comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
prouintias. Nam & minturnis. Ccccł. milia incrucem acti. & insi¬
nuisse ad sex milia feruorũ. quinto metello & gneo seruilio coepione oppri
sunt. In metallis quoq atheniensium. idem tumultus seruilis aberaclito
pretore discussus est. Apud delon &iam serui nouo motu intumescentes.
oppidanis pretientibus pressi sunt. absq illo primo siciliensis mali fomite.
aquo istȩ uelut scintillȩ micantes. diuersa hȩc incendia seminarunt
In sicilia enim post fuluium consulem. piso consul manimertium oppidum
expugnauit. ubi octo milia fugitiuorũ intesfecit. Quos autẽ capere
potuit. patibulo suffixit. Cui cum rutilius consul suc¬
cessiss&
idem quoq taurominium: & benuã firmissima fugitiuorũ refugia
recipit. Amplius quã .xx. milia tunc seruorũ trucidata referuntur
misera profecto talis belli & mextricabilis causa. Pereundum utique
dominis erat. nisi insolescentibus seruis ferro obuiam iretur. Sed tamen

Expanded text:
prouincias. nam et Minturnis CCCCL serui in crucem acti et Siprouincias. nam et Minturnis CCCCL serui in crucem acti et Sinuessae ad quattuor milia seruorum a Q. Metello et Cn. Seruilio Caepione oppressa sunt; in metallis quoque Atheniensium idem tumultus seruilis ab Heraclito praetore discussus est; apud Delon etiam serui nouo motu intumescentes oppidanis praeuenientibus pressi sunt, absque illo primo Siciliensis mali fomite, a quo istae uelut scintillae emicantes, diuersa haec incendia seminarunt. in Sicilia enim post Fnluium consulem Piso consul Mamertium oppidum expugnauit, ubi octo milia fugitiuorum interfecit, quos autem capere potuit, patibulo suffixit. cui cum Butilius consul successisset, idem quoque Tauromenium et Hennam, firmissima fugitiuorum refugia, bello recepit: amplius quam xx milia tunc seruorum trucidata referuntur. Misera profecto talis belli et inextricabilis causa. pereundum utique dominis erat, nisi insolescentibus seruis ferro obuiam iretur. sed tamen
Abbreviated transcription (Latin):
populum romanũ imperio asiae succedere heredem usserat. Crachis gratiã
populi pretio appetens legen tulit. ut ipsa pecunia quae fuiss& attali
populo distribueretur. Obsistente nasica. &iam pompeuis spondit se grachũ.
cum primum magistrũ adiss& accusaturum. Crachus cum eniterecur ut
ipse tribunus plebis subsequenti anno permaner&: Cumq comitiorum die
seditiones populi accender&. auctore nasica in flammata nobilitas. fragmentis
subselliorum plebem fugauit. Crachus per gradus qui sunt suꝑ calpurnium
fornicem detracto amiculo fugiens. ictus fragmento subsellu corruit.
Rursusq assurgens. alio ictu claue cerebro inpacte exanimatus est . cc.
preterea in ea seditione interfecti. eorumq corpora intiberim proiecta
sunt. Ipsius quoq inhumatum cadauer extabuit
&ta preterea in sicilia belli seruilis contagio. multas late interfecit

Expanded text:
populum Romanum imperio Asiae succedere heredem iusserat. Gracchus gratiam populum Romanum imperio Asiae succedere heredem iusserat. Gracchus gratiam populi pretio adpetens legem tulit, uti pecunia, quae fuisset Attali, populo distribueretur. obsistente Nasica etiam Pompeius spopondit se Gracchum, cum primum magistratu abisset, accusaturum. Gracchus cum eniteretur, ut ipse tribunus plebi subsequenti anno permaneret, cumque comitiorum die seditiones populi accenderet, auctore Nasica inflammata nobilitas fragmentis subselliorum plebem fugauit. Gracchus per gradus, qui sunt super Calpurnium fornicem , detracto amiculo fugiens ictus fragmento subsellii conruit rursusque adsurgens alio iota clauae cerebro inpactae exanimatus est. ducenti praeterea in ea seditione interfecti eorumque corpora in Tiberim proiecta sunt; ipsius quoque Gracchi inhumatum cadauer extabuit. orta praeterea in Sicilia. belli seruilis contagio multas late infecit
Abbreviated transcription (Latin):
Cuius leuandȩ cladis causa. senatus decem annorun uectigalia catiniensib
regi auernorum galliae ciuitatis. bellum maximo instructu cõmparaati.
adeo cum paruo exercitu occurrit. ut bituitus paucitatẽ romanorum
uix ad ascam canibus quos in agmine habeat sufficere posse iactar&. Qui
cum sibi ad transferendas copias unum pontem rhodani parum esse ipa
telliger&. alium compactum lintribus catenisq conexum. super stratis
confixisq tabulis instruxit. Conserta pugna & dui grauiter agitata
uicti galli conuersiq infugam. dum quisq sibi tim&: coaceruatis inco¬
auctores numantini foederis notatus ess&. agrum apriuatis eatenus possessũ.
populo diuidi statuit. Oc tauio tribuno plebi obsistenti ademit imperium.
& successorem minutiũ dedit. His causis senatum ira. populum superbia
inuasit eleuatum. Ac tum forte attalus eumenis filius moriens. testamento

Expanded text:
cuius leuandae cladis causa senatus decem annorum uectigalia Catinensibus cuius leuandae cladis causa senatus decem annorum uectigalia Catinensibus regi Aruernorum Galliae ciuitatis bellum maximo instructu conparanti adeo cum paruo exercitu occurrit, ut Bituitus pauoi-is tatem Romanorum uix ad escam canibus, quos in agmine habebat, sufficere posse iactaret. qm oum sibi ad transferendas copias unum pontem Rhodani tellegeret, alium conpactis lintribus catenisque conexum superstratis confixisque tabulis instruxit. conserta pugna et diu grauiter agitata, uicti Galli conuersique in fugam, dum quisque sibi timet, coaceruatis incoauctores Numantini foederis notatus esset, agrum a priuatis eatenus possessum populo diuidi statuit. Octauio tribuno plebi obsistenti ademit imperium et successorem Minucium dedit. his causis senatum ira, populum superbia inuasit. ac tunc forte Attalus, Eumenis filius, moriens testamento
Abbreviated transcription (Latin):
cȩsi referuntur. Opimius consul sicut in bello fortis fuit.
ita inqui sitione crudelis. Nam amplius tria milia hominũ supplicus ne¬
cauit: ex quibus plurimi nec dicta quidem causa. intiotentes interfecti
sunt. Hisdem temporibus metellus baleares insulas bello peruagatus edomu¬
it. & piraticam infestationem quȩ hisdem exoriebatur. plurima in colarũ
caede compressit: Eneus quoq domicius consul. allobrogas gallos iuxta
appidum undalium grauissimo bello uicit. Maxime cum elefantorum
noua forma. equi hostiumhostesq conterriti diffugissent. Uiginti
milia ibi allobrogũ caesa refe U runtur. tria milia capta suratͦ
Nodem tempore etłma mons ultra solitum exarsit. & torrentibus igneis suꝑ¬
fusis lateq circum fluentibus. catinam urbem finesq eius oppressit. ita
ut tecta aedium calidis cineribus prȩuasta & prȩgrauata corruerent.

Expanded text:
a in Auentino caesi fuisse referuntur. Opimius consul sicut in bello fortis fuit a in Auentino caesi fuisse referuntur. Opimius consul sicut in bello fortis fuit ita in quaestione crudelis. nam amplius tria milia hominum suppliciis necauit, ex quibus plurimi ne dicta quidem causa innocentes interfecti sunt. Isdem temporibus Metellus Baleares insulas bello peruagatus edomuit et piraticam infestationem, quae ab isdem tunc exoriebatur, plurima incolarum caede conpressit. Gnaeus quoque Domitius proconsule Allobrogas Gallos iuxta oppidum Vindalium grauissimo bello uicit, maxime cum elephantorum noua forma equi hostium hostesque conterriti diffugissent: xx milia ibi Allobrogum caesa referuntur, tria milia capta sunt. Eodem tempore Aetna mons ultra solitum exarsit et torrentibus igneis superfusis lateque circumfluentibus Catinam urbem finesque eius oppressit ita ut tecta aedium calidis cineribus praeusta et praegrauata conruerent:
Abbreviated transcription (Latin):
ingenti certamine irruit. Ibi flaccus diu obstinatissime dimicauit.
Grachus post quã intemplũ mineruȩ secesserat. glodio incumbere uolens.
in teruentu letoris retentus est: Itaq cumdiu anceps bellũ agita recimt
tandem sagittarii ab opimio missi. consertam multitudinẽ disturba uerunt
uo flacci pater filiusq cum per edem lunȩ in priuatã. domum dissiliusserł.
foresq obiecissent. rescisso gratitio pariete confossi sunt. Grachus diu
prose amicis pugnantibus ac pereuntibus. aegre adpontem sublicium per¬
uenit. Ibiq. ne uiuus caperetur. ceruicm seruo suo prebuit. Caput
grachi excisum. consuli allatum est. Corpus ad corneliam matrem misenum
oppidum deuectũ est. Hęc autem cornelia africani maioris filia. musenum
ut dixi prioris fili morte secesserat. bona grachi puplica sunt. Flaccus
adulescen
in robore necatus est. Ex factione grachi. CCI. in auen

Expanded text:
ingenti certamine irruit. Ibi Flaccus diu obstinatissime dimicavit; ingenti certamine irruit. Ibi Flaccus diu obstinatissime dimicavit; Gracchus, postquam in templum Minervae secesserat, gladio incumbere volens, interventu Laetorii retentus est. Itaque 317 cum diu anceps bellum agitaretur, tandem sagittarii, ab Opimio missi, consertam multitudinem disturbaverunt. Duo Flacci pater filiusque cum per aedem Lunae in privatam domum desiluissent, foresque objecissent, rescisso cratitio pariete, confossi sunt. Gracchus, diu pro se amicis pugnantibus ac pereuntibus, aegre ad pontem sublicium pervenit: ibique ne vivus caperetur, cervicem servo suo praebuit. Caput Gracchi excisum, consuli allatum eoppidum deuectum est. haec autem Cornelia, Africani maioris filia, Misenum, ut dixi, prioris filii morte secesserat. bona Gracchi publicata sunt; Flaccus adulescens in robore necatus est; ex factione Gracchi ducenti quinq
Abbreviated transcription (Latin):
tumultũ creatus. magna rei puplicȩ pernicies fuit. Nam cum saepe
populum romanũ largitionibus promissisqnimis in acerbissimas seditiones
excita uiss&. maxime legis agrariȩ causa. pro qua &iam fratertius
grachus fuerat occisus. tandem atribunato minutio successore decessit
Minutius tribunus plebi cum maxima ex parte decesforissui grachi sta¬
tuta oonuul siss&. legesq abrogass&. gneus grachus cum ful uio flacco¬
ingenti stipatus agmine. capitolium superior ubi contio agitabatur ascendit
Ibi maximo tumultu excitato. quidam prȩco agrachianis interfectus. uelut
signũ belli fuit. Flactus duobus filiis armatis cinctus. comitante &iam
gracho togato. breuemq. gladium sub sinistra occul tantẽ. quamuis & prae¬
conem frustra amisit. quiꝰ seruos ad libertatem uocar&. Ianium tamquam
arcem occupauit. Contra decius brutus uir consularis acliuo publio cũ

Expanded text:
tumultum creatus magna reipublicae pernicies fuit. nam cum saepe tumultum creatus magna reipublicae pernicies fuit. nam cum saepe populum Romanum largitionibus promissisque nimiis in acerbissimas seditiones excitauisset, maxime legis agrariae causa, pro qua etiam frater eius Gracchus fuerat occisus, tandem a tribunatu Minucio successore decessit. Minucius tribunus plebi cum maxima ex parte decessoris sui Gracchi statuta conuulsisset legesque abrogasset, C. Gracchus cum Fuluio Flaccoingenti stipatus agmine Capitolium, ubi contio agitabatur, ascendit: ibi maximo tumultu excitato quidam praeco a Gracchanis interfectus uelut signum belli fuit. Flaocus duobus filiis armatis cinctus, comitante etiam Graccho togato breuemque gladium sub sinistra occultante, quamuis et praeconem frustra praemisisset, qui seruos ad libertatem uocaret, Dianium tamquam arcem occupauit. contra D. Brutus nir consularis a cliuo Publicio cum
Abbreviated transcription (Latin):
ribus xp̃i anis tanta uis in extricabilis mali accidit. ut pernities locustarum
quae nullo modo ferri uiua potuiss&. mortua plus nocer&: Et qua diu
uiuente peritura erant omnia perdita. pereuntibus magis omnibus. op¬
tandum fier& ne perir&.
NNio aburbe condita. De xxiiii.
lucio cęlio mello & quinto¬
Itito flaminino consulibus. carthago in africa restitui iussa.
thago in africa restitui uissa.
uicesimo setundo demum anno quam fuerat euersa. deductis ciuium
romanorũ familis quȩ iam incolerent. restituta & repleta est. magno
ante prodigio prȩcedente. Nam cum mensores ad limitandũ carthagi¬
nensem agrum missi.stipites terminorũ indices fixos & noc te alupis re¬
pulsos mordicos conrososq repperissent. aliquamdiu hesitatũ est: utrum
romanȩ paci expedir& carthaginem reformari: Eodem anno grachus
gradii illius qui iam occisus inseditione fuerat frater. tribunus plebi ꝑ

Expanded text:
ribus Christianis tanta uis inextricabilis mali accidi, ut pernicies lucustarum, ribus Christianis tanta uis inextricabilis mali accidi, ut pernicies lucustarum, quae nullo modo ferri uiua potuisset, mortua plus noceret et qua diu uiuente peritura erant omnia, ea perdita pereuntibus magis omnibus optandum fuerit, ne perisset. Anno ab Vrbe condita DCXXVII L. Caeoilio Metello et Q. Titio Flaminino thago in Africa restitui iussa uicensimo secundo demum anno quam fuerat euersa deductis ciuium Romanorum familiis, quae eam incolerent, restituta et repleta est, magno ante prodigio praecedente. nam cum mensores ad limitandum Carthaginiensem agrum missi stipites, terminorum indices, fixos nocte a lupis reuulsos mordicus conrososque reperissent, aliquamdiu haesitatum est, utrum Romanae paci expediret Carthaginem reformari. Eodem anno C. Gracchus, Graochi illius qui iam occisus in seditione fuerat frater, tribunus plebi per
Abbreviated transcription (Latin):
gerent: At uero quanta fuerit hominũ lues. ego ipse dum refero toto
corpare per horresco. Si quidem in numedia inqua tuno micipse rexerat.
doco milia hominũ. Circa oram uero maritimam quae maximȩ cartha¬
ginensi atq uticensi litori adiac&. plusquã ducenta milia perisse traditũ
est: Apud ipsam uero uticam ciuitatem .xxx. milia militũ quȩ ad presidiũ
totius africae ordinata fuerant. extincta atq abrasa sunt. Quae oladis tam
repentina ac tam iuolenta institit. ut tunc apud uticam sub una die ꝑ¬
unam portam ex illis iunioribus. plus quã mille quingentos mortuos elatos
fuisse narretur. Verumtamen pace & gratia omnipotentis dĩ
dixerim. de cuius misericordia & in ouius fiducia haeoyloquor¬
loquor
quamuis & temporibus nris exoriantur aliquando & hoc diuersis partibus
lo custȩ. & plerumq &iam sed tolerabiliter ledant. numquã tamen tempo¬

Expanded text:
gerent. at uero quanta fuerit hominum lues, ego ipse, dum refero, toto gerent. at uero quanta fuerit hominum lues, ego ipse, dum refero, toto corpore perhorresco: siquidem in Numidia, in qua tunc Micipsa rex erat, octingenta milia hominum, circa oram uero maritimam, quae maxime Carthaginiensi atque Vticensi litori adiacet, plus quam ducenta milia perisse traditum est, apud ipsam ue ad praesidium totius Africae ordinata fuerant, exstincta atque abrasa sunt. Quae clades tam repentina ac tam unam portam ex illis iunioribus plus quam mille quingentos mortuos elatos fuisse narretur. Verumtamen pace et gratia omnipotentis Dei dixerim, de cuius misericordia et in cuius fiducia haloquor: quamuis et temporibus nostris exoriantur aliquando et hoc diuersis partibus lucustae et plerumque etiam sed tolerabiliter laedant, numquam tamen tempo
Abbreviated transcription (Latin):
acce perunt. quippe quibus iam de seditionibus discordantis totius
orbis nuntiabatur. Carthagine numantiaq deleta. oritur apud
romanas utilis de prouisione conlatio. & oritur in famis deambitione
contentio. Crachus tribunus plebis iratus nobilitate. cur intes
spem frugum abstraxissent. herbasq omnes cum parte radicum. folia arborũ
cum teneritudine ramorum consumpsissent. uerum &iam amaras cortices
atque arida ligna prȩ roderent. repentino abreptȩ uento atq inglobos
coactȩ. portataeq diii per aeren. africano pelago im mersae surit
Parum cum innensos aceruos longitudinis urguentes fluctus ꝑ excenta late
litora propulsissent. tetrum nimis atq ultra opinionem pestiferũ odorem.
tabida & putrefacta congeries exaluit. Vnde omnium pariter animantiũ
tanta pestilentia consecuta est. ut auium. pecudum. ac bestiarũ corruptione
aeris dissolutarum putre facta passim cadauera. uitium corruptionis au¬

Expanded text:
acceperunt, quippe quibus iam de seditionibus discordantis totius acceperunt, quippe quibus iam de seditionibus discordantis totius Vrbis nuntiabatur. Carthagine Numantiaque deleta moritur apud Romanos utilis de prouisione conlatio et oritur infamis de ambitione contentio. Gracchus tribunus plebi iratus nobilitati, cur inter spem frugum abrasissent herbasque omnes cum parte radicum, folia arborum cum teneritudine ramorum consumpsissent, uerum etiam amaras cortices atque arida ligna praeroderent, repentino abreptae uento atque in globos coactae portataeque diu per aerem, Africano pelago inmersae sunt. harum cum inmensos aceruos longe undis urguentibus fluctus per extenta late litora propulissent, taetrum nimis atque ultra opinionem pestiferum odorem tabida et putrefacta congeries exhalauit, unde omnium pariter animantum tanta pestilentia consecuta est, ut auium pecudum ac bestiarum corruptione aeris dissolutarum putrefacta passim cadauera uitium corruptionis au
Abbreviated transcription (Latin):
nati. clausam urbem ipsi introrsum succenderunt. Cunctiq. pariter
ferro ueneno atq igne consumpti sunt. Romani nihil exhis penitus ha¬
buere uictis. preter securitatẽ suam. Neque enim euersa numantia
uicisse magis numantinos quam euasisse duxerunt. unum mimantinũ
uctoris catena non tenuit. unde triumphum dederit roma nora
uidit. aurum uel argentũ quod igni superesse potuiss& apud pauperes
non fuit. arma & uestem ignis absumpsit. Igitur ea tempestate cum
hȩc apud numantiam gesta sunt. apud romam grachorum seditiones
agitabantur. Scipio autem cum deleta numantia ceteras hispaniae
gentes pace componer&. thiresum quendam celticum principem core¬
suluit. qua ope resnumantiana. aut prius inuicta durass&. aut post
fuiss& euersa. Thi resus respondit. concordia in uicta. discordia exi¬
tio fuit. Quod romani tamquã sibi ac dese dictum. exempli loco

Expanded text:
nati clausam urbem ipsi introrsum succenderunt cunctique pariter nati clausam urbem ipsi introrsum succenderunt cunctique pariter ferro ueneno atque igne consumpti sunt. Romani nihil ex his penitus habuere uictis praeter securitatem suam; neque enim euersa Numantia uicisse se magis Numantinos quam euasisse duxerunt. unum Numantinum uictoris catena non tenuit; unde triumphum dederit, Roma non uidit; aurum uel argentum, quod igni superesse potuisset, apud pauperes non fuit; arma et uestem ignis absumpsit. Igitur ea tempestate, cum haec apud Numantiam gesta sunt, apud Romam Gracchorum seditiones agitabantur. Scipio autem cum deleta Numantia ceteras Hispaniae gentes pace conponeret, Thyresum quendam, Celticum principem, consuluit, qua ope res Numantina aut prius inuicta durasset aut post fuisset euersa. Thyresus respondit: concordia inuicta, discordia exitio fuit. quod Romani tamquam sibi ac de se dictum exempli loco
Abbreviated transcription (Latin):
dati. deditionẽ sui optulerunt sitolerabilia iuberentur Sepe & iam
orantes iustȩ pugnȩ facultatem. ut tamquã uiris mori licer&. ultime
omnes duabus subito portis eruperunt. larga prius potione usi non uini.
cuius ferax is locus non est. sed & suco tritici per artem confecto. quem
sucum a cale faciendo cęliam uocant. Suscitatur enim igne illa uis germi¬
nis madefactȩ frugis. ac deinde siccatur. & post infarinam redacta molli
suco admiscetur. Quo fermentato. sapor austeritatis & calor ebrietatis
adicitur. Hac igitur potione post longam famen recalescentes. bello
fuit Iterumq romani pugnare aduersum numantinos fugiendo pro¬
ba uissent. nisi sub scipione pugnassent. Numantini interfectis suorũ
fortissimis. bello cedunt. Com positis tamen ordinibus. nec sicut fugientes
in urbem reuertuntur. corpora interfectorũ ad sepulturam oblata
accipere noluerunt. Nouissima spe desperationis inm ortem omnes desti¬

Expanded text:
dati deditionem sui obtulerunt, si tolerabilia iuberentur, saepe etiam dati deditionem sui obtulerunt, si tolerabilia iuberentur, saepe etiam orantes iustae pugnae facultatem, ut tamquam uiris mori liceret. nltime omnes duabus subito portis eruperunt, larga prius potione usi non uini, cuius ferax is locus non est, sed suco tritici per artem confecto, quem sucum a calefaciendo caeliam uocant. suscitatur enim igne illa uis germinis madefactae frugis ac deinde siccatur et post in farinam redacta molli suco admiscetur , quo fermento sapor austeritatis et ealor ebrietatis adicitur. hfuit; iterumqbauissent, nisi sub Scipione pugnassent. Numantini interfectis suorum fortissimis bello cedunt, conpositis tamen ordinibus nec sicut fugientes in urbem reuertuntur, corpora interfectorum ad sepulturam oblata accipere noluerunt. nouissima spe desperationis in mortem omnes desti
Abbreviated transcription (Latin):
esse professus est. Itaq scipio insistendũ inopinatis prouentibus
censuit. urbem ipsam obsidione conclusit. fossa &iam circudedit.
cuius latitudõ pedibus decem. altitudo iuginti fuit. Ipsũ deinde
uallum sudibus per structũ. crebris turribus communiuit. ut
siquae ab erampente. hoste in eum temptaretur inruptio. iam non quasi ob¬
sessor cum obsesso. sed uersa uice obsessus cum obsessore pugnar&. Numanti
autem in tumulo sita. haud procul aflumine durio. tria milia passuum
ambitu muri amplexabatur : quamuis aliqui asserant eam hȩc paruo situ
& sine muro fuisse. Unde credibile est. quia hoc spati cupa aleadorum
custodiendorumq pecorũ. uel &iam exercendi ruris commõ dum bello preme¬
rentur. incluserint ipsi arcem paruam natura munitam optinentes. alio¬
quin tantam paucitatẽ hominum.tam amplũ urbis spacium. non munire
magis quã prodere uidebatur. Igitur conclusi numantini & fame truci¬

Expanded text:
esse professus est. itaque Scipio insistendum inopinatis prouentesse professus est. itaque Scipio insistendum inopinatis prouentcensuit, urbem ipsam obsidione conclusit, fossa etiam circumdedit: 302 cujus latitudo pedibus decem, altitudo viginti fuit. Ipsum deinde vallum, sudibus praestructum, crebris turribus communivit: ut qua ab erumpente hoste in eum tentaretur irruptio; jam non quasi obsessor cum obsesso, sed versa vice obsessus cum obsessore pugnaret. Numantia autem in tumulo sita, haud procula flumine Durio, tria millia passuum ambitu muri amplexabatur; quamvis aliqui asserant eam et parvo situ et sine muro fuisse. Unde credibicustodiendorumque pecorum uel etiam exercendi ruris commodo cum bello premerentur incluserint, ipsi arcem paruam natura munitam obtinentes; alioquin tantam paucitatem hominum tam amplum urbis spatium non munire magis quam prodere uidebatur. igitur conclusi diu Numantini et fame truci
Abbreviated transcription (Latin):
africanus hispaniam ingressus. non se ilito ingessit hostibus ut quasi
in cautos circum uenir&. sciens numquã hoc genus hominũ adeo in
otium corpore atq animo resolui. ut in ipsa qualitate habitudinis suȩ
apparatus aliorum preceller&. sed aliquandu militem suum in castris
uelut inscolis exercuit. Et cum partem aestatis totamq hiemem
ne a temptataquidem pugna trans egiss&. sio queq paruũ prope modũ
profecit industria. Namq ubi copia pugnandi facta est. exercitus
romanus oppressus impetu numantinorum terga conuertit. Sed in¬
crepatione & minis obiectantis sese consulis manuq retinentis. tande
indignatus in hostem redut. & quem fugiebat fugere compulit
Aifficiles tunc in relatu fides. numantinos effugere. & fugientes uidere
romani. Vnde quamuis scipio quia preter sp̃em acciderat lactatus
& gloriatus ess&. tamen ultra bello aduersum eos audendum pon

Expanded text:
Africanus Hispaniam ingressus non illico se ingessit hostibus, ut quasi Africanus Hispaniam ingressus non illico se ingessit hostibus, ut quasi incautos circumveniret, sciens numquam id genus hominum adeo in otium corpore atque animo resolvi, ut non ipsa qualitate habitudinis suae apparatus aliorum praecelleret, sed aliquamdiu militem suum in castris velut in scholis exercuit. Et cum partem aestatis totamque hiemem, ne attentata quidem pugna, transegisset, sic quoque parum propemodum hac profecit industria. Namque ubi copia pugnandi facta est, exercitus Romanus, oppressus impetu Numantinorum, terga convertit: sed increpatione et minis objectantis sese consulis, manuque retinentis, tandem indignatus in hostem rediit: et quem fugiebat, fugere compulit. difficilis tunc in relatu fides: Numantinos et fugauere et fugientes uidere Romani. linde quamuis Scipio, quia praeter spem acciderat, laetatus et gloriatus esset, tamen ultra bello aduersum eos audendum non
Abbreviated transcription (Latin):
presumptione peruersa commutantibus libertatem. maxime quia clausa
undiq mari egerere foras non facile potest intestinũ malũ. Viperinã
quippe conceptionem perditioni suȩ aluit. sua libidine auestam. sua:
morte uicturam. In hoc autẽ serilis tumultus excitatio. quanto rarior
ceteris. tanto crudelior est. Quia intentione commouetur libera mul¬
titudo. ut patriam augeat. seruilis ut perdat
ririo ab urbe condita. Dcxx. cum maior poenȩ infanua de foedere
apud numantiam pacto. quam apud caudenas quondam furculas pudorem
romanȩ frontis. onerar&. scipio africanus consensu omniũ tribuum consul
creatus. atque ad expugnandam numantiam cum exercitu missus est.
Numantia autẽ citerioris hispaniȩ haud procul a uacceis & cantabris. iNi
capite galliȩ sita. ultima celtiberorum fuit. Hȩc per annos .xiiii.
nuit. sed &iam uicit : pudendisq foederibus affecit. Igitur scipio

Expanded text:
praesumptione peruersa conmutantibus libertatem, maxime quia clausa praesumptione peruersa conmutantibus libertatem, maxime quia clausa undique mari egerere foras non facile potest intestinum malum. uiperinam quippe conoeptionem perditioni suae aluit sua libidine auctam, sua morte uicturam. in hoc autem seruilis tumultus excitatio quanto rarior ceteris tanto truculentior est, quia intentione commouetur libera multitudo ut patriam augeat, seruilis ut perdat. Anno ab Vrbe condita DCXX oum maior paene infamia de foedere apud Numantiam pacto quam apud Caudinas quondam furculas pudorem Romanae frontis oneraret, Scipio Africanus consensu omnium tribuum consul creatus atque ad expugnandam Numantiam cum exercitu missus est. Numantia autem citerioris Hispaniae, haud procul a Vaccaeis et Cantabris in capite Gallaeciae sita, ultima Celtiberorum 301 fuit. Haec per annos quatuordecim sustinuit, sed etiam vicit, pudendisque foederibus affecit. Igitur Scipio
Abbreviated transcription (Latin):
modo per prona precipites. proxina quaeque corripientibus exussere
flammis. Honginquiora autẽ fauillis calidis. cum uapore graui
late uolantibus torru erunt. quod siciliȩ semꝑ uernaculũ genus
monstri non portendere malum sol&. sed inferre. Inbononensi agro. fruges
in arboribus enecatȩ sunt. Igitur insicilia. bellũ seruile ortum est. Quod adeo
graue & atrox multitudine seruorũ. instructu copiarum. magnitudine uiriũ
fuit. ut non dicam prętores romanos quos pęnitus profligauitꝰ. sed corisules
quoq terruerit: Nam .lxx. milium seruorũ tunc marma conspirantiũ
fuisse referuntur. excepta urbe mesana. quȩ seruos liberaliter habitos
inpace continuit. Ceterũ sicilia in hoc quoq miserior fuit. quia insula
est. & numquã erga statum suum uris idonei. Nunc trrannis subiecta.
nuno seruis. uel illis dominatu improbo exigentibus seruititẽ. uel istis

Expanded text:
modo per prona praecipites proxima quaeque corripientibus exussere modo per prona praecipites proxima quaeque corripientibus exussere flammis, longinquiora autem fauillis calidis cum uapore graui late uolitantibus torruerunt: quod Siciliae semper uernaculum genus monstri non portendere malum adsolet sed inferre. in Bononiensi agro fruges in arboribus enatae sunt. igitur in Sicilia bellum seruile ortum est, quod adeo graue et atrox multitudine seruorum, instructu copiarum, magnitudine uirium fuit, ut. non dicam praetores Romanos, quos penitus profligauit, sed consules quoque terruerit. nam LXX milia seruorum tunc in arma conspirantium fuisse referuntur, excepta urbe Messana, quae seruos liberaliter habitos in pace continuit. ceterum Sicilia in hoc quoque miserior, quia insula et numquam erga statum suum iuris idonei nunc tyrannis subiecta nunc seruis, uel illis dominatu improbo exigentibus seruitutem uel istis
Abbreviated transcription (Latin):
tot pulsati fatigatiq bellis. sed ut ipsi saltem romani tam continuis sub¬
acti cladibus totie sq. superati. ut non exprobem quot prȩtores eorum
quot legati. quot consules. quot legiones. quantiq exercitas consumpti
sunt. Illud solũ re uoluo. quanta fuerit timoris amentia. ut muiles ro¬
manus: hebetatus. iam ne ad experimentũ quidem belli adhibere pedem
atqaffirmare animã possit. sed conspecto hispano spetialiter hoste diffu¬
giens. uincise pę̧ne prius creder& quam uideri. Quo argumento pat&
apud ut rosq misera illa tempora uindicata. cum & hispani & si uincere
poterant. inuiti tamen desererent dultia otia sua. & bella externa
tolerarent. Et romani quanto impudentius alienȩ quieti se ingere¬
rent. tanto turpius uincerentus:
Seruio ful uio flato
quinto calpurnio pissone consulibus. romȩ puer ex ancilla natus quadripes.
quadri manus. oculis quattuor. auribus totidem. natura uirili duplex
In sicilia mons aechna. uastos ignes eructuauit ac fudit. Qui torrentũ

Expanded text:
tot pulsati fatigatique bellis, sed uel ipsi saltem Romani tam continuis subacti cladibus totiensque superati; ut non exprobrem, quot praetores eorum, quot legati, quot consules, quot legiones quantique exercitus consumpti sint, illud solum reuoluo, quanta fuerit timoris amentia miles Romanus hebetatus, ut iam ne ad experimentum quidem belli cohibere pedem atque offirmare animum posset, sed mox conspecto Hispano specialiter hoste diffugiens uinci se paene prius crederet quam uideri. quo argumento patet apud utrosque misera illa tempora iudicata, cum et Hispani etsi uincere poterant, inuiti tamen desererent dulcia otia sua et bella externa tolerarent, et Romani quanto inpudentius alienae quieti sese ingererent, tanto turpius uincerentur. Seruio Fuluio Flacco Q. Calpurnio Pisone consulibus Romae puer ex ancilla natus quadripes quadrimanus, oculis quattuor. auribus totidem, natura uirili duplex. in Sicilia. mons Aetna uastos ignes eructauit ac fudit, qui torrentum
Abbreviated transcription (Latin):
refaruntur: Comperta clade mitridatis. lectissima .lxx. milia militũ
archelao in subsidium misit ex asia. Secundo prȩlio. quinquaginta milic
exbis interfecta sunt. ibiq dio genus archelai filius trucidatus est
urtio bello: omnes copiae quas archelaus habebat extinctȩ sunt Nam
uiginti milia militũ eius in paludem compulsa. cum sillȩ fidem implorares
in faciabili uictoris ira interfecta sunt totidemq alia influmen coacta
ao netata reliqui miserorũ passim trucidati sunt : Porro autẽ metri¬
datis in asia nobilissimarũ urbium principes occidere. bonaq eorũ pupli¬
care animo intenderat. Cumq iam mille sexcentos interfeciss&. ephesi
exemplũ uerentes : excluso prȩsidio eius portas obiecerunt: Similiter
smirnei . sardii . colofuii. gaillianiq fecerunt. Perturbatus metridates

Expanded text:
referuntur. Comperta clade, Mitridates lectissima septuaginta millia referuntur. Comperta clade, Mitridates lectissima septuaginta millia Archelao in subsidium misit ex Asia. Secundo praelio quinquaginta millia ex his interfecta sunt, ibique Diogenes Archelai filius trucidatus est. Tertio bello omnes copiae, quas Archelaus habebat, exstinctae sunt. Nam viginti millia militum ejus in paludem pulsa, cum Syllae fidem implorarent, insatiabili victoris ira interfecta sunt, totidemque alia in flumen coacta ac necata, reliqui miserorum passim trucidati sunt. Porro autem Mithridates in Asia nobilissimarum urbium principes occidere, bonaque eorum publicare animo intenderat. Cumque jam mille sexcentos ita interfecisset, Ephesii exemplum verentes, excluso praesidio ejus, portam objecerunt. Similiter Smyrnaei, Sardii, Colophonii, Trallianique fecerunt. Perturbatus Mithridates
Abbreviated transcription (Latin):
philemene & nicomede regibus. Post cum ueniss& ephesum. cradeli
precepit edicto. ut per totam asiam qui cumq inuenti essent ciues ro¬
mani. sub una die omnes necarentur. Et factum est. nec explicari
aut comprehendi ullomodo uerbis potest. quȩ tunc multitudo roma¬
norum ciuium rȩsa fit : Quis meror plurimarũ prouintiarũ. quis
gemitus occidendorũ pariter atq occidentium fuerit. cum singuli
quiq aut prodere inno tentes hospites & amicos. aut ipsi periclitari
poena hospitũ cogerentur Archelaus quoq dux metridatis. cum
centũ uiginti milibus peditum atq equitũ in achaiam premissus athe
cui post consulatum metridaticum bellum obuenerat. archelaum apud pireum
atheniensium portum septemplici muro cõmunitum dui obsedit. ipsam athe¬
niensium urbem ui cȩpit. Postea iusto proelio. cum archelao conflixit.
Centũ decem milia de exercitu archelai interfecta. uix decẽ milia suꝑ fuis

Expanded text:
Philomene et Nicomede regibus. Cum venisset Ephesum, crudeli Philomene et Nicomede regibus. Cum venisset Ephesum, crudeli praecepit edicto ut per totam Asiam quicunque inventi essent cives Romani, sub una die omnes necarentur. Et factum est. Nec explicari aut comprehendi ullo modo verbis potest quae tunc multitudo Romanorum civium caesa sit. Quis moeror plurimarum provinciarum, quis gemitus occidendorum pariter atque occidentium fuerit, cum singuli quique aut prodere innocentes hospites et amicos, aut ipsi periclitari poena hospitum cogerentur. Archelaus quoque, dux Mitridatis, cum centum viginti millibus peditum atque equitum in Achaiam praemissus, Athencui post consulatum Mitridaticum bellum obvenerat, Archelaum apud Pyreum Atheniensium portum, septemplici muro communitum, diu obsedit, ipsamque Atheniensium urbem vi cepit; postea justo praelio cum Archelao conflixit. Centum et decem millia de exercitu Archelai interfecta, vix decem millia superfuisse
Abbreviated transcription (Latin):
buntur. Rellum metridaticũ uel ut uerius dicam bella metridaticȩ
cladis. multas simul in uoluens prouintias. tractũ & protentũ per.xͦl.
dita. quo &iam primũ ouule bellũ coeperat. in ardescens erat
onsulatu uero ciceronis & antonii. ut uerbis poetȩ optimi loquar.
barbarico uix consumata ueneno. sed in his temporib triginta geren
belli inueniuntur anni. Qualiter autẽ quad raginta aplerisq dis
tincti sunt. non facile discernitur
gitur metridates rex ponti atq armeniae. postquã nicomedem bithiniȩ¬
regem amicũ populi romani regno priuare molitus est. atq asenatu
monitus si facere temptar& bellum sibi apopulo romano inferendum
fore. iratus capadociam continuo ꝑuasit. atq expulso abea ario bar¬
Tane rege. cunctam prouintiã igni ferroq uastauit. Pithi niã deinde
pari clade corripuit: paflagoniam simili exitu afflixit. pulsis ex ea

Expanded text:
buntur. Bellum Mithridaticum uel, ut uerius dicam, belli Mithridatici buntur. Bellum Mithridaticum uel, ut uerius dicam, belli Mithridatici clades multas simul inuoluens prouincias tracta et protenta per dita, quo etiam primum civile bellum coeperat, inardescens, onsulatu uero Ciceronis et Antonii, ut uerbis poetae optimi loquar, barbarico uix consummata ueneno est. sed in his temporibus triginta gerendi belli inueniuntur anni. qualiter autem quadraginta a plerisque dicti sint non facile discernitur. Igitur Mithridates rex Ponti atqregem amicum populi Romani regno privare molitus est, atque a senatu monitus, si id facere tentaret, bellum sibi a populo Romano inferendum fore: iratus, Cappadociam continuo pervasit, atque expulso ab ea Ariobarzane rege cunctam provinciam igni ferroque vastavit. Bithyniam deinde pari clade corripuit. Paflagoniam simili exitu afflixit, pulsis ex ea
Abbreviated transcription (Latin):
decreatore suo tandem in notuisse creaturȩ. Quod illã ac tenus per
uarias ratio cinationes mentis intentȩ. quamlib& aliis offuscata quȩsierit.
ac per hoc statum amori eius quẽ &iam ignosans dilexerat inhesisse
Tet igitur mirum est. si in magna familia inueniantur aliqui serui. qui
consuetudine lasciui aq seductorũ ad suefacti. patientia domini sui ad
contemptũ ipsius abutantur. Vnde merito ds̃. uel ingratos uel incredu¬
los. uel &iam contumaces uaruis correptionibus arguit: quod semper
utiq fatendũ est. Tunc tamen precipue. quando ad huc ꝑ uniuersum
mundum nulla erat ȩcclesia. quȩ interuentu fidelium precũ. meritas
mundi poenas iustumq iudicium dĩ. ex orata illius clementia tempera¬
r&. Vnde &iam hȩc quȩ mala hominibus uidentur. qualiacumq sunt.
grauiora sine dubio omĩa fuerunt. sicut ipso quo cȩpta sunt ordine proba¬

Expanded text:
de creatore suo tandem innotuisse creaturae, quod illa eatenus per de creatore suo tandem innotuisse creaturae, quod illa eatenus per uarias ratiocinationes mentis, intentae quamlibet, aliis offuscata quaesierit ac per hoc statim amori eius, quem etiam ignorans dilexerat, inhaesisse? nec igitur mirum est, si in magna familia inueniuntur aliqui serui, qui consuetudine lasciuiaque seductorum adsuefacti patientia domini sui ad contemptum ipsius abutantur: unde et merito Deus uel ingratos uel incredulos uel etiam contumaces uariis correptionibus arguit; quod semper utique confitendum est, tunc tamen praecipue, quando adhuc per uniuersum mundum nulla erat ecclesia, quae interuentu fidelium precum meritas mundi poenas iustumque iudicium Dei exorata ipsius clementia temperaret: unde etiam haec, quae mala hominibus uidentur, qualiacumque sunt, grauiora sine dubio omnia fuerunt, sicut ipso, quo coepta sunt, ordine proba
Abbreviated transcription (Latin):
cunda credulitas eo usq inter tormenta ac pertormenta proficer&.
quandiu ipsum regiũ culmen per qđ solum prohibere poterat occuparo
t quid postea consecutum est. Imperatores inquiunt xp̃iani cessare sacia
& daudi templa iusserunt: atque ideo excessere omnes aditis arisq relic¬
tis dui. quib imperium hoc steterat. Q quanta & quã inoffensa lux
ueritatis est: Sinon aduersus cam ultro stse offerentem inbecilles in¬
feliciter oculi clauderentur. si xp̃iana fides ꝑ multa retro tempora
saeuentibus undiq aduersum se gentibus. regibus. legibus. cȩdibus. crucib.
ac mortibus. reprimi nullo modo potuit. immo ut dixi interhȩc & per
haec creuit: Cultus autẽ idolorum iam quodã modo exse deficiens
ac sibi erubescens. ad unam clementissimã iussionem sine ullo pęnali tuoi
cessauit. Cui dubium hoc pes istus intelligentiȩ de monstrationem.

Expanded text:
cunda crudelitas eo usque inter tormenta ac per tormenta proficeret, cunda crudelitas eo usque inter tormenta ac per tormenta proficeret, quamdiu ipsum regium culmen, per quod solum prohiberi potuerat, occuparet. et quid postea consecutum est ? imperatores, inquiunt, Christiani cessare sacra et claudi templa iusserunt atque ideo Excessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat. o quanta et quam inoffensa lux ueritatis est, si non aduersus eam ultro sese offerentem inbecilli infeliciter oculi clauderentur! si Christiana fides per multa retro tempora saeuientibus undique aduersum se gentibus regibus legibus caedibus crucibus ac mortibus reprimi nullo modo potuit, immo, ut dixi, inter haec et per haec creuit, cultus autem idolorum iam quodammodo ex se deficiens ac sibi erubescens ad unam clementissimam iussionem sine ullo poenali terrore cessauit: cui dubium. est hoc per istius intellegentiae demonstrationem
Abbreviated transcription (Latin):
breuiter discutio. du isti quos tantos ferunt. ut romanam rem puplicam
& propitu prouexisse. & auersi afflixisse uidebantur. Eo certe tem¬
pore quod palam constat quo nasci xp̃o uoluit. & annuntiari gentibus
xpc̃ cȩpit. duitissime atq intentissime colebantur. ita illi consulentes
& sibi & cultoribus suis. non potuerunt uel reprimere uel repellere suꝑstitio¬
nem eius propter quã spernendos se cultoresq suos destituendos uiderent
quam quã si ab inuitis danda uenia. Nec deserendi fuerunt. si auolunta¬
rus seruanda prȩscientia. nec prius fuerant adiuuandi. Hoc factũ est
inquiuntͫ Nam excitauimus gentes. accendimus reges. instituimus
leges. disposumus uidices. preparauimus pȩnas. suppliciis & crucibus
orbem totũ scrutati sumus. si quo quomodo tandem xp̃ianũ nomen &
cultus uniuerso mundo poss&e abradi. hoc eatenus factum est : donec fe¬

Expanded text:
breuiter discutio: di isti, quos tantos ferunt, ut Romanam rempublicam breuiter discutio: di isti, quos tantos ferunt, ut Romanam rempublicam et propitii prouexisse et auersi adflixisse uideantur, eo certe tempore, quod palam constat, quo nasci Christus uoluit et adnuntiari gentibus coepit deuotissime atque intentissime colebantur. ita illi consulentes et sibi et cultoribus suis non potuerunt uel reprimere uel repellere superstitionem eius, propter quam spernendos se cultoresque suos destituendos uiderent? quamquam si ab inuitis, danda uenia nec deserendi fuerunt; si a uoluntariis, seruanda praescientia nec prius fuerant adiuuandi. hoc factum est, inquiunt: nam excitauimus gentes, accendimus reges, instituimus leges, disposuimus iudices, praeparauimus poenas suppliciis et crucibus, Orbem totum scrutati sumus, siquo modo Christianum nomen et cultus uniuerso mundo posset abradi. hoc eatenus factum est, donec fe
Abbreviated transcription (Latin):
tempore ad summã potentiae artem perduxerunt :quo ille nasci inter
homines atq agnosci ut homo uoluit: Post cuius nomen & ipsi pronibilo
contempti sunt. & cum uniuerso mundo &iam illi quos ipsi prouexerant
cucurrerunt. Sed humiliter obrepsit inqui unt & latenter intrauit
latens & humilis: Vnde tam celebris fama. tam indubitata fides : tam
manifesta potentia. signis quibusdam & uirtutibus mentes hominũ suꝑstitione
sollicitas cȩpit & tenuit  Adhȩc si homo potuit . du magis potuisse de¬
buerunt. an quia ille hanc potentiam apatre sibi traditam prȩdicabat. per¬
uentum est aliquando ad intelligentiam illius noti & ignotidĩ. quã ap¬
prebendere ut dixinemo nisi per ipsum potest: Nec quisquã potest:
nisi qui toto se prospecto ac dispecto conuersus ad sapientiam dĩ. omnem
quȩ rendi ratiocinationẽ transtulerit ad credendi fidem. Verũ tamen

Expanded text:
tempore ad summam potentiae arcem perduxerunt, quo ille nasci inter tempore ad summam potentiae arcem perduxerunt, quo ille nasci inter homines atque adgnosci ut homo uoluit, post cuius nomen et ipsi pro nihilo contempti sunt et cum uniuerso mundo etiam illi, quos ipsi prouexerant, cucurrerunt? sed humiliter obrepsit, inquiunt, et latenter intrauit. latentis et humilis unde tam celebris fama, tam indubitata fides, tam manifesta potentia? signis quibusdam et uirtutibus mentes hominum superstitione sollicitas cepit et tenuit. at haec si homo potuit, di magis posse debuerunt. an quia ille hanc potentiam a Patre sibi traditam praedicabat, peruentum est aliquando ad intellegentiam illius noti et ignoti Dei, quam adprehendere, ut dixi, nemo nisi per ipsum potest? nec quisquam potest, nisi qui toto se perspecto ac despecto conuersus ad sapientiam Dei omnem quaerendi ratiocinationem transtulerit ad credendi fidem. uerumtamen
Abbreviated transcription (Latin):
deorum fauorem. quibus ad emptis uel pretermissis discesserint omnes
aditis arisq relictis du. quib imperiũ hoc steterat. Vnde quãuis
reuerentia scĩtatis tuae multa fortissime uerissimeq disseruerit. tamen &
mibi locus exigit ut pauca subiciam. Si romani colendo deos emeruerur
fauorem deorum. & non colendo amiserunt. ipst romulus parens romae
inter tot mala ab ipso ortu suo ingruentia saluus ess& colendo quos meru
In amullius auus qui exposuit ad necem: An pater qui incertus fuit
An rhea mater stupri rea: An albani parentes ipsa quoq ab initio romani
nominis germina persequentes : Antota italia. quȩ per ccco. annos
dum audire potuit. excidio eius inhauit.Non inquiunt sed du ipsi¬
ase colendos sciebant futuros custodire cultoros. Ergo praescis sunt
Si praescu sunt. cur hoc imperium inter tot annorũ saccula eo potissimum

Expanded text:
deorum fauorem, quibus ademptis uel praetermissis discesserint omnes deorum fauorem, quibus ademptis uel praetermissis discesserint omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat — unde, quamuis reuerentia sanctitatis tuae multa fortissime uerissimeque disseruerit, tamen et mihi locus exigit, ut pauca subiciam. si Romani colendo deos emeruerunt fauorem deorum et non colendo amiserunt: ut ipse Romulus, parens Romae, inter tot mala ab ipso ortu suo ingruentia saluus esset, colendo quis meruit ? an Amulius auns, qui exposuit ad necem? an pater, qui incertus fuit? an Rhea mater stupri rea? an Albani parentes, ipsa quoque ab initio Romani nominis germina persequentes ? an tota Italia, quae per quadringentos annos, dum audere potuit, excidio eius inhiauit ? non, inquiunt, sed di ipsi, quia se colendos sciebant, futuros custodiere cultores. ergo praescii sunt. si praescii sunt, cnr hoc imperium inter tot annorum saecula eo potissimum
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ praecellerent hominem. coarguentem dȩmones. quos aliqui deos
putauissent: Ut qui ipsi tamquã homini non credidissent. operibus
tamquã dõ crederent. Deinde ut in magno silentio ac pace largissi ÷¬
ma. in offense & celeriter noui nominis gloria & annuntiatȩ salutis
uelox fama percurrer&. uel &iam ut discipulis eius ꝑ diuersas gentes eunti¬
bus ultroq percunctos salutis dona offerentib. obeundi ac disserendi.
quipperomanis ciuibus inter ciues romanos essectuta libertas: Quod
ideo commemorandũ putaui. quia hic sextus libellus usq ad caesarem
augustum de quo hȩc dicuntur extenditur. Quo sihanc aliqui lucidissi¬
mam rationem inritam putant. suisq dus potius assignant. quos primũ
prudentiae elegerint: Deinde precipuo cultu inuitarint. ut sibi
per eos amplissimum hoc pulcherrimumq imperiũ conderetur. sic
enim iactitant. quia ipsi optimo genere sacrorum emeruerint p̃cipuũ

Expanded text:
quae praecellerent hominem, coarguentemque daemonas, quos aliqui deos quae praecellerent hominem, coarguentemque daemonas, quos aliqui deos putauissent, ut qui ipsi tamquam homini non credidissent, operibus tamquam Dei crederent; deinde ut m magno silentio ac pace latissima inoffense et celeriter noui nominis gloria et adnuntiatae salutis uelox fama percurreret uel etiam ut discipulis eius per diuersas gentes euntibus ultroque per cunctos salutis dona offerentibus obeundi ac disserendi quippe Romanis ciuibus inter ciues Romanos esset tuta libertas. quod ideo commemorandum putaui, quia hio sextus libellus usque ad Caesarem Augustum, de quo haec dicuntur, extenditur. quodsi aliqui hanc luoidissimam rationem inritam putant, suisque dis potius adsignant, quos primum prudentia elegerint deinde praecipuo cultu inuitarint, ut sibi per eos amplissimum hoc pulcherrimumque imperium conderetur — sic enim iactitant, quia ipsi optimo genere sacrorum emeruerint praecipuum
Abbreviated transcription (Latin):
potuit. At ubi ratiocinatio defeoit. fides suꝑuenit. Nisi onim credi¬
derimus. non intelligimus. Ab ipso audias. ipsiq dõ credas. quod uerũ
uelis scire dedõ. Itaq unus & uerus ds̃. inquem omnis ut diximus & si
ex diuersis opinionibus secta concurrit. mutans regna & disponens tẽ¬
pora. peccata quoq puniens. quȩ infirma sunt mundi elegit ut con¬
fundat fortia. romanumq imperiũ assumpto pauperrimi status
pãstore fundauit. Hoc per reges & consules diu profectum. postquã
asiae africae imperio atq europe potitũ est. ad unum imperatorem
eundemq fortissimum & clementissimũ cuncta sui ordinatione concessit
Sub hoc imperatore quẽ omnes fere gentes amore & timore permixto
iuste honorarent. ds̃ uerus qui superstitione sollicita ab ignorantibus
colebatur. magnũ illum intelligentiae fontem aperuit: prõptiusq
per hominẽ docturus homines. filium suũ misit operantem ustutes

Expanded text:
potuit. at ubi ratiocinatio deficit, fides subuenit. nisi enim credipotuit. at ubi ratiocinatio deficit, fides subuenit. nisi enim crediderimus, non intellegemus: ab ipso audias ipsique Deo credas, quod uerum uelis scire de Deo. itaque idem unus et uerus Deus, in quem omnis, ut diximus, etsi ex diuersis opinionibus secta concurrit, mutans regna et disponens tempora, peccata quoque puniens, quae infirma sunt mundi elegit, ut confundat fortia, Romanumque imperium adsumpto pauperrimi status pastore fundauit. hoc per reges et consules din prouectum postquam Asiae Africae atque Europae potitum est, ad unum imperatorem eundemque fortissimum et clementissimum cuncta sui ordinatione congessit sub hoc imperatore, quem omnes fere gentes amore et timore permixto iuste honorarent, Deus uerus, qui superstitione sollicita ab ignorantibus colebatur, magnum illum intellegentiae suae fontem aperuit promptiusque per hominem docturus homines filium suum misit operantem uirtutes,