comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fangume. postea loci consul haud dubie iam uictor peruenit in oppidũ
cutham quo imitio prefectus intenderat eo post quintum dien quo
iterum barbari male pugnauerant legati a bogho uenuit qui iegis uer¬
bis ab Ulanio petiuer duos quã fidissimos ad eum mitter: uelle de suo et
uibet qui quanꝙ̃ acciti ibant tamen placuit uerba ap̃ regem facere
quo ingeniũ aut aduensum fiecterent aut cupidum pacis uehementiꝰ
Ex boghe magna nobis letitia est cuim te talemiurunt dii mo¬
mnuere ut aliquando pacem quã bellum malles neu te optinũ
cum pesimo oniuium iugurtha miscendo cõniaculare simul nobis
demeres acerbam necessitudinem pariter et te trranten ct illum saleratis¬
sunũ persequi ad hoc pͥ rͦ iam a principio mopi melius uisum ainicos¬
quã souos querer tutiusq rati uolentibus quã coacti simperitar tibi
quo offense mimimũ est gratia par ac si prope adessemus. denide qđ

Expanded text:
sanguine. Post ea loci consul haud dubie iam victor pervenit in oppidum sanguine. Post ea loci consul haud dubie iam victor pervenit in oppidum Cirtam, quo initio profectus intenderat. Eo post diem quintum, quam iterum barbari male pugnauerant, legati a Boccho veniunt, qui regis verbis ab Mario petiuere, duos quam fidissimos ad eum mitteret, velle de suo et iubet. Qui quamquam acciti ibant, tamen placuit verba apud regem facere, ut ingenium aut auersum flecterent aut cupidum pacis vehementiusex Bocche, magna laetitia nobis est, cum te talem virum di monuere, uti aliquando pacem quam bellum malles neu te optimum cum pessimo omnium Iugurtha miscendo commaculares, simul nobis demeres acerbam necessitudinem, pariter te errantem atque illum sceleratissimum persequi. Ad hoc populo Romano iam a principio iquam servos quaerere, tutiusque rati volentibus quam coactis imperitare. tibi quo offensae minumum, gratia par ac si prope adessemus; dein quia
Abbreviated transcription (Latin):
lutꝰ accepey magis a trocitate reiq̃. fide nuntis terrentur simulq
bardari auimo toller et in percitisos acruis inceder: iamq paululũ
a fuga aberant cum sylla phofligatis hiis quos aduersum ierat
rediens Naruis ab later incurrit boghus stacim auertitur: at
Iugurt ha dum sustentar sues prepc̃iam adeptam uicdonam
retinere cupit cireumuentius ab euitibus dextra sinistra oninibus occisis
selus inter tela hostium iutabundus erupit atq̃i interim Ularius fugatis e¬
tibus occurrit auxilio suis quos pelli iam accẽperat demiq hostes iani undiq
fusqunt: cum spectaculum horribile in campis patentibus sequi sugerꝰ occi᷑¬
di capi sequi atq uiri affucti. ac multi uuluenbus acceptis neq fuger pesse
neqi quietem pati niti modo acstatim concider. postremo onima qua
uisus erat constrata telis armis cadaueribus et interea humus infecta

Expanded text:
lites accepere, magis atrocitate rei quam fide nuntii terrentur, simulque lites accepere, magis atrocitate rei quam fide nuntii terrentur, simulque barbari animos tollere et in perculsos Romanos acrius incedere. Iamque paulum a fuga aberant, cum Sulla profligatis iis, quos aduersum ierat, rediens ab latere Mauris incurrit. Bocchus statim auertitur. At Iugurtha, dum sustentare suos et prope iam adeptam victoriam retinere cupit, circumventus ab equitibus, dextra sinistraque omnibus occisis solus inter tela hostium vitabundus erumpit. Atque interim Marius fugatis equitibus accurrit auxilio suis, quos pelli iam acceperat. Denique hostes iam undique fusi. Tum spectaculum horribile in campis patentibus: sequi fugere, occidi capi; equi atque viri afflicti, ac multi uulneribus acceptis neque fugere posse neque quietem pati, niti modo ac statim concidere; postremo omnia, qua visus erat, constrata telis armis cadaueribus, et inter ea humus infecta
Abbreviated transcription (Latin):
Igitur iuguitham spes frustrata qui copias in quatuor partes
distribuerat ratus ex ominbus eque aliquos ab tergo hostibus ut¬
turos. interun Sylla quem primũ hostes attigerant cohorta¬
tus suos turmatim et quãmaxime confertis equis aliiq ipseq
Mauros nuadunt. ccteri in unoloco manentes ab iaculis eni¬
mis emis fis corpora teger et siqui mn manus uenerant obtruncar
dum comodo equites preliantur Boghus cum peditibus quos ue¬
lũx filius eius adduxerat neq in priore pugna in itiuer morati
affuerant postremani aciem romanorũ mnadit : tum Marius
ap̃ primos agebat qͥd ibi iugurtha cum plurimis erat : deinde
Nuunda cognto boghi aduentu clam cum paucis ad pedites:
conuertit ibi latiues nan dp̃ Humantiã loqui dioicerat excla¬
mat uostios frastra pugnar cnte paulo Marium sua manuin¬
itifectum simul gladium sangiunt obutum ostendes quem in
pugna satis impigre occiso pedite nostro cruentauerat:ꝗd ubi mi¬

Expanded text:
. Ita Iugurtham spes frustrata, qui copias in quattuor partis . Ita Iugurtham spes frustrata, qui copias in quattuor partis distribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo hostibus venturos. Interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmatim et quam maxime confertis equis ipse aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculis eminus emissis corpora tegere et, si qui in manus venerant, obtruncare. Dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, affuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. Tum Marius apud primos agebat, quod ibi Iugurtha cum plurimis erat. Dein Numida cognito Bocchi adventu clam cum paucis ad pedites conuertit. Ibi Latine—nam apud Numantiam loqui didicerat—exclamat nostros frustra pugnare, paulo ante Marium sua manu interfectum, simul gladium sanguine oblitum ostentans, quem in pugna satis impigre occiso pedite nostro cruentauerat. Quod ubi mi
Abbreviated transcription (Latin):
it incripar̃ uerente ipse armatus intentuoq: item inilites cogroat neq
secus ats. iter facer̃ castra mumir excubitum in porta cohortis &x
legionibus pro castris equites auxilianos mitte: prterea alios in moniu
fatiuorum que imper auis set quã utimilitibus exequatus cũ impera¬
tos labor uosentibus esset et sane Mlarius illoq alis q temponeus su
quithim belli magis pudor quã malo exercitũ coerebat q̃d multi per
ambitionein fieri aiebant Qđa pueritia consuctam duritia e alia
quas ceten misenas uocant uo luptati habiuisset misi tamen reip pa
quarto demq die haud ionge ab oppido Citha undiq simul spe¬
culatores citi sese ostendunt quar hostis adesse inte llicitur. setd
quia diuersi redeuntes alius abalia parte atq: omnes idẽ signi¬
ficabant: consul incertus quonam modo aciem instrueret nullo
ordine cõmutato aduersum omma paratus ibidem operitur¬

Expanded text:
et increpare merentis. Ipse armatus intentusque, item milites cogebat. Neque et increpare merentis. Ipse armatus intentusque, item milites cogebat. Neque secus atque iter facere, castra munire, excubitum in porta cohortis ex legionibus, pro castris equites auxiliarios mittere, praeterea alios super valfuturum quae imperauisset, quam uti militibus exaequatus cum imperatore labor volentibus esset. Et sane Marius illoque aliisque temporibus gurthini belli pudore magis quam malo exercitum coercebat. Quod multi per ambitionem fieri aiebant: quod a pueritia consuetam duritiam et alia, quae ceteri miserias vocant, voluptati habuisse; nisi tamen res publquarto denique die haud longe ab oppido Cirta undique simul speculatores citi sese ostendunt, qua re hostis adesse intellegitur. Sed quia diuersi redeuntes alius ab alia parte atque omnes idem significabant, consul incertus, quonam modo aciem instrueret, nullo ordine commutato aduersum omnia paratus ibidem opperitur
Abbreviated transcription (Latin):
ignoto atq. horribili somitu repente ecciti ueq fuger neq arna
cape neq oninino facer aut prouider quicquã poterant ita
cunctos strepitu. clamor uullo subuemente nostris instantibus
tumultu terror fortitudino quasi uecordia acceperat deniq oñco
fusi fugatiq arma et signa militaria pleraq capta plursq mn eo prilio quã
omnibus superioribus interempti sunt.nam somino et metu insolito impe¬
dita fuga. demde Marius uti ceperat in hyberna prostciscitur prepta
cõmeatum ii oppidis maritinus ager decreuit neq tamen uictona
secors aut insolens factui sed parite ac si in conspectu hostiũ quadrato
agmiue icederꝰ sylla cum equitatu dp destimos in simstra parte R.
NPanlius cura funditoribus et sagittanis preterta cohortis ligurũ cura¬
bat primos et extremos cum expeditis mnampulis tribunos locauerat.
quasi millo mmposito ommia prouider ap̃ oumnos adesse laudar fortes

Expanded text:
ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere neque arma ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere neque arma capere neque omnino facere aut prouidere quicquam poterant: ita cunctos strepitu clamore, nullo subueniente, nostris instantibus, tumultu formidine terrore quasi vecordia ceperat. Denique omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, pluresque eo proelio quam omnibus superioribus interempti. Nam somno et metu insolito impedita fuga. Dein Marius, uti coeperat, in hiberna pergit: nam propter commeatum in oppidis maritimis agere decreverat; neque tamen victoria socors aut insolens factus, sed pariter atque in conspectu hostium quadrato agmine incedere. Sulla cum equitatu apud dextimos, in sinistra parte A. Manlius cum funditoribus et sagittariis, praeterea cohortis Ligurum curabat. Primos et extremos cum expeditis manipulis tribunos locauerat. quasi nullo imposito omnia prouidere, apud omnis adesse, laudare
Abbreviated transcription (Latin):
gerebat. ceterum apud aquam syllan cum equitibus noctem agi
batis in unuiu contrabit. demide cunctos pleno gradu in collem sub¬
ducit ita ieges loci difficultate coacti prelio deterrentur neq tani
suos lengius aibir smũt sedutroq collẽ multitudine circundato ffus
conseder demde enenis igmbus factis pleruĩq noctis barbari mor uo
letan exultar sheper uocibus et ipsi reges seroces q̃d no fuger atasipro
uictoribus ager sed ea cuncta romanis ex tenebris et editorious lorisfa¬
cilia uisu magnoq. hortamento erant᷑ plurimũ uero Narius impentia
hostium confirmatus quãmaximũ silentium haben iubet nec si¬
gua quidem uti periugilias solebant caner. demde ubi lux aduentabat
defossis iam hostibus ac paulo ante sommo captis deimproiuso uectigales
item cohortiun turmarum legionum tubicines simul omnes tuba ca¬
uer et ulitis clamorem toller aut portis erumper. Mauri atq Getuli

Expanded text:
quaerebat. Ceterum apud aquam Sullam cum equitibus noctem agitquaerebat. Ceterum apud aquam Sullam cum equitibus noctem agitbatis in unum contrahit, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. Ita reges loci difficultate coacti proelio deterrentur, neque tamen suos longius abire sinunt, sed utroque colle multitudine circumdato effusi consedere. Dein crebris ignibus factis plerumque noctis barbari more suo laetari, exultare, strepere vocibus; et ipsi duces feroces, quia non fugerant, pro victoribus agere. Sed ea cuncta Romanis ex tenebris et editioribus locis facilia visu magnoque hortamento erant. Plurimum vero Marius imperitia hostium confirmatus quam maximum silentium haberi iubet, ne signa quidem, uti per vigilias solebant, canere. Deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo ante somno captis, de improuiso vigiles, item cohortium turmarum legionum tubicines simul omnis signa canere, milites clamorem tollere atque portis erumpere iubet. Mauri atque Gaetuli,
Abbreviated transcription (Latin):
ni ueteres nouiq. et obea scientes belli siquos locusant casus coniun¬
xerat orbem facer atq ita ab ommibus partibris simul & tecti et instnuc¬
ti hostium uim fustentabant: neq ineo tan aspero uegocio Marus
territus aue magisq̃ antea dimisso animo fuit: sed cum turina fua
quã ex fortissimis magisq̃ ex familiarissimis parauerat uagari passi
ac modo suis laborantibus succurrti modo hostes ubi confertis suni
obsticerant inuader manu consuler militibus quoniã imperar̃ cõ¬
curbatis omnibus ñõ poterat: iamq dies consumptus erat cũ tamen
barbari inchili remittes atq: uti reges preceperant nocteni proserati
acrius mstari: tum Marius ex copia rerum consilia trahit atquti
fuis receptu locus esset colles duos propinquos inter se occupat qͦra
inuno castris parum amplo fons aque magnus trat alttrusui opor¬
tunor esuia magna parte editus et preceps pauca niunimenta

Expanded text:
ni ueteres novique ... Et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunni ueteres novique ... Et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi hostium vim sustentabant. Neque in eo tam aspero negotio Marius territus aut magis quam antea demisso animo fuit, sed cum turma sua, quam ex fortissimis magis quam familiarissimis parauerat, uagari passim ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertissimi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam imperare conturbatis omnibus non poterat. Iamque dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere atque, uti reges praeceperant, noctem pro se rati acrius instare. Tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque, uti suis receptui locus esset, collis duos propinquos inter se occupat, quorum in uno castris parum amplo fons aquae magnus erat, alter usui opportunus, quia magna parte editus et praeceps pauca munimenta
Abbreviated transcription (Latin):
dimento ꝗd locorum scientes erant. contra romanis uounq. ca¬
fum in tenbris difficilem fore. igitur simal consul ex mulea
de hostiun aduentu coonouit et ipsi hostes aderant et priusquã
⁊ ercitus aut instrui aut sarcinas colliger demq anteq̃ signum
aut imperium ullum acciper quiuit equites Mauri atq Getuli
nõ acie neq ullo more prelii sed cateruatim uti quosq sors congo¬
bauerat in nr̃os concurrunt qui omines trepidi improuiso metu at
tamen iurtutis memores aut capiebant aut capientes alios ab ho¬
stibus defensabant pars equos ascender obiuam ire hostibus pugna la¬
nocimo magisq̃ prelio similis fieri sine signis sine ordimibrs equitos pedi¬
tesq peruuxti cedes alios alios oberincaie᷑ multos contra tiduersos acer¬
rime pugnantes ab tergo eirtuinuemi: neq urtus neq arma fatis
teges qͥd hiostes numert plures et undiq cirtunfusi erãt demq roma¬

Expanded text:
dimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque cadimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque casum in tenebris difficiliorem fore. Igitur simul consul ex multis de hostium adventu cognovit, et ipsi hostes aderant, et prius quam exercitus aut instrui aut sarcinas colligere, denique ante quam signum aut imperium ullum accipere quiuit, equites Mauri atque Gaetuli, non acie neque ullo more proeli sed cateruatim, uti quosque fors conglobauerat, in nostros incurrunt. Qui omnes trepidi improuiso metu ac tamen virtutis memores aut arma capiebant aut capientis alios ab hostibus defensabant; pars equos escendere, obviam ire hostibus; pugna latrocinio magis quam proelio similis fieri. Sine signis, sine ordinibus equites peditesque permixti cedere alius, alius obtruncari, multi contra aduersos acerrime pugnantes ab tergo circumveniri; neque virtus neque arma satis tegere, quia hostes numero plures et undique circumfusi erant. Denique Roma
Abbreviated transcription (Latin):
tumodo ueq consilio neq mauu priorem alium pati: plerosq aute¬
uenir. quibus rebus et artibus breui Mario et iuilitidus darissimus fac¬
tus. At Iugurtha postquã oppidum iapsam alioq locos inunitos et Iibi
utiles simul et pecuniã magnã amuiserat ad Boghum nuncios mittit
quãprimũ in numidiam copias adduceret prelii faciendi tempus ad¬
esse. quem ubi cimctari accepit dubium belli atq pacisrationes
traher rursus uti autea proximos eius donis corrumpit. ipsiq bo¬
xo polliectur numidie tertiam partem si cuit romam aphrica
xepuli aut incceris suis timibus bellum compositum forit. co pmio
illectus bochus cum magna multitudine iugurtham accedit
ita amborum xercitu cõniuncto Nariumi iam in hiberna pio¬
ficiscentem iux decima parte diei rilicta niuadunt rati noctem q̃
iam aderat et iuctis sibi muntinento for et si uicissent nullo impe¬

Expanded text:
tummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antetummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antevenire. Quibus rebus et artibus brevi Mario militibusque carissimus factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque locos munitos et sibi utilis simul et magnam pecuniam amiserat, ad Bocchum nuntios mittit: quam primum in Numidiam copias adduceret; proeli faciendi tempus adesse. Quem ubi cunctari accepit et dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus uti antea proximos eius donis corrupit, ipsique Mauro pollicetur Numidiae partem tertiam, si aut Romani Africa expulsi aut integris suis finibus bellum compositum foret. Eo praemio illectus Bocchus cum magna multitudine Iugurtham accedit. Ita amborum exercitu coniuncto Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix decima parte die relicua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi munimento fore et, si vicissent, nullo impe
Abbreviated transcription (Latin):
ciã altitudo inge̾nii mcredibi lis multarum ierum ac maxnie pctumie
largitor atq illi felicisfimo oruntũ ante ciuilem uietoriã nunquã
super industriam fortuna fuit. multiq dubitaue fortior anflicior
sset nam postra que fecerat icertum habto pudeat magis an pigtat
disserer igitur Sella ut supradictum est postquã in aphicam atqs. ni
castra Mlari cum equitatu uenit rudis ante et ignariis selli solertissi¬
nius omnui in paucis tempestatibus factus ẽ ad hec milites benigne
appellar multis rogantibus alis ip̃e perse dar beneficia inuitus accr¬
per̃ sed ea properantus qui es mutuũ itdder ipe a nullo repeter magis
laborar id ut illi quãplurimi debernt. ioca atq seria cum humillis
ager. in operibus in acie atq adiugilias multas adesse. neq interim
q̃đ praua ambitio solet consulis aut cuuisquã bom famã leder tan¬

Expanded text:
tia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxime pecuniae tia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxime pecuniae largitor. Atque illi felicissimo omnium ante civilem victoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique dubitauere, fortior an felicior esset. Nam postea quae fecerit, incertum habeo pudeat an pigeat magis disserere. Igitur Sulla, uti supra dictum est, postquam in Africam atque in castra Mari cum equitatu venit, rudis antea et ignarus belli, sollertissimus omnium in paucis tempestatibus factus est. Ad hoc milites benigne appellare, multis rogantibus, aliis per se ipse dare beneficia, inuitus accipere, sed ea properantius quam aes mutuum reddere, ipse ab nullo repetere, magis id laborare, ut illi quam plurimi deberent, ioca atque seria cum humillimis agere, in operibus, in agmine atque ad vigilias multus adesse, neque interim, quod praua ambitio solet, consulis aut cuiusquam boni famam laedere, tan
Abbreviated transcription (Latin):
neq quenqͥuã oniniũ preda morãri sic forte correpta Maris temeri¬
tas gloriam ex culpa inuenit. ceterum dum eares agitur. T. syella
questor eum magno ẽquitatũ castra uenit quiuti & latio et iociis¬
&xtrcitum cogtrat rome relictus erat sed quoniam nos tauti uiri
ros admonuit. idoneum uisum est de natura cultuq tius paucis di¬
cere. neq enĩ alio loco de syllo rebus dicturi sumus .l. Si senna opti¬
ie et diligentissiine omniũ qui easres dixer persecutus parũ iichi
libero ore locutus iudetur: igitur sylla tentis patritie nobilis fuit
familia prope iam extincta maurum ignauia ltteris grecis atq.
latinis iuxta atꝗ doctissime eruditus auimo igenti cupidus uo¬
luptacum sed giorie cupidior ocio lixuroso esse tamemab igo¬
ciis nunquã uoluptas remorata insi q̃d de uxor potuit honestius
consuli facunolus: callidus. e amicitia facili ad simulanda uggo¬

Expanded text:
neque quemquam omnium praeda morari. Sic forte correcta Mari temerineque quemquam omnium praeda morari. Sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit. Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, Romae relictus erat. Sed quoniam nos tanti viri res admonuit, idoneum visum est de natura cultuque eius paucis dicere. Neque enim alio loco de Sullae rebus dicturi sumus et L. Sisenna, optime et diligentissime omnium, qui eas res dixere, persecutus, parum mihi libero ore locutus videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissime eruditus, animo ingenti, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior; otio luxuriose esse, tamen ab negotiis numquam voluptas remorata, nisi quod de uxore potuit honestius consuli; facundus, callidus et amicitia facilis, ad simulanda nego
Abbreviated transcription (Latin):
ab ea parte q̃ad sicut aliis diebus omnes aduerfum hostes aderant:
Marius ubi & nunciis eaque ligus egerat cognouit: quanquã tota
olie intentos prelio suos habuerat tum uero cohortatus est et ipe extra
uineas egressus testudiue acta succedes et fimus hostem tormentis
sagutarissq et funditorbus eminus terrer: at numide sepecntea
uineis romauoruu subuersis item ncensis nõ castelli membus se se
nari secundis rebus feroces esse interim ominbus rom̃anis hostibusq
prelio initentis magna ui utrinque pro gloria citq iperio hiis. illis pro
salute certantibus repente a tergo sigua canere ac primo mulieres
et pueri qui uisum processerãt fugere: deinde uti quisq muro proxi¬
mus erat postremo cuncti armati mermesq ꝗd ubi accidit eo acrius
iustar romani fundes ac pleresq tautumodo sauciar. demde super
xcisorum uader corpora auidi glorie certantes murum ascendes

Expanded text:
ab ea parte, quod omnes sicut aliis diebus aduersum hostis aderant. ab ea parte, quod omnes sicut aliis diebus aduersum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas egressus, testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditoribus eminus terrere. At Numidae, saepe antea vineis Romanorum subuersis, item incensis, non castelli moenibus sese nari, secundis rebus feroces esse. Interim omnibus, Romanis hostibusque, proelio intentis, magna utrimque vi pro gloria atque imperio his illis pro salute certantibus, repente a tergo signa canere; ac primo mulieres et pueri, qui visum processerant, fugere, deinde uti quisque muro proximus erat, postremo cuncti, armati inermesque. Quod ubi accidit, eo acrius Romani instare, fundere ac plerosque tantummodo sauciare, dein super occisorum corpora uadere, auidi gloriae certantes murum petere,
Abbreviated transcription (Latin):
rer iubet et ei negocio preximũ diem constituit sedubi & pnecepto tp̃o
iusum est paratis compositisq ominbus ad locum pergit. ceterum illi
qui centuris preerant edocti ab duce arma ornatumq mnutauerat
capite atq pedious nudis uti prospectus misusq per saxa facilius foret
super tega gladii et scuta uerum ea numidica excoris ponderis
gratia sinulq et offensa quolenuius stieperent igitur pregrediens
Ligus saxa et fique uctus tate radices eminebant laqueis uinciebat
quibus alleuati mmilites facilius ascenderent interdum timidos niso¬
lentia itiueris leuar manu ubi paulo asperior a scensus erat. singulos
pre se me mes mitor demde ipse cum ilorum armis sequi q̃ dubia
uisu iudebantur potissimũ tentar ac repius eadem ascendens et¬
descendens: denide Itatim digrediens ceteris audaciã adder: igitur
diu multumq fatigati: tandem in castellum perueniũt desertum

Expanded text:
rere iubet et ei negotio proximum diem constituit. Sed ubi ex praecepto tempus rere iubet et ei negotio proximum diem constituit. Sed ubi ex praecepto tempus visum, paratis compositisque omnibus ad locum pergit. Ceterum illi, qui escensuri erant, praedocti ab duce arma ornatumque mutauerant: capite atque pedibus nudis, uti prospectus nisusque per saxa facilius foret; super terga gladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissimus temptare ac saepius eadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. Igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perveniunt, desertum
Abbreviated transcription (Latin):
more ingeni humani cupido difficilia facuindi animũ aduertit et
forte m eo loco grandis ilex coaluerat inter saxa paulilune modo pro¬
na dende flexa atq aucta in altitudmeni quo cuncta pipnctiu
natura fert cuius in armis modo modo eminentibus scixis nsus li¬
gus castelli plantiem perscribit qđ cuncti numide intenti prliãtibuo
aderant: &ploratis omnibus que mox usui for ducebat eodem ii pre¬
propere adiit Marium acta docet hortatur ab ea parte qua ĩp dis¬
cenderat castellum tentit pollicetur se duceni itineris penculis mẽs
esse Marius cum Ligure promissa eius cognnitum & prcsentious ini¬
sit quorum uti cuiu ingemum erat ita rem difficiem ut facilem
muntiauer consulis tameñ animus paululum ariectus est itaq ex copia
tibicium et cormcinũ quinq nuimero quã uilo cissimos delegit et
cum hiis presidio qui forent /quatuor centuriones ommesq liguri pa¬

Expanded text:
more ingeni humani cupido difficilia faciendi animum alio vertit. Et more ingeni humani cupido difficilia faciendi animum alio vertit. Et forte in eo loco grandis ilex coaluerat inter saxa, paulum modo prona, deinde inflexa atque aucta in altitudinem, quo cuncta gignentium natura fert. Cuius ramis modo, modo eminentibus saxis nisus Ligus in castelli planitiem pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regretaque Marium propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte qua ipse ascenderat castellum temptet, pollicetur sese itineris periculique ducem. Marius cum Ligure promissa eius cognitum ex praesentibus misit. Quorum uti cuiusque ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nuntiauere; consulis animus tamen paulum arrectus. Itaque ex copia tubicinum et cornicinum numero quinque quam uelocissimos delegit et cum iis, praesidio qui forent, quattuor centuriones, omnisque Liguri pa
Abbreviated transcription (Latin):
curribusq et alis machinatiombus locus importunus: iter castella¬
norum angustum admodum utrinque precise uncȩ cũ igenti
periculo frristra agibantur: nam cum hec paulu processerant igni
aut lapidibus corrumpebantur Milites neq pio opes corsister prop¬
ter imquitatem loci neq inte uineas sinc periculo administras op¬
timus quisq eadem re cͥit sauciati cetens inctus augeri at Mariuis
multis dicbus et laboribus consumptis anxius traher cũm animo suo
cimiteret ne inceptum quoiami frustra erat an fortunã operuet
fenrte quidam Ligus ex cohortibus a uxilianiis nnles ertgainus aliquã¬
tum est egrssus castris haud procula lates castelli quod diduesum.
preliantibus erat / ammaduertit inter saxa repentis cõcleas quarũ cum
unam atq: alcerani demde plures peteret studio legendi paulatim
prope ad sumum montis egressus estꝰ ubi postquam solitudinẽ intellxit

Expanded text:
turribusque et aliis machinationibus locus importunus; iter castellaturribusque et aliis machinationibus locus importunus; iter castellanorum angustum admodum, utrimque praecisum. Ea vineae cum ingenti periculo frustra agebantur; nam cum eae paulo processerant, igni aut lapidibus corrumpebantur. milites neque pro opere consistere propter iniquitatem loci neque inter vineas sine periculo administrare: optimus quisque cadere aut sauciari, ceteris metus augeri. At Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperirforte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere castelli, quod auersum proeliantibus erat, animum aduertit inter saxa repentis cocleas, quarum cum unam atque alteram, dein plures peteret, studio legendi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit,
Abbreviated transcription (Latin):
atq hostes crede illi aut mentem diuinam esse. aut deorum nutu
cuncta portendi: Sed consul ubi ea res bene euenit adl alia oppida per¬
oit paiuca repugnantibus nunidis capit: plura piopter apsentium
miserias igni corrumpit luctu atq: cede omina complentur demq
multis locis potitus ac plerisq exercitu inicruento: aliam rem ag̃ore¬
ditur nõ eadem asperitate qua Tapsentium: ccterum haud secũs dif¬
ficilem nãq haud longe a flumine Niulucha quod iuguithe beghis
reguum disuiugebat erat inter ceterani planitiẽ mons saxeus me¬
dioeri castello satis potens T̃ imimensum editus. uno perangustõ aditu
relicto uam per onina natura uelut operx atq consulto preceps erat
quem locum Marius q̃d ibi regis thesauri crant sumaui caper inten¬
dit sed ea ros forte quã consilio niclius gesta. nã mn castello uirorum
atq armorum satis magna uis et fumenti et fons aque aogeribus

Expanded text:
atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. Sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus Numidis capit, plura deserta propter Capsensium miserias igni corrumpit: luctu atque caede omnia complentur. Denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello satis patens, in immensum editus, uno perangusto aditu relicto; nam omnis natura uelut opere atque consulto praeceps. Quem locum Marius, quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. Sed ea res forte quam consilio melius gesta. Nam castello virorum atque armorum satis et magna vis et frumenti et fons aquae; aggeribus
Abbreviated transcription (Latin):
intentius pmper̃ sequi ueq milites predari finer: que postquã oppi¬¬
dam cognoue res tipide mitas ingens malum improuisum: ad hoc
pars ciuiu extra menia in hostium potestate coeger uti dediti¬
onem facerẽt. ceterum oppidum incensum. numide pubens
interfecti ali onmnes uenundati. preda ĩmlitibus diuisa ed fa-¬
cinus contia ius besli nõ auaritia neq secler consulis t̃ aamis sis
ea quia locus iugunrthe oportumus nobis aditu difficilis genus ho¬
minũ inobile: infidum antẽ. neq beneficio neq metu coercitum
postquã tantam rem peregit Marius sine ullo suorũ in cõmodo
magnus et clanis antea maior et clapior haberi cepit : oinnia nõ¬
bene consulta rerum et casu data in uirtutem trahebantur
milites modesto imperio habiti sumul et locupletes ad celum ferre
ttumide magisquã ullum mortalem times. postiemo ommnes socii

Expanded text:
intentus propere sequi neque milites praedari sinere. quae postquam oppiintentus propere sequi neque milites praedari sinere. quae postquam oppidani cognovere, res trepidae, metus ingens, malum inprovisum, ad hoc pars civium extra moenia in hostium potestate coegere, uti deditionem facerent. ceterum oppidum incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes venundati, praeda militibus divisa. id facinus contra ius belli non avaritia neque scelere consulis admissum, sed quia locus Iugurthae opportunus, nobis aditu difficilis, genus hominum mobile, infidum, ante neque beneficio neque metu coercitum. Postquam tantam rem peregit Marius sine ullo suorum incommodo, magnus et clabene consulta in virtutem trahebantur: milites, modesto imperio habiti simul et locupletes, ad caelum ferre; Numidae magis quam mortalem timere; postremo omnes, socii
Abbreviated transcription (Latin):
centurias. item per turmas equaliter distribuerat et ee corasutios
uti fierent curabat. simul et mopiam frumenti lenis etignaris oni¬
inbus parar̃ que moxusui forent deniq sexto die cumad flumẽ
uentum est maxima iusutriũ effecta est : ibi castris leui muni¬
mento positis milites cibum caper atq uti simul cum occasu solis
egrederentur paracos esse iubet. ominbus abiectis sarcims aqua
modo seq et imenta onerar. denide postquã uisum est tempus
castris egreditur noctemq totaui itiner facto consedit idẽ prox¬
ima facit demde tertia multo ante lucis aduentum peruenit i
locum tumulo sum longe a/ Capsa nõ timplius dium milium
interuallo ibiq. quã occultissune potest cum omnibus copiis diẽ¬
operitur sed ubi dies cepit it uunde inchil hosule nctuentes młti
oppido egressi repente oninem equitatum et cũ hiis uelocis simos
pedites cursu tendes ad apsani et portas obfides iubet: deinde ipse

Expanded text:
centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. Denique sexto die, cum ad flumen ventum est, maxima vis utrium effecta. Ibi castris leui munimento positis milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta onerare. Dein postquam tempus visum, castris egreditur, noctemque totam itinere facto consedit; idem proxima facit; dein tertia multo ante lucis adventum pervenit in locum tumulosum ab Capsa non amplius duum milium interuallo, ibique quam occultissime potest cum omnibus copiis opperitur. Sed ubi dies coepit et Numidae nihil hostile metuentes multi oppido egressi, repente omnem equitatum et cum iis uelocissimos pedites cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde ipse
Abbreviated transcription (Latin):
bantur et neq salem neq alia irritamenta gule quenbant. cibus¬
potusq illis aduersus famem atq sitim non libidini atq luxurie¬
trat igitur consul omnbus e ploratisseredo diis frctusꝰ nã contra
tantas difficultates consilio satis prouider nõ poterat quippe etiã
ẜrumenti mopia tentabatur. q̃đ nunide pagubo petoris magisq̃
aruo stuolent et quod cunq semen natum suerat uissu rgis in loca
minnta contulerant: ager aũt arridus et frugum uacuus ea tem¬
pestate uã estatis extremũni erat tamen iro rei copia satis pitiudẽ¬
ter exornat: pecus onne qa supenoribus dibus prede fuerat equiti¬
bus auxiliaris adͥagendum attribuit: Ai Manlui legatũ cũ co¬
hortibus expeditis oppidum Larim ubi stipendium et comeatũ
locauerat iire uiber. dicitq se predabundum post paucosdies eo
uenturum fic icepto suo occultato pergit ad fiumen sanam

Expanded text:
bantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibbantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis aduersum famem atque sitim, non libidini neque luxurierat. Igitur consul omnibus exploratis, credo dis fretus—nam contra tantas difficultates consilio satis prouidere non poterat, quippe etiam frumenti inopia temptabatur, quia Numidae pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum fuerat, iussu regis in loca munita contulerant, ager autem aridus et frugum uacuos ea tempestate, nam aestatis extremum erat—, tamen pro rei copia satis prouidenter exornat. Pecus omne, quod superioribus diebus praedae fuerat, equitibus auxiliariis agendum attribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locauerat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. Sic incepto suo occultato pergit ad flumen Tanain.
Abbreviated transcription (Latin):
tor Hlercules hois memorabatur cuius ciucsapud iugurt ham ĩmunes
leuiimpeno et obea fidelissnni habebantur muniti aduersuni hostos nõ
memous modo et armis acq uirisucrum et multo magis asperitate loconi
nam preter cppido loca propuqua alia omuia uasta nculta egẽ-¬
tia aque infista serpentibus quorum uis sicuti ommiũ ferarũ ĩopia
acrior. ad hoc natura sepentium perintioia siti magisquã alia re
accenditur. eius potiuuidi marium maxima cupido muaserat. tũ
propte ufum bellitum quia ies aspera uidebatur et Metellus oppidum
Tbalam magna gloria ceperat. haud dissimilite sicum munitums.
isi qd ap̃ halam nõ longe a membus aliquot fontis erant: Tapsenses
una modo atq ea mera oppidum iugi aqua ceteri pliuũa uttbãt
id ibiq. et in oiui aphrita que procui mari incultius agebat cota¬
cilius tollerabatur quia numide pleriq lacte et strina carne uesce¬

Expanded text:
tor Hercules Libys memorabatur. Eius ciues apud Iugurtham immunes, tor Hercules Libys memorabatur. Eius ciues apud Iugurtham immunes, leui imperio et ob ea fidelissimi habebantur, muniti aduersum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. Nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium ferarum inopia cibi acrior. Ad hoc natura serpentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditur. Eius potiendi Marium maxima cupido invaserat, cum propter usum belli tum quia res aspera videbatur et Metellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud dissimiliter situm munitumque, nisi quod apud Thalam non longe a moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo atque ea intra oppidum iugi aqua, cetera pluvia utebantur. Id ibique et in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius tolerabatur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne uesce
Abbreviated transcription (Latin):
sepe aggres sus itiner fuderat ipsumq regem haud procul ab oppido
entha armis exuerat que postquã glonosa modo facta sunt belli nec¬
copiam patrandi cognouit. stacuit ꝓ unrbes que uns auc lato pro hostibi
et aduersum se oportums sime erant singulas entumuemiita ratus
Iugiertham presidiis nudatũ sica patertar haud prelio certaturum
a se hostile cimeret id simulauerit ne quo improuisus grauior accede¬
ret au mobilitati ingenii pacem atq bellum mutar solitusparum explo¬
ratum ef: Sed consuluti consticuerat oppida castillaq munta adii parti
ui alia mctu aut premia ostentando auerter ab hostibus ac primo me¬
diocria gerebat existimans iugurtham ob suos tutandos ĩ manus uen¬
turum sedubi illum procul abesse: et aliis negociis intentum accepit
maiora et mnagis aspera aogredi tempus uisum est Erat interiugentes
solitudines oppidum magnum atq ualens nomine sapsa cuius condi¬

Expanded text:
tis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido tis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. Quae postquam gloriosa modo neque belli patrandi cognovit, statuit urbis, quae viris aut loco pro hostibus et aduersum se opportunissimae erant, singulas circumvenire: ita Iugurtham aut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. iam; ne quid ab se hostile timeret. Id simulaueritne, quo improuisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque bellum mutare solitus, parum exploratum est. Sed consul, uti statuerat, oppida castellaque munita adire, partim vi, alia metu aut praemia ostentando auertere ab hostibus. Ac primo mediocria gerebat, existimans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. Sed ubi illum procul abesse et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredi tempus visum est. Erat inter ingentis solitudines oppidum magnum atque valens nomine Capsa, cuius condi
Abbreviated transcription (Latin):
aliis locis facer̃ interim noĩui milites sine metu pugne adesse iuider fu¬
gientes capi aut occidi fortissimũ quemq tutisimũ armis libertatẽ
patriam parentesq et alia omnia tegii g loriam ats: diuuitias quen
sie breui spacio noui ucterqq coaluere. uirtus omniũ equalis facta
At reges ubi de aduentu marii cognouer. diuersi in locos difficiles
aberint ita iugunrthe placuerat speranti mox effusos hostes inuadi posse
romanos ficuti plerosq remoto inctu laxius licentiusq fatiuos Netells
intaea romani profectus contra spem suani letissimii auimis excipi¬
cur plebi patribusq postquã inuidia deceserat uixta carus : sed Ma¬
rius impigre prudenterq suerum et hostium ros parter attendere
cognoscer quid utrisq boni aut contra esset ex ploras̃ itinera iegũ
consilia et inidias anteuemi. nichil apud se reimssu neq ap illos

Expanded text:
aliis locis facere. Interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fualiis locis facere. Interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissimum quemque tutissimum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitias quaeri. Sic brevi spatio novi ueteresque coaluere, et virtus omnium aequalis facta. At reges, ubi de adventu Mari cognoverunt, diuersi in locos difficilis abeunt. Ita Iugurthae placuerat, speranti mox effusos hostis invadi posse, Romanos sicuti plerosque remoto metu laxius licentiusque futuros. Metellus interea Romam profectus contra spem suam laetissimis animis accipitur, plebi patribusque, postquam invidia decesserat, iuxta carus. Sed Marius impigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque aut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque apud illos
Abbreviated transcription (Latin):
Marius postquã plebis animos erctos uidet proper comeatu stipendio
arimis acqs alis uciuibus nauq̃ onerat eum A Mlanluĩ legatũ ꝑficisci
uibet ipse interea nnlites scriber noni more maioruni neq &x cas
classibus seduti cuiusq libido erat capitecensos plerosq id fac̾tuni
alii mopia bonorum alii per ambitionem consulis memorabãt qđ
ab eo genes celebratus auctusq erat. et homini potentiã querenti xx̃¬
tissurius quisq opertunissims cui neq sua cara quippe que nulla
sunt et omnia cum pretio houesta uidentur. igitur cium aliquanto¬
do maior nuuiero quã decretum erat in aphricam profectus paucis
diebus yticam adiuhitur exercitus ei rraditura .R. Eutilio legato
nam Mletellus conspectum Marii fugerat ne uideret ea que audi¬
ta anmus collerar nequiuerat: Sed Conful expletis lepiomibus co¬
hortibusq auxiliariis in agrum fertilem et preda onustum proficisci¬

Expanded text:
Marius, postquam plebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, Marius, postquam plebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido cuiusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissimus quisque opportunissimus, cui neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et omnia cum pretio honesta videntur. Igitur Marius cum aliquanto maiore numero, quam decretum erat, in Africam profectus paucis diebus Vticam aduehitur. Exercitus ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videret ea, quae audita animus tolerare nequiuerat. Sed consul expletis legionibus cohortibusque auxiliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficisci
Abbreviated transcription (Latin):
de r .p. loquar. Primum omniũ de numida bonum animum
habetote quirites nam que usq ad hoc tempus iugurebam tutata
sunt omnia remouistis auaritiam: imperitiã atq superbiã demide
&eratusibi est locorum sciens sed me hercule magis strenuusq̃ felix
nam magna parseius auaritia aut temeritate ducum attrita est
bia metus ceperit: Egomet in agmina acq in prelio consultor idẽ
et socius periculi uobiscum aderos me uosq omnibus in rebus iuxta aga
et prefecto diis iuuantibus omma matura sunt uictoria/ pitda
laus. que si dubia aut procul essent tamen omines bonos rei ꝑ subue¬
nir᷑ deceret. Et enim iguauia nemo ĩmortalis factus ẽ neq quisq
parens liberis uti eterm forent optauit magis uti boui honestiq. uitam
Rigerõt. plura dicerem quirites si trumdisiuitutem uerba adderent
nam strenius abunde dictum puto. Huiiscemodi oratione habita

Expanded text:
de re publica loquar. Primum omnium de Numidia bonum habete de re publica loquar. Primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. Nam quae ad hoc tempus Iugurtham tutata sunt, omnia remouistis: auaritiam, imperitiam atque superbiam. Deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix. Nam magna pars eius auaritia aut temeritate ducum attrita est. bia metus ceperit. Egomet in agmine aut in proelio consultor idem et socius periculi vobiscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. Et profecto dis iuuantibus omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. Quae si dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae subvenire decebat. Etenim nemo ignavia immortalis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni forent, optauit, magis uti boni honestique vitam exigerent. Plura dicerem, Quirites, si timidis virtutem verba adderent; nam strenuis abunde dictum puto." Huiusce modi oratione habita
Abbreviated transcription (Latin):
culcum moneus auuin q̃đ parum sciue comuuiũ exorno neꝗ hustrioni
ulium: neq pluris coquum qͣ iullicum habeo. que michi nõ libe cõ¬
fiteri quirites. nã ex parente neo et aliis fanctis uirisita accepi mũ¬
ditias mulienbus uiris laborem conuemi. onmbus bonis oporter plus
glorie q̃ diuitiarimi arma nõ supellectilem detori esse. quin ergo qͥđ
iuiuat quod est carum &istinant id semperfaciant ament potent
ubi adolescentiam habuer ibi sencctutem agant. in conuiuiis dediti ue¬
tri et turpissime parti corporis. sudorem puluere et alia talia nobis re¬
linquant qsubus illa epulis iucundiora sunt: Uerum nõ ita est nã ubi
se flagitis dedecorauere turpissimi uiri bonorum premia treptũ eut
ita iniustissime luxuria et ignauia pessime artes illis qui coluer cas
mei mores no quantum illorum flagitia poscebant respondi: pauca

Expanded text:
ncultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno neque histrionem ncultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno neque histrionem ullum neque pluris preti coquum quam vilicum habeo. Quae mihi libet confiteri, Quirites. Nam ex parente meo et ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus, viris laborem convenire, omnibusque bonis oportere plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem decori esse. Quin ergo, quod iuuat, quod carum aestimant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissimae parti corporis; sudorem, puluerem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. Nam ubi se flagitiis dedecorauere turpissimi viri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissime luxuria et ignavia, pessimae artes, illis, qui coluere eas, mei mores, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca
Abbreviated transcription (Latin):
placebat res disces quippe que aduirtutem doctoribus inchil profu¬
erant. at illa multo optima .rp. doctus sum hostes ferir presidia agi¬
tar inchil metuer nisi turpẽ famani hyemem et estatem iuixta pati
humi requiescey todem tempor inopiani et laborem tolerar: ergo huis
ego preceptis imlites hortabor. neq arte colam illos ut me opulentent
neq gloriam meani laborem illorum faciani: Noc est utile hoc ciui¬
le imperium nam cum tute per mollitiem agas exercitum supplitio
coges id est dominũ esse nõ imperatorem. het atq alia talia nostri mi
maiores faciendo seq remq p. celebraues quis nobilitas freta ipsa
dissimilii moribus nos illorum emulos contemut et omues honores nõ
ex merito sed quasi debitos a uobis repetunt: Ceterum homines iuperoissi¬
mi proculerrant. maiores eorum ommnaque licebat illis itliquer neq:

Expanded text:
placebat eas discere, quippe quae ad virtutem doctoribus nihil profuplacebat eas discere, quippe quae ad virtutem doctoribus nihil profuerant. At illa multo optima rei publicae doctus sum: hostem ferire, praesidia agitare, nihil metuere nisi turpem famam, hiemem et aestatem iuxta pati, humi requiescere, eodem tempore inopiam et laborem tolerare. His ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. Hoc est utile, hoc civile imperium. Namque cum tute per mollitiem agas, exercitum supplicio cogere, id est dominum, non imperatorem esse. Haec atque alia talia maiores vestri faciendo seque remque publicam celebrauere. Quis nobilitas freta, ipsa dissimilis moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis honores non ex merito, sed quasi debitos a vobis repetit. Ceterum homines superbissimi procul errant. maiores eorum omnia quae licebat illis reliquere: div