comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ph&a nullus sc̃s angelus mittebatur.
s dromantiam facere compulsus est
ut in aquauider& imagines deorũ uel
potius ludificationes daemonũ a quibus
audir& quid insacris constituere atq
obseruare deber&. Quodgenus diuina¬
tionis idem uarro apsisdicit ad latum
quo & ipsũnumam & postea phrtagorã
philosophum usum fusse cõmemorat
dicatur idipsum est ubi uidentur mortiu¬
diuinare quibus haccartibus fiant ipsi
uiderint Nolo enĩ dicere has artes &iam
ante nr̃ĩ saluatoris aduentũ in ipsis
ciuitatibus gentium legibus solere prohi¬
beri & poena seuerissima uindicari
Nolo inquam hocdicere fortassisenim
caliatundicebant. Histamenartibus
didicit sacrailla pompilius quorum
sacrorum facta prodidit causas obruit
itatimuit. & ipse quod didicit quorum
causarum proditos libros senatus in¬
cendit Quid mihiergo uarro illorum
sacrorum alias nescio quascausas uelut
phrsicas interp̃tatur qualessi illi libri

Expanded text:
pheta, nullus sanctus angelus mittebatur, pheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantian facere conpulsus est, ut in aqua uideret imagines deorum uel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret, quid in sacris constituere adque obseruare deberet. Quod genus diuinationis idem Varro a Persis dicit adlatum, quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat;dicatur, id ipsum est, ubi uidenturdiuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi
Abbreviated transcription (Latin):
causas agerepompilio romanorũ sacrarũ
instituto reconscriptas nec populo nec
senatui nec saltem ipsis sacerdotibus in no¬
tesceredebuisse. Ipsumq numã põpilium
curiositate in licita ad eade monũ perue¬
nisse secr&a quacipsequidẽ s criber& ut
haber& undelegendo cõmoner&ur
sed eatamencum rexess& quiminime
quẽ quam m&uer& nec docer& aliquẽ
nec dolendo uel quomodo consumendo
perdereauder& Ita quod scire neminem¬
uoluit ne homines nefario docer& uio¬
lareautẽ timuit ned aemones iratos ha¬
ber& obruit ubitutum putauit sepulchro
suo propinquarea ratrum possenon
credens. Senatus autẽ cũ religiones
formidar& damnaremalorũ &ideo numȩ
assentiri coger&ur illos tamen libros
tã ꝑnitio sos es se iudicauit ut nec obrui
rursus iuber& nehumana curiositas
multo uehementius rem lam proditam
quaerer& sed flammis ab olerinefanda
monumenta ut quia lam necesseesse e
Nam & ipsenumma ad quẽ nullus dĩ pro¬

Expanded text:
causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderuoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse eNam et ipse Numa, ad quem nullus Dei pro
Abbreviated transcription (Latin):
tas quae non solũ lectȩ in notescerent religiosis
sed saltem scriptȩ reconderentur in tene¬
bris lamenĩ dicam qđ intertio huiusoperis
librome suolo codicturũ esse promiseram
Nã sicut apud eundem uarrolem legitur
in libro decultu deorũ terentius quidam
cũ haber& adianiculum fundũ & bubulcus
eius luxta sepuldrum numȩ pompilii
traiciens aratrum eruiss& ex terra libros
eius ubi sacrorũ institutorũ scriptȩ erant
causae in urbem ꝑtulit ad p̃torẽ. Atille
cũ inspexiss& principiarẽ tantã d&ulit
ad senatum. ubi cum primores quasdam
legissent curquid quae insacris fuerit
institutum numȩ mortuo senatus assen¬
sus est eos que libros tãquã religiosi patres
conscripti p̃tor ut comburer& censuerunt
Credatquisq quod putat imino uero dicat
qđ dicendũ suggesserit uȩsana contentio
quilib& tantae impi&atis defensor egre¬
gius. Aeam monere sufficiat sacrorum

Expanded text:
tas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, tas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum
Abbreviated transcription (Latin):
resturpes quomodohis quadr& & con¬
son& non potest in uenire qm̃ non sunt
ipsȩillorum sacrorũ causae quasputat
uel potus uult putari. Namsi non solum
ipseuerũ &iam quae lib& alia ehuius
generis essent quauis nihilad dm̃ uerum
uitamq a &ernam quae in religione
quaerenda est pertinerent tamen
qualicumq dererum natura reddita
ratione aliquantulum mitigarent
offensionem quam non intellecta in
sacris aliquauelut turpitudo autab¬
surditas fecerat sicut in quibusdam
theatrorum fabulis uel delubrorum
mrsteriis facere conatus est ubi non the¬
atra de lubrorum similitudine absoluit
sed theatrorũ potius similitudine delu¬
bradam nauit. Tam̃ utcũq conatus est
ut sensum horribilibus rebus offensum
uelut naturalium causarũ ratioreddita
delinir&. Sed contra inuenimus sicut
ipseuir doctissimus prodidit denumȩ
pompilii libris reddita sacrorum causas
nullo modo potuis setolerari nec dignas habi¬

Expanded text:
res turpes, quomodo his quadret et conres turpes, quomodo his quadret et consonet, non potest invenire: quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae quas putat, vel potius vult putari. Nam si non solum ipsae, verum etiam quaelibet aliae hujus generis essent, quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent; tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione, aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est: ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum ratione reddita delinireipse uir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habi
Abbreviated transcription (Latin):
fidelium in xp̃o & in pl& acredimus
& impleri cernimus & implenda con¬
fidimus serhancergo religionẽ unam
& uerã potuit aperired eosgentium esse
inmundissimos daemones subde func¬
tarum occasionibus animarũ uelcreatu¬
rarũ speciemundanarũ deosseputari
cupientes & quasi diuinis honoribus
eisdẽq scelestis acturpibus rebus suꝑba
impurita tela & antes atque aduerum
dm̃ conuersionẽ humanis animis in¬
uidentes Ex quorum immunissimo
& impissimo dominatuhomoliberatur
cum creditineum qui p̃buit ex surgendũ
tantȩ humilitatis exemplum. quantum
illis superbi aceciderunt. Hinc sunt
non solum illi dequibus multa liam diximus
& aliiatq aliis similes c&erarũ gentium
atq terrarum sed &i amhi dequibus nc̃
agimus tãquã in senatũ deorũ electi.
sed plance lecti nobilitate criminum
non dignitate uirtutũ. Quorũ sacra
uarro dũ quasi ad naturales rationes
referre conatur quaerens honestare

Expanded text:
fidelium in Christo, et impleta credimus, fidelium in Christo, et impleta credimus, et impleri cernimus, et implenda conium. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri, deos Gentium esse immundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes, et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes, atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa jam diximus, et alii atque alii similes caeterarum gentium atque terrarum; sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tanquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate virtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare
Abbreviated transcription (Latin):
satis essecontenderint : Hoc mysterium¬
uitȩ &ernȩ lam inde eͥxordio generis
humani ꝑ quaed ã signa & sacramenta
temporibus congrua quibus oportuit
perangelos praedicatum est. de indepopu¬
lus hebreus in unam quandam rem pub¬
licam quae hoc sacramentũ ager& con¬
gregatus est perquos dam scientes
perquosdam nescientes id quod ex ad¬
uentuxp̃i usquenunc & de incepsagit᷑
p̃nuntiar&ur esseuenturum. Sparsa
&iam postea eademgente pergentes propt̃
testimonium scripturarũ quibus &erna
salus in xp̃o futura p̃dicta est . Om̃s enim
non solum proph&iae quae in uerbiss̃
nectantum p̃cepta uitae quae mores
pi&atẽq conformant atqueillis litte¬
ris continentur. uerũ &iam sacra
sacerdotia tabernaculũ siue tẽplum
altaria sacrificia caerimoniae diesfesti
& quicquid aliud ad eam seruitutem
ꝑtin& quaed õ deb&ur & grece proprie
latriadicitur ea significata & prae¬
nuntiatas quae propter a& ernã uitã

Expanded text:
satis esse contenderint? Csatis esse contenderint? Cuitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerum etiam sacra, sacerdotia, tabernaculum siue templum, altaria, sacet quidquid aliud ad eam servitutem pertinet, quae Deo debetur, et graece proprie latria dicitur, ea significata, et pronuntiata sunt, quae propter aeternam vitam
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ex hac dequa non nulla diximus
amministrationenaturȩ bonis malisq
largitur magnum & bonorũ propriũ
magnȩ dilectionis indicium. Quã quã
enĩ qđ sumus quod uiuimus quod cȩlũ
terrãq conspicimus quod habemus
mentem atq rationẽ qua eum ipsum
qui hae comnia condidit inquiramus.
nequaquã ualeamus actioni sufficere
gratiarũ tam̃ qđ nos oneratos obrutosq
peccatis & a contẽ platione suȩ lucis auersos
actenebrarum idest iniquitatis dilectione
cȩcatos non omninodeseruit misitq
nobis uerbum suum quiest eius unicus
filius quo pronobis assumpta carne
nato atq passo quantids̃ hominem
pender& nosceremus atq illos acrificio
singulari a peccatis omnibus mundaremur
eiusq spũ in cordibus nr̃is dilectione
diffusa omnibus difficultatibus superatis
in&ernã requiem & contẽplationis eius
in effabilem dulcedinem ueniremus
quaec orda quot linguȩ a dagendas eigratias

Expanded text:
quae ex hac, de qua nonnulla diximus, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae, bonis, malisque largitur, magnum, et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. Quamquam enim, quod sumus, quod uiuimus, quod caelum terramque conspicimus, quod habemus mentem adque rationem, qua eum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam ualeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis auersos ac tenebrarum, id est iniquitatis, dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum, qui est eius unicus filius, quo pro nobis adsumta carne nato adque passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus adque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem ueniremus, quae corda, quot linguae ad agendas ei gratias
Abbreviated transcription (Latin):
co&ib: quẽ focis & luminibus adhiberent
ad facillimos usus munus terreni ignis
indulsit. Ista sunt certe quaediis selectis
ꝑnescioquas phrsicas interp̃tationes
uira cutissimus uarro siue quaealiunde
accepit siue quae ipseconlecit distribuere
laborauit. H laccautẽ facit atq agit unus
Querus ds̃ sed sicut ds̃ id estubiq totus nullis
inclusus locis nullis uinculis alligatus. in
nullas partes sectilis exnulla parte muta¬
bilis implens celũ & terram p̃sente poten
tia non indigente natura. Sicitaque ad¬
ministrat omniaquaecreauit utciam
ipsa proprios exerere &dgeremotussinat
quam uis enim nihilesse possint sine ipso
non tam̃ sunt qđ ipse Agitautẽmulta
&iam pangelos sed nonnisi exseipso
beatificat angelos. Ita quãuis propter
aliquas causas hominibus angelos mittat:
Non tamen exangelis homines sedexseipso
sicut angelos bettificat. Ab hocuno &
enĩ ab illo p̃terhuiuscemodi beneficia

Expanded text:
coetibus, quem focis et luminibus adhiberent, coetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. Ista sunt certe, quae dis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Haec autem facit adque agit unus uerus Deus, sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis uinculis adligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabtia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creavit, ut etiam ipsa proprios exercere, et agere motus sinat. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso, non sunt quod ipse. Agit autem multa etiam per Angelos, sed nonnisi ex se ipso beatificat Angelos. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus Angelos mittat, non tamen ex Angelis homines, sed ex se ipso, sicut Angelos, beatificat. Ab hoc uno et enim ab illo praeter hujusmodi beneficia,
Abbreviated transcription (Latin):
pellit. quibellorum quoq ipsorũ cũ sic
emendandum & castigandum estgenus
humanum ex ordiis progressibus finibusq
moderatur quimundi huius ignẽ uehem̃¬
tissimũ & uiolentissimum pro inmensae
naturae tẽperamento & creauit & regit.
quiun i uersarũ aquarũ creator & guberna¬
tor est quisolem fecit corporalium claris¬
simũ luminum eiq uim congruã & motum
dedit qui ipsis &iam inferis dominatio¬
nẽ suam pocestatẽq non subtrahit . Qui
semina & alimenta mortalium si uearida
si ueliquidanaturis conp&entibus at¬
tributa substituit. qui terram fundat
atq fecundat qui fructus eius animalib
hominibusq largitur quicausas non
solũ principales sed &iam subsequentes
nibus preb& quihumanis ingeniis
quaec reauit &iam scientiã artium
uariarum ad adiuuandam uitam
naturãq concessit qui conlunctionẽ
maris & femine adadiutorium propa¬
gandae prolis instituit. qui hominum

Expanded text:
pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendandum et castigandum est genus humanum, exordiis progressibus finibusque moderatur; qui mundi huius ignem uehementissimum et uiolentissimum pro inmensae naturae temperamento et creauit et regit; qui uniuersarum aquarum creator et gubernator est; qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nibus praebet; qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuandam uitam naturamque concessit; qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit; qui hominum
Abbreviated transcription (Latin):
Enos dm̃ colimus non caelum & terram quibus
duabus partibus mundus hicconstat. Nec
animam uelanimas peruiuentia quȩ cũq
diffusas sed dm̃ qui fecit caelum & terram
& omnia quae ineis sunt. qui fecit omnem
animã siue quocũq modo uiuentẽ & sensus
ac rationis expertem si ue&iam sentientem
siue&iam intellegentem. et ut lam incipiam¬
illa unius & ueridĩo pera percurrere propter
quaeisti sibi dumquasi honeste conantur
sacramenta turpissima & scelestissima
interp̃tari deos multos falsosq fecerunt.
Illũ dm̃ colimus quinaturis a secreatis
& subsistendi & mouendi initia finesq
constituit. quirerũ causas hab& nouit
atquedis ponit. quiuim seminum condidit
quirationalem animam quod dicituranimus
quibus uoluit uiuentibus indidit quiser¬
monis facultatẽ usũq donauit quimunus
futura dicendi quibus placuit spiritibus
imꝑtiuit & perquos plac& ipse futura
p̃dicit & ꝑ quos plac& malas ualitudines

Expanded text:
Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat; nec animam uel animas per uiuentia quaecumque diffusas, sed Deum, qui fecit caelum et terram et omnia, quae in eis sunt; qui fecit omnem animam, sine quocumque modo uiuentem et sensus ac rationis expertem, siue etiam sentientem, siue etiam intellegentem. CAPUT illa unius et ueri Dei opera percurrere, propter quae isti sibi, dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et mouendi initia finesque constituit; qui rerum causas habet, nouit adque disponit; qui uim seminum condidit; qui rationaquibus voluit viventibus indidit; qui sermonis facultatem usumque donavit; qui munus futura dicendi, quibus placuit spiritibus impertivit, et per quos placet ipse futura praedicit, et per quos placet malas valetudines
Abbreviated transcription (Latin):
superiorẽ cerramtenens in inferiore habens
proserpinam coniugem. Quomodo ergo
deos ad caelum deas ad terram referre
conatur : quid solidum quid constans quid
sobrium quid definitũ hab& haec disputa¬
tio : illa estautẽ tellus initium de arum
mater scilic& magna apud quã mollium
& abscisorum : seseq secantium atque
lactantium in sanaper strepitturpitudo
Quid estergo quad dicitur caput deorũ lanus
caput dearũ tellus : nec ibi facit unum
caput error nec hic sanum furor. Curhȩc
frustra referrenituntur admundum
qđ & si possent prodõ uero mundum nemo
pius colit & tamen eos nec hoc posseueritas
a perta conuincit. referant haec potius
ad homines mortuos & ad demones pessi¬
mos & nulla quȩstioremanebit. Namq
omnia quaeabeis existorum deorum
theologia uelut phrsicis rationibus refe¬
runtur admundũ quã sine ullo scrupulo
sacrilegȩ opinionis. dõ potius uero qui fecit
mundũ omnis animȩ &omnis corporis

Expanded text:
superiorem terram tenens, in inferiore habens superiorem terram tenens, in inferiore habens Proserpinam coniugem. Quo modo ergo deos ad caelum, deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans, quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum, Mater scilicet Magna, aput quam mollium et abscisorum seseque secantium adque. iactantium insana perstrepit turpitudo. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus, caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error, nec hic sanum furor. Quur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent, pro Deo uero mundum nemo pius colit; et tamen eos nec hoc posse ueritas aperta conuinciad homines mortuos et ad demones pessimos et nulla questio remanebit. DE omnia, quae ab eis ex istorum deorum theologia uelut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius umundum, omnis anime et omnis corporis
Abbreviated transcription (Latin):
scribendo expositurũ eisq missurũ quasi
religiosissime pollic&ur dicitenĩ se ibi
multis indicus collegisse h simula cris aliud
significare caelum aliud terrã aliud
exemplarerum quasplato appellat ideas.
caelum louem terrã lunonem Ideo
mineruam uult intellegi caelum aquofiat
aliquid terram dequafiat exemplum
secundum qđ fiat qua in reomitto dicere
qđ plato illa sideas tantãuim haberedicit
ut secundum eas non cȩlum aliquid fecerit.
sed &iam cȩlum factum sit Hocdico istum
in hoc libro selectorũ deorũ rationem
illam trium deorum quibus quasi cuncta
complexus est perdidisse. Caelo enĩ tribuit
masculos deos feminas terrae interquas
posuit mineruam quam supra ipsum cȩlũ
ante posuerat. De inde masculus ds̃neptunus
inmariest quod ad terrã potius quã ad caelũ
ꝑtin& dies pater postremoquigrece
plutondicitur &iam ipsemasculus frater
amborum terrenus deus esse perhib&ur.

Expanded text:
scribendo expositurum eisque missurum quasi scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum, aliud terram, aliud exempla rerum, quas Plato appellat ideas; caelum Iouem, terram Iunonem, ideas Mineruam uult intellegi; caelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideas tantam uim habere dicit, ut secundum eas non caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta conplexus est, perdidisse. Caelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae; inter quas posuit Mineruam, quam supra ipsum caelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. Dis pater postremo, qui Graece Πλούτων dicitur, etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur,
Abbreviated transcription (Latin):
cordibus inuitatos Quidigitur ual& qđ uir¬
doctissimus & acutissimus uarro uelut
subtili dispautatione hosomines deos in caclum
St
& terram redigere acreferreconatur
non potest fluunt de manibus resiliunt
labuntur & decidunt : dicturus enĩde feminis
hocest deabus qm̃ inquit ut primo librodixi
de locis duo sunt principiadeorum anim¬
aduersa decaelo & terra a quodii partim
dicunturcaelestes partim terrestres ut in
superioribus initium fecimus acaelocum
diximus delano quem alii caelum aliidixer̃
essemundum sic defeminis scribendi facimus
in itium᷑ tellure. Sentio quantã molestiã
taleactantũ patiatur ingenium ducitur
enim quadam ratione ueri similicelum esse
quod faciat terram quae patiatur. &ideo
illimasculinamuim tribuit huic feminam
& non ad tenditeum potius esse quihaec facit
quiutrumq fecit Hinc&iam samothiacum
nobilia mysteria in superiore libro sic hter¬
p̃tatur ea quae nec se quae nec sius nota sunt

Expanded text:
cordibus inuitatoscordibus inuitatosdoctissimus et acutissimus Varro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus enim \' de feminis, hoc est deabus: \'Quoniam, inquit, ut primo libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animaduersa de caelo et terra, a quo di partim dicuntur caelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo, cum diximus de Iano, quem alii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione uerisimili, caelum esse qilli masculinam vim tribuit, huic femininam: et non adtendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se, quae nec suis nota sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ludorũ unũ uerũ dm̃ idestomnis animȩ
corporisq creatorem colere sequisq con¬
tendat nonideo peccat quia non est colen¬
dusquem colit: sed quia colendum non ut
colendus est colit qui uero & rebustalibus
idest turpibus & scelestis & non uerũ dm̃
idestanimȩ corporisq faccorẽ sed creatorẽ
quãuis non uitio sam colit siue illa si tanima
siue corpus siueanima simul& corpusbis
peccat in dm̃ qđ & proipso colit qđ non est
ipse & talibus rebuscolit qualibus nec ipse
colendus est: nec non ipse : sed hiquonã modo
id est quã turpiter nefarieq coluerint
in promptu est quid autem uel quos
coluerint ess& obscurum nisi eorũ testar&
historia eaipsaquȩ feda &turpia consitent᷑
numinibus terribiliter exigentibus reddita:
underemotis constat ambagibus nefarios
dȩmones atq inmundissimos spiritus hac
omni ciuili theologia in uisendis stolidis
imaginibus & pereas possidendis &iamstultis

Expanded text:
ludorum unum uerum Deum, id est omnis animae ludorum unum uerum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat: non ideo peccat, quia non est colendus quem colit, sed quia colendum non ut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit anima siue corpus siue anima simul et corpus. bis peccat in Deum, quod et pro ipso colit, quod non est ipse, et talibus rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos coluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia confitentur, numinibus terribiliter exigentibus reddita; unde remotis constat ambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis
Abbreviated transcription (Latin):
ficationibus ager&ur ess& quidem dolendũ
non his uerumdm̃ ad nuntiari atq p̃dicari
tamen aliquomodo ferendumtã feda &
turpia non fieri nec iuberi: At nunc cum
prouerodõ quo solo anima se in habitante
fix̃ felix ne fas sit colere autcorpus aut
animam quanto magis ne farium estista
siccolere ut nec salutẽ nec decus humanum
corpus autanimam colentis obtineat :
quam obrem sitẽplosacerdote sacrificio
qđ uero dõdeb&ur colatur aliqđ elementũ
mundi uel creatus aliquis sp̃s & iam si non
inmundus & malus nonideomalum est
qui aillamala sunt quibus colitur sed quia
illatalia sunt quibus solus ille colendus sit
cuitaliscultus seruitusq deb&ur
Siautem sto liditate uel monstrositate
simulacrorum sacrificiis homicidiorũ
coronatione uirilium pudendorum
mercede stu prorum sectione mẽbrorũ
abscisi onegenitalium consecratione
mollium festis impurorum obscenorũq

Expanded text:
ficationibus ageretur, esset quidem dolendum ficationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque praedicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi; at nunc cum pro Deo uero, quo solo anima se inhabitante fit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam, quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! Quam ob rem si templo sacerdote sacrificio, quod uero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi uel creatus aliquis spiritus, etiamsi non inmundus et malus: non ideo malum est, quia illa mala sunt, quibus colitur, sed quia illa talia sunt, quibus ille solus colendus sit, cui talis cultus seruitusque debetur. Si autem stoliditate uel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione uirilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis inpurorum obscenorumque
Abbreviated transcription (Latin):
in notius sequã c&eros non tam̃ ut eorum
inlustrarentur merita sed neaccultarent᷑
obprobria. unde eos magis homines fuisse
credilule est sicut non solum po&icȩ licterȩ
uerũ &iam historicȩ tradider̃ Nam uirgi¬
Eliusait srimus ab&herio uenitsaturnus
olrmpo arma louis fugiens & regnis
exula demstis & quae ab hanc rẽpertinentia
consequuntur : Totã de hoc euemorus pandit
historiam quã ennius in latinũ uertit
eloquium. undequia plurima posuerunt
qui contrahuius modi errores ante nos
uel greco sermone uellatino scripserunt
Non in eomihi placuit immorari ipsas
ipsas phisiologias cũ considero quibus docti
& acua homines has reshumanas conantur
uertere in resdiuinas nihil uideonisi adtẽ¬
poralia terrenaquȩ opera naturãq corpo¬
ream uel &iam siinui sibilem tam̃ mutabilẽ
potuis se reuocari quod nullomodo est uerusds̃
Hoc autẽ si saltim religiositati congruis signi¬

Expanded text:
innotuisse quam caeteros; non tamen ut eorum innotuisse quam caeteros; non tamen ut eorum illustrarentur merita, sed ne occultarentur opprobria: unde magis eos homines fuisse credibile est; sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; unde quia plurima posuerunt, qui contra huius modi errores ante nos uel Graeco sermone uel Latino scripserunt, non in eo mihi placuit inmorari. Ipsas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis signi
Abbreviated transcription (Latin):
utergo cana rentur uel scriberentur
sitaudatia uel p&ulantia po&arũ. ut
uero diuinis rebus & honoribus eis dem̃
imperantibus & extorquentibus numinib
adderentur quidest nisi crimen deorum:
immo uero confessiodaemoniorũ &decep¬
tiomiserorum uerũ illud quod de abscisorũ
consecratiomater deum colimeruit non
po& ȩ confinxerunt sed horrere magis
quã caneremaluer̃ hiis nediis selectis
quis quã am secrandus est ut postmortem
uiuatbeate quibus consecratus ante mortẽ
honeste non potest uuere tã fedis suꝑstitio¬
nibus subditus & in mundis dae monibus
obligatus : sed hae c omnia in quit referunt᷑
admundũ uideat nepotius ad inmundũ
quid autem non potest referri admundũ
quodes sede monstratur inmundo ñ os autẽ
animũ quaerimus quiuera religione confi¬
sus non tãquã deum suum ad or& mundũ
ꝑueniat addm̃ qui condiditmundum.
Istos uero deosselectos uidemus quidẽ clarius

Expanded text:
Ut ergo canerentur uel scriberentur, Ut ergo canerentur uel scriberentur, sit audacia uel petulantia poetarum; ut uero diuinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur, quid est nisi crimen deorum, immo uero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud, quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit, non poetae confinxerunt, sed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum,perueniat ad Deum, qui condidit mundum.Istos vero deos selectos videmus quidem clarius
Abbreviated transcription (Latin):
possemus huic in isto genere turpissimȩ
crudelitatis si ue conferre siue praeferre
qui patrẽ castras seꝑhib&ur. sed in saturni
sacris hominem alienis manibus potius
occidi quã suis abscidi potuerunt deuorauit
ille filios ut po&eferunt & phrsici ex hoc
interp̃tantur qđ uolunt. ut autẽ hnstoria
prodit necauit sed quodei poenisuos filios
sacrificati sunt non recepere rom ani
At uero ista magnadeorũ mater&iam
romanis tẽplis castratos intulit atq i stã
seuitiam morẽq seruauit creditauires
adiuuareromanorum exsecando uirilia
uirorum quid s̃ ad hoc malũ furta merturii
ueneris lasciuia stupra acturpitudines
c&erorũ quae proferemus delibris : nisi¬
cotidia ecanarentur & saltarentur inte¬
atris sed haec quid sunt ad tantum malũ
cuius magnitudo matritantũ modo
conp&ebat : p̃sertim quod illa dicuntur
a po&is es se conficta quasi po& ae id &iam
finxerint quod ea sint diis grata & accepta

Expanded text:
possemus huic in isto genere turpissimae possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis siue conferre siue praeferre, qui patrem castrasse perhibetur; sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Deuorauit ille filios, ut poetae ferunt, et physici ex hoc interpretantur quod uolunt; ut autem historia prodit, necauit; sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt, non recepere Romani. At uero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita uires adiuuare Romanorum exsecando uirilia uirorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii, Veneris lasciuia, stupra ac turpitudines ceterorum, quae proferremus de libris, nisicottidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum, cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo conpetebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta, quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint dis grata et accepta.
Abbreviated transcription (Latin):
hinc auersatus est & uarro nosterneq hoc
dicere uoluit. Non enĩ hominẽ doctis simum
contraom nẽ uirorũ mulierũq uerecun¬
diam consecratis quius que in hesternum
diem madidis capillis facie dealbata fluen¬
tibus mẽbris incessu femineo ꝑplateas
uicosq carthaginis &iam a propolis unde
turpiter uiuerent exigebant. nihiluarro
dicere uoluit nec uspiam mel egis se cõme¬
mini. Defecit in t̃pr&atio erubuit ratio
conticuit oratio uicit matris magnae om̃s
deos filios nominis magnitudo sed crimi¬
nis. huic monstro nec lanimonstro sitas
cõparatur. Ille insimulacris habebat
solam de formitatẽ ista in sacris deformẽ
crudelitatem. ille membra in lapidibus
addita haec in hominibus ꝑdita. hoc dedecus
totlouis ipsius & tanta stupra non uincunt.
ille interfemin eas corruptelas unoganr¬
mede caelum in famauit. Ista totmollibus
professis & publicis & inquinauit terram
& caelo fecit iniuriam. saturnũ fortasse

Expanded text:
hinc auersatus est Varro noster, neque hoc hinc auersatus est Varro noster, neque hoc dicere uoluit; non enim hominem doctissimum contra omnem uirorum mulierumque uerecundiam consecratis, qui usque in hesternum diem madidis capillis facie dealbata, fluentibus membris incessu femineo per plateas uicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter uiuerent exigebant, nihil Varro dicere uoluit nec uspiam me legisse commemini. Defecit interpretatio, erubuit ratio, conticuit oratio. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Iani monstrositas conparatur. Ille in simulacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamauit; ista tot mollibus professis et publicis et inquinauit terram et caelo fecit iniuriam. Saturnum fortasse
Abbreviated transcription (Latin):
ratus nec eius abisto int̃pr&atiore quisi¬
ta est in cuius dilectionis memoriam
gallus absciditur. sed doctigreci atque
sapientes nequaquã rationẽ tã scam
p̃larãq tacuer̃ propt̃ uernalem
qui ppefaciem terrae quaec& eris est
tẽporibus pulchrior porphsrius
philosophus nobilis attinflores signifi¬
careperhibuit. &ideo abscisũ quia flos
decidit ante fructũ Nonergo ipsũ homi¬
nem uel quasi hominem qui est uocatus
attis sed uiriliacius flori cõparauerunt
Ipsa qui ppe illo uiuente decider̃ immo uero
non decider̃ neque decerpta sed plane
discerpta s. nec illo forte amissoquis quã
postea fructus sed potius sterilitas conse¬
cuta est. quid ergo ipsereliquus & quic¬
quid remansit absciso quiideo significari
dicitur quore fertur quae int̃ pr&atio
inde profertur. an haec frustra moliendo
nihilq inueniendo persuadendo potius¬
essecredendũ qđ de homine castrato fama
lactauit. lit terisq mandatũ est : merito

Expanded text:
ratus nec eius ab isto interpretatio requisiratus nec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum est? Merito
Abbreviated transcription (Latin):
ei homines operando inferrent ut se¬
mina consequerentur ꝑ illã non & sibi
seui endo ut semina perderent propter
illam. Sidea non ess& ita fecunda fier&
manibus alienis ut non coger& hominẽ
sterilem fierimanibus suis lam quod
in liberi sacris honesta matrona pudenda
uirilia coronabat spectante multitu¬
dine ubi rubens & sud ans si est ulla
frons in hominibus ad stabat forsitan
& maritus & qđ incelebratione nupti¬
arum superpriapi caput nouanupta
sedere iubebatur longe contẽtibiliora
atq leui ora sunt p̃ista turpitudine
crudelissima uel crudelitate turpissima
ibi dȩmoniacis ritibus sicuterq sexus
inluditur ut neuter suo uulnere ꝑ imat
ibi fascinatiotim&ur agrorũ hic mẽbrorũ
amputationontim&ur. Ibi sic dehones¬
tatur noua enuptae uerecundia ut non
solum fecunditas sed nec uirginitas
adimatur. Hicitaam putatur uirilitas
ut nec conuertatur infeminã neciurre¬
linquatur. etatasille non est cõmemo¬

Expanded text:
ei homines operando inferrent, ut seei homines operando inferrent, ut semina consequerentur per illam, non et sibi saeuiendo, ut semina perderent propter illam; si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda uirilia coronabat spectante multitudine, ubi rubens et sudans, si est ulla frons in hominibus, adstabat forsitan et maritus; et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum noua nupta sedere iubebatur: longe contemtibiliora adque leuiora sunt prae ista turpitudine crudelissima uel crudelitate turpissima, ubi daemonicis ritibus sic uterque sexus inluditur, ut neuter suo uulnere perimatur. Ibi fascinatio timetur agrorum, hic membrorum amputatio non timetur. Ibi sic dehonestatur nouae nuptae uerecundia, ut non solum fecunditas, sed nec uirginitas adimatur; hic ita amputatur uirilitas, ut nec conuertatur in feminam nec uir relinquatur. CA
Abbreviated transcription (Latin):
& in ea quaedam ressint plures. Concedo¬
& in uno homine esseresplures. num¬
quidideo & homines plures: sic in una
dea esseres plures Nũ quidideo & deas
plures : uerũ sic ut uolunt diuidant
conflent multiplicentreplicent im¬
plicent haec sunt telluris & matris
magnae p̃clara mysteria. unde omã
referuntur ad mortalia semina &
exercendam agriculturã. Itaneadhȩc
relata & huncfinẽ habentia tmpanũ
confictio leonum uitã cuiquã pollicent᷑
d&ernã : Ita ne propterea galli abscisi
huic magne deae seruiunt ut significent
qui s emine indigeant terram se quiopor¬
tere quasi non eos ipsa potius seruitus
semine faciat indigere : utrũ enĩ sequendo
bancdeam cũ indigeant sem̃ ad quirunt
anpotius sequendo hancdeam cũ habeant
ditur quantũ maligni dȩmones p̃ualu¬
erint quinecaliqua magnahis sacris
polliceri ausis. & tam crudelia exigere
potuerunt. Sidea terranon ess& manus

Expanded text:
 in ea quaedam res sint plures.\' Concedo in ea quaedam res sint plures.\' Concedo in una homine esse res plures, numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum sicut uolunt, diuidant conflent, multiplicent replicent inplicent. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria, unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum, crepitus cymbalorum, confictio leonum uitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae seruiunt, ut significent, qui semine indigeant, terram sequi oportere; quasi non eos ipsa potius seruitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam, cum indigeant, semen adquirunt, an potius sequendo hanc deam, cum habeant, ditur, quantum maligni daemones praeualuerint, qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt, et tam crudelia exigere potuerunt. Si dea terra non esset, manus
Abbreviated transcription (Latin):
tã remotũ ac uehementer ferum qđ non
subigi colique conueniat. Dei de adiungit¬
& dicit tellurẽ matrẽ & nominibus
pluribus & cognominibus qđ nomina r̃
deos existimatos esse conplures. Tellu rẽ
in quit putantes seopem qđ operefiat melior
matrẽ quod plurima pariat: magnam
quod cibum pariat. Proserpinã qđ ex ea
proserpant fruges uestam qđ uestiatur
herbis : sicalias deas inquit non absurde
adhancreuocant. Siergo unadea est
quaequidem consulta ueritate nec ipsa ẽ
interimquid itur in multas : unius
sint multa nomina nontã deae multae
quã nomina sed errantiũ malorũ aucto¬
ritas deprimit & eundẽ uarronem
posthancsententiam trepidare compellit:
Adiungitenĩ & dicit cũ quibus opinio malo¬
rum dehis duabus qđ plures eas putarunt
esse nonpugnant. Quomodo non pugnant
cũ ualde aliud sit unãdeam nomin ahabere
multa aliudes se deas multas : sed po¬
test inquit fieri uteadem res & una sit¬

Expanded text:
tam remotum ac uehementer ferum, quod non tam remotum ac uehementer ferum, quod non subigi colique conueniat.1 Deinde adiungit et dicit, Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt, deos existimatos esse conplures. Tellurem, inquit, putant esse Opem, quod opere fiat melior; Matrem, quod plurima pariat; Magnam, quod cibum pariat; Proserpinam, quod ex ea proserpant fruges; Vestam, quod uestiatur herbis. Sic alias deas, inquit, non absurde ad hanc reuocant.\' Si ergo una dea est, quae quidem consulta ueritate nec ipsa est, insint ista multa nomina, non tam deae multae quam nomina. Sed errantium majorum auctoritas deprimit, et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. Adjungit enim et dicit: Cum quibus opinio majorum de his deabus, quod plures eas putarunt esse, non pugnat.\' Quo modo non pugnat, cum ualde aliud sit unam deam nomina habere multa, aliud esse deas multas? \'Sed potest, inquit, fieri ut eadem res et una sit, et
Abbreviated transcription (Latin):
feminas earum quas libi dinequaesierunt
ted& penit&q turbarũ sicanimã uile
factã & inmundis spiritibus prostitutã
deos sibi multiplicare quibus contami¬
nanda prosterner &ursicut plurimum
libuit sicaliquando & piguit. Nã &ipse
uarro quasi deipsaturba uerecundatur
unã deã uultesse tellurem. Eandẽ in quit
dicunt matrẽ magnã qđ tympanũ habeat
significaries se orbem terre qđ turris
in capite oppidum quod sedes fingantur
circaeam cũ omnia moueantur ipsam
non moueri quod gallos huic deae ut ser¬
uirent fecerunt significat qui semine
indigeant terram sequioportere . In ea
quippe omnia reperi qđ seapud eã lactant
srȩcipitur inquit quiterrã colunt nesedeant :
semperenĩ esseqđ agant cymbalorũ sonitus
ferramentorũ laccandorũ ac manuum
aereante quã ferrũ ess& inuentum
leonẽ in quit ad iungunt solutũ ac man¬
su&ũ ut ostendant nullũ genus esseterrȩ

Expanded text:
feminas earum, quas libidine quaesierunt, feminas earum, quas libidine quaesierunt, taedet paenitetque turbarum: sic animam uilem factam et inmundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare, quibus contaminanda prosterneretur, sicut plurimum libuit, sic aliquando et piguit. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba uerecundatus unam deam uult esse Tellurem. \'Eandem, inquit, dicunt Matrem Magnam; quod tympanum habeat, significari esse orbem terrae; quod turres in capite, oppida; quod sedens fingatur, circa eam cum omnia moueantur, ipsam non moueri. Quod Gallos huic deae ut seruirent fecerunt, significat, qui semine indigeant, terram sequi oportere; in ea quippe omnia reperiri. Quod se aput eam iactant, praecipitur, inquit, qui terram colunt, ne sedeant; semper enim esse quod agant. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum aere, antequam ferrum esset inuentum. Leonem, inquit, adiungunt solutum ac mansuetum, ut ostendant nullum genus esse terrae
Abbreviated transcription (Latin):
dȩ monibus sius. Ad hucrespondeatur
quam partẽ terrȩ perme & parsmundani
animi ut deum faciat telumonem
Non inquit sed una eademq terrahab&
geminamuim & masculinam qđ se¬
mina producat & femininam quod
recipiat atq nutriat. Indeaui fomine
dictã esse tellurẽ amasculi tellumonem
Curergo pontifices utipseindicat additis
quoque aliis duobus quattuordiis faciunt
rẽdiuinam telluri tellumoni. altori
rusori : de tellure & tellumoneiam dictũ
est: Altori quare᷑ qđ exterrain quit
aluntur omnia quaenatas. Rusoni
quare : qđ rursus inquit cuncta eodẽ
reuoluuntur. Debuitergo una terra¬
propter istam quater geminã uim quat¬
tuor habere cognomina non quattuor
facere deos sicut tot cognominibus unus
iuppiter & totcognominibus unaiuno
inquibus omnibus suis multi plex esse
dicitur adunum deum uelunã deam
ꝑtinens non multitudo cognominum
deorũ &iam multitudinẽ faciens sed pro¬
fecto sicutaliquando &iam ipsas uilissimas

Expanded text:
daemonibus suis. Adhuc respondeatur, daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, quod recipiat adque nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, a masculi Tellumonem. Quur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus quattuor dis faciunt rem diuinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem reuoluuntur. propter istam quatergeminam uim quattuor habere cognomina, non quattuor facere deos; sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno, in quibus omnibus uis multiplex esse dicitur ad unum deum uel unam deam pertinens, non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas uilissimas