comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
filii sui : ñ possunt ueracit̾ dicere se int̾ra pere¬
grinos: qͣndo ibi st̃ ubi scđm carnẽ nati sunt.
Non enĩ habent alibi ciuitatẽ Ac ꝑhoc: non sunt
int̾ra alienigenȩ. s t̾rigene Unde ait alia scrip¬
tura deqͦdã. Posuit enĩ apud mortẽ domũ suã:
& apud inferos cũ t̾rigenis axes suos Sunt aut̃
& ipsi ꝑegrini & inquilim ñ huic t̾rȩ: s popło
dĩ. a qͦ st̃ alienigene. Unde credentib & scãm ci¬
uitatẽ quȩ ñẽ de hoc mundo habere incipienti¬
b apłs dicit Igit᷑ iã ñ estis ꝑegrini & inqͥlini:
s estis ciues scoꝵ & domestici dĩ Ipsi gͦ st̃ ciues¬

Expanded text:
n possunt veraciter dicere se in terra peregrinos, quando ibi sunt, ubi secundum carnem nati sunt: non enim habent alibi civitatem; ac per hoc non sunt in terra alienigenae, sed terrigenae. Unde ait alia Scriptura de quodam: «Posuit enim apud mortem domum suam, et apud inferos cum terrigenis axes suos» . Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini, non huic terrae, sed populo Dei, a quo sunt alienigenae. Unde credentibus, et sanctam civitatem, quae non est de hoc mundo, habere incipientibus Apostolus dicit: «Igitur jam non estis peregrini et inquilini; sed estis cives sanctorum et domestici D
Abbreviated transcription (Latin):
u nͥ uideant᷑ ꝑintelligentiã: hoc qͦq orationi
uait. & dicit. R. euela oculos meos & con¬
pit interra: ne abscondas ame mandata
N. Ud eni ait suꝑiꝰ reuela oculos meos: hoc
fa dorit ne abscondas ame: & qd̃ ibi dixerat
mabilia delege tua: hoc alio loco repetens
it mandata tua. Nichil ẽ aut̃ mirabiliꝰ in
muandatis d̃. quã dligite inimicos ur̃os: hoc¬

Expanded text:
 intelligentiam, hoc quoque orationi addit et dicit: «Revela oculos meos, et conin terra; ne abscondas a me mandata tua.» Quod enim ait superius, «Revela oculos meos;» hoc postea dixit, «ne abscondas a me:» et quod ibi dixerat, «mirabilia de lege tua;» hoc alio modo repetens ait, «mandata tua.» Nihil est autem mirabilius in mandatis Dei, quam, «Diligite inimicos vestro
Abbreviated transcription (Latin):
mirabilib tius. Ipsas iustificationes a¬
res. qͥs ꝓficiendo cupit app̃hendere. a¬
bilia di uocat Sunt gͦ quedã di uisfs¬
tiones ita mirabiles: ut humana insm¬
tas abeis qͥ exꝑti ñ st̃. ñ ad eas pose p¬
re credat᷑ Unde laborans iste. & eana
difficultate qͦdãmͦ fatigatꝰ: adiuigr.
Dormitauit anima m̾ea inqͥt pretiui
confirma me in uerbis tuis Quid ẽ dona¬
sentio. decidã dormitando. Confirma ne te
q in eis uerbis tuis quȩ iã teneo: quȩ uan
facio: ut ex eis ad alia possim ꝓficiendop
dĩ sic ambulare: ut homo facile possit
dicens : uiã iniqͥtatis amoue ame : ͦ i
lex factoꝵ sub intrauit ut habundaret a¬
lictũ: seqͥt᷑ & dicit: & lege tua misenre nu
Qua lege: nisi lege fidei : Audi apłm. Uie
ñ possumꝰ: ne ignorantes iustitiã di. a¬
nram uolentes constituere. iustitiş de
ñ simꝰ subiecti Inlege itaq factoꝵ ẽ di ubs¬
tis iustitia: inlege. aut̃ fidei subuenientis

Expanded text:
in mirabilibus tuis.» Ipsas justificationes ampliores, quas proficiendo cupit apprehendere, mirabilia Dei vocat. Sunt ergo quaedam Dei justificationes ita mirabiles, ut humana infirmitas ab eis qui experti non sunt, non ad eas posse pervenire credatur. Unde laborans iste, et earum difficultate quodam modo fatigatus, adjungit: «Dormitavit anima mea prae taedio; confirma me in verbis tuis.» Quid est, «dormitasentio, decidam dormitando: confirma itaque me in eis verbis tuis quae jam teneo, quae jam facio, ut ex eis ad alia possim proficiendoDei sic ambulare, ut homo facile possit dicens: «Viam iniquitatis amove a me?» Et quia «lex» factorum «subintravit, ut abundaret delicQua lege nisi lege fidei? Audi Apostolum: n possumus; ne ignorantes Dei justitiam, et nostram volentes constituere, justitiae Dei non simus subjecti . In lege itaque factorum est Dei jubentis justitia; in lege autem fidei, subvenientis
Abbreviated transcription (Latin):
sermo reddendꝰ ẽ: ab illo uersu scilicet ubi ait. in¬
cola ego sũ interra. ñ abscondas ame mandata tua:
siue ut ñ nulli codices habent. inqͥlinꝰ ego sũ int̾ra:
Qd enĩ ẽ ingreco parecos: aliqui nr̃i inquilinꝰ aliqui
incola ñ nulli etiã aduena interp̃tati st̃: Inqͥlini
ñ habentes ꝓpͥã domũ: habitant in aliena. Incolae
aut̃ uł aduenę: utiq aduenticii ꝑhibent᷑. Ubi mag¬
ma de anima exorit᷑ questio Neq enĩ scđm corpꝰ
det̾ra corpꝰ originẽ ducat: S dehac ꝓfundissima
questione: nichil audeo diffinire: Siue enĩ ꝓp̃t̃
animã quȩ absit ut putet᷑ exterra. merito dici
controuersia liberiꝰ. ñ omĩs homo possit hoc dicere.
s cui patria ꝓmissa ẽ ęt̾na incelis: hoc scio quia
tẽptatio ẽ uita humana suꝑ tertã. & iugũ graue
ẽ suꝑ filios adã. Uerũ me plꝰ delectat scđm istã

Expanded text:
sermo reddendus est, ab illo versu scilicet, ubi ait, «Incola ego sum in terra; non abscondas a me mandata tua:» sive, ut nonnulli codices habent, «Inquilinus ego sum in terra.» Quod enim est in graeco πάροικος, aliqui nostri «inquilinus,» aliqui «incola,» nonnunquam etiam «advena» interpretati sunt. Inquilini non habentes propriam domum, habitant in aliena; incolae autem vel advenae, utique adventitii perhibentur. Ubi magna de anima exoritur quaestio. Neque enim secundum corpus  originem ducat. Sed in hac profundissima quaestione nihil audeo definire. Sive enim propter animam quae absit ut putetur ex terra merito dici est ab omni controversia liberius, non omnis homo possit hoc dicere, sed cui patria promissa est aeterna in coelis: hoc scio, quia tentatio est vita humana super terram ; et jugum grave est super filios Adam . Verum me plus delectat secundum is
Abbreviated transcription (Latin):
Qd̾ si recte accipit᷑. ꝓfecto qͥ dicit. adhesit pauim̃to
anima mea. uiuifica me scđ̃m uerbũ tuũ. non
id orat. ut de corpore mortis huiꝰ. morte ipsius
corporis interueniente sołͤatur: qd̾ dies ultimꝰ
nꝰ. qͣndoq futurꝰ ẽ: s ut concupiscentia qua

Expanded text:
d si recte accipitur, profecto qui dicit, «Adhaesit pavimento anima mea, vivifiea me secundum verbum tuum,» non id orat, ut de corpore mortis hujus, morte ipsius corporis interveniente solvatur; quod dies ultimus nus, quandoque facturus est: sed ut concupisc
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ iustꝰ eafide uiuit Nec uͦ possunt caustis
sibi poscit qui dicit: retribue seruo tuo u
& custodiã uerba tua Et qm̃ ante fidẽ ñ hea¬
ni debent᷑. nisi mala ꝓmalis: retribuit ani
ds ꝑindebitã grãm. bona ꝓmalis: harem¬
butionẽ rogat qui dicit. ecce nune retribur s¬
uo tuo uiuã & custodiã uerba tua Quatu
enĩ retributiones st̃ Aut mala ꝑmalis q¬
buuntur. sic̃ ds̃ ignẽ ȩt̃nũ retributurꝰ ẽ in¬

Expanded text:
m justus ex fide vivit , nec possunt custodiri sibi poscit qui dicit, «Retribue servo tuo; vivam, et custodibo verba tua.» Et quoniam ante fidem non homini debentur nisi mala pro malis, retribuit autem Deus per indebitam gratiam bona pro malis; hanc retributionem rogat qui dicit, «Retribue servo tuo; vivam, et custodibo verba tua.» Quatuor sunt enim retributiones: aut mala pro malis retribuuntur, sicut Deus ignem aeternum retributurus est i
Abbreviated transcription (Latin):
nichil breuiꝰ. nichilq grandiꝰ intelligimꝰ ẽẽ
quã xp̃m: in qͦ st̃ om̃s thesauri sapientiȩ &
scientie absconditi. Inde & iste ait se iocun¬
datũ uł delectatũ inhac uia: qͥsi inomnib
diuitiis. Testimonia qͥppe dĩ st̃: qͥb qͣntũ nos
diligat. nob̾ ꝓbare dignat᷑. Comm̃dat aut̃ suã
caritatẽ ad̃s in nob̾: qm̃ cũ adbuc peccatores eẽmꝰ.¬

Expanded text:
us, nihilque grandius intelligimus esse quam Christum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi . Inde et iste ait se jucundatum vel delectatum in hac via, «quasi in omnibus divitiis.» Testimonia quippe Dei sunt, quibus quantum nos diligat, nobis probare dignatur. Commendat autem suam charitatem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores e
Abbreviated transcription (Latin):
In mandatis tuis garriã: & considerabo uias tua:
Quod grecꝰ habet adoliscesso: latini interp̃tes qͥdã
garriã. qͥdã exercebor interp̃tati st̃. quȩ duo int̾
se uident᷑ ẽẽ diuersa: s siexercitatio intelligat᷑
ingenii. cũ qͥdã aelectatione disputationis utrũ¬
q coniungitur: & qͣsi exutroq unĩ aliqͥd tem¬
perat᷑: ut ñ sit aliena abhuiꝰmodi exercitatione
garrulitas Solent enĩ garruli uocari loquaces:
S i aut̃ se indĩ mandatis exercet ȩccła. aduersus
om̃s inimicos fidei xp̃ianȩ. atq catholicȩ:
copiosis doctoꝵ disputationib garrula ẽ: quȩ
tunc fructuose st̃ disputantib. si ñ ibi conside¬

Expanded text:
am et considerabo vias tuas.» Quod graecus habet ἀδολεσχήσω, latini interpretes quidam «garriam,» quidam «exercebor,» interpretati sunt; quae duo inter se videntur esse diversa: sed si exercitatio intelligatur ingenii, cum quadam delectatione disputationis, utrumque conjungitur, et quasi ex utroque unum aliquid temperatur, ut non sit aliena ab hujusmodi exercitatione garrulitas. Solent enim garruli vocari loquaces. Sic autem se in Dei mandatis exercet Ecclesia, adversus omnes inimicos fidei christianae atque catholicae copiosis doctorum disputationibus garrula: quae tunc fructuosae sunt disputantibus, si non ibi conside
Abbreviated transcription (Latin):
pis utiq concupisco Quid gͥ opꝰ ẽ ut earũ
aderiũ concupiscã cũ iã iđ habeã. & hab̾e
ne sentiuã: Non eni possũ concupiscere desi¬
deti iustitię. nͥ concupiscendo iustitiã. An
oi t̃ qd supiꝰ dexi. qd̃ diligenda sit etiã ipsa
dilectio qͣ diligit᷑ qd̾ diligi oportet: sicut odio
habenda ẽ dilectio. qͥ diligit᷑ qd̾ diligi ñ oportet :
O dio qͥppe habuimꝰ concupiscentiã nr̃ãm: qua
caro concupiscit ad uersus sp̃m Et quid ẽ ista
concupiscentia. nͥ mala dilectio: Et diligimus
concupiscentiã nram: qͣ sp̃s concupiscit aduersꝰ
carnẽ. Et qͥd ẽ ista concupiscentia. nͥ bona dilec¬
tio: Cũ aut̃ ar̃ diligenda ẽ. qͥd aliud dr̃. quã
concupiscenda ẽ/ Quo circa qm̃ recte concupiᷤ ⁊̃¬
cuntur iustificationes di: recte concupiscitur
concupiscentia iustificationũ dĩ Hoc enĩ alio mͦ¬
sic dici potest Si recte diligunt᷑ iustificationes
dĩ: recte diligit᷑ dilectio iustificationũ dĩ An

Expanded text:
opus est ut earum desiderium concupiscam, cum jam id habeam, et habere me sentiam? Non enim possem concupiscere desiderium justitiae, nisi concupiscendo justitiam. An hoc est quod superius dixi, quod diligenda sit etiam ipsa dilectio qua diligitur quod diligi oportet; sicut odio habenda est dilectio qua diligitur quod diligi non oportet? Odio quippe habemus concupiscentiam nostram qua caro concupiscit adversus spiritum: et quid est ista concupiscentia, nisi mala dilectio? Et diligimus concupiscentiam nostram qua spiritus concupiscit adversus carnem: et quid est ista concupiscentia, nisi bona dilectio? Cum autem dicitur, Diligenda est, quid aliud dicitur quam, concupiscenda est? Quocirca quoniam recte concupiscuntur justificationes Dei, recte concupiscitur concupiscentia justificationum Dei. Hoc enim alio modo sic potest dici: si recte diliguntur justificationes Dei, recte diligitur dilectio justificationum Dei. An
Abbreviated transcription (Latin):
aibis suis enuntiauit omĩa iudicia dei.
i ulhuc uelit discere iustificationes dei ñ
iunnt᷑: nͥ ut eas discere uelle intelligatur
undo. ñ memoria retinendo & loquendo:
aisidnõ demonstrauit debere nos petere:
lit q nichil possumꝰ facere. S hoc ante istũ
n om̃a iudicia oris dĩ in labiis suis enuntias¬
i iũ dicta sint inscrutabilia. & de quoꝵ ꝓ
maitatt alibi scriptũ ẽ. iudicia tua abyssus
tta: qͥntũ d̾s donat tractare suscepimus

Expanded text:
iis suis enuntiavit omnia judicia Dei, ut adhuc velit discere justificationes Dei, non invenitur, nisi ut eas discere velle intelligatur faciendo, non memoria retinendo et loquendo; et id a Domino demonstravit debere nos petere, sine quo nihil possumus facere. Sed hoc ante istum odo se dixerit omnia judicia oris Dei in labiis suis enuntiasse, cum dicta sint inscrutabilia, et de quorum profunditate alibi scriptum est, «Judicia tua abyssus multa» ; quantum Deus donat, tractare suscepimus.
Abbreviated transcription (Latin):
t e ipsũ desideriũ nil aliud quã concu¬
senia: Nã & desiderare: ꝓculdubio con¬
upsere ẽ. Quis ẽ iste mirabilis. atq in ex¬
ni abũ. hoc ẽ carere fastidio. in animo est
ñ norpore: & habet eã ñ git̾uris & fauciũ
ippotait corpꝰ: qͣndo appetit animꝰ. nec appetit
orpꝰ. Cũ aut̃ utrũq animi ẽ. & utrũq con¬
apiscentia ẽ. cur ñ concupisco desiderium

Expanded text:
d quam concupiscentia? Nam et desiderare procul dubio concupiscere est. Quis est iste mirabilis atque inexrare cibum, hoc est carere fastidio, in animo est, non in corpore: et habet eam non gutturis et faucium appetat corpus, quando appetit animus nec appetit corpus. Cum autem utrumque animi est, et utrumque concupiscentia est, cur concupisco d
Abbreviated transcription (Latin):
regente: illo faciente: neq ꝑse ipse posset: cũ
ait. utinã dirigant᷑ uiȩ meę: & hic ubi addidit.
incorde meo abscondi eloqͥa tua ut ñ peccẽ tibi:
continuo diuinũ quesiuit auxiliũ. Nã incorde
iustitiȩ sequerentur: Cũ enĩ hoc dixisset. adiunr̃
Benediet᷑ es dñc. doce me iustificatins
tua. ut ñ peccẽ tibi Qͥd gͦ adhuc ea quat
discere: quȩ abscondita iã custodit inen
Qd utiq ñ fecisset: nͥ ea didicisset. Ut qͥdꝰ
dit & dicit. doce me iustificationes tuas
qr eas uult faciendo discere: ñ loquendo un
moria retinendo: Im̃ gͦ sicut in alio psalds
legit᷑. benedictionẽ dabit qͥ legẽ dedit ussbe

Expanded text:
regente, illo faciente: neque enim per se ipse posset, cum regente, illo faciente: neque enim per se ipse posset, cum ait, «Utinam dirigantur viae meae:» et hic ubi addidit, «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi;» continuo divinum quaesivit auxilium, ne in corde justitiae sequerentur. Cum enim hoc dixisset, adjunxit, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas. tua, ut non peccem tibi:» Quid ergo adhuc ea quaerit discere, quae abscondita jam custodit in corde? quod utique non fecisset, nisi ea didicisset. Utquid ergo addit et dicit, «Doce me justificationes tuas,» nisi quia eas vult faciendo discere, non loquendo vel memoria retinendo? Quoniam ergo, sicut in alio psalmo legitur, «Benedictionem dabit qui legem d
Abbreviated transcription (Latin):
uerba dĩ: in qͦ dixerat uiã suã corrigere iuniorẽ:
Nã utiq hoc ẽ nerepellas me amandatis tuis. Id ẽ
enĩ ado repelli: nisi ñ adiuuari: Mandatis qͥppe
eiꝰ rectis atq ardius humana ñ contẽperatur
infirmitas: nisi p̃ueniens eiꝰ adiuuet Raritas:
Quos aut̃ ñ aduiuat. hos merito ꝑhibet᷑ repellere¬
& tãqua flãmea framea ꝓbibent᷑ indigni. ne
manũ extendant ad arborẽ uitȩ. Quis ẽ aut̃
dignꝰ. ex qͦ ꝑunũ hominẽ peccatũ intrauit in
mundũ: & ꝑ peccatũ mors. & ita in om̃s homineᷤ
ꝑtransiit. in quo peecauerunt: S indebita dei
miscdia: sanat᷑ debita nr̃a miseria. Nã iste qͥloqͥt᷑¬
& dicit in toto corde meo exqͥsiui te. & hoc unde
posset: nͥ eũ auersũ. ad se ipse conuerteret cui dr̃.
d̾s tu conuertens uiuificabis nos. & ille ꝑditũ que¬
reret. & errantẽ ille reuocaret qͥdicit: qd̾ perierat¬
& corrigit uiã suã incustodiendo uerba dĩ. illo

Expanded text:
 dixerat viam suam corrigere juniorem. Nam utique hoc est, «Ne repellas me a mandatis tuis:» quid est enim a Deo repelli, nisi non adjuvari? Mandatis quippe ejus rectis atque arduis humana non contemperatur infirmitas, nisi praeveniens ejus adjuvet charitas. Quos autem non adjuvat, hos merito perhibetur repellere, tanquam flammea framea prohibeantur indigni, ne manum extendant ad arborem vitae . Quis est autem dignus, ex quo per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt ? Sed indebita Dei misericordia sanatur debita nostra miseria. Nam iste qui loquitur et dicit, «In toto corde meo exquisivi te;» et hoc unde posset, nisi eum aversum ad se ipse converteret, cui dicitur, «Deus, tu convertens vivificabis» «nos» , et ille perditum quaereret, et errantem ille revocaret, qui dicitet corrigit viam suam in custodiendo verba Dei, illo
Abbreviated transcription (Latin):
patri diceret: iã ñ sũ dignꝰ uocari filius tuus
⁊erciꝰ qͦq mͥ intellectꝰ occurrit: quẽ qͥdẽ ego qͣn¬
tũ ꝓmodulo meo sapio. duob suꝑiorib ante pono:
ut senior agnoseatur uetꝰ homo. & nouus iunior:
senior qͥ portat imaginẽ terreni hominis. unior
p̾e̾a sp̃itale: Sit. gͦ licet quilibet qͣnͣtũ ad ȩtatẽ
ꝑtinet corporis. annosa uetustate decrepitus.
iunior erit. ad dm̃ ꝑcepta gr̃ȩ nouitate conuersꝰ.
Et in hoc corrigit iunior uiã suã. in custodiendo
uerba eiꝰ: hoc ẽ uerbũ fidei qd̃ p̃dicamꝰ: & ipsa
ẽ fides quȩ ꝑdilectionẽ oꝑat᷑ S iste iunior po
ui. heres testam̃ti noui: iste iunior. ñ cain. sed
abel: ñ ismael. seo ysaac : ñ esau s isrł: non
manasses s effrauim : non heli s samuel: non
saul s dauid: qͥd adiungat adtendete. In toto

Expanded text:
am non sum dignus vocari filius tuus» Tertius quoque intellectus mihi occurrit, quem quidem ego, quantum pro modulo meo sapio, duobus superioribus antepono: ut senior agnoscatur, vetus homo; et novus, junior: senior, qui portat imaginem terreni hominis; junior, postea spirituale» . Sit ergo licet quilibet, quantum ad aetatem pertinet corporis, annosa vetustate decrepitus, junior erit ad Deum percepta gratiae novitate conversus; et in hoc corrigit viam suam, in custodiendo verba ejus: hoc est verbum fidei quod praedicamus , et ipsa est fides qci, haeres testamenti novi, iste junior non Cain, sed Abel; non Ismael, sed Isaac; non Esau, sed Israel; non Manasses, sed Ephraem; non Heli, sed Samuel; non Saul, sed David; quid adjungat attendite: «In toto
Abbreviated transcription (Latin):
do diuitiarũ sapientiȩ & scientiȩ dĩ. quen
inscrutabilia st̃ iudicia eiꝰ. & inuestigabilis
uiȩ eiꝰ : Dñs dicit. Adhuc multa habeo us
dicere: s non potestis portare mͦ. Et quius
continuo ꝓmiserit eis omnẽ ueritatẽ ꝑsp̃m

Expanded text:
 sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus» ! Dominus dicit, «Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo:» et quamvis continuo promiserit eis omnem veritatem per Sp
Abbreviated transcription (Latin):
Qui enĩ incorde meo abscondi eloqͥa tua ir i
peccẽ tibi. legẽ dedisti. da etiẽ beneditimna
grẽ. ut faciendo discam. qd̾ intimando usss
Hec satis sint. ut ur̃ȩ m̃tes sine fastidio uo¬
antur. Alum sermonẽ. hȩc desiderant qu

Expanded text:
Quia enim in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi, legem dedisti; da etiam benedictionem gratiae, ut faciendo discam quod intimando jussisti. Haec satis sint, ut vestrae mentes sine fastidio nutriantur: alium sermonem desiderant qu
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑmanserit ñ auditor obliuiosꝰ factꝰ s fatta.
operis: hic. beatꝰ infacto suo erit. Talẽ se ste
uult ẽẽ. ut inspiciat tãꝗͣ inspeculũ mandata
dĩ & ñ confundat᷑: qr ñ auditor eoꝵ tantum
uult eẽ. s factor. Proptea optat dirigi uias
suas: ad custodiendas iustificationes dĩ. Undi
dirigi. nͥ grã dĩ: Auoqͥn. legẽ di habebit. ñ ill

Expanded text:
manserit, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit» . Talem se iste vult esse, ut inspiciat tanquam in speculo mandata Dei, et non confundatur; quia non «auditor» eorum tantum vult esse, sed «factor.» Propterea optat dirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei. Unde dirigi, nisi gratia Dei? Alioquin legem Dei habebit
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiã. diuinitꝰ adiuuari. qd̾ dĩ p̃cepta no
innoticiam ꝑferunt᷑. ut ea cognita iam sin
ulla dĩ grã solis nr̃ȩ uoluntatis uirib im pla
ñ optat hic dirigi uias suas adcustodiendis ug¬
ficationes dĩ: nisi iam eiꝰ acceptis ipso p̃epiat
mandatis: Adhoc enĩ ꝑtinet qd̾ p̃misit: ti he¬
pisti mandata tua custodiri nimis Tãꝗ dunt¬

Expanded text:
justitiam divinitus adjuvari, quod Dei praecepta nobis justitiam divinitus adjuvari, quod Dei praecepta nobis in notitiam proferuntur, ut ea cognita, jam sine ulla Dei gratia, solis nostrae voluntatis viribus impleantur; non optat hic dirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei, nisi jam ejus acceptis ipso praecipiente mandatis. Ad hoc enim pertinet quod praemisit, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis.» Tanqu
Abbreviated transcription (Latin):
inueniamꝰ inlitteris sacris: & ponamꝰ insermo¬
todiri nimis. ñ nͥ ualde intelligimꝰ si recte.
intelligimꝰ: & nimis te diligo si alicui carissi¬
mo dicimꝰ : ñ utiq plusquã oportet. s ualde
nos diligere intelligi uolumꝰ Deniq illa greca
sententia ñ habet hoc uerbũ. qd̃ bic legit᷑ Ibi
de : nuinis & dictũ inuenimꝰ & dicimꝰ Unde ñ¬
nulli etiã latrii codices ñ habent tu p̃cepisti
mandata tua custodiri nimis: sed ualde:¬
U alde utiq p̃cepit hoc ds: & ualde oporteit q
meȩ: ad custodiendas iustificationes tuas. Pos¬
qͥdẽ tu: s utinã qd̾ p̃cepisti fiat mͥ Ubiau
utinã. uocẽ optantis agnosce: & agnita ur
optantis: depone suꝑbiã p̃sum̃tis Quis o
se dicat optare. qd̾ sic habet in arbitrii pari¬
te: ut nullo indigens adiuinto possit efreg
nͥ abillo: aqͦ patre luminũ. om̃e datũ optis
Propt̃ eos aut̃ qͥ putant hoc solo nos adfaciis

Expanded text:
inueniamus in litteris sacris, et ponamus in sermoinueniamus in litteris sacris, et ponamus in sermoon nisi ualde intellegimus, si recte intellegimus, et nimis te diligo, si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed ualde nos diligere intellegi uolumus. denique illa Graeca sententia, ne quid nimis, non habet hoc uerbum quod hic legitur. ibi de et dictum invenimus, et dicimus: unde nonnulli etiam latini codices non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis:» sed, «valde.» Valde itaque praecepit hoc Deus, et valde oportet Dei viae meae ad custodiendas justificationes tuas.» Pdem tu, sed utinam quod praecepisti fiat mihi. Ubi audis «Utinam,» vocem optantis agnosce; at agnita voce optantis, depone superbiam praesumentis. Quis enim se dicat optare quod sic habet in arbitrii potestate, ut nullo indigens adjumento id possit efficere? nisi ab illo, a quo «Patre luminum omne datum optimum Propter eos autem qui putant hoc solo nos ad faciendam
Abbreviated transcription (Latin):
hoꝵ intelligamꝰ: contra illã memorabilẽ nobilẽ¬
q sententiã hoc dictũ uidet᷑. quã greci laudañ
insapientib suis. & latini laudando consenti¬
unt: neqͥd nimis Si enĩ hoc uerũ ẽ ut nequid
nimis fiat: qͦmͦ uerũ ẽ qd̾ hic dr̃. tu p̃cepisti
mandata tua custodiri nimis: Quando ds̃
terreri. intuentes qd̾ scriptũ ẽ ñ ne stultam
fecit d̃s sapientiã huiꝰ mundi: & potiꝰ istam
sententiã falsã eẽ crederemꝰ. qua dictũ ẽ. neqͥd
nimis. quã diuinũ eloqͥũ ubi legimꝰ atq cantamꝰ
tu p̃cepisti mandata tua custodiri nimis: nisi
nos ñ greca elatio s uera ratio reuocaret,
quã oportet: Hoꝵ inmedio modꝰ ẽ: qͦ dr̃ satiꝰ¬
ẽ: Cũ utiq utile sit inuita & morib ut ampliꝰ
quã oportet nichil omĩno faciamꝰ. ꝓfecto uerã
ẽẽ sententiã neqͥd nimis. fateri potiꝰ quã negare
debemꝰ: S aliqndo latina lingua hoc uerbo
sic abutitur: ut nimis ꝓeo qd ẽ ualde & positũ

Expanded text:
illam memorabilem nobilemque sententiam hoc dictum videtur, quam Graeci laudant in sapientibus suis, et Latini laudando consentiunt: «Ne quid nimis» . Si enim hoc verum est, ut ne quid nimis fiat; quomodo verum est quod hic dicitur, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis?» quando Deuteneri, intuentes quod scriptum est, «Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi» ? et potius istam sententiam falsam enimis», quam divinum eloquium, ubi legimus atque cantamus, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis;» nisi nos non graeca elatio, sed vera ratio revocaret. quam oportet. Horum in medio modus est, quod disit in uita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto ueram esse sententiam, ne quid nimis, fateri potius quam negare debemus. sed aliquando Latina lingua hoc uerbo sic abutitur ut nimis pro eo quod est ualde, et positum
Abbreviated transcription (Latin):
qr in xp̃o ñ crediderunt Ergo conuertantur.
& in eũ qͥ nistificat impiũ pie credant: atq
inillo miscdiã peccatis dimissis. & ueritatem
cõpletis ꝓmissis. hoc ẽ unuersas uias dñi in-¬
ueniant : in qͥb ambulantes ñ oꝑant᷑ iniqͥtatẽ
quia ñ tenebq̾nt infidelitatẽ: s fidẽ quȩ per

Expanded text:
 non crediderunt. Ergo convertantur, et in eum qui justificat impium, pie credant, atque in illo misericordiam peccatis dimissis, et veritatem completis promissis, hoc est, universas vias Domini inveniant: in quibus ambulantes non operabuntur iniquitatem; quia non tenebunt infi
Abbreviated transcription (Latin):
liptismatis ẽ solutus: cũ omib que illi oboe
dentes fecimꝰ. diximꝰ cogitaiuimꝰ : nec nobis
aniceps languor iste ob eẽt. quãus in ẽẽt. si
disideriis eiꝰ illicitis nullis uinquã obedientiã
plremꝰ. siue oꝑatione. siue locutione. siue taci¬
ti asensione : donec etiã ipse sanaret᷑: cũ id¬

Expanded text:
Baptismatis est solutBaptismatis est solutdientes fecimus, diximus, cogitavimus. Nec nobis deinceps languor iste obesset, quamvis inesset, si desideriis ejus illicitis nullis unquam obedientiam praeberemus sive operatione, sive locutione, sive tacita assensione, donec etiam ipse sanaretur. I
Abbreviated transcription (Latin):
ac ꝑhoc qm̃ iustus exfide uiuit. Ab ista uia
diũ. illa alienat iniqͥtas: quȩ ẽ infidelitas.
Inbac aut̃ uia. id ẽ infide pia. qͥsqͥs ambulat:
aut peccatũ ñ oꝑat᷑. aut siqͥd adeuiante cõ¬
mittit᷑. ꝓpt̃ uiã ñ imputatur: & tãquã non
fuerit oꝑatꝰ accipit᷑. Et ido bene etiã sic in¬
telligit᷑. ñ enĩ qui oꝑant᷑ iniqͥtatẽ inuiis eiuᷤ
ambulauerunt : ut hanc iniqͥtatẽ significaue¬
rit quȩ recedit afide. aut ñ accedit adfidem:
Q uẽ admodũ enĩ ait dñs De uideis. si ĩ uenissem
peccatũ ñ haberent. nec utiq sine ullo peccato
erant antequã xp̃c ueniret incarne. & ex quo
uenit ceperunt babere peccatũ: s peccatũ quod¬
dã certũ id ẽ infidelitatiꝰ intelligi uoluit. qm̃

Expanded text:
 quoniam justus ex fide vivit , ab ista via Domini illa alienat iniquitas, quae est infidelitas. In hac autem via, id est, in fide pia, quisquis ambulat, aut peccatum non operatur, aut si quid a deviante committitur, propter viam non imputatur, et tanquam non fuerit otelligitur, «Non enim qui operantur iniquitatem, in viis ejus ambulaverunt;» ut hanc iniquitatem significaverit, quae recedit a fide, aut non accedit ad fidem. Quemadmodum enim ait Dominus de Judaeis, «Si non venissem, peccatum non haberent» ; nec utique sine ullo peccato erant, antequam Christus veniret in carne, et ex quo venit, coeperunt habere peccatum; sed peccatum quoddam certum, i
Abbreviated transcription (Latin):
alleriis peccati uł facto. uł dicto. uł cogitatu.
ohidiamꝰ: qͣndo aduersus maiora uigilantib
qulĩ in cautis minuta subrepunt. quȩ si ad¬
ursus nos colligant᷑: & si ñ singula suis motib
conterunt: omia tam̃ aceruo nos obruunt:
t ꝓpt hoc etiã in uidet᷑ qͥ ambulant inuiis
diũ dieunt dimitte nob̵ debita nr̃a: qm̃ adiuaᷤ¬
dñ & psa oratio ꝑtinet. &t ipsa confessio: quaus
ñ adea peccata ꝑtineat: Itaq inuiis dñi qͦs
om̃s fides una cõplectitur. qͥ in eũ credit qͥ iusti¬
ficat impiũ. qͥ etiã dixit ego sũ uia. nemo¬
oꝑat᷑ peccatũ: sed confitet᷑. Deiuat gͦ cũ peccat.¬
& idõ uiȩ peccatũ ñ tribiit᷑. qd̾ adeitiante cõ¬
mittatur: s inuta fidei ꝓ ñ peccantib habent᷑
qͥb peccata ñ imputantur De qͥb apłs paulꝰ
iusticiã fidei cõm̃dans. inpsalmo scriptum ẽẽ
monstrauit Beati quoꝵ remisse st̃ iniqͥtates:
& quoꝵ tecta st̃ peccata Beatꝰ uir. cui non

Expanded text:
eriis peccati vel facto vel dicto vel cogitato obediamus, quando adversus majora vigilantibus, quaedam incautis minuta subrepunt, quae si adversus nos colligantur, etsi non singula suis motibus conterunt, omnia tamen acervo nos obruunt. Et propter haec etiam hi qui ambulant in viis Domini, dicunt: Dimitte nobis debita nostra , qu ipsa oratio pertinet, et ipsa confessio, quamvis non ad eas peccata pertineant . Itaque in viis Domini , quas omnes fides una complectitur, qua in eum creditur qui justificat impium , qui etiam dixit: Ego sum via , nemo peccatn tribuitur, quod a deviante committitur, sed in via fidei pro non peccantibus habentur, quibus peccata non imputantur. De quibus apostolus Paulus justitiam fidei commendans , in psalmis scriptum esse monstravit: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir
Abbreviated transcription (Latin):
mini Suȩ utiq ita questio soluit᷑: ut in ac¬
cessibilis u̾irib nr̃is: accedat᷑ aut̃ ad eũ mu¬
nerib suis Quãquã & si nemini om̃ino scõꝵ
quãdiu corpꝰ qd̃ corrũpit᷑ ad grauat animã.
omĩa iudicia dĩ scire concedit᷑: qr reuera
multũ ẽ adhomunẽ. cũ ꝑfecto ut aliqͥd exem¬
pli grã dicã. unde iudicioꝵ dĩ coniciatur
imm̃sitas. cũ nemo sine iudicio dĩ sit tardꝰ
inanimo. uł claudꝰ incorpore : habet tamen
unde dicat ȩccła. hoc ẽ ppłs adqͥsitionis &
ueracit̾ dicat. in labiis meis enuntiaui omĩa
iudicia oris tui: id ẽ nichil iudicioꝵ tuoꝵ
tacui quȩ mͥ ꝑ eloqͥa tua in notescere uoluisti:
s omĩa prorsus in labiis meis enuntiaui
omĩa iudicia tua. s omĩa iudicia oris tui.¬

Expanded text:
quaestio ita solvitur, ut inaccessibilis sit viribus nostris, accedatur autem ad eum muneribus suis. Quanquam etsi nemini omnino sanctorum, quandiu corpus quod corrumpitur, aggravat animam , omnia judicia Dei scire conceditur, quia revera multum est ad hominem, cum profecto ut aliquid exempli gratia dicam, unde judiciorum Dei conjiciatur immensitas nemo sine judicio Dei sit tardus in animo, vel claudus in corpore: habet tamen unde dicat Ecclesia, hoc est, populus acquisitionis, et veraciter dicat: In labiis meis enuntiavi omnia judicia oris tui, id est, nihil judiciorum tuorum tacui, quae mihi per eloquia tua innotescere voluisti, sed omnia prorsus in labiis meis enuntiavi. omnia judicia tua, sed omnia
Abbreviated transcription (Latin):
dã iscrutabilia. & sic̃ multa abyssus ꝓ¬
di e octusta. An & ipsa nota st̃ qͥb dam
excellentiorib m̃bris hominis huiꝰ: qͥ cũ suo
capite saluatore:. totꝰ ẽ xp̃c : Inscrutabilia
enĩ fortasse dicta st̃ homini: qr uirib suis ea
ñ potest ꝑscrutari S cur ñ possit dono spũs
scĩ: cui cũq hoc dñs conferre dignat᷑ : Sic
enĩ illud dictũ ẽ. ds habitat lucẽ in accessibi

Expanded text:
dam inscrutabilia, et sicut multa abyssus profunda et occulta. An et ipsa nota sunt quibusdam excellentioribus membris hominis hujus, qui cum suo capite Salvatore totus est Christus? Inscrutabilia enim fortasse dicta sunt homini, quia viribus suis ea non potest perscrutari. Sed cur non possit dono Spiritus sancti, cuicumque hoc Dominus conferre dignatur? Sic enim et illud dictum est: Deus habitat lucem inacce
Abbreviated transcription (Latin):
totũ: Neq enĩ & femina ñ beata quȩ ñ abiit
inconsilio impioꝵ: ubi tam̃ dictũ ẽ beatꝰ uir:
Hic uͦ nec homo ait. nec uir: s uiuenior. Nam¬
qͥd : Desꝑandꝰ ẽ senior: Aut in alio etiam¬
corrigit senior uiã suã. quã incustodiendo
uerba dĩ: Anforte admonitio ẽ. qua ętate.
potissimũ fieri debeat: scđ̾m illud qd̃ alibi
scriptũ ẽ. fili. a iuiuentute tua excipe doctri¬
nã. & usq ad canos inuenies sapientiã : Est &
aliꝰ intellectꝰ. ut ille hic agnoscat᷑ filiꝰ eugłicus
iunior. qͥ ꝓfectus apatre in regionẽ longinquã.
effudit substantiã suã uiuens cũ meretricib
ꝓdige: & pꝰea quã porcos pauit. egestatẽ fa¬
m̃q ꝑpessus. reuersus ẽ ad semetipsũ & dioxit:

Expanded text:
totum. Neque enim et femina non beata quae non abiit totum. Neque enim et femina non beata quae non abiit in consilio impiorum: ubi tamen dictum est, «Beatus vir» . Hic vero nec Homo ait, nec Vir, sed «junior.» Numquid desperandus est senior? aut in alio corrigit etiam senior viam suam, quam in custodiendo verba Dei? An forte admonitio est, qua aetate potissimum fieri debeat; secundum illud quod alibi scriptum est: «Fili, a juventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos invenies sapientiam» ? Est et alius intellectus, ut ille hic agnoscatur filius evangelicus junior, qui profectus a patre in regionem longinquam, effudit substantiam suam vivens cum meretricibus prodige; et posteaquam porcos pavit, egestatem famemque perpessus, rever
Abbreviated transcription (Latin):
inpsalmo: & sicut dñs donat.
eiꝰ sacras litteras ꝑscrutem᷑.
quo corrigit iunior uiã suã : in
custodiendo uerba tua Interrogat
se: & respondet sibi In qͦ corrigit uinior uiã
suã : huc usq interrogatio ẽ Deinde responsio:
incustodiendo uerba tua. S hoc loco. custo di¬
tio uerboꝵ dĩ: intelligenda ẽ oꝑatio p̃ceptoꝵ:
Frustra enĩ custodiunt᷑ memoria : si ñ custodiunt᷑
& uita Nam qͥdã uerba dĩ tenendo agunt
ne obliuiscant᷑ : nec agunt uiuendo ut corri¬
gantur: Non aut̃ ait iste inqͦ exercet unior
uiã suã : s in qͦ corrigit uiã suã: atq adhoc
respondet. incustodiendo uerba tua Neque
ullo mͦ dicenda ẽ. uia correcta: quãdii ẽ. uia
ꝑuersa. S qͥd sibi uult iste iunior: Potuit
enĩ dicere. in qͦ corrigit homo uiã stiã: aut
inqͦ corrigit uir uiã suã: qd̾ plerũq inscrip¬
turis ita ponit᷑: ut asexu honoratiori. homo
intelligat᷑: mͦ locutionis. qͦ significatur a parte

Expanded text:
sicut Dominus donat, ejus sacras Litteras perscrutemur: «In quo corrigit junior viam suam? In custodiendo verba tua.» Interrogat se, et respondet sibi. «In quo corrigit junior viam suam?» huc usque interrogatio est: deinde responsio, «In custodiendo verba tua.» Sed hoc loco custoditio verborum Dei, intelligenda est operatio praeceptorum: frustra enim custodiuntur memoria, si non custodiantur et vita. Nam quidam verba Dei tenendo agunt ne obliviscantur, nec agunt vivendo ut corrigantur: non autem ait iste, In quo exercet junior memoriam suam? sed, «In quo corrigit viam suam?» atque ad hoc respondet, «In custodiendo verba tua.» Neque ullo modo dicenda est via correcta, quamdiu est vita perversa. 2. Sed quid sibi vult iste junior? Potuit enim dicere: In quo corrigit homo viam suam? aut, In quo corrigit vir viam suam? quod plerumque in Scripturis ita ponitur, ut a sexu honoratiore homo intelligatur, modo locutionis quo significatur a parte
Abbreviated transcription (Latin):
eiã sic intelligi: ut eiꝰ ista sit uox. qͥ cũ
dinsset in habundantia sua ñ mouebor inȩt̃nũ.
udit sua uirtute confidens: ut ostenderet
dutori eiꝰ uirtutẽ. auertit abeo faciẽ suã.
efitꝰ ẽ conturbatꝰ: Inueniens gͦ se. nec iã
psimnens de se: clamat Nederelinquas me
isꝙ ualde: Si enĩ dereliqͥsti ut sine ad iuto
Ano infirmꝰ appareã: noli usq ualde. ne

Expanded text:
igi, ut ejus ista sit vox, qui cum dixisset in abundantia sua, «Non movebor in aeternum,» velut sua virtute confidens; ut ostenderet decori ejus virtutem, avertit ab eo faciem suam, et factus est conturbatus . Inveniens ergo se, nec jam praesumens de se, clamat, «Ne derelinquas me usque valde.» Si enim dereliquisti, ut sine adjutorio tuo infirmus appaream, noli «usque valde,» ne
Abbreviated transcription (Latin):
tione. in omĩ correptione. in grã quam
donare dignatus ẽ in indulgentia. qe nob̾
non hoc reddidit qd̃ debebat: in om̃ibus
oꝑibꝰ eiꝰ: benedic̃ anima nr̃a dñm hoc
enĩ cantauimꝰ: Inde incipit psalinus
de quo loqͥmur. donante ipso qđ possumus.
quẽ nr̃a anuna benedicit Unus quisq nr̃m
excitet. & ex hortet᷑ animani suã. & dicat ei
Enedie anima

Expanded text:
tione, in omni correptione, in gratia quam donare dignatus est, in indulgentia qua nobis non hoc reddidit quod debebat, in omnibus operibus ejus, benedicat anima nostra Dominum. Hoc enim cantavimus; inde incipit Psalmus, de quo loquemur, donante ipso, quod possumus, quem nostra anima benedicit. Unusquisque nostrum excitet et exhortetur animam suam, et dicat ei: «Benedic, anima
Abbreviated transcription (Latin):
fiunt Hanc aut̃ qͣ ñ fiunt nͥ ꝑdilectionẽ. ubi qͥti
habet delectationẽ. ꝓpt̃ qd̾ dictũ ẽ. inntua suaite
doce me iustificationes tuas: sequens uersus ostride
ubi ait. bona mͥ lex oris tui. suꝑ milia auri & agt
ut ampliꝰ diligat caritas legẽ dĩ. quã diligit cupa¬
tas milia auri & argenti. Ex ꝑLicit SeRar¬

Expanded text:
 dilectionem, ubi qui facit habet delectationem, propter quod dictum est, «In tua suavitate doce me justificationes tuas;» sequens versus ostendit, ubi ait, «Bona mihi lex oris tui, super millia auri et argenti:» ut amplius diligat charitas legem Dei, quam diligit cupiditas millia auri et argenti. SER
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ. inspirando dilectionẽ: docet disciplinã. tẽpe¬
rando tribulationẽ: docet scientiã. insinuando cog¬
nitionẽ Cũ itaq alia st̃ quȩ idõ discimꝰ uͣtantũmͦ
sciamꝰ. alia uͦ ut etiã faciamꝰ: qͣndo d̾s ea docet. sic
docet ut ea sciendo sciamꝰ. aꝑiendo ueritatem:
sic docet ut faciendo faciamꝰ. inspirando suauitatẽ.
Neq eñi frustra ei dr̃: doce me ut faciã uolutatẽ
tuã. Sic inqt doce. ut faciã: non tantũmͦ ut sciam:
Ipsa qͥppe recte facta fructꝰ ẽ nr̃: quẽ readimus
agricolȩ nr̃o. Sed scriptura dicit Dñs dabit suaui¬
tatẽ: & tra nr̃a dabit fructũ suũ. Quȩ aut̃ sta t̾ra ẽ.
nͥ de qͥ dr̃ eidẽ ipsi qͥ dat suauitatẽ: anima mea ue¬

Expanded text:
tatem, inspirando dilectionem: docet disciplinam, 447 temperando tribulationem; docet scientiam, insinuando cognitionem. Cum itaque alia sint quae ideo discimus ut tantummodo sciamus, alia vero ut etiam faciamus; quando Deus ea docet, sic docet ut scienda sciamus, aperiendo veritatem, sic docet ut facienda faciamus, inspirando suavitatem. Neque enim frustra ei dicitur, «Doce me ut faciam voluntatem tuam» . Sic, inquit, «doce ut faciam,» non tantummodo tu sciam. Ipsa quippe recte facta, fructus est noster quem reddimus agricolae nostro: sed Scriptura dicit, «Dominus dabit suavitatem, et terra nostra dabit fructum suum» . Quae autem ista terra est, nisi de q
Abbreviated transcription (Latin):
qͥũ tuũ custodiui. hic aut̃ ut discã iustificaton
tuas: satis significasse mͥ uidet᷑. hoc eẽ nose ii¬
cũ dictũ de illo sit qd̾ ñ nouerat peccatũ.: Noutu
gͦ qͥdã noticia: & rursus qͥdã ignorantia ñ nouetat
ic & iustificationes dĩ. multi dicunt. & non disant.

Expanded text:
um tuum custodivi;» hic autem, «Ut discam justificationes tuas:» satis significasse mihi videtur hoc esse ista nosse qucum dictum de illo sit quod «non noverat peccatum» . Noverat ergo quadam notitia, et rursus quadam ignorantia non noverat. Sic et justif
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ discat: & nemo discit nͥ doceat᷑. Et ido si disci¬
płs capax ñ sit eoꝵ que adoctore dicunt᷑. non
potest doctor dicere. ego eũ docui. s ipse ñ didicit:
dicere aut̃ potest. ego ei dixi qd̾ dicendũ fuit. s
ille ñ didicit: qr ñ ꝑcepit. ñ cõp̃hendit. ñ intellex̃
Nã ꝓfecto & ille didicisset: si iste docuisset Et ideo
as qͣndo uult docere. priꝰ dat intellectũ: sine quo
ea quȩ addiuinã doctrinã ꝑtinent. homo non
potest discere Unde & iste paulopost dicit: Damͥ
intellectũ : ut discã mandata tua Potest itaque
homo cũ docere aliquẽ cupit. dicere illa quȩ dix̃
dñs discipulis suis. pꝰea quã surrexit amortuis:
s facere qd̾ ille fecit ñ potest Ait enim eugłm:¬

Expanded text:
nisi discat, et nemo discit nisi doceatur. Et ideo si discinisi discat, et nemo discit nisi doceatur. Et ideo si discipulus capax non sit eorum quae a doctore dicuntur, non potest doctor dicere, Ego eum docui, sed ipse non didicit: dicere autem potest, Ego ei dixi quod dicendum fuit, sed ille non didicit; quia non percepit, non comprehendit, non intellexit. Nam profecto et ille didicisset, si iste docuisset. Et ideo Deus, quando vult docere, prius dat intellectum, sine quo ea quae ad divinam doctrinam pertinent, homo non potest discere: unde et iste paulo post dicit, «Da mihi intellectum, ut discam mandata tua.» Potest itaque homo, cum docere aliquem cupit, dicere illa quae dixit Dominus discipulis suis, posteaquam resurrexit a mortuis; sed facere quod ille fecit, non potest. Ait enim E
Abbreviated transcription (Latin):
possit patientissime sustinere: Tercia ponit᷑ scientia:
qm si magnitudine sua p̃cedit scientia magnitudinem
caritatis: ñ edificat s inflat Cũ gͦ tanta fuerit caritas
inbonitate suaui. ut tribulationib non possit extingui.¬
quas adhibet disciplina: tunc utilis erit scientia: quia
innotescit etiã sibi homo quid ipse meruerit: & quę
a deo donata sint ei ꝑquȩ posse se sciat que se posse nesti
multi quod eos ñ delectat sciunt. & quarũ rerũ habent
cognitionẽ. ñ habent suauitatẽ : Suauitas enĩ disci
non potest: nͥ delectet. Itẽ disciplina quȩ significat
em̃datoriã tribulationẽ. accipiendo discit᷑: id ẽ
ñ audiendo. uł legendo. uł cogitando. s exꝑiendo
At uͦ scientia qͣm tercio loco posuit inhis quȩ ait.
doce me: docendo dat᷑ Nam qͥd ẽ aliud docere
quã scientiã dare : Et hec duo ita sibi conexa st̃:
ut alterũ sine altero eẽ ñ possit. Nemo enĩ docet᷑.

Expanded text:
possit exstingui. Tertia ponitur scientia, quoniam si magnitudinem suam praecedit scientia, non aedificat, sed inflat. Cum ergo tanta fuerit charitas in bonitate suavi, ut tribulationibus quas quas adhibet disciplina; tunc utilis erit scientia, qua innotescit etiam sibi homo quid ipse meruerit, et quae a Deo donata sint ei, per quae posse se sciat quae se posse nesciemulti quod eos non delectat sciunt, et quarum rerum habent cognitionem, non habent suavitatem. Suavitas enim disci non potest, nisi delectet. Item disciplina, quae significat emendatoriam tribulationem, accipiendo discitur; id est, non audiendo vel legendo, vel cogitando, sed experiendo. At vero scientia, quam tertiam posuit in his quae ait, «Doce me,» docendo datur. Nam quid est aliud docere, quam scientiam dare? Et haec duo ita sibi connexa sunt, ut alterum sine altero esse non possit. Nemo enim docetur
Abbreviated transcription (Latin):
diciũ incipiat adomo dñi: ut si initiũ inqͥt a nobis.
qualis finis erit eis qͥ ñ credunt dñi eugłio. Et si iͥꝰ¬
qͥdẽ uix saluus erit: peccator & impiꝰ ubi parebt̃:¬
Hoc enĩ ait deꝑsecutionib quas patiebat᷑ eccla: cũ
funes pecatoꝵ eirtũpleterent᷑̃ eã. Proinde mediã
noetẽ. grauiora tonbulationis intelligendã eistmni
inqua dixit surgebam. quia non eum sice afistiie
deiceret. seqd exercebat. ut surgeret: id ẽ lt sipr
bulatione ad fortiꝰ confitendũ ꝓficeret: lam us¬

Expanded text:
dicium incipiat a domo domini, et si initium a nobis, qualis finis erit eis qui non credunt dei euangelio? et si iustus uix saluus erit, peccator et impius ubi parebHoc enim ait de persecutionibus quas patiebatur Ecclesia, cum funes peccatorum circumplecterentur eam. Proinde mediam noctem graviora tribulationis intelligenda existimo. In qua dixit «Surgebam:» quia non eum sic affligebat, ut dejiceret; sed exercebat, ut surgeret, id est, ut ea ipsa tribulatione ad fortius confitendum proficeret. 6.
Abbreviated transcription (Latin):
umpit: flagellat aut̃ omnẽ filiũ quẽ recipit Hȩc apud
iłsticas litteras dici adsolet disciplina: interp̃tata de
u ap̃sens ñ gauhii uidetur ẽẽ s tristitiȩ: postea autẽ
ne. atq ut aptiꝰ id explicẽ. cui donat᷑ adõ caritas dei.¬
ꝓpt̃ dm̃ caritas ꝓxximi: ꝓfecto instant̃ orare debet
tintũ sibi augeatur hoc donũ: ut ñ solũ ꝓillo contemp¬
ut delectationes cȩteras: s etiã ꝓillo qͥsubet ꝑferat
pssones: Ita suauitati. salubrit aadit disciplina: ñ enim
qͣtulacũq suauitati uob bonitati. hoc ẽ caritati scȩ. pos¬
anda ẽ & obtinenda : s tã magnȩ. ut sub eiꝰ pressura
ĩ posit extingui: ẜ sic̃ ingens flãma sub impetu uenti

Expanded text:
pit: flagellat autem omnem filium, quem recipit. Haec apud Ecclesiasticas litteras dici assolet disciplina, interpretata de ad praesens non gaudii videtur esse, sed tristitiae; postea autem tionem; atque, ut apertius id explicem, cui donatur a Deo charitas Deipter Deum charitas proximi: profecto instanter orare debet, quo tantum sibi augeatur hoc donum, ut non solum pro illo contemnat delectationes caeteras, sed etiam pro illo quaslibet perferat passiones. Ita suavitati salubriter additur disciplina. Non enim quantulaecumque suavitati vel bonitati, hoc est, charitati sanctae poscenda et optanda est; sed tam magnae, ut sub ejus pressura non possit exstingui,
Abbreviated transcription (Latin):
& disciplinã & scientiã doce me. adiunaxit atq ait.
q̃m mandatis tuis credidi: ñ inmerito queri potest.
cur ñ dixerit obediui: s credidi Alia enĩ st̃ man¬
data: alia ꝓmissa. Mandata facienda suscipimus:
ut acciꝑe ꝓmissa meream᷑: Promissis gͦ credimus:
uis ꝑhomines hominib ministrata sint: Suia itaꝙ
credidi tua ẽẽ mandata: ipsa fides mea qua id
credidi. impetret abs te grãm: qua faciã quod
mandasti. Si enĩ homo m hȩc iuberet forinsecus:
nũqͥd ut etiã facerẽ quod iubebat adiuuaret in¬
trinsecus: Doce gͦ me suauitatẽ. inspirando cari¬
tatẽ: doce me disciplinã. donando patientiam:
doce me scientiã. illuminando intelligentiã: qm̃
mandatis tuis credidi Te illa credidi mandasse qͥ
d̃s es: & homini donas. unde facias eũ facere quod
eloqͥũ tuũ custodiui: utiq ne rursũ humiliarer. Iuod
ta. qm̃ ueritati subiecta eẽ ñ uoluit. subiecta est
uanitati: Quod uasis miscdiȩ ꝓfuit experiri: ut de

Expanded text:
adjunxit atque ait, «Quoniam mandatis tuis credidi:» non immerito quaeri potest cur non dixerit, obedivi; sed, «credidi.» Alia sunt enim mandata, alia promissa. Mandata facienda suscipimus, ut accipere promissa mereamur. Promissis ergo credimus, amvis per homines hominibus ministrata sint? Quia itaque credidi tua esse mandata, ipsa fides mea qua id credidi, impetret abs te gratiam qua faciam quod mandasti. Si enim homo mihi haec juberet forinsecus; numquid, ut etiam facerem quod jubebat, adjuvaret intrinsecus? Doce ergo me suavitatem inspirando charitatem, doce me disciplinam donando patientiam, doce me scientiam illuminando intelligentiam: «Quoniam mandatis tuis credidi.» Te illa credidi mandasse qui Deus es, et homini donas unde facias eum facere quod eloquium tuum custodivi:» utique ne rursum humiliarer. Quod ta, quoniam veritati subjecta esse non voluit, subjecta est vanitati . Quod vasis m
Abbreviated transcription (Latin):
Multiplicata ẽ suꝑ me iniqͥtas suꝑboꝵ: eoꝵ sci¬
licet qͥb ñ ꝓfuit qd̾ postea quã deliqͥd. humiliata
ẽ humana natura. Ego aut̃ in toto corde scru¬
tabor mandata tua Quantalibet inꝗt habundet
iniqͥtas: ñ in me refrigescit caritas Tãquã ille hoc
dicit: qͥ in eiꝰ suauitate iustificationes di dicit. Into
magis enĩ suauia st̃ quȩ iubet qͥ iuuat : tantomagis
ea scrutat᷑ amans ut cognita faciat. & faciendo cog¬
noscat: qͥa ꝑfectiꝰ cognoscunt᷑ cũ fiunt. Coaguꝰ¬

Expanded text:
ta est super» «me iniquitas superborum:» eorum scilicet quibus non profuit, quod posteaquam deliquit, humiliata est humana natura. «Ego autem in toto corde meo scrutabor mandata tua.» Quantalibet, inquit, abundet iniquitas, non in me refrigescet charitas . Tanquam ille hoc dicit, qui in ejus suavitate justificationes Dei discit. Quanto magis enim suavia sunt quae jubet qui juvat, tanto magis ea scrutatur amans, ut cognita faciat et faciendo cognoscat; quia perfectius cognoscuntur, cum fiunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ tuũ. hoc ẽ scđ̃m ꝓmissũ tuũ: ut scđ̾m fidem
ri st̃ ꝑmissio omi semini Suauitatẽ. & erudi¬
mnĩ &e scientiã doce me inquit: qͥa mandatis tuis
mli Augeri sibi ista poscit. & ꝑfici Nam utiq qͥ¬
qͥ arerat. suauitatẽ fecisti cũ seruo tuo. qͦmͦ dicit su¬
utit doce me. nͥ ut ei grã dĩ magis magisq habun¬
ar uł in notescat dulcedine bonitatis: Habebant
uis fidẽ qͥ dixerunt: dne auge nobis fidem Et quam¬
du uiuit᷑ in hoc mundo: ꝓficientiũ ẽ ista cantatio
abdt aut̃ & eruditionẽ: uł sicut plures codices habent.
estplinã: S disciplinã quã greci appellant phediañ.
ili łrpture nr̃ȩ consuerunt ponere: ibi intelligenda¬

Expanded text:
 tuum, hoc est, secundum promissum tuum: ut firma sit promissio omni semini . Suavitatem, et eruditionem, et scientiam doce me; quia in mandatis tuis credidi. Augeri sibi ista poscit, et perficit ei  fecisti cum servo tuo;» quomodo dicit, «Suavitatem doce me,» nisi ut ei gratia Dei magis magisque innotescat dulcedine bonitatis? Habebant enim fidem qui dixerunt: «Domine, auge nobis fidem» . Et quamdiu vivitur in hoc mundo, proficientium est ista cantatio. Addidit autem, «et eruditionem;» vel sicut plures codices habent, «disciplinam.» Sed «disciplinam,» quam Graeci appellant παιδείαν, ibi Scripturae nostrae poner
Abbreviated transcription (Latin):
ptes transtulerunt. Uerũ qͥa suauitas potest ẽẽ
nalo. qͥndo illicita queq & in munda delectant:
⁊ uocant: ut bonis sp̃italib deputet᷑. Propt̃ hoc
sea e bonitatẽ nr̃i appellare maluerunt. Nichil hie
lua dictũ existimo. suauitatẽ fecisti cũ seruo tuo:

Expanded text:
tes transtulerunt. Verum quia suavitas potest esse et in malo, quando illicita quaeque et immunda delectant, i vocant, ut in bonis spiritualibus deputetur: propter hoc enim eam et «bonitatem» nostri appellare voluerunt. Nihil hic ergo aliud dictum existimo, «Suavitatem fecisti cum servo tuo,»