res huma¬
nas. s reb ueris noluit anteferre res falsas.
In enim quȩ scripsit de reb humanis. serutꝰ ẽ.
historiam rerum gestarũ. Quȩ autẽ dehis
quas diuinas uocat. qͥd nͥ opiniones terum
uanarũ : Hocẽ. nimirum qđ uoluit subtili
significatione monstrare: non solum scribeis
dehis posterus qͣm de illis. s etiam rationẽ

Expanded text:
fitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, fitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. quisse. Ubi enim dicitur \'non omnis, usitate quidem intellegitur aliqua; sed potest intellegi et \'nullam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ. qͣm hominum. Iuid qđ in illis trib no.¬
uissimis libris dõs certos & in certos. & selec-¬
tos. diligent̃ explicans. nullam dõrum nat᷑am
p̃t̃mitere uidet᷑: Quid ẽ. gͦ qđ ait. si de omni
natura dõrum & hominum scriberemus ꝓͥ¬
us diuina ab soluissemus. qͣm humana attiti¬
gissemus: Aut enim de omni natura dõrum
scribit. aut de aliqua: Aut om̃ino de nulla.
aliqua: cur non etiam ipsa res p̃cedat huma¬
nas: An indigna ẽ. p̃ferri etiam uniũsȩ na¬
turȩ hominum pars aliqua dõꝵ Qđ simul¬
tum ẽ. ut aliqua pars diuina p̃ponatur uni¬¬
uersis reb humanis: saltem digna ẽ. uł ro¬
manis. Rerum quippe humanarũ libros.
non quantum ad orbem t̾rarũ s quantũ
ad solam romã ꝑtinet scripit. Quos tm̃ re¬
rum diinarũ libris se dixit scribendi
ordine merito p̃tulisse sic̃ pictorem tabulȩ
pictȩ sicut fabrũ edificio: aꝑtissime con-¬

Expanded text:
esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus noesse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime con
Abbreviated transcription (Latin):
aretestatiꝰ confirmant Iste ipse uarro
ꝓpterea se prius de reb humanis. de diuinis
autẽ postea scripsisse testatur qđ pͥus exti¬
terint ciuitates. deinde ab eis hȩc instituta
sint. Uera autem religio non at̃rena aliqua
ciuitate instituta ẽ: s plane celestem ipsã
insticuit cuutatem. Eam uͦ insptrat &e docet
uerus ds̃ : dator uirȩ ȩt̃nę ueris cultorib
suis. Uarronis gͥ confitentisidõ se pͥus de
reb humanis scripsisse  de diuinis quia di¬
uinȩ iste ab hominib institute sunt: hȩc
ratio ẽ. Sicut pͥor ẽ inquit pictor quam tabu¬
la picta. pͥor faber quã edificium: ita pͥores
sunt ciuitates quã ea a cͤiuitatib instituta¬
sunt. Dicit autẽ pͥus se scripturũ fuisse de
diis. postea de hominib si de omni natura
dõrum scrͥberet. qͦsi hic de aliqua scriberet.¬
& non de omni : aut uͦ etiam aliqua licet
non omnis dõrum natura non pͥordebeat

Expanded text:
adtestatione confirmant. Iste ipse Varro adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior ela picta, prior faber quam aedificium; ita priores sunt civitates, quam ea quae a civitatibus sunt instituta. Dicit autem se prius scripturum fuisse de diis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet. Quasi hic de aliqua scribat, et non de omni; aut vero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat
Abbreviated transcription (Latin):
dedit consecrationes: alteri sacra pͥuata. ul¬
timo publica. Hanc uelut pompã obsequio¬
rum. in trib qui restant dii ipsi secunt᷑ ex:¬
tremi. quib iste uniuersus cultus impensus
c̃. in pͥmo dii certi inscđo incerti. intcio cun¬
ctorum nouissimo. dii p̃cipu. atq selecti.
In hac cota serie pulcherrimȩ ac subtilissi¬
me distributionis & distinctionis uitam
et̃nam frustra queti. & sꝑari impudentissi¬
me uł optari: ex his quȩ iam diximus. &e q̃
deinceps dicenda sunt. cui uis hominum
qui corde obstinato sibi ñ fuerit inimicus.
facillime apparec. Uel hominum enim sunt
ista ustituta uł demonum. ñ quales uocant
illi donones bonos. s ut loquar aꝑtius
immindoꝵ sp̃uum ae sine controusia ma-¬
lignorim: qui noxias opiniones quib ani-¬
na humana mag̃ mag̃q uanescat. & in com¬
nutabili ȩtnȩ q ueritati coaptari atq inhe
non possit inuidentia mirabili & oculte

Expanded text:
dedit consecrationes, alteri sacra privata, uldedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti.In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occult
Abbreviated transcription (Latin):
sexientes de locis: t̃cios detemporib: quar¬
ds de sacris: etiam hic qui exhibeantꝰ subtilis¬
sassima distinctione commendans. S quia
oportebat dicere & maxime id expectabatur.
quib exhibeant: de ipsis quoq diis tres con¬
scripsit extremos: ut quinquies t̃ni quinde¬
cim fierent. Sunt autem om̃s ut diximꝰ sex¬
decm: quia &e istorum exordio unum singła¬
rem qui priꝰ de om̃ib loqueret᷑ apposuit. Quo
ab soluto. consequent̃ exilla quinq ꝑtita dis¬
xibutione tres p̃cedentes qui ad homines
ꝑtinent. ita subdiuisit: ut pͥmus sit de pontr¬
ficib scđs de augurib t̾cius de quindecim¬
uiris sacrorũ. Scđos tres ad loca ꝑtinentes ita:
ut inuno eorũ de sacellis altero de sacris adi¬
b diceret. tc̃io de locis religiosis. Tres porro
qui istos secunt᷑ & ad temꝑa ꝑtinent. idẽ. ad.
dies festos. ita: ut unum eoꝵ faceret de feriis.
alterum de ludis circensib. de sornicis t̃ciũ
Quarcoꝵ trium ad sacra ꝑtinentium. uni

Expanded text:
sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris; etiam hic qui exhibeant, ubissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis relqui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni
Abbreviated transcription (Latin):
mos de reb ab soluit. Quat̃ autẽ seni: uigin.¬
ti &e quatuor funt. S unum singłarem qui
communit̃ pͥus de om̃ib loqueret᷑ in capite
posuit. Indiuinis idemtidẽ reb. eadem ab
illo diuisionis forma seruataẽ. quantum
attinet ad ea quȩ diis exhibenda sunt. Exhi¬
bentur enĩ ab hominib in locis & temꝑib
sacra. hec quatuor quȩ dixilibris complexꝰ
e tnis. Ielam tres pͥores de hominib scriist.¬

Expanded text:
mos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginmos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scrips
Abbreviated transcription (Latin):
tellus de incendio sacra uestalia &e aeneas de
troiano excidio pęnates libasse p̃dicantꝰ: &
tm̃ ea legenda scłis ꝓdit. quȩ a sapientib ae
insipientib merito abicienda. & ueritati reli:¬
gionis inimicissima uidicent᷑: quid existima¬
re debemus. nͥ hominem acerrimum acꝑitis¬
simum non tm̃ sc̃o sp̃u lib̾um. oppssum fuis¬
se suȩ ciuitatis consuetudine ac legib &e tm̃
ea quib mouebat᷑ sub spetie comm̃dandȩ re¬
ligionis tacere noluisse: quadraginta &e unũ
libros scripsit antiquitatũ. Hos in res huma¬
nas diuinasq diuisit. Rebus humanis uigni¬
tiquinq. diuinis sex decim tribuit. istam se¬
cutus in ea participatione rationem. ut rerũ
humanarum libros senos. quartuor partib
daret. Intendit enim qui agant. ubi agant.
quando agant. quid agant. In sex itaq pͥmis
de om̃ib scripsit: in scdis sex de locis. Sex t̾ci¬
os de temporib. sex quartos eosdẽq postre¬

Expanded text:
tellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de tellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse. CAPUT III. Quae libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postre
Abbreviated transcription (Latin):
uira. tu sacerdotum. tu domesticã. tu publi¬
cam discip linam. tu sediũ regionum locoꝵ.
tu omnium diuinarũ humanarumq rerũ
nomina. genera. officia. causas aꝑiusti. Iste
gͥ uir tam insignis excellentisq ꝑirie a qđ
deillo etiam terentianꝰ elegantissimo uersi¬
đo breuit̃ ait. Uirdoctessimꝰ unde cumq uarro
qui tauni mul cas nie aliquid ei scribere uaca.s¬
se miremur tam multa scripsit. qua multa
quam inuretantus ingeo. tant᷑ q do ctrana.
sperum uelut diunarũ Qquib socipit
oppugnator eet atq destrudu esqr p sit
re ligio nem si ad suꝑsticionẽ doeret ꝑtine¬
re nescio utrum tam multa ineis nidenda
contempuenda. detestanda conscriberet Cum
uͦ dõs eosdem ita coluerit colendorq censue¬
rit. ut in eo ipso oꝑe litterarum suarim osuae
se timere ne ꝑeant non in cursu hostili s cuit¬
um negligentia. de qua illos uelut rumaise
recondi atq seruari. utiliore cura qͣm me.¬

Expanded text:
iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publiiura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa nquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina lirecondi adque seruari utiliore cura, quam qua Me
Abbreviated transcription (Latin):
miris dicat eam. quȩ ibi ũsatur disputationẽ
se habuisse cum marco uarrone. Nomine in¬
quit om̃ium facile acutissimo & sine ulla
dubitatione doctissimo. Non ait eloquentissi¬
mo uł facundissimo. qm̃ reuera in hac facul¬
tate multũ imparẽ. s omĩum inquit facile
acutissimo. Et in eis libris idẽ. a cademicis ubi
cuncta dubitanda eẽ. contendit: addidit si¬
ne ulla dubitatione doctissimo. fecto de hac
re sic erat certus. ut auferret dubitationem
quã solet in om̃ib adhibere. tanqͣm de hoc
uno. etiam ꝓ a cademicoꝵ dubitatione dispu¬
taturus. se a cademicum fuiss oblitꝰ. In pͥmo
autẽ libro cum eiusdem uarronis litterariã
oꝑam p̃dicaret: nos inquit in nr̃a urbe ꝑ egri¬
nantes errantesq tanqͣm hospites au libri
quasi domum reduxerunt ut possemus alt¬
quando qui &e ubi eẽmꝰ. agnoscere. Tu ȩtatem
patrie. tu descriptiones temꝑum. tu sacroꝵ

Expanded text:
micis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem micis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum