comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illiꝯ natura qđ ibi uisibile cernitur:
s ex oꝑatione sp̃c̃ sc̃i. qui in illo uisibi¬
li inuisibilit̾ oꝑat᷑ . D. Nonne hanc
eandẽ uirtutẽ ad reꝑationẽ hominis
sine exhibitione uel amminiculo
gͦ causa fuit ut ista instituerentur:¬
& iuberetur homo quasi in istis quȩ
querere cum solꝰ ds̃ sit. a quo homo
salutem & debeat querere & possit
sꝑare.do. In istis ñ ab istis iubetur
homo salutem querere: sic ut eam
cum adeptꝰ fuerit sciat se ab illo qͥ
eã in istis querere iussit accepisse.
DDic gͦ cur prȩcepit d̾s homini
in eiusmodi reb salutem querere.
M. Ut humiliaretur homo & eru¬
diretur: humilatur quidẽ dum
cogitur nunc iacens in inferiori
bonũ suum querere. qđ priꝰ co sta¬
ret a suo suꝑiori contempsit accipere
Congruũ gͦ p̾cedentis suꝑbiȩ mor¬
bo subsequentis humilitatis medica¬
mentum apponit᷑: ut uidelicet ho¬
mo qui priꝰ dm̃ ꝑnitiose elatꝰ in

Expanded text:
illius natura quod ibi visibile cernitur; illius natura quod ibi visibile cernitur; sed ex operatione Spiritus sancti qui in illo visibili invisibiliter operatur. D. Nonne hanc eamdem virtutem ad reparationem hominis sine exhibitione vel adminiculo ergo causa fuit ut ista instituerentur, ut homo quasi in istis quae ur salutem quaerere, cum solus Deus sit a quo homo salutem et debeat quaerere et possit sperare? M. In istis, non ab istis jubetur homo salutem quaerere; sic ut eam cum adeptus fuerit, sciat se ab illo qui eam in istis quaerere jussit accepisse. D. Dic ergo cur praecepit Deus homini in ejusmodi rebus salutem quaerere? M. Ut humiliaretur homo et erudiretur. Humiliaretur quidem dum cogitur nunc jacens in inferiori bonum suum quaerere; quod prius cum staret, a suo superiori contempsit accipere. Congruum ergo praecedentis superbiae morbo, subsequentis humilitatis medicamentum apponitur, ut videlicet homo qui prius Deum perniciose elatus in
Abbreviated transcription (Latin):
uirationib uirtutem diuinã ha¬
benttia uerba ꝓferuntur. Factis: ut
est crucis signaculũ. incuruatio ge¬
nuũ. expansio manuũ: & cęt̾a sacra¬
menta quȩcũq talia sunt . D. Qua¬
re dicitur sacram̃tum sacrȩ reisĩg¬
num.M.Quia ꝑ id qđ fõris uisibi¬
le cernitur: aliud interiꝰ inuisibile
significat᷑. Uerbi gr̃a: ut ꝑ aquam
remissio peccatoꝵ. ꝑ ignem ardor cari¬
tatis. ꝑ oleum miscđia. ꝑ salem sapi¬
entia. ⁊cȩt̾a. D. In talib gͦ salutem
queret homo cũ ipse sit rationalis.
& dignior in conditione sua reb in¬
sensatis. Quonͦi s alutem dare posst᷑:
& languorib aniinarũ mederi. cũ
ipsa sint corporalia nichil pret̾ spẽm
uisibilem habentia.M.Est ꝓrsꝰ
aliud ibi pret̃ qđ oculis corporeis cer¬
nitur: & ipsum est qđ inuisibilit̾ pec¬
catoꝵ maculas mundat. & languori¬
b animaꝵ medetur. D. Illa gͦ uirtꝰ¬
inuisibilis unde uenit.dM. Non ex

Expanded text:
jurationibus virtutem divinam hajurationibus virtutem divinam habentia verba proferuntur; factis, ut est crucis signaculum, incurvatio genuum, expansio manuum, et caetera quaecunque talia sunt. D. Quare dicitur sacramentum sacrae rei signum? M. Quia per id quod foris visibile cernitur, aliud interius invisibile significatur. Verbi gratia: Ut per aquam, remissio peccatorum; per ignem, ardor charitatis; per oleum, misericordia; per salem, sapientia, etc. D. In talibus ergo salutem quaeret homo cum ipse rationalis sit, et dignior in conditione sua rebus insensatis? Quomodo ista salutem dare possunt et languoribus animarum mederi; cum ipsa sint corporalia, nihil praeter speciem visibilem habentia? M. Est prorsus aliud ibi praeter id quod oculis corporeis cernitur; et ipsum est quod invisibiliter peccatorum maculas mundat, et languoribus animarum medetur. D. Illa ergo virtus unde venit? M. Non ex
Abbreviated transcription (Latin):
tiam exhortatur. Quia autẽ dia¬
bolus ab initio siue ꝑ se siue ꝑsuos
ñ ob aliud bonos impugnat. nisi
ut eis iusticiam tollat: & boni nͣ
aliud ꝑ hanc pugnam exigunt nisi
ut iusticiam suam ñ amittant :
patet ꝓfecto qđ ipse cũ ñ ualet qđ
uult ad effectum ꝑducere semꝑ a
bonis uincitur. etiam si foris prȩua¬
luisse uideatur. Ergo cũ milites
diaboli exteriꝰ uolentiã inferunt:
nlites xp̃i interiꝰ ꝑ pacientiã un¬
cunt. D Ergo sacramenta xp̃i ar¬
ma sunt. M. Non solum arma: s
etiam medicam̃ta . D. Quomͦdom.
Medicam̃ta sunt quia sanant infir.¬
mos. arma: quia ꝓtegunt sanos. D.
Quid est sacram̃tumm.
acrȩ rei signum. D Quot mo¬
dis fiunt sacͣmenta doo. Trib
id est reb. uerbis. factis. R. ebus: ut
in aqua: in pane. in uino. in sale.
in cinere. oleo. ⁊ ign̾e. & in cȩteris
huiusmodi. Uerbis: ut ẽ trinita¬
tis inuocatio: & alia quȩ in benedic̃¬
tionib siue consecrationib uel con¬

Expanded text:
tiam exhortatur. Quia autem diatiam exhortatur. Quia autem diabolus ab initio sive per se sive per suos non ob aliud bonos impugnat nisi ut eis justitiam tollat, et boni non aliud per hanc pugnam exigunt, nisi ut suam justitiam non amittant, patet profecto quod ipse cum non valet quod vult ad effectum perducere, semper a bonis vincitur, etiam si foris praevaluisse videatur. Ergo cum milites diaboli exterius violentiam inferunt, milites Christi interius per patientiam vincunt. D. Ergo sacramenta Christi arma sunt? M. Non solum arma, sed et medicamenta. D. Quomodo? M. Medicamenta sunt, quia sanant infirmos; arma, quia protegunt sanos. D. Quid est sacramentum? M. Sacrae rei signum. D. Quot modis fiunt sacramenta? M. Tribus; id est rebus, verbis, factis. Rebus, ut in aqua, in pane, in vino, in sale, in cinere, in oleo, in igne et in caeteris hujusmodi; verbis, ut est Trinitatis invocatio et alia qutionibus sive consecrationibus vel con
Abbreviated transcription (Latin):
diuidi: aliis diaboli sacramenta
suscipientib aliis uͦ suscipientib
sacram̃ta xp̃i: & facte sunt duȩ
familiȩ. una xp̃i: altera diaboli:
Diabolꝰ gͦ uidens quia generis
humani ꝓpago qđ in radice sua
ruptione nascendo ꝓdiret non
tam̃ tota in eadẽ renascendo inno¬
uata ꝑsisteret: statuit ꝑ eos quos
possidebat illos quos amittebat
ꝑsequendo prȩmere. Ianto nẽ
ampliꝰ ad inferendam uiolentiã
prȩsumens qͣnto se priꝰ memine¬
rat fraudulentia pręualuisse. Ue¬
rum hec maligni uersuta machi¬
natio diuine miscđie dispensatio
fuit: ut uidelicet homo confirma
ductꝰ deseruit. In quo nimirum
conuenient̃ etiã suꝑbia tyranni.
confunditur. quȩ mͦ hominem
mortalem & infirmũ ꝑ torm̃ta
suꝑare ñ p̾ualet. quem antea nul¬
la infirmitate circumdatũ sola
ꝑsuasione seduxit. Iam diuersa
gͥ intentione opꝰ unũ ꝑficitur cũ
diabolꝰ suos milites ad ꝑsecutionẽ
& uiolentiam. xp̃c uͦ suos ad pacien¬

Expanded text:
dividi aliis diaboli sacramenta dividi aliis diaboli sacramenta suscipientibus, aliis vero suscipientibus sacramenta Christi: et factae sunt duae familiae: una Christi, altera diaboli. » Diabolus ergo videns quod generis humani propago quam in radice sua ruptione nascendo prodiret, non tamen tota in eadem renascendo innovata persisteret, statuit per eos quos possidebat, illos quos amittebat persequendo premere; tanto tunc amplius ad inferendam violentiam praesumens, quanto se prius meminerat fraudulentia praevaluisse. Verum haec maligni versutia machinatio, divinae misericordiae dispensatio fuit, ut videlicet homo confirmatius seductus deseruit. In quo nimirum convenienter etiam superbia tyranni confunditur, quod modo hominem mortalem et infirmum per tormenta superare non praevalet quem antea nulla infirmitate circumdatum sola persuasione seduxit. Tam diversa igitur intentione opus unum perficitur, cum diabolus suos milites ad persecutionem et violentiam, Christus vero suos ad patien
Abbreviated transcription (Latin):
bat. sic iusticiȩ rigorem ꝑ miscłiam
temꝑauit. ut eum ad tempꝰ ab illo
prȩmi ꝑmitteret: & tam̃ ne ab illo
in ęt̾num p̾meretur ex ipsa ei pȩna
remedium p̃pararet. Itaq iam tc̃
ab ipso mundi exordio sacramenta
salatis suȩ homini ꝓposuit: quib
eum sub expectatione future scĩfica¬
tionis consignaret. quatinꝰ ea qͥsqͥs
fide recta & spe firma ꝓpt̃ obȩdien¬
tiam institutionis diuine ꝑciperet:
etiam sub iugo positꝰ ad consortiũ
libertatis pertineret. Proposuit
itaq edictum informans & homi¬
nem erudiens. ut quicumq eum
saluatorem atq liberatorem expec¬
tare eligeret: eiusdẽ suȩ electionis
uotũ in ꝑceptione sacramentoꝵ eĩꝰ
approbare debuisset. Proposuit &
diabolus sacramenta sua quib suos
sibi alligaret: quatinꝰ ab illis qui
eius imꝑiũ detrectabant. quanto
eos manifestiꝰ discerneret: tanto
securiꝰ possideret. Cepit gͦ genus
humanũ mox in partes contrarias

Expanded text:
bat, sic justitiae rigorem per misericordiam bat, sic justitiae rigorem per misericordiam temperavit, ut eum ad tempus quidem ab illo premi permitteret, et tamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quatenus ea quisquis fide recta et spe firma propter obedientiam institutionis divinae perciperet, etiam sub jugo positus ad consortium libertatis pertineret. Proposuit itaque edictum informans et hominem erudiens, ut quicunque eum salvatorem atque liberatorem exspectare eligeret, ejusdem suae electionis votum in perceptione sacramentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus sacramenta sua quibus suos sibi alligaret, quatenus ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius discerneret tanto securius detineret. Coepit ergo genus humanum mox in partes contrarias
Abbreviated transcription (Latin):
nullũ fuisse uel esse uere bonum
nisi iustificatum ꝑ gr̃am. ¶ rãm
autem nunquã adipisci potuisse
nisi ꝑ xp̃m: ita ut om̃s siue p̃ceden¬
tes siue sequentes uno scĩficationis
remedio saluatos agnoscas. Aspice
gͦ castra nr̃i regis: & acies exercitus
& quanta p̾cedentiũ sequentiumq¬
płoꝵ turba stipatꝰ incelat. D. Uel¬
lem ut hunc tanti regis exercitũ
michi singillatim describeres: qui
& quales milites eiꝰ ab mitio fuerint.
quȩ arma quoq hostes habuerint.
ubi & quando & qualia bella gesse¬
rint. quomͦ uicerint: quȩ pꝰmodũ
prȩmia uictoria cõsũmata ꝑceperint.
ostꝗͣ. primmꝰ parens generis. o.¬
humani ꝓpt̾ in obȩdientiȩ cul¬
pam a paradẏso exulans in hunc
mundum uenit. diabolꝰ uas tyran¬
nicum in illo exercens: sicut eum¬
priꝰ fraudulent̾ seduxerat. ita post¬
modũ uolent᷑ possidebat. S dĩ ꝓui¬
dentia que hunc ad salutem dispone¬

Expanded text:
nullum fuisse vel esse vere bonum, nullum fuisse vel esse vere bonum, nisi justificatum per gratiam, gratiam autem nunquam aliquem adipisci potuisse, nisi per Christum. Ita ut omnes sive praecedentes sive subsequentes uno sanctificationis remedio salvatos agnoscas. Aspice ergo castra regis nostri et acies exercitus  quanta praecedentium subsequentiumqtudine stipatus incedat. D. Vellem ut nunc tanti regis exercitum mihi sigillatim describeres; qui et quales milites ejus ab initio fuerint; quae arma, quos hostes habuerint, ubi et quando, et qualia bella gesserint: quomodo vicerint, quae postremo praemia victoria consummata perceperint. M. Postquam primus parens generis humani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans in hunc mundum venit, diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter possidebat. Sed Dei providentia quae hunc ad salutem dispone
Abbreviated transcription (Latin):
tir. Homines gr̃e sunt hii qui per
aspirationem sp̃c sc̃i afflati & illumi¬
nantur ut bonum qđ faciendum ẽ
agnoscant. & inflammantur ut di¬
ligant. & corroborantur ut ꝑficiañ.
& ut idẽ manifestiori distinctione
signemus. homines naturalis legis
sunt aꝑte mali. homines scriptę le¬
gis ficte boni. homines gr̃ȩ uere bonr
In primo genere continentur paga
xp̃iani. Ista tria genera hominum
ab initio numquã ullo tempore
defuerunt: tam̃ tempꝰ naturalis le¬
gis ad aꝑte malos ꝑtinet. quia illi
tunc & numero plures. & statu excel¬
lentiores fuerunt. Tempꝰ scripte le¬
gis ad ficte bouos: quia tẽ homines
in timore seruientes opꝰ munda¬
bant ñ animũ. Tempꝰ gr̃ȩ ad uere
bonos ꝑtinet: qui mͦ & si numero
plures ñ sint. tam̃ statu sunt excel¬
lentiores: & dĩ gra publice antefert᷑
etiam ab his qui ei morib contra¬
dicunt. Scias gͦ quocumq tempo¬
re ab initio mundi usq ad finem

Expanded text:
tur. Homines gratiae sunt ii qui per tur. Homines gratiae sunt ii qui per aspirationem Spiritus sancti afflati et illuminantur ut bonum quod faciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligant, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione significemus, homines naturalis legis sunt aperte mali; homines scriptae legis, ficte boni: homines gratiae, vere boni. In primo genere conttio genere, Christiani. Ista tria genera hominum ab initio nunquam ullo tempore defuerunt. Tempus tamen naturalis legis ad aperte malos pertinet, quia illi tunc et numero plures et statu excellentiores fuerunt. Tempus scriptae legis, ad ficte bonos, quia tunc homines in timore servientes opus mundabant non animum. Tempus gratiae ad vere bonos pertinet, qui modo etsi numero plures non sint, tamen statu sunt excellentiores, et Dei gratia publice ante feruntur, etiam ab iis qui eis moribus contradicunt. Scias ergo quocunque tempore ab initio mundi usque ad finem,
Abbreviated transcription (Latin):
sacramenta portantes. uni regi mi¬
litantes. & unũ tyrannũ suꝑantes:
illi uenturũ prȩcedentem sequentes.
Uides gͥ quomͦ om̃s qui ab initio usq
ad finem boni sunt xp̃i sunt: neq
ulli diabolum uincunt nisi hii soli
fuerunt.doo. Nichil uery. D Sed
multi aliter existimant . o. Uis idẽ
tibi euidentius ostendid D. Uolo .oo.
ria st̃ tempora ꝑquę prȩsentis scłi
spacium decurrit. Primum est na
turalis legis. Scd̾m: tempꝰ scriptę
legis. Tercium est tempꝰ gr̃e. Primũ
est ab adam usq ad moysen. Sodm
a moyse usq ad xp̃m. Tercium a
xp̃o usq ad finem scłi. Similit̾ tria
sunt genera hominũ. idest homi¬
nes naturalis legis. homines scͥptȩ
ralis legis dici possunt: qui sola na¬
turali ratione uitam suam dirigunt
Uel pociꝰ homines naturalis legis
dicuntur. qui scđm concupiscentiã
in qua uati sunt ambulant. Homi¬
nes scripte legis: hii qui exteriorib
prȩceptis ad bene uiuendũ informan¬

Expanded text:
sacramenta portantes, uni regi misacramenta portantes, uni regi militantes, et unum tyrannum superantes; isti praecedentem subsequentes. Vides ergo quomodo omnes ab initio usque ad finem boni sunt Christi? Neque ulli diabolum vincunt, nisi hi soli fuerunt? M. Nihil verius. D. Sed multi aliter existimant. M. Vis idem tibi evidentius ostendi? D. Volo. M. Tria sunt tempora per quae praesentis saeculi spatium decurrit. Primum est tempus naturalis legis; secundum tempus scriptae legis; tertium est tempus gratiae. Primum est ab Adam usque ad Moysen; secundum a Moyse usque ad Christum; tertium a Christo usque ad finem saeculi. Similiter tria sunt genera hominum; id est homines naturalis legis, homines legis scaturalis legis dici possunt qui sola naturali ratione vitam suam dirigunt; vel potius homines naturalis legis dicuntur qui secundum concupiscentiam in qua nati sunt ambulant, Homines scriptae legis sunt ii qui exterioribus praeceptis ad bene vivendum informan
Abbreviated transcription (Latin):
nisi ꝑ passionem . D. Quomͦ potest
hoc fieri. M. Sicut passio xp̃i nunc
preterita credenteni sc̾ificat: ita tc̃
futura credentes scĩficabat . D. Qua
ratione poteris hoc confirmare.D
M.Quid uerbum incarnatum
dixerim nisi regem qui hunc
mundũ intrauit ꝑ assumptam
humanitatem cum diabolo bella¬
turus. & eũ exinde quasi tyrannũ
& uiolenter in alieno dñantem
expulsurꝰ. Et quid om̃s priores
scõs qui ante incarnationem ab
initio fuerunt electi appellauerim:
nisi milites quosda optimos regẽ
uenturũ in acie prȩcedentes. qͥb
tunc sanctificabant᷑ sacramentis.
quasi quibdã armis muniti atq
prȩcinti. Quid item eos qui post
incarnatione̾ usq ad finem electi
subsequunt᷑ nisi milites alios: ñ
tam̃ alium s ipsum regem suum
prȩcedentẽ unanimit̾ atq alacrit̃
sequentes: habentes & ipsi arma no¬
ui noua. tam̃ ab eodẽ armati & contͣ
eundem pugnaturi MSiue gͥ prȩce¬
dentes siue subsequentes uniꝰ regis

Expanded text:
nisi per passionem. D. Quomodo potest hoc fieri? M. Sicut passio Christi nunc praeterita credentes sanctificat, ita nunc futura credentes sanctificabat. D. Qua ratione poteris hoc confirmare? M. Quid Verbum incarnatum dixerim, nisi regem qui hunc mundum intravit per assumptam humanitatem cum diabolo bellaturus, et eum exinde, quasi tyrannum et violenter in alieno dominantem, expulsurus. Et quid omnes priores sanctos qui ante incarnationem ab initio fuerunt electi appellaverim, nisi milites quosdam optimos regem venturum in acie praecedentes, ipsis quibus tunc sanctificabantur sacramentis quasi quibus armis muniti atque praecincti. Quid item eos qui post incarnationem usque ad finem electi subsequuntur, nisi milites alios non tamen alium, sed ipsum regem suum praecedentem unanimiter atque alacriter sequentes, habentes et ipsi novi arma nova, tamen ab eodem aeumdem pugnaturi? Sive igitur praecedentes sive subsequentes, unius regis
Abbreviated transcription (Latin):
tem faciliꝰ fraude circum ueniri pos¬
se: pͥmũ eam aggressꝰ ẽ interrogatioe.
uolens animũ eiꝰ elicere ut ex respon¬
sione eiꝰ colligeret. qualit̾ eam de cȩt̾̃o
alloqui debuisset .D. Quare ñ hor
a dõ accepisse credebat.D. Quomodo
allocutꝰ est eamM. Comedite inqͥt.¬
& eritis sicut dii scientes .b. ⁊ .in. Per
tria temptauit. ꝑgulam. ꝑ uanam

Expanded text:
tem, facilius fraude circumveniri postem, facilius fraude circumveniri posse, primum eam aggressus est interrogatione, volens animum ejus elicere ut ex responsione ejus colligeret qualiter eam de caetero alloqui debuisset. D. Quare non horra Deo accepisse credebat. D. Quomodo allocutus est eam? M. Comedite: et eritis sicut dii scientes bonum et malum . Per tria tentavit, per gulam, per vanam
Abbreviated transcription (Latin):
M. Exteriori temptatione tantum:
D. Quȩ est exterior temptatio.M
Persuasio alicuiꝰ. facta uel signo uel
uerbo: ut ille cui fit ad consensum
peccati inclinetur . D. Quȩ ẽ int̾ior
temptatio.M. Notꝰ prauȩ delecta¬
tionis ꝑ quem animꝰ ad peccandũ
impellitur. Hȩc autem difficilius
uincitur: quia interiꝰ oppugnans
de nr̃o contͣ nos roborat᷑. Propterea
diabolꝰ ueniam ñ meruit: quia nulla
temptatione peccauit. Homo uero
quia sola exteriori temptatione pul¬
satꝰ cecidit: tanto grauiꝰ plectendꝰ
erat qͣnto leuiori impulsu fuerat
ꝓstratꝰ. Et tam̃ quia aliquam in
cadendo ut ita dican duolentiaᷤ sensit:
iccirco hcͤ tandẽ dĩ gr̃a ad ueniã erexit
Nos uͦ quantũ grauiorem in pec¬
cando temptationis molentiã pati¬
mur: tanto leuiori piaculo ad grãm
admissam renouamur. D. Quo
ordine temptatus ẽ homo M. Dia¬
bolꝰ quia uidit mulierem utpote
infirmã rem & minꝰ ratione iugen¬

Expanded text:
M. Exteriori tentatione tantum. M. Exteriori tentatione tantum. D. Quae est exterior tentatio? M. Suasio alicujus facta vel signo vel verbo ut ille cui fit ad consensum peccati inclinetur. D. Quae est interior tentatio? M. Motus primae delectationis per quem animus ad peccandum impellitur. Haec autem difficilius vincitur, quia interius oppugnans de nostro contra nos roboratur. Propterea diabolus veniam non meruit, quia nulla tentatione peccavit; homo vero qui exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus crat, quanto leviori impulsu fuerat prostratus. Et tamen quia aliquam in cadendo, ut ita dicam, violentiam sensit, idcirco hunc tandem Dei gratia ad veniam erexit. Nos vero quanto graviorem in peccando tentationis violentiam patimur, tanto leviori piaculo ad gratiam amissam renovamur. D. Quo ordine tentatus est homo? M. Diabolus, quia vidit mulierem utpote infirmiorem et minus ratione vigen
Abbreviated transcription (Latin):
Postquã uͦ lignũ uetitum tetigit:
malum iam etiã ꝑ exꝑientiã cognos¬
cere cepit. ñ tam̃ natura ligni s mo¬
hedientia hominis scientiam contu¬
lit: dum ꝑ exꝑientiam mali etiam
bonũ qđ stricte fuerat tenendum
agnouit. Itaq nom̃ hoc ñ ex natura
quã habuit: s ex occasione quã p̃sti¬
tit lgno inditum esse credendũ ẽ.
D. Quomͦ p̃uaricatꝰ est homo. oo.
Uidens diabolꝰ qđ homo ꝑ obedientiã
illuc ascenderet unde ipse ꝑ suꝑbiã
ceciderat inuidit ei: & quia ꝑ uio¬
lentiam ei nocere ñ poterat. ad frau¬
dem se conuertit. Ne autẽ fraus
illiꝰ si occultaret᷑ neuus caueri om¬
nino nͣ posset: nͨ ꝑmissꝰ ẽ ꝑ aliud
anumal temptare nisi ꝑ serpentẽ:
ut naturalis astutia serpentis ma¬
liciam ꝓderet temptatoris. ut ꝑ
indumentũ qđ foris erat. homo
cognosceret quantũ eiꝰ qui intus
tegebatur uersuniam cauere debu¬
isset . D. Quomͦ temptatꝰ est homo&

Expanded text:
Postquam vero lignum vetitum tetigit, Postquam vero lignum vetitum tetigit, malum tum etiam per experientiam cognoscere coepit; non tamen natura ligni, sed inobedientia hominis scientiam contulit, dum per experientiam mali etiam bonum quam stricte fuerat tenendum agnovit. Itaque nomen hoc non ex natura quam habuit, sed ex occasione quam praestitit, ligno inditum esse credendum est. D. Quomodo praevaricatus est homo? M. Videns diabolus quod homo per obedientiam illuc ascenderet unde ipse per superbiam ceciderat, invidit ei, et quia per violentiam ei nocere non poterat, ad fraudem se convertit. Ne autem fraus illius si nimis occultaretur caveri omnino non posset, non permissus est per aliud animal tentare nisi per serpentem, ut naturalis astutia serpentis malitiam proderet tentatoris; ut per indumentum quod foris erat homo cognosceret quantum ejus qui intus regebatur versutiam cavere debuisset. D. Quomodo tentatus est homo?
Abbreviated transcription (Latin):
mũ bonũ qđ in celis ei p̃paratum fue¬
rat sine mortis dolore transferri de¬
buerat cũ om̃i ꝓle in consortium bea¬
toꝵ angłoꝵ eternalit᷑ uicturꝰ . D. Qre
d̾s indigentiã in homine. eẽ. uoluit ᷤ
oo. Ut inde occasionẽ exercitationis
& ipsa exterior indigentia interiore᷑
ei indigentiã demonstraret .D. Ante
peccatum fuit mortalis an immor¬
talis homo.d M. Utrũq potestate.
neutrũ necessitate: utrũq postea fu¬
turũ necessitate. neutrũ potestate.
Alterũ priꝰ ꝑ culpam: alterũ deinde
bi est paradysusdM. Cur
queris qđ uides. Adorientem
ingressus tuus: hoc lignũ uite quod
conspicis. D. Quare uocatũ ẽ lignũ¬
uitȩ.dM.Quia talis in eo uirtꝰ est
ut eiꝰ fructu possit uita hominis ã
mortis defectu & om̃i infirmitatis
molestia defendi . D. Quid ẽ lignũ
scientiȩ boni & mali M. In qͦ preua¬
ricatꝰ est adam. D. Quare sic uocatũ
est. o. Adam anteꝗͣ. peccaret bonũ

Expanded text:
mum bonum quod in coelis ei praeparatum fuemum bonum quod in coelis ei praeparatum fuerat, sine mortis dolore transferri debuerat cum omni prole sua in consortio beatorum angelorum aeternaliter victurus. D. Quare Deus indigentiam in homine esse voluit? M. Ut inde occasionem exercitationis sumeret; et ipsa exterior indigentia interiorem ei indigentiam demonstraret. D. Ante peccatum fuit mortalis an immortalis homo? M. Utrumque potestate, neutrum necessitate; utrumque postea futurus necessitate, neutrum potestate; alterum prius per culpam, alterum deinde bi est paradisus? M. Cur quaeris quod vides? Ad orientem ingressus tuus, hoc est lignum vitae quod conspicis. D. Quare vocatum est lignuvitae? M. Quia talis in eo virtus est ut ejus fructus possit vitam hominis a mortis et omnis infirmitatis molestia defendere. D. Quod est lignum scientiae boni et mali? M. In quo praevaricatus est Adam. D. Quare sic vocatum est? M. Adam antequam peccaret bonum
Abbreviated transcription (Latin):
entis affectum quã commodũ obedi¬
entis attenderet. Itaq ut homo aliqͥd
ꝓmereri posset. necessarium fuit ut
pͣceptum disciplinȩ adderetur. S hoc
neq de pͣceptione neq de ꝓhibitione¬
naturali sumi poterat: nec si uel eadẽ
p̾ciperet ds aut ꝓhiberet. meritum
ut dictum ẽ obedienti ñ esset: aut
si mutaret mandatum ipse sibi con¬
trariꝰ fieret. Oportuit gͦ ut de con¬
cessione sumeret᷑: sic tam̃ ut ꝑ ipsũ
pceptum concessio nͨ mutaretur. id ẽ
ut ñ p̃ceptum natura corrumperet:
s inobedientia pͤuaricatori ñ natura
noceret. Cum autẽ de concessione
naturali p̾ceptum discipline forman¬
dum fuisset: congruũ fuit magis ut
scđm ꝓhibitionem hoc fieret. nedia¬
bolꝰ posset obedientiã calumniari: &
in uno tantũ ñ in plurib ne iobe¬
dientia ualeret ab homine excusari.
Si gͥ homo in hac obedientia ꝑstitisset :
pt tempꝰ diffinitum ado ad illud sũ¬

Expanded text:
entis affectum quam commodum obedientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo aliquid promereri posset, necessarium fuit ut praeceptum disciplinae adderetur, sed hoc neque de praeceptione neque de prohibitione sumi poterat, ne si vel eadem Deus praeciperet aut prohiberet, meritum, ut dictum est, obedienti non esset; aut si mutaret mandatum, ipse sibi contrarius fieret. Oportuit ergo ut de concessione sumeretur, sic tamen ut per ipsum praeceptum concessio non mutaretur, id est ut non praeceptum naturam corrumperet, sed inobedientia praevaricatori non natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset, congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret, ne diabolus posset obedientiam calumniari; et in uno tantum non in pluribus, ne inobedientia valeret ab homine excusari. Si igitur homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud sum
Abbreviated transcription (Latin):
alterũ id est eternũ plenũ ei ꝓposuit.
llli qđ dederat custodiam apposuit
pͣceptum naturȩ. ad aliud qđ ꝓposue¬
rat uiam aꝑuit pͣceptum disciplinȩ.
Preceptũ naturȩ ꝯtinet p̾ceptionẽ.
ꝓhibitionẽ. concessionẽ. Preceptio:
naturalis fuit discretio ꝑ quã ei inspi¬
ratũ est quȩ essent nature sue necessa¬
ria. Prohibitio naturalis ꝑ quã natu
Concessio: discretio eoꝵ que erant me¬
dia id est quib uti & nͨ uti sine incom¬
modo potuisset. Si gͥ homo ꝑ natura¬
le pͣceptum imbutꝰ negligentiam
cauisset: diuina ꝓuidentia nulla eu᷑
uiolentia obpͥmi ꝑmitteret. Pote¬
rat nãq homo ꝑ pceptum naturȩ
conseruare bonũ qđ habuit. s ꝑ illud
ñ potuit bonũ qđ necdũ habuit: adi¬
pisci. Neq enĩ meritũ esse poterat ho¬
mini si uel uitaret noria uel salubria
appeteret: siue ad utrumlibet mediis
uteret᷑. qm̃ in his om̃ib ñ tam p̾cipi¬

Expanded text:
alterum, id est aeternum, plenum ei proposuit. alterum, id est aeternum, plenum ei proposuit. Illi quod dederat, custodiam apposuit praeceptum naturae; ad illud quod proposuerat, viam aperuit praeceptum disciplinae. Praeceptum naturae continet praeceptionem, prohibitionem, concessionem; praeceptio naturalis fuit discretio per quam ei inspiratum est quae essent naturae suae necessaria; prohibitio naturalis fuit discretconcessio discretio fuit eorum quae erant media, id est quibus uti et non uti sine incommodo potuisset. Si igitur homo per naturale praeceptum imbutus negligentiam cavisset, divina providentia nulla eum violentia opprimi permitteret. Poterat namque homo per praeceptum naturae conservare bonum quod habuit; sed per illud non potuit bonum quod necdum habuit adipisci. Neque enim meritum esse poterat homini si vel vitaret noxia vel salubria appeteret, sive ad utrumlibet mediis uteretur; quoniam in his omnibus non tam praecipi
Abbreviated transcription (Latin):
de uiri substantia in corpꝰ illiꝰ transi¬
uit. Restat gͦ ut credamꝰ costã illã
in semetipsam multiplicatam nul¬
lum extrinsecꝰ augmentũ suscepisse
DQuomͦ potest fieri ut aliqua res
crescat cui nichil aliunde apponit᷑.
M. Pius est de nichilo aliquid facere:
quam paruã substantiam in seipsã
ertum ẽ. quaꝓpt̃ ea quȩ res¬
tant ꝓsequere . o. Factos gͥ
extra paradẏsum in paradyso posuit.
informandos preceptis uitȩ & disci¬
plinȩ . D. Quare homo qͥ in parady¬
so mansionem habiturꝰ fuerat extͣ
paradysum factꝰ est.M. Ne benefi¬
cium dĩ imputaret naturȩ s gr̃e
D.Quib p̾ceptis informauit deus
hominẽ: cum eum collocaret in para¬
dẏsod M. Duob id est pcepto naturȩ.
& p̾cepto disciplinȩ. Duo namq
bona p̃parauerat ds̃ homini. Aliud
temporale & aliud ȩternũ: utrumq
plenum & ꝑfeclum. Alterũ id est tẽ¬
porale bonũ plenum in eo posuit: &

Expanded text:
de viri substantia in corpus illius transide viri substantia in corpus illius transivit? Restat ergo ut credamus costam illam in semetipsam multiplicatam nullum extrinsecus augmentum suscepisse. D. Quomodo potest fieri ut aliqua res crescat cui nihil aliunde apponitur? M. Plus est de nihilo aliquid facere, quam parvam substantiam in seipsum ertum est: quapropter ea quae restant prosequere. M. Factos igitur extra paradisum in paradiso posuit, informans praeceptis vitae et disciplinae. D. Quare homo, qui in paradiso mansionem habiturus fuerat, extra paradisum factus est? M. Ne beneficium Dei imputaret naturae, sed gratiae. D. Quibus praeceptis informavit Deus hominem, cum eum collocaret in paradisum? M. Duobus, id est praecepto naturae, et praecepto disciplinae. Duo namque bona praeparat Deus homini: aliud temporale et aliud aeternum, utrumque plenum et perfectum. Alterum, id est temporale bonum, plenum in eo posuit; et
Abbreviated transcription (Latin):
socia: nec de capite nec de pedibus
s de latere fuerat ꝓducenda ut iuxta
se ponendam agnosceret: quam
deiuxta se sumptam didicisset. Ni
cauit . D. Quare dormienti potiꝰ
quã uigilanti uoluit costam subtra-¬
here.Soo. Ne putaret᷑ illi eam pena¬
lit̾ abstraxisse D. Quomͦ de sola costa
fieri potuit mulier. Numqͥd aliud
aliquid ds illi costȩ ad augmentũ
extrinsecꝰ addidit: an nouũ aliqͥd
creauit. an ipsam in semetipsam
costam multiplicari fecit.o. Si
ad mulieris corpꝰ ꝑficiendum illi
costȩ d̾s extrinsecꝰ augientũ addid̾.
cum illud qđ addebatur multo marꝰ
fuerit quã ipsa costa cui ad debatur
inde pociꝰ mulierem factam scrip¬
tura dixisse debuit: unde plures sub¬
stantiȩ suȩ partes accepit. Similit᷑
si id qđ costȩ in augm̃tum uenit
de nichilo factum creditur: cur eã
de uiro factam dicimꝰ. & ñ pociꝰ de
nichilo cũ illud eiꝰ qđ de nichilo fac̃¬
tum inest multo maiꝰ sit quã id qđ

Expanded text:
socia; nec de capite, nec de pedibus, socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda, ut juxta se ponendam agnosceret, quam de juxta se sumptam didicisset: Miscavit. D. Quare dormienti potius quam vigilanti voluit costam subtrahere? M. Ne putaretur illi eam poenaliter abstraxisse. D. Quomodo de sola costa fieri potuit mulier? Nunquid aliquid aliud Deus illi costae ad augmentum extrinsecus addidit, aut novum aliquid concreavit, aut ipsa in semetipsa costa multiplicari coepit? M. Si ad mulieris corpus perficiendum illi costae Deus extrinsecus augmentum addidit cum illud quod addebatur multo majus fuit quam ipsa costa cui addebatur, inde potius mulierem factam Scriptura dixisse debuit unde plures substantiae suae partes accepit. Similiter si id quod costae in augmentum venit, de nihilo factum creditur; cur eam de viro factam dicimus et non potius de nihilo, cum illud ejus quod de nihilo factum esse multo majus sit quam id quod
Abbreviated transcription (Latin):
O.Quia uoluit ut unũ esset hu¬
mani generis pͥncipium. D. Quare
hoc uoluit o. Ad retundendam
suꝑbiam diaboli. Quia enĩ diabolꝰ
suꝑbe aliud adõ pͥncipiũ esse appetiĩt.¬
ut magis confunderetur eiꝰ elatio.
hoc homo accepit quatinꝰ etiã in eo
dignitatem similitudinis di habe¬
ret: qđ sicut ille reb om̃ib creatio¬
nis principiũ existit. ita iste esse
om̃ib hominib principiu᷑ genera¬
tionis & om̃s homines dum se ab
uno & unũ esse cognoscerent om̃s
se quasi unũ amarent . D. Quare
facta ẽ mulier.M. In adiutorium
generationis. D.Quare de uiro fac¬
ta est.d O. Quia si aliunde fieret:
unũ pͥncipium ñ esset . D. Quare
de latere facta est. M. Ut ostendere¬
tur quia in consortiũ credebatur
dilectionis. Ne si de capite facta fu¬
isset p᷑ferenda iuideret᷑ iuro ad do¬
minationẽ: aut si de pedib subici¬
enda ad seruitutẽ. Quia gͥ uiro
nec dña nec ancilla parabatur s

Expanded text:
M. Quia voluit ut unum esset huM. Quia voluit ut unum esset humani generis principium. D. Qnare hoc voluit? M. Ad retundendam superbiam diaboli. Quia enim diabolus superbe aliud a Deo principium esse appetiit,ut magis confunderetur ejus elatio, hoc homo accepit, quatenus etiam in eo dignitatem similitudinis Dei haberet, quod sicut ille rebus omnibus creationis principium exstitit, ita iste esset omnibus hominibus principium generationis; et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognoscerent, omnes se quasi unum amarent. D. Quare facta est mulier? M. In adjutorium generationis. D. Quare de viro facta est? M. Quia si aliunde fieret, unum principium non esset. D. Quare de latere facta est? M. Ut ostenderetur quia in consortium creabatur dilectionis; ne si de capite facta fuisset, praeferenda videretur viro ad dominationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur, sed
Abbreviated transcription (Latin):
spm̃ id est animã rationalem tribuit.
in unũ quodammͦ consortium &
societatem suminis ima conuinxit:
ostendens uidelicet quia qđ erat
corpꝰ sp̃ui: hoc quodamͦ sp̃c erat sibi.
Et sicut excellentiã sp̃c infirmitati
corporalis nature coniunxerat una
creationis conditio: ita humilitatem
creaturȩ sp̃ualis excellentie creatoris
sociare debuerat una pietatis dignatio.
Fecit gͦ ut dictum ẽ corpꝰ hominis
de limo terrȩ & inspirauit ei animã
rationalem quã creauit de nichilo.
ut in corꝑe obedientem uuentem
ad consortium illoꝵ sp̃uũ qui sine
corporib uiuebant id est angłoꝵ
quandoq simul cum corꝑe eleuaret:
& parit᷑ utrosq ad participationem
głe suȩ attolleret. quatinꝰ & in se
spm̃ & in spũ corpꝰ glorificaret &
quantũ priꝰ summa ꝑ dispensatio¬
nem inclinauit dum conderet:
tantũ nunc una ꝑ dignationẽ exal¬
taret. D. Quare ñ creauit ds ho¬
mines simul sicut angłos creauerat.

Expanded text:
spiritum, id est, animam rationalem tribuit, spiritum, id est, animam rationalem tribuit, in unum quodammodo consortium et societatem summis ima conjunxit; ostendens quia, quod erat corpus spiritui, hoc quodammodo spiritus erat sibi. Et sicut excellentiam spiritus infirmitati corporalis naturae conjunxerat una creationis conditio, ita humilitatem creaturae spiritualis, excellentiae Creatoris sociare debuerat una pietatis dignatio. Fecit ergo, ut dictum est, corpus hominis de limo terrae et inspiravit ei animam rationalem quam creavit de nihilo , ut in corpore obedienter viventem ad consortium illorum spirituum qui sine corpore vivebant, id est angelorum, quandoque simul cum corpore elevaret; et pariter utrosque ad participationem gloriae suae attolleret, quatenus et in sespiritu corpus glorificaret; et quantum prius summa per dispensationem inclinavit dum conderet, tantum nunc ima per dignationem exaltaret. D. Quare non creavit Deus homines simul, sicut angelos creaverat?
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃c rationales. iussitq ut ipsi parti᷑
in sua puritate ꝑfisterf nt: partim
ut carne uestiti corpꝰ humanũ ad
uitã & ad sensum animarent. Illis
gͦ spiritib qui corꝑib sociandi erant
locum & habitationẽ in terra consti¬
tuit: illis uͦ qui in sua puritate per¬
mansuri fuerant mansionẽ in cȩlo
collocauit. Illos quidẽ ꝑ dignatione᷑
in summo constituens: istos ꝑ dispen¬
sationẽ in uno disponens. ut & istos
quandoq ꝑobedientiã ab imo ad sũ¬
ma ꝓueheret: & illos ꝑ obedientiam
in summo confirmaret. D. Quare
uoluit d̾s sp̃c sociare corporib cum
maioris excellentie suissent in sua
puritate ꝑsistentes. do0. Uoluit in
illis ex creatione ostendere qđ pꝰtino¬
dum facturus ipse in illis fuerat ex
dignatione. Quia enĩ in reb creatis
nichil excellentius est spu. nichil
terra infirmiꝰ atq corruptibilius
dum corpori de terra facto & corrup¬
tibilem materiã habenti rationalẽ

Expanded text:
spiritus rationales, jussitque ut ipsi partim spiritus rationales, jussitque ut ipsi partim in sua puritate persisterent, partim ut carne vestiti corpus humanum ad vitam et ad sensum animarent. Illis ergo spiritibus qui corporibus sociandi erant, locum et habitationem in terra constituit; illis vero qui in sua puritate permansuri fuerant, mansionem in coelo collocavit. Illos quidem per dignationem in summo constituens; istos per dispensationem in imo disponens, ut et istos quandoque per obedientiam ab imo ad summa proveheret, et illos per obedientiam in summo confirmaret. D. Quare voluit Deus spiritus sociare corporibus, cum majoris excellentiae fuissent in sua puritate persistentes? M. Voluit in illis ex creatione ostendere quod postmodum facturus ipse in illis fuerat ex dignatione. Quia enim in rebus creatis nihil excellentius est spiritu, nihil terra infimius atque corruptibilius, dum corpori de terra facto et corruptibilem materiam habenti, rationalem
Abbreviated transcription (Latin):
ut nichil pꝰtinodũ fieret qđ priꝰ uł
in mat̾ia uel in similitudine creatũ
ulta adhuc in his operib digna
inquisitione uideo. quȩ quidẽ
nolens preterire: compellor ne forte
in eiusmodi si te plꝰ iusto detineam
ad alia quȩ restant magis necessarra
ñ ꝑtingam. Nunc gͦ sĩ placet ad ho¬
minem reuertamur: ut causam
creationis eiꝰ mͥ ad modũ desid̾anti
aperias: quia ꝓfecto dignum est ut
quia om̃ia ꝓpt̾ ipsum facta iã credi¬
mus. etiã cur ipse factꝰ sit ñ ignore¬
mus. m. Ds qui summũ & ueru᷑
ꝑfectumq bonũ est ita ab ȩterno in se
& ꝑ se beatꝰ fuit: ut eiꝰ gła & beatitudo
qr eterna & incõmritabilis erat non
posset minui. & quia plena atq ꝑfec¬
ta fuerat nͨ posset augeri. Nullo gͥ
indigens s bonum qđ ipse erat &
quo beatꝰ erat: cum aliis participare
& alios in illo & ꝑ illud beatificare uo¬
lens nulla necessitate s sola caritate
creauit rationalem creatura id est

Expanded text:
nihil postmodum fieret quod prius vel in materia vel in similitudine creatum Ultra adhuc in his operibus digna inquisitione video, quae quidem nolens praeterire compellor; ne forte in hujusmodi si te plus justo detineam, ad alia quae restant magis necessaria non pertingam. Nunc ergo si placet ad hominem revertamur, ut causam creationis ejus mihi admodum desideranti aperias. Quia profecto dignum est ut qui omnia propter ipsum facta jam credimus, etiam cur ipse factus sit non ignoremus. M. Deus qui summum et verum perfectumque bonum est ita ab aeterno in se et per se beatus fuit, ut ejus gloria et beatitudo, quia aeterna et incommutabilis erat, non posset minui, et quia plena et perfecta fuerat, non posset augeri. Nullo igitur indigens, sed bonum quod ipse erat et quo beatus erat, cum aliis participare et alios in illo et per illud beatificare volens, nulla necessitate, sed sola charitate creavit rationalem creaturam, id est
Abbreviated transcription (Latin):
cium scđm retributionẽ. in quoꝵ
altero hoc est in uidicio scđm oꝑati¬
onem hominib adõ in presenti
uidicandi potestas datur. Alterũ
uͦ hoc est iudicium scđm retribu¬
tionem ñ ab hominib. s adõ corã
hominib iudicabitur. S iudiciñ

Expanded text:
cium secundum retributionem, in quorum cium secundum retributionem, in quorum altero, hoc est judicio secundum operationem, hominibus a Deo in praesenti judicandi potestas datur; alterum vero hoc est judicium secundum retributionem, non ab hominibus, sed a Deo coram hominibus judicabitur. S
Abbreviated transcription (Latin):
aduersꝰ diabolum in passione xp̃i
Iudicium hominis aduersꝰ diñ dif¬
fertur usq in finem scłi: & ido ho
more damnationis prestolariD.
Hie congrue debueras modos iudi¬
candi distinguere: quatinꝰ ea quȩ hic
de iudicio dicta sunt ex alioꝵ collatioe
ualeam & manifestiꝰ discernere. &
uerius approbare. .M.
uattuor sunt iudicia: scđm p̃¬
scientiam. scđm causam. scđm
õꝑationem. scđm retributionem:
Scđm prescientiã uidicati fuimus.
priusquã essemus. Scd̾m causam
iudicamur. ex quo esse incipimus:
quando boni uel mali sumꝰ Scđm
oꝑationem iudicamur: quando
oꝑib foris ostendimꝰ quales intus
apud nos sumꝰ Scđm retributio¬
nem iudicabimur: quando in ꝑci¬
pienda mercede oꝑm cognoscemꝰ
quales ab ȩterno apud dm̃ p̾uisi
siumꝰ. Ex his quattuor iudiciis:
duo sunt occulta. Iudiciũ scđm prȩ
scientiam. iudicium scđm causam.
recipitur. Duo manifesta id est
iudicium scd̾m oꝑationem & iudi¬

Expanded text:
adversus diabolum, in passione Christi. adversus diabolum, in passione Christi. Judicium hominis adversus Deum differtur usque in finem saeculi. Et ideo hommore damnationis praestolari. D. Hic congrue debueras modos judicandi distinguere, quatenus ea quae hic de judicio dicta sunt ex aliorum collatione valeam et manifestius discernere et verius approbare. M. Quatuor sunt judicia, aescientiam, secundum causam, secundum operationem, secundum retributionem. Secundum praescientiam judicati fuimus antequam essemus. Secundum causam udicamur ex quo esse incipimus, quando boni vel mali sumus. Secundum operationem judicamur, quando operibus foris ostendimus quales intus apud nos sumus. Secundum retributionem judicabimur, quando in percipienda mercede operum cognoscemus quales ab aeterno apud Deum praevisi fuimus. Ex his quatuor judiciis duo sunt occulta: judicium scilicet scientiam et judicium secundum causam, recipitur: duo manifesta, id est judicium secundum operationem, et judi
Abbreviated transcription (Latin):
mo peccator soluere ñ poterat ꝑ quã¬
cumq penã susciperet: nͨ nisi digne
& iuste ꝓpt̾ primi contemptꝰ reatũ
sustineret. Ut gͦ homo iuste debitã
pęnã euaderet: necesse fuit ut talis
homo ꝓ homine penam susciperet.
patri soluit: & moriendo reatum
hominis expiauit: ut cum ipse pro
homine morte᷑ quã ñ debebat susti¬
neret. iuste homo ꝓ ipso mortem
quã debebat euaderet: & iam locũ
ealumpniandi diabolꝰ ñ inueniret.
quia & ipse dñari homini ñ debuit
& homo liberari dignꝰ fuit Idem
itaq & iudicium nr̃m & causã nr̃am
fecit. Unde psalmista. Qm̃ fecisti
iudicium meu̾ & causam meam:
Causam nr̃am fecit quia debitum
patri ꝓ nobis soluit: & moriendo
reatum exprauit. Iudicium uͦ quia
descendens ad inferos & portã mor¬
tis frangens captiuitatem quȩ ibidẽ
tenebatur liberauit. Iudicium gͦ
diaboli aduersꝰ dm̃ factum ẽ statim
in principio scłi. Iudicium hominis

Expanded text:
mo peccator solvere non poterat; qui quammo peccator solvere non poterat; qui quamcunque poenam susciperet, non nisi digne et juste propter primi contemptus reatum sustineret. Ut ergo homo juste poenam debitam evaderet, necesse fuit ut talis homo pro homine poenam susciperet, Patri solvit, et moriendo reatum hominis expiavit; ut cum ipse mortem pro homine quam non debebat sustineret, juste homo pro ipso mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam nostram fecit. Unde Psalmista: Quoniam fecisti judicium meum et causam meam . Causam nostram fecit; quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero; quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim in principio saeculi; judicium hominis
Abbreviated transcription (Latin):
recompensatio fieret: priori noni
solum equalis s & maior esset. Ut
gͦ ꝓ homine redderetur homo ma¬
ior homine. factꝰ ẽ ds homo ꝓ ho¬
mine. & dedit se homo homini. ut
se acciꝑet ab homine. Incarnatꝰ est
d̾s dĩ filiꝰ & datꝰ est hominib deus
homo xp̃c: sicut isayas ait. Puer natꝰ
hominis fuit iusticia. In natiuitate ⁊
xp̃i iuste placatꝰ est ds homini: qͥa
talis homo inuentꝰ est ꝓ homine qͥ
ñ solum ut dictum est par s & ma¬
ior esset homine. Ido in natiuitate
ant dicentes. Qła in altissimis dõ:
& in terra pax hominib bone uoluis.
S ad huc suꝑerat homini ut sicut
restaurando damnum placauerat
iram: ita qͦ ꝓ contemptu satisfaci¬
endo dignꝰ fieret euadere pęnam.
S hoc conuenientiꝰ fieri n poterat.
nisi ut pęnã quam ñ debebat sponte
& obedient̾ susciperet. ut de pęna qͣm
ꝑ inobedientiam meruerat: eripi
dignus fieret. Hanc autẽ penã ho¬

Expanded text:
recorecosolum aequalis sed et major esset. Ut ergo pro homine redderetur homo major homine, factus est Deus homo pro homine, et dedit se homo homini ut se acciperet ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus, sicut Isaias ait: Puer natushominis fuit justitia. In nativitate enim Christi juste placatus est Deus homini; quia talis homo inventus est pro homine, qui non solum, ut dictum est, par, sed et major esset homine. Ideo in nativitate ant, dicentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Sed adhuc supererat homini ut sicut restaurando damnum placaverat iram; ita quoque pro contemptu satisfaciendo dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat, nisi ut poenam quam non debebat sponte et obedienter susciperet, ut de poena quam per inobedientiam meruerat eripi dignus fieret. Hanc autem poenam ho
Abbreviated transcription (Latin):
S nec hominẽ ꝓ homine reddere
potuit: quia iustum & in nocentem
abstulerat. & nemine̾ nisi peccatorẽ
inuenit. Nichil gͦ homo inuenit
unde sibi dm̃ placare posset: quia
siue sua siue seipsum daret. digna
recompensatio ñ esset. Uidens ergo
d̾s hominem sua uirtute iugum̃
damnationis iuste euadere nͨ posse:
misertꝰ est eiꝰ. & pͥmo gratuito pre¬
uenit eum ꝑ solam miscđiam: ut
deinde liberaret ꝑ iusticiam. hoc ẽ:
quia homo ex se iusticiam euadendi
ñ habuit. d̾s homini ꝑ miscdiam
iusticiam dedit: neq enĩ erectio ho¬
minis ꝑfecte rationabilis esset. nisi
ex utͣq parte iusta fieret. Hoc est:
sicut ds iusticiam habuit hominẽ
requirendi: ita & homo iusticiam
haberet euadendi. S hanc iusticiam
homo numꝗͣ habere potuisset: nisi
ret. Ut gͦ d̾s ab homine placari
posset. dedit d̾s gratis homini qđ
homo ex debito dõ redderet. Dedit
gͥ homini hominẽ quẽ homo pro
homine dõ redderet. qui ut digna

Expanded text:
Sed nec hominem pro homine reddere Sed nec hominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive sua sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis justae evadere non posse, misertus est ejus; et primo gratuito praevenit eum per solam misericordiam, ut deinde liberaret per justitiam: hoc est, quia homo ex se justitiam evadendi non habuit, Deus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evadendi. Sed homo hanc justitiam nunquam habere potuisset, nisi ret. Ut ergo Deus ab homine placari posset, dedit Deus gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit igitur homini hominem quem homo pro homine redderet, qui ut digna
Abbreviated transcription (Latin):
enim ignoraret falsum esse qđ dia¬
bolꝰ ꝓmisit: n tam̃ ignorauit quod¬
illud etiã si uerũ eẽt contͣ creatoris
uoluntatem concupiscere ñ debuit.
Iuste gͦ homo subiectus est diabolo
quantum ꝑtinet ad culꝑam suam:
iniuste autẽ quantum ꝑtinet ad dia¬
boli fraudulentiam. Sigͥ homo talẽ
patronum haberet cuiꝰ potentia dia¬
bolꝰ in causam adduci posset: iuste
dominio eiꝰ homo contͣdiceret. quia
nullã diabolꝰ iustam causam habuit
quare sibi uis in homine uendicare
mini adhuc ꝓculpa sua iratꝰ fuit.¬
Oportuit gͦ ut priꝰ homo dm̃ pla¬
caret: & sic deinde fiducialit̾ do patꝰ¬
cinante cum diabolo causam iniret.
S dm̃ rationabilit̾ placare ñ poterat:
nisi & damnum qđ intulerat resti¬
tueret: & de contemptui satisfaceret
Homo uͦ nichil habuit qđ digne dõ
ꝓ ablato damno recompensaret: qͥa
siquid de irrationabili creatura red¬
deret ꝓ rationali sublata. minꝰ eẽt.

Expanded text:
enim ignoraret falsum esse quod diaenim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen ignoravit quod etiam si verum esset contra Creatoris voluntatem concupiscere non debuit. Juste ergo subjectus est homo diabolo quantum pertinet ad culpam suam: injuste autem quantum pertinet ad diaboli fraudulentiam. Si igitur homo talem patronum haberet cujus potentia diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus justam causam habuit quare sibi jus in homine vindicare mini adhuc Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi damnum quod intulerat restitueret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo o ablato damno recompensaret, quia si quid de irrationabili creatura redderet, pro rationabili sublata minus esset.