comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lestias temporales. & a se posse tẽpe¬
rari. & ꝓꝑter se debere tolerari. Qd
gͦ crudele moy ses aut mandauit
aut fecit cũ cõmissum sibi popłm
scẽ zelans. & uni uero d̾o subditu
cupiens. postea quã cognouit ad
fabricandu & colendu ydolũ deflu¬
xisse. mentẽq impudicã ꝓstituisse
demonib.÷ in paucos eoꝵ uindi¬
cans gladio qͦs d̾s ipse quẽ offende¬
rant alto & secreto iudicio ferien¬
dos uoluisset inferri.& in p̃sentisa¬
lubrit̃ terruit. & disciplinã in posterum
sanxit : Nlam cũ nulla crudelitate. sed
magna dilectione fecisse qd̾ fecit. quis
non u̾bis eius agnoscat orantis ꝓ pecca¬
to eoꝵ & dicentis. si dimittis illis pecca¬
tũ dimitte: sin aut̃ dele me de libro
tuo: Comparans gͦ unusqͥsq pie pru¬
ñ crudelit̃ sed amabiliter tradidit ho¬
minẽ sachane in interitũ carnis: ut sꝑc
saluus sit in die dñi it̃ui. Tradidit & ali¬
os: ut discerent ñ blasphemare. Legutł

Expanded text:
lestias temporales et a se posse inpelestias temporales et a se posse inperari et propter se debere tolerari. quid ergo crudele Moyses aut mandauit aut fecit, cum comsancte zelans, et uni vero Deo subditum cupiens, posteaquam cognovit ad fabricandum et colendum idolum defluxisse, mentemque impudicam prostituisse daemonibus, in paucos eocans gladio, quos deus ipse, quem offenderant, alto et secreto iudicio feriendos uoluisset inferri, et in praesenti salubriter terruit et disciplinam in posterum sanxit? nam eum nulla crudelitate, sed magna dilectione fecisse quod fecit, quis non in uerbis eius agnoscat orantis pro peccato eorum et dicentis: si dimittis illis peccatum, dimitte; sin autem, dele me de libro tuo? conparans ergo unusquisque pie prunon crudeliter, sed amabiliter tradidit hominem satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus sit in die domini Iesu. tradidit et alios, ut discerent non blasphemare. legunt
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑitatib alii corrũpant᷑. alii t̃ẽꝑant̃
utant᷑ & eisd̃e aduersitatib alii desi¬
ciant. alii deficiant. alii ꝓficiant.
cũq ipsa humana mortalisq uita
cẽptatio sit suꝑ terr̃a: qͥs hõĩum
nouit cui ꝓsit aut obsit in pace reg¬
nare uł se̾ruire. uł uiuere. uł moriꝰ.
in bello aut̃ uł imꝑare. uł pugnare.
uł uincere. uł occidi᷑ cũ hoc tam̃ con¬
stet. & cui ꝓdest non nisi ꝑ diuinũ
ꝓdesse beneficiũ. & cui obest non nisi
ꝑ diuinũ obesse iudiciũ: Qͥd gͦ insili¬
imnus in temerarias rep̃hensiones:
Atq utinã hoĩum & ñ di. Seruierunt
dispensatores uet̾is testamenti. id̾eq
p̃nuntiatores noui testamenti pec¬
catores occidendo: seruiert̃ dispen¬
sacores noui testamenci. Idemq ex¬
positores uet̾is testamenti a pecca¬
torib moriendo. d̾o tam̃ uni utriq
seruiert̃ ꝑ diu̾sa & congrua tẽpo¬
ra docenti bona tẽporalia & a se pe¬
tenda. & ꝓꝑter se contemnenda: mo¬

Expanded text:
itatibus alii corrumpantur, alii temperanter utantur, et eisdem aduersitatibus alii deficiant, alii proficiant, cumque ipsa humana mortalisque uita temptatio sit super terram: quis hominum nouit, cui prosit aut obsit in pace regnare uel seruire uel uacare uel mori, in bello autem imperare uel pugnare uel uincere uel occidi ? cum hoc tamen constet et cui prodest non nisi per diuinum prodesse beneficium et cui obest non nisi per diuinum obesse iudicium. Quid ergo insilimus in temerarias reprehensiones atque utinam hominum et non dei? seruierint dispensatores ueteris testamenti idemque praenuntiatores noui testamenti peccatores occidendo, seruierint dispensatores noui testamenti idemque expositores ueteris testamenti a peccatoribus moriendo, deo tamen uni utrique seruierunt per diuersa et congrua tempora docenti bona temporalia et a se petenda et propter se contemnenda, mo
Abbreviated transcription (Latin):
ipsũ in oportune facere uolentes seruos
phibuit: dicens. ne forte cũi uultis collige¬
re zizania eradicetis simul & triticum.
ta solus ueris d̾s & bonus nouit. qͥd. qͣndo.
quib. ꝑ qͦs fieri aliqͥd uł iubeat uł ꝑmit¬
tat. Poterat eciã ista humana ñ boni¬
tas sed plane uanitas eid̾e dño contradi¬
cere.cũ desidio norlo demonũ in porcos
ire uolenti petentiq ꝑmisit: presertĩ
qr manicheĩ ñ solũ por̾cos. uerũ etiã mi¬
nuta & abiecta animalia hõium aramas
habere credidert̃. Qua uanitate imꝓba¬
ta & abiecta: illud tam̃ constat dñm nr̃m

Expanded text:
ipsum inoportune facere uolentes seruos ipsum inoportune facere uolentes seruos prohibuit dicens: ne forte cum uultis colligere zizania. eradicetis simul et triticum. ita solus deus uerus et bonus nouit, quid, quando, quibus, per quos fieri aliquid uel iubeat uel permittat. poterat etiam ista humana non bonitas, sed plane uanitas eidem domino contradicere, cum desiderio noxio daemonum in porcos ire uolentium petentiumque permisit, praesertim quia Manichaei non solum porcos, uerum etiam minuta et abiecta animalia hominum animas habere crediderunt. qua uanitate inprobata et abiecta illud tamen constat dominum
Abbreviated transcription (Latin):
cognouit sensũ dñiꝰ aut qͥs consili¬
arius eiꝰ fuit: Siue gͦ ista sit causa
quã dixi. siue alia. quȩ libet in se¬
creta & abdita dispositione d̾i late¬
at. cur hoc ꝑ moysen illi popło dixe¬
rit ut ab egͣ̃y ꝓtiis sibi cõmodanda
peterent quȩ auferrent: hoc tam̃ con¬
firmo nec frustranec inique dictũ esse.
nec licuisse moysen alit̾ quã d̾s dixerat
facere: ut penes dñm e̾e̾t consiliũ iubendi.
penes famulũ aut̃ obsequiũ ꝑ agendi. S d̾s
inqͥt uerus & bonus. nullo mͦ talia uississe
credendus est. Immo uͦ talia recte ñ iubet
nisi d̾s uerus & bonus: qui & solus no-¬
uit qͥd cuiq iubend̾u sit. & solus neminẽ
qͥcquã incongruũ ꝑpeti sinit. Cȩterũ ista
imꝑita & falsa bonitas cordis humani
contradicat & xꝑo. ne d̾o bono iubente
impii mali aliqͥd patiant᷑: cũ dicturus est
angłis. colligite primũ zizania & alliga¬
te fasciculos ad cõburend̾u. Qui tam̃hoc

Expanded text:
cognouit sensum domini? aut quis consilicognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? siue ergo ista sit causa, quam dixi, siue alia quaelibet in secreta et abdita dispositione dei lateat. cur hoc per Moysen illi populo dixerit, ut ab Aegyptiis sibi commodanda peterent, quae auferrent, hoc tamen confirmo nec frustra nec inique dictum esse nec licuisse Moysen aliter quam deus dixerat facere, ut penes dominum esset consilium iubendi, penes famulum autem obsequium peragendi. Sed deus, inquit, uerus et bonus nullo modo talia iussisse credendus est. immo uero talia recte non iubet. nisi deus uerus et bonus, qui et solus nouit, quid cuique iubendum sit, et solus neminem quicquam incongruum perpeti sinit. ceterum ista inperita et falsa bonitas cordis humani contradicat et Christo, ne deo bono iubente inpii mali aliquid patiantur, cum dicturus est angelis: colligite primum zizania et alligate fasciculos ad conburendum. qui tamen hoc
Abbreviated transcription (Latin):
qui utiq nouit non solũ scd̾m facta.
uerũ etiã scd̾m cor hõis qͥd unusqͥsq
uł ꝑ quẽ ꝑpeti debeat. Carnalis itaq
adhuc ille popłs erat: & rerũ terre¬
narũ cupiditate occupatus. Egyp¬
tii uͦ. sacrilegi & iniqui. Nam et
auro illo hoc est d̾i creatura male
utentes. ad creatoris in uiriã suis y¬
dolis seruiebant: & hoĩes ꝑegrinos
labore gracuito in iuste aAc uehem̃¬
ter afflixerant. Digni g erant &
isti quib talia iuberentur. & illi qͥ
talia paterent᷑. Et forte scdm suas
uoluntates & cogitationes. hebres
magis ꝑmissi st̃ facere ista: quã ius¬
si. S eis d̾s ꝑmissionẽ suã ꝑ famu¬
lũ suũ moysen innotescere uoluit:
qͣndo mandauit ut diceret. Fieri
aut̃ potest: ut sint alie cause occul¬
tissimȩ. cur hoc illi popło diuinitus
dictũ sit. S diuinis imꝑiis ceden¬
du ohtemꝑ ando: non resistendum
est disputando. Apłs dixit. Qͥs eñi

Expanded text:
qui utique nouit non solum secundum facta, qui utique nouit non solum secundum facta, uerum etiam secundum cor hominis, quid unusquisque uel per quem perpeti debeat. carnalis itaque adhuc ille populus erat et rerum terrenarum cupiditate occupatus, Aegyptii uero sacrilegi et iniqui; nam et auro illo, hoc est dei creatura male utentes ad creatoris iniuriam, suis idolis seruiebant et homines peregrinos labore gratuito iniuste ac uehementer adflixerant. digni ergo erant et isti, quibus talia iuberentur, et illi, qui talia paterentur . et forte secundum suas uoluntates et cogitationes Hebraei magis permissi sunt facere ista quam iussi; sed eis deus permissionem suam per famulum suum Moysen innotescere uoluit, quando mandauit, ut diceret. fieri autem potest, ut sint aliae causae occultissimae, cur hoc illi populo diuinitus dictum sit: sed diuinis imperiis cedendum obtemperando. non resistendum est disputando. apostolus dixit: quis enim
Abbreviated transcription (Latin):
gladio cadet. Ille aut̃ utit᷑. gladio:
qui nulla suꝑiore ac legitimatisus
potestate uł iubente uł conceden¬
te in sanguine alicuius armat᷑. sã
utiq dñs iusserat ut ferrũ discipłi
eiꝰ ferrent: sed ñ usserat ut ferires.
Qͥd gͦ in congruũ si petrus posthoc
peccatũ factus est pastor eccłiȩ si¬
cut moyses post ꝑcussum egrþtiũ
factus est rector illius sẏnagͥoge:
Uterq enĩ non detestabili immani¬
tate. sed emendabili animositate
iusticiȩ regłam excessit: uterq odio
imꝓbitatis alienȩ. S ille fraterno
iste̾ dñico: licet adhuc carnali cam̃
amore peccauit. Rese candu hoc
uitiũ: uł eradicandu. S tam̃ tam ma¬
gnũ cor tãquã terra frugibus: ita fe¬
rendis uirtutib excolendu. Qͥd gͦ ĩa
de expoliatis egyptiss faustus obicit.
nesciens qͥd loquatur: Qd̾ faciendo
moyses usq ad eo ñ peccauit: ut non
faciendo peccaret. Ds̃ enĩ uisserat:

Expanded text:
gladio cadet. ille autem utitur gladio, gladio cadet. ille autem utitur gladio, qui nulla superiore ac legitima potestate uel iubente uel concedente in sanguinem alicuius armatur. nam utique dominus iusserat, ut ferrum discipuli eius ferrent, sed non iusserat, ut ferirent. quid ergo incongruum, si Petrus post hoc peccatum factus est pastor ecclesiae, sicut Moyses post percussum Aegyptium factus est rector illius synagogae ? uterque enim non detestabili inmanitate, sed emendabili animositate iustitiae regulam excessit, uterque odio inprobitatis alienae, sed ille fraterno, iste dominico, licet adhuc carnali. tamen amore peccauit. resecandum hoc uitium uel eradicandum. sed tamen tam magnum cor tamquam terra frugibus. ita ferendis uirtutibus excolendum. Quid ergo iam de expoliatis Aegyptiis Faustus obicit nesciens, quid loquatur? quod faciendo Moyses usque adeo non peccauit, ut non faciendo peccaret. deus enim iusserat,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝑculit. non uirtutũ fructib inutilis
etãt. sed adhuc incultus uitiosa quid̾e.
sed magnȩ fertilitatis signa fundebat.
pse deniq dñs ꝑ angłm suũ diuumns
moysen uocib euocauit in mona
syna ꝑ quẽ liberarent᷑ ex egrpto
popłs isrł: eũq miraculo uisionis
in rubo flãmante & non ardente
u̾bisq dñicis ad frug̃ẽ obȩdientiȩ
p̃þarauit: qui etiã saulũ ȩccłiam
sequentẽ de cȩlo uocauit. ꝓstrauit
erexit. impleuit: tãquã ꝑcu̾sst. am¬
putauit. inseruit. fecundauit. Ila
nãq pauli seuitia. cũ scd̾m emulati¬
onẽ paternarũ traditionũ ꝑseque¬
batur ȩccłiam putans officium dose
facere: cãquã siluestre erat uitiũ:
sed magnȩ feracitatis indiciũ. Hinc
erat etiã illud petri. cũ euaginato
gladio uolens defendere dñmꝰ aurẽ
ꝑ secutoris abscidit. Qd̃ factũ dñs sa¬
tis minacit᷑ cohibuit dicens recon¬
de gladiũ: qui enĩ gladio usus fuert

Expanded text:
non pertulit, non uirtutum fructibus inutilis non pertulit, non uirtutum fructibus inutilis erat, sed adhuc incultus uitiosa quidem, sed magnae fertilitatis signa fundebat. ipse denique per angelum suum diuinis Moysen uocibus euocauit in monte Sina, per quem liberaretur ex Aegypto populus Israhel, eumque miraculo uisionis in rubo flammante et non ardente uerbisque dominicis ad frugem oboedientiae praeparauit: qui etiam Saulum ecclesiam persequentem de caelo uocauit, prostrauit, erexit, inpleuit, tamquam percussit. amputauit, inseruit, fecundauit. illa namque Pauli saeuitia, cum secundum aemulationem paternarum traditionum persequebatur ecclesiam, putans officium deo se facere, tamquam siluestre erat uitium, sed magnae feracitatis indicium. hinc erat illud Petri, cum euaginato gladio uolens defendere dominum aurem persecutoris abscidit: quod factum dominus satis minaciter cohibuit dicens: reconde gladium; qui enim gladio usus fuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpħica ad hoc diuinitus fieri pͥmissum
est: ut fucurũ aliqͥd p̃signaret. Un de nc̃
non ago. sed om̃ino tamqũa nichil sig¬
nificauerint facta illa discutio: consũi¬
taq illa ȩterna lege reꝑio ñ debuisse
hoĩem ab illo qui nullam ordinat̃a po¬
testatẽ gerebat. quãuus iniuriosũ & imꝓ¬
bum occidi. Uerũtam̃ animȩ uirtutis c̃a¬
paces ac fertiles p̃mittunt sepe uitia
quib hoc ipsum indicent cui uirtuti
sint potissinãi accomo dȩ: si fuerint p̃cep¬
tis excultȩ. Sic enĩ & agricolȩ cũ terr̃ã
uiderint quãuis inuties tam̃ ingentes
herbas ꝓgignere frumentis apt̃a ꝓnun
tiant: & ubi filicẽ aspexerint licet era¬
dicand̾a sciant ualidis uitib habilem
intelligunt: & quẽ mont̾ẽ oleastris sil¬
uescere aspexerint oleis esse utilẽ cul¬
tura accedente ñ dubitant: sic ille ani¬
mi motus quo moy ses ꝑegrinũ frẽm ã
ciue imꝓbo iniuriã ꝑpetientẽ non ob¬
seruato ordine potestatis inultũ esse

Expanded text:
ica ad hoc diuinitus fieri permissum est, ut futurum aliquid praesignaret, unde nunc non ago, sed omnino tamquam nihil significauerint facta illa discutio consultaque illa aeterna lege reperio non debuisse hominem ab illo, qui nullam ordinatam potestatem gerebat, quamuis iniuriosum et inprobum occidi. uerumtamen animae uirtutis capaces ac fertiles praemittunt saepe uitia, quibus hoc ipsum indicent, cui uirtuti sint potissimum adcommodatae, si fuerint praeceptis excultae. sicut enim et agricolae quam terram uiderint quamuis inutiles, tamen ingentes herbas progignere, frumentis aptam esse pronuntiant, et ubi filicem aspexerint, licet eradicandam sciant, ualidis uitibus habilem intellegunt, et quem montem oleastris siluescere aspexerint, oleis esse utilem cultura accedente non dubitant: sic ille animi motus, quo Moyses peregrinum fratrem a ciue inprobo iniuriam perpetientem non obseruato ordine potestatis inultum esse
Abbreviated transcription (Latin):
iusticia nisi e̾e̾t in uoluntate: ñ esset
in potestate. Porro si in potestate ñ e̾e̾t.
riullũ premiũ. nulla pen̾a iusta esset:
qd̾ nemo sapit nisi qui desipit. Iqno¬
rantia uͦ & infirmitas ut uł nescuat
homo qͥd uelle debeat uł non om̃e
qd̃ uoluerit possit. ex occulto pena.¬
rũ ordine uenit: & illis inscrutabili¬
b iudiciis d̾i apud quẽ non est iniqui¬
tas. ꝓditũ est enĩ nobis peccat᷑u ad̾a
fideli elo quio d̾i. Et qr in illo om̃s mo¬

Expanded text:
justitia, nisi esset in voluntate, non esset justitia, nisi esset in voluntate, non esset in potestate. Porro si in potestate non esset, nullum praemium, nulla poena justa esset: quod nemo sapit, nisi qui desipit. Ignorantia vero et infirmitas, ut vel nesciat homo quid velle debeat, vel non omne quod voluerit possit, ex occulto poenarum ordine venit, et illis inscrutabilibus judiciis Dei, apud quem non est iniquitas . Proditum est enim nobis peccatum Adam fideli eloquio D
Abbreviated transcription (Latin):
uine legi coniungi. in ordinata lͦ cupidita
tẽ diuinȩ legis ordine coerceri: ut nec bo¬
nus aliud qͦuã precipit᷑ uelit. nec malus
amplius quã ꝑmittit᷑ ꝑossit. ita sane ut
non impune possit qd iniuste uoluerit.
Ac ꝑ hoc in omib quȩ humana infirmitas
horret aut timet sola iniquitas iure d̾a¬
natur: cȩt̾a st̃ uł tributa naturarũ. uł
merita culparũ. Fit aut̃ homo iniquus
cũ ꝓꝑter se ipsas diligit res ꝑꝑter aliud as¬
sumendas: & ꝓꝑter aliud appetit res ꝓpter
se ipsas diligendas. Sic eñĩ quantũ in iꝑ¬
so est ꝑturbat in seipso ordinẽ natura¬
lem: quẽ lex ȩterna conseruari iubet.
Fit aut̃ homo iustus cũ ob aliud ñ appe¬
tit reb uti nisi ꝓpter qđ diuinitus insti¬
tutȩ st̃. ipso aut̃ d̾o frui ꝓpter ipsũ. seq
& amico in ipso d̾o ꝓpter eunde ipsũ d̾m.
ꝓpter d̾m enĩ amat amicũ: qui d̾i amorem
amat in amico. Siue aut̃ iniquitas siue

Expanded text:
uinae legi coniuinae legi conitem divinae legis ordine coerceri; ut nec bonus aliud quam praecipitur velit, nec malus amplius quam permittitur possit; ita sane, ut non impune possit quod injuste voluerit. Ac per hoc in omnibus quae humana infirmitas horret aut timet, sola iniquitas jure damnatur: caetera sunt vel tributa naturarum, vel merita culparum. Fit autem homo iniquus, cum propter se ipsas diligit res propter aliud assumendas, et propter aliud appetit res propter se ipsas diligendas. Sic enim, quantum in ipso est, perturbat in se ordinem naturalem, quem lex aeterna conservari jubet. Fit autem homo justus, cum ob aliud non appetit rebus uti, nisi propter quod divinitus institutae sunt; ipso autem Deo frui propter ipsum, seque et amico in ipso Deo propter eumdem ipsum Deum. Propter Deum enim amat amicum, qui Dei amorem amat in amico. Sive autem iniquitas, sive
Abbreviated transcription (Latin):
abscidit. Ubi spontanea eiꝰ coercet᷑ auda¬
cia: qr ñ ut iussus fuerat ferrũ tollere.
ita ussus fuerat & ferire. Latebat certe
dñi uoluntas cũ arma portari p̃cepisset:
quib eos uti noluisset. Uerũtam̃ ad illũ
cũ ratione preciꝑe: ad istos aut̃ sine re¬
tractatione p̃cepta facere ꝑtinebat. Ca¬
lumniosa gͦ imꝑitia moy ses rep̃hendit᷑
qd̾ bella gesserit᷑ qui minus rep̃hendi de¬
buit si sua sponte gereret: quã si d̾o iu¬
bente ñ gereret. Ipsum uͦ d̾m qd̾ talia iusserit
audere rep̃hendere uł d̾m iustũ & bonũ ta¬
lia iubere potuisse hõis est. ut mitus lo¬
quar cogitare not ualentis diumnȩ ꝓuiden¬
tiȩ ꝑ cuncta summa atq ima tendenti.
nec nouũ esse qd̾ oricur. nec ꝑire qd̾ morit᷑.
sed in suo singła quȩq ordine siue natura¬
rũ siue meritoꝵ uł cedere. uł succedere uł
manere: hoĩum aut̃ rectã uoluntatẽ di¬

Expanded text:
abscidit: ubi spontanea eius cohercetur audaabscidit: ubi spontanea eius cohercetur audacia, quia non ut iussus fuerat ferrum tollere, ita iussus fuerat et ferire. latebat certe domini uoluntas, cur arma portari praecepisset, quibus eos uti no- • luisset. uerumtamen ad illum cum ratione praecipere, ad istos autem sine rtractatione praecepta facere pertinebat. Calumniosa ergo inperitia Moyses reprehenditur, quod bella gesserit, qui minus reprehendi debuit, si sua sponte gereret, quam si deo iubente non gereret; ipsum uero deum, quod talia iusserit, audere reprehendere uel deum iustum et bonum talia iubere potuisse non credere hominis est, ut mitius loquar, cogitare non ualentis diuinae prouidentiae per cuncta summa atque ima tendenti nec nouum esse, quod oritur, nec perire, quod moritur, sed in suo singula quaeque ordine siue naturarum siue meritorum uel cedere uel succedere uel manere; hominum autem rectam uoluntatem di
Abbreviated transcription (Latin):
similit̃ & per̃a. & qui non habet. tunic̃a uen¬
dat & emat gladiũ : Iamne intelligunt
quẽ adinoð̾u nulla in constantia p̃cipien¬
tis. sed ratione dispensantis ꝓ tẽpoꝵ diu̾¬
sitate p̃cepta uł consilia uł ꝑmissa muten¬
tur: Namsi dicunt certi mysterii gr̃a
hoc de tollendo sacculo & pera & emen¬
do gladio locutũ fuisse: cur non admit¬
tunt certi mysterii gr̃a eund̾e unũ d̾m
tunc ꝓpħas bella gerere ussisse. nunc apo¬
stolos ꝓhibuisse: Neq eñi in eo qd̃ ex eũ¬
angłio cõmemorauimus. u̾ba tantũ dñi
fuert̃: sed ex obtemꝑantiũ quoq discipłoꝵ
facta secuta st̃. Nam & tunc sine saccu¬
lo & pera ierunt & nichil eis defuit. sic̃
eiꝰ incerrogatio & eoꝵ responsio decla¬
rauit: & nunc dixert̃ ei cũi de gladio e¬
mendo ussisset. ecce st̃ hic duo gladii. &
ille respondit sufficit. Hinc & petrus ar¬
matus inuentus est: cũ aur̃e ꝑsecutoris

Expanded text:
similiter et peram, et qui habet tunicam, uensimiliter et peram, et qui habet tunicam, uendat et emat gladium? iamne intellegunt, quemadmodum nulla inconstantia praecipientis, sed ratione dispensantis pro temporum diuersitate praecepta uel consilia uel permissa mutentur? nam si dicunt certi mysterii gratia hoc de tollendo sacculo et pera et emendo gladio locutum fuisse, cur non admittunt certi mysterii gratia eundum unum deum tunc prophetas gerere bella iussisse, nunc apostolos prohibuisse? neque enim in eo, quod ex euangelio commemorauimus, uerba tantum domini fuerunt, sed et obtemperantium quoque discipulorum facta secuta sunt. nam et tunc sine sacculo et pera ierunt et nihil eis defuit, sicut eius interrogatio et eorum responsio declarauit. et nunc dixerunt ei, cum de gladio emendo iussisset: ecce sunt hic duo gladii. et ille respondit: sufficit. hinc et Petrus armatus inuentus est, cum aurem persecutoris
Abbreviated transcription (Latin):
notissimisq documentis de quib
nonnulli iam scripto memoriȩ com¬
mendarẽ illos fallerent uaticinia
demonioꝵ: hos firmarent p̃dicta
scõꝵ. Si aut̃ hoc mirũ istis uanis ui¬
detur. qd aliud tunc d̾s p̃cepit dispen¬
satorib uet̾is testamenti ubi noui
gr̃a uelabat᷑ : aliud p̃dicatorib noui
testamenti ubi uet̾is obscuritas reue¬
Quando misi uos inqͥt sine sacculo et
pera & calciamentis: nũqͥd aliqͥd
defuit uobi: At ali dixert᷑. sucha
Dixit gͦ eis. S nunc qui habet sacculũi
tollat᷑ similit̃ & peram. Et qui ñ habet:
uendat tunicã suã & emat gladium.
sti certe.si ista diu̾sa in testamentis sin¬
gulis inuenirent uetere & nouo: etiã¬
ex hoc clamarent duo sibi testamenta
esse contraria. Qͥd gͦ nunc respondebt̃
cũ ide ipse dicit. antea̾ misi uos sine saccu¬
lo & pera & calciamentis. & nichil uobis
de fuit: nunc aut̃ qui habet sacculũ. tollat

Expanded text:
notissimisque documentis, de quibus notissimisque documentis, de quibus nonnulli iam scriptum memoriae commendarunt, illos fallerent uaticinia daemoniorum, hos firmarent praedicta sanctorum. Si autem hoc mirum istis uanis uidetur, quod aliud tunc deus praecepit dispensatoribus ueteris testamenti, ubi noui gratia uelabatur, aliud praedicatoribus noui testamenti. ubi ueteris obscuritas reuequando misi uos, inquit, sine sacculo et pera et calciamentis, numquid aliquid defuit uobis? at illi dixerunt: nihil. dixit ergo eis: sed nunc qui habet sacculum, tollat similiter et peram; et qui non habet, uendat tunicam . suam et emat gladium. isti certe, si ista diuersa in testamentis singulis inuenirent, uetere et nouo, etiam hoc clamarent duo sibi testamenta esse contraria. quid ergo nunc respondebunt, cum idem ipse dicit: antea misi uos sine sacculo et pera et calciamentis, et nihil uobis defuit; nunc autem qui habet sacculum, tollat
Abbreviated transcription (Latin):
di patris. Regnauert̃ hic gͦ patri¬
archȩ & ꝓpħȩ. ut ista regna dinda¬
re & auferre ostenderet᷑. non hic re¬
gnauert̃ apłi & maityres. ut regnũ
cȩloꝵ desiderandu potius panderet᷑.
Illi reges bella gesserunt. ut tales qͦq
uictorias appa̾reret di uoluntate
prestari: isti non resistendo int̃fecti
sunt. ut potiorem esse dicerent uicto¬
riam ꝓ fide u̾itatis occidi. Quã quã
& illic ꝓpħȩ nouerant mori ꝓ ueri¬
tate. ficut ipse dñs dicit. a sanguine
abel usq ad sanguinẽ ⁊achariȩ. Et
id̾o postea quã cȩpit impleriqd̃ sub
figura salomonis qui latine int̃pre¬
tatur pacificus de dño xꝑo. ipse est
enĩ pax nr̃a. in ꝑsalmo ꝓpħatũ est.
& ador abunt eum om̃s reges terrȩ.
om̃ns gentes seruient eiꝰ xꝑͦiani qͦq
imꝑãtores plenã gerentes fiduciã
pietatis in xꝑo de inimicis sacrilegis
qui spem suã in sacramentis ydolo¬
rũ demonũq posuerant. głiosissi¬
mã uictoriã ꝑceꝑunt cũ aꝑtissimis

Expanded text:
dei patris. regnauerunt hic ergo patriarchae et prophetae, ut ista regna deum dare et auferre ostenderetur, non hic regnauerunt apostoli et martyres, ut regnum caelorum desiderandum potius panderetur. illi regia bella gesserunt, ut tales quoque uictorias adpareret dei uoluntate praestari, isti non resistendo interfecti sunt, ut potiorem esse docerent uictoriam pro fide ueritatis occidi. quamquam et illic prophetae nouerant mori pro ueritate, sicut ipse dominus dicit: a sanguine Abel usque ad sanguinem Zachariae, et id posteaquam coepit inpleri. quod sub figura Salomonis — qui latine interpretatur "pacificus" — de domino Christsalmo prophetatum est: et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi, christiani quoque imperatores plenam gerentes fiduciam pietatis in Christo de inimicis sacrilegis, qui spem suam in sacramentis idolorum daemonumque posuerant, gloriosissimam uictoriam perceperunt. cum apertissimis
Abbreviated transcription (Latin):
tio sensũ multa cogitantẽ: uerissimũ
nobisq notissimũ est. Et qr de hac ui¬
sta pȩna ñ liberat nisi misericors gr̃a
certũ est. Et hinc apłs gemebun¬
dus exclamat. Infelix ego qͥs meli¬
sit distributio iudicantis & miseran¬
tis diͥ cur alius sic alius aut̃ sic oc¬
cultis fit causis: iustis tam̃. Non tam̃
id̾o nescimus om̃ia ista iudicio. aut
miscd̾ia di fieri licet in abdito posi¬
tis mensuris & numeris & ponderi¬
b. quib om̃ia disponunt᷑ ã d̾o crea¬
tore om̃ium quȩ naturalit᷑ sunt. nec
auctore sed tam̃ ordinatore etiã pec¬
catorĩi: ut ea quȩ peccata ñ essent
nisi contra natur̃a e̾e̾nt. sic iudicen¬
tur & ordinent᷑ ne uniu̾sitatis na¬
turã turbare uł turpare ꝑmittan¬
tur: meritoꝵ suoꝵ locis & conditio¬
nib deputata. Quȩ cũ ita sint. &
cũ ꝑ hoc secretũ iudicioꝵ di motis¬

Expanded text:
tio sensum multa cogitantem , verissimum nobisque notissimum est: et quia de hac justa poena non liberat nisi misericors gratia, certum est. Et hinc Apostolus gemebundus exclamat: Infelix ego homo! quis me lisit distributio iudicantis et miserantis dei, cur alius sic, alius autem sic, occultis fit causis, iustis tamen. non tamen ideo nescimus omnia ista iudicio aut misericordia dei fieri, licet in abdito positis mensuris et numeris et ponderibus, quibus omnia disponuntur a deo creatore omnium, quae naturaliter sunt, nec auctore, sed tamen ordinatore etiam peccatorum, ut ea, quae peccata non essent, nisi contra naturam essent, sic iudicentur et ordinentur, ne uniuersitatis naturam turbare uel turpare permittantur, meritorum suorum locis et condicionibus deputata. quae cum ita sint et cum per hoc secretum iudiciorum dei mot
Abbreviated transcription (Latin):
capatius audit᷑. Nlam & int̃ se om̃s
scĩ ꝑ eande gr̃am fr̃s sunt: sponsus
aut̃ cȩt̾oꝵ societati nullus illorum
est. Pinde xꝑm quãuis excellentis¬
simȩ iusticię atq sapientię. tam̃
hoĩem multo facilius & ꝓ cliuius
alienigenȩ credidert̃: non quid̾e
falso qd homo ee̾t. sed quomͦ etiã
d̾s e̾e̾t ignorauert̃. Hinc & iere

Expanded text:
capacius auditur. nam et inter se omnes capacius auditur. nam et inter se omnes sancti per eandem gratiam fratres sunt; sponsus autem ceterorum societati nullus illorum est. proinde Christum quamuis excellentissimae iustitiae atque sapientiae, tamen hominem multo facilius et procliuius alienigenae crediderunt, non quidem falso, quod homo esset, sed quomodo etiam deus esset, ignorauerunt. hinc et Hiere
Abbreviated transcription (Latin):
ter aut qui fr̃s: Et extendens ma¬
nũ in discipłos: ait. Hi st̃ fr̃s mei.
Et ne qͥsquã in hoc uocabulo terre¬
nã cognationẽ cogitaret: adiunxit.
Et quicũq fecerit uoluntatẽ patͥs
mei: ipse mͥ frat̃. & mat̃. & soroi est.
Tamquã diceret. De d̾o patre hanc
cognationẽ appello:non de syna
goga matre. Ad eternã quippe ui¬
tã nunc uoco ubi immortalit̃ natus
sum: non ad tẽporalem unde ut uo¬
carẽ mortalis effectus sum. Qd gͦ
eccłia cuius uxor sit occultat᷑ alie¬
nigenis. cuius aut̃ soror non tacet᷑.
hęc int̾im causa facile occurrit qr
occultũ & difficile ad intelligend̾u
est quom anima humana uerbodi
copulet᷑ siue misceat᷑. siue qͥd meliꝰ
& aptius dici potest. cũ sit illudd̾s
ista creatura. Scd̾m hoc enĩ sponsus
& sponsa uł uir & uxor: x ꝑc & eccle¬
sia dicunt᷑. Qua uͦ cognatione sint
sanguinitate terrena. hoc est de pa¬
tre non de matre: & effabilius dicit᷑ &

Expanded text:
ter? aut qui fratres? Et extendens mater? aut qui fratres? Et extendens manum super discipulos, ait, Hi sunt fratres mei . Et ne quisquam in hoc vocabulo terrenam cognationem cogitaret, adjunxit, Et quicumque fecerit voluntatem Patris mei, ipse mihi frater et mater et soror est . Tamquam diceret: De Deo Patre hanc cognationem appello, non de Synagoga matre. ad aeternam quippe uitam nunc uoco, ubi inmortaliter natus sum, non ad temporalem, unde ut uocarem mortalis effectus sum. Quod ergo ecclesia cuius uxor sit occultatur alienigenis, cuius autem soror, - non tacetur, haec interim causa facile occurrit, quia occultum et difficile ad intellegendum est, quomodo anima humana uerbo dei copuletur siue misceatur siue quid melius et aptius dici potest, cum sit illud deus, ista creatura. secundum hoc enim sponsus et sponsa uel uir et uxor Christus et ecclesia dicuntur. qua uero cognatione sint sanguinitate terrena, hoc est de patre, non de matre, et effabilius dicitur et
Abbreviated transcription (Latin):
q in posteriorib regib honorauit mu¬
nere quã corruptioni suȩ subdere in pͥ¬
orib non eualuit. Nam qd̾ tunc in eo
de rege pͥus & posterius figuratũ est:
hoc in isto regno pͥorib et posteriori¬
b regib adimͦpletur. Cum aut̃ dicit᷑
matre: non terrenȩ generationis quȩ
euacuabit᷑. sed gr̃ȩ cęlestis quȩ in ȩter¬
nũ manebit cognatio cõmendatur.
Scd̾m quã grãm genus mortale ñ erimꝰ.
accepta potestate ut filii di uocem᷑ &
simꝰ. Neq enim hanc gr̃am de sẏnago¬
ga matre xꝑi scd̾m carnẽ: sed de deo
patre ꝑcepimus. Hanc uͦ cognationẽ¬
terrenã quȩ ad mort̾e temporaliter
generat uocans in aliam uitã uhi nul¬
lus morit᷑ negare nos xꝑc docuit ñ
fateri: cũ discipulis ait. ne uobis dica¬
tis patr̃e in terra. Unus est enĩ pat
ũr : qui in cęlis est. Cuius rei p̃buit ex¬
emplũ. qͣndo & ipse dixit. Quȩ mͥ ma¬

Expanded text:
que in posterioribus regibus honorauit muque in posterioribus regibus honorauit munere, quam correptioni suae subdere in prioribus non eualuit. nam qdem rege prius et posterius figuratum est, hoc in isto regno prioribus et posterioribus regibus adimpletur. Cum autem dicitumatre, non terrenae generationis, quae evacuabitur, sed gratiae coelestis, quae in aeternum manebit, cognatio commendatur, secundum quam gratiam genus mortale non erimus, accepta potestate, ut filii Dei vocemur et simus; neque enim hanc gratiam de Synagoga matre Christi secundum carnem, sed de Deo Patre terrenam, quae ad mortem temporaliter generat uocans in aliam uitam, ubi nullus moritur. negare nos Christus docuit. non fateri, cum discipulis ait: ne uobis dicatis patrem in terra; unus est enim pater uester, qui in caelis est. cuius rei praebuit exemplum. quando et ipse dixit: quae m
Abbreviated transcription (Latin):
macula & ruga: In głia quupe xꝑi
recte uiuit eccłia. ut pulchritudõ
eiꝰ honor sit uiro eius: sicut abrahã
ꝓpter sarȩ pulchritudinẽ int̃ alieni¬
genas honorabat᷑. Eiq cui dicit᷑ in can¬
ticis canticoꝵ o pulchra int̃ mulieres.
ipsius pulchritudinis merito regẽs
offerunt munera: sicut sarȩ obtulit
rex abymelech. plus in ea mirans for¬
mȩ decus qd amare potuit & uolare
pe atqͣ intus in abscondito secreto sp̃i¬
tali anima humana inheret u̾bodi:
ut sint duo in carne una. Qd magnũ
conuigii sacramentũ : in xꝑo & in ȩccłia
cõmendat apłs. Pinde regnũ terrenũ
scłi huius cuius figurã ge̾rebant reges
qui sarã polluere ꝑmissi non st̃. non ex¬
ꝑtum est nec inuenit ȩccłiam conui
gẽ xꝑi. id est quã fidelit̾ illi tãquam
principio uiro suo subdita coereret.
nisi cũ uiolare tẽptauit. & diuino testi¬
monio ꝑ fid̾e martyrũ cessit: correptũ¬

Expanded text:
macula et ruga ? in gloria quippe Christi macula et ruga ? in gloria quippe Christi recte uiuit ecclesia, ut pulchritudo eius honori sit uiro eius, sicut Abraham propter Sarae pulchritudinem inter alienigenas honorabatur; eique ipsi, cui dicitur in Canticis canticorum: o pulchra inter mulieres, ipsius pulchritudinis merito reges offerunt munera, sicut Sarae obtulit rex Abimelech plus in ea mirans formae decus, quod amare potuit et uiolare pe atque intus in abscondito secreto spiritali anima humana inhaeret uerbo dei, ut sint duo in carne una: quod magnum coniugii sacramentum in Christo et in ecclesia commendat apostolus. proinde regnum terrenum saeculi huius. cuius figuram gerebant reges, qui Saram polluere permissi non sunt, non expertum est nec inuenit ecclesiam coniugem Christi, id est, quam fideliter illi tamquam principio uiro suo subdita cohaereret, nisi cum uiolare temptauit et diuino testimonio per fidem martyrum cessit correptum
Abbreviated transcription (Latin):
ta nec illo nesciente sed iubente ꝑ¬
mitteret. nequaquã fid̾e deserens conuiga¬
lem. & potestatẽ non abnuens maritalem:
sicut ille adulter non fuit qͣndo uxoris
obtemꝑans potestati. de ancilla ꝓlem ge¬
nerare consensit. S ꝓpter uimꝰ pͥncipio¬
rũ qr non ita duob iuris uiuis ad con¬
cumbendu femina subdit᷑ sicut duȩ
feminȩ uni u uiroꝰ multo uerius &
honestius illud accipimus qd̾ pater a¬
braham nec tẽptauit d̾m qͣndo uitȩ
suȩ qͣntum potuit homo consuluit: &
sꝑauit in d̾m cui pudicitiã conuigis cõ¬
mendauit. Iamuͦ in hac re gesta atq in
diuinis libris posita fidelit̃q narrata.
quẽ non delectet etiã factũ ꝓpħicum
ꝑscrutari. & sacramentiostiũ ꝑia fide
studioq pulsare. ut aꝑiat dñs & osten¬
dat qͥs tunc in illo figũrabat᷑ uiro. &
cuius sit uxor quȩ in hac ꝑegrinati¬
one atq int alienigenas pollui macu¬
lariq non sinit᷑.⁊ ut sit uiro suo sine

Expanded text:
ta nec illo nesciente, sed iubente pta nec illo nesciente, sed iubente permitteret, nequaquam fidem deserens coniugalem et potestatem non abnuens maritalem, sicut ille adulter non fuit, quando uxoris obtemperans potestati de ancilla prolem generare consensit . sed propter uim principiorum, quia non ita duobus uiris uiuis ad concumbendum femina subditur, sicut duae feminae uni uiro, multo uerius et honestius illud accipimus, quod pater Abraham nec temptauit deum, quando uitae suae quantum potuit homo consuluit et sperauit in deum, cui pudicitiam coniugis commendauit. Iam uero in hac re gesta atque in diuinis libris posita fideliterque narrata quem non delectet etiam factum propheticum perscrutari et sacramenti ostium pia fide studioque pulsare, ut aperiat dominus et ostendat, quis tunc in illo figurabatur uiro et cuius sit uxor, quae in hac peregrinatione atque inter alienigenas pollui macularique non sinitur, ut sit uiro suo sine
Abbreviated transcription (Latin):
qd faciat. ut qd cauere oportet eua¬
dat. Neq eñĩ & apls paulus despa¬
uerat adiutoriũ ꝑtectionẽq diuinã
fid̾eq ꝑdiderat: qͣndo ꝑ murũ in
sporta summissus est ut inimicoꝵ
manus effugeret. Non gͦ in d̾m ñ
credendo sic̾ fugit: sed d̾in non tẽp¬
tando si fugere noluisset cũ sic fugere
potuisset. ꝓinde cũ int̃ ignotos ꝑpt̃
excellentissimã pulchrit̾udinẽ sarȩ.¬
& eius pudicitia & mariti uita ẽẽt
in dubio.nec utrũq tueri posset
abraham. uerũtamen unũ horum
posset id est uit̾a. ne d̾m suũ tẽꝑta¬
ret fecit qd̾ potuit: qd̾ aut̃ non po¬
tuit illi cõmisit. Qui gͦ se hoĩem oc¬
cultare non ualuit. maritũ se oc¬
cultauit ne occideret᷑: uxorem d̾o
credidit ne pollueret᷑. Quã quam
scrupulosius disputari possit utrũ
illius mulieris pudicitia uiolaret᷑.
etiãsi qͥsquã carni eius cõmixtus
foret:⁊ cũ id in se fieri ꝓ mariti ui¬

Expanded text:
quod faciat, ut quod cauere oportet euaquod faciat, ut quod cauere oportet euadat. neque enim et apostolus Paulus desperauerat adiutorium protectionemque diuinam fidemque perdiderat, quando per murum in sporta submissus est, ut inimicorum manus effugeret. non ergo in deum non credendo sic fugit, sed deum temptando sic fugere noluisset, cum sic fugere potuisset. proinde cum inter ignotos propter excellentissimam pulchritudinem Sarae et eius pudicitia et mariti uita esset in dubio nec utrumque tueri posset Abraham, uerumtamen unum horum posset. id est uitam, ne deum suum temptaret, fecit quod potuit; quod autem non potuit, illi commisit. qui ergo se hominem occultare non ualuit, maritum se occultauit, ne occideretur; uxorem deo credidit, ne pollueretur. Quamquam scrupulosius disputari possit, utrum illius mulieris pudicitia uiolaretur, etiam si quisquam carni eius conmixtus foret, cum id in se fieri pro mariti ui
Abbreviated transcription (Latin):
qͣndo habet qd̾ faciat homo: non
temptare dñm d̾m suũ. Neq enĩ
& ipse saluator non poterat tue¬
ri discipulos suos quib tam̃ ait. si
uos ꝑsecuti fuerint in una ciuita¬
te fũgite in aliam: cuius rei pͥor ex¬
empłũ prebuit. Nam cũ potestatẽ
ponendi animã suã haberet. nec
eam poneret nisi cũ uellet in e¬
grptũ tam̃ infans portantib pa¬
rentib fugit. & ad diem festũ not
euident̾ sed latent̃ ascendit. cum
alias palam loqueret᷑ iudeis irascenti¬
b & inimicissimo animo audientib.
nec tam̃ ualentib in eũ mittere ma¬
nus. qr nond̾u uenerat hora eiꝰ: non
cuius horȩ necessitate cogeret᷑ mori.
sed cuius horȩ oportunitãte dignaret᷑
occidi. Qui gͦ palam docendo & argu¬
endo. & tam inimicoꝵ rabiem ualere
in se aliqͥd non sinendo di demonstra¬
bat potestatẽ: idem tam̃ fugiendo et
latendo hõis instruebat infirmitatẽ.
ne d̾m temptare audeat qͣndo hahet

Expanded text:
quando habet, quod faciat homo, non quando habet, quod faciat homo, non temptare dominum deum suum. neque enim et ipse saluator non poterat tueri discipulos suos, quibus tamen ait: si uos persecuti fuerint in una ciuitate. fugite in aliam. cuius rei prior exemplum praebuit. nam cum potestatem haberet ponendi animam suam nec eam poneret, nisi cum uellet, in Aegyptum tamen infans portantibus parentibus fugit. et ad diem festum non euidenter, sed latenter ascendit, cum alias palam loqueretur Iudaeis irascentibus et inimicissimo animo audientibus nec tamen ualentibus in eum mittere manus, quia nondum uenerat hora eius: non cuius horae necessitate cogeretur mori, sed cuius horae oportunitate dignaretur occidi. qui ergo palam docendo et arguendo et tamen inimicorum rabiem ualere in se aliquid non sinendo dei demonstrabat potestatem, idem tamen fugiendo et latendo hominis instruebat infirmitatem, ne deum temptare audeat. quando habet,
Abbreviated transcription (Latin):
eiusd̾e patͥs. nec ex eode matͥs utero
sed ex eade stirpe cognationis exor¬
ta: & loth frat̃ ab rahȩ dicit᷑ cũ pa¬
truus eiꝰ esset abrahã. Ex quauoca¬
buli consuetudine: etiã fr̃s dñi uo¬
cant᷑ in eugłio non utiq qͦs maria
uirgo peꝑerat. sed eiꝰ consanguinita¬
te om̃s ꝓpͥinqui. Dicet aliqͥs cur non
potius ita de do suo p̃sumpsit abra¬
ham ut fateri non timeret urorem.
neq enĩ d̾s ab illo mort̾ẽ non pot̾at
repellere quã timebat. eũq cũ coniu.¬
ge sua ab om̃i ꝑnitie in illa ꝑegrina.¬
tione tutari. ut nec uxor eius quã¬
uis esset pulcherrima appeteretur
ab ali quo: nec ꝓpter illam ipse ne¬
caret᷑ : Poterat sane hoc efficere
ds. Qͥs ita sit demens ut hoc neget:
S si int̾rogatus abrahã illamfemi¬
nã suam indicasset esse uxorem.
duas res tuendas cõmitteret d̾o:
& suam uitã. & coniugis pudieiti¬
am. Ptinet aut̃ ad sana doctrinã

Expanded text:
eiusdem patris nec ex eodem matris utero, eiusdem patris nec ex eodem matris utero, sed ex eadem stirpe cognationis exorta; et Loth frater Abrahae dicitur, cum patruus eius esset Abraham: ex qua uocabuli consuetudine etiam fratres domini uocantur in euangelio, non utique quos Maria uirgo pepererat, sed ex eius consanguinitate omnes propinqui. Dicet aliquis: "cur non potius ita de deo suo praesumpsit Abraham, ut fateri non timeret uxorem ? neque enim deus ab illo mortem non poterat repellere. quam timebat, eumque cum coniuge sua ab omni pernicie in illa peregrinatione tutari, ut nec uxor eius, quamuis esset pulcherrima, adpeteretur ab aliquo nec propter illam ipse necaretur." poterat sane hoc efficere deus; quis ita sit demens, ut hoc neget? sed si interrogatus Abraham illam feminam indicasset uxorem, duas res tuendas committeret deo, et suam uitam et coniugis pudicitiam. pertinet autem ad sanam doctrinam:
Abbreviated transcription (Latin):
nanti qd̾ nescit. Cum gͥ abrahã eo tem¬
pore uiueret in reb humanis. quo qͥde
iam fr̃s ex utroq aut ex altero uł al¬
tera parente natos necti coniugio ñ li¬
cebat. filios aut̃ fr̃m aliosq longinqui¬
ore gradu generis consanguineos nul¬
la lege. nulla potestate ꝓhibita consu¬
etudo iungebat: qͥd mirũ si sororem
suã id est ex patris sui sanguine ꝓcre¬
at̾a habebat uxorem: Nlam hõc ipse
reddenti sibi eã regi: dixit de patre
esse sororem non de matre. Ubi certe
ut sororem nullo iam timore cogeba¬
tur: quando ille uxorem eiꝰ esse didi¬
cerat. & eam diuinitus territus cũ
honore reddebat. Fr̃es aut̃ siue soro¬
res generali nomine consanguine¬
os uł consanguineas solere aͦpud ue¬
teres appellari: scͥptura testat᷑. Nam
& tobyas dicit d̾o cũ oraret antequã
misceret᷑ uxori. & nunc dñe tu scis
qm̃ non luxuriȩ causa accipio sororẽ
meã cũ esset illa non ex concubitu

Expanded text:
nanti, quod nescit. cum igitur Abraham eo temnanti, quod nescit. cum igitur Abraham eo tempore uiueret in rebus humanis, quo quidem iam fratres ex utroque aut ex altero uel altera parente natos necti coniugio non licebat, filios autem fratrum aliosque longinquiore gradu generis consanguineos nulla lege, nulla potestate prohibita consuetudo iungebat, quid mirum, si sororem suam, id est ex patris sui sanguine procretam habebat uxorem? nam hoc ipse reddenti sibi eam regi dixit de patre esse sororem, non de matre: ubi certe ut sororem mentiretur , nullo iam timore cogebatur, quando ille uxorem eius esse didicerat et eam diuinitus territus cum honore reddebat. fratres autem siue sorores generali nomine consanguineos uel consanguineas solere apud ueteres appellari scriptura testatur. nam et Tobias dicit deo, cum oraret, antequam misceretur uxori "et nunc, domine, tu scis, quoniam non luxuriae causa accipio sororem meam," cum esset illa non ex concubitu
Abbreviated transcription (Latin):
uxorem. Qd̃ si ita necesse esset intelliqi
peccatũ hõis ignoscer̃ẽ: nec id̾o cuncta
eiꝰ merita deleta atq oblicterata cen¬
serẽ sicut nec illius apłi: quãquã culpa
non sit ȩqualis negare uxorem & nega¬
re saluatorem.Nunc uͦ cũ habeã qd in¬
telligã ne hoc intelligã nulla causa
cogͥor temeritate labi ad rep̃henden¬
du: quẽ nemo conuincit timore lapsũ
fuisse ad mentiendu. Neq enĩ utrũ
eius uxor esset int̃rogatus non esse
respondit: sed cũ ab eo quȩreret᷑ qͥd ei
esset illa mulier. indicauit sororem. ñ
negauit uxorem. Tacuit aliqͥd ueri:
non dixit aliqͥd falsi. An usq adeo de¬
sipimus. ut hic faustũ sequamur qui
ait sororẽ mentitũ. quasi genus sarȩ̨
aliunde didicerit: cũ id sca scͥptura ñ
aꝑuerit: Puto iustũ esse ut in ea re
quã nouerat abraham nos aut̃ non no¬
iumus. patriarchȩ potius credamus lo-¬
quenti qd̾ scit: quã manicheo crimi¬

Expanded text:
uxorem. quod si ita necesse esset intellegi, uxorem. quod si ita necesse esset intellegi, peccatum hominis agnoscerem; nec ideo cuncta eius merita deleta atque oblitterata censerem, sicut nec illius apostoli. quamquam culpa non sit aequalis negare uxorem et negare saluatorem. nunc uero cum habeam, quod intellegam, ne hoc intellegam, nulla causa cogor temeritate labi ad reprehendendum , quem nemo conuincit timore lapsum fuisse ad mentiendum. neque enim utrum eius uxor esset interrogatus, non esse respondit, sed cum ab eo quaereretur, quid ei esset illa mulier, indicauit sororem, non negauit uxorem: tacuit aliquid ueri, non dixit aliquid falsi. An usque adeo desipimus, ut hic Faustum sequamur, qui ait sororem mentitum quasi genus Sarae alicunde didicerit, cum id sancta scriptura non aperuerit? puto iustum esse. ut in ea re, quam nouerat Abraham, nos autem non nouimus, patriarchae potius credamus loquenti, quod scit, quam Manichaeo crimi
Abbreviated transcription (Latin):
officio generandi ultro intulit. nequa¬
quã turbato ordine naturali ubi eius
pocestas erat iubens potius obȩdienti
quã cedens concupiscenti: sic & iꝑse con¬
iug̃e castã & casto corde sibi corde sibt co¬
herentẽ. de cuius animo ubi pudicitiȩ̨
uirtus habitabat nullomͦ dubitabat᷑ ta¬
cuit uxorem dixit sororem ne se occiso
ab alienigenis atq impiis captiua possi¬
deret᷑. certus de d̾o suo qd̾ nichil eam
turpe ac flagitiosũ ꝑbeti sineret. Nec
eũ fides ac spes fefellit. Namq pha
eã malis afflictus. ubi eiꝰ esse u̾xorem
diuinitus didicit: illesam cũ honore re¬
stituit. Abymelech aut̃ somno cõmo¬
faustus. sed eisd̃e libͥs honorem debitũ defe¬
rentes quos iste uł non intelligendo re¬
prehendit. uł rep̃hendendo non intelli¬
git. cũ hoc abtahȩ factũ considerarent.
uisũ est eis qd a firmitate fid̾i subdefe¬
cerit atq titubauerit: & timore mor¬
tis sicut dñm petrus ita iste negarit

Expanded text:
officio generandi ultro intulit, nequaofficio generandi ultro intulit, nequaquam turbato ordine naturali, ubi ejus potestas erat, jubens potius obedienti, quam cedens concupiscenti; sic et ipse conjugem castam et casto corde sibi cohaerentem, de cujus animo, ubi pudicitiae virtus habitabat, nullo modo dubitabat, tacuit uxorem, dixit sororem; ne se occiso, ab alienigenis atque impiis captiva possideretur; certus de Deo suo quod nihil eam turpe ac flagitiosum perpeti sineret. Nec eum ea malis adivinitus didicit, illaesam cum honore restituit; Abimelech autem somnio commoFaustus, sed eisdem Libris honorem debitum deferentes, quos iste vel non intelligendo reprehendit, vel reprehendendo non intelligit, cum hoc Abrahae factum considerarent, visum est eis quod a firmitate fidei subdefecerit atque titubaverit, et timore mortis, sicut Dominum Petrus , ita iste nega
Abbreviated transcription (Latin):
intelligere: hoc aut̃ libidine ca¬
lumniandi neglexit & legere. Qd̃
aut̃ iustũ & fidelem uirũ matri.¬
monii sui infamissimũ nundinato¬
re appellans. auariciȩ ac uentͥs
causa duob regib ab̾ymelech &
pharaoni diu̾sis tẽporib saram
coniugẽ suã sororem mentitũ. qr
erat pulcherrima in concubitum
asserit uenditasse: non ore ueri¬
dico a turpicudine separat hone¬
statẽ. sed ore maledico totũ u̾tit
in crimen. Hoc enĩ abrahȩ factũ
lenocinio simile uidet᷑: sed non ua¬
lentib ex illius ȩternȩ legis lumine
ã peccatis recte facta discernere.
Quib & constantia ꝑtinacia uide¬
ri potest. & uirtus fiduciȩ uitiũ
putat᷑ audaciȩ: & quȩcũq similit̃
obiciunt᷑ quasi non recte agentib
a non recte cernentib. Neqͦ enumn
abraham flagitio consensit uxoris. eiꝰq
uendidit adult̾ium. sed sicut illa famu¬
lam suã non libidini mariti ꝑmisit. sed

Expanded text:
intellegere, hoc autem libidine caintellegere, hoc autem libidine calumniandi neglexit et legere. Quod autem iustum et fidelem uirum matrimonii sui infamissimum nundinatorem appellans auaritiae ac uentris causa duobus regibus Abimelech et Pharaoni diuersis temporibus Saram coniugem suam soroerat pulcherrima, in concubitum asserit venditasse, non ore veridico a turpitudine separat honestatem, sed ore maledico totum vertit in crimen. Hoc enim Abrahae factum lenocinio simile videtur, sed non valentibus ex illius aeternae legis lumine a peccatis recte facta discernere: quibus et constantia pertinacia videri potest, et virtus fiduciae vitium putari audaciae, et quaecumque similiter objiciuntur quasi non recte agentibus, a non recte cernentibus. Neque enim Abraham flagitio consensit uxoris, ejusque vendidit adulterium: sed sicut illa famulam suam non libidini mariti permisit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
imitatione fid̾i semen eiꝰ facti sumꝰ
credentes in xꝑo: cuius caro ex illius
carne ꝓpagata est. Tunc gͦ abrahã
audiut a dño non hic erit heres
tuus: sed qui exiet exiet de utero
tuo ipse erit heres tuus. Iã cunc
adoptionis cogitatione sublata.
cũ de se ipso semen sꝑaret abrahã.
restabat incertũ utrũ ex sara
an ex alia: qd̾ illi d̾s occultare uo¬
luit donec pͥus ex ancilla uetus te¬
stamentũ figuraret᷑. Qͥd gͦ mirũ
si uidens abraham sterilem uxorem
cupientẽ sibi ꝓlem quã parere ipsa
non potuit. ex famula sua & ex ma¬
rito ꝓuenire non suȩ carnali cupi¬
ditati cessit. ⁊ sed coniugali potestati
obtemꝑauit credens hoc sarã ex di
nutu uoluisse qͥ ĩa ex se ipso illi he¬
rede ꝓmiserat. sed ex qua femina ñ
p̃dixerat: Frustra gͥ faustus ad
obiciend̾u h oc crimen insanus in¬
siluit: tamquã infidelẽ abrahant
infidelit̃ arguens. Cȩtera enĩ ce¬
citate non c̾redendi nec ualuit

Expanded text:
imitatione fidei semen eius facti sumus imitatione fidei semen eius facti sumus credentes in Christo, cuius caro ex illius carne propagata est. tunc ergo Abraham audiuit a domino: non hic erit heres tuus; sed qui exiet de utero tuo, ipse erit heres tuus. iam tunc adoptionis cogitatione sublata cum de se ipso semen speraret Abraham, restabat incertum, utrum ex Sara, an ex alia: quod illi deus occultare uoluit, donec prius ex ancilla uetus testamentum figuraretur. quid ergo mirum, si uidens Abraham sterilem uxorem cupientem sibi prolem, quam parere ipsa non potuit, ex famula sua et ex marito prouenire, non suae carnali cupiditati cessit, sed coniugali potestati obtemperauit. credens hoc Saram ex dei nutu uoluisse, qui iam ex se ipso illi heredem promiserat. sed ex qua femina non praedixerat? frustra igitur Faustus ad obiciendum hoc crimen insanus insiluit tamquam infidelem Abraham infideliter arguens. cetera enim caecitate non credendi nec ualuit