comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inc aĩa quarto gradu ex quo bonitas inctp̃. oĩsq
uersus om̃ia q̃ d̾ pposito ac setñtia dimouẽ moliunt᷑.
sociecatẽ hũanã magͥpend̾e. nichłq uelle alti ꝙ. sibi
nollit accid̾e sequi auctitatẽ ⁊ p̃cepta sapientũ. ⁊ ꝑħ¬
sibi loqui dm̃ cred̾e. In ħ tam p̃claro accu aiẽ in est
magnꝰ acrimꝰq ꝯ flictus. I ip̃o enĩ p̾gatioĩs negotio
suħe metꝰ mortis seꝑe ñ magnus. sepe uͦ uehem̃tissimꝰ.
uid̾e ñ lic. tanta di ꝓuidñtia. i̾titiaq gub̾nari oĩã.
ut nulli mors iniq̃ accidẽ possit ⁊ si eã forte iniqus in¬

Expanded text:
insili quarto gradui, ex quo bonitas incipit, atque versus omnia, quae de proposito ac sententia dimovere moliuntur; societatem humanam magni pendere, nihilque velle alteri quod sibi nolit accidesibi Deum credere. In hoc tam praeclaro actu animae inest magnus acerrimusque conflictus. In ipso enim purgationis negotio subest metus mortis saepe non magnus, saepe vero vehementissimus: nimae licet tanta Dei providentia justitiaque gubernari omnia, ut nulli mors inique accidere possit, etiamsi eam forte iniquus in
Abbreviated transcription (Latin):
tabe libera. maculisq diluta. tũ deniq in
inqͥnatam redintegat. alia qͣ ñpatit᷑ se rursum. inqͥnar
Inhoc gracdu fere iam ꝯcipit quanta sit Ingssio. uxꝰ.

Expanded text:
tabe libera, maculisque diluta, tunc se denique in inquinatam redintegrat, non patitur se rursum inquinari. In hoc gradu omnifariam concipit quanta sit. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
manifestennt᷑ ea q̃ inuisibilia sunt ĩdõ. necesse ⁊ ut q̃sqͥs
puisibibia ad agnitionẽ inuisibiliũ ꝑuenire desidat
posues no sa unisibilia agnoscat. Propt᷑ qał ⁊ ego c̃ hȩc pro
posse meo inuestigare proponerẽ. trib inuisibilibus
ue. cordio enuimãtᷤ. ⁊ trib itidẽ uisibilib c̃tra hȩc difpo¬
sitis. ratꝰ sum hunc eẽ. cõpetentissimũ narrandi ordine.
ut pꝰ ipsoꝵ uisibiliũ aliꝗͣ notitiam inmebiũ affertere
ao sid em̃ asi reserato c̃templatiõis atlitu. ꝑinuestiga¬

Expanded text:
unt in Deo , necesse est ut quisquis per visibilia ad agnitionem invisibilium pervenire desiderat, prius ipsa visibilia agnoscat. Propter quod et ego cum haec pro posse meo investigare proponerem, tribus invisibilibus in exordio enumeratis; et tribus itidem visibilibus contra haec dispositis, ratus sum hunc esse competentissimum ordinem narrandi, ut prius ipsorum visibilium aliquam notitiam in medium afferrem; ac sic deinde quasi reserato contemplationis aditu, per investiga
Abbreviated transcription (Latin):
colorum monstrauimꝰ. tot oblectam̃ta auriũ. inuari-¬
etate sonorũ inuenimꝰ. Intꝙ̃ pͥma sunt dulcia sermo¬
nũ cõmeitia. quib hoĩes adinuicẽ suas uoluntates
cõmunicãt. p̃tita narrant. p̃sentia indicat. futura
nuntiãt. occulta reuelant. ad eout sihis careat uita
humana. bestiis cõꝑabilis uideat᷑. Quid aũ c̃entus
auiũ melos quid humane uocis melos iocundo s.
qͥd dulces modos sonoꝵ om̃iũ cõmemorẽ. quia tam
młta sunt armonie gñã. ut ea nec cogitatus ꝑcͣrere.
nec sermo facile explicare possit. q̃ tam̃ cuncta au¬
ditui seruiunt. ⁊ in enis delitias creata sunt. Sic ÷
de olfatu. hũt thymiamata odorẽ suũ. hñt unguẽta
odorẽ suũ. hñt rosaria odorẽ suũ. hñt rubeta odorẽ

Expanded text:
colorum monstravimus, tot oblectamenta aurium in varicolorum monstravimus, tot oblectamenta aurium in varietate sonorum invenimus. Inter quae prima sunt dulcia sermonum commercia, quibus homines ad invicem suas voluntates communicant; praeterita narrant, praesentia indicant, futura nuntiant, occulta revelant, adeo ut si his careat vita humana, bestiis comparabilis videatur. Quid autem concentus avium? quid humanae vocis melos jucundum? quid dulces modos sonorum omnium commemorem? Quia tam multa sunt harmoniae genera, ut ea nec cogitatus percurrere, nec sermo facile explicare possit, quae tamen cuncta auditui serviunt, et ad ejus delicias creata sunt, sic est de olfactu. Habent thimiamata odorem suum, habent unguenta odorem suum, habent rosaria odorem suum, habent rubeta, prata,
Abbreviated transcription (Latin):
pulu̾e talẽ ꝓduc̃ spc̃m. Postremo suꝑ om̃e pulchrũ iurid
qͦmͦ aĩos intuentiũ rapit. qño u̾e nouo noua qͣdã uita
germina ꝓdeunt. & erecta fursum inspicuł suis. quasi
deorsum morte calcata ad imaginẽ future resurrectĩoiᷤ
inlucẽ parit᷑ erũpunt: Sed ꝗd de oꝑib dĩ loqͥm᷑ c̃ etiã
humane incdustriȩ fucos adultĩna qͣdam sp̃e fallentes
disserere debemius. Obhoc ꝓuidentia creatoris tã diu̾sas
qualitates reb indidit ut omĩs sensus hoĩs sua oblec-¬
tam̃ta inueniat. Aliud ꝑcip̃uisus. aliud auditꝰ. aliud
ocdoratꝰ. aliud gustus. aliud tactꝰ. Uisũ pasc̃ pulcͥtudo
coloꝵ Suauitas cantilenȩ. demulc auditũ. flagrãtia
odoris: olfatum. dulcedo saporis gustũ. aptitudo corꝑiᷤᷤ
tactum. Et ꝗs ũs delicias sensĩ enũare q̃at : quȩ tã
młtiplices st̃ insingłis: Ut siquis quẽlib⁊ ꝑse singłarit̃
ditatũ putet. qͦt enĩ oblectam̃ta oculoꝵ indiu̾sitate

Expanded text:
ducit speciem. Postremo super omne pulchrum viride, quomodo animos intuentium rapit; quando vere novo, nova quadam vita germina prodeunt, et erecta sursum in spiculis suis quasi deorsum morte calcata ad imaginem futurae resurrectionis in lucem pariter erumpunt. Sed quid de operibus Dei loquimur? cum etiam humanae industriae fucos adulterina quadam sapientia fallentes disserere debemus, ob hoc providentia Creatoris tam diversas qualitates rebus indidit, ut omnis sensus hominis sua oblectamenta inveniat. Aliud percipit visus, aliud auditus, aliud odoratus, aliud gustus, aliud tactus. Visum pascit pulchritudo colorum; suavitas cantilenae demulcet auditum, fragrantia odoris olfactum, dulcedo saporis gustum, aptitudo corporis tactum. Et quis omnes delicias sensuum enumerare queat? Quae tam multiplices sunt in singulis, ut si quis ditatum putet. Quot enim oblectamenta oculorum in diversitate
Abbreviated transcription (Latin):
riam diuisus. qͥa ⁊ uniforme ẽ. pͥncipale mentis .i. ratio
q̃ inuisibilia refpic. ⁊ gemina ẽ. aĩmȩ. qͣlitas ira ⁊ con¬
cupiscentia. q̃ cleorsũ adt̾rena descendit. Itẽ brachiis in
latus extendit᷑. tybus deorsum figit᷑. statura humani
corꝑis. ꝗa ⁊ intentio oꝑationis aĩmũ extendit affectuᷤ
desideriorũ figit. It̃ sccłm latitudinẽ hinic indͣ ꝑ digitoᷤᷤ

Expanded text:
riam divisus; quia et uniforme est principale mentis, id est ratio riam divisus; quia et uniforme est principale mentis, id est ratio quae invisibilia respicit; et ut gemina est animae qualitas, ita et concupiscentia quae deorsum ad terrena descendit. Item brachiis in latum extenditur, tibiis deorsum figitur statura humani corporis; quia et intentio operationis animum extendit, et affectus desideriorum figit. Item secundum latitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
possit. ꝗa nisi pͥꝰ astatu deficerent uet̾a: qͣsi illis
locũ occutpantib ñ ualerent exurgere noua. Noc
cio satis mirabile in hac disposione cernit᷑. qͥ ipsa
tprt ita inmutabili lege suȩ mutabilitatis uice̾
custodunt. ut nec aliqnõ ab exemplo ministĩo
suo deficiant. neq secꝰ currentia ordinẽ pͥmę
exempli causa dicta suffitiant. Nunc illũ ordinẽ ꝓ seqͣm᷑
que inuna quaq̃ re c̃ sidat᷑ scc̾m congruam difposiõnẽ
partuĩ. hic uõ intrinsecꝰ ẽ. alii scilic scłm locũ. ⁊ t̾ps
extrinseci sunt. Et hic qq̃ ñminus miranda ÷ diuinȩ
sapientie effic̃ia. q̃ ita congruȩ muniuersitate singła
distribuit. ut nusꝙ̃ ꝯino unctura partiũ generet repug¬
nantiũ qͣlitatũ. Ecce ut exempli causa de multis pauca
ponamus. incõposiõne humani corꝑis. quantaq eluc&
sapientia creatoris: Sursũ ẽ. hõ uniformis. deorsũ bifa¬

Expanded text:
possit, quia nisi prius a statu suo deficerent vetera, quasi illis possit, quia nisi prius a statu suo deficerent vetera, quasi illis locum occupantibus non valerent exsurgere nova. Hoc quoque satis mirabile in hac dispositione cernitur, quod ipsa tempora ita immutabili lege suae mutabilitatis vices custodiunt, ut nec aliquando ab explendo ministerio suo deficiant, neque secus currentia ordinem primae exempli causa dicta sufficiant. Nunc illum ordinem prosequamur, qui in unaquaque re consideratur, secundum congruam dispositionem partium. Hic vero intrinsecus est; alii, scilicet secundum locum et tempus, extrinseci sunt. Et hic quoque non minus miranda est sapientiae efficacia, quae ita congrue in universitate singula distribuit ut nusquam omnino junctura partium generet repugnantiam qualitatum. Ecce, ut exempli causa de multis pauca ponamus, in compositione humani corporis, quanta elucet sapientia Creatoris? Sursum est homo uniformis, deorsum bifa
Abbreviated transcription (Latin):
ut quȩ̃ amor uirtutis abĩmoderato appetitu ñ
castigat. saltẽ laboris tedio uictus conꝗescat:
mira ratione prouidentia diuina cursus tempoꝵ
distinxit: Ec̃ce pꝰ noctẽ uenit dies ut torpentes
motio laboris exerceat. pꝰ diẽ seqr̃ nox. ut fessos
ad refocillandũ quies excipiat. Nõ semꝑ dies. ñ
labor debilitatos frangat. uł quies c̃tinuata na¬
turã infitiat. uł idemtitas ꝑpetua aĩo tediũ gig¬
nat. Itẽ quẽ ad modũ uicissitudo dieꝵ ⁊ noctium
aĩantia renouat. ita qͣtuor tͣprã anni ordine sibi
succedentia totius mũdi spem immutant. Prim̃
ꝑ teporẽ ueris. quadã innouatiõe mũdꝰ nascit᷑.
deind ꝑfefuorẽ estatis qͣsi in iuuentutẽ roborat᷑.
Postħ suꝑ ueniente autĩpno admaturitatẽ cõscẽdit.
Postremo succedente hẏeme addefectũ uergit. Is¬
circo aut̃ semꝑ deficit. ut semꝑ pꝰ defactũ renor

Expanded text:
ut quem amor virtutis ab immoderato appetitu non ut quem amor virtutis ab immoderato appetitu non castigat saltem laboris taedio victus conquiescat. mira ratione providentia divina cursus temporum distinxit? Ecce post noctem venit dies, ut torpentes in otio labor exerceat; post diem sequitur nox, ut fessos ad refocillandum quies excipiat. Non semper dies, nlabor debilitatos frangat, vel quies continuata naturam inficiat, vel identitas perpetua animo taedium gignat. Item quemadmodum vicissitudo dierum ac noctium animantia renovat, ita quatuor tempora anni ordine sibi succedentia, totius mundi speciem immutant. Primum per teporem veris quadam innovatione mundus nascitur. Deinde per fervorem aestatis, quasi in juventutem roboratur. Post haec superveniente autumno ad maturitatem conscendit. Postremo succedente hieme, ad defectum vergit. Idcirco autem semper deficit, ut semper post defectum renovari
Abbreviated transcription (Latin):
luminaria collocauit. ut subietta oĩa illustraret.
In aere uentis. & nubib uiam fec̃. ut agitationib
suis disꝑse pliuiã deorsũ funderent. Ingremio tel¬
luris moles aqͣꝵ recipi iussit. ut ꝑ gurgites sua̾ s
hinc illincq quo nitus ferret iubentis discurre¬
rent. Nolucres inaerȩ suspendit. pisces aqͥs subm̾sit.
terrã bestiis ⁊ serpentibꝰ ⁊ alioꝵ reptiliũ. u̾mũq
gñib repleuit. quasda regiones ditauit ub̃tate frugͣ
qͣsdã opulentͥa uineaꝵ. alias fertilitate colorum.
alias fecũditate pecoꝵ. alias potentib herbis.
alias gẽmis p̃ciosis. alias aĩalib ⁊ bestus mostruosiᷤᷤ.
alias colorib uariis. alias diuersaꝵ aitiũ. studuᷤ.
alias mecalloꝵ. alias thymiamatũ. diu̾sis gñib
ut milla prossus regio sit. quȩ ñ aliqͥd p̃ cȩteris
nouũ ⁊ speciale possideat. nulla itẽ q̃ ñ aliquid
nouũ ⁊ speciale abaliis acciꝑe queat. Quid qđ
&̃ ea q̃ humanis usib neccessaria sunt incõi hõ.¬

Expanded text:
ia illustrarent. In aere ventis et nubibus viam fecit, ut cogitationibus suis dispersae pluviam deorsum funderent. In gremium telluris moles aquarum recipi jussit, ut per gurgites suos huc illucque quo nutus ferret jubentis discurrerent. Volucres in aere suspendit, pisces aquis immersit, terram bestiis et serpentibus et aliorum reptilium vermiumque generibus replevit. Quasdam regiones ditavit ubertate frugum, quasdam opulentia vinearum, alias fertilitate olerum, alias fecunditate pecorum, alias potentibus herbis, alias gemmis pretiosis, alias animalibus et bestiis monstruosis, alias coloribus variis, alias diversarum artium studiis, alias metallorum, alias thimiamatum diversis generibus, ut nulla prorsus regio sit, quae non aliquid prae caeteris novum et speciale possideat; nulla item quae non aliquid novum et speciale ab aliis accipere queat. Quid quod etiam ea quae humanis usibus necessaria sunt, in communi homi
Abbreviated transcription (Latin):
ingrãit Ing̾sso auit ua usq ad finẽ currend a peseisctr
ire scilie quisq ex considatios ꝓpria ux renba rostet.
ereatoris sui ꝑueniat. Illud nãq in nobis qđ caruis
ñ ht̃ eẽntiam. acarne ñ pot̃ hr̃e mat̾iã. s sic̃ diu̾sũ est
a carne. ita se alienũ sentit a carnis origine. Initiũ tam̃
se hr̃e in hoc uerissime agnoscit. ꝗa cumse intelligat. eẽ
semꝑ se fuisse ñ meminit. cum tam̃ nesciens intellectus

Expanded text:
finem currenda restat, ut scilicet quisque ex consideratione propria ad agnitionem Creatoris sui perveniat. Illud namque in nobis quod carnis sentiam, a carne non potest habere materiam; sed sicut diversum est a carne, ita alienum se sentit a carnis origine. Initium tamen se habere in hoc verissime agnoscit, quod cum se intelligat esse, semper se fuisse non meminit, cum tamen nesciens intellectus
Abbreviated transcription (Latin):
quã inm̃sitas creat᷑aꝵ. quȩ ad solã spectat essentiam.
Itẽ decor creat̃aꝵ ꝓptͣ formã natũlẽ ꝑtur adꝰ abitum.
inst̾itutio adiunxit. Simulacrũ gͦ decoris inm̃sitatẽ
parit̃ ⁊ utilitatẽ in cognitiõe p̃cedit. & ꝓꝑpterea ĩ cog¬
uitiõe ÷ pͥus. quia ÷ inmanifestatiõe eicidentiꝰ. In hoc
gͥ simulacͦ pͥmũ uestigiũ c̃templatiois pon̾e d̾bemꝰ.
ut dũ pͥmũ inqͥsitiõis ingressũ recte tenuerimꝰ. ipso
inquisitiõis exordiũ sumit᷑ qr sapientiã suam pat̾
manifestat᷑ ñsolũ qno sapientiã suã incarnẽ misit.¬

Expanded text:
quam immensitas earum, quae ad solam spectat essentiam. 36. Item decor creaturarum propter formam naturalem pertinet ad habitum, institutis adjunxit. Simulacrum ergo decoris immensitatem pariter et utilitatem in cognitione praecedit. Et propterea In hoc igitur simulacro primum vestigium contemplationis ponere debemus, ut, dum primum inquisitionis ingressum recte tenuerimus, ipso inquisitionis exordium sumitur, quia per sapientiam suam Pater manifestat
Abbreviated transcription (Latin):
nat̾ał. localẽ motũ fuꝑat. qr inñali motu ñ solũ
imago uite expͥmit᷑. ẜ ipsa quodã modo mnea ĩchoat᷑.
Rursus aĩał motus tanto nat̾ali p̃cellit quanto in
sensibili qd̾ sentit. Postremo rõał cimctis suꝑ ponit᷑
qr ineo ñsolum sensus ad animandũ. s rao qq̃ ad intelli¬
gendũ mouecur. Hoc simulacͦ nullũ increaturis eẽ pot̃.
euidentius. ꝗa inisibilẽ sapientiã ostendit manifestiuᷤ.¬
cunctis his qđ sapit. pͥmũ gͦ ac pͥncipale in creatȩ sapiẽtiȩ

Expanded text:
n solum imago vitae exprimitur, sed ipsa quodammodo vita inchoatur. Rursus animalis motus tantum naturali praecellit, quantum in sensibili id quod sentit. Postremo rationalis cunctis superponitur, quia in eo non solum sensus ad animandum, sed ratio quoque ad intelligendum movetur. Hoc simulacro nullum in creaturis esse potest evidentius, quia invisibilem sapientiam ostendit cuncti
Abbreviated transcription (Latin):
in uisibił ẽ ura. Ianua ẽ quia ingredienti ad cõtẽplatidẽ
aĩo pͥmũ aditũ pandit. Uia ÷ quia currentẽ ĩ cceplatiõe
aium ad finẽ ꝑduc̃. Ianua ÷ quia quodãm inisibilia
uisibilit᷑ ostendit. Nia ÷ quia deuisibilib ꝑ muisibuia
euntes usq aduisibiliũ parit̃. ⁊ inusibiliũ ereatorem
uadendũ ꝑduc̃. hoc insemae ipso pot᷑ agnoscere homo.
Neno enĩp sane sapiens. ꝙ se eẽ ñ uideat. Et tam̃ siue

Expanded text:
is, via. Janua est, quia ingredienti ad contemplationem animo primum aditum pandit; via est, quia currentem in contemplationem animum ad finem perducit. Javisibiliter ostendit. Via est, quia de visibilibus per invisibilia euntes usque ad visibilium pariter et invisibilium Creatorem videndum perducit. Hoc in semetipso potest agnoscere homo. Nemo enim est sane sapiens, qui se esse non videat. Et tame
Abbreviated transcription (Latin):
creatoris appropinqͣt. tanto uicinius cͤatorẽ suũ dedarat.
Iuud gͦ uisibile simulacrũ. inuisibile exemplar pͥus
ostendẽ deb qđ diuine similitudinis imaginẽ ꝑfectiꝰ
inse exp̃ssam recin&. Inm̃sitas aut̃ creaturar÷ magiꝰ
ad eẽntiam. d̾cor uõ creatãꝵ magis ꝑtin: ad formam
aut̃ informe ẽ. in hoc qd ÷ qd̾ eͣ. dõ simile eͣ. s in hoc qͥ
forma car&: adõ dissid q̾ gͦ formatũ ÷ magis dõ

Expanded text:
Creatoris appropinquat, tanto evidentius Creatorem suum declarat. Illud ergo visibile simulacrum, invisibile exemplar prius ostendere debet, quod divinae similitudinis imaginem perfectius in se perfectum retinet. Immensitas autem creaturarum magis ad essentiam, decor vero earum magis pertinet ad formam.autem informe est, in hoc quidem quod est, Deo simile est. Sed in hoc quod forma caret, a Deo dissid
Abbreviated transcription (Latin):
reris. Hec deuisibilib dicta alicui fortasis qͣntũ ad co¬
pendiũ tͣctandi ꝑtinint. płima uidebunt᷑ s attendẽ
debi. qđ tam oꝑosa matĩa ñ facile paucis uerbis expl¬

Expanded text:
reris. Haec de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad coreris. Haec de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad compendium tractandi pertinuit plurima videbuntur, sed attendere debet quod tam operosa materia n
Abbreviated transcription (Latin):
a multitudine recardat᷑. ꝗa młtis p̃stare ñ suffic̃ uires.
qͣs aduuus rei effectũ specialit̃ effundit. Simili modo
minor diligentia decori oꝑis impendit᷑. qͦtiens ad mul¬
titudinẽ solam. siuȩ admagͥtudinẽ ꝑficiendã animus
occupat᷑. Uidemꝰ ꝗa scͥba eas figuras q̃ exiles sunt ꝓmpt
format. in magnis figãndis ꝓpensus desudat. ⁊ calamꝰ
qͣnto uelociꝰ tͣhit᷑. tanto deformiores sunt littẽ. q̃ ex¬
pͥmunt᷑. Nã ⁊ informandis uestib hi qui nuis pulctudinẽ
diligunt. sepe utilitatẽ ꝑdunt.⁊ qui utilitatẽ c̃ seruaRe
cupiunt. pulcͥtudinẽ hr̃e ñ possunt. S inoꝑe dĩ nec mlti¬
tudo magnitudinẽ minuit. nec magnitudo multitudinẽ
stringit. neq simł ⁊ multitudo ł magnitudo pułctudins
offic̃. neq pulcͥtudo utilitatẽ tollit. s sic facta sũt omĩa.
qͣsi facta sint singła. ut c̃ imiu̾sa afpexeris. singła mi¬

Expanded text:
a multitudine retardatur, quia multis praestare non sufficit vires a multitudine retardatur, quia multis praestare non sufficit vires quas ad unius effectum specialiter effundit. Simili modo minor diligentia decori operis impenditur, quoties ad multitudinem solam sive ad magnitudinem perficiendam animus occupatur. Videmus quod scriba eas figuras quae exiles sunt, promptius format, in magnis figurandis propensius desudat, et calamus quanto velocius trahitur, tanto deformiores sunt litterae quae exprimuntur. Nam et in formandis vestibus, ii qui nimis pulchritudinem diligunt, saepe utilitatem perdunt; et qui utilitatem conservare cupiunt, pulchritudinem habere non possunt. Sed in opere Dei nec multitudo magnitudinem minuit, nec magnitudo multitudinem stringit, neque simul vel multitudo vel magnitudo pulchritudini officit, neque pulchritudo utilitatem tollit, sed sic facta sunt omnia, quasi facta sint singula, ut cum universa aspexeris, singula mi
Abbreviated transcription (Latin):
saria ñ eẽ p̃uidit. Si eni sola necessaria tribuer&. bonitas
ꝗd̾ eẽt. s diues ñ esset. Cũ uõ necessariis ⁊̃ cõmoda aduing̃.
diuiri as bonitatis suȩ ostendit. Cũ aũ cõmoda cõgriuᷤ
suꝑ additis cumulant᷑. habundantia diuisiar̃ bonitatis
eiꝰ demonstrat᷑. Seddum postremo c̃grius ⁊ grata adicit.
ꝗd aliud quã siꝑ habundantes diuitias bonitatis suę no¬
tas fac: U Hec deutilitate creaturar̃ breuit̃ dicta sufficiat᷑.¬
s lib& adhiic ad cumulũ diuinȩ laudis paulisꝑ attend̾e
quã mirae tria ħ simł inoꝑe suo cõseruauerit ds̃. Quid ꝗͣta
admiratioẽ dignũ sit. sic faciliꝰ fortasse cognoscimꝰ. si pͥꝰ
ħ qͣlit̾ inoꝑe humano sił eẽ. ñ possit̃. c̃ sid̾amꝰ. Certe hõ
c̃ multa facẽ desid̾at. magna facẽ ñ pot̃. qͥa tanto minꝰ
p̃ual insingłis. quanto plura sunt. ꝑ quȩ intentioniᷤᷤ
suȩ conatꝰ diuidit. Rursũ c̃ ad magnitudinẽ ntitur

Expanded text:
it, et grata. Si enim sola necessaria tribueret, bonitas quidem esset, sed dives non esset. Cum vero necessariis commoda adjungit, divitias bonitatis suae ostendit. Cum autem commoda congruis superadditis cumulantur, abundantia divitiarum bonitatis ejus demonstratur. Sed dum postremo congruis etiam grata adjicit, quid aliud quam superabundantes divitias bonitatis suae notas facit? sed libet adhuc ad cumulum divinae laudis paulisper attendere, quam mire tria haec simul in opere suo conservaverit Deus. Quod quanta admiratione dignum sit; sisideremus. Certe homo cum multa facere desiderat; magna facere non potest, quia tanto minus praevalet in singulis, quanto plura sunt per quae intentionis suae conatus dividit. Rursus cum ad magnitudinem innititur,
Abbreviated transcription (Latin):
oculus. aliud lingua. aliud nasus. aliud pes aliud manus.
singłis sua forma. sua loca. sua offitia. ⁊ c̃sint ita duiersa
natuie decoris addit᷑. cũtam uariis disticta coloribꝰ ad ornat᷑.
Quid luce pulchriꝰ. q̃ cũ colorẽ inse ñ habeat. om̃ĩ tam̃ coloreᷤᷤ
reꝵ ipsa quodãm᷑ illuminando colorat. Quid iocũdiꝰ adiudedũ
çelo c̃serenũ ÷. qđ resplend& qͣsi saphirꝰ. ⁊ gratissimo qͥdã sue
claritatis tẽp̃am̃to. uisũ excep̃ ⁊ demulcꝰ afpectũ: Sol sic̃ aur
ritilat lunã paliet. qͣsi eledrũ. Stellaꝵ q̃dã flãmeo aspectu
radiant. q̃dã luce rosea micant. q̃dã uõ alt̾natĩ nc̃ roseum
nc̃ uirdẽ. nc̃ candidũ fulgorẽ demonstrant. Quid degẽmis
apidib p̃ciosis narrẽ. qͦꝵ̃ ñ solũ efficatia utił. s aspectus
⁊ mrigabilis. Eeoe tellus redimita fiorib ꝗ̃ iocundũ spectacłm¬

Expanded text:
oculus, aliud lingua, aliud nasus, aliud pes, aliud manus; oculus, aliud lingua, aliud nasus, aliud pes, aliud manus; singulis sua forma, sua loca, sua officia, et cum sint ita diversa bet quantum naturae decoris additur, cum tam variis distincta coloribus adornatur. Quid luce pulchrius, quae cum colorem in se non habeat, omnium tamen colores rerum ipsa quodammodo illuminando colorat? Quid jucundius ad videndum coelo cum serenum est, quod splendet quasi sapphirus; et gratissimo quodam suae claritatis temperamento visum excipit et demulcet aspectum? Sol sicut aurum rutilat, luna pallet quasi electrum, stellarum quaedam flammeo aspectu radiant; quaedam luce rosea micant, quaedam vero alternatim nunc roseum, nunc viridem, nunc candidum fulgorem demonstrant. Quid de gemmis et lapidibus pretiosis narrem? quorum non solum efficacia utilis, sed aspectus quoque mirabilis est. Ecce tellus redimita floribus, quam jucundum spectac
Abbreviated transcription (Latin):
ñ cerua leporẽ. ñ leo uulpẽ. sed insib similẽ pro¬
paginẽ suã extendit om̃e qd ẽ. Noc qq̃ in sensibił
natã custodit. Aliud gñs ẽ. tilia. aliud fagus.
ꝑgirũ distinguit᷑. quomͦ intrinsecꝰ ꝑ ductis. costi huc
illucq intexit᷑. Numera unũ. numera aliud. om̃e qđ÷
qͥt dentes inalio. tot costulas inuo quot costulas inalio.
talẽ formã inuno. qͣlem forma malio. talẽ colorẽ ĩuno.
qͣlẽ colorẽ malio. Ecce quomͦ mora. quomͦ fraga. quibꝰdã
granilis ad inuicẽ cõpaccis circũquaq distinguunt᷑.
tale unũ qͣle alter̃ ⁊ om̃is nata. qͣsi cuisdã intrinsecuᷤᷤ
dietantis p̃ceptum acceꝑit: nusq tͣminos suos excełe
p̃sumit. hoc qͦ mirabile ẽ. quod muno corꝑoe tot
constrͣunt᷑ m̃bra. tot menbioꝵ forme. tot loca. tot offitia.
Ecce inuno hominis corꝑe qͦt menbra: Aluid auris. aliud

Expanded text:
non cerva leporem, non leo vulpem, sed in sibi simile pronon cerva leporem, non leo vulpem, sed in sibi simile propaginem suam extendit omne quod est. Hoc quoque insensibilis natura custodit, aliud genus arboris est tilia, aliud fagus, per gyrum distinguitur, quomodo intrinsecus productis costulis huc illucque intexitur. Numera unum, numera aliud. Omne quodquot dentes in alio, tot costulas in uno quot costulas in alio, talem formam in uno qualem formam in alio, talem colorem in uno qualem colorem in alio. Ecce quomodo mora, quomodo fraga, quibusdam granulis ad invicem compactis circumquaque distinguuntur; tale unumqs suos excedere praesumit. Hoc quoque mirabile est quod in uno corpore tot constituuntur membra, tot membrorum formae, tot loca, tot officia. Ecce in uno hominis corpore quot membra? Aliud auris, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓptͣ pulcͥtudinẽ. Quaꝵ dãrea fig̾ationẽ miramus
quia speciali qͦdãmͦ decore sũt. ⁊ c̃uenient᷑ coaptatȩ.
ita ut ipsa difpositio oꝑis quodãmͦ innuere uideat᷑.
specialẽ sibi adhibitã diligentiã conditoris. Rurs
alia idcͥco miram᷑. ꝗ monstruosa qͦdamͦ uł ridiculasũt¬
leuius humanũ aĩũ inadmirationẽ cõpeller e
pot̃. quare cocodrillus manclucans inferiorẽ molã
Quis dedit hericio spinas. ⁊ docuit eũ ut se pomts
t̾bine discussis inuoluat. quib onustus incedens
strid& qͣsi plaustrũ: ⁊ formica q̃ hyemis suꝑuent̾ẽ
p̃scia. granis horraai sua replet. Aranea qq̃ de uisci̾b
suis laqueos neccit ut p̃dam capiat. Isti sut̃ testes sa¬
pientie dĩ. Est adhuc aliud ueꝵ ⁊ euidens dnunȩ sa¬
pientiȩ argum̃tũ. qđ om̃e gñs simile sibi ꝓcreit.
⁊ intã młtis similitudo una ꝓgͣata. pͥmȩ originis
formã ñ inmutat. Nõ oiis uitulũ. ñ uacca agnũ

Expanded text:
ulchritudinem. Quarumdam rerum figurationem miramur quia speciali quodam modo decorae sunt et convenienter coaptatae, ita ut ipsa dispositio operis quodammodo innuere videatur specialem sibi adhibitam diligentiam Conditoris. Rursus alia idcirco miramur quia monstruosa sunt vel ridicula; qufacilius humanum animum in admirationem compellere potest. Quare crocodilus manducans inferiorem molam quis dedit ericio spinas, et docuit eum, ut se pomis turbine discussis involvat, quibus onustus incedens stridet quasi plaustrum? et formicam quae hiemis superventurae praescia granis horrea sua replet? araneam quae de visceribus suis laqueos nectit unde praedam capiat? isti sunt testes sapientiae Dei. Est adhuc aliud verum et evidens divinae sapientiae argumentum, quod omne genus simile sibi procreat, et in tam multis similitudo una propagata primae originis formam non mutat; non ovis vitulum, non vacca agnum,
Abbreviated transcription (Latin):
appecitib alim̃ta p̃ꝑauit. neq ullomͦ fieri poss sireꝵ
euentus fortuiti. eeñt. ut sic ꝑom̃ia cunctis affectib su
effeetꝰ respond̾int. Idẽ motus natãł ꝓbat. Sic enĩ ĩpossi¬
bile ÷ ut ꝑ se aliꝗd denichilo fiat. sic oĩno impossibile ÷
ut ꝑse aliquid augm̃tũ accipiat. hoc ẽ. qd̾ sib ipsi dare
ñ pot̾ initiũ. sib ipsi dare ñpot̃ incͤm̃tũ. Ꝙd qͥc entm¬

Expanded text:
appetitibus alimenta praeparavit. Neque ullo modo fieri posset, si rerum appetitibus alimenta praeparavit. Neque ullo modo fieri posset, si rerum eventus fortuiti essent, ut sic per omnia cunctis affectibus sui effectus responderent. Idem motus naturalis probat. Sicut enim impossibile est, ut per se aliquid de nihilo fiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid augmentum accipiat; hoc est quod sibi ipsi dare non potest initium, sibi ipsi dare non potest incrementum. Q
Abbreviated transcription (Latin):
ñ accep̃. seqr̃ necessario ut sẽꝑ sit. neq ut aliũd aufferri
possit. neq aliũn cdatũ ñ sit. N ecesse ÷ gͦ ut quẽ cͤatorẽ
credimus. hunc nec pͥncrpiũ nec finẽ. hr̃e posse cor¬
fiteamur. Principiũ enĩ ñht̃ qd̾ semꝑ fuit. nec finẽ
qd̃ nũqͣ desinit. Neq cͦ actͣnuis pot̃ solũ creator eẽ. neq
carixx. qr semꝑ fuit. finẽ ñ patit᷑ qr seꝑ erit. huic autẽ
cognitioni cetĩ qq̃ motꝰ attestant᷑. hoc ẽ. aĩał. nat̾uł. locał.
In aĩali nãq motu. sunt sensus ⁊ appecitꝰ. Omis aũ nat̾ał
appetitꝰ. in reb explem̃tũ uiuenit. neq aliqͥs ÷ ordinatus
affeccus: quẽ suus affectus c̃ seqͥ ñ possit. U̾bi gr̃a. esuriũt
aĩantia. inueniunt ꝗd comedat. sitiũt. inueniũt qͥdbibat̃.
Algent: inueniũt qͦ caleant. Constas ꝯͦ qr prouidentia
p̃cessit. cuiꝰ consilio hoc tunc cautũ ẽ. ne qd̾ nc̃ ĩdigñtris
reꝵ necessariũ p̃sidiũ desit.& enĩ appecitꝰ instituit: ipse

Expanded text:
er sit, utque aliunde auferri non possit, quod aliunde datum non sit. Necesse est ergo ut quem Creatorem credimus, hunc nec principium, nec finem habere posse confiteamur. Principium enim non habet quod semper fuit; nec finem, quod nunquam desinit. Neque ergo aeternus praeter solum Creatorem est, neque rit. Huic autem cognitioni caeteri quoque motus attestantur: hoc est animalis, naturalis, localis. In animali namque motu sunt sensus et appetitus. Omnis autem naturalis appetitus in rebus explementum invenit, neque aliquis est ordinatus affectus, quem suus effectus consequi non possit. Verbi gratia: Esuriunt animantia, inveniunt quod comedant; sitiunt, inveniunt quod bibant; algent, inveniunt quo calefiant. Constat ergo quod providentia praecessit, cujus consilio hoc tunc cautum est, ne quod nunc indigentiis rerum necessarium praesidium desit. Qui enim appetitus instituit, ipse
Abbreviated transcription (Latin):
ouum. &i qͥcũq sumilia. S dignũ ualoe inqͥsitione ets
c̃re adẽ h ereate uoluit q̃usui hominis ꝑꝑt̃ que om̃a
fac. ñ nece ssaria fore p̃uidit .S. hoc citius cognoorit
sirausa e medꝰ humanȩ conditionis aitenset. Deus
homine toir se feẽ. cuncta alia ꝑp hõinc̃ c̃aioit supt̃¬
q a neluis dare nil potuit. serpsũ fruendiũ oamuns
Auo uõ ereatura sic facta est ut ꝯ asbueta hoo alet¬

Expanded text:
um, et quaevis similia. Sed dignum valde inquisitione est, quare Deus haec creare voluit, quae usui hominis propter quem omnia fecit non necessaria fore praevidit? Sed hoc citius cognoscetur, si causa et modus humanae conditionis attendatur. Deus hominem propter se fecit, cuncta alia proquia melius dare nil potuit, seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic facta est, ut et subjecta ho
Abbreviated transcription (Latin):
nullũ inreb finẽ inuenimꝰ. Nrã gͦ nos nata instruit qͥ
erecitorẽ habemꝰ aec̾nũ. cui suũ ⁊ ꝓprĩ ẽ. qđ sub sistit. qͥa
si abalio eẽ. accepiss&. pͥma reꝵ origo ueracit᷑ dic ñposs.
Si enĩ aliqnõ ñerat. a seip̃o initiũ ñ habuit. S nec pͥmꝰ
diuidi aut seꝑari pot̃. sui gͥ idẽ ẽ. eẽ. ⁊ id qđ ẽ. necessario
semꝑ ẽ. ꝗa a sem& ipso seꝑari nichil pot̃. Sigͥ qͥcquid

Expanded text:
nullum in rebus finem invenimus. Nostra ergo nos natura instruit quod Creatorem habemus aeternum, cui suum et proprium est quod subsistit; quia si ab alio esse accepisset, prima rerum origo veraciter dici non posset. Si enim aliquando non erat a seipso initium non habuit, sed nec primus dividi aut separari potest. Cui igitur idem est esse, et id quod est, necessario semper est, quia a semetipso separari nihil potest. Si igitur quid
Abbreviated transcription (Latin):
us cõphẽdẽ pot̾̃ oculus. ⁊ intã exiguis corporibꝰ sic
omisuriã liniam̃ta nat̾ẽ suȩ cõgrua plenissime dis¬
dribuit. ut nichil uideas de eẽ inminimis. eoꝵ om̃iũ
q̃ nata formaũ inmagnis. Restit minc dic̃e eins
aporeb condris q̃ iociro cũ uident᷑ magis mira sunt
ꝗ . adnominũ notitiã raro ꝑueniũt. ⁊ obhoc qđ uluo
gñe pauca creata sñt. ut quia inremotis sedibiis et
⁊ abditis nat̾e sinib obstrusa. ħ autͣ idciro creatoris
prouidentia seorsum collocare uoluit ut illoꝵ cõ sortio
quȩ noxia sunt. ñ ledat᷑ humana societas. eoꝵ quę
p̃ciosa sunt spẽ ꝓbet᷑ humana cupiditas. eoꝵ q̃ rara-
sunt nouitate excitata. admirari discat. humana
tarditas. Postremo ut ħ bona simił. ⁊ mala qͣsi eminꝰ
posita qͦdãm alloquant᷑ hoĩnẽ. ut attendat qñto stu¬
dio ec̃na mala fugẽ. ⁊ bona ȩcña appetẽ deb⁊ siꝓhis

Expanded text:
vix comprehendere potest oculus; et in tam exiguis corporibus sic vix comprehendere potest oculus; et in tam exiguis corporibus sic omnifariam lineamenta naturae suae congrua plenissime distribuit, ut nihil videas deesse in minimis eorum omnium quae natura formavit in magnis. CAP. X. De iis in rebus conditis quae idcirco cum videntur magis mira sunt, quia ad hominum notitiam raro perveniunt, vel ob hoc quod in suo genere pura creata sunt, vel quia remotis sedibus et in abditis naturae sinibus abstrusa. Haec autem idcirco Creatoris providentia seorsum collocare voluit, ut illorum consortio quae noxia sunt non laedatur humana societas, eorum quae pretiosa sunt specie probetur humana cupiditas, eorum quae rara sunt novitate excitata admirari discat humana tarditas; postremo ut haec bona simul et mala quasi eminus posita quodammodo alloquantur hominem, ut attendat quanto studio
Abbreviated transcription (Latin):
c̃uemient̾ inepte. Aliqño ꝗa in multis una. aliquõ ꝗa
inino diuersa. Singula ordine suo ꝓseqͣmur. figa̾
scđłm magnitudinẽ attendit᷑ qnõ res q̃lib sui gn̾is
modũ inquantitate excedit. Sic miram᷑ gigantem
int᷑ homines. cȩtũ intͣ pisces. grifen int uolucres. ele-¬
fantẽ int̾ quadrupedes. draconẽ intͣ serpentes. figã
scđ̃m paruitatẽ c̃sid̾at᷑. qño res q̃libꝰ cet̾is siris gñi s
quanticate eqͣri ñp̃ot̃. ut ẽ. succrio ⁊tinea. ⁊ scimphe ᷤ.¬
corꝑois exiguitate dispares funt. ide gͦ quid magis
mireris dentes apͥ. uł tin  alas grifi ł cimfis. cap̃ eq
⁊ locuste. crura defantis. ł culicis. rostrũ suis ⁊ succͥoniᷤ.
aqͥlã ł formicã leonẽ ł pulicẽ. tigridẽ. ł testudinẽ. soi
miaris magnitudinẽ. hic muaris paruitatẽ. corpus
pariu magna sapientia conditũ. Magna sapientia
cui mulla surrepit negligentia illis dedit oculos. qͥs

Expanded text:
enienter ineptae, aliquando quia in multis una, aliquando quia in uno diversa, singula ordine suo prosequamur. Figura secundum magnitudinem attenditur, quando res quaelibet sui generis modum in quantitate excedit; sic miramur gigantem inter homines, cetum inter pisces, gryphonem inter volucres, elephantem inter quadrupedes, draconem inter serpentes. Figura secundum parvitatem consideratur quando res quaelibet sui generis quantitati aequari non potest, ut ecorporis exiguitate dispares sunt. Vide ergo quid magis mireris, dentes apri, an tineae, alas gryphis an sciniphis? caput equi an locustae? crura elephantis an culicis? rostrum suis an succerionis? aquilam an formicam? leonem an pulicem? tigridem an testudinem? Ibi miraris magnituparvum magna sapientia conditum. Magna sapientia cui nulla subrepit negligentia. Illis dedit oculos, quos
Abbreviated transcription (Latin):
dositatem roboꝵ. quis tenacitat erglitori qais no¬
cetã ĩnu̾arabilia enua̾re q̃ãt: Exqͦ claret quã sint
firma reꝵ uincła cum singła queq condiita tando
nisa nat᷑am ⁊ eẽ. suũ. defendant. sumil uͦ omͣtua
cõpositionẽ saqͥt᷑ ut dedispositione reꝵ quał sit
c̃ sidẽmus. Neq enĩ minima fiet admiratio siqͥs
diligent᷑ attendat. qđ sic singłis locis. singłis tem¬
porib singłis reb duina ꝓindentia causas suas
distribuit. ut innullo penitꝰ reꝵ ordo ꝑarbet᷑.¬

Expanded text:
dositatem roborum, quis tenacitatem glutinum, quis dositatem roborum, quis tenacitatem glutinum, quis tera innumerabilia enumerare queat? Ex quo claret quam sint firma rerum vincula, cum singula quaeque condita tanto nisu naturam et esse suum defendant, simul vero omnia compositionem sequitur ut de dispositione rerum qualis sit consideremus. Neque enim minima fiet admiratio, si quis diligenter attendat, quod sic singulis locis, singulis temporibus, singulis rebus, divina providentia causas suas distribuit, ut in nullo penitus ordo re
Abbreviated transcription (Latin):
modo pluriũ dissimiliũ. ⁊ inunũ redactoꝵ c̃cordia
imã in om̃ib armoniã fac̃. Apta : gͦ & cõueniens rer̾
om̃iũ cõpositio. S qͦmͦ ẽ. firma: Quis ñ uideat: quis
siiuret᷑  Ec̃cȩ celi qui ambitu suo c̃cludunt om̃ia qm
ut cet̾a inmedio fluctuantia hinc soliditas cȩlorũ. ullic
terre stabilitas. inunũ coarcent ⁊ cõ stringant. ne citra
legitimos t̾minos diffusa. c̃ cordia uniuersitatis difrã¬
pant. Ecce quomͦ in humani ꝑuiscera telluris intrinsee
tracones aq̃t sparsi. & foris ꝑ alueos suos indin̾sa d̾ dust
intus fatis centẽ. nedlissoluat᷑ c̃glutinant. ⁊ foris ne
fatiscat. arente rigant: Ecce quomͦ inhumani corꝑis
fabriea uincturas ossiũ uicula neruorũ ligant
ac demnde teneritudinẽ carniũ eutis tegnũ ĩuolurit
IIT rigor ossiũ intrinsecus corpus suftineat. e
pellis munim̃ foris defendendo custodiat. Iuas du¬
riniante lapidum. quis solitͥatẽ metalioꝵ quis no¬

Expanded text:
 concordia unam in omnibus harmoniam facit. Apta est ergo et conveniens rerum omnium compositio, sed quomodo est firma? Quis non videat? quis non miretur? Ecce coeli qui ambitu suo concludunt omnia, quomodo ut caetera in medio fluctuantia, hinc soliditas coelorum, illinc terrae stabilitas in unum coarctent et constringant, citra legitimos terminos diffusa concordiam universitatis disrumpant. Ecce quomodo per viscera telluris intrinsecus tracones aquarum sparsi et foris per alveos suos in diversa deducti, intus fatiscentem ne dissolvatur conglutinant, et foris ne fatiscat arentem rigant. Ecce quomodo in humani corporis fabrica juncturas ossium vincula nervorum ligant, unt, ac deinde teneritudinem carnium cutis tegmen involvit, ut et rigor ossium intrinsecus corpus sustineat, et pellis munimen foris defendendo custodiat. Quis duritiam lapidum, quis soliditatem metallorum, quis no
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ fiuniu̾sitatis huiꝰ machimã intueris. iti¬
uenies quã mirabili roẽ & saptentia cõpositio
reꝵ om̃iũ ꝑfecta sit. quam apta. quã c̃grua. ꝗͣ
decora. quã cunctis partib suis absoluta. inqua
ñ solũ c̃ cordiam seruant similia. s& ⁊̃ q̃ creauit
potentia diuersa atq repugnantia ad eẽ. ꝓdier̃.
dictante sapientia inunã quodãmodo amititiã
⁊ fedationẽ cõueniunt: Quid repugnantius. eẽ.
potest aqͣ ⁊ igne quȩ tñ inreꝵ natura ita dĩ
cotemꝑauit potentia. ut ñ solũ adincẽ cõmune
societatis uinculum ñ dissipent. uerũ ⁊̃ nascentib
cunctis ut subsistere possint uita le nittͥmentum
sub ministrent: Quid dehumani corꝑis cõpage
loquar. ubi om̃iũ m̃brorũ iuncture tantã ad in¬
uicẽ seruant concordiã ut nullũ oĩno possit in¬
ueniri mbrum cuiꝰ officiũ alteri ñ uideat᷑ p̃stare a¬

Expanded text:
sitatis hujus machinam intuitus fueris: invenies quam mirabili ratione et sapientia compositio rerum omnium perfecta sit, quam apta, quam congrua, quam decora, quam cunctis partibus suis absoluta, in qua non solum concordiam servant similia, sed etiam quae creante potentia diversa atque repugnantia adesse prodierunt, dictante sapientia in unam quodammodo amicitiam et foederationem conveniunt. Quid repugnantius esse potest aqua et igne? quae tamen in rerum natura ita Dei contemperavit prudentia, ut non solum ad invicem commune societatis vinculum non dissipent, verum etiam nascentibus cunctis ut subsistere possint vitale nutrimentum subministrent. Quid de humani corporis compage loquar, ubi omnium membrorum juncturae tantam adinvicem servant concordiam, ut nullum omnino possit inveniri m
Abbreviated transcription (Latin):
uã ius multis ac uariis modis creaturar
bule̾udo ꝑfecta sit quatuor tam̃ p̃cipue st̃
iuot om̃is earĩdẽ decor consistit. hoc e insitũ
in motu. infp̃e. inqualitate. Quȩ ꝗde siquis in¬
uestigare sufficient. mirabilẽ ineis sapientiȩ dĩ
lucẽ inueniret. Et ħ utinã ego tam possẽ subtilit̾
ꝑfpicere. tam cõpetent̾ enarrare. quã possĩ ardẽt᷑
diligere. Delectat enĩ me quia ualde dulce ⁊ iocũ¬
dũ ẽ. de his reb frequent᷑ agere. ub simul ⁊ poẽ
erudit᷑ sensus.⁊ suauitate delectat᷑ animis. ⁊ emu¬
latione excitat᷑ affectus ita ut cũ psalmista stupe¬
infactura tua ⁊ inoꝑib manuũ tuar̃ exultabo.
Quã magnificata sunt oꝑa tua dñe. nimis ꝓfũoͤ

Expanded text:
uamvis multis ac variis modis creaturarum pulchritudo perfecta sit, quatuor tamen praecipue sunt, in quibus earumdem decor consistit. Hoc est in situ, in motu, in specie, in qualitate. Quae quidem si quis investigare sufficeret, mirabilem in eis sapientiae Dei lucem inveniret. Et hoc utinam ego tam possem subtiliter perspicere, tam competenter enarrare, quam possum ardenter diligere. Delectat enim me quia valde dulce et jucundum est de his rebus frequenter agere, ubi simul et ratione eruditur sensus, et suavitate delectatur animus, et aemulatione excitatur affectus, ita ut cum Psalmista stupefactura tua, et in operibus manuum tuarum exsultabo. Quam magnificata sunt opera tua, Domine! nimis
Abbreviated transcription (Latin):
Laudabił ẽ. cõpositio tał. Aptitudo consideratur
inquantitate & qualitate. In quantitate: ne nimiᷤ
tenua & exilia grossis ⁊ corpulentis. Inqualitate:
ne nimis humida siccis. nimis calida frigidis.
nimis leuia ponderosis. ⁊ siqua sunt talia ĩ ordi¬
nate cõ ungant᷑. Uide sipulcͥcudini diuinorum
oꝑum aliꝗd horũ desit. & si nichł de.eẽ. uideris.¬

Expanded text:
laudabilis est compositio talis. Aptitudo consideratur laudabilis est compositio talis. Aptitudo consideratur in quantitate et qualitate. In quantitate ne nimis tenuia et exilia grossis et corpulentis. In qualitate, ne nimis humida siccis, nimis calida frigidis, nimis levia ponderosis; et si qua sunt talia, inordinate conjungantur. Vide si pulchritudini divinorum operum aliquid horum desit, et si nihil deesse
Abbreviated transcription (Latin):
cultores ait. Om̃s dii gentiũ demonia dns autẽ
celos foc̃. Quidd̃ es: putatis qđ in alssertione uere
hõi consudata cuantorẽ suuĩ ostendto  onsiaemus
chrort̃ om̃iũ pulcherrumi. Qꝗrtam mua xie
⁊ urestalie ẽ ut ad ipsum om̃is pulc hxitubo
transitoria ⁊ siuia sit conpabilis et. ñ possic¬
& quia sirꝑiꝰ om̃em pulcͥcudinẽ uisibiliũ in gͣtuor¬
constare diximꝰ. nc̃ ordine ꝑ singła currentes qͣlit̃
exxpsis inuisibił dĩ sapientia clarescat uideamuᷤ.
Scio ꝗd̾ quia minus erit quic quid dixerimꝰ. s tñ
decens ñ ẽ. ut idõ oĩno taceamus. ibi p̃cipue ubi
si fieri poss& maxime decent᷑ loqui deberemus.
Quatuor diximus. sitũ. motũ. spẽm. ⁊ qͣlitatẽ. Pri¬
mũ gͦ pͥmo discutiamꝰ. Sitꝰ ẽ. incõpositiõe & ordine.
id÷ incõpositiõe ⁊ difpositione. Compositio duo hr̃e
deb aptitudinẽ & firiitatẽ. Hoc ÷ intõponenda
apte ⁊ cõpetent᷑ coeant. ⁊ cõposita firmit᷑ coħ eaũ.

Expanded text:
i gentium daemonia; Dominus autem coelos fecit . Quid est ergo putatis, quod in assertionem verae homini Creatorem suum ostendit? Consideremus chrorum omnium pulcherrimum; quod tam mirabile et ineffabile est, ut ad ipsum omnis pulchritudo transitoria, etsi vera sit, comparabilis esse non possEt quia superius omnem pulcordine per singula currentes, qualiter ex ipsis invisibilis Dei sapientia clarescat videamus. Scio quidem quod minus erit quidquid dixerimus, sed tamen decens non est ut ideo omnino taceamus, ibi praecipue, ubi si fieri posset, maxime decenter loqui deberemus. Quatuor diximus, situm, motum, speciem et qualitatem. Primum ergo primo discutiamus. Situs est in compositione et ordine, id est in compositione et dispositione. Compositio duo habere debet: aptitudinem et firmitatem, hoc est ut componenda apte et competenter coeant; et composita firmiter cohaereant:
Abbreviated transcription (Latin):
iste sensił. quasi ꝗdã lib̾ ẽ. scͥptꝰ digito dĩ. hoc ÷ uir¬
tute diuina ereatus. ⁊ singłs creature qͣsi figẽ quedã
sunt. ñ humano placito inuentȩ. s&s diuino arbi¬
autͣ si illic̃tatꝰ quis. aꝑtũ librũ uideat. figa̾s afpic̃.
ea quȩ dĩ funt. inuisibilib istis ereit̾is foris uid
siderat pulcͥtudinẽ oꝑis. intꝰ concip̃ quã mirãda
sit sapientia creatoris. & idõ nemo ÷ cui oꝑa
dĩ mirabilia ñ sint. dũ meis ⁊ insipiens solã
mirat᷑ spẽm. sapiens autͣ ꝑ id qđ foris uidec
ꝙ fundã rimat᷑ diuinȩ sapientię cogi itionem:
Uelut sumuna eadẽq scͥptẽra alt̾ colorẽ seu firmati¬
onẽ figuraꝵ cõmendet. altͣ uero laudet sensũ ⁊ sig¬
nificationẽ. Bonũ gͦ ẽ assidue cõtẽplari. ⁊ ãmirari
oꝑa diuina. sed ei qui reꝵ corꝑaluuĩ pulcͥtudinem
inuisũ nouit uercere spũalem. Nã ⁊ iõ scͥptura
tartope nos ad consideratida mirabilia dĩ excitat

Expanded text:
iber est scriptus digito Dei, hoc est virtute divina creatus, et singulae creaturae quasi figurae quaedam sunt non humano placito inventae, sed divino arbiaea quae Dei sunt , in visibilibus istis creaturis foris videt siderat pulchritudinem operis, intus concipit quam miranda sit sapientia Creatoris. Et ideo nemo est cui opera Dei mirabilia non sint, dum insipiens in eis solam miratur specogitationem, velut si in una eademque Scriptura alter colorem seu formationem figurarum commendet; alter vero laudet sensum et significationem. Bonum ergo est assidue contemplari et admirari opera divina, sed ei qui rerum corporalium pulchritudinem in usum novit vertere spiritualem. Nam et ideo Scriptura tantopere nos ad desi
Abbreviated transcription (Latin):
dõ possibilia sunt̃. Quid aeciam demotu nat᷑ali dicã:
Quis putas nascentib curictis increm̃tũ tribuit ⁊ qͣsi
de quodam occulto naturȩ sinu mnaꝑtũ germinatia
educit. rursumq eadẽ marcentia illuc und uenerats
reuerti fac̃: Satis hȩc diligent᷑ intuentib mirabilia
apparebunt: Deind̾ seqr̃ motus aĩalis qui ẽ. insensib
⁊ appetib sogita gͦ qͣt eeͣ. possit qui sensus om̃iũ ui¬
uentiũ fabricat. appetitus creat. ⁊ insingłis quibꝰq
aĩantib quid appetere. ⁊ quantũ appetere deheant
ordinat. Deniq motus raͣonalis qui eͣ infactis ⁊ ꝯ siluᷤ.
satis admirationis tͥ ingerit si attendere uolueris
⁊ mod̾atur. ut nichil inuni̾sitate fieri possit. qđ
ñ ipsa ad decorẽ opeꝵ suorũ aut p̃cipiendo aut
dicta suffitiant᷑. Deinde seqr̃ spẽs. Spẽs ẽ forma
uisibilis. q̃ continot duo. figuras ⁊ colores. fignie

Expanded text:
Deo posibilia sunt. Quid etiam de naturali motu dicam? Deo posibilia sunt. Quid etiam de naturali motu dicam? Quis putas nascentibus cunctis incrementum tribuit, et quasi de quodam occulto naturae sinu in apertum germinantia educit, rursumque eadem marcentia illuc unde venerant reverti facit? Satis haec diligenter intuentibus mirabilia apparebunt. Deinde sequitur motus animalis, qui est in sensibus et appetitibus. Cogita ergo qualis esse possit, qui sensus omnium viventium fabricat, appetitus creat, et in singulis quibusque animantibus quid appetere et quantum appetere debeant, ordinat. Denique motus rationalis qui est in factis et consiliis satis admirationis tibi ingerit, si attendere volueris, et moderatur ut nihil in universitate possit fieri quod non ipsa ad decorem operum suorum aut praecipiendo, aut dicta sufficiant. Deinde sequitur species. Species est forma visibilis, quae continet duo, figuras et colores. Figurae
Abbreviated transcription (Latin):
fatiscat. Qd̾ aũ inuno exẽplificatũ ẽ. incuncts
grab rer inueniri pot᷑. Sic enĩ cortex munit
arbores. sic pennȩ ⁊ rostra uolucres. sic squame
pisces. rebusq singłis scđm cõpecentia nature¬
sue prouidentia creatoris muniĩta instituit:
Hnc usq desitu locuti sumus nunc admotũ tritnsean
Motꝰ ÷ quadrifariꝰ. locał. nat᷑alis. Deꝗb quia  singła
niłta cticere ñ possumꝰ breuit᷑ singła ꝑ stringamus. Uide
quomͦ inmotu locali sapientia conditoris appareat
Cogita nunc unde defluentib sẽꝑ aquis indefitiens
semꝑ uena ministrat᷑. im̃ motꝰ uentoꝵ educit᷑. quis
infatibabilẽ astroꝵ cursũ moderat᷑. quis solẽ ꝑ hib̃na
descendere signa p̃cip̃. ꝗ rursũ ꝑestiua cũ signa ascẽde̾
facit. quis eum aboriente in occidentẽ duẽ. ⁊ iteꝵ aboc¬
cidente adorientẽ reuehit. Hȩc cuncta mirabilia ⁊ soli

Expanded text:
fatiscat. Quod autem in uno exemplificatum est, in cunctis fatiscat. Quod autem in uno exemplificatum est, in cunctis generibus rerum inveniri potest. Sic enim cortex munit arborem, sic pennae et rostra volucres, sic squammae pisces, rebusque singulis secundum competentiam natursuae, providentia Creatoris munimenta instituit. Hucusque de situnalis. De quibus quia per singula multa dicere non possumus, breviter singula perstringamus. Vide quomodo in motu locali sapientia Conditoris appareat. Cogita nunc unde defluentibus semper aquis indeficiens semper vena ministratur, unde motus ventorum educitur, quis infatigabilem astrorum cursum moderatur, quis solem per hiberna descendere signa praecipit, quis rursum per aestiva eum signa ascendere facit, quis eum ab oriente in occidentem ducit, et iterum ab occidente ad orientem revehit. Haec cuncta mirabilia, et soli