comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cooꝑantib̃ eginus. colendi ñ sunt.
S qͣm ueternose consuetudinis uis
minis inalto radices habet: sicui de
ista eiuili theologia respuenda atq
uitanda parum uideor disputasse in
aliud uolumen qͦd huic opitulante
d̃o comiungendum est animum in¬
iligentius me pͣ¬
uas & ueteres opi¬
mones ueritati
pietatis mi.¬
micas. quas u¬
tenebrosis am¬
mis altius & te¬
nacius diuturnus humani generis
error infraxit euellere atq extirpa¬
re conandem. & illius gratia qui hoc
ut uerus d̾s potest ꝓ meo modulo
in eius adiutorio cooꝑantẽ: ingenia.
celeriora atq meliora quib ad hanc
rem suꝑiores libri satis suꝑq suffici¬
unt. patienter & equanimiter ferre
debebunt: & ꝓpter alios ñ putare
suꝑfluum qͦd iam sibi sentiunt ñ
necessarium. Multum magna res
agitur: cũ uera & uere sc̃a diumnitas
qmͣuis ab ea nobis etiam huic quã
nunc gerimus fragilitati necessaria
subsidia p̾beantur. ñ tamen ꝓpter

Expanded text:
cooperantibus egimus, colendi non sunt. cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum inDiligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsidia praebeantur, non tamen propter
Abbreviated transcription (Latin):
mmundissimos confitentur. puto ex
his que dicta sunt neminem dubitare
oportere. Porro qui nondat felicitatẽ:
uitam quomodo dare possit et̾nam:
fam quippe uitam et̾nam dicimus.
ubi ẽ sine fine felicitas. Nlam si anima
inpenis uiuit et̾uis. quib & ipsi sp̃s
cruciabuntur immundi: mors ẽ illa po¬
tius et̾na qmͣ uita. Nulla quippe ma¬
ior &s peior ẽ mors. qmͣ ubi ñ moritur
mors. S qͦd amme natura ꝑ id̃ quod
immortalis creata ẽ sine qualicumq
uita ẽẽ ñ potest: summa mors eius ẽ
alienatio auita di met̾nitate suppli¬
cii. Uitam gͦ et̾nam idest sine ullo
fine felicem solus ille dat. quidat
ueram felicitatẽ. Qmͣ qmͣ illi quos
colit theologia ista ciuilis dare non
posse conuicti sunt. ñ solum ꝓpter tẽ
poralia ista atq terrena qͦd suꝑiorib
quinq libris ostendimus. s multoma¬
gis ꝓpter uitam ȩt̾nam que post mor¬
tem futura ẽ qͦd isto uno etiam illis

Expanded text:
inmundissimos confitentur, puto ex inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam si anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, quam ubi non moritur mors. Sed quod animae natura, per id quod inmortalis creata est, sine qualicumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque libris ostendimus, sed multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis
Abbreviated transcription (Latin):
unc ꝓpter tres theologias quas
greci dicunt mythicen. physicen
politicen. latine autem dicipossunt
fabulosa. naturalis. cilis. qͦd neq d̃e
fabulosa qm & ipsi deorum multorum
falsoꝵq cultores liberrime reprehen¬
derunt. neq de ciuili cuius illa pars
ẽẽ conuincitur. eiusq & ista similli¬
ma uł etiam deterior inuenitur. spe¬
randa ẽuita et̾na: si cui satis non sunt
que ihoc uolumie dicta sunt. ad¬
iungat etiam illa que insuꝑiorib li¬
bris & maxime quarto de felicitatis
datore do plurima disputata sunt.
Nam cui nisi uni felicitati ꝓpter et̾¬
nam uitam consecrandi homines
ẽent: si d̾ea felicitas eẽt. Quia uero
ñ ẽ dea. s munus ẽ ddi: cui dõ nisi da¬
tori felicitatis consecrati sumus. qui
et̾nam uitam ubi uera ẽ & plena fe¬
licitas pia caritate diligimus. Non
autem ẽẽ datorem felicitatis quẽqͣm
istoꝵs deoꝵs qui tanta turpitudine
coluntur. conisiita colantur multo
turpius irascuntur. atq obhoc se sp̃s

Expanded text:
unc propter tres theologias, quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen, Latine autem dici possunt fabulosa naturalis ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt, neque de ciuili, cuius illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam illa, quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam uitam consecrandi homines essent, si dea felicitas esset? Quia uero non dea, sed munus est dei: cui deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, qui aeternam uitam, ubi uera est et plena felicitas, pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitudine coluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
st alius autẽ atq alius ꝓ suo
cuiusq usu estimationis modꝰ.
quo fit ut quedam sensu carentia
quibdam sentientib p̃ponamus.
intantum ut si potestas ẽẽt. ea pror¬
sus de natura rerum auferri uelle¬
mus: siue quẽ mea locum habeant
ignorantes. siue etiam sciamꝰ nr̃is
ea commodis postponentes. Quis
enim ñ domui sue panes habere
quam mures. nummos quã puli¬
ces malit. S qͥd mirũ cu iipsors
etiã hominũ estimatione. quors
certe natura tante ẽ dignitatis pͥle¬
rumq carius comparetur equus
quã seruus. gemina quã famula.:
Ita libertate iudicandi plurimum
distat ratio considerantis a necessi¬
tate indigentis seu uoluptate
cupientis: cum ista qͥd ꝑ se ipsum in
sit. necessitas autem quid propter
quid expetat cogitat: & in his qͥd
uerum sit luci mentis appareat.
uoluptas uͦ quid iocundum corpo¬
ris sensib blandiatur expectat.
S tantum ualet innaturis rationalib
qͦddam ueluti pondus uoluntatis ꝙ

Expanded text:
 alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid mirum, cum in ipsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in  necessitas autem quid propter quid expetat cogitat, et ista quid uerum luci mentis appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis
Abbreviated transcription (Latin):
De terta qͣm uarro deam ẽẽ confirmat.
Deoquod ille animus mundi quem opi¬
natur dm̃ etiam hanc corporis sui infimã
partem ꝑmeet. eiq ium diumam im¬
ꝑertiat.
tionib. quȩ etiam sierant multarũ rerum
indices. non debuerunt multorum fir¬
mare opimones.

Expanded text:
De Terra, quam Varro deam esse confirmat, eo quod ille animus mundi, quem opinatur deum, etiam hanc corporis sui infimam partem permeet, eique vim divinam impertiat. tionibus, quae etiamsi erant multarum rerum indices, non debuerunt multorum deorum firmare opiniones.
Abbreviated transcription (Latin):
Quod omĩa que physiologi ad mundum
partesq ipsius retulerunt adunum ue¬
rum dm̃ referre debuerint.
Qua pietate discernatur acreaturis creator.
ne ꝓuno tot du colantur quot st̃ oꝑa
unius auctoris.
Quib ꝓprie beneficus dĩ excepta generali
largitate seclatores uitatis utant᷑.¬

Expanded text:
Quod omnia quae physiologi ad mundum partesque ipsius retulerunt, ad unum verum Deum referre debuerint.Qua pietate discernatur a creaturis Creator, ne pro uno tot dii colantur, quot sunt opera unius auctoris.Quibus proprie beneficiis Dei, excepta generali largitate, sectatores veritatis utant
Abbreviated transcription (Latin):
III¬
ixxU De libris numȩ pompilii quos senatus ne
sacrorum cause quales in eis habebantͤ
innotescerent iussit incendi.

Expanded text:
III De libris Numae Pompilii, quos senatus, ne sacrorum causae, quales in eis habebantur, innotescerent, iussit incendi.
Abbreviated transcription (Latin):
se dixit scribendi ordine merito p̾tu¬
lisse. sicut pictorem tabule picte. sicut
fabrum edificio: aꝑtissime confitens
qͦd etiam iste res diume sicut pictura.
sicut structura ab hominib institute
sunt. Restat᷑ st de nulla deoꝵ natura
scripsisse intelligat᷑: neq hoc aꝑtissi¬
me dicere uoluisse. s intelligentib re¬
liquisse. Ubi enim dicitur non omĩs.
dicit. si omĩs eẽt natura deoꝵ de qua
scriberet: scribendi ordine p̃ponenda
te ueritas clamat. pͣponenda ẽẽt certe
reb romanis ꝙ̃ si n om̃is s saltẽ aliqua
ẽẽt. Recte autem post ponitur. Ergo
nulla ẽ. Non itaq reb diuinis antefer¬
re uoluit res humanas: s reb ueris no¬
luit anteferre res falsas. In his enim
que scripsit de reb humanis. secutus
ẽ hystoriam rerũ gestarũ: que autẽ de
his quas diumas uocat: quid nisi opi¬
niones rerumuanarum.¶ Hoc ẽ nimi¬
rum qͦd uoluit subtili significatione

Expanded text:
se dixit scribendi ordine merito praetuse dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse. Ubi enim dicitur \'non omnis, dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humate ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione
Abbreviated transcription (Latin):
ret: quasi hic de aliqua scribat ñ de
om̃i: aut uͦ etiam aliqua licet ñ omĩs
deors natura ñ prior debeat ẽẽ quam
hominum: quid est qͦd millis tͥb no¬
uissimis libris dos certos & incertos ⁊ selectos di¬
ligenter explicans. nullam deoꝵ natu¬
ram p̾termnittere uidetur Quid est gͦ
qͦd ait si de omi natura deoꝵ & homi¬
num scriberemus. prius diuina absol¬
uissemus qm humana attigissemus:
Aut enĩ de omi natura deoꝵ scribit.
aut de aliqua. aut omĩno de nulla.
Si de om̃i: p̃ponenda ẽ utiq reb hu¬
manis. Si de aliqua: cur ñ etiam ipsa
res precedat humanas: An indigna
ẽ p̾ferri etiam uniuerse nature hominũ
pars aliqua deoꝵs: Quod si multum ẽ
ut aliqua pars diuina p̾ponatur uniũ¬
sis reb humanis: saltem digna ẽ uel
romanis. Rerum quippe humanarũ
libros ñ quantum ad orbẽ terrarum.
s quantum ad solã romã ꝑtinet scͥpsit.
Quos tamen rerũ diumarum libris

Expanded text:
ret, quasi hic de aliqua scribat et non de ret, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris
Abbreviated transcription (Latin):
ñnrabili & occulte inserunt cogitatio¬
nib impiorum: & aꝑte aliquando in¬
gerunt sensib. & qua possunt fallaci
attestatione confirmant. Iste ipse
uarro ꝓpterea se prius de reb huma¬
nis. de diuinis autẽ postea scripsisse
testatur: qͦd prius extiterint ciuitateᷤ
demde abeis hec instituta sint. Ue¬
ra autẽ religio ñ abaliqua terrena ci¬
uitate instituta ẽ. s plane celestem
ipsa instituit ciuitatem: eam uͦ inspi¬
rat & docet uerus d̃s dator uite eter¬
ne ueris cultorib suis. Uarronis igit᷑
confitentis ideo se prius de reb hu¬
manis scripsisse postea de diuinis.
quia diuine iste ab hominib institu¬
te sunt: haec ratio ẽ. Sicut prior est
inquit pictor qͣm tabula picta. pͥor
faber qmͣ edificium: ita priores sunt
ciuitates qm ea que aciuitatib in¬
stituta sunt. Dicit autẽ prius se scͥp¬
turum fuisse de dus. postea de homi¬
nib.Si de omĩ natura deors scribe¬

Expanded text:
mirabili et occulte inserunt cogitatiomirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scribe
Abbreviated transcription (Latin):
tͥum ad sacra ꝑtinentiũ. uni dedit
consecrationes. alteri sacra priuata.
ultimo publica. Hanc uelut pompã
obsequiorũ intrib qui restant. dii ip¬
si sequuntur extremi: quib iste um¬
uersus cultus impensus ẽ. Inprimo
dii certi. inscdo inceiti: in t̾cio. cun¬
ctoꝵ nouissimo dii p̾cipui atq se¬
lecti.
n hac tota serie pulcherrime ac
subtilissime distributionis & distin¬
ctionis. uitam et̾nam frustra queri&
sꝑari impudentissime uł optari : ex
his quȩ iam diximusa quȩ deinceps
dicenda sunt. cui uis hominũ qui cor¬
de obstinato sibi ñ fuerit immicus.
facillime apparet. Uel hominũ enim
sunt ista instituta uł dęmonũ. ñ qua¬
les uocant illi demones bonos. s ut
loquar aꝑtius iomundoꝵ sp̃uum &
sine ulla controuersia malignoꝵ: qͥ
noxias opimones quib anima huma¬
na magis magisq uanescat. & in cõ¬
mutabili et̾neq ui̾tati coaptari atq
inberere non possit. inuidentia

Expanded text:
trium ad sacra pertinentium uni dedit trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti.n hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia
Abbreviated transcription (Latin):
ex hibeant. ubi exhibeant. quando ex¬
hibeant. quid exhibeant. subtilissima
distinctione commendans. S quia o¬
portebat dicere. & maxime id expe¬
ctabatur quib exbibeant: quid exhi¬
beant. de ipsis quoq diis tres con¬
scripsit extremos. ut quinquies t̾m
quindecim fierent. Sunt autẽ om̃s
ut diximus sedecim: quia & istorũ ex¬
ordio unũ singłarem qui priꝰ de om¬
nib loqueretur. apposuit. Quo ab¬
soluto. consequenter ex illa quinq¬
ꝑtita distributione tres precedentes
qui ad homines ꝑtinent. ita sub diui¬
sit. ut pͥmus sit de pontificib. scd̾s
de augurib. tertius de quindecim ui¬
ris sacroꝵ: secundos tres ad loca ꝑti¬
nentes. ita ut inuo eorũ de sacellis.
maltero de sacris edib diceret. tertio
de locis religiosis. Tres porro qui istos
sequuntur & ad tempora ꝑtinent id̃
ẽ addies festos. ita ut unum eoꝵs fa¬
ceret de ferus. alterum de ludis cir¬
censib. de scenicis teruum: quartoꝵs

Expanded text:
exhibeant, ubi exhibeant, quando exexhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, debeant, de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim: quia el istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, apposuit: quo absoluto, consequenter ex illa quinqrtita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdivisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimviris sacrorum. Secundos tres ad loca pertinentes; ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis. Tres porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum
Abbreviated transcription (Latin):
inres humanas diuinasq diuisit. Reb
humanis uiginti quinq. diuinis sede¬
cim tribuit: istam secutus in ea partiti¬
one rationẽ. ut rerũ humanarũ libros
senos qua tuor partib daret. Inten¬
dit enim quiagant. ubi agant. quan¬
do agant. quidagant. In sex itaq pri¬
mis de hominib scripsit: insecundis
sex de locis: Sex tertios de temporib:
sex quartos eosdemq postremos. de
reb absoluit. Quater autem seni. ui¬
ginti & quatuor fiunt. S unum sin¬
gularẽ qui cominunit̾ prius de omĩb
loqueretur. incapite posuit. Indiui¬
nis identidem reb eadem ab illo di¬
uisionis forma seruata ẽ: quantũ at¬
tinet adea quȩ dus exibenda sunt.
Exhibentur enim abhominib in lo¬
cis & temporib sacra. Hec quatuor
que dixi. libris complexus ẽ ternis.
Ilam tres pͥores de hominib scͥpsit.
sequentes de locis. tertios de tempo¬
rib. quartos de sacris: etiam hic qui

Expanded text:
in res humanas diuinasque diuisit, rebus in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui
Abbreviated transcription (Latin):
pugnator eẽt atq destructor. easq ñ
adreligionẽ s adsuꝑstitionẽ diceret
ꝑtinere: nescio utrum tam multa meis
ridenda. contemnenda. detestanda
conscriberet. Cum uͦ deos eosdemita
coluerit. colendosq censuerit. ut ineo
ipso oꝑe litterarum suarũ dicat se time¬
re ne ꝑeant. ñ incursu hostili s ciuiu̾
negligentia. de qua illos uelut ruma
liberari ase dicit. & in memoriabonoꝵ
ꝑ eiusmodi libros recondi atq seruati
utiliore cura qͣm metellus de incendio
sacrauestalia. & eneas detroiano exci¬
dio penates liberasse p̾dicantur. ꝙ ta¬
men ea legenda scłis prodit quȩ asapi¬
entib & insipientib merito abicienda
& iũtati religionis immicissima udictn¬
tur: quidexistimare debemus nisiho
uitatis consuetudine ac legib. ꝙ tan̾
ea quib mouebat᷑ sub specie comiei¬
dandȩ religionis tacere noluise:¬
uadraginta os unum
libros scripsit antiquitatũ. Hos

Expanded text:
pugnator esset atque destructor, easque non pugnator esset atque destructor, easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda, contemnenda, et detestanda conscriberet. Cum coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina lper hujusmodi libros recondi atque servari utiliore cura, quam Metellus de incendio sacra Vestalia, et Aeneas de Trojano excidio penates liberasse praedicantur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abjicienda, et veritati religionis inimicissima judicentur: quid existimare debemus, nisi hvitatis consuetudine ac legibus; et tamen ea, quibus movebatur, sub specie commendandae religionis tacere noluisQuadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ꝓ achademicoꝵ dubitatione du¬
bitaturus. se achademicũ fuisset oblitus.
Inpͥmo autẽ libro cũ eiusdem uarronis
litterariã oꝑam p̾dicaret: nos inquit
in nr̾a urbe ꝑegrinantes errantesq tã¬
qͣm hospites tui libri quasi domumre¬
duxerunt. ut possemus aliquando qͥ
ꝙ ubi essemus agnoscere. Tu etatem
patrie. tu descriptiones temporu̾: tu
sacrorum ura. tu sacerdotum. tu dome¬
sticã. tu publicam disciplinã. tu sedium.
regionum. locoꝵ: tu omĩum diuinarũ
humanarũq rerum nomina. genera.
officia. causas aꝑuisti. Iste igitur tam
insignis excellentisq ꝑitie. & qͦd de illoet
terrentianus elegantissimo uersiculo bte¬
uiter ait. uir doctissimus undecumq
uarro quitam multa legit ut aliquid̃
eiscribere uacasss miremur. tam multa
scripsit qm multa uix quemqͣm legere¬
potuisse credamus: iste inqm uir tant̾
ingenio. tantusq doctrina. sirerum
uelut diumarum de quib scripsit op¬

Expanded text:
etiam pro Academicorum dubitatione dietiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemqpotuisse credamus. Iste, inquam, vir tantus ingenio, tantusque doctrina, si rerum velut divinarum, de quibus scribit, op
Abbreviated transcription (Latin):
curiosius ista quesut: quis inue¬
nit doctius: Quis considerauit atten¬
tius. Quis distinxit acutius. Quis
diligentius pleniusq conscripsit. e¬
Qui tam & siminus est suauis eloquio:
doctrina tamen atq sententus ita re¬
fertus est. ut inom̃ eruditione qͣm nos
secularem illi autẽ liberalem uocant.
studiosũ rerum tantũ iste doceat. qͣn¬
tum studiosum uerboꝵ cicero delectat.
Demq & ipse tullius huic tale testimo¬
mum ꝑhibet. ut inlibris achademicis
dicat eam que ibi uersatur disputati¬
onẽ se habuisse cum marco uarrone:
homine inquit omium facile acutis¬
simo. & sine ulla dubitatione doctissi¬
mo. Non ait eloquentissimo uł facun¬
dissimo. qm reuera in hac facultate
multum ĩpar ẽ: s omĩum inquit faci¬
le acutissimo. E meis libris id est acha¬
demicis ubi cuncta dubitanda ẽẽ con¬
tendit: addidit. sine ulla dubitatione
doctissimo. Profecto de hac re sic erat
certus ut auferret dubitationẽ quã solet
inomib adhibere: tamqͣm de hoc uno

Expanded text:
curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno
Abbreviated transcription (Latin):
uasdam uͦ exceptiones axi.¬
eadem ipsa diuma fecit auctoritas
ut liceat hominem occidi: s his excep¬
tis quos ds occidi uibet siue data lege.
siue ad ꝑsonam ꝓ tempore expressa
iussione. Non autem ipse occidit qͥ
ministerium debet iubenti: sicut
adminiculum gladius utenti. S ideo¬
nequaquam contra hoc p̾ceptum fe¬
cerunt quo dictum ẽ ñ occides. qui dõ
auctore bella gesserunt: aut ꝑsonam
gerentes publice potestatis scdm eius
leges hoc est iustissime rationis impe¬
rium sceleratos morte pumerunt. Et
abraham non solum non ẽ culpatus
crudelitatis crimine. uerumetiã lau¬
datus ẽ nomine pietatis: qͦd uoluit
filium nequaqͣm scelerate. s obedien¬
ter occidere. Et merito queritur u¬
trum ꝓ uissu dĩ sit habendum qͦd iep¬
the filiã q̃ patri occurrit occidit: cum
id se uouisset immolaturum dõ qͦdei
redeunti de prelio uictori primitus oc¬
currisset. Nec samson aliter excusat᷑
quod̃ se ipsum cum hostib ruina domꝰ

Expanded text:
uasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi jubet, sive data lege, sive ad personam pro tempore expressa jussione: non autem ipse occidit, qui ministerium debet jubenti sicut adminiculum gladius utenti; snequa.. quam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, uerum etiam laudatus est nomine pietatis, quod uoluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se uouisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio uictori primitus occurrisset; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus
Abbreviated transcription (Latin):
subditur. restat ut de homine intel¬
ligamus qͦd dictum ẽ. ñ occides. Nec
alt̾um ergo. nec de. Neq enim quise
occidit. aliud quã hominẽ occidit.

Expanded text:
subditur: restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.
Abbreviated transcription (Latin):
& d̃m̃ in corporeum & omĩum natu¬
rarum quȩ non sunt qͦd ipse. crea¬
torem nobiscum sentiunt. Alios
autẽ nimis ẽ indignũ ad istam dis¬
putationẽ religionis admittere.
maxime qͦd aꝑud eos qui multis
diis sacroꝵ obsequium deferendum
putant. Isti phy losophos cȩteros no¬
bilitate atq auctoritate uicerunt:
ñ ob aliud nisi quia longo quidem
interuallo. uerumtam̃ reliquis pro¬
pinquiores sunt ueritati. Fn forte
substantiã dĩ quã nec in clud̃t. nec
determinant. nec distendunt loco.
s eam sicut de dõ sentire dignum est.
fatentur incorporea presentia ubiq
totam. a tantis locorum extra mundũ
spacus absentem ẽẽ dicturi sunt. et
uno tantum atq incomparatione
illius infinitatis tam exiguoloco in
quo mundus ẽ occupatam. Non o¬
pinor eos in hec uamiloquia progessu

Expanded text:
et Deum incorporeum et omnium natuet Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressu
Abbreviated transcription (Latin):
einde uidendũ ẽ
isti qui dm conditorẽ mundi
cẽ consentiunt. & tamen quȩrunt
de mundi tempore quid respondea¬
mꝰ qͥd ipsi respondeant de mundi
loco. Ita enim queritur cur potuis
tunc & ñ antea factus sit. que mad
modum queri potest cur hic potius
ubi ẽ & ñ alibi. Ilam suta infinita spa¬
cia temporis ante mundũ cogitant.
inquib eis ñ uidetur ds̃ ab oꝑe ces¬
sare potuisse: similiter cogitent extͣ
mundũ infinita spacia locoꝵ. in
quib si quisqͣm dicat ñ potuisse
uacare omĩpotentem: nonne conse¬
quens erit ut innumerabiles mundoᷤ
cum epiciiro sommare cogantur.
Ea tantũ differentia qͦd eos ille fortu¬
itis motib athomoꝵ gigni asserit &¬
resolui. isti autẽ oꝑe dĩ factos dictu¬
ri sunt si eum ꝑ interminabilẽ im¬
mensitatem locore extra mundum
circumquaq patentiũ uacare no¬
luerint. nec eosdem mundos qͦd e¬
tiam de isto sentiunt. ulla causa pos¬
se dissolui᷑ Cum his enĩ agimus qͥ

Expanded text:
einde uidendum est, isti, qui Deum conditorem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
simas agitans mentes. & instat faci¬
endis adulteriis. & pascitur factis nͥ
qui etiam sacris talib oblectatur.
constituens intemplis symulachra de¬
monũ. amans in ludis symulachra ui¬
tiorũ susurrans mocculto uerba iusti¬
tie ad decipiendos etiam paucos bo¬
nos. frequentans inaꝑto inuitamta

Expanded text:
simas agitans mentes et instat facisimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis, nisi qui etiam sacris talibus oblectatur, constituens in templis simulacra daemonum, amans in ludis simulacra uitiorum, susurrans in occulto uerba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos, frequentans in aperto inuitam
Abbreviated transcription (Latin):
illam suppliciter adorari. ante illã
turpia celebrari. Non ibi pudibundos
mimos. nullã ibi uerecundiorem sce¬
nicã uidimus: cuncta obscenitatis im¬
plebantur officia. Sciebat᷑ uirginali
numini qͥd placeret: & exhibebatur
qͦd de templo domũ matrona doctior
reportaret. Nonnulle pudentiores
auertebant faciẽ abimpuris motib
scenicors: & artem flagitii furtiua in¬
tentione discebant. Hominib namq
uerecundabantur ne auderent im¬
pudicos gestus ore libero cernere: s
multominus audebant sacra eiꝰ qmͣ
uenerabantur. casto corde damnare.
Hoc tam̃ palam discendũ prebebat᷑
intemplo. ad qͦd ꝑpetrandũ saltem
secretũ querebatur in domo: mirante
nimiũ si ullus erat ibi pudor morta¬
lium qͦd humana flagitia ñ libere ho¬
mines cõmitterent. que apud d̃õs
etiam religiose discerent. iratos habi¬
turi nisi etiã exibere curarent. Quis
enimaliꝰ sp̃s occulto instinctu nequis¬

Expanded text:
illam suppliciter adorari, ante illam illam suppliciter adorari, ante illam turpia celmimos, nullam verecundiorem scenicam vidimus; cuncta obscenitatis implebantur officia. Sciebatur virginali numini quid placeret, et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scenicorum, et artem flagitii furtiva intentione discebant. Hominibus namque verecundabantur, ne auderent impudicos gestus ore libero cernere; sed multo minus audebant sacra ejus, quam venerabantur, casto corde damnare. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo, ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo, mirante nimium, si ullus ibi erat, pudore mortalium, quod humana flagitia non libere homines committerent, quae aput deos etiam religiose discerent iratos habituri, nisi etiam exhibere curarent. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequis
Abbreviated transcription (Latin):
angłm lucis: ñ implet negotium de¬
ceptionis. foris itaq popłis celeberri¬
mo strepitu impietas impura circũ¬
sonat: & intus paucis castitas simmu
lata uix sonat. Prebentur ꝓpatula
pudendis. & secreta laudandis: decus
latet. & dedecus patet. Qd malum
geritur. om̃s conuocat spectatores:
qͦd bonum dicit᷑ uix aliqͦs inuenit
auditores: tamqͣm honesta erubescen¬
da sint. & inhonesta głanda. S ubi
hoc nisi indemonũ templis. Ubi
nisi infallacie diuersorus. Illud e¬
miꝰ fit ut honestiores qui pauci sunt
capiantur. hoc autẽ sit ne plures
qui sunt turpissimi corrigantur. ubi
& quando sacrati celestis audiebant
castitatis precepta nescimus: ante ip¬
sum tamen delubrũ. ubi symulachrũ
illud locatũ conspiciebamus. uniuer¬
si undiq confluentes. & ubi quisq po¬
terat stantes. ludos qui agebantur in¬
tentissimi spectabamus: intuentes
alternante conspectu. hinc meretri¬
ciam pompã. illinc uirginem deã:

Expanded text:
angelos lucis , non implet negotium deangelos lucis , non implet negotium deceptionis. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat, et intus paucis castitas simlata uix sonat; praebentur propatula pudendis et secreta laudandis; decus latet et dedecus patet; quod malum geritur omnes conuocat spectatores, quod bonum dicitur uix aliquos inuenit auditores, tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. Sed ubi hoc nisi in daemonum templis? ubi nisi in fallaciae deuersoriis? Illud enim fit, ut honestiores, qui pauci sunt, capiantur; hoc autem, ne plures, qui sunt turpissimi, corrigantur. Ubi et quando sacrati Caelestis audiebant castitatis praecepta, nescimus; ante ipsum tamen delubrum, ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus, uniuersi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissimi spectabamus, intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam, illinc uirginem deam:
Abbreviated transcription (Latin):
ue cumita sint. cũ
palam aꝑteq turpitudines cru¬
delitatib sint mixtȩ. opprobria nu¬
minũ & crimina siue ꝓdita siue con¬
ficta ipsis exposcentib ꝙ nisifieret
irascentib. etiã certis & statutis sollẽ¬
nitatib consecrata illis & dicata cda¬
tuerint. atq ad omĩum ocłos ut
imitanda ꝓponerentur spectanda ꝓ¬
cesserint: quid est qͦd idem ipsi de mo¬
nes quise huiusmodi uoluptatib im¬
mundos ẽẽ sp̃s confitentur. qui suis
flagitus & facmorib siue indicatis
siue fimulatis. eorumq sibi celebra¬
tione petita ab impudentib. extorta
apudentib. auctoresse eẽ uite sce lestȩ
immundeq testantur. phibentur
tamen maditis suis secretisq penet᷑¬
lib dare quedam bona precepta de
morib quibdã uelut electis sacratis
sins Quod si ita ẽ: hoc ipso callidior
eius laude moueatur humana nat᷑a:
nec usq adeo fit turpitudine uitiosa.
ut totũ amittat sensum honestatis.
Proinde malignitas demonũ nisi ali

Expanded text:
e cum ita sint, cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae, obprobria numinum et crimina, siue prodita siue conficta, ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint adque ad omnium oculos ut imitanda proponerentur, spectanda processerint: quid est, quod idem ipsi daemones, qui se huiusce modi uoluptatibus inmundos esse spiritus confitentur, qui suis flagitiis et facinoribus, siue indicatis siue simulatis, eorumque sibi celebratione petita ab inpudentibus, extorta a pudentibus auctores se uitae scelestae inmundaeque testantur, perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam uelut electis sacratis suis? Quod si ita est, hoc ipso callidior eius laude moueatur humana natura, nec usque adeo sit turpitudine uitiosa, ut totum Proinde malignitas daemonum, nisi alic
Abbreviated transcription (Latin):
honores &s głam. s dolis atq falla¬
ciis ambiebant. Unde idem dicit.
S pͥmo magis ambitio qͣm auari¬
tia animos hominũ exercebat: qͦd
tamen uitim ꝓpius. uirtutem
erat. Nam głam. honorem. imꝑi¬
um. bonus & ignauus eque sibiex¬
optant. S ille inquit uera uia niti¬
tur. huic quia bone artes desunt
dolis atq fallaciis contendit. He
sunt ille bone artes. ꝑuirtutẽ scil¬
cet ñ ꝑ fallacem ambitionẽ ad ho¬
re: quȩ tamen bonus & ignauus
eque sibi exoptant. S ille id est
bonus uera uia nititur: uia. untͥs
qua nititur tamqͣm ad possessionis fi¬
nem. id est ad głam. honorem. imꝑiũ.

Expanded text:
honores et gloriam, sed dolis adque fallahonores et gloriam, sed dolis adque fallaciis ambiebant. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam auaritia animos hominum exercebat, quod tamen uitium propius uirtutem erat. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignauus aeque sibi exoptant; sed ille, inquit, uera uia nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis adque fallaciis contendit.\' Hae sunt illae bonae artes, per uirtutem scilicet, non per fallacem ambitionem ad hore; quae tamen bonus et ignauus aeque sibi exoptant; sed ille, id est bonus, uera uia nititur. Via uirtus est, qua nititur tamquam ad possessionis finem, id est ad gloriam honorem imperium.
Abbreviated transcription (Latin):
manos. ut in eorũ magnis laudib
poneretur. Hinc ẽ & illud eiusdem
poete. qͦd cum artib aliarũ genti¬
um eas ipsas ꝓprias romanoꝵ artes
regnandi atq imꝑandi. subigendi ac
debellandi popłos anteponeret: ait
Excudent alii spirantia mollius exa
credo equidem & uiuos ducent de
marmore uultus. Orabunt causas
meliꝰ: celiq meatus describent radio.
& surgentia sydera dicent. Tu regere
imꝑio popłos romane memento:
Hȩ tibi erunt artes: paciq impo¬
nere mores. Parcere subiectis. & de¬
bellare suꝑbos. Has artes illi tanto
ꝑitius exercebant: quanto minusse
uoluptatib dabant & eneruatio¬
ni animi & corporis in concupiscen¬
dis & augendis diuitiis. & ꝑ illas
morib corrumpendis. rapiendo
miseris ciuib. largiendo scenicis
turpib. Unde qui tales iam moꝵ
labe suꝑabant atq abundabant
quando scribebat ista salustius. ca¬
nebatq uirgilius: ñ illis artib ad

Expanded text:
manos, ut in eorum magnis laudibus manos, ut in eorum magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae, quod, cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait: Excudent alii spirantia mollius aera, Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus, Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inponere mores, Parcere subiectis et debellare superbos. Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis et augendis diuitiis et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus. Unde Qui tales iam morum labe superabant adque abundabant, quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius, non illis artibus ad
Abbreviated transcription (Latin):
pe ait. Nec ñ tarquiniũ eiectũ por¬
senna iubebat accipere: ingentiq
urbem obsidione pmebat: eneadȩ
inferrum ꝓ libertate ruebant. Tunc
itaq magnum illis fuit. aut fortit̾
emori. aut libere uiuere. S cum
cet adepta libertaᷤᷤ: tanta cupido glo¬
riȩ incesserat. ut parum eẽt solali¬
bertas. nisi & dominatio quereret᷑.
dum ꝓ magno haberetur qͦd uelut
loquente ioue. idem poeta dicit. Qn
asꝑa iuno quȩ mare nunc t̾rasq me¬
tu celumq fatigat: consilium in me¬
lius referet. mecumq fouebit. ro¬
manos rerum dominos gentemq to¬
gatam. Sic placitum: uemiet lustris
labentib etas. cum domus assaraci
pithiam clatasq micenas seruitio p̾¬
met. ac uictis dominabitur argis.
Que quidem uirgilius iouem indu¬
cens tamqͣm futura p̾dicentem ipse
iam facta recolebat. cernebatq pre¬
sentia. Uerum ꝓpterea comͤmorare
illa uolui: ut ostenderẽ dominatio¬
nem post libertatẽ sic habuisse ro¬

Expanded text:
pe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porpe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente Ioue idem poeta dicit: Quin aspera Iuno, Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, Consilia in melius referet mecumque fouebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Seruitio premet ac uictis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Ro
Abbreviated transcription (Latin):
do głe multa illa miranda fecit. lau¬
dabilia scilicet atq głosa scłm ho¬
minum existimationẽ. Laudat i¬
dem salustius temporib suis mag¬
nos & p̾claros uiros marcũ catonẽ.
& gaium cesarẽ: dicens qͦd diu illa
res publica ñ habuit quemqͣm uir¬
tute magnum. s sua memoria fuis¬
se illos duos ingenti uirtute. diuer¬
sis morib. In laudib autẽ cesaris
posuit qͦd sibi magnũ imꝑium. ex¬
ercitum. bellum nouũ exoptabat.
ubi uirtus enitescere posset. Ita fie¬
bat inuotis uirorum untute mag¬
noꝵs. ut excitaret in bellũ miseras
gentes. & flagello agitaret bellona
sangumeo: ut ẽẽt ubi untus eorũ eni¬
tesceret. Hoc profecto illa laudis aui¬
ditas & głe cupido faciebat. Amore
itaq primitus liberatis. post etiam
dominationis & cupiditate laudis
& głe. multa magna fecerunt. Red¬
dit eis utriusq rei testimoniũ. etiã
poeta insignis illorum. Inde quip¬

Expanded text:
do gloriae multa illa miranda fecit, laudo gloriae multa illa miranda fecit, laudabilia scilicet adque gloriosa secundum hominum existimationem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute, diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quip
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter hanc uiuere uoluerunt. ꝓpter
ri ñ dubitauerunt: ceteras cupidi¬
tates huius unius ingenti cupidi¬
tate pͥsserunt. Ipsam demq patͥ¬
am suam qm̃ seruire uidebatur
inglorium. dommari uͦ atq imꝑare
głosum. prius om̃ĩ studio liberam: de¬
inde dominam ẽẽ cupierunt. Hinc
ẽ qͦd regalem dominationẽ ñ feren¬
tes. annua imꝑia. bmosq imꝑatoreᷤᷤ
sibi fecerunt. qui consules appellati
sunt a consulendo ñ reges aut do¬
mini a regnando atq dominando.
cum & reges utiq a regendo dicti
melius uideantur. ut regnũ a regib.
reges autemut dictũ ẽ a regendo :
ẽ regentis uł beniuolentia consu¬
lentis. s suꝑbia dommantis. Expul¬
so itaq rege tarquinio & consulib
institutis: secutum ẽ qͦd idem au¬
chor in romanorum laudib posuit.
qͦd ciuitas incredibile memoratu
ẽ adepta libertate quantum breui
ereuerit. tanta cupido głe inces¬
serat. Ista gͦ laudis auiditas & cupi¬

Expanded text:
propter hanc uiuere uoluerunt, pro propter hanc uiuere uoluerunt, pro n dubitauerunt; ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando adque dominando\'; cum et reges utique a regendo dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; est regentis, vel benevolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio, et consulibus institutis secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum breui creuerit; tanta cupido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cupi
Abbreviated transcription (Latin):
Iromde uideamus quos romano¬
rum mores. & qm ob causam ds
uerus ad augendum imꝑium adiu¬
uare dignatus ẽ: incuius potestate
sunt etiam regna t̾rena. Quod ut
absolutiꝰ disserere possemus. ad hoc
ꝑtinentem & suꝑiorem librum con¬
scripsimus. qͦd in hac re potestaᷤᷤ nul¬
la sit eorum deors quos etiam reb
nugatoriis colendos putarunt: et
p̾sentis uoluminis partes suꝑiores qͣs
hucusq ꝑduximus de fati questiõe
tollenda: ne quisqͣm cui iam ꝑsuasũ
ẽẽt ñ illorum deors cultu romanum
imꝑium ꝓpagatum atq seruatum.
nescio cui fato potus id tribueret
qͣm d̃i sumini potentissime uolunta¬
ti. ueteres igitur pͥmiq romani qͣn¬
tum eorum docet & commendat hi¬
storia. quamuis ut alie gentes ex¬
cepta una popl̃i hebreorum d̃os fal¬
sos colerent. & ñ do uictimas s de¬
moniis immolarent: tamen laudise
auidi. pecuniȩ liberales erant. głam
ingentem. diuitias honestas uole¬
bant: hanc ardentissime dilexerunł.

Expanded text:
Proinde uideamus, quos Romanorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Quod autem ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque seruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime dilexerunt,