comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
forma siue modus tractandi. ¶irca
tertium uõ .i. circa ẽam agentẽ notu ꝙ
agens siue auctor huius oꝑis e Dan¬
tes. fuit aut Dantes natione florentin
nobili ⁊ antiquo sanguine natus de¬
scendens de illis gloriosis romanis ꝗ
cuitatem florentie destructis fesulis
fundauerunt morib insignitus ⁊ mł¬
tis scientiis clare fultus. et maximesci¬
entiis poetaꝵ. Ipe enim mortua poesia
de tenebris reduxit ad lucem. Et in hoc
fuit imitatus boctiũ. qui phyam mor¬
tuã suo tp̃re suscitanit. ¶ Circa quartũ
.i. cirea cam̃ finalem nota ꝙ autor istito
opus composuit ad hunc finem princi¬
paliter licet ⁊ multi alii possit assignan
fines. Est aut principasis eĩ intentio re¬
mouereuiuentes a statumiẜie reliquẽ¬
do peceata/ Et sic composuit infernum.
Reducere ad muitutes/ ⁊ sie composuit pỹ¬
gatorium/ ut sic eos ꝑducat ad gloriam.
⁊ sic composuit paradisum ¶es alii
qui possunt assignari in hoc oꝑe suttres.
¶rimus ut discant hoies polite ⁊ ordina¬

Expanded text:
e modus tractandi. Circa tertium vero, idest circa causam agentem, nota quod agens sive autor huius operis est Dantes. Fuit autem Dantes natione florentinus, nobili et antiquo sanguine natus, descendens de illis gloriosis Romanis qui civitatem Florentie, destructis Fesulis, fundaverunt; moribus insignitus et multis scientiis clare fultus, et maxime scientiis poetarum. Ipse enim mortuam poesiam de tenebris reduxit ad lucem. Et in hoc fuit imitatus Boetium, qui philosophiam mortuam suo tempore suscitavit. Circa quartum, idest circa causam finalem, nota quod autor istud opus composuit ad hunc finem principaliter, licet et multi alii possint assignari fines. Est autem principalis eius intentio removere viventes a statu miserie, relinquendo peccata, et sic composuit Infernum; reducere ad virtutes, et sic composuit Purgatorium; ut sic eos perducat ad gloriam, et sic composuit Paradisum. Fines vero alii qui possunt assignari in hoc opere sunt tres: Primus, ut discant homines polite et ordina
Abbreviated transcription (Latin):
xi. sillas. Et iste est ille cuiꝰ penultima
sillaba e longa ut coĩs usus demostrat
sicut ibi. Nelmeço delcammin dinra
uita.¶ Ehuc nota Rucane de Spinol
eui istam expositionem ascribo ꝙ rithi¬
mi primi generis in una tin debent si¬
laba siu lictera concordare/ hoc ẽ in ul¬
tuna. Secundi u̾o debent concordare ĩ
tribus silsabis .i. inpenultimis ⁊ ultis.
Et t̾ri in duobus hoc ẽinduob ultimiꝰ
ut ĩ lietera manifestissie demonsttũ.
Et sie patet que ẽ forma tractatus ¶for

Expanded text:
XI sillabas; et iste est ille cuius penultima XI sillabas; et iste est ille cuius penultima sillaba est longa, ut communis usus demonstrat, sicut ibi: «Nel mezzo del cammin di nostra vita». Adhuc nota, Lucane de Spinolis, cui istam expositionem ascribo, quod rithimi primi generis in una tantum debent sillaba sive lictera concordare, hoc est in ultima; secundi vero debent concordare in tribus sillabis, idest in penultimis et ultimis; et tertii in duobus, hoc est in duobus ultimis, ut in lictera manifestissime demonstratur. Et sic patet que est forma tractatus. For
Abbreviated transcription (Latin):
qui magis delectant ⁊ mulcent aiũm
anditoris. ⁊ oritur exmusica cinus ꝑteᷤᷤ
sunt tres. silicet armonica richinuca
⁊ metrica. sicut dicit beatus ysid t̾tio
echimologiaꝵ libro. ¶Gria sunt uero
quantum ad presente comedia genera
rithimoꝵ Orimum ẽ illudi cuius nthi¬
mus continet tantummodo deee silla¬
bas. Et iste ẽ ille cuius ultima sillaba
ẽ longa ⁊ accentuata ut ibi. Babel su
fillio ⁊ quella dince. Ite ibi. Abrahã
patriarea. ⁊ dauidre. It ibi. Et con ra¬
chele ꝑcui tanto fe. Item int̾tia cãtiea.
Osanna sanctus deus sabaoch. Isti ei
richimino recipiunt n deeẽ silłas. ¶Se¬
cundum genus ẽ cuiꝰ richimus ht xii
sillabas.  iste ẽ ille cuius penustima
sillaba e breuis. ut ibi. Chera rochioso
stretto ⁊ malageuole. Itemibi. Par¬
sando andauaꝑ no parer fieuole. Item
ibi. Aparole formar disconueneuole.¬
¶ Certium uogenus ẽ cuius rithimꝰ ht

Expanded text:
qui magis delectant et mulcent animum qui magis delectant et mulcent animum auditoris; et oritur ex musica, cuius partes sunt tres, scilicet armonica, rithimica et metrica, sicut dicit beatus Ysidorus tertio Ethimologiarum libro. Tria sunt vero quantum ad presentem Comediam genera rithimorum. Primum est illud cuius rithimus continet tantummodo decem sillabas; et iste est ille cuius ultima sillaba est longa et accentuata, ut ibi: «d'Abel su' fillio et quella di Noe»; item ibi: «Abraham patriarca et David re»; item ibi: «Et con Rachele, per cui tanto fè»; item in tertia cantica: «Osanna sanctus Deus Sabaoth». Isti enim rithimi non recipiunt nisi decem sillabas. Secundum genus est cuius rithimus habet XII sillabas, et iste est ille cuius penultima sillaba est brevis, ut ibi: «ch'era ronchioso, stretto et malagevole»; item ibi: «Parlando andava per non parer fievole»; item ibi: «a parole formar disconvenevole». Tertium vero genus est cuius rithimus habet
Abbreviated transcription (Latin):
tie premiandi ⁊ puniendi obnoxius ẽ.
propt̾ qd meritum siue culꝑam tribiit᷑
ipsi homini gloria sine pena. Ram de
u̾satur autoris. Et sie patet quod ẽ sub¬
iectũ in hoc oꝑe siue cã materialis ¶Cir¬
ca secundum uero .i. circa cãm formale
nota ꝙ cã formalis in hoc oꝑe est duplex
.s. forma tractatus ⁊ forma tractandi.
¶orma tractatus ẽ triplex ẜm triplicẽ
diuisionem quam recipit siue continet
liber iste ¶Puma diuisio est qua totu
opus diuiditur in canticas. Et iste fũt
tres. Eecunda qua quenbet cantica di¬
uiditur incartus. Non prima cantica
diuiditurmn cantus xxxiiiiͬᵃ. Secunida ĩ
cantus xxxiii. Et tertia in cotidem. Et
sic totum opus continet centum cant.
¶Certia autem diuisio ẽ qua qui libet eã¬
tus diuiditur innthuos. Est autemii¬
thimus quoddam genus u̾suum quoꝵ
fines ad inuicem copulantur ⁊ coneordi¬
bus sillabis concordit̾ colligantur. Et
iste est unus extribue dulcissimis soniꝰ

Expanded text:
tie premiandi et puniendi obnoxius est, tie premiandi et puniendi obnoxius est, propter quod meritum sive culpam tribuitur ipsi homini gloria sive pena. Nam de versatur autoris. Et sic patet quod est subiectum in hoc opere, sive causa materialis. Circa secundum vero, idest circa causam formalem, nota quod causa formalis in hoc opere est duplex, scilicet forma tractatus et forma tractandi. Forma tractatus est triplex, secundum triplicem divisionem quam recepit sive continet liber iste. Prima divisio est qua totum opus dividitur in canticas, et iste sunt tres. Secunda, qua quelibet cantica dividitur in cantus: nam prima cantica dividitur in cantus XXXIIIIor; secunda in cantus XXXIII; et tertia in totidem. Et sic totum opus continet centum cantus. Tertia autem divisio est qua quilibet cantus dividitur in rithimos. Est autem rithimus quoddam genus versuum, quorum fines ad invicem copulantur, et concordibus sillabis concorditer colligantur. Et iste est unus ex tribus dulcissimis sonis
Abbreviated transcription (Latin):
intres ꝑtes ꝓut conditio animarũ est
triplex ¶Primus status siue conditio
est illarum aĩaꝵ que et̾naliter sũt dã¬
nate, et que in penis habitant sme spe
aliqua euadendi ex illis. Et ista pars
appellatur infernus ¶Sed̾s status siue
conditio e illarum animarum que uo¬
luntarie stant in penis/ ut deo satisfa¬
ciant de commissis. Et sunt in ipis pe¬
nis cum spe ad gloriam ascendendi. Et
ista pars purgatorium appellatur ¶E¬
tius status siue conditio/ est illaꝵ aiaꝵ
q̃ sunt in beata gloria ipsi summo ⁊ et̾¬
no boniet̾aliter hoc est sine fine cõiũ¬
cte. Et istaꝑs appłr paradisus. Et sic pa¬
tec quomodo subiectum huius oꝑis e
statue animaꝵ post mortẽ simplicit
sumptus. Nam deillo ⁊ cirta illutotiꝰ
hinus opis usatur ꝓcessus ¶Si uo sub¬
iectum accipiat allegorice dico ꝙ subie¬
etum siuemat̾ia ẽ ip̃se ħo put merendo
ul demerendo parbitrii libertatẽ iusti¬

Expanded text:
in tres partes, prout conditio animarum est in tres partes, prout conditio animarum est triplex. Primus status sive conditio est illarum animarum que eternaliter sunt damnate, et que in penis habitant sine spe aliqua evadendi ex illis; et ista pars appellatur Infernus. Secundus status sive conditio est illarum animarum que voluntarie stant in penis, ut Deo satisfaciant de commissis, et sunt in ipsis penis cum spe ad gloriam ascendendi; et ista pars Purgatorium appellatur. Tertius status sive conditio est illarum animarum que sunt in beata gloria, ipsi summo et eterno bono eternaliter, hoc est sine fine, coniuncte; et ista pars appellatur Paradisus. Et sic patet quomodo subiectum huius operis est status animarum post mortem, simpliciter sumptus. Nam de illo et circa illum totius huius operis versatur processus. Si vero subiectum accipiatur allegorice, dico quod subiectum sive materia est ipse homo prout merendo vel demerendo per arbitrii libertatem, iusti
Abbreviated transcription (Latin):
archa noe que fuit tricamerata. In infe¬
riori enim camera erant ammalia sil¬
uestria ⁊ ẜpentes ¶nmnedia erant ani¬
malia domestica atq mitia ¶n suꝑiori
uero erant homines ⁊ aues ¶ prinã
cameram possumus accipe infernum
in quo sunt animalia siluria ⁊ imitia.
.i. homines damnati. ⁊ ẜpentes .i. deme¬
nes ¶ꝑ secundam cameram possumuᷤᷤ
acciꝑe purgatorium/ in quo sunt aĩalia
mitia .i. anime mites que ꝑatienter su¬
stinent passiones ¶Stertiam uero ca¬
meram possumus acciꝑe padisum in
gloria sublimati ¶His uisis sex mista
comedia breuit̾ indagemus ¶Primo
hendatur siue decurrat Gexto ⁊ ultio
sibriticulum .i. quo titulo liber iste debe¬
at intitulari ¶Circa primum nota ꝙ
subiectum huius opis/ est duplex.s. lic¬
terale et assegoricum. Si eͥ a ccipiat lict̾¬
aliter dico ꝙ subiectum huius oꝑis est
status animaꝵ post mortem simplicit̾
sumptus. Qui quidem status diueditũ

Expanded text:
archa Noe, que fuit tricamerata. In infearcha Noe, que fuit tricamerata. In inferiori enim camera erant animalia silvestria et serpentes; in media erant animalia domestica atque mitia; in superiori vero erant homines et aves. Per primam cameram possumus accipere Infernum, in quo sunt animalia silvestria et inmitia, idest homines damnati et serpentes, idest demones. Per secundam cameram possumus accipere Purgatorium, in quo sunt animalia mitia, idest anime mites, que patienter sustinent passiones. Per tertiam vero cameram possumus accipere Paradisum, in gloria sublimati. His visis, sex in ista Comedia breviter indagemus: primo ehendatur sive decurrat; sexto et ultimo libri titulum, idest quo titulo liber iste debeat intitulari. Circa primum nota quod subiectum huius operis est duplex, scilicet licterale et allegoricum. Si enim accipiatur licteraliter, dico quod subiectum huius operis est status animarum post mortem simpliciter sumptus; qui quidem status dividitur
Abbreviated transcription (Latin):
comediam potest referri illa uisio quan
uidit Exechiel ꝓpheta/ de qua uisiõe sie
seribit idem ꝓpheta. Eece manus missa⁊
ad me in qua erat liber seriptus intus ei
foris. et seripta erant in eo ramentatoes.
Carmen. ⁊ ue¶sta manus est iste poeta.
liberiscius manus est sua altissia xo¬
media. que ideo seripta dicitur intus ⁊
foris qui a continet non solum licteram
sedetiam allegoriam. Scripta sunt aũt
misto librotria.s. Lamentationes. Car¬
men. ⁊ ue. ¶Ue ꝙ est interiectio doletĩs
⁊ desperantis refertar ad infernum. ue
enim in sacra seriptura eternam damna¬
tionem notat ut dicunt sci super illo uẽ¬
bo ue homini illi ꝑquem filius homini
tradetur. ⁊ est sensus ꝑibit eternaliter.
¶amentationes que sunt note uolunta¬
rii ⁊ assumpti doloris ad purgatorium
referintur. Carmen uo quodidem est
qd̾ laus ⁊ iubilatio ad paradisu refertũ.
¶stareua comedia figuran põt etiam in

Expanded text:
Comediam potest referri illa visio, quam Comediam potest referri illa visio, quam vidit Exechiel propheta; de qua visione sic scribit idem propheta: «Ecce manus missa ad me in qua erat liber scriptus intus et foris: et scripta erant in eo Lamentationes, Carmen, et Ve». Ista manus est iste poeta. Liber istius manus est sua altissima Comedia, que ideo scripta dicitur intus et foris, quia continet non solum licteram, sed etiam allegoriam. Scripta sunt autem in isto libro tria, scilicet Lamentationes, Carmen, et Ve. Ve, quod est interiectio dolentis et desperantis, refertur ad Infernum. Ve enim in Sacra Scriptura eternam damnationem notat, ut dicunt sancti super illo verbo: «Ve homini illi per quem filius hominis tradetur»; et est sensus: peribit eternaliter. Lamentationes, que sunt note voluntarii et assumpti doloris, ad Purgatorium referuntur. Carmen vero, quod idem est quod <laus> et <iubilatio>, ad Paradisum refertur. Ista re vera Comedia figurari potest etiam in
Abbreviated transcription (Latin):
phares diuisio. et iste poeta intertia parte
sue comedie diuidit.i. distinguit ordiẽs
bratorum ⁊ angelicas ierarchias. Igit
manus.i. Dantes. nam ꝑmanum acci¬
pimus Dantem. Manuo cium dicitu
amano manas. ⁊ Uantes dicitura do da.
quia sieut amanumanat donum ita
a Dance datur nobis istud altissumum
opus. Seripsit dico in pariete .i. in aꝑto
⁊ publico adutilitatem omnium. Manc
.i. infernum/ cuiꝰ penas ⁊ locanumerauit.
Thechel .i. purgatorium. cui penitentiaᷤ
appendit ⁊ ponderauit. Phares .i. padisu
cuius situm ab infimis eleuatum ee mo¬
strauit. ⁊ cius beatitudines ordinate di¬
poctaꝵ⁊ innumero pondere ⁊ mensura.
¶Dosuit naq iste portamfernum in nuͬo
quia peccata ⁊ penas numerat. ¶Pũgã¬
torium in pondere quia penitentias pon¬
derat ⁊ appendit ¶Padisum in mensura/
quiamensurat celos ⁊ distinguit ordiẽs
beatoꝵ. ¶Uistum certe poctam ⁊ ad suã

Expanded text:
Phares <divisio>; et iste poeta in tertia parte Phares <divisio>; et iste poeta in tertia parte sue Comedie dividit, idest distinguit, ordines beatorum et angelicas ierarchias. Igitur manus, idest Dantes; nam per manum accipimus Dantem. Manus enim dicitur a mano, manas, et Dantes dicitur a do, das; quia sicut a manu manat donum, ita a Dante datur nobis istud altissimum opus. Scripsit dico in pariete, idest in aperto et publico, ad utilitatem omnium: Mane, idest Infernum, cuius penas et loca numeravit; Thechel, idest Purgatorium, cuius penitentias appendit et ponderavit; Phares, idest Paradisum, cuius situm ab infimis elevatum esse monstravit, et cuius beatitudines ordinate dipoetarum in numero, pondere et mensura. Posuit namque iste poeta Infernum in numero, quia peccata et penas numerat; Purgatorium in pondere, quia penitentias ponderat et appendit; Paradisum in mensura, quia mensurat celos et distinguit ordines beatorum. Ad istum certe poetam et ad suam
Abbreviated transcription (Latin):
diam Dantis facte ꝑ fratrẽ Gui¬
donem pisanum ordius beate
marie de monte carmeli ad no¬
bilem uirum dñm lucanum de Spino¬
¶Ribitur Nunel
quinto capitulo
ꝙ cum baltassar
Rex babillome
sederet admensã.
apparuit contra
eum manus scri¬
bens inparicte
Mane. Thechel.
Phares. Ista ma¬
nus est nr nouus poeta Dantes qui scͥpsit
.i. composuit i stam altissuam ⁊ subtili¬
simam comediam que diuiditurin cre
ꝑtes ¶Drima dicitur infernus ¶Secunda
purgatorium ¶ Gertia paradisus. ¶Hi õ
tribus partibus correspondent illa tria q̃
scripta sunt in panece. Nam mane cor¬
respondet in ferno. Interpretatur enĩma¬
ne numerus. Et iste poeta in prima ꝑte
sue come dienumerat loca penas ⁊ scele¬
ra domnatorum ¶Chechel cor respondet
purgatorio. Interpretaturenim thechel
appensio siue poderatio. Et in secunda pã¬
te sue comedie/ appendit ⁊ ponderat peni¬
tentias purgãdorum ¶dhares aũt cor¬
respondet paradiso. Interpretatur enim

Expanded text:
DIAM DANTIS FACTE PER FRATREM GUIDONEM PISANUM, ORDINIS BEATE MARIE DE MONTE CARMELI, AD NOBILEM VIRUM DOMINUM LUCANUM DE SPINOibitur Danielis, quinto capitulo, quod cum Baltassar rex Babillonie sederet ad mensam, apparuit contra eum manus scribens in pariete: Mane, Thechel, Phares. Ista manus est noster novus poeta Dantes, qui scripsit, idest composuit, istam altissimam et subtilissimam Comediam, que dividitur in tres partes: prima dicitur Infernus, secunda Purgatorium, tertia Paradisus. His tribus partibus correspondent illa tria que scripta sunt in pariete. Nam Mane correspondet Inferno; interpretatur enim Mane <numerus>; et iste poeta in prima parte sue Comedie numerat loca, penas et scelera damnatorum. Thechel correspondet Purgatorio; interpretatur enim Thechel <appensio> sive <ponderatio>; et in secunda parte sue Comedie appendit et ponderat penitentias purgandorum. Phares autem correspondet Paradiso; interpretatur enim
Abbreviated transcription (Latin):
Catũsifascia diquel chellie inceso.
Inisto nocabili moraliter exponendo cõ¬
tinctur ꝙ quilibet homo extenus opera¬
concupiscit. Nam si calore iurtutum ĩ¬
terius inflammatur oportet ꝙ ip̃aru
iurtutum luce atq fulgore ext̾ius ador¬
netur. Quia uidemus iuͣx sententiam
salomonis ⁊ beati gregorii pape ꝙ si i¬
gnis ponatur inpalea stacini exardescit.
Si u̾o quis malo ardore concupiscentie.
cupiditatis. inuidie siue ire comburit̃
unusquisque talis ⁊ finis uidetur ei.
La tua preghiera e degna
dimolta loda u o pero laccetto. In hoc
nocabili nos admonet ip̃e maro ꝙ iu¬
sta ⁊ honesta rogamina ⁊ laude sunt
digna et ꝑ ꝯsequens acceptanda nam ea
que iusta ⁊ honesta nõ sunt non solum
indigna sunt laude ⁊ non acceptanda
s ĩsuper intuꝑanda ⁊ ꝓtinus respuenda.
Unde admonet poetu Dicens
Qd iustum ẽ petito uł qd̾ uideat᷑ honestx̃.
Nã stultum ẽ petere ꝙ possit iure negari.

Expanded text:
catun si fascia di quel ch'elli è inceso. In isto notabili, moraliter exponendo, continetur quod quilibet homo exterius opera interius concupiscit. Nam si calore virtutum interius inflammatur, oportet quod ipsarum virtutum luce atque fulgore exterius adornetur. Quia videmus, iuxta sententiam Salominis et beati Gregorii pape, quod si ignis ponatur in palea, statim exardescit. Si vero quis malo ardore concupiscentie, cupiditatis, invidie, sive ire combureturunusquisque, talis et finis videtur ei, «La tua preghiera è degna di molta loda, et io però l'accetto>: In hoc notabili nos admonet ipse Maro quod iusta et honesta rogamina et laude sunt digna, et per consequens acceptanda; nam ea que iusta et honesta non sunt, non solum indigna sunt laude et non acceptanda, sel insuper vituperanda et protinus respuenda. Unde admonet poeta dicens: Quod iustum est petito vel quod videatur honestum, Nam stultum est petere quod possit iure negari.
Abbreviated transcription (Latin):
Ongesimi eantus pͥme cãticetitulus tal ẽ.
Incipit xxxͦ eantus pͥme cãtiee comedie
Nisto xxͦx cantu autor tractat de ip̃a ea¬
dẽ malabulgia deq̃ incantu precedenti tͣc¬
tauit. Et ponir inisto cantu duas aĩas fu¬
riosas q̃ ꝑistam bulgiam egrotos mordẽ¬
dofuriose discurrant.
Deductio textus deuulgare in latinum.

Expanded text:
GESIMI CANTUS PRIME CANTICE TITULUS TALIS EST: INCIPIT XXX CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE. In isto XXX cantu autor tractat de ipsa eadem malabulgia de qua in cantu precedenti tractavit. Et ponit in isto cantu duas animas furiosas, que per istam bulgiam egrotos mordendo furiose discurrunt. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARE IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Et qualee quei che di suuol cio cheuolle
⁊ ꝑ nuoni pensier cangia ꝓposta
ẽ bestia cum obumbrat᷑ ht̃ falsumuideͬ
sic aĩa cumtimida efficitur timet ea q̃ ti¬
meri nõ debẽt. ⁊ tunctimor ipãm aiãm ab
honorabili reuoluit incepto. Tertia ꝯꝑa
afar lor pro ⁊ afugir lor danno
comio dopo cotai parole facte. In hac cõ¬
patione notut᷑ ꝙͣ sit libalis ⁊ curiał aĩus
diligentis. Ille enim qui uere diligit aliũ
statim ꝙ audit uł cernit nẽcitatem ami¬
chinati ⁊ chiusi poi chelsos simbianca
si drian tutti aꝑti inloro stelo. Talmifecio
⁊c̃. Nos uidemus ꝙ õs flores pret̾ florẽ
cucurbite in nocte ꝑꝑ gelu claudunt̃. ⁊ in
die ꝑꝑcalorẽ apiuntur. Diẽ gͦ autor q̃ad¬
modum flores agelu noctno inclinati et
ita ego qui prius timore ⁊ desꝑatione ĩ aĩo
cecideram adu̾ba uingilii exurrexi. Et iõ
ait. Io cominciai come persona franca.
O pietosa colei chenmi soccorse. ⁊ cͣ.

Expanded text:
 Et quale è quei che disvuol ciò che volle et per nuovi pensier cangia propostenim bestia, cum obumbratur, habet falsum videre, sic anima, cum timida efficitur, timet ea que timeri non debent, et tunc timor ipsam animam ab honorabili revolvit incepto. vv. 109-111a far lor pro et a fugir lor danno com'io, dopo cotai parole facte, In hac comparatione notatur quam sit liberalis et curialis animus diligentis. Ille enim qui vere diligit alium, statim quod audit vel cernit necessitatem amichinati et chiusi, poi che 'l sol li 'mbianca, si drizzan tutti aperti in loro stelo, tal mi fec'io, etc. Nos videmus quod omnes flores, preter florem cucurbite, in nocte propter gelu clauduntur, et in die propter calorem aperiuntur. Dicit ergo autor quemadmodum flores a gelu nocturno inclinati et iguntur, ita ego, qui prius timore et desperatione in animo cecideram, ad verba Virgilii exurrexi. Et ideo ait: «Io cominciai come persona franca: O pietosa colei chemmi soccorse», etc.
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Guido guenu comes intuscia palatinus.
¶Dns deghiaius aldobrandi de adimãib.¬
¶ Et dominus Iacob rusticuecii.
¶Correndo duna schiera che passaua.
Inista acie st̃ layci ꝗ sodome uitio labo¬
rarint. Et ista est illa gens dequa dix̃ ẜ
Brunectus autorisuꝑuis. Gente uiẽ con
laqual esẜ nõ deggio. qr ꝑse uadunt elen¬

Expanded text:
Guerra, comes in Tuscia palatinus, dominus Teghiaius Aldobrandi de Adimaribus, et dominus Iacobus Rusticuccii. correndo d'una schiera che passava In ista acie sunt layci qui sodomie vitio laborarunt. Et ista est illa gens, de qua dixit Ser Brunettus autori superius: «Gente vien con la qual esser non deggio»; quia per se vadunt cle
Abbreviated transcription (Latin):
istos tammiẜabilit̾ abigneis uaporibus
concrematos dolore ꝯmorꝰ ait. Hame .i.
heume. Na. A. cũ aspiratõe seu sine aspi¬
qñ ꝯpassus fuit illis ꝗ facies huit retro.
Ancor se tu dellialtri saiocchi.
Quiuiue lapieta quãde benmorta.
chie piu scelerato che colui

Expanded text:
istos tam miserabiliter ab igneis vaporibus concrematos, dolore commotus ait: Hame, idest heu me; nam a cum aspiratione, seu sine aspiquando compassus fuit illis qui facies habent retro: Ancor se' tu de li altri sciocchi? Qui vive la pietà quand'è ben morta; chi è più scellerato che colui
Abbreviated transcription (Latin):
qͣlẽ faciunt apes inãniis siue ĩ alueariie.
Aluearia at sunt domuneule ⁊ hitationeᷤᷤ
apũ inꝗb ip̃e apes mellificant. Q. ꝗdem
aluearia aflorentĩs arme appellantur.
Cñ u̾o apes inipĩs arniis oꝑant᷑ faciũt
quendam sonitum ꝯfusu qui ꝓͥe susuriũ
appłłr. Exemplificat igͥ autor ⁊ dic̃ ꝙ so¬
nitꝰ illiꝰ aque siłis ẽ sonitu apũ cũ ad oꝑã

Expanded text:
lem faciunt apes in arniis sive in alveariis. Alvearia autem sunt domuncule et habitationes apum, in quibus ipse apes mellificant; que quidem alvearia a Florentinis arnie appellantur. Cum vero apes in ipsis arniis operantur, faciunt quendam sonitum confusum qui proprie susurrium appellatur. Exemplificat igitur autor et dicit quod sonitus illius aque similis est
Abbreviated transcription (Latin):
cosi lun soura laltro identi pose
la uel ceruel sigiuinge con lanuea
Nõ altrim̃ti tydeo sirose
le tempie a menalippo ꝑ disdegno
che quei faceual teschio ⁊ laltre cose
Isti enim duo fuerunt Unuo archiep̃s
pisanꝰ ⁊ alter comes ugolinus deꝗbus
traetat᷑ incantu seq̃ti. S qr de nuca fac̃
autor intionẽ sciendũ ꝙ miea ẽ medul¬
la spine dorsi q̃ descendens a cẽbro ꝑspinã
dorsi dat sẽsum ⁊motũ nenuis oꝑante ⁊¬
ꝑte cebri q̃ puppis capitis appłłr ꝓcedit
medullam spine dirigitur q̃ dr̃ nuca.
debat ait ad illũ ꝗ bestialem uiolentia
alteri inferebat. Otu ꝗ demiõstras ꝑtam
bestiale signum odium sr̾ illũ quẽ tu i¬
comedis dicas mͥ qr̃ hoc facio. Et ego ꝓ¬
ego sciu̾o q uos estis ⁊ offeñsam illius ꝙ
ego icẽ srius tͥ reddã quasi dicat de uob̃
noua suꝑi reportabo si illa cũ qua loquor
penitus nõ siccet̃.
nisto xxii cantu contineniur sex ꝯꝑatões

Expanded text:
nti pose là 've 'l cervel si giunge con la nuca; non altrimenti Tydeo si rose le tempie a Menalippo per disdegno, che quei faceva 'l teschio et l'altre cose. Isti enim duo fuerunt unus archiepiscopus pisanus et alter comes Ugolinus, de quibus tractatur in cantu sequenti. Sed quia de nuca facit autor mentionem, sciendum quod nuca est medulla spine dorsi, que descendens a cerebro per spinam dorsi dat sensum et motum nervis, operante te cerebri, que puppis capitis appellatur, prmedullam spine dirigitur, que dicitur debat, ait ad illum qui bestialem violentiam alteri inferebat: «O tu, qui demonstras per tam bestiale signum odium super illum quem tu comedis, dicas michi quare hoc facis. Et ego pego scivero qui vos estis et offensam illius, quod ego vicem superius tibi reddam»; quasi dicat: De vobis nova superius reportabo, si illa cum qua loquor penitus non siccetur. In isto XXXII cantu continentur sex comparationes
Abbreviated transcription (Latin):
istam foueam quo uadunt aĩe ad sua
scelera abluẽdum qñ culpa mediãte pe¬
nitentia ẽ remotu. Et his deĩs subum¬
xit. Admodo tp̃s ẽ anemore sepãdi fae
ut post me tuuenias. Margines eĩ non
sunt arsi. qr om̃is uapor igneus qui de
alto descendit/ extinguit᷑ suꝑ eos. id circo
uiam nobis poterunt ministrare. Uñ
ait in textu

Expanded text:
istam foveam, quo vadunt anime ad sua istam foveam, quo vadunt anime ad sua scelera abluendum quando culpa, mediante penitentia, est remota». Et his dictis subiunxit: «Admodo tempus est a nemore separandi; fac ut post me tu venias. Margines enim non sunt arsi, quia omnis vapor igneus qui de alto descendit extinguitur super eos; idcirco viam nobis poterunt ministrare. Unde ait in textu
Abbreviated transcription (Latin):
istũ pedem t̾reum ꝙͣ sinistrũ. Quelib
aũt ps istius statue excepta aurea dicĩ¬
t̾ esse fracta ⁊ extali fractum lacrime
pluunt siũ fluunt que ꝗdẽ lacͥme ĩsi¬
mul adunate ꝑforant istam cͥptam.
Quaꝵ cursus inistã uallẽ diagit᷑ ĩfer¬
nalem.⁊ hic faciunt quatuor flumi¬
na siue aquas.s. acherontem. Stycẽ.
flegetontem atq cocitum. Tũc ait Da¬
tes adu̾gilium. Sip̃sens aqua de qua
tu loq̃ris deriuat᷑ a nr̃o mũdo. qr solũm
locus est rotundus quã rotunditatem¬
licet multum descẽderis adhuc cireui¬
reminime ualiusti. Et iõ si tͥ nouum
aliquod appareret/ de hoc admmirai nõ
debes. Tunc it̾m ait Dãtes. Magr̃ uͥ
inuenitur flegeton ⁊ lethe dequa ta¬
ces: Cui uirgilius. Certe in omnb
tuis q̃stiomibus mͥ places sed ebullitio
aque nbee debebat certe unan soluere
quam tu facis. quã quidem pre ocuł tũc
habebant. Leche autem uidebis sed exͣ

Expanded text:
istum pedem terreum quam sinistrum. Quelibet istum pedem terreum quam sinistrum. Quelibet autem pars istius statue, excepta aurea, dicitur esse fracta, et ex tali fractura lacrime pluunt, sive fluunt; que quidem lacrime insimul adunate perforant istam criptam. Quarum cursus in istam vallem dirigitur infernalem, et hic faciunt quatuor flumina sive aquas, scilicet Acherontem, Stygem, Flegetontem, atque Cocitum. Tunc ait Dantes ad Virgilium: «Si presens aqua, de qua tu loqueris, derivatur a nostro mundo, quare solumlocus est rotundus; quam rotunditatemlicet multum descenderis, adhuc circuire minime valuisti. Et ideo si tibi novum aliquod appareret, de hoc admirari non debes». Tunc iterum ait Dantes: «Magister, ubi invenitur Flegeton et Lethe, de qua taces?» Cui Virgilius: «Certe in omnibus tuis questionibus michi places; sed ebullitio aque rubee debebat certe unam solvere quam tu facis, quam quidem pre oculis tunc habebant. Lethe autem videbis, sed extra
Abbreviated transcription (Latin):
deserbit quatuor scła sine tpra aprinçi¬
pio mundi us ad finẽ currentia sub siłi¬
tudine unius statue qua driformis di¬
cens. In medio mari sedet unũ paese
destructum quod appellat᷑ creta. subcuiꝰ
rege mundus antiquitus fuit castus.
Inista itaq creta ẽ quidammons ꝗiam
fuit amenis frondib atq aꝗs qui uo¬
cabat᷑ yda. sed̾ modo ut res uetuo totalr
e deẜtus. Reha uoͣ supple regina cretẽ¬
sis elegit ip̃am yda ꝓcuna fida sui filii ⁊
ut celaret cum melius qñ pueruagiebat
ĩcuna faciebat ibi fie̾i strepitus ⁊ claores.
magnus senior stat erectus/ ꝗ tenet spa¬
tulas u̾sus damimiatã. ⁊ faciemusus
Romam ¶Cuiꝰ caput ẽ aurum optimũ.
¶Pectus ⁊ brachia de argento. ¶Uent ex
ere. ¶Gibie ⁊ crum ex ferro. ¶dedum
u̾o quedam ꝑs ferrea. quedam lutea. qr
pes dexter est terra eocta. ⁊ stat ista staty¬
a siue iste senior magis erectus super

Expanded text:
describit quatuor secula, sive tempora, a princidescribit quatuor secula, sive tempora, a principio mundi usque ad finem currentia, sub similitudine unius statue quadriformis, dicens: In medio maris sedet unum paese destructum, quod appellatur Creta, sub cuius rege mundus antiquitus fuit castus. In ista itaque Creta est quidam mons, qui iam fuit amenus frondibus atque aquis, qui vocabatur Yda; sed modo ut res vetus, totaliter est desertus. Reha vero – supple regina Cretensis – elegit ipsam Ydam pro cuna fida sui filii, et ut celaret eum melius quando puer vagiebat in cuna, faciebat ibi fieri strepitus et clamores. magnus senior stat erectus, qui tenet spatulas versus Dammiatam et faciem versus Romam; cuius caput est aurum optimum, pectus et brachia de argento, venter ex ere, tibie et crura ex ferro, pedum vero quedam pars ferrea, quedam lutea, quia pes dexter est terra cocta; et stat ista statua, sive iste senior, magis erectus super
Abbreviated transcription (Latin):
uidet᷑ deum in dedignatõem ⁊ modicum
ip̃m uidetur app̃tiari. S siẽ ego dixi sibi
sui despectus sunt suo pectori satis debi¬
ta frigia.i. debita ornamenta. s admõ
uem post me ⁊ caue ne mictas ad huc
pedes marenam ꝯbustam. s sẽꝑ ad ne¬
mus teneas pedes strictos. ¶Sieat in ꝯ¬
finio nemoris uix̃ a renã cũ silẽtio tran¬
seuntes deuenerunt ad quendã ꝑuum
fluuium ꝗ de silua egrediẽs diffandit
ꝑ arenã/ qualit̾ uõ sit fõs iste fluuius
declarat. Fundus inquit suus atq npe
erant de petra. ⁊ ꝑ ripas erat tͣnsitus in
ego tͥ demonstraui postꝙ̃ nos intraui¬
mus ꝑ illam portam cuiꝰ lim̃ nemini ẽ
negatum. res non ẽ aboculis tius uisa
ita nocabił sicut presens fluuiꝰ siue rurᷤᷤ
ꝗ supra se om̃s flammas extĩguir. Ad
quem Dantes: rogo te in ꝗt ut deilso de
quo mͥ desiderium es largitus largiaiͣs
⁊ pabulum. ¶ Gune uͥgilius sͥ poetando

Expanded text:
videtur, Deum in dedignationem et modicum videtur, Deum in dedignationem et modicum ipsum videtur appretiari. Sed sicut ego dixi sibi, sui despectus sunt suo pectori satis debita frigia, idest debita ornamenta. Sed admodo veni post me et cave ne mittas adhuc pedes in arenam combustam, sed semper ad nemus teneas pedes strictos». Sic autem in confinio nemoris iuxta arenam cum silentio transeuntes, devenerunt ad quendam parvum fluvium, qui de silva egrediens diffunditur per arenam. Qualiter vero sit factus iste fluvius declarat: Fundus, inquit, suus atque ripe erant de petra, et per ripas erat transitus in ego tibi demonstravi postquam nos intravimus per illam portam cuius limen nemini est negatum, res non est ab oculis tuis visa ita notabilis sicut presens fluvius, sive rivus, qui supra se omnes flammas extinguit». Ad quem Dantes: «Rogo te», inquit, «ut de illo de quo michi desiderium es largitus largiaris et pabulum». Tunc Virgilius sibi poetando
Abbreviated transcription (Latin):
ille met statim ꝙ ꝑpendit ꝙ autor int̾ro¬
gabat de ipõ uirgilium sie clamando re¬
spondit. Qualis ego fui uiuus tał sum
mortuus ac si decerẽt. Licet deus sua sa¬
gitta me int̾feci̾t sͥ subesse nõ possũ. Et
plus. Si enim ip̃e Iupiter suum fabrum
fatiget. a quo initus accepit fulm̃ acutũ.
cũ quo ultimo die ꝑcussus fui. uł alios ĩ
monte ethne fatiget similit̾ alt̾natim.
Uulcanum inadiutorium ĩuocando. siẽ
fecit inpugna flegre. ⁊ me cum toto suo
posse sagitet / alacremuindeam hrẽ nul¬
latenus inposset. Tunc uirgilius ꝯͣistũ
sie suꝑbe lo quentẽ magna uoce elamaũ.
dieens ocapanee meo ꝙ tua suꝑbia non
uincat᷑ es tumagis in punitus nulłũ re
uera martirium excepta tua mbie eẽt do¬
lor tuo furori ꝯpletus. Et his dictis uͥgꝰ
se uoluit ad Dantem ⁊ cũ meliori facie
sͥ dix̃. Ille fuit unus ex septẽ regib ꝗ ob¬
siderunt thebas ⁊ huit ⁊ ad hue habere

Expanded text:
illemet, statim quod perpendit quod autor interroillemet, statim quod perpendit quod autor interrogabat de ipso Virgilium, sic clamando respondit: «Qualis ego fui vivus, talis sum mortuus». Ac si diceret: Licet Deus sua sagitta me interfecerit, sibi subesse non possum. Et plus: Si enim ipse Iupiter suum fabrum fatiget, a quo iratus accepit fulmen acutum cum quo ultimo die percussus fui, vel alios in monte Ethne fatiget similiter alternatim, Vulcanum in adiutorium invocando, sicut fecit in pugna Flegre, et me cum toto suo posse sagittet, alacrem vindictam habere nullatenus inde posset. Tunc Virgilius, contra istum sic superbe loquentem, magna voce clamavit, dicens: «O Capanee, in eo quod tua superbia non vincatur es tu magis inde punitus; nullum re vera martirium, excepta tua rabie, esset dolor tuo furori completus». Et his dictis, Virgilius se volvit ad Dantem et cum meliori facie sibi dixit: «Ille fuit unus ex septem regibus qui obsiderunt Thebas, et habuit, et adhuc habere
Abbreviated transcription (Latin):
che dalsulecto ogni ꝑianta rimuoue.
tertio girone die autor se uidisse triagna
ꝑsonaꝵ. ¶Quidam enim ꝑni iacebãt
int̾ra. ⁊ isti sunt illi ꝗ blasphemant deu
⁊ scõs suos. ¶Quidam currebant ꝯtine
ꝑarenam. ⁊ isti sunt illi qui sodomitico
intio se ex̾cent. ¶Quidam uo subillo itͤ
sedebant. ⁊ isti sunt illi ꝙ ꝯmodat ad usu¬
rã. S qr ut predem̃ ẽ iste giro diuidit᷑ in
tres ꝑtes. ¶Primo tractat de blasphemis.
¶ So de sodomitis. ¶Tertio de usurariis.
¶Uoles at tractare de blasphemis qui ĩ il¬
la arena iacent subigne supini dic se
uidisse int̾ istos quẽdam statura magnũ.
⁊ arrogantia ualde plenum. que cum ui¬
disser ait adungilium. Magre tu quitũ¬
cis omĩa exceptis demonib duris ꝗ in
introitu porte ꝯͣnos exiuerunt qs ẽ ille
magnus ꝗ deincendio minime cumre
uidetur. ⁊ iacet ita despectuosus ⁊ tortuᷤᷤ
ꝙ ipm ignea pluuia non maturat. Et

Expanded text:
che dal su' lecto ogni pianta rimuove. che dal su' lecto ogni pianta rimuove. tertio girone dicit autor se vidisse tria genera personarum: Quidam enim proni iacebant in terra, et isti sunt illi qui blasphemant Deum et sanctos suos. Quidam currebant continue per arenam, et isti sunt illi qui sodomitico vitio se exercent. Quidam vero sub illo igne sedebant, et isti sunt illi qui commodant ad usuram. Sed quia, ut predictum est, iste giro dividitur in tres partes, primo tractat de blasphemis, secundo de sodomitis, tertio de usurariis. Volens autem tractare de blasphemis qui in illa arena iacent sub igne supini, dicit se vidisse inter istos quendam, statura magnum et arrogantia valde plenum; quem cum vidisset, ait ad Virgilium: «Magister, tu qui vincis omnia, exceptis demonibus duris qui in introitu porte contra nos exiverunt, quis est ille magnus qui de incendio minime curare videtur, et iacet ita despectuosus et tortuus quod ipsum ignea pluvia non maturat?» Et
Abbreviated transcription (Latin):
cet᷑ uł ꝯͣ deum sicut ẽ blasphemia. uł ꝯtra
naͣm que ẽ filia dei siẽ est sodomia. uel ꝯtͣ
artem q̃ ẽ neptis dei. siẽ ẽ usura. Et ĩ cipit
pͦ ablasphemis quoꝵ pena ẽ ꝙ inquadã
planitie arenosa uͥ ꝯtinue pluit ĩgnis su¬
pimiacent. Et ꝯtinuat᷑ siciste cãtus cum
precedenti. In fine nẽpe suꝑioris cantus
ponit autor ꝙ ille Ruccho de moçis a ca¬
nib laceratus rogauit uirgilium atq
Uantem ut folia sua sꝑsa ad pedẽ tristi ce¬
spitis adunarent. uñ uantes pietate mo¬
tus deas frondes ⁊ folia adunauit inunũ.
⁊ iuxta illiꝰ pcamina ad pedẽ cespitis recol¬
legit. Uñ sic incip̃ cantus iste. P̾cqua
cantas .i. amor natiui loci qr uterq florẽ¬
clarat dicens ꝙ solum siũ lectꝰ istius giro¬
nis a seremouet oemplantam. Et hoc ꝓpt
duo ¶Primumi ẽ qr ille locus totus est
renam ꝯtinue pluit ignis. uñ dicitur in¬
textu.
Aben manifestar lecose noue
dico camuamo ad una landa

Expanded text:
contra Deum, sicut est blasphemia; vel contra naturam, que est filia Dei, sicut est sodomia; vel contra artem, que est neptis Dei, sicut est usura. Et incipit primo a blasphemis, quorum pena est quod in quadam planitie arenosa, ubi continue pluvit ignis, supini iacent. Et continuatur sic iste cantus cum precedenti. In fine nempe superioris cantus ponit autor quod ille Ruccho de Mozzis a canibus laceratus, rogavit Virgilium atque Dantem ut folia sua sparsa ad pedem tristi cespitis adunarent. Unde Dantes, pietate motus, dictas frondes et folia adunavit in unum, et iuxta illius precamina ad pedem cespitis recollegit. Unde sic incipit cantus iste: Postquam caritas, idest amor nativi loci, quia uterque Florenclarat dicens quod solum, sive lectus, istius gironis a se removet omnem plantam. Et hoc propter duo: primum est quia ille locus totus est renam continue pluvit ignis. Unde dicitur intextu: A ben manifestar le cose nove, dico c'arrivamo ad una landa
Abbreviated transcription (Latin):
Lam̃ti saettaronme diu̾si
che dipieta ferratauen listrali. Hoc notabi¬
le moraliter nobis innuit ⁊ demonstrat ꝙ
angustie ꝑximoꝵ uelut sagitte penetrare
nos debent/ ⁊ sic erga ip̃os aꝑire uiscera pi¬
etatis. Iõ ꝯtra crudeles diuma pagina sie
exclamat. Qui obturat aurem suã ad cla¬
morẽ paupis ipe clamabit ⁊ nõ exaudier̃.
Scd̾m notabile ꝯtinẽt in quarta ꝯꝑatõe

Expanded text:
lamenti saettaron me diversi, che di pietà ferrat'aven li strali; Hoc notabile moraliter nobis innuit et demonstrat quod angustie proximorum velut sagitte penetrare nos debent, et sic erga ipsos aperire viscera pietatis. Ideo contra crudeles Divina Pagina sic exclamat: Qui obturat aurem suam ad clamorem pauperis, ipse clamabit et non exaudietur. SECUNDUM NOTABILE continetur in quarta
Abbreviated transcription (Latin):
conforta ⁊ ciba disperançabona. Lieet se¬
cundum sinam salomonis. Spes que
differtur affligat animam nichilominꝰ
premium quod expectat. uñ uidemus ĩ
premio andaet aggredit̃ non solumar¬
notabili ostenditur causa qrͣ spes dilata
ht̃ animamtormentare.qr sic ⁊ nõ in ea¬
pite altereantur. Et sic patet. uiiiꝰ cantus
prime cantice.
ncip̃ riuiꝰ cantus pͥme cãtice.

Expanded text:
conforta et ciba di speranza bona. Licet, secundum sententiam Salomonis, spes que differtur affligat animam, nichilominuortare, propter premium quod expectat. Unde videmus in premio, audacter aggreditur non solum arnotabili ostenditur causa quare spes dilata habet animam tormentare; quia sic et non in capite altercantur. Et sic patet VIII cantus prime cantice. IX INCIPIT VIIII CANTUS PRIME CANTICE
Abbreviated transcription (French):
¶Lonfutremuotalcun tanto rubesto
che scotesse una torre cosi forte
come fialte a seuoter si fupresto. Lictera
plana est.
Qu al par arguardar la canseda
sottolchinato quandunauol nada
souressa sichedella incontro penda
¶Et comarbore mnaue sileuo.
Postquã antheus deposuit inꝓfundum
putei uirgilium ⁊ autorẽ se in altũ erex̃
siẽ malum nauis eleuat ĩnaui

Expanded text:
on fu tremuot'alcun tanto rubesto, che scotesse una torre così forte, come Fialte a scuotersi fu presto. Lictera plana est. Qual par a riguardar la Carisenda sotto 'l chinato, quand'un nuvol vada sovr'essa sì, che d'ella incontro penda; et com'arbore in nave si levò. Postquam Antheus deposuit in profundum putei Virgilium et autorem, se in altum erexit, sicut malum navis elevatur in
Abbreviated transcription (Latin):
Ibitis ytaliã portusq intrare licebit
S nõ an datam cingetis meĩb urbẽm.
Quãuos dira fames nr̃eq inuina cedis
Ambesas subigat malis ꝯsumere m̃sas.¬
¶ Et his deĩs insiluam penns ablata re¬
fugit. Audiens u̾o anchises pater enee
ꝙ tã durã ⁊ arduam famẽ passur erãt
ꝙ m̃sas uorare debebant genu flexo ĩ li¬
tore deos rogaturus adcelum palmas ex¬
tendit. uirgilius
¶At pater anchises sparsis ĩlitore palmiᷤ
Numiã magnauoeat m̾itosq ĩdieit hõres.
Dii remouete minas dii talem au̾tite casũ.
Ideo ait intextu. Che cacciaron itroiam
contristo annuntio di futuro danno. fu¬
turũ ẽ dãnũ fuit illa famosa fames q̃ni
gorice mpina ħt alas latas. qr e ad rapi

Expanded text:
Ibitis Ytaliam portusque intrare licebit. Ibitis Ytaliam portusque intrare licebit. Sed non ante datam cingetis menibus urbem Quam vos dira fames nostreque iniuria cedis Ambesas subigat malis consumere mensas. Et his dictis, in silvam pennis ablata refugit. Audiens vero Anchises, pater Enee, quod tam duram et arduam famem passuri erant quod mensas vorare debebant, genu flexo in litore deos rogaturus, ad celum palmas extendit. Virgilius: At pater Anchises sparsis in litore palmis Numina magna vocat meritosque indicit honores: Dii removete minas, dii talem avertite casum. Ideo ait in textu: «che cacciaron i Troiani / con tristo annuntio di futuro danno». Futurum enim damnum fuit illa famosa fames quam gorice, rapina habet alas latas, quia est ad rapi
Abbreviated transcription (Latin):
uirgilius eodem libro.
Insule strophades graio stant noĩe dicte.
In his ittaq insulis erant iste uolucres
infernales que arpie nuncupantur de q¬
bus uirgilius.
Tristĩ non ill monstrũ. nec seuiõ ulla
Pestis. ⁊ ira deum stigiis se se extulit udis.
Uirginei uoluerũ uultus fedissiã uẽtne
Pluuies unceq manus. ⁊ pallida semꝑ.
ora fame. Ad istas itaq insulas destru¬
eta ciora cioyan cum. exnauib applicue¬
runt. In ꝗbus ĩsulis dum Eneas dux
eorum post captam uenationẽ cũ troia¬
nis sederet ad mensam/ ecce arpie demõ¬
tib descendentes mensas stercorib fedãt.
troyanos molestant. ⁊ cibos inuadunt.
Tunc ẜgunt ad arma troyam/ ⁊ ui ãmo¬
rum uolueres fugauenint. Et una caꝵ
que uocabatur Celeno que ẜm poetas ipa¬
rum arꝑiarum regina cesetur de qͣuirgꝰ.¬
¶ Una inp̃celsa ꝯ sedit rupe celeno
Ifelix uates iupitq hanc pectore uocẽ
Accipite hoc aĩs atq hee mea fugite dc̃a

Expanded text:
Virgilius eodem libro: Virgilius eodem libro: Insule Strophades Graio stant nomine dicte. In his itaque insulis erant iste volucres infernales que Arpie nuncupantur, de quibus Virgilius: Tristius non illis monstrum, nec sevior ulla Prestis et ira deum Stigiis sese extulit undis. Virginei volucrum vultus, fedissima ventris Pluvies unceque manus, et pallida semper Ora fame. Ad istas itaque insulas, destructa Troya, Troyani cum XX navibus applicuerunt. In quibus insulis dum Eneas dux eorum post captam venationem cum Troianis sederet ad mensam, ecce Arpie de montibus descendentes mensas stercoribus fedant, Troyanos molestant, et cibos invadunt. Tunc surgunt ad arma Troyani et vi armorum volucres fugaverunt. Et una earum que vocabatur Celeno, que secundum poetas ipsarum Arpiarum regina censetur, de qua Virgilius: Una in precelsa consedit rupe Celeno, Infelix vates, rupitque hanc pectore vocem: Accipite hoc animis atque hec mea fugite dicta,
Abbreviated transcription (Latin):
lia apta ad rapiendum. An Lucanus ĩ.ͦ.
Ut stigiasq canes inluce suꝑna destituam
Et uirgilius.uii. eneydorum. Uiseq caneᷤᷤ
ululare ꝑ umbram. Aduentante dea.
Tres autem intereas nomina sortiuntũ.
tia u̾o celeno ¶Prima interpretatur alie¬
num tollens. ¶ Sed̾a oetius auferẽs. Et
tcia ablata celans ¶Et ista tria inrapiã
siue rapacitate concurrant .s. aliena in¬
uadere cito auferre ⁊ ablata celare. Et
uere nulla maior rapacitas ul rapina ꝙͣ
sibi met uitum auferre. Bationabiliter
gͥ ab autore arpie inisto girone ponũtũ.¬
ouidius .ui. faustorum.¬
¶ Siue gͥ nascantur aues seu camine fiant.
¶Checacciar delestrophade itroiam. De
istis insulis atq uosuerib t̾tio libro ene¬
ydorum facit uirgilius mentionem sie
in declaratione istius prime cantiee quã
richimice o lucane tuonoĩe de dicaui bre¬
uiter preostendi. Iste eͥ insule q̃strophali¬
de dicuntur sunc in mari grecorum. uñ

Expanded text:
lia apta ad rapiendum. Unde Lucanus in VI: lia apta ad rapiendum. Unde Lucanus in VI: Vestigiasque canes in luce superna / destituam. Et Virgilius, VII Eneydorum: Viseque canes ululare per umbram, / adventante dea. Tres autem inter eas nomina sortiuntur: rtia vero Celeno. Prima interpretatur <alienum tollens>, secunda <octius auferens>, et tertia <ablata celans>. Et ista tria in rapina sive rapacitate concurrunt, scilicet aliena invadere, cito auferre, et ablata celare. Et vere, nulla maior rapacitas vel rapina quam sibimet vitam auferre. Rationabiliter igitur ab autore Arpie in isto girone ponuntur.Ovidius, VI Faustorum: Sive igitur nascantur aves seu carmine fiant. Che cacciar de le Strophade i Troiani. De istis insulis atque volucribus tertio libro Eneydorum facit Virgilius mentionem, sicut in Declaratione istius prime cantice, quam rithimice, o Lucane, tuo nomine dedicavi, breviter preostendi. Iste enim insule, que Strophalide dicuntur, sunt in mari Grecorum. Unde
Abbreviated transcription (Latin):
itaq ⁊ eornetum sunt nemora ita siluestͥa
ꝙ uix inmundo reꝑiunt equalia. In hiis
itaqz locis bestie silures que o diunt locat
culta hĩtant atque recubant. Et tn nichil
sunt respectu istius nemoris de quo hie
Quiui le brutte arꝑie lor nidofanno. In
isto itaq nemore dicit aucor fedas arpia
hĩtare. Sunt aũt arpie que dam uoluereᷤᷤ
infernales que habent uultus uirgine¬
os alas ⁊ corpora plamis plena ⁊ pedes
unguib acutis armatos. Et ponuntur
hie abantore prompacitate. Namut ait
fulgentius arpia grece la tinc rapina. Et
re uera nulla maior rapacitas ꝙͣ mꝑe sibi
uitam: ut faciunt despati. Uirgines aũt
ideo dicuntur quia omnis mapina estari¬
da atq stilis. Plumis abundant. qr oĩs
rapina mpta celat. Acutis aũt unguib
muniuntur eo ꝙ rapina sẽꝑ rapacitati in¬
tendit. Ab antiquis aut poetis arpie caneᷤ
Iouis dicuntur co ꝙ canes sunt anima¬

Expanded text:
itaque et Cornetum sunt nemora ita silvestria itaque et Cornetum sunt nemora ita silvestria quod vix in mundo reperiuntur equalia. In hiis itaque locis bestie silvestres que odiunt loca culta habitant atque recubant. Et tamen nichil sunt respectu istius nemoris, de quo hict. vv. 10-12 Quivi le brutte Arpie lor nido fanno. In isto itaque nemore dicit autor fedas Arpias habitare. Sunt autem Arpie quedam volucres infernales que habent vultus virgineos, alas et corpora plumis plena, et pedes unguibus acutis armatos. Et ponuntur hic ab autore pro rapacitate; nam, ut ait Fulgentius, arpia grece, latine <rapina>. Et re vera nulla maior rapacitas quam rapere sibi vitam, ut faciunt desperati. Virgines autem ideo dicuntur, quia omnis rapina est arida atque sterilis; plumis abundant, quia omnis rapina rapta celat; acutis autem unguibus muniuntur, eo quod rapina semper rapacitati intendit. Ab antiquis autem poetis Arpie <canes Iovis> dicuntur, eo quod canes sunt anima
Abbreviated transcription (Latin):
Onerancor dila nesso arriuato.
Nondumi lessus centarais i suũ
gironem redierat qñ autor secũdũ
gironem intrauit. Qͥ qui dem giro nil a¬
luid est ꝙͣ quoddam nemus silure. In qyo
qui dem nemore ponit eos ꝗ molentiã ex̾¬
cent ꝯͣ se ipõs corpus proprium occidendo ⁊
bona propria dissipando. primos poetice ꝯ¬
u̾tit in prunos. ẜos uero ponit a canib la
¶Ronansi aspristerpi ne si folti
quelle fiere seluagge chennodio anno
traciecina ⁊ corneto il uoghi colti.¬
Exemplificando declarat hic autor qua¬
le nemus ẽ istud. dicens ꝙ bestie siue fere
que habitant int̾ cecinam ⁊ cornetum q̃
odio hñt loca culta atq domestica nõ hi¬
tant in locis ita asꝑis ⁊ siluribus sieut ẽ
istud nemus. Cecina aũt ⁊ cornetum sũt
in mariccĩa tuscie. Et ẽ cecina quidam flu¬
uius qui transit ꝑ comitatum pisanum
⁊ ibi descendit inmare. ¶Cornetum uõ ẽ
quoddam nobile castrum uieta mare si¬
tum in patrimonio beatipetri. Int̾ cecinam

Expanded text:
on er'ancor di là Nesso arrivato Nondum Nessus Centaurus in suum gironem redierat, quando autor secundum gironem intravit. Qui quidem giro nil aliud est, quam quoddam nemus silvestre, in quo quidem nemore ponit eos qui violentiam exercent contra se ipsos, corpus proprium occidendo et bona propria dissipando. Primos poetice convertit in prunos; secundos vero ponit a canibus lan sì aspri sterpi né sì folti quelle fiere selvagge che 'n odio hanno tra Cecina e Corneto i Exemplificando declarat hic autor quale nemus est istud, dicens quod bestie, sive fere, que habitant inter Cecinam et Cornetum, que odio habent loca culta atque domestica, non habitant in locis ita asperis et silvestribus sicut est istud nemus. Cecina autem et Cornetum sunt in maritima Tuscie. Et est Cecina quidam fluvius qui transit per comitatum pisanum et ibi descendit in mare. Cornetum vero est quoddam nobile castrum iuxta mare situm in patrimonio beati Petri. Inter Cecinam
Abbreviated transcription (Latin):
Gutati sarã fuor dilor uasello
⁊ maçerati pressala catolica
ptradimento duntiranno fello. Istud uati

Expanded text:
tati saran fuor di lor vasello, et mazzerati press'a la Catolica, per tradimento d'un tiranno fello. Istud vati