comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ratio triũ ꝑsonarũ: donatur
filio. s etiã a se ipso. Unde aug̾.
se ipsũ dat. Sicut enĩ corpus
carnis nichil est aliud ꝙͣ. caro:
sic donũ sp̃s sci nichil ẽ aliud¬
aꝑud se aũ ds ẽ. &si nemini
dat᷑: quia d̾s erat. pat̾ & filiꝗ
coeternus ante ꝙͣ cuiꝗͣ daretur.
Nec quia illi dant & ipse datur
minor ideo ẽ illis: ita enĩ dat᷑
sicut dĩ donuͣ. ut etiã se ipsum¬
det sicut d̾s. Non enĩ dici potest
ñ eẽ sue potestatis: de qͦ dictũ
est. sp̃s ubi uult spirat. Ecce aꝑ¬
Sienĩ sp̃s sc̃s se ipsũ dare ñ po¬
test & eũ pater dare potest. &
filiꝰ potest: itaq pat̾ potest ali¬
quid & filiꝰ qđ ñ potest sp̃s sc̃s.
Item. Si pat̾ & filius dant sp̃m
scm̃ nec ipse dat: gͦ aliqͥd pat̾
operat᷑ & filiꝰ. qͦd non oꝑat᷑ sp̃s¬

Expanded text:
ratio trium personarum, donatur Filio, sed etiam a seipso; unde Aug., seipsum dat. Sicut, inquit, corpus carnis nihil est aliud quam caro, sic donum Spiritus sancti nihil est quapud se autem Deus est, etsi nemini detur, quia Deus erat Patri et Filio coaeternus, antequam cuiquam daretur; nec quia illi dant, ipse datur, ideo minor est illis. Ita enim datur, sicut Dei donum, ut etiam sedet sicut Deus. Non enim dici potest non esse suae potestatis, de quo dictum est: Spiritus ubi vult spirat . Ecce apSi enim Spiritus sanctus seipsum dare non potest, et eum Pater dare potest, et Filius potest, utique Pater dare aliquid et Filius quod non potest Spiritus sanctus. Item, si Pater et Filius dant Spiritum sanctum, nec ipse dat, aliquid ergo Pater operatur et Filius, quod non operatur Sp
Abbreviated transcription (Latin):
eodẽ ds ẽ inhabitator qͦrundã
ñdũ cognoscentiũ dm: & non
qͣrundã cognoscentiũ dm. Illi aug̃¬
enĩ ad templũ d̃i ñ ꝑtinent. qui
cognoscentes dm. ñ sicut dm glo¬
rificant: ad templũ d̃i ꝑtinent
paruuli scĩficati sacramto xp̃i
& regenerati sp̃u scõ. qͥ nondũ
ualent cognoscere dm. Igit᷑ quẽ
potuert̃ illi nosse nec habere:
isti potuert̾ habere anteꝗͣ nosse
dm habere qͦd nosse. Nic aliqͣtenꝰ
aꝑit aug̾ quomͦ ds habitet in
aliqͦ. id÷ habeat᷑: cũ uidelic&e ita
ẽ in aliqͦ ut ab eo cognoscat᷑ &

Expanded text:
rumdam, nondum cognoscentium Deum, et non quorumdam cognoscentium Deum. Illi enim ad templum Dei non pertinent, qui cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificant. Ad templum Dei pertinent parvuli sanctificati sacramento Christi, et regenerati Spiritu sancto, qui nondum valent cognoscere Deum. Ergo quem potuerunt illi nosse nec habere, isti potuerunt habere antequam nosse. um habere, quod nosse. Hic aliquatenus aperit Aug. quomodo Deus habitet in aliquo, id est, habeatur, cum videlicet ita est in aliquo, ut ab eo cognoscatur et
Abbreviated transcription (Latin):
ubi ego sũ & illi sint. s addidit
mecũ: qr & miseri possunt e̾ẽ u̾
& ille ẽ. qui nusꝗͣ deest: s beati
cũ illo: qr ñ st̾ beati nisi ex eo.
Cũ eo sunt qr fruunt᷑ eo: uident
illũ sicut est. Mali uͦ non cũ illo.
ut ceci in luce ñ st̃ in luce. Nec
boni ita st̃ nc̃ cũ eo ut uideant

Expanded text:
addidit mecum, quia et ibi miseri possunt esse ubi et ille est, qui nusquam deest. Sed beati sunt cum illo, quia non sunt beati nisi ex eo quod cum illo sunt, qui fruuntur eo, et vident illum sicut est. Mali vero non sunt cum illo, et caeci in luce non sunt cum luce; nec boni ita nunc sunt cum eo ut videant
Abbreviated transcription (Latin):
Inte ꝗͣ faceret d̃s celũ & terrã. &¬
anteꝗͣ fac̾et scõs: ubi habitabat:
In se habit abat ds. Apud te habi¬
tat: & apud se ẽ. Non gͦ sic sunt
sc̃i domꝰ dei ut ipsa subtracta
cadat ̃s: immo sic habitat d̾s
in sc̃is ut si ipse discesserit. cadass.
locũ in nr̃o corpore: qͦd totũ nr̃a
amima ĩpleu̾it. Stultiꝰ etiã dicit᷑¬
ullis angustiis alicubi ĩpediri
illud ẽ multo mirabiliꝰ: qđ cum
ds ubiq sit totꝰ. ñ tam̃ in om̃ib
habitat. Quis porro audeat opi
nari. nisi inseꝑabilitatẽ tͥnitatĩ
penitꝰ ignoret. qđ in aliqͦ ꝑossit
habitare pat̾ aut filiꝰ in quo ñ
Gatendũ est gͥ ubiq eẽ dm ꝑ di¬
uinitatis p̃sentiã: s ñ ubiq per¬
in habitationis gr̃am. Proꝑter

Expanded text:
Antequam faceret Deus coelum et terram, antequam faceret sanctos, ubi habitabat? In se habitabat Deus; apud te habitat, et apud se est. Non ergo sancti sic sunt domus Dei, ut ea subtracta cadat Deus; imo sic habitat Deus in sanctis, ut si ipse disclocum in nostro corpore, quod totum nostra anima impleverit; stultius etiam dicitur angustiis alicubi impediri illud est multo mirabilius, quod cum Deus ubique sit totus, non tamen in omnibus hanari, nisi inseparabilitatem Trinitatis penitus ignoret, quod in aliquo possit habitare Pater et Filius, in quo non hfatendum est ubique esse Deum per divinitatis praesentiam, sed non ubique per habitationis gratiam. Propter
Abbreviated transcription (Latin):
tat ds & regnat. qͥ eiꝰ uolunta¬
ti deuote obtemꝑant: malos uͦ
q̃st terra. tudicii districtione¬
calcat. Unde etiã in libro sap̃ie
dicit᷑. thronꝰ sapientiȩ anima ui¬
sti: quia in iustis specialiꝰ est ꝙͣ
in aliis reb. in quib tam̃ om̃ib
totꝰ est. quẽ admodũ anima ut
origine animȩ. Pom̃s particulaᷤᷤ
corporis tota adest simul. nec
minor in minorib nec in maiori
b maior: s tam̃ in aliis intensiꝰ
in aliis remissiꝰ oꝑat᷑. cũ in singłis
particulis corporis ẽentialit̾ sit:¬
qͦs inhabitat:: id est in qͥb ita ẽ
ut faciat eos templũ suũ. E hi
tales cũ eo iã ex parte st̃. sed in
beatitudine ꝑfecte erunt: mali¬

Expanded text:
tat Deus et regnat, qui ejus voluntati devote obtemperant; malos vero, qui sunt terra, judicii districtionecalcat. Unde etiam in libro Sapientiae dicitur: Thronus sapientiae anima justi, quia in justis specialius est, quam in aliis rebus, in quibus tamen omnibus totus est, quemadmodum anima, ut Origine animae, per omnes particulas corporis tota adest simul, nec minor in minoribus, nec major in majoribus; sed tamen in aliis intensius, et in aliis remissius operatur, cum in singulis particulis corporis essentialiter tquos habitat, id est in quibus ita est ut faciat eos templum; et hii tales cum eo sunt ex parte iam, sed in beatitudine perfecte erunt
Abbreviated transcription (Latin):
quȩdã gr̃ȩ dona p̃uenit. Uñ aug̃.
in enchyr̃. Precedit bona uolun¬
tas hõis multa c̃i dona. s ñ oĩa:
que aũ ñ p̃cedit ipsa in eis ẽ. &
ipsa iuuat. Nã utrũq legit᷑ in
sc̃is eloquiis. & miscłia eiꝰ subse

Expanded text:
quaedam gratiae dona praevenit. Unde Aug., in Ench., cap. 32: Praecedit bona voluntas hominis multa Dei dona, sed non omnia; quae autem non praecedit, ipsa in eis est et ipsa juvat, nam utrumque legitur in sanctis eloquiis, et: Misericordia e
Abbreviated transcription (Latin):
st nãq libertas arbitrii. c.lx.
triplex: seił a necessitate. a
pecc̃o. a miseria. E necessitate.
& ãn pecc̃m & post eque liberũ
ẽ arbitriũ. Sicut enĩ tẽ eogi ñ
pot̾at: ita nec mͦ. Itaq uoluntaᷤᷤ
merito aprid d̃m iudicat᷑: quȩ
senrꝑ a necessitate libera est. &
nunqͣ cogi potest. Ubi necessitaᷤ.
in omnib ẽ: tã ur malis qͣm in
bonis. Est & alia libertas. a pecc̃o

Expanded text:
st namque libertas triplex, scilicet a necessitate, a peccato, a miseria. A necessitate et ante peccatum et post aeque liberum est arbitrium. Sicut enim tunc cogi non poterat, ita nec modo. Ideoque voluntas merito apud Deum judicatur, quae semper a necessitate libera est, et nunquam cogi potest. Ubi necessitas, in omnibus est, tam in malis quam in bonis. Est et alia libertas, a peccato,
Abbreviated transcription (Latin):
& ipsa creat᷑a liberabit᷑ a seruitute
corruptionis: in lib̾tatẽ głe filioꝵ
cłi. Hanc libertatẽ habuit hõ
an pecc̃mꝰ. quia oĩ carebat mise¬
ria. & nulla angebat᷑ molestia:
& pleniꝰ habebit in futura beati¬
tudine. ubi miser ẽẽ ñ poterit.
S in hac uita quȩ ẽ int̾ pͥmũ pec¬
catũ & ultimã ꝯfirmationẽ. ne¬
mo a miseria liber ẽ: qr pena pec̃ci
in qͦ ꝑ pec̃em sit ĩminutũ uel cor¬
ruptũ liberũ arb̃: qi añ peccatũ
nulla erat homini difficultas
nullũ q impedim̃tũ de lege mẽ¬
broꝵ ad bonii: nulla impulsio
ł instigatio ad malũ. Nc aũ ꝑ legẽ
carnis ad bonũ ĩpedit᷑ & ad malũ
instigat᷑. ut ñ possit efficaciter
uelle & ꝑfic̾e bonũ nisi ꝑ gr̃am
liberet᷑ & adiuuet᷑: qr ut ait apłs

Expanded text:
a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei. Hanc libertatem habuit homo ante peccatum, quia omni carebat miseria, et nulla angebatur molestia; et plenius habebit in futura beatitudine, ubi miser esse non poterit. Sed in hac vita, quae est inter primum peccacatum et ultimam confirmationem, nemo a miseria liber est, quia poena peccati in quo per peccatum sit imminutum vel corruptum liberum arbitrium, quia ante peccatum nulla erat homini difficultas nullumque impedimentum de lege membrorum ad bonum, nulla impulsio vel instigatio ad malum. Nunc autem per legem carnis ad bonum impeditur, et ad malum instigatur, ut non possit velle et perficere bonum, nisi per gratiam libere
Abbreviated transcription (Latin):
erũ nob̃ magis placet ut ipsa li¬
sis enĩ uariis sortit᷑ diu̾sa uocabula.
Dicit᷑ enĩ lib̃tas ad malũ faciend̃.
ante ꝗͣ ꝑ gr̃am sit reperata: s cũ
ꝑ gr̃am fuerit reparata q̃r lib̾taᷤᷤ
ad bonũ faciendũ: quia añ gr̃am
libera ẽ uoluntas ad malũi: per
gr̃am uͦ libera fit ad bonũ. dẽꝑ
gͥ uoluntas hoĩs aliquo modo
libera ẽ: s ñ semꝑ bona ẽ. Non
enĩ ẽ bona nisi a pecc̃o liberata:
est tam̃ a necessitate libera. Un
aug̾. in libro de gr̃a & libero arb̃.¬
s̃ Semꝑ in nob uoluntas libera ẽ.
s ñ semꝑ bona ẽ: aut enĩ libera ẽ
iusticie q̃n seruit pecco. & tc̃ est
mala: aut a pecc̃o libera ẽ & ser¬

Expanded text:
erum nobis magis placet ut ipsa lisis enim variis sortitur diversa vocabula. Dicitur enim libertas ad malum faciendum, antequam per gratiam sit reparata; sed cum per gratiam fuerit reparata, dicitur libertas ad bonum faciendum, quia ante gratiam libera est voluntas ad malum, per gratiam vero libera fit ad bonum. Semper ergo voluntas hominis aliquo modo libera est, sed non semper bona est. Non enim est bona, nisi a peccato liberata; est tamen a necessitate libera. Un in lib. de Gratia et libero Arbitrio: Semper in nobis voluntas libera est, sed non semper bona est. Aut enim libera est justitiae, quando servit peccato, et tunc est mala; aut a peccato libera est quando ser
Abbreviated transcription (Latin):
chyr̃. Ad iusticiã faciendã ñ erit
aliqͥs liber. nisi a pecc̃o liberatꝰ
ẽẽ iusticiȩ ceꝑit seriuus: & ipsa ẽ
uera lib̾tas. ꝓpt̾ recti facti lȩtitiã:
simul & ꝑia seruitꝰ ꝓpt̾ precepti
obedientiã. Est alia libertas ñ
uera. male seruituti adiuncta.
que ẽ ad malũ faciendũ. uͥ ratio
dissentit a uoluntate. iudicats

Expanded text:
 Ad justitiam faciendam non erit aliquis liber, nisi a peccato liberatus, esse justitiae coepit servus; et ipsa est vera libertas, propter recti facti laetitiam, simul et pia servitus, propter praecepti obedientiam. Est alia libertas non vera, malae servituti adjuncta, quae est ad malum faciendum, ubi ratio di
Abbreviated transcription (Latin):
tit. Ad bonũ gͦ faciendũ ꝯcorclat
ratio uoluntati: & ideo sbi uera
lib̾tas ẽ & pia. De lib̾tate aũ ac̃
malũ & seruitute mala: ait ang̃.
esse lib̾tas. nisi qn eũ peccare de¬
lectat: Liberalit̾ enĩ seruit: qͥ su
dñi uoluntatẽ libent̃ facit. Ac phadi¬

Expanded text:
ciendum concordat ratio voluntati; et ideo ibi vera libertas est et pia. De libertate autem ad malum, et servitute mala, ait Aug. iesse libertas, nisi quando eum peccare delectat? Liberaliter enim servit qui sui domini voluntatem libenter facit; ac p
Abbreviated transcription (Latin):
Uñ apłs. Liberati a pecc̃o. serui fa¬
cti estis iusticiȩ. E itẽ. Cũ serui
ẽẽtis peccati: liberi fuistis iusticiȩ.
Hanc libertatẽ h̃o peccando ami
le utens libero arbito & se ꝑdid̃¬

Expanded text:
ti a peccato, servi facti estis justitiae. Et idem: Cum servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae. Hanc libertatem peccando homo amisle utens libero arbitrio, et se perd
Abbreviated transcription (Latin):
homini addicto & uendito. nisi¬
liberau̾it uere liberi eriti. Qã
anteq̃ fieri in hoĩe incipiat:
qui ñdũ est liber ad oꝑandũ b̃n:
Ecce aꝑte ostendit liberũ arbitriũ
ꝑ gram liberari: ut ꝑ illud ũn oꝑe¬
tur qͥs. Ideoq dicunt illã libtatẽ
uerã quȩ ẽ ad bñfaciendũ: cuiꝰ

Expanded text:
homini addicto et vendito, nisiliberi eritis. Quod antequam fieri in homine incipiat, qui nondum est liber ad operandum bene? Ecce aperte ostendit liberum arbitrium per gratiam liberari, ut per illud bene operetur quis; ideoque dicunt illam libertatem veram, quae est ad bene faciendum, cujus
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrii. Si enĩ libertas arbitrii
qͦd sit ipsa libtas arbitrii q̃ semꝑ
bona ẽ. s ꝓpt̾ peccati seruitutẽ
ad malũ sit liberior & ꝓmptior.
& ideo dr non ẽẽ uera libertas qr
ad malũ ẽ. Aliis aũ uidet᷑ qͦd hec
lib̾tas ad malũ quã supͣ cõmemo

Expanded text:
 quia libertas arbitrii od sit ipsa libertas arbitrii, quae semper bona est, sed propter peccati servitutem ad malum sit liberior et pronior; et ideo dicitur non esse vera libertas, quia ad malum est. Aliis autem videtur quod haec libertas ad ma
Abbreviated transcription (Latin):
gatȩ:si bona ẽ illa ad quã cum¬
ctȩ referunt᷑: si aũ praua ẽ. pra¬
ue sunt õs. E ideo rectarũ uo¬
luntatũ conexio. iter qͦddam ẽ
ascendentiũ ad beatitudinem.
qͦd certis uelut passib agitur:
prauarũ aũ & distortarũ uolun¬
tatũ implicatio uincłm ẽ. quo
uoluntates. ꝓpͥos ac diu̾sos fines
habentes & tam̃ unũ eundẽ q.
qr om̃s referunt᷑ ad unũ qui ẽ
finis finiũ. de qͦ paulo añ diximꝰ.
ita e conu̾so forte ẽ & in malis.
eruntñ huic sententie qͣ dictũ e
fideliũ quasdã rectas uoluntateᷤᷤ
diu̾sos fines sortiri. & tñ ad unũ
referri. uidet᷑ obuiare qͦd alibi
aug̃. monet. scił ne nõbis duos
fines ꝯstituamꝰ. ita inquiens in
libro de serm̃ dm̃ in monte. Non¬

Expanded text:
gatae, si bona est illa ad quam cunctae referuntur. Si autem prava est, pravae sunt omnes; et ideo rectarum voluntatum connexio iter quoddam est ascendentium ad beatitudinem, quod certis velut passibus agitur. Pravarum autem et distortarum voluntatum implicatio vinculum est, quo voluntates proprios ac diversos fines habentes; et tamen unum eumdemque, quia omnes referuntur ad unum qui est finis finium; de quo paulo ante diximus; ita e converso forte est et in malis.en huic sententiae, qua dictum est fidelium quasdam rectas voluntates diversos fines sortiri, et tamen ad unum referri, videtur obviare quod alibi August. admonet, ne scilicet nobis duos fines constituamus, ita inquiens in lib. de Sermone Domini in monte, to
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ istud uolo hr̃e uitã. E alia
quidẽ uidet᷑ esse uoluntas quã
uolo hr̃e uitã. & alia qua panꝑi
subuenire uolo: s ista ad illã re¬
fertur. Nã &esi hec ita placet.
ut in eo cũ aliqua delectatione
uoluntas acqͥescat. ñdñ tam̃ ẽ
illud qͦ tendit᷑. s hoc ad illud
refert᷑. ut illud̃ deputet᷑ tanqͣm
patria ciuis. istud uͦ tanqͣ refe¬
ctio ł mansio uiatoris: & st iste¬
mentis. qͥb quasi gressib uel
passib tendit᷑ ad patriã. Siẽ gͦ
alt̾a ẽ uoluntas uidendi fene¬
stras ut supͣ docente aug̃. didi¬
cimꝰ. alt̾a que ex ista nec̾titur
uidet᷑ uoluntas elemosinas dan¬
di. pauꝑi. alia uoluntas habendi
uitã. Alii aũ putant qđ una
sit uoluntas & hic & ibi: s ꝓpt̾
subiectoꝵ multiplicitatẽ diu̾¬
sitas memorat᷑ uoluntatũ. Ce¬
terũ qͦdlibet hoꝵ uerũ sit. illud
nullis in ambiguũ uenit quin
uoluntas ex suo fine pensetur.
utrũ recta sit an praua. pecc̃m
an gr̃a: & quin noĩe intentiõis

Expanded text:
itam. Et alia quidem videtur voluntas esse qua volo habere vitam, et alia qua pauperi subvenire volo. Sed ista ad illam refertur. Nam etsi hoc ita placeat, ut in eo cum aliqua delectatione voluntas acquiescat, nondum est tamen illud quo tenditur, sed hoc ad illud refertur, ut illud deputetur tanquam patria civis, istud vero tanquam refectio vel mansio viatoris. Amentis, quibus quasi gressibus vel passibus tenditur ad patriam. Sicut ergo altera est voluntas videndi fenestras, ut supra docente August. didicimus, altera quae ex ista nectitur, tur esse voluntas eleemosynas dandi pauperi, alia voluntas habendi vitam. Alii autem putant quod una sit voluntas et hic et ibi, sed propter subjectorum multiplicitatem diversitas memoratur voluntatum. Caeterum quodlibet horum verum sit, illud nulli in ambiguum venit, quin voluntas ex suo fine pensetur utrum recta sit an prava, peccatum an gratia; et quin nomine intentionis
Abbreviated transcription (Latin):
sticiã. Nam ut ait aug̃ in lib
sententiarũ ꝓperi. in xp̃o lex
iusticie ñ ꝯsumit᷑. s implet᷑.
Finis fideliũ xp̃e ẽ: ad quẽ eũ
ꝑuen̾it eurrentis intentio. ñ

Expanded text:
a, ut ait Aug. in libro Sententiarum Prosperi, in Christo lex justitiae non consumitur, sed impletur. Finis fidelium Christus est, ad quem cum pervenerit currentis intentio, non
Abbreviated transcription (Latin):
Q paulo post. Oꝑa nr̃a quȩ st̃ in
dictis & factis posst̾ hoĩes uidere:
s qͦ animo fiant & qͦ uenire eu¬
piant solusd̃s uidet: qͥ cũ uidet
cor eẽ in cȩlo & ñ delectari nos
in carne s in dño. id ẽ cũ bone
& earũ fines. dirigit iustũ. Itẽ
suꝑ alteriꝰ psalmi locũ. illũ scił.
in laqueo isto quẽ abscond̃. cõ. ẽ.¬
pes eoꝵ. Pes anime amor ẽ: qui
si prauꝰ ẽ. qr cupiditas ł libido
si rectus: dr̃ caritas. Eo mouet᷑
anuna quasi ad locũ qͦ tendit.
id ẽ ad delectationẽ bonã uel
malã. quo se ꝑuenisse ꝑ amorẽ
letat᷑. Finis gͦ uoluntatis ut

Expanded text:
ulo post: Opera nostra quae sunt in dictis et factis, possunt homines videre; sed quo animo fiant, et quo venire cupiant, solus Deus videt, qui cum videt cor esse in coelo, et non delectari nos in carne, sed in Domino, id est, cum bonae et earum fines, dirigit justum. Idem super alterius psal. locum illum, scilicet: In laqueo isto quem absconde Pes animae amor est, quia si pravus est, dicitur cupiditas vel libido; si rectus, dicitur charitas. Eo movetur anima quasi ad locum quo tendit, id est, ad delectationem bonam vel malam, quo se pervenisse per amorem laetatur. Finis ergo vol
Abbreviated transcription (Latin):
Quos gͦ fines nob̃ in manducan¬
d̾o ꝯstituimꝰ. S ista facientes
nunqͥd peccamꝰ: Absit. Nã &
ipse sic facere suadet: si diligen¬
ter eiꝰ u̾ba inspiciamꝰ. Cum gͦ
ait ne duos fines nob̾ ꝯstituamꝰ
fines in diu̾sa tendentes intelli¬
gi uoluit: scił qͦm alt̾ ad alt̾m
ñ referat᷑. Ita cũ dicit ꝓpt̾ reg¬
nũ ci tm̃ omnia agenda. nec
cũ ipso mercedẽ temporalẽ me
regno mercedẽ temporalẽ ita
qđ ñ ꝓpter regnũ s ꝓpter se.
neq sinistra tõ scit qͥd faciat

Expanded text:
Duos igitur fines nobis in manducando constituimus. Sed ita facientes numquid peccamus? Absit. Nam et ipse sic facere suadet, si diligenter ejus verba inspiciamus. Cum ergo ait, ne duos fines nobis constituamus, fines in diversa tendentes intelligi voluit, scilicet quorum alter ad alterum non referatur; ita et cum dicit, propter regnum Dei tantum omnia agenda, nec cum ipso mercedem temporalem med regno mercedem temporalem, ita quod non propter regnum, sed propter se, neque sinistra tunc scit quid facit
Abbreviated transcription (Latin):
regnũ di tantũ debemꝰ operari
omuia: ñ solã uel cũ regno dei
mercedẽ tẽporalẽ mecditari. Ecce
hic aꝑte dicit ne duos fines nob̾
tates alias & alias ꝓpͥos habere
animadu̾tit qui u̾bis p̃missis
simplici oculo diligent᷑ intend̃.
Qͥ enĩ dix̃ ne duos fines nobis
faciamꝰ: ipse p̾misit qđ debemꝰ

Expanded text:
regnum Dei tantum debemus operari omnia, non solam vel cum regno Dei mercedem corporalem meditari. Ecce hic aperte dicit ne duos fines nobistates alias et alias proprios habere animadvertit, qui verbis praemissis simplici oculo diligenter intendit; qui enim dixit, ne duos fines nobis faciamus, ipse praemis
Abbreviated transcription (Latin):
Polet etiã queri qͥd distet
uit̾ uoluntatẽ & intenti¬
onẽ ac finẽ. Ad qͦd dici pot̾.
int̃ uoluntatẽ & finẽ certo
atq euidenti modo distingii.
qr uoluntas ẽ qua uolumꝰ ali¬
quid: finis nͦ uoluntatisẽ uel
illud̃ qͦd uolumꝰ ꝑ qͦd impletͣ
ipsa uoluntas. uiel potiꝰ aliud

Expanded text:
tet inter voluntatem, et intentionem, ac finem. Ad quod dici potest inter voluntatem et finem certo atque evidenti modo distingui, quia voluntas est qua volumus aliquid; finis vero voluntatis est, vel illud quod volumus, per quod impletur ipsa voluntas; vel potius aliud
Abbreviated transcription (Latin):
st̾ ita uͭ ĩsint illi. sic dicens.
Homo aut aliqͥd ei simile. eum
alicubi erit alibi ñ erit: qr id
in forma ut ñ ubiq sit qui
insistens alicubi sit. Ds̃ autẽ
imm̃sȩ uirtutis. uiuens pote¬
stas. quȩ nusꝗͣ non adsit nec
desit usquã. se omnẽ per sua
edocet. & sua ñ aliud qͣ se esse
significat. ita ut ubi sua insuit.
ipse ẽẽ ꝑ sua intelligat᷑. Non
aũ corporali modo cũ alicubi
sit ñ etiã ubiq ẽẽ credat᷑: cũ
ꝑ sua in omnib eẽ ñ desinat.

Expanded text:
sunt, ita ut insint illi, sic dicens: Homo aut aliquid ei simile cum alicubi erit, alibi non erit, quia id a ejus, ut ubique sit, qui insistens alicubi sit. Deus autem immensae virtutis vivens potestas, quae nusquam non adsit, nec desit usquam, edocet, et sua non aliud quam se esse significat, ut ubi sua insint, ipse inesse intelligatur. Non autem corporali modo cum alicubi insit, non et ubique esse credatur, cum per sua in omnibus esse non desinat.
Abbreviated transcription (Latin):
nis amboꝵ: Hoc enĩ saniꝰ cre¬
dit᷑ & intelligit᷑. ut ñ solũ
sp̃s sc̃s caritas sit in illa tͥni¬
tate. s ñ frustra ꝓpͥe caritas
nuncupet᷑ ꝓpt̾ illa q̃ dicta st̃:
sic̃ ñ solus in illa trinitate

Expanded text:
nis amborum? Hoc enim sanius creditur et intelligitur, ut non solum Spiritus sanctus charitas sit in illa Trinitate, sed nec frustra charitas nuncupetur propter illa, quae dicta sunt: sicut non solus in illa Trinitate
Abbreviated transcription (Latin):
Elic manifestauit se dixisse eã¬
dilectionẽ ee̾ dm: quã dixit ex
dõ. Ds̃ gͦ ex deo ẽ dilectio: s qr
& filiꝰ ex deo patre natꝰ ẽ. & sp̃s
potiꝰ eoꝵ hic debeamꝰ accipere
dictũ eẽ dilectionẽ. merito que¬
rit᷑. Pat̃ enĩ solus ita ds ẽ. ut ñ
sit ex do: & ideo dilectio q̃ ita¬

Expanded text:
 se dixisse dilectionem Deum, quam dixit ex Deo. Deus ergo ex Deo est dilectio. Sed quia et Filius ex Deo Patre natus est, et Sppotius eorum hic debeamus accipere dictum esse dilectionem Deum, merito quaeritur. Pater enim solus ita Deus est, ut non sit ex Deo: ac per hoc dilectio q
Abbreviated transcription (Latin):
s aut filiꝰ aut sp̃s sc̃s. S in con¬
sequentib cũ di dilectionem
cõmemorasset ioħes ꝗͣ dilexit
nos. & hinc hortatꝰ eẽt ut et
nos inuicẽ diligamꝰ. atq ita in aug
nob̾ d̾s maneat. qr utiq d̾m di¬
lectionẽ dixerat: statĩ uolens¬
de hac re aꝑtiꝰ aliqͥd eloqͥ. inqͥp.
In hoc cognoscimꝰ q in ipso ma¬
qͦ dedit nob̃̾. facit nos in do ma¬
nere. & ipsũ in nob̾: hoc aũ facit
dilectio. Ipse ẽ gͥ d̾s dilectio. Ds¬

Expanded text:
Filius aut Spiritus sanctus. Sed in consequentibus cum Dei dilectionem commemorasset Joannes, qua dilexit nos, et hinc hortatus esset ut nos invicem diligamus, atque ita Deus in nobis maneat; quia utique dilectionem Deum dixerat, statim de hac re apertius aliquid eloqui, in hoc, inquit, cognoscimus quia in ipso maquo dedit nobis, facit nos in Deo manere, et ipsum in nobis: hoc autem facit dilectio. Ipse est igitur Deus dilectio. D
Abbreviated transcription (Latin):
urib enĩ exẽplis doceri po¬
test multa rerũ uocabula. &
uniu̾salit̃ poni. & ꝓpͥe qͥbusda
reb adhiberi. sicut legis nõie
aliq̃n simul omĩa uet̾is instru¬
m̃ti significant᷑ eloquia: aliq̃n¬

Expanded text:
uribus enim exemplis doceri potest multa rerum vocabula et universaliter poni, et proprie quibusdam rebus adhiberi: sicut legis nomine aliquando simul omnia veteris Testamenti significantur eloquia, aliq
Abbreviated transcription (Latin):
& utiq bonũ ẽ omne qͥd iustũẽ.
Sic gͦ dicit᷑ ds ñ fecisse mortem.
qr ñ fecit illud ꝓ qͦ mors infigi¬
tur id ẽ pecẽm. Audisti lector

Expanded text:
et utique bonum est omne quod justum est. Sic ergo dicitur Deus non fecisse mortem, quia non fecit illud pro quo mors infligitur, id est, peccatum. Audisti, lector,
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd dixi d̾s autor mali non ẽ.
qͥ & omniũ quȩ st̃ autor est: qr
in qͣntũ sunt. intantũ bona st̃.
Ꝙ ne hinc putet᷑ ñ ab illo esse
pena maloꝵ: quȩ utiq malũ
ẽ his qͥ puniunt᷑. S hoc ita

Expanded text:
dixi: Deus auctor mali non est, qui et omnium quae sunt auctor est; quia in quantum sunt, in tantum bona sunt. Et ne hinc putetur non ab illo esse poenam malorum, quae utique malum est his qui puniuntur; sed hoc ita
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ malũ in eiuitate quod ds ñ
fecerit. Itẽ alibi ex ꝑsona sua ait.
Ego sũ ds creans malũ: & faciens
bonũ. Ecce hic dr creasse & fecis¬
se malũ: s mali noĩe pena intelli¬
git᷑ non pecẽm: sicnt e conu̾so eũ
dicit᷑ d̾s non ẽẽ autor maloꝵ. no¬
mine mali pecc̃a intelliguntur
deo q aug̃ qui dixerat in libro

Expanded text:
n est malum in civitate quod Deus non fecerit. Item Isai. 45, ex persona sua ait: Ego sum Deus, creans malum, et faciens bonum. Ecce hic dicitur creasse et fecisse malum; sed mali nomine poena intelligitur, non peccatum: sicut e converso, cum dicitur Deus non esse auctor malorum, nomine mali peccata intelliguntur. Ideoque Aug., qui dixerat, to
Abbreviated transcription (Latin):
uẽ admodũ mulieris corpꝰ
de uiri corꝑore tͣductũ fuit.
ita putauert᷑ aliqͥ ipsiꝰ animã
de uiri anima ꝓpagatam. &
om̃s animas pret̾ pͥmã de tra¬
duce ẽẽ sicut corpora: alii aũ
put auert̃ simul om̃s animas
ab initio creatas. Catholica
aũ eccłia nec simul nec ex tra¬
duce factas ẽẽ animas docet:
s in corporib ꝑ coitũ seminati
atq formatis infundi. & infu¬
dendo creari. Unde in eccłiasticiᷤ

Expanded text:
uemadmodum mulieris corpus de viri corpore traductum fuit, ita putaverunt aliqui ipsius animam de viri anima propagatam, et omnes animas praeter primam, de traduce esse, sicut corpora. Alii autem putaverunt simul omnes animas ab initio creatas. Catholica autem Ecclesia nec simul ex traduce factas esse animas docet, sed in corporibus per coitum seminatis atque formatis infundi, et infundendo creari. Unde Aug. in ecclesiasticis
Abbreviated transcription (Latin):
tenebant. De his quasi septẽ
fontib cuncte animaꝵ morti¬
fere corruptelȩ emanant. Et
dicunt᷑ hec capitalia. qr ex eis
oriunt᷑ omnia mala: nullum

Expanded text:
a. De his quasi ex septem fontibus cunctae animarum mortiferae corruptelae emanant. Et dicuntur haec capitalia vitia quia ex his oriuntur omnia mala. Nullum
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd ht quis sibi tͥbuit: sed̾a cũ
credit a c̃o eẽ datũ s tñ ꝓ suis
meritis: t̾cia eũ se lac̾tat hr̃e
qͦd ñ habet: quarta eũ ceteris
despectis singularit᷑ uult iu¬
deri. Merito g̃ radix õĩs mali d̃r¬

Expanded text:
sibi attribuit. Secunda, cum credit a Deo esse datum, sed tamen pro suis meritis. Tertia, cum se jactat habere quod non habet. Quarta, cum caeteris despectis singulariter vult videri. Merito ergo radix omnis mali dic
Abbreviated transcription (Latin):
tatũ: & unũ malũ ad exerci¬
tiũ ht̃. Cum enĩ om̃s angłi bo¬
ni nr̃m bonũ uelint. cõmunit¬
q saluti omniũ studeant: ille
tam̃ qui deputatꝰ ẽ alicui ad
custodiã. eum specialit̾ hortat᷑
ad bonũ: sicut legit᷑ de angło
tobiȩ. de angło petri in actib
apłoꝵ. Similit̾ & mali angeli
cum desiderent malũ hominũ.
magis tam̃ hominẽ ad malũ
incitat & ad nocendũ fortius
instat ille qͥ ad exercitium eiꝰ
deputatꝰ ẽ. Utrũ singłis hõib
singłi angłi. an plurib unꝰ de¬
putatꝰ sit. Solet aũ queri utr̃
singłi angłi singulis hominib:
an unꝰ plurib ad custodiã uł
exercitiũ deptutatꝰ sit. S cũ
electi tot sint qͦt & boni suñ
angłi: plures constat ẽẽ om̃s
simtl bonos & malos hoĩes ꝙͣ
boni angłi sint. Ee cũ tot sint
electi quot angłi boni. & an¬
geli boni plures sint ꝗͣ mali.
pluresq sint homines mali
ꝗͣ boni: ñ ẽ ambiguũ plures
esse bonos homines ꝗͣ sũs mali

Expanded text:
um malum ad exercitium habet. Cum enim omnes angeli boni nostrum bonum velint, communiterque saluti omnium studeant, ille tamen qui deputatus est alicui ad custodiam, eum specialiter hortatur ad bonum: sicut legitur de angelo Tobiae, et de angelo Petri in Actibus apostolorum. Similiter et mali angeli cum desiderent malum hominum, magis tamen hominem ad malum incitat, et ad nocendum fortius instat ille qui ad exercitium ejus deputatus est. 2. Utrum singulis hominibus singuli angeli, an pluribus deputatus sit unus. Solet autem quaeri utrum singuli angeli singulis hominibus, an unus pluribus ad custodiam vel exercitium deputatus sit? Sed cum electi tot sint quot et boni angeli sunt, plures constat esse omnes simul bonos et malos homines quam boni angeli sint. Et cum tot sint electi quot angeli boni, et angeli boni plures sint quam mali, pluresque sint homines mali quam boni, non est ambigendum plures esse bonos homines quam sint mali
Abbreviated transcription (Latin):
deo aũ dicimꝰ eodẽ tempore E
diusis temporib. quia uidet᷑ͣ
quibusdã qđ om̃s hoĩes qui
simul st̃ in aliqͦ tempore. singł̃i
singulos angelos hr̃e possint
bonos uel malos: qr licet maior
sit numerꝰ hominũ. cõputatis
in hac uita. angłi uͦ nunquã
decet s simul õs st̃: eẽ potest¬
ut singłi hominũ dũ in hac
uita sunt. singłos habeant an¬
gelos bonos uł malos ad sui
custodiã uel exercitiũ destina¬
tos. Ceterũ siue ita sit siue ñ¬
sit. ñ ẽ dubitandũ unũquẽq¬

Expanded text:
imus eodem tempore vel diversis temporibus, quia videtur quibusdam quod omnes homines qui sunt simul in aliquo tempore, singuli singulos angelos habere possint, bonos vel malos; quia licet major sit numerus hominum, computatis in hac vita, angeli vero nunquam decedunt, sed simul omnes ut singuli hominum dum in hac vita sunt, singulos habeant angelos bonos vel malos ad sui custodiam vel exercitium destinatos. Caeterum sive ita sit, sive non, non est dubitandum unumquemq
Abbreviated transcription (Latin):
scientie boni & mali. qr hoc ex
eiꝰ tactu accid̾et si usurparet᷑.¬
Aligno gͥ homo ꝓhibitꝰ est. qͦd
malũ non erat. ut ipsa p̃cepti
conseruatio bonũ illi e̾ẽt & tͣns¬
gressio malũ: nec meliꝰ conside¬
rat᷑ quantũ malũ sit inobedi¬
entia ꝗͣ hoc modo. cũ scił ideo
reus factꝰ esse hõ intelligit᷑ quia
ꝓhibitꝰ rem tetigit. quam si ñ
phibitꝰ tetigisset. nec peccasset nͥ
penã sensisset. Si enĩ uenenosã
herbã ꝓhibitꝰ tetigeris pena
sequit᷑: & si nemo ꝓhibuisset.
similit̃ sequeret᷑. Similit si etiã
ꝓhibitͣ res tangi que ñ tangenti
tantũ s ꝓhibenti obest. sicut
aliena pecunia ido ꝓhibito est
peccatũ qr ꝓhibentiꝰ ẽ damnosũ:
cũ uͦ tangitur qͦd nec tangenti
obest si ñ ꝓhibetur nec cuilibet
si tangat᷑. ideo ꝓhibet᷑ ut ꝑ se
bonũ obedientiȩ & malũ inobe¬
dientie monstret᷑: sicut pͥmꝰ ħo
a re bona ꝓhibitꝰ penã incurrit:

Expanded text:
scientiae boni et mali, quia hoc ex scientiae boni et mali, quia hoc ex ejus actu accidA ligno ergo prohibitus est quod malum non erat, ut ipsa praecepti conservatio bonum illi esset, transgressio malum. Nec melius consideratur quantum malum sit inobedientia, quam hoc modo; cum scilicet ideo reus factus esset homo intelligitur, quia prohibitus rem tetigit, quam si non prohibitus tetigisset, nec peccasset, nec poenam sensisset. Si vero venenosam herbam prohibitus tetigeris, poena sequitur; et si nemo prohibuisset, similiter sequeretur. Sic etiam prohibitur res tangi, quae non tangenti tantum, sed prohibenti obest, sicut aliena pecunia; ideo prohibitum est peccatum, quia prohibenti est damnosum. Cum vero tangitur quod nec tangenti obest si non prohibetur, nec cuilibet si tangatur; et ideo prohibetur, ut per se bonum obedientiae et malum inobedientiae monstretur. Sicut primus homo a re bona
Abbreviated transcription (Latin):
strabꝰ. qr diuinitꝰ accepit hate
uim. ut qͥ ex eiꝰ fructu comede¬
rit. corpꝰ eiꝰ stabili sanitate &
ꝑpetua soliditate firmaretur:
nec ulla infirmitate. uł etati
imbecillitate in deteriꝰ uel in
uͦ scientiȩ boni & mali non a
natͣa hoc nom̃ acceꝑit: s ab
occasione rei postea secutȩ.
Arbor enĩ illa ñ erat mala: sed
scĩȩ boni & mali ideo dicta ẽ
sio futura qua hõ exꝑiendo d̾i¬
sceret qͥd ẽet int̾ obedientie bo¬
nũ & inobedientie malũ. Non
gͦ de fructu qͥ nasceretur inde
positũ ẽ illud nom̃: s de re tͣns¬
gressione secuta. Cognouit enĩ
homo priꝰꝗͣ tang̾et hoc lignũ
bonũ & malũ: s bonũ ꝑ pruden¬
dentiã tantũ. Qd etiã ꝑ exꝑien¬
tiã nouit usurpato ligno ueti¬
to: quia ꝑ exꝑientiã mali didi¬
cit quid sit int̾ obedientie bonũ¬
& malũ inobedientiȩ. Si uͦ pͥmi
parentes obedientes e̾e̾nt. nec
contͣ preceptũ peccassent: non
ideo tam̃ minꝰ diceret᷑ lignum

Expanded text:
it hanc vim, ut qui ex ejus fructu comederet, corpus ejus stabili sanitate et perpetua soliditate firmaretur; nec ulla infirmitate, vel aetatis imbecillitate in deterius vel in scientiae boni et mali, non a natura hoc nomen accepit, sed ab occasione rei postea secutae. Arbor enim illa non erat mala, sed scientiae boni et mali ideo dicta estsio futura; qua homo experiendo disceret quid esset inter obedientiae bonum, et inobedientiae malum. Non ergo de fructu qui nasceretur inde positum est illud nomen, sed de re transgressionem secuta. Cognovit enim homo, priusquam tangeret hoc lignum, bonum et malum; sed bonum per prudendentiam tantum. Quod etiam petiam novit usurpato ligno vetito, quia per experientiam mali didicit quid sit inter bonum obedientiae et malum inobedientiae. Si vero primi parentes obedientes essent nec contra praeceptum peccassent, non ideo tamen minus diceretur lignum
Abbreviated transcription (Latin):
forte si fuisset de capite facta
renda: aut si de pedib. ad ser¬
uitutẽ subicienda. S qr uiro
nec dña nec ancilla parabat᷑
s socia: nec de capite nec de pe¬
dib s de lat̾e fuerat ꝓducen¬
da: ut iuixta se ponendã cog

Expanded text:
forte si fuisset de capite facta,forte si fuisset de capite facta,renda; aut si de pedibus, ad servitutem subjicienda. Quia igitur viro nec domina, nec ancilla parabatur, sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda, ut juxta se ponendam cog
Abbreviated transcription (Latin):
tendendũ ẽ quare ñ creauit si¬
mul uirũ & mulierẽ sic̃ angło:
s priꝰ uirũ. deinde mulierẽ de
uiro. Ideo scił ut unũ eẽt gen̾is
humani pͥncipiũ: quatinus in
hoc & suꝑbia diaboli confun¬
deret᷑. & hoĩs humilitas di si¬
militudine sublimaret᷑. Diabos
quippe aliud a deo pͥncipiũ ẽẽ
cupierat: ideo q ut eiꝰ suꝑbia
retunderet᷑ hoc homo in mun̾e
accepit qͦd diabolus ꝑu̾se raꝑe
uoluit. s obtinere ñ potuit. &
ꝑ hoc imago di in hoĩe apparuit:
quia sicut d̃s omnib reb exi¬
stit pͥncipiũ creationis ita h̃o
omnib hominib pͥncipiũ ge¬
nerationis. Ideo etiã ex uno hoĩe
om̃s ẽẽ uoluit d̃s: ut dũ cogno¬
scerent se ab uno: om̃s se quasi
unũ amarent. Qͣre de lat̾e uiri &
ñ dde alia corporis parte forma¬
causis facta sit mulier de
iuro ñ de qualibet parte cor¬
poris uiri s de lat̾e eiꝰ formata
est: ut ostenderet᷑ quia in con¬
sortiũ creabat᷑ dilectionis: ne

Expanded text:
endendum est quare non creavit simul virum et mulierem, sicut angelos; sed prius virum, deinde mulierem de viro. Ideo scilicet, ut unum esset generis humani principium, quantenus in hoc et superbia diaboli confunderetur, et hominis humilitas Dei similitudine sublimaretur. Diabolus quippe aliud a Deo principium esse concupierat. Ideoque ut ejus superbia retunderetur, hoc homo in munere accepit, quod diabolus perverse rapere voluit, sed obtinere non potuit. Et per hoc imago Dei in homine apparuit; quia sicut Deus omnibus rebus existit principium creationis, ita homo omnibus hominibus principium generationis. Ideo etiam ex uno homine omnes esse voluit Deus, ut dum cognoscerent se ab uno esse omnes, se quasi unum amarent. 3. Quare de latere viri, non de alia corporis parte formacausis facta sit mulier de viro, non de qualibet parte corporis viri, sed de latere ejus formata est, ut ostenderetur quia in consortium creabatur dilectionis, ne
Abbreviated transcription (Latin):
paradyso mulierẽ formauit ds
de substantia uiri. sic̃ post plan¬
tatũ paradysũ hominẽq in eo
positũ: & post uniu̾sa animalia
ad eũ ducta suisq nominib
designata subnectit scriptura.
Immisit d̃s soporẽ in adã. Cũq
obdormisset. tulit unã de costis
eiꝰ. & formauit eã in mulierem

Expanded text:
paradiso mulierem formavit Deus de substantia viri; sicut post plantatum paradisum, hominemque in eo positum, et post universa animalia ad eum ducta, suisque nominibus designata, subnectit Scriptura, Gen. 2: Immisit Deus soporem in Adam. Cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et formavit eam in
Abbreviated transcription (Latin):
Si enĩ ita ẽ alicubi qđ ñ ubiq: gͣ
localis ẽ. Est gͦ ubiq tota quę
continet totũ. & penetrat totũ:
quȩ nec ꝓ sui simplicitate diui¬
di. nec ꝓ sui puritate maculari.
nec ꝓ sui imm̃sitate ullom cõp̃¬
hendi potest. Unde aug̃. Ds̃ ubiq:

Expanded text:
Si enim ita est alicubi, quod non ubique, ergo localis est. Est ergo ubique tota quae continet totum, et penetrat totum; quae nec pro sui simplicitate dividi, nec pro sui puritate maculari, nec pro sui immensitate ullo modo comprehendi potest. Unde August., libro
Abbreviated transcription (Latin):
gruas tẽꝑationes elem̃toꝵ laten¬
ter spargunt: atq ita & gignen¬
darũ rerũ & accelerandoꝵ in¬
crem̃toꝵ p̾bent occasiones. Sed
nec boni hec nisi qͣntũ ds iubet:
nec mali hec iniuste faciunt
nisi qͣntũ iuste ipse ꝑmittit.
Nã iniqui malitia. uoluntatẽ
suã ht inuistã. potestatẽ autẽ
ñ nisi iuste accipit: siue ad suã
penã. siue ad alioꝵ uł penã
maloꝵ. uł laudẽ bonoꝵ. Qđ¬

Expanded text:
gruas temperationes elementorum latengruas temperationes elementorum latenter spargunt, atque ita gignendarum rerum et accelerandorum incrementorum praebent occasiones. Sed nec boni haec, nisi quantum Deus jubet, nec mali hnisi quantum iuste ipse permittit. nam iniqui malitia uoluntatem suam habent iniustam, potestatem autem non nisi iuste accipiunt siue ad suam poenam siue ad aliorum uel poenam malorum uel laudem bono
Abbreviated transcription (Latin):
Dec sane creatores illi mali an¬
geli dicendi st̃ quia ꝑ illos
magi ranas & serpentes fecert̃:
ñ enĩ eas ipsi creauert̃. Omniũ
quippe rerũ quȩ corporalĩt uisi¬
bilit̾ q nascunt᷑. occulta quedã
semina in corporeis mundi huiꝰ
elem̃tis latent: quȩ d̃s origina¬
lit̾ eis indidit. Ipse gͥ creator ẽ
omniũ rerũ. qui creator ẽ inui¬
sibiliũ seminũ: qr quȩcũq na¬
scendo ad ocłos nr̃os exeunt. ex
occultis seminib accipiunt pro
grediendi huc pͥmordia. & incre.¬
menta debitȩ magnitudinis:
distinctiones q formarũ. ab ori¬
ginalib ut ita dicã regłis su¬
munt. Sicut gͦ nec parentes
dicimꝰ creatores hominũ. nec
agͥcolas creatores frugũ. qͣmuiᷤ
hoꝵ extrinsecꝰ adhibitis motib
ista creanda di uirtus interiꝰ¬
operet᷑: ita ñ solũ malos. s nec
bonos angłos fas ẽ putare crea¬
s ꝓ subtilitate sui sensus & cor¬
poris. semina istarũ rerũ nobis¬
occultiora nouert. & ea ꝑ con¬

Expanded text:
ec sane creatores illi mali angeli dicendi sunt, quia per illos magi ranas et serpentes fecerunt; non enim ipsi eas creaverunt. Omnium quippe rerum quae corporaliter visibiliterque nascuntur, occulta quaedam semina in corporeis mundi hujus elementis latent, quae Deus originaliter eis indidit. Ipse ergo Creator est omnium rerum qui Creator est invisibilium seminum; quia quaecumque nascendo ad oculos nostros exeunt, ex ogrediendi primordia, et incrementa debitae magnitudinis, distinctionesque formarum ab originalibus tanquam regulis sumunt. Sicut ergo nec parentes dicimus creatores hominum, nec agricolas creatores frugum quamvis illorum extrinsecus adhibitis motibus, ista creanda Dei virtus interiuoperetur: ita non solum malos, sed nec bonos angelos fas est putari crea subtilitate sui sensus et corporis, semina nobis istarum rerum occultiora noverunt, et ea per con
Abbreviated transcription (Latin):
siue occasiones ab angłis tam
bonis ꝗͣ malis uel etiã hõib
adhibent᷑. S hec ab hominib
tanto difficiliꝰ adhibent᷑. qͣntũ
desunt sensuũ subtilitates &
corpoꝵ mobilitates in m̃bris
terrenis & ꝑigris. Uñ qualib¬
cũq angłis uicinas causas ab
elem̃tis contrahere qͣnto faciliꝰ
ẽ. tanto mirabiliores in hunis

Expanded text:
am bonis quam malis, vel etiam ab hominibus adhibentur. Sed haec ab hominibus tanto difficilius adhibentur, quantum eis desunt sensuum subtilitates et corporum mobilitates in membris terrenis et pigris. Unde qualibuscumque angelis vicinas causas ab elementis contrahere quanto facilius est, tanto mirabiliores in hujus
Abbreviated transcription (Latin):
ec de angłicȩ nat᷑e conditi¬
one dicta sufficiant. Nunc
supest de aliarũ qͦq rerum
conditione: ac p̃cipue de opin
sex dierũ distinctione ñ nulla
in mediũ ꝓferre. Cũ dd̃s in sapi¬
entia sua angelicos condidit
sp̃s. alia etiã creauit sic̃ osten¬
dit supͣmemorata seriptura
genesis. que dicit in pͥncipio
đm creasse cȩlũ. id÷ angelos.

Expanded text:
e angelicae naturae conditione dicta sufficiant. Nunc superest de aliarum quoque rerum creatione, ac praecipue de operum sex dierum distinctione, nonnulla in medium proferre. Cum Deus in sapientia sua angelicos condidit spiritus, alia etiam creavit, sicut ostendit supradicta Scriptura, Gen. 1, quae dicit in principio Deum crea
Abbreviated transcription (Latin):
caritate ñ est. Nã ut ait aug̃.
nisi eã liberet gr̃a ꝑ legẽ fidei.
id ñ ẽ libera sine fide oꝑante
ꝑ dilectionẽ & illa sufficienter
& uere bona ẽ. Non enĩ ẽ fructꝰ
bonꝰ: qͥ de caritatis radice ñ sur

Expanded text:
charitate non est. Nam, ut ait Aug. charitate non est. Nam, ut ait Aug. nisi eam liberet gratia per legem fidei, id est, non est libera, sine fide operante per dilectionem; et illa sufficienter et vere bona est. Non est enim fructus bonus, qui de charitatis
Abbreviated transcription (Latin):
apłi. ñ qđ sufficientes simꝰ cogita¬
dant inqͥt hic. & u̾ba ista ꝑpen¬
dant: qͥ putant ex nob̃ ẽẽ fidei ce¬
ꝑtum. & ex deo ẽẽ fidei supplem̃tũ.
Comĩndans enĩ istã gr̃am quȩ ñ
dat᷑ sc̃m aliqua merita. s efficit
oĩa bona merita:. inqͥt: non quod
sufficientes simꝰ cogitare aliquid̃
boni. scił ex nob̃. Qͥs aũ ñ uideat
priꝰ ẽẽ cogitare ꝗͣ crede : Nullus
q̃ppe eredit aliqͥd: nisi priꝰ cogita¬
uerit ẽẽ credendũ. Si gͦ cogitare
bonũ ñ ẽ ex nob̾ ut hic apłs t̃dit:
nec credere: quiãꝗͣ & ipsũ credere
nichil ẽ aliud ꝗͣ cũ assensione
m̃tis cogitare. Hic uidet᷑ insinu¬
are qđ cogitatio bona p̃cedat
fidẽ: & ita bona uoluntas p̃ueni¬
at fidẽ. non p̃ueniat᷑: qͦd p̃dictis
adisari uidet᷑. Ad hoc aũ dicimꝰ
qđ aliq̃n cogitatio bona siue uo¬
luntas. p̃uenit fide: s ñ est illa
bona uoluntas ł cogitatio qua
recte uiuit᷑. Illa enĩ sñ fide &

Expanded text:
tes simus cogitadant, inquit, hic, et verba ista perpendant, qui putant ex nobis esse fidei coeptum, et ex Deo esse fidei supplementum. Commendans enim istam gratiam quae non datur secundum aliqua merita, sed efficit omnia bona merita, inquit, non quod sufficientes simus cogitare aliquid boni, scilicet ex nobis. Quis autem non videat prius esse cogitare quam credere? Nullus quippe credit aliquid, nisi prius cogitaverit esse credendum. Si ergo cogitare bonum non est ex nobis, ut hic Apostolus tradit, nec credere; quanquam et ipsum credere nihil est aliud, quam cum assensione mentis cogitare. Hic videtur insinuare quod cogitatio bona praecedat fidem, et ita bona voluntas praeveniat fidem, non praeveniatur; quod praedictis adversari videtur. Ad hoc autem dicimus, quod aliquando cegitatio bona sive voluntas praevenit fidem; sed non est illa bona voluntas vel cogitatio qua recte vivitur. Illa enim sine fide et
Abbreviated transcription (Latin):
ic considerandũ ẽ. cũ p̃dichi
tẽ uoluntatẽ hõis liberari ac
p̃parari ut bonũ uelit & pes¬
grãm cooꝑantẽ & subsequentẽ
adiuuari ne frustra uelit: utrỹ
una & cadẽ sit gr̃a. id est unũ
munꝰ gratis datũ. qͦd operet᷑ &¬
cooperet᷑. an diu̾sa. alterũ oꝑanᷤ
& alterũ cooꝑans. Qbusdã non
irrationabilit̾ uidet᷑ qđ una
& eadẽ sit gr̃a id÷ donũ. eadẽ¬

Expanded text:
ic considerandum est, cum praedictum tem voluntatem hominis liberari ac praeparari ut bonum velit; et pegratiam cooperantem et subsequentem adjuvari, ne frustra velit; utrum una et eadem sit gratia, id est, unum munus gratis datum, quod operetur et cooperetur; an diversa, alterum operans, et alterum cooperans? Quibusdam non irrationabiliter videtur quod una et eade
Abbreviated transcription (Latin):
gr̃am qua iustificat᷑. Illiꝰ enĩ gr̃e
ꝑcipiende que uoluntatẽ hõĩs
sanat ut sanata legẽ impleat
nulla merita p̃cedunt. Ipsa est
enĩ qͣ iustificat᷑ impiꝰ. & fit iustꝰ
qui priꝰ erat impiꝰ: meritis autẽ
impii ñ gr̃a s pena debet᷑: nͭ ista
eet gr̃a. si ñ daretur gratuita.
Dat᷑ aũ gratuita: qr nichil boni
ãn feceramꝰ. ũn hoc mererem. Auꝑ¬
an hanc gr̃am & p̾ter hanc
gr̃am ab homine fieri bona ꝑ
liberũ arbitriũ ut tradit aug̃
nos: ubi dicit homines ꝑ liben
re: & alia bona plura face sine

Expanded text:
gratiam qua justificatur. Illius enim gratiae percipiendae, quae voluntatem hominis sanat, ut sanata legem impleat, nulla merita praecedunt. Ipsa est enim qua justificatus impius fit justus, qui pius erat impius: meritis autem impii, non gratia, sed poena debetur; nec illa esset gratia, si non daretur gratuita. Datur autem gratuita, quia nil boni ante feceramus, unde hoc mereremute hanc gratiam, et praeter hanc gratiam, ab homine fieri bona per liberum arbitrium, ut tradit Aug. nos, ubi dicit homines per libere, et alia plura bona facere sine
Abbreviated transcription (Latin):
piscit᷑ illa bona uoluntas quȩ
est bonũ magnũ: ista uͦ ñ. Alia
gͦ est illa uoluntas siue cogitatio:
alia ista. E sicut illa istã p̃cedit.
ita illã p̃uenit intellectꝰ. Unde
aug̃. ita distinguens suꝑ loc̃ illũ
Uidemꝰ enĩ ratione ñnunꝗͣ quã
utiles sint uistificationes d̃i: s
infirmitate p̃pediti aliq̃n non
desideramꝰ. Preuolat gͦ intellect᷑.
sequit᷑ tardus aut nullus affectꝰ.
Scimꝰ honũ. nec delectat age: &
cupimꝰ ut delectet. Sic iste olim
desiderare ꝯcupiscebat. qͦ bona
ẽe cernebat: cupiens eoꝵ habere
delectationẽ quoꝵ potuit uide¬
re rõnem. Ostendit itaq quib
qͣsi gradib ad eas ꝑueniat᷑. Priꝰ

Expanded text:
piscitur illa bona voluntas quae est magnum bonum, ista vero, non. Alia est ergo illa voluntas sive cogitatio, alia ista. Et sicut illa istam praecedit, ita illam praevenit intellectus. Unde August., ista distinguens super illum Videmus enim ratione nonnunquam quam utiles sunt justificationes Dei: sed infirmitate praepediti aliquando desideramus. Praevolat ergo intellectus, sequitur tardus aut nullus effectus. Scimus bonum, nec delectat agere; et cupimus ut delectet. Sic iste olim desiderare concupiscebat, quae bona esse cernebat, cupiens eorum habere delectationem, quorum potuit videre rationem. Ostendit itaque quibus quasi gradibus ad eas
Abbreviated transcription (Latin):
& honestȩ: dem̃̃ ut earũ deside¬
riũ ꝯcupiscat᷑. postremo ut ꝓfi¬
ciente gr̃a delectet ᷑ opatio: qͣrũ
sola ratio delectabat. Attende
hc̃ ordinẽ gr̃arũ quẽ hic distin¬
cte assignat aug̃. qualit̾ scilic&
intellectꝰ bonoꝵ p̃cedit ꝯcupi¬
scentiã eorunde. & ipsa ꝯcupisc̃ia
delectationẽ que fit ꝑfidem &

Expanded text:
nestae; deinde, ut earum desiderium concupiscatur; postremo ut proficiente gratia delectet earum operatio, quarum sola ratio delectat. Attende hunc ordinem gratiarum, quem hic distincte assignat August., qualiter scilicet intellectus bonorum praecedit concupiscentiam eorumdem, et ipsa concupiscentia, delect
Abbreviated transcription (Latin):
aiig̃. significare uidet᷑ qđ ex uo¬
luntate sit fides. de illo u̾bo apł̃i.
apłs ait credit᷑. s corde credit᷑. q
cȩt̾a potest ho nolens: credere non
potest nͥ uolens. Intrare eccłiam &
accede ad altare potest. nolens: s
queramꝰ es uolunt̃: dix̃ expositor
qr fides ẽ uoluntatis. ñ necessitat.
Ad que respondentes dicimꝰ ñ hȩi

Expanded text:
io, significare videtur quod ex voluntate sit fides, de illo verbo ApostoApostolus ait creditur, sed corde creditur, quia caetera potest homo nolens, credere non nisi volens; intrare ecclesiam, et accedere ad altare potest nolens, sed quaeramus ejus voluntatem, dicit expositor quia fides est voluntatis, non necessitatis. Ad qu