comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑseuerare si uelint. s in eis etiã oꝑa¬
tur & uelle. ut qm̃ ñ ꝑseuerabunt
nͥ & possint &̾ uelint. ꝑseuerandi eis
&e possibilitas & uoluntas diuine
gr̃e largitate donet᷑. Tantũ quip¬
pe sp̃u sẽo accendit᷑ uoluntas eoꝵ.
ut ido possint quia sie uolunt:
ido sic uelint qr d̾s oꝑat᷑ ut ue¬
lint. Nã si in tanta infirmitate
uitȩ huiꝰ. in qua tñ infirmitate ꝓ¬
pter elationẽ reprimendã ꝑfici
uir tutẽ oportebat. ipsis relinque¬
ret᷑ uoluntas sua. ut in adiutorio
cd̃i sine quo ꝑseuerare ñ possent ma¬
nerent siuellent. nec ds meis oꝑa¬
ret᷑ ut uellentͥ inter tot & tantas
temptationes infirmitate sua uo¬
luntas succũberet: & idõ ꝑseuera¬
re ñ possent qr deficientes infirmi¬
tate nec uellent÷ aut ñ ita uellent
infirmitate uoluntatis ut possent
Subuentũ ẽ igit᷑ infirmitati uo¬
luntatis humnanȩ: ut diuina gr̃a
indeeliiabiliter & insuꝑabiliter
ageret᷑. E id̃o quãuis infirma ñ

Expanded text:
erare si velint, sed in eis operatur et velle, ut quia non perseverabunt, nisi et possint et velint, perseverandi eis et possibilitas et voluntas divinae gratiae largitate donetur. Tantum quippe Spiritu sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint, quia sic volunt; ideo sic velint, quia Deus operatur ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae hujus in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adjutorio Dei sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent, inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et inseparabiliter ageretur; et ideo, quamvis infirma, non
Abbreviated transcription (Latin):
disputans & docens nos ꝑseueranti¬
am petere a dño. qđ nullo modo re¬
ete ac ueraciter faceret. nͥ eius do¬
nũ & hoc esset. hec inquit seĩficatio
cato cõininat᷑ ñ delinquere ne qͥd ei
deteriꝰ fiat: hanc continuis orationi¬
b prec̃e facimꝰ. hoc dieb ac noctib
postulamꝰ. ut sc̃ificatio & inuifica¬
tio quȩ d̃i gr̃a sumit᷑. ipsiꝰ ꝓtectiõe
tiam. hoc ẽ ut inscĩficatione ꝑse¬
ueremꝰ. nos ab eo petere iste doctor
intelligit. eũ sc̃ificati dicimꝰ. sẽifi¬
cetͣ nomen tuũ. Qd est eñi aliud
petire qđ accipimꝰ : nisi ut id quoq
nobis prestet᷑ ne habere desinamꝰ: Si
utiq rogat ut sc̃s esse ꝑmaneat:i¬
ta utiq et insuiᷤ cũ rogat ut eastus
sit. continens ut continens sit. iustus
ut iustus. piꝰ ut puis. & cet̾a q̃ contra
pelagianos dona di esse defendimus:
hoc sine dubio petunt ut ineis ꝑseue¬
rent bonis q̃ se accepisse nouert̃. Qđ

Expanded text:
disputans, et docens nos perseverantidisputans, et docens nos perseverantiam petere a Domino; quod nullo modo recte ac veraciter faceret, nisi ejus donum et hoc esset: Haec, inquit, sanctificatio cato comminatur iam non delinquere, ne quid ei deterius fiat, hanc continuis orationibus precem facimus, hoc diebus ac noctibus postulamus ut sanctificatio et uiuificatio quae de Dei gratia sumitur ipsius protectione tiam, hoc est, ut in sanctificatione perseveremus, nos ab eo petere iste doctor intelligit, cum sanctificati dicimus, Sanctificetur nomen tuum. Quid est enim aliud petere quod accepimus, nisi ut id quoque nobis praestetur, ne habere desinamus? Siutique rogat ut sanctus esse permaneat: ita utique et castus, cum rogat ut castus sit; continens, ut continens sit; justus, ut justus; pius, ut pius; et caetera, quae contra Pelagianos dona Dei esse defendimus: hoc sine dubio petunt, ut in eis perseverent bonis, quae se accepisse noverunt. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
runtur etiã merita uniuersa uistor
Alterũ est inquantacũq iusticia sin
qualibuscũq peccatis in hoc corru¬
ptibili corpore neminẽ uiuere. Ter¬
eium ẽ obnaxium nasei homine pr¬
cato primi hominis. & uincło dam¬
nationis obstrictũ. nͥ reatus qͥ gene¬
ratione contrahit᷑ regeneratione sol¬
uat᷑. Hoꝵ triũ hoc qđ loco ultimo
posui solum ñ tractat᷑ insupradicto
teris tanta illic ꝑspicuitate disserit᷑
cti eẽ quã nati. In his gͦ meritis sc̃õꝵ
q̃ nulla nͥ dei dona sunt. etiã ꝑseut¬
rantiã donũi di esse sicloquit᷑. Diemꝰ
do ut sc̃ificet᷑ orationib nr̃is. s qđ yi¬
tamꝰ ab eo ut nom̃ eiꝰ scificit᷑ i nobis
Ceterum a quo d̃s sc̃ĩficat᷑ qui ipse
scĩficat : S qr ipse dixit. seĩ estote
quom & ego sẽs sum : id petimꝰ &
roganiꝰ. ut qui in baptismo sẽifica¬
ti sumꝰ in eo qđ esse cepimꝰ ꝑ seueremꝰ.
& paulopꝰ de hac ipsa re adhuc

Expanded text:
runtur etiam merita universa justorum: runtur etiam merita universa justorum: alterum est, in quantacumque justitia, sine qualibuscumque peccatis in hoc corruptibili corpore neminem vivere: tertium est, obnoxium nasci hominem peccato primi hominis, et vinculo damnationis obstrictum, nisi reatus, qui generatione contrahitur, regeneratione solvatur. Horum trium hoc, quod loco ultimo posui, solum non tractatur in supradicto teris tanta illic perspicuitate disserituricti esse quam nati. In his ergo meritis sanctorum, quae nulla nisi Dei dona sunt, etiam perseverantiam donum Dei esse sic loquitur. Dicimus, Deo, ut sanctificetur orationibus nostris; sed timus ab eo ut nomen ejus sanctificetur in nobis. Caeterum a quo Deus sanctificatur, qui ipse sanctificat? sed quia ipse dixit: Sancti estote, quia et ego sanctus sum , id petimus, et rogamus, ut qui in Baptismo sanctificati sumus, in eo quod esse coepimus perseveremus. Et paulo post de hac ipsa re adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
ipse nec fecit : S qđ ibi dixi: hoc &
hic dico. Nolite errare inquit apłs:
to diuite ueraciter aefideliter po¬
seis: Ab illo a quo poseis te acciꝑe ere¬
de qđ poscis. Noli lãbus eum hono¬
rare. & suꝑ eũ corde te extollere. ere¬
dens a te ipso tͥ esse qd ab illo te fin¬
gis orare. An ab illo forte ꝑseueras¬
tia ista ñ poscit᷑ : Iam hoc qui dicit.
ñ meis disputationib rifellendus est:
s scõꝵ orationib onerandus ẽ. An
uero quisquã eoꝵ ẽ qui ñ sibi pos¬
cat a dõ ut ꝑseueret i eo. eũ ipsa o¬
euit. quando orat᷑ a seĩs niechil ppr
aliud quã ꝑseuerantia posei urtellh¬
tur : Legite aliquanto intenti is
expositionẽ in beati eipriam mr̃is
libro qũe de hac re condiddit. eui i
ante quot annos contra ea q̃fut᷑a
erant pelagianoꝵ uenena quale
sit antidotum p̃paratũ. Namt̾a
sunt ut scitis. q̃ ma xime aduersus
eos catholica defendit eccła. Quoꝵ

Expanded text:
ipse, nec fecit? Sed quod ibi dixi , hoc et ipse, nec fecit? Sed quod ibi dixi , hoc et hic dico. Nolite errare, inquit Apostto divite veraciter ac fideliter poscis; ab illo, a quo poscis, te accipere crede quod poscis. Noli eum labiis honorare, et super eum corde te extollere, credens a te ipso tibi esse, quod ab illo te fingis orare. An ab illo perseverantia ista forte non poscitur? Jam hoc qui dicit, non meis disputationibus refellendus, sed sanctorum orationibus onerandus est. An vero quisquam eorum est, qui non sibi poscat a Deo ut perseveret in eo; cum ipsa ous docuit, quando oratur a sanctis, nihil pene aliud quam perseverantia posci intelligatur? 4. Legite aliquanto intentius ejus expositionem in beati Cypriani martyris libro, quem de hac re condidit, cujus evidete ante quot annos, contra ea quae futura erant Pelagianorum venena, quale sit antidotum praeparatum. Nam tria sunt, ut scitis, quae maxime adversus eos catholica defendit Ecclesia: quorum
Abbreviated transcription (Latin):
nire ad exꝑientiã głamq passionis.
ñ ꝑueniunt ad regnũ di si ꝑseuera¬
uerunt in xꝑo usq in fiñe. S quis
dieat istis ñ donari hanc ꝑseueranti¬
am qui egritudine corporis uel qͦ¬
eũq casu moriunt᷑ in xꝑoͥ eũ lon¬
ge difficilior donet᷑ illis a quib sus¬
cipit᷑ & mors ipsa ꝓrꝑo: Multo qͥp¬
pe difficiliꝰ ꝑ seuerat᷑ ubi hoc agit᷑
est habere. S eui nichil difficile ẽ fa¬
eile est utr̃ãq donare. Hane enĩ ꝓmi¬
sit d̃s dicens. Timorẽ meũ dabo incor
eoꝵ: ut a me ñrecedant. Qđ qͥd est a¬
liud̃. quã talis ac tantus erit tuor
m̃s quẽ dabo incor eoꝵ. ut mͥ ꝑseue¬
ranter adhereant: Cur aut̃e ꝑseue¬
rantia ista poscit᷑ a dõ: si ñdat᷑ a do:
In & ista irrisoria ẽ petitio cũ ab eo
petit᷑ qđ scrt᷑ ñ ipsum dare: s ipso ñ
dante esse in hominis potestate: si¬
eut irrisoria ẽ etiam illa actio gr̃aꝵ
si ex hoc gr̃e agunt᷑ d̃o qđ ñ donauit

Expanded text:
mque passionis, non perveniunt ad regnum Dei, si perseveraverint in Christo usque in finem. Sed quis dicat, istis non donari hanc perseverantiam, qui aegritudine corporis vel quocumque casu moriuntur in Christo; cum longe difficilior donetur illis, a quibus suscipitur et mors ipsa pro Christo? Multo quippe difficilius perseveratur, ubi hoc agit qest habere: sed cui nihil difficile est, facile est utramque donare. Hanc enim promisit Deus, dicens: Timorem meum dabo in cor eorum, ut a me non recedant . Quod quid est aliud, quam, Talis ac tantus erit timor meus, quem dabo in cor eorum, ut mihi perseveranter adhaereant? 3. Cur autem perseverantia ista poscitur a Deo, si non datur a Deo? An et ista irrisoria petitio est, cum id ab eo petitur quod scitur non ipsum dare, sed ipso non dante esse in hominis potestate; sicut irrisoria est etiam illa actio gratiarum, si ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donavit
Abbreviated transcription (Latin):
isti fr̃s ita hanc ꝑseuerantiã p̃dicari.
ut ñ uel suppliciter emereri. uel a¬
miti contumaciter possit. Ubi qͥd
dicant parũ diligenter attendt̃.
De illa eñi ꝑseuerantia loquim᷑. qua
ꝑseuerat᷑ usq in fiñe. Quȩ si data
est: ꝑ seueratũ ẽ usq infinem. Si au¬
tẽ ñ est ꝑseueratũ usq infiñe ñ est
data: qđ iam & suꝑiꝰ satis egimꝰ. Non
itaq dicant homines ꝑseuerantiam
data ẽ reꝑtus fuerit usq infinem.
Dicumꝰ quippe eastũ quẽ nouimꝰ castum:
siue sit siue ñ sit in eade castitate man¬
surus. & siqͥd aliuã diuni muneris
habeat qd teneri & amuti potest:
dicimꝰ eum habere quandiueũq ha¬
bet. Ꝙ si amiserit: dicimꝰ habuisse.
ñe : multi eã possunt habere: nullꝰ
amittere. Neq eni metuendũ est
ne forte cũ ꝑseuerauerit homo usq
infiñe aliqua in eũ mala uoluntas o¬
riat᷑ ne ꝑseueret usq in fiñe. Hoc gͦ
d̃i donũ suppliciter emereri potest:

Expanded text:
isti fratres, ita hanc perseverantiam praedicari, ut non vel suppliciter emereri, vel amitti contumaciter possit » . Ubi quid dicant, parum diligenter attendunt. De illa enim perseverantia loquimur, qua perseveratur usque in finem: quae si data est, perseveratum est usque in finem; si autem non est perseveratum usque in finem, non est data; quod jam et superius satis egimus . Non itaque dicant homindata est, repertus fuerit usque in finem. Dicimus quippe castum quem novimus castum, sive sit, sive non sit in eadem castitate mansurus, et si quid aliud divini muneris habeat, quod teneri et amitti potest, dicimus eum habere quandiucunque habet; et si amiserit, dicimus habuisse.nem, multi eam possunt habere, nullus amittere. Neque enim metuendum est, ne forte cum perseveraverit homo usque in finem, aliqua in eo mala voluntas oriatur, ne perseveret usque in finem. Hoc ergo Dei donum suppliciter emereri potest,
Abbreviated transcription (Latin):
eiprianꝰ ostendit quomͦ & hie in¬
telligat᷑ ꝑseuerantia postulari at
dente aliquo grauiori delicto. dux
abstenti & ñ communicantes a eilt¬
sti pane ꝓhibem᷑ a xꝑi corpore
se paremur. Hec u̾ba sc̃i homins
dicant poscere. qͣndo hac intentio¬
ne dicunt. panẽ nr̃m eoticdianũ
da nobis hodie. ne axꝑi corpore
separent᷑. s in ea sc̃itate ꝑmancant
qua nullũ quo inde separari me¬
reant᷑ crimen admittant.
Quinto orationis loco dicimꝰ. di¬
mitte nobis debita nr̃a sieut & nos
dimittimꝰ debitorib nr̃is: in qua
sola petitione ñ inuenit᷑ posei ꝑseu¬
rantia. Preterita eñi sunt pecesti
q̃ nobis ut dimittant᷑ oramꝰ: ꝑseut¬
rantia uͦ quȩ in eternũ saluos faer.
tẽpori quidem huiꝰ uitȩ ñ t̃nꝑa

Expanded text:
Cyprianus ostendit quomodo et hic inCyprianus ostendit quomodo et hic intelligatur perseverantia postulari. Ait , intercedente aliquo graviore delicto, dum abstenti et non communicantes a coelesti pane prohibemur, a Christi corpore separemur. » Haec verba sancti hominis dicant poscere, quando hac intentione dicunt, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie; ne a Christi corpore separentur, sed in ea sanctitate permaneant, qua nullum quo inde separari mereantur, crimen admittant. CAPUT V. 8. Quinto orationis loco dicimus, Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. In qua sola petitione non invenitur posci perseverantia. Praeterita enim sunt peccata, quae nobis ut dimittantur oramus: perseverantia vero quae in aeternum salvos facit, tempori quidem hujus vitae, non ta
Abbreviated transcription (Latin):
at adhuc petuntͥ nͥ ut ꝑseuerent
in eo qđ esse ceꝑunt: Quauis hic
dici possit ñ petere scos ut uoluntas
di fiat incelo. s ut fiat in terra si¬
eut in celo. ut terra scilicet unitetͣ
celum. id est ut homo angłm: uł
infidelis fidelem: Ae ꝑ hoc id sẽos po¬
seere ut sit qđ nondũ est. ñ ut ꝑse¬
ueret qđ est. Quantalibet eñi ho¬
mines sẽitate p̃polleant : ñdũ st̃ ȩ¬
quales angłis di. Nondũ gͦ sicut
in celo in eis fit uoluntas di. Qđsi
ita ẽ: in ea quide parte qua opta¬
mus ut homines ex infidelib fi¬
ant fideles. ñ ꝑseuerantia s iitiũ
uidet᷑ optari : in ea uͦ qua optamꝰ
ut homines infacienda uoluntate
di equent᷑ angłis ̃i. cũ hoc orant
sc̃ĩ ꝑseuerantiam demonstrant᷑ o¬
rare: qm̃ nemo ꝑuenit ad illã sum¬
mã quȩ in regno ẽ beatitudiñe:
nͥ in ea sc̃itate quã sumpsit in t̾ra
ta petitio. ẽ. panem nr̃m cotidia¬
num da nobis hodie: ubi beatus

Expanded text:
at adhuc petunt, nisi ut perseverent at adhuc petunt, nisi ut perseverent in eo quod esse coeperunt? Quamvis hic dici possit, non petere sanctos, ut voluntas Dei fiat in coelo; sed ut fiat in terra sicut in coelo: ut terra scilicet imitetur coelum, id est, ut homo angelum, vel infidelis fidelem: ac per hoc id sanctos poscere, ut sit quod nondum est, non ut perseveret quod est. Quantalibet enim homines sanctitate praepolleant, nondum sunt aequales Angelis Dei: nondum ergo sicut in coelo in eis fit voluntas Dei. Quod si ita est, in ea quidem parte qua optamus ut homines ex infidelibus fiant fideles, non perseverantia, sed initium videtur optari: in ea vero qua optamus ut homines in facienda voluntate Dei aequentur Angelis Dei, cum hoc orant sancti, perseverantiam demonstrantur orare; quoniam nemo pervenit ad illam summam, quae in regno est, beatitudinem, nisi in ea sanctitateta petitio est, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Ubi beatus
Abbreviated transcription (Latin):
& carñe: hoc nos orare ut uoluntatẽ di
re utrãq concordante faciamꝰ. Uid̾it
in his uerbis & alterũ sensum sanissimȩ
fidi congruente de quo ĩa supra locu¬
ti sumꝰ. ut scilicet ꝓ infidelib qui st̃
adhuc terra. terrenũ t̃m homine pͥ¬
ma natiuitate portantes. orare intel¬
ligant᷑ fideles. qui cȩlesti homine in¬
duti ñ immerito celi nomine nuncu¬
pant᷑. Ubi euidenter ostendit & ini¬
tium fidi esse donũ d̃i. qñ ñ tantũ ꝓ
fidelib ut augeat᷑ in eis uł ꝑ seueret᷑
fides. uerũ etiam ꝓ infidelib ut ha¬
bere incipiant eam quã penitus non
habebant. & contra quã corda insu¬
ꝑ inimica gestabant. scã orat ȩccła.
Uerũ ñe ñ de initio fid̃i de quo insuꝑiori
libro multa iam diximꝰ: s de isla q̃
habenda ẽ usq infiñe ꝑseuerantia
disputamꝰ. Qũa petunt utiq etiã
seĩ qui faciunt uoluntatẽ d̃i dicen¬
tes in oratione. fiat uoluntas tua.
ũ enĩ iam facta sit in eis. eur ut fi¬

Expanded text:
 carnem, et hoc nos orare, ut voluntatem Dei re utraque concordante faciamus. Vidit in his verbis et alterum sensum sanissimae fidei congruentem, de quo jam supra locuti sumus: ut scilicet pro infidelibus qui sunt adhuc terra, terrenum tantum hominem prima nativitate portantes, orare intelligantur fideles, qui coelesti homine induti, non immerito coeli nomine nuncupantur. Ubi evidenter ostendit, et initium fidei esse donum Dei, quando non tantum pro fidelibus ut augeatur in eis vel perseveret fides, verum etiam pro infidelibus ut habere incipiant eam quam penitus non habebant, et contra quam corda insuper inimica gestabant, sancta orat Ecclesia. Verum nunc non de initio fidei, de quo in superiore libro multa jam diximus; sed de illa quae habenda est usque in finem perseverantia disputamus, quam petunt utique etiam sancti qui faciunt voluntatem Dei, dicentes in Oratione, Fiat voluntas tua. Cum enim jam facta sit in eis, cur ut fi
Abbreviated transcription (Latin):
ñ habemꝰ nos ipsoᷤ decipimꝰ & ueritas
in nobis ñ ẽ: & cetera quȩ hic inse¬
rere longum ẽ. Iam uero cũ dñt
seĩ. ne nos inferas intẽptatioñẽ s
libera nos a malo: qͥd aliud quã
ut insc̃itate ꝑseuerent p̃eantur:
Nã p̃fecto concesso sibi isto cłi dono.
qd eͥsse d̃i donũ eũ ab illo posert᷑.
satis aꝑte q monstrat᷑ : isto gͦ conees¬
so sibi dono d̃i ne inferant᷑ intẽpta¬
doñe: nemo sc̃oꝵ. ñ tenet usq in
finĩe ꝑscuerantiam sc̃itatis. Neq

Expanded text:
non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est » : et caetera quae hic inserere feras in tentationem, sed libera nos a malo ; quid aliud quam ut in sanctitate perseverent, precantur? Nam profecto concesso sibi isto Dei dono, quod esse Dei donum, cum ab illo poscitur, satis aperteque monstratur: isto ergo concesso sibi dono Dei, ne inferantur in tentationem, nemo sanctorum non tenet usque in finem perseverantiam sanctitatis. Neq
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ intueri. quomodo & in hac peti¬
tione iam tẽ lingua cipͥani tam¬
quã telo inuictissimo ueritatis
longe postea futt᷑i confodiant᷑ he¬
retiei. Etiam hoc eñi pelagiant
audent dicere: homiñt iustũ in
hac uita nullũ habere om̃ino pe¬
catũ. & in talib hominib ẽẽ ĩa
p̃senti tp̃r eccłam ñ habentẽ macu¬
lam aut rug̃a aut aliqͥd eiꝰ modi.
q̃ una & sola sponsa sit xꝑi. tãquã
sponsa eiꝰ ñ sit quȩ ꝑ uniuersam ter¬
ram qđ ab eo didicit dicit. dimit̃¬
te nobis debita nr̃a. S attendite qͦ¬
modo istos głosissimꝰ ciprianꝰ inter¬
imat. Cũ eñi locũ istum dñicȩ gra¬
tionis exponeret: ait inter cet̾a.
Qũa necessarie aut̃ quã ꝑuidenter
& salubriter admonem᷑ qđ peocato¬
ressumꝰ qui ꝓpeccatis rogare com¬
peslim᷑: ut dum indulgentiã de dõ
petimꝰ. conscientie suȩ animꝰ recor¬
det᷑. Nequis sibi quasi innocens
placeat & se extollendo plus ꝑeat :
neus dixit. si dixerimꝰ qr peeẽm

Expanded text:
per intueri, quomodo et in hac petitione jam tunc lingua Cypriani, tanquam telo invictissimo veritatis, longe postea futuri confodiebantur haeretici. Etiam hoc enim Pelagiani audent dicere, hominem justum in hac vita nullum habere omnino peccatum, et in talibus hominibus esse jam praesenti tempore Ecclesiam non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid ejusmodi , quae una et sola sponsa sit Christi: tanquam sponsa ejus non sit, quae per universam terram quod ab eo didicit, dicit, Dimitte nobis debita nostra. Sed attendite quomodo istos gloriosissimus Cyprianus interimat. Cum enim locum ipsum dominicae orationis exponeret, ait inter caetera: « Quam necessarie autem, quam providenter et salubriter admonemur quod peccatores sumus, qui pro peccatis rogare compellimur: ut dum indulgentia de Deo petitur, conscientiae suae animus recordetur. Ne quis sibi quasi innocens placeat, et se extollendo plus pereat,ponens dixit, Si dixerimus quia peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
S qđ ad id ꝑtinet ut credat᷑ inxꝑm.
qualiseũq inuenta ẽ contradictio.
ut donũ d̃i ñ mitiũ s augmentum
ficdi diceret᷑. cii opinioni donante
entes si uelit uoluntas di pati quã
malefacientes. Cũdieit si uelit uo¬
luntas d̃i. ostendit hoc duutꝰ do

Expanded text:
 ad id pertinet ut credatur in Christum, qualiscumque inventa est contradictio, ut donum Dei non initium, sed augmentum fidei diceretur: cui opinioni donante entes, si velit voluntas Dei, pati, quam male facientes . Cum dicit, si velit volunta
Abbreviated transcription (Latin):
maliciose aut imꝑite nob̃ insinuatã:
et erigere add magna quedã ⁊ diuna¬
discenda. Quare hoc uolumen ita se¬
se habet. Placatiore aut̃ animo tuo
facto: ero fortasse in cęt̾is ꝓmptior.
Hȩc non ita dixi quasi nichil contra
manicheos ad hoc scͥpsissem uł nichil
de doctrina catholica mandassem lit¬
teris. cum tot suꝑuis edita uolumina
de utraq re non me tacuisse testent᷑:
s in hoc libro ad illum scripto ñdum

Expanded text:
malitiose aut imperite nobis insinuatam, malitiose aut imperite nobis insinuatam, et erigere ad magna quaedam et didiscenda. Quare hoc volumen ita sese habeat: placatiore autem animo tuo facto, ero fortassis in caeteris promptior . Haec non ita dixi, quasi nihil adversus Manichaeos adhuc scripsissem, vel nihil de doctrina catholica mandassem litteris, cum tot superius edita volumina de utraque re non me tacuisse testentur: sed in hoc libro ad illum scripto nondum
Abbreviated transcription (Latin):
esse om̃s homines dixi ÷ eos uolens
intelligi qui iam ratione utuntur
qua discernunt᷑ a pecorib ut homi¬
nes sint: sicut dicimus beatos esse
om̃s homines uelle. Nũquid enĩ in
hac sententia tam uera atq mani¬
festa. metimꝰ ne intelligant᷑ ⁊ par¬
uuli. qui hoc adhuc uelle ñ posst̃:
Alio loco cũ miracula cõmemorassẽ
que dñs iñc fecit cum hic esset in car¬
ne. adiunxi dicens ⁊ cur inquiens
ista modo ñ fiunt: Atq respondi
quia ñ mouerent nͥ mira essent. Si
aut̃ solita essent: mira ñ essent. Hoc
aut̃ dixi quia ñ tanta nec om̃ia mͦ:
non quia nulla fiunt etiã mͦ. In fine
aut̃ libri. S qm̃ sermo iste nr inqͣm
multo ꝓcessit longius qͣm putabam:
hic finem libro faciamus. In quo me¬
mineris uolo nondũ me manicheos
cepisse refellere.⁊ illas nugas non¬
dũ inuasisse neq de ipsa catholica¬
magnũ aliquid aꝑuisse ⁊ s uoluisse
tantũmͦ eruere dibi si possem falsam¬
etiam opisnionẽ de ueris xp̃ianis

Expanded text:
esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt? Alio loco, cum miracula commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens: cur, inquies, ista modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo. In fine autem libri: sed quoniam sermo iste noster, inquam, multo processit longius, quam putabam, hic finem libro faciamus. in quo memineris uolo nondum me Manicheos coepisse refellere et illas nugas nondum inuasisse -neqmagnum aliquid aperuisse; sed voluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam opinionem de veris Christianis
Abbreviated transcription (Latin):
qui predestinatos a ñ predestinatis
discernere ñ ualemꝰ: & ob hoc om̃s
saluos fieri uelle debemꝰ. om̃ib
ne ꝑeant uł ne alios ꝑdant. ad hi¬
benda ẽ a nobis medicinaliter se¬
uera correptio. Bĩ est aute illis eã
facere utilem qͦs ipse p̃seiuit & p̃de¬
stinauit conformes imaginis filii sui.
Si enĩ aliq̃n tunore ñ corripimꝰ ne a¬
liquis inde ꝑeatͥ cur ñ potiꝰ ti¬
more corripimꝰ ne aliqͥs inde plus
ꝑeat: Neq. eñĩ dilectionis ui¬
scera maiora gestamꝰ quã beatꝰ
apłs qui dicit̃. Corripite inquie¬
tos: consolamini pusillanimes: su¬
scipite infirmos: patientes estote
malo alicui reddat. Ubi intelli¬
gendũ ẽ t̃ẽpotiꝰ malũ ꝓmalo recd¬
di si corripiendus ñ corripiat᷑: s
praua dissimulatione negligitur.

Expanded text:
tinatis discernere non valemus, et ob hoc omnes salvos fieri velle debemus; omnibus, ne pereant, vel ne alios perdant, adhibenda est a nobis medicinaliter severa correptio: Dei est autem illis eam facere utilem, quos ipse praescivit et praedestinavit conformes imaginis Filii sui. Si enim aliquando timore non corripimus, ne aliquis inde pereat, cur non etiam timore corripimus, ne aliquis inde plus . pereat? neque enim dilectionis uiscera maiora gestamus quam beatus apostolus, qui dicit: corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote malum alicui reddat. ubi intellegendum est tunc potius malum pro malo reddi, si corripiendus non corripitur, sed praua dissimulatione neglegatur.
Abbreviated transcription (Latin):
uulis ex eoꝵ ꝓpria uoluntate
Certe hic iudicia di qm̃ iusta st̃
& alta st̃: nec iutuꝑari possurt
nec penetrari. In his ẽ & illud̃
de ꝑseuerantia de quanẽ dispu¬
tamꝰ. De utrisq gͥ exclamemus.
Daltitudo diuĩtram̃t sap̃ie. et
scientie di quã inscrutabilia
st̃ iudicia eiꝰ. Nec̃ mirimunos in

Expanded text:
uulis ex eorum propria uoluuulis ex eorum propria uoluCerte hic judicia Dei, quoniam justa et alta sunt, nec vituperari possunt, nec penetrari. In his est et illud de perseverantia, de qua nunc disputamus. De utrisque ergo exclamemus, O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus! 19. Nec miremur n
Abbreviated transcription (Latin):
⁊bilem fortitudine. Mirandũ est
quide multũq mirandũͥ qđ fi¬
liis suis quibusda ds quos regene¬
Frauit in xꝑo. quib fide. spem.
dilectionẽ dedit. non dat ꝑseue¬
rantiam: eũ filiis alienis selera
tanta dimittatł atq̃ imꝑtita gr̃a
faciat filios suos. Quis hoc ñ mire¬
ture Quis hoc ñ uehem̃tissime stu¬
peat: S etiam illd̾ p̃ minꝰ mirũ
est &̃ tñuerũ atq ita manifestũ:
ut nec ipsi im̾micigr̃e diquomͦ id
negent ualeant inuenire ⁊ qđ fi¬
lios quoscdã amicoꝵ suorũ hoct̃
regeneratorũ bonorũq fidelium.
sine baptismo hĩnc partiulos exe¬
untis. quib utiq siuellet hui¬
ius lauachri gr̃am ꝓeuraretm
euiꝰ potestate sunt omĩa. alie¬
nat a regno suo. cũ parentes mit¬
tit illoꝵͥ & quosda filios inimi¬
corũ suorũ facit in manꝰ xꝑianoꝵ
uenire: & ꝑ hoc lauachrt̃i intro¬
duci in regnũ. a quo parentes eoꝵ¬
alieni siuit: eũ & illis malũ et
istis bonũ meritũ nullũ sit par¬

Expanded text:
rabilem fortitudinem. 18. Mirandum est quidem, multumque mirandum, quod filiis suis quibusdam Deus quos regeneravit in Christo, quibus fidem, spem, dilectionem dedit, non dat perseverantiam; cum filiis alienis scelera tanta dimittat, atque impertita gratia faciat lilios suos. Quis hoc non miretur? quis hoc non vehementissime stupeat? Sed etiam illud non minus mirum est, et tamen verum, atque ita manifestum, ut nec ipsi inimici gratiae Dei quomodo id negent valeant invenire, quod filios quosdam amicorum suorum, hoc est regeneratsine baptismo hic paruulos existentes, quibus utique si uellet huiusmodi lauacri gratiam procuraret in cuius potestate sunt omnia, alienat a regno suo in quod parentes mittit illorum, et quosdam filios inimicorum suorum facit in manus Christianorum uenire et per lauacrum introduci in regnum a quo eorum parentes alieni sunt, cum et illis malum et istis bonum meritum nullum sit par
Abbreviated transcription (Latin):
Habentes autẽ eunde sꝑm fidei.
Szid̃o patri hoc potissimũ est at¬
tributũ. qr de ipso ẽ genitus
disputare : & de trinitate q̃ ds̃
ẽ. laborem nr̃m in qͥndecĩ libris
ad uos iã existimo ꝑuenisse. Ual¬
de inquã remota ẽ a sensib car¬
nis hȩc seola: in qua d̾s audit᷑¬
& docet. Multos uenire uide¬
mus ad filiũ : qr multos crede¬
modo a patre hoc audierint
& didicerint ñ uidemꝰ. Nuni¬
um gr̃a ista secreta ẽ. Grãm uͦ

Expanded text:
Habentes autem eumdem Spiritum fidei . Sed ideo Patri hoc potissimum est attributum, quia de ipso est genitus disputare; et de Trinitate, quae Deus est, laborem nostrum in quindecim libris ad vos jam existimo pervenisse. Valde, inquam, remota est a sensibus carnis haec schola, in qua Deus auditur et docet. Multos venire videmus ad Filium, quia multos credemodo a Patre audierint hoc et didicerint, non videmus. Nimium gratia ista secreta est: gra
Abbreviated transcription (Latin):
tes. Uerũtñ plerisq donatistaꝵ displicẽt
tales: nec eor ꝯmuniõe contaminari
se putant. qui xp̃iano orbi t̃rar̃ demen¬
tes obiciunt ignotor crimen afrorũ.
Culta et uit̃ ip̃os facta st̃ scismata. &
ab eis se diu̾sis cȩtib alir atq alii separa¬
runt: quoꝵ separationẽ eȩt̾a gͣndis
multitudo ñ sensit. S apud cartha¬
giẽ maxiniianꝰ cont᷑ pͥmanũ ab eiꝰd̾
erroris centũ ferme ep̃is ordinatus.
et a reliquis trecentis decẽ cũ eis xiiͦ
qui ordinationi eius &̃ p̃sentia cor¬
porali int̾fuer̃t: atrocissima cͥmina¬
tione damnatꝰ. compulit eos nosse
etiã extͣ eccłam dari posse baptismũ
xp̃i. Nã quosda ex eis cũ eis qͦs extra
eoꝵ ȩccłãm baptirau̾ant: in suis ho¬
norib sine ulla in quoꝙͣ repetitiõe
baptismatis receꝑunt. Nec eõs ut
corrigerent ꝑ publicas potestateᷤ
agere destiterunt: nec eoꝵ crimi¬

Expanded text:
tes. Verumtamen plerisque Donatistarum displicent tes. Verumtamen plerisque Donatistarum displicent tales, nec eorum communione contaminari se putant, qui christiano orbi terrarum dementer objiciunt ignotorum crimen Afrorum. Multa et inter ipsos facta sunt schismata, et ab iis se diversis coetibus alii atque alii separarunt; quorum separationem caetera grandis multitudo non sensit. Sed apud Carthaginem Maximianus contra Primianum ab ejusdem erroris centum ferme episcopis ordinatus, et a reliquis trecentis decem, cum eis duodecim qui ordinationi ejus etiam praesentia corporali interfuerunt, atrocissima criminatione damnatus, compulit eos nosse etiam extra Ecclesiam dari posse Baptismum Christi. Nam quosdam ex eis cum eis quos extra eorum Ecclesiam baptizaverant, in suis honoribus sine ulla in quoquam repetitione Baptismatis receperunt, nec eos ut corrigerent per publicas potestates agere destiterunt, nec eorum crimi
Abbreviated transcription (Latin):
Q ui eloquentia sua hanc confir¬
mauit᷑ hesum: ut multi existimẽt
pꝑ ip̃m potius eos donatistas uo¬
cari. Extant scͥpta eiꝰ : ubi appr&
eũ ꝙ̃ nõ eatholicam de tͥnitate
in hunc quẽ de tͥnitate habuit eius
errorẽ donatistarũ multitudo ñ in¬
tenta fuit: nec facile in eis quisquã
qͥ hoc illũ sensisse nou̾it inuenit᷑. Isti
ħetici in urbe roma montenses uo¬
cant᷑: quib hinc ex affrica solent
ep̃m mitt̾e̾: aut hĩc illuc afri ep̃i eoꝵ
Ad hane hesim in africa et illi ꝑtinent
qͥ appellant᷑ eir eũ celliones. gn̾s hominĩ
ag̃ste ⁊ famosissime audacię. nõ solũ
in alioᷤ ĩmania facinora ꝑpetͣndo: s nec
sibi ead insana feritate parcendo. Nã
ꝑ mortes uarias. maxime p̃cipitioꝵ. a
qͣrũ. et igniũ. seip̃os necare consuert.
et in istũ furorẽ alios quos potuerint
sexus ut ꝰ seduce̾. aliqn ut occidant᷑
ab aliis: mortẽ nisi fecerint cõminan¬

Expanded text:
qui eloquentia sua sic confirqui eloquentia sua sic confirmavit hanc haeresim, ut multi existiment propter ipsum potius eos Donatistas vocari. Exstant scripta ejus, ubi apparet eum etiam non catholicam de Trinitate in hunc, quem de Trinitate habuit, ejus errorem Donatistarum multitudo intenta non fuit; nec facile in eis quisquam, qui hoc illum sensisse noverit, invenitur. Isti haeretici in urbe Roma Montenses vocantur, quibus hinc ex Africa solent episcopum mittere: aut hinc illuc Afri episcopi Ad hanc haeresim in Africa et illi pertinent, qui appellantur Circumcelliones, genus hominum agreste et famosissimae audaciae, non solum in alios immania facinora perpetrando, sed nec sibi eadem insana feritate parcendo. Nam per mortes varias maximeque praecipitiorum et aquarum et ignium se ipsos necare consuerunt; et in istum furorem alios quos potuerint sexus utriusque seducere, aliquando ut occidantur ab aliis, mortem, nisi fecerint, comminan
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. qͥ pͥmũ ꝑꝑ ordinatũ contra
suam uoluntatẽ. oecilianũ ȩcclesiȩ
carthaginͥeusis ep̃m scisma fecer̃t
obicientes ei crimina nõ ꝓbata: et
maxiie qd̾ a traditorib diumarũ
scͥpturar fuerit ordinatꝰ. S pꝰ causã
cum eo dictã atq finitã. falsitatis
rei rep̃hensi. ꝑtinaci dissensione fir
falsa. de toto t̾rarũ orbe ꝑierit. ubi
futura ꝓnussa ÷: atq in affrica do¬
nati parte remanserit. in alis ter¬
rarũ partib quasi contagiõe cõ¬
munionis extincta. Audent etiã
baptirare catholicos. uͥ se ampliꝰ here¬
ticos ẽẽ firmar̃: cũ eccłę catholicȩ u¬
niu̾se placuerit. nec in ipsis ħeticis
baptisma cõmune rescind̾e. huius
ħesis pͥncipẽ accepinꝰ fuisse donatũ.
qui de numidia ueniens ⁊ contra
cecilianũ xp̃ianã diuidens plebẽ:
adiunctis sibi eiusde̾ factionis
ep̃is. maiorinũ ap̃ carthaginẽ or¬
dinauit ep̃m. Su̾i maiorino dona¬
tus alius in ead̾ diuisione successit.

Expanded text:
ordinatum contra suam voluntatem Caecilianum Ecclesiae Carthaginensis episcopum schisma fecerunt: objicientes ei crimina non probata, et maxime quod a traditoribus divinarum Scripturarum fuerit ordinatus. Sed post causam cum eo dictam atque finitam falsitatis rei deprehensi, pertinaci dissensione firm apparuit, falsa, de toto terrarum orbe perierit, ubi futura promissa est, atque in Africana Donati parte remanserit, in aliis terrarum partibus quasi contagione communionis exstincta. Audent etiam rebaptizare Catholicos: ubi se amplius haereticos esse firmarunt, cum Ecclesiae catholicae universae placuerit, nec in ipsis haereticis Baptisma commune rescindere. Hujus haeresis principem accipimus fuisse Donatum, qui de Numidia veniens, et contra Caecilianum christianam dividens plebem, adjunctis sibi ejusdem factionis episcopis, Majorinum apud Carthaginem ordinavit episcopum. Cui Majorino Donatus alius in eadem divisione successit,
Abbreviated transcription (Latin):
de ignor antia ñhabet exeusatio¬
ne. nec lm̃ eausat᷑ in corde suo. s
malum suũ i se cognoseit & dolit.
malo: s uince in bono malũ. E u¬
tiq eui dr. noli iuinci: arbitriũ
sine dubio uoluntatis eiꝰ conuenit
Telle enĩ & nolle: ꝓpriȩ uoluntatis̃.
Sed metuendum est ne ista omĩadi¬
uina testimonia & quȩcũq aliast̃
q̃ sine dubitatione st̃ plurima. mde¬
fensione liberi arbitrii sic intelligai

Expanded text:
de ignorantia non habet excusatiode ignorantia non habet excusationem nec deum causatur in corde suo, sed malum suum in se cogmalo, sed uince in bono malum. et utique cui dicitur: noli uinci, arbitrium sine dubio uoluntatis eius conuenitur. uelle enim et nolle propriae uoluntatis est. Sed metuendum est, ne ista omnia diuina testimonia et quaecumque alia sunt, quae sine dubitatione sunt plurima, in defensione arbitr
Abbreviated transcription (Latin):
uiꝰ peccare hominẽ seientẽ quã ne¬
scientẽ: nec tñ confugiendum ẽ add
ignorantiȩ tenebras. ut in eis qͥsq
requirat excusationẽ. Aliud ẽ e¬
nĩ nescisse: Aliud scire noluisse.
U oluntas qͥppe arguit᷑ in eo de quo
đr. Noluit intelligere ut bñ agͥet.¬
Sed & illa ignor antia q̃ ñ est eoꝵ qͥ
seire nolt. s eoꝵ qui tamquã sum¬
pliciter nesciunt. nemine sic gxei¬
sat ut sempit̾no igne ñ ardeat.s
ꝓpt̾ea ñcredidit qr ñ audiuit om̃¬
no qđderederet. s fortasse ut nitus
ardeat. Non eñĩ sine causa dictue
effunde ir̃a tuã ingentes q̃ te ñno¬
nerit inflamina ignis dare uindi¬
ctam in eosqͥ ignorant dm̃: uerũ
tam̃ ut habeamꝰ & ipsam scientiã
ne dicat unꝰ quisq nesciui. ñ audi¬
uri. ñ intellexi : uoluntas conuieni¬
tur humana uͥ dr. Nolite fierisi¬
eut equus & mulus: quib ñẽ in¬
tellectus. Quãuus peior appari
uus durus. Si enĩ & intellexerit.
ñobaudiet. Qñ aut̾ dicit homo

Expanded text:
minem scientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebras, ut in eis quisque requirat excusationem. aliud est enim nescisse, aliud scire noluisse. uoluntas quippe arguitur in eo de quo dicitur: noluit intellegere, ut bene ag» Sed illa ignorantia quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tanquam simpliciter nesciunt neminem sic esat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audiuit omnino quid crederet, sed fortasse, ut mitius ardeat. non enim sine causa dictum est: effunde iram tuam in gentes, quae te non nouenerit in flamma ignis dare uindictam in eos qui ignorant deum. uerum tamen ut habeamus et ipsam scientiam, ne dicat unusquisque: "nesciui", "non audiui", ,,non intellexi", uoluntas conuenitur humana, ubi dicitur: nolite esse sicut equus et mulus, quibus non est intellectus, quamuis peior apparetuus durus; si enim intellexerit, non obaudiet. quando autem dicit homo:
Abbreviated transcription (Latin):
set duitiꝰ disputatũ: etiã adeonei¬
lia ep̃alia nouissima necessitate ꝑuen¬
tum ẽ. Uñ uobis ñquide omĩa: s t̃n
aliqua legenda direxi. Nos gͦ ad
bñ oꝑandum spem ñhabeamꝰ inhõie.
firmantes carnẽ brachii ñri. nec a
ddño discedat cor nr̃m. s eidicat.

Expanded text:
set diutius disputatum, etiam ad conciset diutius disputatum, etiam ad concilia episcopalia novissima necessitate perventum est; unde vobis, non quidem omnia, sed tamen aliqua legenda direxi. Nos ergo ad bene operandum spem non habeamus in homine, firmantes carnem brachii nostri: nec a Domino discedat cor nostrum; sed ei dicat
Abbreviated transcription (Latin):
lari. &e spem recte uuendi in se
ipso ponere. ut sequat᷑ eũ maledi¬
ctum ieremiȩ ꝓpħe dicentis. Ma¬
ledictus homo qui spem habet inho¬
mine. & firmat earñe brachii sui:
&ͥ a dño discedit cor eiꝰ. Itelligite¬
lieui uideri ido dictum esse. male¬
dictus homo qui spem ht̃ in homine
ut nemo habeat spem in altero ho¬
mine s unise: ut gͦ ostenderet sicse
admonuisse homine ut nec inse
ipso haberet spem. ꝓpt̾ea cũ dixis¬
set. maledictus hõ quispem ht̃ in
hõĩe. mox adlidit. & firmat car¬
ne brachii sui. Brachiũ ꝓpoten¬
tia posuit oꝑandi: in nomine aut̃
carnis intelligenda ẽ humana fra¬
gilitas. Acꝑ hoc firmat carñe bra¬
chiisui. qui potentiam fragilem
atq inualidã id est humanam suf
ficere sibi addbñ oꝑandũ putat.
nec adiitoriũ sꝑat a dño. ꝓpter¬
hoc enĩ subieeit: & a dño discedit
cor eiꝰ. Talis ẽ heresis pelagiana:
ñ antiqua s ante ñ multũ tp̃s ex¬
orta. Contraquã heresim eũ fuis¬

Expanded text:
ari et spem recte uiuendi in se ipso ponere, ut sequatur eum maledictum Hieremiae prophetae dicentis: maledictus homo, qui spem habet in homine, et firmat carnem bracchii sui, et a domino discedit. cor eius. ilicui videri ideo dictum esse, Maledictus homo qui spem habet in homine, ut nemo habeat spem in altero homine, sed in se. Ut ergo ostenderet sic se admonuisse hominem, ut nec in se ipso haberet spem; propterea cum dixisset, Maledictus homo qui spem habet in homine, mox addidit, et firmat carnem brachii sui. Brachium pro potentia posuit operandi. In nomine autem carnis intelligenda est humana fragilitas. Ac per hoc firmat carnem brachii sui, qui potentiam fragilem atque invalidam, id est humanam, sibi sufficere ad bene operandum putat, nec adjutorium sperat a Domino. Propterea subjecit, et a Domino discedit cor ejus. Talis est haeresis Pelagiana, non antiqua, sed ante non multum tempus exorta: contra quam haeresim cum fuis
Abbreviated transcription (Latin):
iNui xꝑi. &. nolite detrahere de al¬
terutro. Item ioħs inepła sua. No¬
lite diligere mundũ. & eet̾a huiꝰ¬
modi. Nempe ubi dr. noli hoc &
noli illud. & ubi aliqͥd faciendum
uł ñfaciendũ in diuinis monitis o¬
pus uoluntatis exigit᷑: satis liberũ
demonstrat᷑ arbitriũ. Nemo gͦ dm
causet᷑ in corde suo: s sibi impritet
sedm dm̃ oꝑat᷑. alienet hoc a ꝓpria
uoluntate. Quando enĩ uolens fa¬
cit. te dicendũ est opusbonũ. tẽ
sꝑanda ẽ boni oꝑis merces ab eode
quo dictum ẽ. qui reddet uniciuq
sedm oꝑa sua. Qui gͦ nouert̃ diui¬
na mandata: aufertur eis exeusa¬
tio quã solent habere hoĩes de igno¬
rantia. S nec ipsi sine penaerunt
qui legem dĩ nesciunt. Qui enun¬
sine lege peccauert̾: sine lege ꝑibt̾.
Qui autem in lege peccauert: ꝑlegẽ
uidicabunt᷑. Qđ michi ñuidet᷑
apłs ita dixisse tamquã peiꝰ aliqͥd
significauerit ẽẽ passuros qui le¬
gem nesciunt inpeccatis suis: quã

Expanded text:
isti : et, Nolite detrahere de alterutro . Item Joannes in Epistola sua, Nolite diligere mundum : et caetera hujusmodi. Nempe ubi dicitur, Noli hoc, et noli illud, et ubi ad aliquid faciendum vel non faciendum in divinis monitis opus voluntatis exigitur, satis liberum demonstratur arbitrium. Nemo ergo Deum causetur in corde suo, sed sibi imputet eum operatur, alienet hoc a propria uoluntate. quando enim uolens facit, tunc dicendum est opus bonum, tunc speranda est boni operis merces ab eo de quo dictum est: qui reddet unicuique secundum opera sua. Qui ergo nouerunt diuina mandata, aufertur eis excusatio, quam solent habere homines de ignorantia. sed nec ipsi sine poena erunt qui legem dei nesciunt. qui ensine lege peccauerunt, sine lege peribunt; qui autem in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. quod mihi non uidetur apostolus ita dixisse, tamquam peius aliquid significauerit esse passuros qui legem nesciunt in peccatis suis quam
Abbreviated transcription (Latin):
tis. & qđ dicit apl̃s paulus. qđ uult
faciat. ñ peecat sinubat. Qͥ autem
statuit in corde suo ñ habens neces¬
sitatem. potestatem autẽ habens
sue uoluntatis & hoc statuit in cor¬
de suo seruare uirginẽ suã. bñ fa¬
cit. Item dicit. Si aut̃ uolens hoc
facio: mercedem habeo. & alio lo¬
co. Sobrii estote iusti: & nolite
peccare. & iterũ. Ut quẽ admodũ
ꝓͥmptus ẽ aniꝰ uoluntatis: ita

Expanded text:
tis : et quod dicit apostolus Paulus, Quod vult faciat, non peccat si nubat: qui autem statuit in corde suo, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc statuit in corde suo, servare virginem suam, bene facit . Item dicit, Si autem volens, hoc facio, mercedem habeo : et alio loco, Sobrii estote juste, et nolite peccare : et iterum, Ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita
Abbreviated transcription (Latin):
nĩ xꝑi nemo lib̃ari potest. Ae ꝑhoc
ita uidicabunt᷑ ut ꝑeant. Nã si pe
lor conditio ẽ nescientiũ quã scien¬
tium legem di: quomͦ uerũerit
qd̃ in euangłio dñs ait. seruus qͥ
nescit uoluntatem dñt sui & facit
digna plagis. uapulabit pauea.
seruus autẽ qui scit uoluntatẽ dñi

Expanded text:
liberari potest; ac per hoc ita iudicabuntur, ut pereant. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit pauca; seruus autem, qui scit uolunta
Abbreviated transcription (Latin):
de quo psalmꝰ dicit qđ in lege dñi
fuit uoluntas eiꝰ: Nonne satis in¬
dicat uoluntate sua hominẽ in
lege di consistere: Deinde tam
multa mandata q̃ ipsam quoda
modo nominatim conueniunt
uoluntatem. sicut ẽ. noli uinci a
malo. & alia similia. sicut st̾. no
matris tuȩ. &. noli ẽẽ sapiens apd̃
temet ipsum. &. noli deficere a
disciplina dñi. &. noli negligere
legem. & noli abstinere bñfacere
egenti. & nolifabricare in amicũ
tuũ mala. & noli intendere falla¬
ei mulieri. &. noluit intelligere
ut bñ ageret. &. noluert̾ acciꝑe
ddisciplinã. & innumerabilia talia
inueterib libris diuinoꝵ eloquioꝵ
qͥd ostendt̃ nisiliberũ arbitr iũ uo¬
luntatis humanȩ: In libris etiã
nouis euangłicis & apł̃icis qͥd ali¬
ud ostenditur uͥ dr. nolite conde
re uobis thesauros in t̾ra: &. noli

Expanded text:
de quo Psalmus dicit, quod in lege Domini de quo Psalmus dicit, quod in lege Domini fuit voluntas ejus ? nonne satis indicat voluntate sua hominem in lege Dei consistere? Deinde tam multa mandata, quae ipsam quodam modo nominatim conveniunt voluntatem, sicut est, Noli vinci a malo matris tuae ; et, Noli esse sapiens apud te ipsum; et, Noli deficere a disciplina Domini; et, Noli negligere legem; et, Noli abstinere bene facere egenti; et, Noli fabricare in amicum tuum mala ; et, Noli intendere fallaci mulieri ; et, Noluit intelligere ut bene ageret ; et, Noluerunt accipere disciplinam : et innumerabilia talia in veteribus Libris divinorum eloquiorum quid ostendunt, nisi liberum arbitrium voluntatis humanae? In Libris etiam novis evangelicis et apostolicis quid aliud ostenditur, ubi dicitur, Nolite vobis condere thesauros in ter
Abbreviated transcription (Latin):
& illectus. Dein concupiscentia
eũ conceꝑit: parit peccĩn. Peceatũ
uͦ cũ consummatũ fuerit: genirat
mortẽ. Item de ipso dõ se excisar
uolentib respondet liber ꝓuerhi¬
oꝵ salomonis. Insipientia uiri ui¬
olat uiã suam: dm̃ aut̃ causat᷑ i
corde suo. & liber ȩccłasticus dicit.
Le dixeris qr ꝓpter dñm recessi. Quri
enĩ odit ne facias. Ne dixeris qͥa
ipse me induxit: ñ eñĩ opꝰ habet
iiro peccatore. Ome execramen¬
tũ odit dñs: & ñ ẽ amabile tim̃tib
illũ. Ipse ab initio fecit illũ: ẽri¬
liquit illũ in manu consilii sui.
Si uolueris eonseruabis mandata
& fide bonã placiti. Apponet tibi
ignẽ & aquã: ad qđcumq uolui¬
ris extende manũ tuã. Bi conspe¬
ctu hominis uita & mors: & quł̃¬
cũq placuerit dabit᷑ ei. Eece aꝑ¬
tissime uidemꝰ ex pressum liberum
Quid illud qđ tam multis locis omia
mandata sua custodireͥ & fieri
iubet ds̃: Quomͦ iubet si ñ est
liberũ arbitriũ: Qͥdbeatꝰ ille

Expanded text:
e concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum vero cum consummatum fuerit, generat mortem . Item de ipso Deo se excusare volentibus, respondet liber Proverbiorum Salomonis: Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in corde suo. . Et liber Ecclesiasticus dicit: Ne dixeris, Quia propter Dominum recessi: quae enim odit non facias. Ne dixeris, Quia ipse me induxit: non enim opus habet viro peccatore. Omne exsecramentum odit Dominus, et non est amabile timentibus illum. Ipse ab initio fecit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Si volueris, conservabis mandata, et fidem bonam placiti. Apponit tibi ignem et aquam; ad quodcumque volueris extende manum tuam. In conspectu hominis vita et morsit dabitur ei . Ecce apertissime videmus expressum liberum Quid illud, quod tam multis locis omnia mandata sua custodiri et fieri jubet Deus? quomodo jubet, si non est liberum arbitrium? Quid beatus ille,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsecutionẽ patient᷑. & ipsi timotheo.
Loli negligere grãm q̃ inte ẽ. & ad
phylemonẽ. Ne bonũ tuũ uelut
ex necessitate esset. s ex uoluntate.
Seruos etiã ipsos monet ut dñis suis
ex animo seruiant cũbona uolun¬
tate. Item iacobꝰ. Nolite itaq er¬
rare fr̃s mei. &. nolite inꝑsonarũ

Expanded text:
secutionem patientur : et ipsi Timotheo, Noli negligere gratiam quae in te est . Et ad Philemonem: Ne bonum tuum velut ex necessitate esset, sed ex voluntate . Servos etiam ipsos monet, ut dominis suis ex animo serviant cum bona voluntate . Item Jacobus, Nolite itaque errare, fratres mei, et no
Abbreviated transcription (Latin):
pta: si legitime his utam. Eo qͥp¬
pe ipso quo firmissime creditur
dm̃ iustum & bonũ impossibile
ñ potuisse p̃ciꝑe: hinc admonem᷑
& infacilib ꝗd agamꝰ: & in diffi¬
cilib qͥd petamꝰ. Omĩa qͥppe fuint
facilia caritati: eui uni. xꝑi sarci¬
na leuis ẽ: aut ea una est sarcina
ipsa q̃ leuis ẽ. Sed̾m hocdictũ ẽ.
& p̃cepta eiꝰ grauia ñ st̾: ut eui
grauia st̾ eonsideret ñ potuisse di¬
uinitus dici grauia ñ st̃: nisi qr po¬
test esse cordis affectus eui grauia

Expanded text:
pta, si legitime his utamur. Eo quippe ipso, quo firmissime creditur Deum justum et bonum impossibilia non potuisse praecipere, hinc admonemur, et in facilibus quid agamus, et in difficilibus quid petamus. Omnia quippe fiunt facilia charitati, cui uni Christi sarcina levis est, aut ea una est sarcina ipsa quae levis est. Secundum hoc dictum est, « et praecepta eius grauia non sunt, ut cui grauia sunt, consideret non potuisse diuinitus dici: grauia non sunt, nisi quia potest esse cordis affectus cui grauia
Abbreviated transcription (Latin):
natura item paulopꝰ dixi. Etiam
ipsam naturã aliter dicimꝰ cũ ꝓpͥe
loquim̃ naturã hominis in qua pͥ¬
mum in suo genere inculpabilis fa¬
ctus ẽ: aliter istam in qua ex illiꝰ
damnati pena &e ignari & carni
lumꝰ animos ad recte uiuendũ fri¬
gidos & pigros xꝑianis exhorta¬
tionib excitare & accendere: pͥ¬
mitꝰ exhortem᷑ ad fidem qua xꝑi.¬
ani fiant : & eiꝰ nomini subiciant᷑
uerberent᷑ terrorib & p̃mior um
laudib erigant᷑: ita sane ut ñ so¬
lum ad honas actiones uerũ etiã
ad pias orationes eos exhortari me¬
minerimꝰ : atq hac instruere sani¬
tate doctrinȩ: ut & illic gr̃as a¬
gant cũ instituerint bñ uiuere
qđ aliqͥd sine difficultate fecerint:¬
& ubi difficultatem aliquã senti
stant. Sic aut̃ ꝓficientes. ubi et
qn plenissima iusticia ꝑficiant᷑ :¬
ñ nimis curo. Ubicũq aut̃ & qñ¬

Expanded text:
natura item paulo post dixi: etiam natura item paulo post dixi: etiam ipsam naturam aliter dicimus, cum proprie loquimur naturam h hominis in qua primum in suo genere inculpabilis factus est, aliter istam, in qua ex illius damnati poena et ignari et carni lumus \'animos ad recte uiuendum frigidos et pigros christianis exhortationibus excitare et accendere\', primitus exhortemur ad fidem, qua Christiani fiant et eius nomini subiciantur, uerberentur terroribus et praemiorum laudibus erigantur. ita sane, ut non solum ad bonas actiones. uerum etiam ad pias orationes eos exhortari meminerimus atque hac instruere sanitate doctrinae, ut et illine gratias agant, eum instituerint bene uiuere, quod aliquid sine difficultate fecerint, et ubi difficultatem aliquam sentiustant. sic autem proficientes ubi et quando plenissima iustitia perficiantur non nimis curo; ubicumque autem