comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
homines carnaliter peccãt unus ꝑꝑ con¬
cupiscentiam. alter uo ꝑꝑ auaritiam.
primus censendus ẽ luxuriosus sed ẜs
Sedmenĩ euangelium lata ẽ uia q̃ du¬
cit ad perditionem. Et ouidius ubi loꝗ¬
tur de isto descensu ad inferos ait.
Mille capax aditus/ ⁊ aꝑtas ũdiq portaᷤᷤ
⁊sebs ditis habet. Uirgilius ⁊ libro eney¬
autor penas hominum carnalium desigͣ¬
re. Quã qui dem penam distinguit tͥplici¬
ter. ¶Primo eͥ ponit ꝙ omni luce carent.
Ibi. Iuenni ĩ luogo dogniluce muto. ⁊ c̃.
So ponit ꝙ a uenre tempestuoso eõtinue
agitant᷑ ⁊ commonẽt. Ibi.
Labufferainfernal che mai nõ resta.
uolta lispirti conlasua rapina ⁊ c̾ ¶Ctiõ
ponit ꝙ strident. plorat. lam̃tant᷑ ⁊ uͥtutẽ
diuinam blasphemãt. Ibi.
Quando uengon dauanti a la nuina
quiui le strda il comꝑianto il lamento
besteminian quiui la uirtu diuina.
Et nota ꝙ istetres pene tͥb oꝑatõibꝰ ꝯrespõ¬

Expanded text:
homines carnaliter peccant, unus propter conhomines carnaliter peccant, unus propter concupiscentiam, alter vero propter avaritiam, primus censendus est luxuriosus, sed seSecundum enim Evangelium, lata est via que ducit ad perditionem. Et Ovidius, ubi loquitur de isto descensu ad inferos, ait: Mille capax aditus, et apertas undique portas, Urbs Ditis habet. Virgilius etiam libro Eneyautor penas hominum carnalium designare. Quam quidem penam distinguit tripliciter: Primo enim ponit quod omni luce carent, ibi: «I' venni in luogo d'ogni luce muto», etc.; secundo ponit quod a vento tempestuoso continue agitantur et commoventur, ibi: La buffera infernal, che mai non resta, volta li spirti con la sua rapina; etc. Tertio ponit quod strident, plorant, lamentantur, et virtutem divinam blasphemant, ibi: Quando vengon davanti a la ruina, quivi le strida, il compianto, il lamento; bestemmian quivi la virtù divina. Et nota quod iste tres pene tribus operationibus correspon
Abbreviated transcription (Latin):
possem/ castris insistere regis. Gandem
chalamos taciturna pat̾nos. Intrat. ⁊¬
heu facinus fatali crine parentẽ. Nata
suum spoliat. predaq potita nephanda
fert seclm spolium sceleris ꝓgressaꝙ põ¬
ta. Pueuit ad regem quẽ sie alloquitur
ipsa. Suasit amor facinꝰ ꝓles ego regia
nisi. Silla tͥ trado patͥamq meosq pena¬
tes. Premia nulla peto nisi te cape pi¬
gnus amoris. Purpureũ crinem nec
menunc traderecrinẽ. S patrium tibi
crede caput sceleratuq dextra. Munẽa
porrexit. Minos porrecta refugit. Turba¬
tusq noui respondit ymagine fẽi. Uii
te summoueant ouet infamia secli.
Or be suo tellusq tͥ celũq neget᷑. Et his
dcĩs. mmnos ab obsidione recessit. Tarito
enun stupore ⁊ dolore constrictus fuit iu¬
stissimus iste rex uiso capite nisi ꝙ filia
dã cumqua se cingit in iudicãdo Minoᷤᷤ.
accipere debemus intentionẽ cuiusli¬
bet pecoris. quia ꝑ solam intentionem

Expanded text:
possem castris insistere regis. Tandem possem castris insistere regis. Tandem thalamos taciturna paternos intrat et heu facinus! fatali crine parentem nata suum spoliat, predaque potita nephanda fert secum spolium sceleris, progressaque porta, pervenit ad regem, quem sic alloquitur ipsa: Suasit amor facinus: proles ego regia Nisi Silla tibi trado patriamque meosque penates. Premia nulla peto nisi te: cape pignus amoris purpureum crinem, nec me nunc tradere crinem, sed patrium tibi crede caput. Scelerataque dextra munera porrexit; Minos porrecta refugit turbatusque novi respondit ymagine facti. Dii te summoveant o nostri infamia secli. Orbe suo, tellusque tibi celumque negetur. Et his dictis Minos ab obsidione recessit. Tanto enim stupore et dolore constrictus fuit iustissimus iste rex, viso capite Nisi, quod filia dam cum qua se cingit in iudicando Minos, accipere debemus intentionem cuiuslibet peccatoris, quia per solam intentionem,
Abbreviated transcription (Latin):
scelus motus ip̃e minos cũ excitu ualido
athenas obsedit ip̃am cep̃ ⁊ tali pena pu¬
niuit ꝙ annuis singulis athenienses mit¬
terent minotauro septẽ pueros ꝓtributo.
uñ ouidius. Bella panit minos androgeiq
necẽ iustis ulciscitur armis. ¶ Detauo ⁊
libro ponit ipe ouidius ꝙ minos ꝙͣdam
cinitatem que uocabatur alchatoe obse¬
dit. In hac aũt ciuitate quidam rex regna¬
bat nõienisus. ꝗ nisus hẽbat in capite ⁊¬
quendã crinem aureum .s. ut fabule po¬
nunt.Dequo cͥne fatatumerat ꝙ ꝙͣdiu
heret illum heret ⁊ regnum. Ouidius.
Crinis inherebat magni fiducia regni.
he̾bat autẽ iste nisus unam filiã queuo¬
cabat᷑ silla. ħ puella qͣndam turrim dũ
ascẽdisset ⁊ regem minoem ĩ ex̾citu ꝯspe¬
xisset eius statim pulc̾tudine capta fuit.
⁊ ip̃ius amoris iaculo mirabiliter uul¬
nerata. ⁊ secum colloques ait. O ego tũe
felix si pennis lapsa ꝑauras. Gmosiaei

Expanded text:
scelus motus, ipse Minos cum exercitu valido scelus motus, ipse Minos cum exercitu valido Athenas obsedit, ipsam cepit, et tali pena punivit quod annis singulis Athenienses mitterent Minotauro septem pueros pro tributo. Unde Ovidius: «Bella parat Minos... Androgeique necem iustis ulciscitur armis». Octavo etiam libro ponit ipse Ovidius quod Minos quandam civitatem que vocabatur Alchatoe obsedit. In hac autem civitate quidam rex regnabat nomine Nisus, qui Nisus habebat in capite quendam crinem aureum, scilicet ut fabule ponunt, de quo crine fatatum erat quod quamdiu haberet illum, haberet et regnum. Ovidius: «Crinis inherebat magni fiducia regni». Habebat autem iste Nisus unam filiam que vocabatur Silla. Hec puella quandam turrim dum ascendisset, et regem Minoem in exercitu conspexisset, eius statim pulcritudine capta fuit, et ipsius amoris iaculo mirabiliter vulnerata, et secum colloquens ait: O ego tunc felix si pennis lapsa per auras Gnosiaci
Abbreviated transcription (Latin):
grecis leges iudiciaq ꝯstituit. ¶Quartuᷤ
fuit Mcurius qui primus leges egyptiis
tradidit. ¶Quintus fuit solon. qui primᷤ
leges athemensib mĩstrauit. ¶ Sextus fu¬
it ligurgus qui primus lacedemonis in¬
n exapolinis autoritate ꝯfurẽ. Septim
uõ fuit numina pompilius qui romulo
suecessit in regno quiq primus leges ro¬
manis dedit. Cumicaq minos ⁊⁊ fui̾t fi¬
lius Iouis ⁊ fuit iustissimus ho ⁊ legeniz
iustitiam ordinau̾it merito uidex ap̃infe¬
ros ordinatur. Quante aũt iustitie fu̾i̾t
patet ꝑ ouidium.uii.⁊. uiii. libro metham.¬
Septimo eͥ libro pouit ip̃e ouidius ꝙ mi¬
nos filium suum androgeũ magr̃is athẽi¬
ensib tradidit erudiendum. Qui andro¬
geus inbreui nõ solũ disçipulos ẜ ⁊ magi¬
siros arte ⁊ sapĩa suꝑauit. uñ ei muden¬
tes magri atheniẽses de sũma turri arci ᷤ
minerue ĩp̃m precipitauerunt. ꝑꝑ quod

Expanded text:
Grecis leges iudiciaque constituit. Quartus Grecis leges iudiciaque constituit. Quartus fuit Mercurius, qui primus leges Egyptiis tradidit. Quintus fuit Solon, qui primus leges Atheniensibus ministravit. Sextus fuit Ligurgus, qui primus Lacedemonis iura ex Apolinis autoritate confinxit. Septimus vero fuit Numma Pompilius, qui Romulo successit in regno, quique primus leges Romanis dedit. Cum itaque Minos et fuerit filius Iovis et fuerit iustissimus homo, et legem et iustitiam ordinaverit, merito iudex aput inferos ordinatur. Quante autem iustitie fuerit, patet per Ovidium, VII et VIII libro MetamSeptimo enim libro ponit ipse Ovidius quod Minos filium suum Androgeum magistris Atheniensibus tradidit erudiendum. Qui Androgeus in brevi non solum discipulos, sed etiam magistros, arte et sapientia superavit. Unde, ei invidentes, magistri Athenienses de summa turri arcis Minerve ipsum precipitaverunt. Propter quod
Abbreviated transcription (Latin):
Dux herebi populus poscebat eͥmia uite.
Nil hominum miẜans iratusq oĩb ũbri
Iste minos nisaliud ẽ nͥ diuina exami¬
natio. ⁊ siñe uidicialis executio. S qr̃¬
istr autor ⁊ q̃ alii poete diuinam exami¬
nationẽ ⁊ iudicialis iustitie sm̃am potiꝰ
minoi ꝙͣ alicui alii attribuũt poetãdo. Ro.
Minos Rex cretensis fuit filius Iouis ex
Europa. Iupit̾ aũt apaganis ꝓsumo deo
adorabetur ⁊ colebatur. Adeo autẽ ꝓcedit
sũma iustitia. ⁊ iõ pagani summnam iu¬
stitiã aput inferos attribuunt ip̃i filiõ Io¬
uis. Pterea minos fuit rex iustissunꝰ ap̃
paganos ⁊ qui pͥmus inmundo aput ipos
paganos seges ⁊ iudicia ordinauit.Sep¬
temnãq fũnt hoĩes excellentissimi ꝗ suis
gentib primo iura finxerunt. ¶ Primuᷤᷤ
fuit moyses. qui primus hebraieo ppło di¬
uinas leges sacris lict̾is explicauit. ¶Ss
fuit minos ꝗ primꝰ cretensib tp̃r paganoꝵ
iura finx̃. ¶ Certius fuir foroneus ꝙ pͥmꝰ

Expanded text:
Dux Herebi populus poscebat crimina vite, Nil hominum miserans iratusque omnibus umbris. Iste Minos nil aliud est nisi divina examinatio et sententie iudicialis executio. Sed quaiste autor et etiam alii poete divinam examinationem et iudicialis iustitie sententiam potius Minoi quam alicui alii attribuunt poetando? Respondeo: Minos, rex Cretensis, fuit filius Iovis ex Europa. Iupiter autem a paganis pro summo deo adorabatur et colebatur. A Deo autem procedit summa iustitia, et ideo pagani summam iustitiam aput inferos attribuunt ipsi filio Iovis. Preterea, Minos fuit rex iustissimus aput paganos et qui primus in mundo aput ipsos paganos leges et iudicia ordinavit. Septem nanque fuerunt homines excellentissimi qui suis gentibus primo iura finxerunt. Primus fuit Moyses, qui primus hebraico populo divinas leges sacris licteris explicuit. Secundus fuit Minos, qui primus Cretensibus tempore paganorum iura finxit. Tertius fuit Foroneus, qui primus
Abbreviated transcription (Latin):
turao Dantem᷑. Ideo ait ĩtextu. Amor
eal cor gentil ratto sapprẽde ⁊ͣc. ¶ Sa sẽ¬
tẽtia ẽ ꝙ amornulli amato peit qn u̾sa
uicissitudine diligat se amantẽ. hoc .s.
supposito ꝙ ille ꝗamat᷑ ad suã notitiam
ueniat ꝙ ametur. uñ infra ĩ ẜa cantiea
cãtu.xxii. ait autor. Pur chela fiãma
sua paresse fuori. Ideo aithic intextu.
Amor canullamato a mar ꝑdona. miꝑse
del costui piacere. ¶Gertia sma ẽ ista ꝙ qñ¬

Expanded text:
tur ad Dantem. Ideo ait in textu: «Amor tur ad Dantem. Ideo ait in textu: «Amor c'al cor gentil ratto s'apprende», etc. Secunda sententia est quod amor nulli amato parcit quin, versa vicissitudine, diligat se amantem; hoc scilicet, supposito quod ille qui amatur ad suam notitiam veniat quod ametur. Unde infra, in secunda cantica, cantu XXII, ait autor: «pur che la fiamma sua paresse fuori». Ideo ait hic in textu: «Amor c'a null'amato amar perdona, / mi prese del costui piacere». Tertia sententia
Abbreviated transcription (Latin):
lit̾ filocaptus. Uñ cumista multitudine
hic abautore ponit᷑.Cuius tristaĩ ge¬
sta nõ explico qr sunt oĩb qiͣ nota. Nã
note sunt hystorie que in illo libro legũ¬
tur qui uulgo rotunda tabula nũ cupãt.
¶Siede la terra doue nata fui
sulamarina douel ꝑo discende
ꝑauer ꝑace coseguacisui. Ista t̾rẽ que¬
dã ciuitas in ꝑtib ytalie sita q̃ uocatur
Rauenna/ caput quidẽ ꝓiuncie roman¬
diole. Fuit ãt antiquitus eiuitas famo¬
sissima Iuxͣ quã padus lombardie flu¬
uius ĩmare descendit. Ideo ait autor.
licteram. Padus ideo descendit inmare
ut pacẽ ħat cum sequaeib suis .i. cũ illi
flumib q̃ intrant meũ. Tunc eͥ fluĩa
paeẽ here dñr cum inmare descendũt.¬
leu amor accendit᷑. Et qr ĩ oĩ corde sic ap¬
to accẽdit᷑ amor Ideo unus istoꝵ amo¬
re cogente captus ẽ puleritudine ⁊ ue¬
nustate istius mulieris cuiꝰ u̾ba dirigũ¬

Expanded text:
liter filocaptus: unde cum ista multitudine liter filocaptus: unde cum ista multitudine hic ab autore ponitur. Cuius Tristani gesta non explico, quia sunt omnibus quasi nota; nam note sunt hystorie que in illo libro leguntur qui vulgo <Rotunda Tabula> nuncupatur. vv. 97-99 Siede la terra dove nata fui su la marina dove 'l Po discende per aver pace co' seguaci sui. Ista terra est quedam civitas, in partibus Ytalie sita, que vocatur Ravenna, caput quidem provincie Romandiole. Fuit autem antiquitus civitas famosissima, iuxta quam Padus, Lombardie fluvius, in mare descendit. Ideo ait autor: licteram: Padus ideo descendit in mare ut pacem habeat cum sequacibus suis, idest cum illis fluminibus que intrant in eum. Tunc enim flumina pacem habere dicuntur cum in mare descendunt, etlevi amor accenditur. Et quia in omni corde sic apto accenditur amor, ideo unus istorum, amore cogente, captus est pulcritudine et venustate istius mulieris, cuius verba dirigun
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a bonatpralia dispensare ¶ꝑ mineruã
aut que ẽ dea sapĩe ⁊ de capite Iouis ag̾tis
siũ camalem ¶gͥ paridi tres iste dee appa¬
rent quel suum ponium aureũ appetendo.
dum quel istaꝵ triũ uitaꝵ ad se conatur
liberũ hoĩs arbitnũ inclinare. Et hoc ẽ q̃d̾
dr̃ a deo ip̃i homini in suo pͥo arbitrio ꝯsti¬
tuto. Ecce ignẽ ⁊ a quã apposui tͥ ad quodi
uis extende manũ cuã. In arbitͥo hõis est
flectere suũ arbitriũ siue ad actum uite
actiue siũ ad accum uite ꝯtẽplatiue. siũ
ad actum uite uoluptuose ¶Paris at te¬
nẽs figurã hoĩs in sibo arbitrio ꝯstituti
dat poniũ aureũ uen̾i dũ liberũ flectit ar¬
bitͥum nõ ad bñ agendũ. nõ ad deũ ꝯtẽplã¬
dũ s ad carnalia exerrendum. Et ideo ma¬
re transnatatũ greciã applicat ⁊ helenam
amat. Amatã aut ꝑ uiolẽtiam rapit. cũ
rapta in patͥam redit un bellum deceñale
ꝯsurgit.
¶Tristano ⁊cͣ. Iste tristanus fuit mirabi¬

Expanded text:
ipsa bona temporalia dispensare. Per Minervam autem, que est dea sapientie, et de capite Iovis a Grecis sive carnalem. Igitur Paridi tres iste dee apparent, quelibet suum pomum aureum appetendo, dum quelibet istarum trium vitarum ad se conatur liberum hominis arbitrium inclinare. Et hoc est quod dicitur a Deo ipsi homini in suo proprio arbitrio constituto: Ecce ignem et aquam apposui tibi ad quod volueris extende manum tuam. In arbitrio hominis est flectere suum arbitrium sive ad actum vite active, sive ad actum vite contemplative, sive ad actum vite voluptuose. Paris autem, tenens figuram hominis in libero arbitrio constituti, dat pomum aureum Veneri, dum liberum flectit arbitrium non ad bene agendum, non ad Deum contemplandum, sed ad carnalia exercendum. Et ideo mare transnatat, in Greciam applicat, et Helenam amat; amatam autem per violentiam rapit, cum rapta in patriam redit; unde bellum decennale nsurgit. Tristano, etc. Iste Tristanus fuit mirabi
Abbreviated transcription (Latin):
¶Et ellame nessu magior dolore
chencordarsi deltempo felice. ne lamifia.
Huie snie concordat Bortius ẜo libro de ꝯ¬
temuchem̃tiꝰ quoquit. Nã inoͥ adu̾sitate
fortune infelicissimũgenus infortunii ẽ
fuisse felicẽ. Et nota ꝙ nõ dic̃ infelix sed
infelicissimũ. Nã ue ait com̃tator duo
sũt gnͣa infortunii. unũ ꝯtinuũ. alud int̾¬
mũ ꝯsuetudine minꝰ nocet. uñ seneca ad
Penũ detͣnꝗllitate aĩ ait. Tolerabilius fa¬
ciliusq ẽ nõ acꝗrere ꝙͣ amitt̾e̾. Ideoq le¬
tiores uidebis quos nunꝙͣ fortuna respex
ꝙͣ quos deẜuit. Idem ad hesbiam matrẽ
suam de ꝯsolatione filii.unũ ht̃ assiduaĩ¬
deluro amortu ai cotanto affecto
diro come colui che piange ⁊ dice. Istud
uidet suptũ de pͥmo eneydoꝵ libro. ubi ene¬
as loquitur Didoni.
¶E sitantus amor casus cognoscere nros
Et breuit̾ troye suppremũ audire laborẽ
Inisto quinto cantu autor tangit duas
historias unam antiquam ⁊ unã mo¬

Expanded text:
Et ell'a me, nessun magior dolore che ricordarsi del tempo felice ne la miseria; Huic sententie concordat Boetius, secundo libro De Ct: Nam in omni adversitate fortune infelicissimum genus infortunii est fuisse felicem. Et nota quod non dicit infelix, sed infelicissimum. Nam, ut ait commentator, duo sunt genera infortunii, unum continuum, aliud inteprimum consuetudine minus nocet. Unde Seneca ad Serenum de tranquillitate animi ait: Tolerabilius faciliusque est non acquirere quam amittere. Ideoque letiores videbis quos nunquam fortuna respexit, quam quos deseruit. Idem ad Hesbiam matrem suam de consolatione filii: Unum habet assidua indel nostro amor tu ài cotanto affecto, dirò come colui che piange et dice. Istud videtur sumptum de primo Eneydorum libro, ubi Eneas loquitur Didoni: Sed si tantus amor casus cognoscere nostros Et breviter Troye suppremum audire laborem, . vv. 73-75 In isto quinto cantu autor tangit duas historias, unam antiquam et unam mo
Abbreviated transcription (Latin):
autoris sinam ꝗ poĩt hie istos eã adulterii
cũ luxurioso/ ut isti duo. Gulosus cũgulo¬
so. ut Ciaccus cum gẽte sua ut hetur ĩfra.
Et ꝓditor cũ ꝓditore. sic iste ꝙ ꝓditorie frẽm
q̾manũ occidit q̃ caym qñ moriet ex pͤtat.
Ideo ait intextu. Caymlattende chiuituei
meno costoro aldoloroso passo. Tere oĩs
dulcedo ⁊ omĩs delectatio q̃ inactuueneo
plibat᷑ in amaritudinẽ ꝯuertit ⁊ dołorẽ.
Uñ Sal in ꝓu̾biis. fauus distillans sabia

Expanded text:
ui ponit hic istos causa adulterii uriosus cum luxurioso, ut isti duo; gulosus cum guloso, ut Ciaccus cum gente sua, ut habetur infra; et proditor cum proditore, sicut iste qui proditorie fratrem germanum occidit, quem Caym, quando morietur, expectat. Ideo ait in textu: «Caym l'attende chi vita cmenò costoro al doloroso passo! Vere omnis dulcedo et omnis delectatio que in actu venereo prelibatur, in amaritudinem convertitur et dolorem. Un
Abbreviated transcription (Latin):
diẽ pho. ¶Q uartum pcc̃m ẽ suxunia
q̃ orit̾ abelem̃to çieris ⁊ aq̃. Hec eĩ duo
elementu cum sint media magis sunt
ria ortum hãt ab aqua ⁊ aere pacet ꝑ di¬
uinam scͥpturã. Depͥmo Geñ. xliiii. Ru
siũ capitalia. Gum gͥ autor uelit deistis
De qua tria breuiter sunt uidenda ¶ꝑmo
quidsit. Sedo que ⁊ quot mala ex iñ ꝑ¬
ueniant. ¶ Gertio despetieb eiꝰ. ¶Quan¬
cũ ad primũ. Luxuria est ut air bt̃s aug̾
in libro de cunt dei libido q̃ ẽ ingenitali¬
b. uł alit̾. Luxuria ẽ deimmundis co¬
gitationib ⁊ desidenis deseendens lubri¬
ca ⁊ effrenata mentis ꝓstitutio. ¶Quã¬
q̃ iisto u̾siculo continentur. Tolsit ope.

Expanded text:
phus. Quartum peccatum est luxuria, que oritur ab elemento aeris et aque. Hec enim duo elementa cum sint media, magis sunt ria ortum habeat ab aqua et aere, patet per Divinam Scripturam. De primo, Genesis XLIIII: Rubsive capitalia. Cum igitur autor velit de istisDe qua tria breviter sunt videnda: Primo, quid sit; secundo, que et quot mala ex inde proveniant; tertio, de spetiebus eius. Quantum ad primum: Luxuria est, ut ait beatus Augustinus in libro De Civitate Dei, libido que est in genitalibus. Vel aliter: Luxuria est de immundis cogitationibus et desideriis descendens lubrica et effrenata mentis prostitutio. Quanque in isto versiculo continentur: Tollit
Abbreviated transcription (Latin):
ponitur .i. nõ deponit. Quasi diear Licet
ho ad suũ arbitiiũ amorẽ induat nõ tñ
as suum arbitiaũ illũ deponẽ põt. Ideo ait
intextu. Miprese del costui piacer si forte
tes deducit admortem. ⁊ hoc intellige suĩ
adm̃tẽ culpe/ iuxta sm̃am saluatoris in
euangłio dicentis. Qui uiderit mulierẽ
ad ꝯcupiscẽdum eã iãmechatus ẽ cũea.Si¬

Expanded text:
 Licet homo ad suum arbitrium amorem induat, non tamen ad suum arbitrium illum deponere potest. Ideo ait in textu: «mi prese del costui piacer sì forte tes deducit ad mortem, et hoc intellige sive ad mortem culpe, iuxta sententiam Salvatoris in Evangelio dicentis: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam mechanematus est cu
Abbreviated transcription (Latin):
mat inaĩa ium rationalem. Inuidia q̃
deformat uun cocupiscibilem. ⁊ un q̃ de¬
format iuiminisçibilẽ. dicunt᷑ uitia spũ¬
alia que ut dicit beatus g̾g̾ sunt mino¬
ns ĩfamie ⁊ maioris culpe. ¶Sequũtũ
peẽa carnalia que sunt quatuor. Quoꝵ
primũ ẽ accidia que oritur ab elem̃to t̾re.
Nam melon greee t̾ra uł nigrã latine. iñ
melancolici.qui magio sunt accidiosi.
Et l accidia pecm̃ carnale dicat᷑ qr ꝓcedit
medium sapit naͣm extremoꝵ ut dic̃ pħs¬
faciat. tñ sub cordis sui pondere uehem̃¬
ter desudat. Un accidia est molestia aĩe
⁊ corꝑis. Corrumpit eͥutiumq. Uñ Sa¬
lomon. Ad tͥstitiam festinat mors. ⁊ ite¬
rum. Sp̃s tristis exiecat ossa ¶Sedm
peccatum ẽ auantia. que orit᷑ ab elem̃to
terre. que fra est ⁊ sieea. Un senes inꝗbz
calor ⁊ humornaturalis defiẽ maxime
sũt auari. Uñ beatus Ier. Cum cetem iu¬
tia ĩ hoĩe senescant sola auantia iuue¬

Expanded text:
mat in anima vim rationalem, invidia, que mat in anima vim rationalem, invidia, que deformat vim concupiscibilem, et ira, que deformat vim irascibilem, dicuntur vitia spiritualia, que, ut dicit beatus Gregorius, sunt minoris infamie et maioris culpe. Sequuntur peccata carnalia, que sunt quatuor: quorum primum est accidia, que oritur ab elemento terre; nam melon Grece, <terra> vel <nigrum> Latine, inde melancolici, <qui magis sunt accidiosi>. Et licet accidia peccatum carnale dicatur quia procmedium sapit naturam extremorum, ut dicit Pfaciat, tamen sub cordis sui pondere vehementer desudat. Unde accidia est molestia anime et corporis; corrumpit enim utrumque. Unde Salomon: Ad tristitiam festinat mors. Et iterum: Spiritus tristis exiccat ossa. Secundum peccatum est avaritia, que oritur ab elemento terre, que frigida est et sicca. Unde senes in quibus calor et humor naturalis deficit maxime sunt avari. Unde beatus Ieronimus: Cum cetera vitia in homine senescant, sola avaritia iuve
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑturbatio ẽ mitoria. psalmista. zelaui
sriniquos pacem pcc̃oꝵ uidẽs. ħ ꝑturba¬
tio non solum ꝯcedit᷑ s precipit᷑. Ps̃. Ira
scimini ⁊ nolite peccare .i. cum sic irasci¬
bimini nõ peccabitis. Sa ẽ cũ ꝗs irasa¬
Ista subita aĩ ꝑturbatio ẽ ꝑmissa. quia sñ
subitis motibus aĩ p̃sẽs hecuita nõ du¬
batõe mouet᷑ ut simpłr dicã uł deus uł
lapis ẽ. Et tullius in libro de amicitia.
Si eadit in sapientẽ aĩ dolor. ꝗ ꝓfecto ca¬
dit nͥ ex eius aĩo extirpatam hũitatẽ ar¬
bitreiur. ⁊cͣ. Et sequitur. Quid eͥ int̾ẽ
motu aĩ sublato non dico int̾ hoĩem ⁊ pe¬
cudem. Sint̾ hominem ⁊ trũcum aut sa¬
xum. ¶ Tertia uoͣ mẽtis ꝑturbatio ẽ cũ
quis irascit᷑ ꝯtra bonum. de qͣ prima ca¬
nonica Ioħis primo. Qͥ odit frẽm suũ
homicrda ẽ. uł cum subitus ire motus diu
in hoĩe ꝑseuerat. ⁊ tunc tał u̾tit̃ mnodium.
Uñ beatus Bernardus. Odium ẽ iraĩue

Expanded text:
turbatio est meritoria; Psalmista: Zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns. Hec perturbatio non solum conceditur, sed precipitur. Psalmista: Irascimini et nolite peccare; idest, cum sic irascibimini, non peccabitis. Secunda est cum quis irasciIsta subita animi perturbatio est permissa, quia sine subitis motibus animi presens hec vita non dubatione movetur, ut simpliciter dicam, vel Deus vel lapis est. Et Tullius, in libro De Amicitia: Si cadit in sapientem animi dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius animo extirpatam humanitatem arbitremur, etc. Et sequitur: Quid enim interest, motu animi sublato, non dico inter hominem et pecudem, sed inter hominem et truncum aut saxum? Tertia vero mentis perturbatio est cum quis irascitur contra bonum, de qua prima canonica Iohannis primo: Qui odit fratrem suum homicida est, vel cum subitus ire motus diu in homine perseverat, et tunc talis vertitur in odium. Unde beatus Bernardus: Odium est ira inv
Abbreviated transcription (Latin):
bili. odiumboni qd est inuidia ent ĩ ip̃a
eadem potentia qr oppoĩta sunt ĩ eadem.
ut dicit pħs. Et est inuidia prima ex suꝑ¬
bie filiab.qr ex eo ꝙ aliquis appetit aliꝗd
sibi singulaniter hoc idem inuidet alii. ut
dieit beatus gregorius. ¶ Gertiũ peceatũ ẽ
im. que ẽ deformicus suĩ corruptio potẽ¬
tie imiscibilis. que potentia data ẽ aiẽ ad

Expanded text:
bili, odium boni, quod est invidia, erit in ipsa bili, odium boni, quod est invidia, erit in ipsa eadem potentia, quia opposita sunt in eadem, ut dicit Phylosophus. Et est invidia prima ex superbie filiabus, quia ex eo quod aliquis appetit aliquid sibi singulariter, hoc idem invidet alii, ut dicit beatus Gregorius. Tertium peccatum est ira, que est deformitas sive corruptio potentie irasc
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ istud septenanum sunt .uii. peca capita¬
lia. q̃abisto hoĩs septenano deruiãt. Tria
ꝑtinent ad aiam ⁊ quatuor ad corpꝰ. Quoꝵ
primum ẽ suꝑbia incipiendo agrauiorib.
Et ẽ suꝑbia deformitas siue corruptio po¬
tentie rational sine obrecatio intellectus.
un apłs ad romanos .iͦ. Obscuratum ẽ in¬
sipiens cor eorum. Et ad ephesios.iiii. Te¬
nebris obscunicum ħntes intellectũ. Ꝙ
aũt suꝑbia sit excecatio rõĩs patet ꝑ beatũ
gregorium. Tumor in ꝗt mentis est ob¬
staculum u̾itatis. Et beatus augꝰ. uii libro
confessionum. Tumore m̃tis mee dñe se¬
parabar ate ⁊ nimis inflata facies mea
elaudebat oculos meos. hec potentia data
ẽ aĩe ad deum cognoscendum. ẜ cũ obre¬
cata fu̾it deuni uidere nõ põt. ¶ S̾m pec¬
catum est inuidia que ẽ deformitas siũ
cõruptio potentie cõcupiscibilis. q̃ poten¬
tia data ẽ aie ꝑꝑ bonum appetendum. ẜm
cit. Cñ gͦ amor boni sit inpotẽtia cõcupisci¬

Expanded text:
ud septenarium sunt VII peccata capitalia, que ab isto hominis septenario derivantur. Tria pertinent ad animam, et quatuor ad corpus; quorum primum est superbia, incipiendo a gravioribus. Et est superbia deformitas sive corruptio potentie rationalis, sive obcecatio intellectus. Unde Apostolus, Ad Romanos I: Obscuratum est insipiens cor eorum. Et Ad Ephesios IIII: Tenebris obscuratum habentes intellectum. Quod autem superbia sit excecatio rationis, patet per beatum Gregorium: Tumor, inquit, mentis est obstaculum veritatis. Et beatus Augustinus, VII libro Confessionum: Tumore mentis mee Domine, separabar a te et nimis inflata facies mea claudebat oculos meos. Hec potentia data est anime ad Deum cognoscendum, sed cum obcecata fuerit, Deum videre non potest. Secundum peccatum est invidia, que est deformitas sive corruptio potentie concupiscibilis, que potentia data est anime propter bonum appetendum, seccit. Cum ergo amor boni sit in potentia concupisci
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Enonuidi giamai menarestreghia
daragaço aspectato dalsignorso
ne dacolu chemaluolontier ueghia.
suo uł cũ male libent̾ uigilat ita uelociter ⁊
restinant̾ dux̃ strigilem suꝑ cquũ sicut illi
duo leprosi suꝑ se ĩpos ungues ꝑꝑ pruntus
rabiem deducebant. ¶Notabile u̾o ẽ ꝙ dro
sũt illa princiꝑaliter q̃ seruum solicitum fa¬
ciunt ¶Primũ ẽ qñ a suo domino expecta¬
¶Et si traeuan gui lughie lascabia
come coltel discardoa lescagle
odaltro pesee chepiu la rgche labia. In hoc i¬
notabiłi ponit autor ꝙ quẽ admodũ custel¬
lus eleuat squamas a quodampisce qui dr̃
scaglia uel abillo quisquamas possidet
largiores ita illi duo le prosi cũ unguibus
a se scabiem eleuabant.

Expanded text:
 non vidi già mai menare streghia da ragazzo aspectato dal signorso, nè da colui che mal volontier veghia, suo, vel cum male libenter vigilat, ita velociter et festinanter duxit strigilem super equum, sicut illi duo leprosi super se ipsos ungues propter pruritus rabiem deducebant. Notabile vero est quod duo sunt illa principaliter que servum solicitum faciunt: primum est quando a suo domino expectaet sì traevan giù l'unghie la scabia, come coltel di scardoa le scaglie o d'altro pesce che più larghe l'abia. In hoc notabili ponit autor quod, quemadmodum cultellus elevat squamas a quodam pisce qui dicitur <scaglia>, vel ab illo qui squamas possidet largiores, ita illi duo leprosi cum unguibus a se scabiem elevabant.
Abbreviated transcription (Latin):
tem uolens escam carnis ⁊ sanguinis
capere / abhamo diumnitatis fuit capt
⁊ perpetuo religatus. Itaq sicut ipse
per pomum arboris uenti cepit homi¬
nem ita perponum arboris crucis ca¬
ptus est ab homine deo. Unde cantat
ceclesia mofficio dominice passionis.
De parentis prothoplaustri fraude fc̃a
condolens quando pomi noxialis/ mõ¬
te morsu corruit/ ipse lignum tunc no¬
tauit damna ligniut solueret. Hoc
opus nr̃e salutis/ ordo depoposcemt.
multiformis ꝓditoris / ars ut artẽ fal¬
leret/ ⁊ medelam ferret inde hostis un

Expanded text:
tem, volens escam carnis et sanguinis tem, volens escam carnis et sanguinis capere, ab hamo divinitatis fuit captus et perpetuo religatus. Itaque sicut ipse per pomum arboris vetiti cepit hominem, ita per pomum arboris crucis captus est ab homine deo. Unde cantat Ecclesia in officio dominice passionis: De parentis prothoplaustri fraude facta condolens, quando pomi noxialis morte morsu corruit, ipse lignum tunc notavit, damna ligni ut solveret. Hoc opus nostre salutis ordo depoposcerat, multiformis proditoris ars ut artem falleret, et medelam ferret i
Abbreviated transcription (Latin):
¶Exilla regis ꝓdeñt ĩferni¬
u̾so dinoi pero dinãçimini
disselmaestro mmi setuldiscͥns
primus extractus est de hymno domi¬
mee passionis ꝗ sie incipit. Uexilla re¬
gis prodeunt. fulger enicio misterum.
⁊c̾. Si quenitur uero quare dantes tn¬
le mitium dedit isti ultumo cantui ĩ fer¬
nali: Est sciendum ꝙ hoc fecit ad terrẽ¬
dum luciferam. Lucifer enim ut dict
sanctisterit ĩbrachio crucis xp̃i quando ip̃e
xp̃s pro salute nostra pendebat incruce.
Et dum credidit capere xp̃m̃ captus ẽ
axp̃o. Fuit enim xp̃s incapiendo luci¬
ferum magna prudentia usus. Luci¬
fer enim marbore pomiueciti posuit i¬
musipulam cum qua cepit totum genꝰ
humanum quia illa hora qua adam
⁊ eua de pomio uento manduearunt to¬
tum genus humanũ fuit diabolo sub¬
iugatum. Filius autem dei uolens isty
lupum infernalem caꝑe inligno crucis
ut ait auqt̾mus camem ⁊ sanguinem
suum posuit sub qua carne ⁊ sanguine
diuinitatem abscondit. Dyabolus aui¬

Expanded text:
exilla regis prodeunt infernrso di noi; però dinanzi mira», disse 'l maestro mi', «se tu 'l discerni». primus extractus est de hymno dominice passionis, qui sic incipit: «Vexilla regis prodeunt, fulget crucis misterium, etc.». Si queratur vero quare Dantes tale initium dedit isti ultimo cantui infernali? Est sciendum quod hoc fecit ad terrendum Luciferum. Lucifer enim, ut dicunt sancti, stetit in brachio crucis Christi, quando ipse Christus, pro salute nostra, pendebat in cruce. Et dum credidit capere Christum, captus est a Christo. Fuit enim Christus, in capiendo Luciferum, magna prudentia usus. Lucifer enim in arbore pomi vetiti posuit musipulam cum qua cepit totum genus humanum; quia illa hora qua Adam et Eva de pomo vetito manducarunt, totum genus humanum fuit diabolo subiugatum. Filius autem Dei, volens istum lupum infernalem capere, in ligno crucis, ut ait Augustinus, carnem et sanguinem suum posuit; sub qua carne et sanguine divinitatem abscondit. Dyabolus au
Abbreviated transcription (Latin):
¶Questi sciagurati che mai nõ fur uiui
emno ignud. ⁊ stimolati molto
damosconi ⁊ dauespe cheran iui. Autor¬
inisto notabili tria ponit. Et pͥmo poĩt
ꝙꝓmiẜi ⁊ uecordes nunꝙͣ sunt uiui licet
comedant atq bibant. Nãu̾a uita qͣ aĩa
ue̾ uiuit ẽ inuirtutib occupai. De qͣ occu¬
patioẽ ait tullius in libro tusculanorũ.
Aicħ dulcius otiolict̾ato. Sedo poĩt ꝙ
istitales quise ĩbono occupare nõ uolut.
sunt oͥ bono ⁊ oĩ grã denudati. Ideo ait ĩ
textu. Eranoignudi. Tertio resporidet
uni tacite questiomi. Posset eͥ aliquis q̃¬
rere ⁊ dicere. Nunquid isti miẜi ⁊ uecor¬
malum ali quod macinant᷑: Respõdit
ꝙ quotidie molestant ⁊ stimulant᷑ aui¬
sib ⁊ inutilib cogitationib que ꝑmu
seas ⁊ uespes typiee designantur.

Expanded text:
Questi sciagurati, che mai non furon vivi, " Eran ignudi e stimolati molto Da moschoni e da vespe ch’eran iin isto notabili tria ponit. Et primo ponit quod miseri et vecordes nunquam sunt vivi, licet comedant atque bibant. Nam vera vita, qua anima vere vivit, est in virtutibus occupari; de qua occupatione ait Tullius in libro Tusculanorum: Nichil dulcius otio licterato. Secundo ponit quod isti tales, qui se in bono occupare non volunt, sunt omni bono et omni gratia denudati. Ideo ait in textu: «erano ignudi». Tertio, respondet uni tacite questioni: Posset enim aliquis querere et dicere: Nunquid isti miseri et vecormalum aliquod macinantur? Respondit quod quotidie molestantur et stimulantur a vilibus et inutilibus cogitationibus, que per muscas et vespes typice designantur.
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ ea que diuine ꝯsonant uoluntati. Et
ista est cã qranima meelo põt õẽ qd̾uult.
Et sic patet sumina t̾tii eantus.
Incipit quartus. cãtꝰ prime cantice.
Nisto quarto eantu autor descendit ĩ
primũ circulum qui incip̃ibi. Cosi si
mise ⁊ cosimife manre. nel primo cer¬
chia chelabis socinge. Et finit ibi. et
uegno in parte oue none chiluca. In qͦ
quidem cireulo pouit limdum pueror
iustor ꝗ sine cognitione uniꝰ dei uͦtuose
⁊ iuste in hac uitu uiuentes ad nfenis
descenderunt.
Deductio textꝰ deuulgnͣe ĩ la

Expanded text:
nisi ea que divine consonant voluntati. Et ista est causa quare anima in celo potest omne quod vult. Et sic patet summa tertii cantus. IV INCIPIT QUARTUS CANTUS PRIME CANTICE. In isto quarto cantu autor descendit in primum circulum, qui incipit ibi: «Così si mise, et così mi fè intrare / nel primo cerchio che l'abisso cinge»; et finit ibi: «et vegno in parte ove non è chi luca». In quo quidem circulo ponit Limbum puerorum iustorum qui, sine cognitione unius Dei, virtuose et iuste in hac vita viventes, ad inferos descenderunt. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARE IN LA
Abbreviated transcription (French):
son dipiombo sigraui kelipesi
fancosi cigolar lelor bilance
Fratigodenti fumo ⁊ bolognesi
iocatalano ⁊ questi lo denngo
nomati ⁊ datua terra insieme p̃si
Come suolesẜ tolto unuom solingo
ꝑconẜuar sua pace ⁊ fumo tali
cancor si parentorno dalgardingo
unciucifixo interm contre pali
Quando miuide tutto si distorse
soffiando nel abarba comartiri
el finte catalan cacio saccorse
Midisse quel confitto chetumiri
consiglio i pharisei che conuenia
porrinuom ꝑ sopopolo amartiri
Actrauersato ⁊ nudo e nelauia
come tuuedi ⁊ emistier chei sẽta

Expanded text:
son di piombo sì grosse, che li pesi son di piombo sì grosse, che li pesi fan così cigolar le lor bilance. Frati godenti fummo, e bolognesi; io Catalano e questi Loderingo nomati, e da tua terra insieme presi come suole esser tolto un uom solingo, per conservar sua pace; e fummo tali, ch'ancor si pare intorno dal Gardingoun, crucifisso in terra con tre pali. Quando mi vide, tutto si distorse, soffiando ne la barba con sospiri; e 'l frate Catalan, ch'a ciò s'accorse, mi disse: "Quel confitto che tu miri, consigliò i Farisei che convenia porre un uom per lo popolo a' martìri. Attraversato è, nudo, ne la via, come tu vedi, ed è mestier ch'el senta
Abbreviated transcription (French):
dinetranoi grido tenete i piedi
uoche corretẽ si perlaura fosca
orse caumi dame quel chetuchiedi
ondelduca siuolse ⁊ disse aspecta
⁊ poi secondol su passo procedi
Ristetti ⁊ uidi due mostrar granfretta
del animo coluiso desser mẽco
matardaualilcarco ⁊ la uia stretta
Quando furgiunti assai conlocchio bieco
mimiraronscy a far parola
poi siuolẜ in se edicean seco
Costuparuiuo alacto de lagola
⁊ sesonmorti per qual priui legio
uanno scoperti da la graue stola
PPoi disserme otosco calcollegio
dellipoenti tristi se uenuto
di chituse non auer i dispregio
Et ĩo allor ifunato ⁊ crescuito
souralbel fiume damo a lagranuilla
⁊ soncolcorpo chio sempranũto
Mauoi chi siere acui tanto distilla
quantiuegio dolor superleguance
⁊ che pena e muoi che sisfauilla
Et liui rispuosame le cappe rance

Expanded text:
di retro a noi gridò: "Tenete i piedi, di retro a noi gridò: "Tenete i piedi, voi che correte sì per l'aura fosca! Forse ch'avrai da me quel che tu chiedi". Onde 'l duca si volse e disse: "Aspetta, e poi secondo il suo passo procedi". Ristetti, e vidi due mostrar gran fretta de l'animo, col viso, d'esser meco; ma tardavali 'l carco e la via stretta. Quando fuor giunti, assai con l'occhio bieco mi rimiraron sanza far parola; poi si volsero in sé, e dicean seco: "Costui par vivo a l'atto de la gola; e s'e' son morti, per qual privilegio vanno scoperti de la grave stola?". Poi disser me: "O Tosco, ch'al collegio de l'ipocriti tristi se' venuto, dir chi tu se' non avere in dispregio". E io a loro: "I' fui nato e cresciuto sovra 'l bel fiume d'Arno a la gran villa, e son col corpo ch'i' ho sempre avuto. Ma voi chi siete, a cui tanto distilla quant'i' veggio dolor giù per le guance? e che pena è in voi che sì sfavilla?". E l'un rispuose a me: "Le cappe rance
Abbreviated transcription (French):
come su figlio non come compagno
Apena furo i pie suoi gĩti alletto
del fondo gui chei furononsulcolle
souresso noi manonliera sospecto
Re laltra ꝓuidentia chelor uolle
porre ministri dela fossa quinta
poder dipartirsindi a tutti tolle
La gitrouamuna gente dipinta
chegiuantorno assa conlenti passi
piangendo ⁊ nel sembiante stãça ⁊ uĩta
Elli auen cappecon cappucci bassi
dinançalliocchi facte delataglia
Di fuor dorate son si cheliaballia
ma dentro tutte piombo ⁊ grauitanto
che federigo lemectea dipagłia
Oineterno faticoso manto
nociuolgemancor puramanmanca
conloronsieme intenti altristo piãto
Maꝑlopeso quella gente stanca
uenia si pian chenoi erauam nuoui
dicompagnia adogni muouer danca
Perchio al ducamiõ fa chatutrouo
al cun calfatto il nome si conosea
⁊ li occhisi andando intorno moui.
Et un chentese la parola tosca

Expanded text:
come suo figlio, non come compagno. come suo figlio, non come compagno. A pena fuoro i piè suoi giunti al letto del fondo giù, ch'e' furon in sul colle sovresso noi; ma non lì era sospetto: ché l'alta provedenza che lor volle porre ministri de la fossa quinta, poder di partirs'indi a tutti tolle. Là giù trovammo una gente dipinta che giva intorno assai con lenti passi, piangendo e nel sembiante stanca e vinta. Elli avean cappe con cappucci bassi dinanzi a li occhi, fatte de la tagliaDi fuor dorate son, sì ch'elli abbaglia; ma dentro tutte piombo, e gravi tanto, che Federigo le mettea di paglia. Oh in etterno faticoso manto! Noi ci volgemmo ancor pur a man manca con loro insieme, intenti al tristo pianto; ma per lo peso quella gente stanca venìa sì pian, che noi eravam nuovi di compagnia ad ogne mover d'anca. Per ch'io al duca mio: "Fa che tu trovi alcun ch'al fatto o al nome si conosca, e li occhi, sì andando, intorno movi". E un che 'ntese la parola tosca,
Abbreviated transcription (French):
putosto ame chequella dentro impetro
Purmo uenian li tuo pensier trramiei
consimil acto ⁊ cõ simile faccia
siche dintrambiun sol consillio fei
Sellie che si la destra costa giaccia
che noi possiam ne laltra bolgia scẽdere
noi fugirem lymaginatu cac̃cia.
Ti a non compie dital ꝯsillio rendere
chiliuidi uenir conlale tese
non molto lungi peruoler ne prendere
Lo du camio di subito mi prese
come lamadre caromore / e desta
⁊ uede pressase le fiamme accese
Che prendel figlio ⁊ fugge ⁊ nõ sarresta
auendo piu di lii che dise cura
tanto che solo unacamiscia uesta
Et giu dal collo delarpadura
supm sidiede alapendente roccia
chelun delati allaltra bolgia tura
Noncorso mai si tosto aqua per doccia
auolgerruota di molin terragno
quandella piuuerso lepale approccia
Comel maestro mio per queluiuagno
portandosene me soural su pecto

Expanded text:
più tosto a me, che quella dentro 'mpetro. più tosto a me, che quella dentro 'mpetro. Pur mo venieno i tuo' pensier tra ' miei, con simile atto e con simile faccia, sì che d'intrambi un sol consiglio fei. S'elli è che sì la destra costa giaccia, che noi possiam ne l'altra bolgia scendere, noi fuggirem l'imaginata caccia". Già non compié di tal consiglio rendere, ch'io li vidi venir con l'ali tese non molto lungi, per volerne prendere. Lo duca mio di sùbito mi prese, come la madre ch'al romore è desta e vede presso a sé le fiamme accese, che prende il figlio e fugge e non s'arresta, avendo più di lui che di sé cura, tanto che solo una camiscia vesta; e giù dal collo de la ripa dura supin si diede a la pendente roccia, che l'un de' lati a l'altra bolgia tura. Non corse mai sì tosto acqua per doccia a volger ruota di molin terragno, quand'ella più verso le pale approccia, come 'l maestro mio per quel vivagno, portandosene me sovra 'l suo petto,
Abbreviated transcription (French):
Aciti soli ⁊ sança compagnia
nandauam lun dinan elaltro dopo
come fratiminor uañno ꝑuia
oltem in su la fauola di sopo
lomipenẜ perlapresente nissa
oue parlo delarana ⁊ deltopo
hepiu non si paregiamo ⁊ issa
chelun colaltro fa seben saccoppia
principio ⁊ fine conlamẽte fissa
E come lunpenẜ de laltro seoppia
cosi nacque di quello umaltro poi
chela prima paura mi fe doppia
I pensaua cosi questi ꝑnoi
sono scherniti condanno ⁊ conbeffa
si facta cassai ceredo chelor noi
Selira soural maluoler sagueffa
ei neuerranno dietro piuerudeli
chelcane aquella lieure chelli acceffa
Gia misentia tuttarricciar li peli
dela paun ⁊ stauandietro intento
quando dissi maestro senonceli
De ⁊ me tostamente io pauento
dimalebranche noi liauem gia retro
ilymagino si chegialisento
Et quei si fosse dimpiomibato uetro
lymagine di fuor tua nontrarrei

Expanded text:
aciti, soli, sanza compagnia n'andavam l'un dinanzi e l'altro dopo, come frati minor vanno per via. Vòlt'era in su la favola d'Isopo lo mio pensier per la presente rissa, dov'el parlò de la rana e del topo; ché più non si pareggia "mo" e "issa" che l'un con l'altro fa, se ben s'accoppia principio e fine con la mente fissa. E come l'un pensier de l'altro scoppia, così nacque di quello un altro poi, che la prima paura mi fé doppia. Io pensava così: "Questi per noi sono scherniti con danno e con beffa sì fatta, ch'assai credo che lor nòi. Se l'ira sovra 'l mal voler s'aggueffa, ei ne verranno dietro più crudeli che 'l cane a quella lievre ch'elli acceffa". Già mi sentia tutti arricciar li peli de la paura e stava in dietro intento, quand'io dissi: "Maestro, se non celi te e me tostamente, i' ho pavento d'i Malebranche. Noi li avem già dietro; io li 'magino sì, che già li sento". E quei: "S'i' fossi di piombato vetro, l'imagine di fuor tua non trarrei
Abbreviated transcription (Latin):
Ncip̃ quartus decimꝰ cantus pͦ cantice
comedie. Inisto xiiii. cantu autor ĩtrat
t̃tium gironem. Et incip̃ iste t̾tius girom
Ibi. Tornamindietro da laie lasse.Inisto
u̾o girone tinetat autor de tͥplici uiolẽtia
q̃ exercet᷑ in deum.s. deblasphemia. Sodo¬
miã ⁊ nsum. Et Ideo istuurgironem in
tres ptes diuidit ⁊ distinguit. Et incipit
prima ꝑs inisto cantu. Ibi. Dico cãnua¬
mo aduna landa. chedalsulecto ogni a¬
piantarimoue. Etifinit inisto eodem eã¬
tu. .bi. Omai o tempo dascostarsi. e albo¬
seo. fache dietro ame tunegni ⁊ c̾. Et tine¬
tat inista primã ꝑte de blasphemia in de¬
um quoꝵ pena ẽ ꝙ supini iaeẽt adignẽ.
Tractat ⁊ hic de illa statua quadr̃forim
que quatuor mundi etates siue tpͣa prefi¬
gurat. i¬
Deductio textus deuulgan aylatinum.

Expanded text:
ncipit quartus decimus cantus prime cantice Comedie. In isto XIIII cantu autor intrat tertium gironem. Et incipit iste tertius giro in ibi: «tornam'indietro da l'anime lasse». In isto vero girone tractat autor de triplici violentia que exercetur in Deum, scilicet de blasphemia, sodomia et usura. Et ideo istum gironem in tres partes dividit et distinguit. Et incipit prima pars in isto cantu, ibi: «dico c'arrivamo ad una landa / che dal su' lecto ogni pianta rimove»; et finit in isto eodem cantu, ibi: «Omai è tempo da scostarsi / del bosco; fa che dietro a me tu vegni», etc. Et tractat in ista prima parte de blasphemis in Deum, quorum pena est quod supini iacent ad ignem. Tractat etiam hic de illa statua quadriformi que quatuor mundi etates sive tempora prefigurat. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
etas patet. qr aurea dr̃. Nã siẽ aurũ exce¬
dit omĩa metalla inpulcritudine ⁊ ualo¬
re ita ista etas Dequa ouidius pͦ Metħ lo¬
quens ait.
Aureapͥma sata ẽ etas q̃ uindice nullo
Spõte sua sine lege fidem rectumq colebat¬
Pena metus ꝙ aberant nec u̾baminãtia fixo
Ere legebantur nec supplex turba timebat
Iudicis ora sui s erant sine uindice tuti

Expanded text:
etas patet, quia aurea dicitur. Nam sicut aurum exceetas patet, quia aurea dicitur. Nam sicut aurum excedit omnia metalla in pulcritudine et valore, ita ista etas, de qua Ovidius, primo Meth. loquens, ait: Aurea prima sata est etas, que vindice nullo, SpoPoena metusque aberant, nec verba minantia fixo aere legebantur, nec supplex turba timebat iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti
Abbreviated transcription (Latin):
sie uixta sententiam sencce .xͦ. libro trage¬
diarum. Multi ad fatum uenere suum
dumfata timent. Et ouidius inlibro epy¬
Certa prius eram s memea fata trahebãt
¶Uentro dalmonte sta drictungrũ uellio.
¶Designat hie autor poetiee describendo.iiͦiiͦ
regna siue quatuor etates aprĩçipio usq
ad finem seculi decurentes. Et hec sub i¬
methaphora illius statue ꝙͣ uidit inuisi¬
one nabuchodonosor rex babilonie ut hẽ¬
tur Danielis. ii. capͦ. ¶Huius statue ca¬
put ẽ aurum oꝑtimũ. ¶ Pectus ⁊ brachi¬
a de argento. ¶Uent exere. ¶Gibie uo ⁊
crura ex ferro ¶Pedum autẽ quedam ꝑs
ferrea quedã lutea. ¶Cap aureũ fuit re¬
gnũ babilomorum ꝑꝑ nobilitatem regnii.
Pagam aũt istud regnum siue istam eta¬
tem nõ babiloniis sed saturno attribuũt
l utrũq regnum in cadẽ etate ꝯcurrẽ̾it.
Quante antẽ iustitie ⁊ innorẽtie fu̾it ista

Expanded text:
sic, iuxta sententiam Senece, V libro Tragesic, iuxta sententiam Senece, V libro Tragediarum: Multi ad fatum venere suum dum fata timent. Et Ovidius, in libro EpiCerta prius eram, sed me mea fata trahebantentro dal monte sta drict'un gran vellio. Designat hic autor poetice describendo quatuor regna sive quatuor etates a principio usque ad finem seculi decurrentes; et hec sub methaphora illius statue, quam vidit in visione Nabuchodonosor, rex Babilonie, ut habetur Danielis II capitulo. Huius statue caput est aurum optimum; pectus et brachia de argento; venter ex ere; tibie vero et crura ex ferro; pedum autem, quedam pars ferrea, quedam lutea. Caput aureum fuit regnum Babiloniorum, propter nobilitatem regni. Pagani autem istud regnum sive istam etatem non Babilioniis, sed Saturno, attribuunt; licet utrunque regnum in eadem etate concurrerit. Quante autem iustitie et innocentie fuerit ista
Abbreviated transcription (Latin):
peꝑisse quẽ lapillũ statĩ Sat̾nus ut fabłe
referunt deuorauit. Puer ãt natꝰ a matre
absconditur. iupit̾ nõĩatur ⁊ nĩphaꝵ str¬
dio myda cretensi celat᷑ atq nutritur. Et
lacte unius capre q̃ Amaltea dicebat᷑ lac¬
tatus ẽ euius pesle scuto suꝑextensa ĩ bel¬
lo ꝯtratytanas .i. gygantes ip̃e Iupit̾ dr
gnũ int̾ alia signa celestia ualde notum.
S ne uagitꝰ infãtis a longe audiret᷑ ad¬
hibiti sunt ei cuntes ꝗ dicunt᷑ alio noie
coribantes ꝯplãctũ poeti tinini ẽĩs ꝓhiberẽt
audia. Uñ coribãtes stͥ duimoẽs mĩst̾ magͥ¬
deorum qͣiͣ demones ꝗ totũ sciunt. Tunc
⁊̃ apes ens sonum secute Iouem dicantur
sua dulcedine aluisse. ꝑꝑ quã rem eis pre¬
sticit p̾ea iupit̾ atque concessit ut sine ul¬
so concubicu filios perearent. Iupiter u̾o
adultus in arus se exercitans patrem de
regno expulit siẽ oracula predixerunt. Et

Expanded text:
peperisse; quem lapillum statim Saturnus, ut fabule peperisse; quem lapillum statim Saturnus, ut fabule referunt, devoravit. Puer autem natus a matre absconditur, Iupiter nominatur, et nimpharum studio in Yda cretensi celatur atque nutritur. Et lacte unius capre, que Amaltea dicebatur, lactatus est: cuius pelle scuto superextensa in bello contra tytanas, gnum inter alia signa celestia valde notum. Sed ne vagitus infantis a longe audiretur, adhibiti sunt ei curites, qui dicuntur alio nomine coribantes, qui planctum pueri sonum eris prohiberent audiri. Unde coribantes sunt daimones magister matrdeorum, quasi demones qui totum sciunt. Tunc etiam apes, eris sonum secute, Iovem dicuntur sua dulcedine aluisse. Et propter quam rem eis prestitit postea Iupiter atque concessit ut sine ullo concubitu filios procrearent. Iupiter vero adultus in armis se exercitans, patrem de regno expulit, sicut oracula predixerunt. Et