comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
a gentib monart hiȩ opinionẽ pͥ¬
mo uobiscũ diuulsistis. id est ut
om̃ia credatis ex d̾oͥ sacrificia uͦ
eoꝵ uertistis in agapes. ydola in
martyres quos uotis similib co¬
litis. defunctoꝵs umbras uino pla¬
catis & dapibͥ sollemnes gentiũ
dies cũ ipsis celebratis ut r alendas
& solsticia: de uita certe mutastis
nichil. Est sane scisma a matrice
sua diu̾sum nichil habens: nisi con¬
uentũ. Nec non & pͥores ur̃i uides
segregati etiã ipsi a gentib sculp¬
turas solũ dimiseru̾nt: tẽpla uͦ et
immolationes & aras & sacerdotia.
& om̃e sacroꝵ minifternreodems ric¬
tu exercuert. ac multo suꝑstici¬
ore quã gentes. De opinione uͦ mo¬
narchiȩꝰ in nullo etiã ipsi dissenti¬
unt a paganis. Quare constat uos
atq iudeos scismata esse gentilita¬
tiss cuius fid̾e tenentes &. ritus.
modice quãuis immutatos. de so¬
la conuentuũ diuisione putatis
uos esse sectas. Porro aut̃ sectas si

Expanded text:
a gentibus monarchiae opinionem pra gentibus monarchiae opinionem primo uobiscum diuulsistis, id est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero eorum uertistis in agapes, idola in martyres, quos uotis similibus colitis; defunctorum umbras uino placatis et dapibus, sollemnes gentium dies cum ipsis celebratis, ut Kalendas et solstitia . de uita certe mutastis nihil: estis sane schisma a matrice sua diuersum nihil habens nisi conuentum. necnon et priores uestri Iudaei segregati etiam ipsi a gentibus sculpturas solum dimiserunt: templa uero et inmolationes et aras et sacerdotia atque omne sacrorum ministerium eodem ritu exercuerunt ac multo superstitiosius quam gentes. de opinione uero monarchiae in nullo etiam ipsi dissentiunt a paganis . quare constat uos atque Iudaeos schismata esse gentilitatis, cuius fidem tenentes et ritus modice quamuis inmutatos de sola conuentuum diuisione putatis uos esse sectas. porro autem sectas si
Abbreviated transcription (Latin):
tũ diu̾sus incedo qui ipsum me si
modo sim dignus rationabile di
templũ puto: unũ uiuȩ malesta¬
tis simulachrũ xꝑmfiliũ eius ac¬
cipio: aram mente̾ bonis artib
& disciplinis imbuta: honores
quoq diuinos ac sacrificia insolis
orationib & ipsis puris ac simpli¬
cib pono. Quomͦ gͦ scisma sum pa¬
ganoꝵ: Hactenus enĩ & iudeos
me poteras dicere scisma. qr & om̃i¬
potentẽ colam. qd̾ sibi & iudeus
om̃is audacter assumit: cũ non
considerares rituum diu̾sitatem.
qua a me coleret᷑ om̃ipotens & a
iudeis. si tam̃ om̃ipotentẽ uides
colunt. S int̾im de opinione
tractamus. quȩ sic & paganos de
solis cultura fefellit: & de om̃ipo¬
tentis iudeos. S nec ur̃m quid̾e
scisma si me dixeris uerũ est. quã¬
uis xꝑm uenerer & colam: qr alio
eũ ritu colo & alia fide quam uos.
Scisma uͦ aut nichil immutare debet
ab eo unde factũ est. aut non mul¬
tũ: utputa eoͦs qui desciscentes

Expanded text:
tum diuersus incedo, qui ipsum me, si tum diuersus incedo, qui ipsum me, si modo sim dignus, rationabile dei templum puto, uiuum uiuae maiestatis simulacrum Christum filium eius accipio, aram mentem bonis artibus et disciplinis inbutam. honores quoque diuinos ac sacrificia in solis orationibus et ipsis puris ac simplicibus pono. quomodo ergo schisma sum paganorum? Hactenus enim et Iudaeorum me poteras dicere schisma, quia et omnipotentem deum colam, quod sibi et Iudaeus omnis audaciter adsumit, cum non considerares rituum diuersitatem, qua a me coleretur omnipotens et a Iudaeis, si tamen omnipotentem Iudaei colunt. sed interim de opinione tractamus, quae sic et paganos de solis cultura fefellit ut de omnipotentis Iudaeos. sed nec uestrum quidem schisma si me dixeris, uerum est, quamuis Christum uenerer et colam, quia alio eum ritu colo et alia fide quam uos. schisma uero aut nihil inmutare debet ab eo, unde factum est, aut non multum. ut puta uos, qui desciscentes
Abbreviated transcription (Latin):
quo hic cultus meus. om̃ium pene
testimonio confirmat᷑.S nunc ad
illud qr nos non sectam sed scisma
gentiũ nuncupasti. scisma nisi fal¬
sor est ead̃e opinantẽ atq eod̾e ri¬
tu colentẽ quo cȩteri. solo congre¬
gationis delectari discidio. sect᷑a uͦ
est longe alia opinantẽ quã cȩt̾i:
alio etia̾ sibi ac longe dissimili ri¬
tu diuinitatis instituisse culturã.
Quȩ si ita sunt: mea int̾im & opino
& cultus longe sunt alia quã paga¬
noꝵ. De tuis postea uidebimus.
Pagani bona & mala. tetra &splen¬
dida. ꝑpetua & caduca. mutabili¬
a & certa. corporalia & diuina:. u¬
nũ habere principiũ dogmati.aꝵ.
His Qualde contraria sentio. qui
bonis om̃ib pͥncipium fateor d̾m:
contrariis uͦ hylen. Sic enĩ ma¬
li pͥncipium ac naturã. theolo¬
gus nr appellat. Item pagani
aris. delubris. simulachris. uicti¬
mis atq incenso. d̾m colend̾u pu¬
tant. Ego ab his in hoc quoq mul¬

Expanded text:
quo cultus hic meus omnium paene quo cultus hic meus omnium paene testimonio confirmatur. Sed nunc ad illud. quia nos non sectam, sed schisma gentium nuncupasti. schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio; secta uero est longe alia opinantem quam ceteri, alio etiam sibi ac longe dissimili ritu diuinitatis instituisse culturam. quae si ita sunt, mea interim et opinio et cultus longe alia sunt quam paganorum; de tuis postea uidebimus. pagani bona et mala, taetra et splendida. perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et diuina unum habere principium dogmatizant. his ego ualde contraria sentio, qui bonis omnibus principium fateor deum, contrariis uero hylen; sic enim mali principium ac naturam theologus noster appellat. item pagani aris, delubris, simulacris?, uictimis atque incenso -deum colendum putant. ego ab his in hoc quoque mul
Abbreviated transcription (Latin):
& sꝑc sc̃i. unũ idemq sub tripli¬
ci appellatione colimus numenͥ sed pa¬
trẽ quide ipsam luc̃ẽ incolere credi¬
mus summã ac pͥncipalem quam
paulus in accessibilem uocat: filium
uͦ in hac scd̾a ac uisibili luce consi¬
stere. Qui qm̃ sit & ipse geminus
d̾i uirtutẽ & di sapientiã: uirtutẽ
qͥdem eius in sole habitare credimus.
sapientiã uͦ in luna. Necnon & sp̃o
scĩ qui est maiestas tercia aeris hunc
u̾soriumꝰ cuius ex uirib ac spĩtali
ꝓfusione terrã quoq concipientẽ
gignere passibilem ĩm: qui est uita
acꝰ salus hoĩum om̃i suspensus ex lig¬
no. Quappter & nobis circa uniu̾sa
& uobis similit erga pañe & calicẽ
par religio est: quãuis eoꝵs acerrime
oderitis au. tores. Hȩc nr̃a fides est.
De qua si quȩrendu alias putaueris:
audies. Quãuis nec illud ad p̃sens
minus firmũ sit argumentũ: qd
uł tu uł quilibet alius rogatus ubi¬
nam d̾m suũ credat habitare. respon¬
dere non dubitabit. in lumine. Ex

Expanded text:
 sancti unum idemque sub triplici appellatione colimus numen; sed patrem quidem ipsum lucem incolere credimus summam ac principalem, quam Paulus alias inaccessibilem uocat, filium uero in hac secunda ac uisibili luce consistere. qui quoniam sit et ipse geminus,dei uirtutem et dei sapientiam, uirtutem quidem eius in sole habitare credimus, sapientiam uero in luna. necnon et spiritus sancti, qui est maiestas tertia, aeris hunc uersorium; cuius ex uiribus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno. quapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga panem et calicem par religio est, quamuis eorum acerrime oderitis auctores. haec nostra fides est: de qua si quaerendum alias putaueris, audies quamuis nec illud ad praesens minus firmum sit argumentum, quod uel tu uel quilibet alius rogatus, ubinam deum suum credat habitare, respondere non dubitabit: in lumine. ex
Abbreviated transcription (Latin):
minȩ monuit. diuinãq auctorita¬
tẽ eiusdẽ coniunctionis exposuit: &
dandu libellũ repudii ꝓꝑter durici¬
am uł domandi uł indomiti cordis
cellentia precepta dñi quȩ uet̾ib
hebreoꝵ libris contraria faustus uo¬
lebat ostendere. in eisd̾̃e quoq libris
inuenianturꝰ unde uenit dñs leg̃ẽ
non soluere sed adimplere. nisi uͭt
exceptis ꝓmissoꝵ figuris quȩ red¬
dita ueritate adimpletȩ atq su¬
blatȩ sunt. ipsa quoq precepta ꝑ
quȩ lex illa scã & iusta & bona est
non ꝑ uetustat̃e litterȩ iubentis
& desicta suꝑboꝵ reatu etiã pre¬
uaricationis augentis. sed ꝑ noui¬
tatẽ sp̃c adiuuantis. & hũmiliũ
confessionẽ salutis gr̃a liberantis
implerent᷑ in nobis : Qͥa reuera
sicut om̃ia ista p̃cepta sublimia
nec in illis litteris ueterib desunt.
ita illic finis quo referant᷑ occultus
est: quãuis scd̾m eũ uiuerent scĩ
qui futurã eius reuelationẽ uide¬
scio utrũ quisquã in illis libris in

Expanded text:
uctoritatem ejusdem conjunctionis exposuit, et dandum libellum repudii propter duritiam vel domandi vel indomiti cordis cellentia praecetpa Domini, quae veteribus Hebraeorum Libris contraria Faustus volebat ostendere, in eisdem quoque Libris inveniantur; unde venit Dominus Legem non solvere. sed adimplere, nisi ut exceptis promissorum figuris, quae reddita veritate adimpletae atque suhblatae sunt, ipsa quoque praecepta, per quae Lex illa sancta et justa et bona est , non per vetustatem litterae jubentis, et delicta superborum reatu etiam praevaricationis augentis, sed per novitatem spiritus adjuvantis, et humilium confessionem salutis gratia liberantis, implerentur in nobis? Quia revera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec in illis Libris veteribus desunt; ita illic finis quo referantur occultus est: quamvis secundum eum viverent sancti, qui futuram ejus revelationem videscio utrum quisquam in il
Abbreviated transcription (Latin):
antequã sꝑitalem gr̃am humilia¬
ti recipemus: nichisꝰ nisi mortifica¬
bat nos littera. iubens qd̃ non pos¬
semus implere. Unde idem dicit.
Littera occidit: sp̃c aut̃ uiuificat.
S conclusit scriptura om̃ia sub pec¬
cato: ut ꝓmissio ex fide ĩu yꝑt
daret᷑ credentib. Item ipsius uer

Expanded text:
antequam spiritalem gratiam humiliaantequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. sed conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credent
Abbreviated transcription (Latin):
catum: qd ad eius reptehensiotiẽ ni¬
chil intelligentes. in ore habere con¬
suestis. Ibi ergo lege: & uide qr ipsa est
de qua dicitur. Itaq lex quid̾e sc̃a:
QAgͦ bonũ est. mͥ factum est mors:
Absit. S peccatũ ut appareat pec¬
catũ: ꝑ bonũ michi oꝑatum est mor¬
tẽ. Neqͥ enĩ lex iubebat delictũ. ut
illa sub intrante abundaret delictũ:
sed suꝑbos multũ sibi tribuentes.
mandati scĩ & iusti & boni adiectio
reos etiã preuaricationis effecerat:
ut eo modo humiliati discerent ad
gr̃am ꝑtinere ꝑ fid̾e: ut iam non
essent legi sub diti ꝑ reatũ. sed legi
sociati ꝑ iusticiam᷑. Idem qͥppe apłs
dicit. qr pͥusquã ueniret fides sub
lege custodiebamur: conclusi in e¬
and̃e fide quȩ postea reuelata est.
taq lex inquit pedagogus noster
erat in xp̃o ĩu. S. postea quã ue¬
nit fides. iam non sumus sub peda¬
gogo: qr nos reatus legis non obli-¬
gat iam ꝑ gr̃am liberãtos. Namq

Expanded text:
ictum : quod ad ejus reprehensionem, niictum : quod ad ejus reprehensionem, nihil intelligentes, in ore habere consuestis. Ibi ergo lege et vide, quia ipsa est de qua dicitur, Itaque Lex quidem sancta, Quod ergo bonum est, mihi factum eabsit. sed peccatum ut adpareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati sancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem quippe apostolus dicit. quia priusquam ueniret fides. sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae postea reuelata est. itaque lex. inquit. paedagogus noster erat in Christo Iesu; sed posteaquam uenit fides, iam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque
Abbreviated transcription (Latin):
gnificasse. disputatio.xix.
ugustinus respondit. Qͥa iam con¬
sentis dixisse xꝑm non ueni soluere
legẽ uł ꝓpħas sed adimplere. durũ enĩ
tibi uidetur adu̾sus euangłicam aucto¬
ritatẽ uenireꝰ durũ etiam tibi uideat᷑
uenire adu̾sus apłm dicentẽ. om̃ia hȩc¬
figurȩ nr̃ȩ fuerunt. ite dicentẽ de xꝑo¬
in illo erat. quotqͦt enĩ ꝓmissiones di
in illo etiã. id est in illo exhibitȩ. in illo
a dimpletȩ sunt: & sine caligine uidebis
& quã legẽ adimplere uenerit. & eã quo
pacto adimpleuerit: nec ꝑges extendi
ꝑ tria genera legis & tria genera ꝓpħa¬
rum: quȩrens qua exeas & non inue¬
niens. Manifestum est enĩ & luce clari¬
us hoc etiã noui testamenti scriptura sepe
testatur: quã leg̃e & quos ꝓpħas xꝑc non¬
uenerit soluerẽ sed adimplere. Ipsa est
quã lex ꝑ morsen data: de quo xꝑcait.
De me enim ille scͥpsit. Certe enĩ ipsa est
lex quȩ subintrauit ut abundaret pec¬

Expanded text:
gnificasse. CAPUT VII. gnificasse. CAPUT VII. AUGUSTINUS respondit: Quia jam consentis dixisse Christum, Non veni solvere Legem vel Prophetas, sed adimplere ; durum enim tibi videtur adversus evangelicam auctoritatem venire; durum etiam tibi videatur venire adfigurae nostrae fuerunt. item dicentem de Chin illo erat: quotquot enim promissiones dei. in illo etiam, id est in illo exhibitae, in illo adinpletae sunt et sine caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria genera legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum eat enim, et luce clarius hoc etiam noui testamenti scriptura saepe testatur, quam legem et quos provenerit solvere, sed adimplere. Ipsa est quam, Lex per Moysen data, de quo Christus ait, De me enim ille scripsit . Certe enim ipsa est Lex, quae subintravit ut abundaret del
Abbreviated transcription (Latin):
ac ꝓpħȩ sub lege. nec sub fide sua in se¬
cundis habuit abraham. uossꝑnitis :
Cur uͦ & ciboꝵ indifferentia animas
polluitis ur̃as.: si hec ut creditis om̃ia
xꝑc non uenit soluere sed adimplere:
Cur & atimoꝵ anniu̾sale ius & macta¬
tionis agninȩ sacrũ qd̾ in ȩternũ ser¬
uare lex & ꝓpħȩ precipiunt. uos im¬
piatis. Cur deniq neomenias & ba¬
ptismata. & scenophegias ac reliqua
huius modi legis atq ꝓͥpħarum sacra¬
menta carnalia parũ deuitatis dirũ¬
pere: si eade xꝑc minime destruxit:
Quare non immerito dixerim. qr si uul¬
tis ut ratio uobis contẽptus istius con¬
stet. oportet aut uos negare xꝑi esse
discipulos: aut tand̾e fateri ipsum
om̃ia hȩc destruxisse pͥorem. Qd̾ cum
fueritis confessi: tunc & illud consequi¬
tur. ut aut falso fateamini scͥptum es¬
se tanquã idem dixerit non se uenisse
soluere legẽ sed adimplere: aut nescio
qͥd hoc longe aliud qͣm uos putatis si¬

Expanded text:
ac prophetae sub lege nec sub fide sua in seac prophetae sub lege nec sub fide sua in secundis habuit Abraham, uos spernitis? cur uero et ciborum indifferentia animas polluitis uestras, si haec, ut creditis, omnia Christus non uenit soluere, sed adinplere ? cur et azymorum anniuersale ius et mactationis agninae sacrum, quod in aeternum seruare lex et prophetae praecipiunt, uos inpiatis? cur denique neomenias et baptismata et scenopegiam ac reliqua huiusmenta carnalia, parum devitatis irrumpere, si eadem Christus minime destruxit? Quare non immerito dixerim, quia si vultis ut ratio vobis contemptus istius constet, oportet aut vos negare Christi esse discipulos, aut tandem fateri ipsum omnia haec destruxisse priorem. Quod cum fueritis confessi, tunc et illud consequitur, ut aut falso fateamini scriptum esse, tanquam idem dixerit, non se venisse solvere Legem, sed adimplere; aut nescio quid hoc longe aliud quam vos putatis, si
Abbreviated transcription (Latin):
in libro legis illius. ut faciant ea.
Et illinc gͦ maledictũ metuens tan¬
filium dicentẽ audiens qd non ue¬
niret eade soluere sed adimplere:
uide si qͥd impedire iam poterat quin
factus essem iudeus. S huic ꝑiculo
me manichei ueneranda fides eripuit.
Tu tam̃ qͥd fiduciȩ gerens hȩc obicias
quęro: aut quare contra me id esse pu¬
tes solum qd̾ tibi non minus uideatur
esse contrariũ. Si xp̃i non est legem
Cur gͦ uos ead̾e soluitis: An sensim fate¬
testant᷑. uos om̃i oꝑe ꝓphanatis: nec pę¬
nam mortis quã aduersus uiolatores e¬
us statuit nec maledicti ꝑtimescentes
infamiam: Qͥd & a circũcisionis dede¬
coroso illo signaculo legi ac ꝓpħis om̃ib
honorato & maxime abrahȩ post opina¬
nat᷑a suam fid̾e.sinus defenditis ur̃os :÷
presertĩ cum & ꝑiturum om̃em de ple¬
be sua ꝑhibeat iudeoꝵ d̾s quicũq non
hac fuerit ignominia p̃signatus: Cur
& sacrificioꝵs legitima quȩ nec moyses

Expanded text:
in libro Legis illius, ut faciant ea . in libro Legis illius, ut faciant ea . Et illinc ergo maledictum metuens tanfilium dicentem audiens, quod enim non uenerit eadem soluere, sed adinplere. uide. si quid inpedire iam poterat. quin factus essem Iudaeus. sed huic periculo me Manichaei ueneranda fides eripuit. Tu tamen quid fiduciae gerens haec obicias quaero, aut quare contra me id esse putes solum, quod tibi non minus uideatur esse contrarium. si Christi non est legem cur ergo uos eadem soluitis? an sensim fatetestantur. uos omni opere profanatis nec poenam mortis. quam aduersum uiolatores eius statuit, nec maledicti pertimescentes infamiam r quid et a circumcisionis dedecoroso illo signaculo legi ac prophetis omnibus honorato et maxime Abrahae post opinatam suam fidem sinus defenditis uestros. praesertim cum et periturum omnem de plebe sua perhibeat Iudaeorum deus, quicumque non hac fuerit ignominia praesignatus ? cur et sacrificiorum legitima. quae nec Moyses
Abbreviated transcription (Latin):
ani dicit᷑ sed in semoͥ solus m ui
debat᷑ israhelita posse fieri xꝑtanus.
qui refertus maxima ex parte lege
diis eo cuius adhuc uideret᷑ esse ca¬
pacior: si tam̃ & ipse pͥora non sol¬
ueret. Alioquin nec circa eũ adim¬
pletio hec esset: sed exhaustio. At
ego ex gentib ueniens. incassum
me accessisse putabam ad xp̃m: qr
nichil tale afferrem qd in me de
suis posset adiectionib adimple¬
re. Quȩrens gͦ quȩ nam esset pͥor
illa mensura: inuenio sabbata. pi¬
thomen. sacrificia. neomenias. bap¬
tismata. azimophegias. ciboꝵ dis¬
cretiones. potuum: uestimentoꝵ
& alia quȩ ꝑourrere longũ est. Ar¬
bitratus gͦ sum hoc esse. nec aliud
qͥcquã qͦd se xp̃c non uenisse solue¬
re dixerit. sed adimplere. Nec im¬
merito. Qͥd enĩ lex sine mandatis :
Qͥd ꝓpħȩ sine prefatib: Ad hec in¬
uenio etiã amarũ illic inditũ ma¬
ledictum: adu̾sus eos qui non ꝑ¬
manserint in om̃ib quȩ scͥpta st̃

Expanded text:
ani dicitur, sed in semo, solus mihi ani dicitur, sed in semo, solus mihi videbatur Israelita posse Christianus fieri, qui refertus maxima ex parte Lege dus eo cujus adhuc videretur esse capacior; si tamen et ipse priora non solveret: alioquin nec circa eum adimpletio haec esset, sed exhaustio. At ego ex Gentibus veniens, incassum me accessisse putabam ad Christum, quia nihil tale afferrem, quod in me de suis posset adjectionibus adimplere. Quaerens ergo quaenam esset prior illa mensura, invenio sabbata, peritomen, sacrificia, neomenias, baptismata, azymophagias, ciborum discretiones, potuum, vestimentorum, et alia, quae percurrere longum est. Arbitratus ergo sum hoc esse; nec aliud quidquam, quod se Christus non venisse solvere dixerit, sed adimplere. Nec immerito: quid enim Lex sine mandatis? Quid Prophetae sine praefatibus? Ad haec invenio etiam amarum illic indictum maledictum adversus eos, qui non permanserint in omnibus quae scripta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
rũ preferens quib lex & ꝓpħȩ non sol¬
ui uideant᷑ sed adimpleri: me tam¬
quã desidem obiurgas ac p̃uarica¬
torem ex huius obiectione capitu¬
li. An & tuiam detruncatoꝵ in¬
guinũ obsceno illo signaculo głiaris:
tanquã iudeus aut nazareus: An
suꝑcilium de obseruatione sabbato¬
rũ erigis : An de porcinȩ abstinen¬
tia tibi conscius gaudes : An deniq
de uictimarũ sanguine & holocau¬
stoꝵs nidorib. iudeoꝵ te exaturasse
d̾m exultas: Qd̾ si hors fecisti ni¬
chil: qͥd ita xp̃m non uenisse legẽ
soluere.sed adimplere contendis:
Quare in deficientes ego p̃ceptori me¬
o refero gr̃as: qui me similit̃ laban¬
tẽ retinu̾it ut essem hodie xꝑianis.
Nlam ego quoq cũ capitulum hoc
imprudens legerẽ quemadmod̾u tu:
pene ieram in consiliũ udeus fieri.
Nec immerito. Etenĩ si xp̃c legẽ non
uenit soluere sed adimplere. ad¬
impletio aut̃ numquã in uase in¬

Expanded text:
rum praeferens, quibus lex et prophetae non solrum praeferens, quibus lex et prophetae non solui uideantur, sed adinpleri, me tamquam desidem obiurgas ac praeuaricatorem ex huius obiectione capituli. an et tu iam de truncatorum inguinum obscaeno illo signaculo gloriaris, tamquam Iudaeus aut Nazaraeus? an supercilium de obseruatione erigis sabbatorum? an de porcinae abstinentia tibi conscius gaudes? an denique de uictimarum sanguine et holocaustorum nidoribus Iudaeorum te exsaturasse deum exultas ? quodsi horum fecisti nihil, quid ita Christum non uenisse legem soluere. sed adinplere contendis? Quare indeficientes ego praeceptori meo refero grtem retinuit, ut essem hodie Christianus. Nam ego quoque, cum capitulum hoc imprudens legerem, quemadmodum tu, pene ieram in consilium Judaeus fieri. Nec immerito: etenim si Christus Legem non venit solvere, sed adimplere, adimpletio autem nunquam in vase in
Abbreviated transcription (Latin):
iudeũ fieri ne etiã nunc legẽ soluere
ꝑseueres quã ipse non soluit. Et tam̃
hoc si mͥ nazareoꝵ obiceret qͥsquã qͦs
alii simmachianos appellant. qd̾ uãc
aliquantisꝑ hesissem. incertus qͥd ei re¬
sponderẽ. Nec immerito. Ueniebat
enĩ corpore atq animo simul lege ob¬
situs ac ꝓpħis. Nam huiusmodi quos
aIO & circuncisionẽ portant. & ob¬
seruant sabbatũꝰ & porcina ac re¬
liquis abstinent huusmodi quȩ
precepit lex. sub xꝑiani quamuis
nominis ꝓfessione. decepti etiam
ipsi ut intelligi datur hoc ipso
soluend̃a leg̃e se uenisse dixerit
sed ad implend̾a. Quare cũi tali esset
mͥ non pusillum ut dixi certamen:
donec capituli huius a me molestiã
demolirer. Tibi uͦ nequaquã congre¬
di metuã nullis confiso uirib & im¬
pudentia potius lacessenti: ut faci¬
lius temptari me pute abste quã co¬
gi ut creda dixisse xp̃m qđ nec te ui¬
deam credidisse. Nec enĩ quicquã eo¬

Expanded text:
Iudaeum fieri. ne etiam nunc legem soluere Iudaeum fieri. ne etiam nunc legem soluere perseueres, quam ipse non soluit. Et tamen hoc si mihi Nazaraeorum obiceret quisquam, quos alii Symmachianos appellant, quod enimaliquantisper haesissem incertus, quid ei responderem. nec inmerito; ueniebat enim corpore atque animo simul lege obsitus ac prophetis. nam huiusmodi, quos aio, et circumcisionem portant et obseruant sabbatum et porcina ac reliquis abstinent huiusmodi, quae praecepit lex, sub christiani quamuis nominis professione decepti etiam ipsi, ut intellegi datur, hoc ipso soluendam legem se uenisse dixerit. sed ad inplendam. quare cum talibus esset mihi non pusillum, ut dixi, certamen, donec capitulij huius a me molestiam demolirer, tibi uero nequaquam congredi metuam nullis confiso uiribus et inpudentia potius lacessenti, ut facilius temptar, me putem abs te quam cogi, ut credam dixisse Christum, quod nec te uideam credidisse. nec enim quicquam eo
Abbreviated transcription (Latin):
uit preceptione contrarioꝵ. Qͥd enĩ
sequitur:: Audistis dictum esse. ocu¬
lum ꝓ oculo. dentẽ ꝓ dente. Ego aut̃
dico uobis. Qui te ꝑcusserit in maxil¬
lã: prebe illi & alt̾am. Hoc iam destru¬
ctio est. Dictum est inquit. Amabis ami¬
cũ tuum: & oderis inimicũ tuum. Ego
aut̃ dico uobis. Amate inimicos ur̃os &
ꝓ ꝑsecutorib ur̃is orate. ẜ̧ que destructo
est. Dictum est. qui uoluerit uxorem¬
suã dimittere: det ei libellum repudii.
onis quicũq uxorem suã dimiserit: &¬
ipsam mechari faciet. & is erit mechus
si post eam alt̾am duxerit. Hȩc gͥ sunt
de manifesto moy seos precepto. iccir¬
coq destructa: illa uet̾um iustoꝵ & ob
hoc adimpleta. Qd si & tibi ita intellige¬
re placet: non ab reerit & illud dixisse
iãm qr non uenit soluere legẽ sed ad¬
implere.Sin hȩc tibi nr̃a displicet ex¬
positio. aliam quęre: tantũ ne ũm men¬
titũ dicere cogaris: aut te necesse sit

Expanded text:
uit praeceptione contrariorum. quid enim uit praeceptione contrariorum. quid enim sequitur? audistis dictum esse: oculum pro oculo, dentem pro dente; ego autem dico uobis: qui te percusserit in maxilla, praebe illi et alteram: hoc iam destructio est. dictum est, inquit. amabis amicum tuum et oderis inimicum tuum; ego autem dico uobis: amate inimicos uestros et pro persecutoribus uestris orate: aeque destructio est. dictum est: qui uoluerit uxorem dimittere, det ei repudium; umque uxorem suam dimiseritipsam moechari faciet, et is erit moechus, si postea alteram duxerit. haec igitur sunt de manifesto Moyseos praecepta idcircoque destructa, illa ueterum iustorum et ob hoc adinpleta. quod si et tibi ita intellegere placet, non ab re erit et illud dixisse Iesum, quia non uenit soluere legem, sed adinplere. sin haec tibi nostra displicet expositio. aliam quaere: tantum ne Iesum mentitum dicere cogaris, aut te necesse sit
Abbreviated transcription (Latin):
non soluere uenerit sed adimplere.
Ubi uͦ hoꝵ quid̾e nichil memorat.
sola uͦ recenset antiquiora precepta.
id est non occides. non mechabetis.
non ꝑiurabis. hȩc aut̃ erant antiqui¬
tus in nationib id est in ꝓmptu ꝓba¬
re olim ꝓmulgata ꝑ enoch & setħꝰ et
cȩteros eoꝵ similes iustos quib eade
illustres tradiderunt angłi temꝑandȩ
in hõib gr̃a feritatis cui non uideat᷑
eius. circa hec ead̾e quȩ ꝓmpsit. Qͥd enĩ
dicit : Audistis dictũ esse antiqͥs: non
occides. Ego aut̃ dico uobis: ne irasca
mini. Equide adimpletio est. Audistis
dictũ esse: non mechaberis. Ego aut̃ dico
uobis: ne concupiscatis. Equidem adim¬
pletio est. Dictum est. Non ꝑiurabis.
Ego aut̃ dico: ne iuretis. E quide ȩque
adimpletio est. In his enĩ & pͥora roborat.
& qd̾ defuit adicit. Ubi uͦ iudeoꝵ quȩ¬
dam uisus est nominasse: illa quide nec
adimpleuit. sed etiã penitus eradica¬

Expanded text:
non soluere uenerit, sed adinplere. non soluere uenerit, sed adinplere. ubi uero horum quidem nihil memorat, sola uero recenset antiquiora praecepta. id est: non occides. non moechaberis, non peierabis — haec autem erant antiquitus in nationibus. ut est in promptu probare, olim promulgata per Enoch et Seth et ceteros eorum similes iustos. quibus eadem inlustres tradiderint angeli temperandae in hominibus gratia feritatis — cui non uideatureius. circa haec eadem quam promisit. quid enim dicit? audistis dictum esse antiquis: non occides: ego autem dimini quidem: adimpletio est. Audistis dictum esse, Non moechaberis; ego autem dico vobis, ne concupiscatis quidem: adimpletio est. Dictum est, Non pejerabis; ego autem dico vobis, ne juretis quidem: aeque adimpletio est. In his enim et priora roborat, et quod defuit, adicit. ubi uero Iudaeorum quaedam uisus est nominasse, illa quidem nec adinpleuit. sed etiam penitus eradica
Abbreviated transcription (Latin):
earũ dixerit᷑ intelligere. Item ꝓpħȩ
alii sunt iudeoꝵ. alii gentiũ. Alii
u̾itatis. S de iudeoꝵ quid̾e. nul¬
lus quȩ siuerit: notũ est enĩ. De
gentium uͦ siquis ambigit: audi¬
at paulum qui scribens ad titũ
de cretensib dicit. Dixit quid̾a ꝓ¬
est. & gentes suos habere ꝓpħas. Nec¬
non & ueritatẽ habere ꝓphas suos:tam
Idem paulus significat quã etiã m̃c.
Et iñc quid̾e ubi dicit. ecce mitto ad
uos sapientes & ꝓpħas. & ex ipsis in¬
terficietis in singulis locis: paulus
uͦ cum dicit. ipse dñs constituit pͥmo
apłos. deinde ꝓpħas. Lege gͦ triꝑtita
& triꝑtitis ꝓphis. de quonam eoꝵ iñc
dixerit: non satis liquet. Est tam̃ co¬
nicere ex consequentib. Etenĩ si circũ.¬
cisionẽ statim nominaret. & salbata
& sacrificia. & obseruationes hebras¬
cas: inq eas aliquid adimpletionis
gr̃a ꝓtulisset : dubium non erat qr de
iudeoꝵ lege dixisset & ꝓpħis quin eos

Expanded text:
earum dixerit intellegere. item prophetae earum dixerit intellegere. item prophetae alii sunt Iudaeorum, alii gentium. alii ueritatis. sed de Iudaeorum quidem nullus quaesiuerit: notum est enim. de gentium uero si quis ambigit, audiat Paulum, qui scribens ad Titum de Cretensibus dicit: dixit quidaest, et Gentes suos habere prophetas. Necnon et veritatem habere prophetas suos, tam idem Paulus significat, quam etiam Jesus. et Iesus quidem ubi dicit: ecce mitto ad uos sapientes et prophetas, et ex ipsis interficietis in singulis locis: Paulus uero cum dicit: ipse dominus constituit primo apostolos, deinde prophetas. Lege ergo tripertita et tripertitis prophetis. de quonam eorum Iesus dixerit. non satis liquet, est tamen conicere ex consequentibus. etenim si circumcisionem statim nominaret et sabbata ac sacrificia et obseruationes Hebraicas inque eas aliquid adinpletionis gratia protulisset, dubium non erat. quin de Iudaeorum lege dixisset et prophetis. quia eos
Abbreviated transcription (Latin):
tis. Ac ꝑ hoc si hec non fuit causa
dicendi: illa alia debet esse quã di
nemo qui nesciat. Ex quib cum
idem colligerent legẽ ac ꝓpħas su¬
os ab eod̾e̾ solui. indignarent᷑ ne¬
cesse est. Ac ꝑ hoc repͥmendi furo¬
ris eoꝵ gr̃a non ab re fuerit dixis¬
se. uti n̾e putarent qr uenisset
legẽ soluere. sed adimplere. Nec
hoc ipsum mentitus est. nec fefel¬
lit. In different̃ enĩ & absolute
nominauit legẽ. Sunt aut̃ legũ
rũ qͦd peccati & mortis paulus appel¬
lat : aliud uͦ gentium qd̾ natura¬
le uocat. Gentes enĩ inquit natu¬
raliter quȩ legis sunt faciunt:
& eius modi legem non habentes
ipsi sibi st̃ lex. qui ostendunt opus
legis scriptũ in cordib suis: Terci¬
um uͦ genus legis est u̾itas: quod
ꝑinde significans apłs dicit. Lex
gͦ existentib legib. & it̃ui asseue¬
rante nobis qr non uenerit solue¬
re legẽ sed adimplere: non parua
cura ac diligentia opus est de qua

Expanded text:
tis. ac per hoc, si haec non fuit causa tis. ac per hoc, si haec non fuit causa dicendi, illa alia debet esse, quam dinemo qui nesciat. ex quibus cum idem colligerent legem ac prophetas suos ab eodem solui, indignarentur necesse est, ac per hoc reprimendi furoris eorum gratia non ab re fuerit dixisse, uti ne putarent, quia uenisset legem soluere, sed adinplere. nec hoc ipsum mentitus est nec fefellit: indifferenter enim et absolute nominauit legem. Sunt autem legum rum, quod peccati et mortis Paulus appellat; aliud uero gentium, quod naturale uocat. gentes enim, inquit. naturaliter, quae legis sunt. faciunt; et eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, legis scriptum in cordibus suis . Tertium vero genus legis est veritas, quod perinde significans Apostolus dicit: Lex ergo existentibus legibus, et Jesu asseverante nobis quia non venit solvere Legem, sed adimplere, non parva cura ac dil
Abbreviated transcription (Latin):
sacrors celebrationib. uł locu¬
tionũ modis figurate ꝓpħata st̃.
mus. nec illud euangłii capitulum
falsum esse dicimus. nec xꝑi disci¬
pulos nos negamus : qr ea ratione
ueritatis quã ꝓ meis uirib totiens
exposui. non aliam legẽ aut alios
ꝓpħas quã eos quos caͬtholica tenet
autoritas. non uenit soluere sed
adimplere.
austus dixit. Non ueni soluere
legẽ & ꝓpħas sed adimplere :
ecce iam consentio dictum. Que¬
rendu tam̃ est. cut hoc dixerit
ũc. Utrĩtne cõpalpandi iudeoꝵs
furoris causa.qr idem sacroscã sua
ab eode conculcari uidentes indi¬
gnarent᷑  eumq ac si impiũ ac
male sanũ ne audiendũ quid̃e exi¬
stimarent nedum sequend̾u : anut
nos qui ei credebamus ex gentibus.
institueret atq informaret. pati¬
ent̃ ac morgere mandatoꝵs subi¬
re iugũ qd ceruicib nr̃is iudeoꝵ
lex imponeret ac ꝓpħȩ. S hoc
quid̾e nec te ipsum putare credo:
nos hebreoꝵ legi addiceret ac ꝓphe¬

Expanded text:
sacramentorum celebrationibus uel locusacramentorum celebrationibus uel locutionum modis figurate prophetata smus nec illud euangelii capitulum falsum esse dicimus nec Christi discipulos nos negamus, quia ea ratione ueritatis, quam pro meis uiribus totiens exposui, non aliam legem nec alios prophetas quam eos, quos catholica tenet auctoritas, non uenit soluere, sed adinplere.AUSTUS dixit: Non ueni soluere. legem et prophetas, sed adinplere. ecce iam consentio dictum. quaerendum tamen est, cur hoc dixerit Iesus. utrumne conpalpandi Iudaeorum furoris causa. quia idem sacrosancta sua ab eodem conculcari uidentes indignarentur eumque ac si inpium ac malesanum ne audiendum quidem existimarent, nedum sequendum, an ut nos, qui ei credebamus ex gentibus, institueret atque informaret patienter ac morigere mandatorum subire iugum, quod ceruicibus nostris Iudaeorum lex inponeret ac prophetae. sed hoc quidem nec te ipsum putare credo, nos Hebraeorum legi addiceret aut prophe
Abbreviated transcription (Latin):
re credunt: & id̾o manicheo cȩterisq
hereticis non utiq credunt: nec ra¬
tionẽ ex hõib damnant. sed quam
uos dicitis esse rationẽ errorem esse
conuincunt: nec  uerũ falsumq iu¬
dicare impium putant. id̾o ur̃am
sectam faisissimam. fid̾e aut̃ catholi¬
cam uerissimã iudicant: nec bonũ
ã contrario separare formidant.
sed malum non esse naturã qr con¬
tra naturã est intelligunt. ñ gen¬
tẽ nescio quã tenebrarũ adu̾sus di¬
uina regna a suo pͥncipio nascen¬
tẽ & rebellante. quȩ uere ampliorem
formidinẽ intulit d̾o ur̃o quã infan¬
tib manie: quippe quẽ dicitis ne sua
membra illius impetu capta & uasta¬
ta conspiciat. uelum contra se posu¬
isse. Pinde nullas ex hoc capitulo
patiunt᷑ angustias. qd quasi legis
& ꝓpħarum precepta non seruent:
ritatẽ d̾i & ꝓximi. in quib duobus
preceptis tota lexpendet & ꝓpħȩ:
& quȩcũq ibi uł reb gestis. uel

Expanded text:
re credunt; et ideo Manichaeo ceterisque re credunt; et ideo Manichaeo ceterisque haereticis non utique credunt. nec rationem ex hominibus damnant; sed quam uos dicitis esse rationem. errorem esse conuincunt. nec uerum falsumque iudicare inpium putant; ideo uestram sectam falsissimam, fidem autem catholicam uerissimam iudicant. nec bonum a contrario separare formidant, sed malum non esse naturam, quia contra naturam est, intellegunt; non gentem nescio quam tenebrarum aduersum diuina regna a suo principio nascentem et rebellantem, quae uere ampliorem formidinem intulit deo uestro quam infantibus maniae; quippe quem dicitis, ne sua membra illius inpetu capta et uastata conspiciat, uelum contra se posuisse. proinde nullas ex hoc capitulo patiuntur angustias, quod quasi legis et prophetarum praecepta non seruent, ritatem dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae et quaecumque ibi uel rebus gestis uel
Abbreviated transcription (Latin):
uentilauit: & aries ꝓpter innocentiȩ
pͥncipatumꝰ & hẏrcus ꝓpter similitu¬
dinẽ carnis peccati ut de peccatodam¬
naret peccatũ : & si qd̾ aliud sacrificii
genus expressius cõmemoraueris. in
strabo. Quocirca siue circuncisio. siue
quȩ his prenuntiabant᷑. impleuit. At¬
tende cui contradicas. Cum apło ex apo¬
stolo dico: om̃ia hȩc figurȩ nr̃ȩ fuerug
Nam sicut te manicheus imꝑiam docu¬
it ꝑuersitatẽ. ut ex euangłio qd̾ here¬
sim̾ tuã non impedit hoc accipias. qd̾
aut̃ impedit non accipias: sic nos apo¬
stolus docuit piam ꝓuisionẽ. ut qͥsquis
nobis annunciauerit preter id qd̃ ac¬
cepimus: anathema sit. Unde xꝑiani
catholici & uos inter zizania nume¬
rant. qr dñs exposuit qͥd sint zira¬
nia. non aliqua falsa ueris scͥpturis
immissa sicut tu interpretaris: sed ho¬
mines filios maligni id est imitato¬
res diabolice falsit᷑atis. Nec om̃ia tẽme¬

Expanded text:
uentilauit, et aries propter innocentiae uentilauit, et aries propter innocentiae principatum et hircus propter similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum; et si quod aliud sacrificii genus expressius commemoraueris. in strabo. quocirca siue circumcisio siue quae his praenuntiabantur, inpleuit. adtende cui contradicas: cum apostolo, ex apostolo dico: omnia haec figurae nostrae fuerunt. Nam sicut te Manichaeus inpiam docuit peruersitatem, ut ex euangelio, quod haeresim tuam non inpedit, hoc accipias, iquod autem inpedit, non accipias: sic nos apostolus docuit piam prouisionem, ut quisquis nobis adnuntiauerit praeter id. quod accepimus, anathema sit. unde christiani catholici et uos inter zizania numerant. quia dominus exposuit quid sit zizania non aliqua falsa ueris scripturis inmissa. sicut tu nterpretaris, sed homines filios maligni, id est imitatores diabolicae falsitatis. nec omnia teme
Abbreviated transcription (Latin):
apellatus est: februarius a februis sacris
iuꝑcoꝵ. Uultis gͦ ut & uos dicamini
in mense martio marte colere: Illo
enĩ mense. bema ur̃m cũ magna festi¬
uitate celebratis. Si aut̃ uobis in men¬
se martio licere arbitramini aliud con¬
siderare non martẽ: cur ex die sepcimo
qd̃ sabbatũ a requie nominatũ est. diui¬
nis scripturis saturnũ importare cona¬
mini. qr eũ diem saturni gentes appella¬
uerunt : Nempe iam uidetis cũ quanta
impietate deliretis. De sacrificiis autẽ
animalium qͥs nr̃m nesciat magis a dõ¬
ꝑuerso popło congruent̃ imposita: quã
do desideranti oblata : S tam̃ etiã in
his figure nr̃ȩ fuerunt: qr nr̃a munda¬
tio & dĩ ꝓpitiatio nobis sine sanguitie nul¬
la est. S illarũ figurarũ ueritas xp̃c
est: cuuis sanguine redempti & mun¬
dati sumus. Nam in figuris eloquioꝵ
diuinoꝵ & taurus dictus est ꝓpter
uirtutem crucis cuius cornib impios

Expanded text:
appellatus est, Februarius a februis, sacris appellatus est, Februarius a februis, sacris lupercorum. uultis' ergo, ut et uos dicamini in mense Martio Martem colere? illo enim mense bema uestrum cum magna festiuitate celebratis. si autem uobis in mense Martio licere arbitramini aliud considerare, non Martem, cur ex die septimo, quod sabbatum a requie nominatum est, diuinis scripturis Saturnum inportare conamini, quia eum diem Saturni gentes appellauerunt? nempe iam uidetis, cum quanta inpietate deliretis. De sacrificiis autem animalium quis nostrum nesciat magis ea peruerso populo congruenter inposita quam deo desideranti oblata? sed tamen etiam in his figurae nostrae fuerunt, quia nostra mundatio et dei propitiatio nobis sine sanguine nulla est; sed illarum figurarum ueritas Christus est, cuius sanguine redempti et mundati sumus. nam in figuris eloquiorum diuinorum et tauras dictus est propter uirtutem crucis, cuius cornibus inpios
Abbreviated transcription (Latin):
de quib ait apłs qd̃ coluerunt
& seruierunt creaturȩ potius
quã creatori. Quas in hac parte
etiã uos imitamini: nisi qd̾ cũ eis
lucidiora duo luminaria. cetera
uͦ sẏdera non cũ eis adoratis. S
& mensib imposuerunt nomina
deoꝵ suors. ꝓpter honorem quippe
romuli qr eum martis filium cre¬
diderunt: primũ mensem mar¬
ti dicantes martium uocauert̃.
Et in aprilem nullo d̾i sui nomi¬
ne sed a re ipsa quasi aꝑilem: quod
tunc plurimũ germinis aꝑiatur
in florem. Inde terciũ mensem ma¬
ium: qd̾ maiam mercurii matrẽ
deam colant. Inde quartũ iunium:
a iunone. In de cȩteros usq ad decem¬
brem a numeris nominauerunt.
S ex eis qͥntilis & sextilis nominib
hõium quib diuinos honores de¬
creuerant: apellati st̃ iulius & au¬
gustus. Nam septimus september.
& cȩteri ut dixi usq ad decẽbrem:
numeroꝵ ex ordine nominib enun¬
tiantur. Porro ianuarius a iano

Expanded text:
de quibus ait apostolus, quod coluerunt de quibus ait apostolus, quod coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori. quos in hac parte etiam uos imitamini, nisi quod cum eis lucidiora duo lumina, cetera uero sidera non cum eis adoratis. sed et mensibus inposuerunt nomina deorum suorum. propter honorem quippe Romuli, quia eum Martis filium crediderunt, primum mensem Marti dicantes Martium uocauerunt. et inde Aprilem nullo dei sui nomine, sed a re ipsa quasi aperilem, quod tunc plurimum germinis aperiatur in florem. inde tertium mensem Maium. quod Maiam, Mercurii matrem, deam colant. inde quartum Iunium a Iunone, inde ceteros usque ad Decembrem a numeris nominarunt. sed ex eis Quintilis atque Sextilis nominibus hominum, quibus diuinos honores decreuerant, appellati sunt Iulius et Augustus. nam septimus September et ceteri, ut dixi, usque ad Decembrem numerorum ex ordine nominibus enuntiantur. porro Ianuarius a Iano
Abbreviated transcription (Latin):
cũ sensu. Unde traxit apłs qd̾ ait
non in tabulis lapideis. sed in ta¬
bulis cordis carnalib. Qͥd enĩ ali¬
ud dixit quã cor carneũ: Qͥa gͦ
& hoc predictũ erat. magis si usta
de nr̃a celebratione non auferren¬
uͦ & hoc fit: Inde potius intelli¬
gantur adimpleri. unde uobis ui¬
dent᷑ non adimpleri. Nec nos ter¬
ret insultatio tua: qd̃ sabbatorum
otium cathenas saturniacas ap.¬
pellas. Uana est enĩ & inepta. nec
tibi hoc dicere uenisset in mentẽ.
nisi qͦd uos in die quẽ dicitis solis
solem colitis. Sicut aut̃ nos eun¬
dem diem dñicam dicimus. in eo¬
q non istum solem sed resurrecti¬
onẽ dñicam ueneramur: sic otium
sabbacoꝵ sine saturni ueneratione
a patrib obseruatũ est. cũ sic illud
obseruari oportebat. Erat enĩ um¬
bra futuroꝵ: sicut apłs testis est.
Dieb quippe istis quoꝵ septenarius
numerus in orbem redit. deorũ
suoꝵ nomina gentes imposuert̃:

Expanded text:
cum sensu. Unde traxit Apostolus quod ait, cum sensu. Unde traxit Apostolus quod ait, Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Quid enim aliud dixit, quam cor carneum? Quia ergo et hoc praedictum erat, magis si ista de nostra celebratione non auferrenvero et hoc fit, inde potius intelliguntur adimpleri, unde vobis videntur non adimpleri. CAPUT V. Nec nos terret insultatio tua, qotium catenas Saturniacas appellas. uana est enim et inepta; nec tibi hoc dicere uenisset in mentem, nisi quia uos in die, quem dicunt Solis, solem colitis. sicut autem nos eundem diem dominicum dicimus. in eoque non istum solem, sed resurrectionem domini ueneramur. sic otium sabbatorum sine Saturni ueneratione a patribus obseruatum est, cum sic illud obseruari oportebat; erat enim umbra futurorum, sicut apostolus testis est. diebus quippe istis, quorum septenarius numerus in orbem redit. deorum suorum nomina gentes inposuerunt;
Abbreviated transcription (Latin):
sum. aut te xꝑi negare discipulum.
Atotiens explosa atq conuicta qr
repetis: nos quoq quib ea conuinci¬
mus repetere non pigebit. Ea xp̃iani
ex lege & ꝓpħis non faciunt: quib
significatã st̃ ista quȩ faciunt. Illȩ
quippe erant figurȩ futurorũ. quas
tatis auferri oportebat: ut eo qͦq
ipso quo hec ablata sunt. lex et
ꝓpħȩ implerent᷑. Ibi quippe et
hoc scriptũ est daturũ d̾m testa¬
mentũ nouũ: non quale dedi in¬
quit patrib eoꝵ. Populus enĩ ille
ꝓ suo corde lapideo multa p̃cepta
magis sibi congrua quã bona ac¬
ceꝑat. quib tam̃ figurarent᷑ et
ꝓpħarentur futura: sed tunc a
non intelligentib celebrabantur.
Cum aut̃ uenerunt & patefacta
st̃ quȩ illis significabant᷑: non iam
illa iubentur facienda. sed legun¬
tur intelligenda. Unde ibi de hac
etiã re futu̾ra dicit᷑. Aufer̃a ab eis
cor lapideum & dabo eis cor carne¬
um:id est non cor sine sensu sed cor

Expanded text:
sum, aut te Christi negare discipulum. sum, aut te Christi negare discipulum. am toties explosa atque convicta quia repetis, nos quoque, quibus ea convicimus, repetere non pigebit. Ea Christiani ex Lege et Prophetis non faciunt, quibus significata sunt ista quae faciunt. Illae quippe erant figurae futurorum, quas tatis auferri oportebat, ut eo quoque ipso quod haec ablata sunt, Lex et Prophetae implerentur. Ibi quippe et hoc scriptum est, daturum Deum Testamentum novum, Non quale dedi, inquit, patribus eorum . Populus enim ille pro suo corde lapideo, multa praecepta magis sibi congrua quam bona acceperat, quibus tamen figurarentur et prophetarentur futura: sed tunc a non intelligentibus celebrabantur. Cum autem venerunt et patefacta sunt quae illis significabantur, non jam illa jubentur facienda, sed leguntur intelligenda. Unde ibi de hac etiam re futura dicitur, Auferam eis cor lapideum, et dabo eis cor carneum : id est, non cor sine sensu, sed cor
Abbreviated transcription (Latin):
in contagiũ boni̾ seminis scͥpturis pene
om̃ib noctiuagus quida seminator in¬
sꝑserit: iccircoq me ne hic qͥdem terru¬
erit sermo. quãuis reuerendi nominis
preferat inscriptionẽ : qr ꝓbare michi
ad huc ex ꝓposito licet. ut̾rĩme & hic in¬
ter zizania satoris & boni sit. an no¬
cturni illius & pessimi. Tu uͦ qui te¬
mere om̃ia credis. qui naturȩ benefici¬
um rationẽ ex hõib damnas. cui inter
uerũ falsumq non iudicare religio est.
cuiq bonũ a contrario separare non
minus formidini est quã infantibus
maniȩ: quid facturus eris cũ te in ca¬
pituli huius angustiam necessitas co
get: Dico aut  cum iudeus te seu qͥs
alter sermonis istius non inscius int̃¬
pellabit:: quid ita legis & ꝓpħarũ pre¬
cepta non serues. cum xꝑc eade non
se uenisse soluere dicat sed adimplere:
Nempe cogeris aut uanȩ suꝑsticioni
succumbere: aut capitulũ ꝓfiteri fal¬

Expanded text:
in contagium boni seminis scripturis paene in contagium boni seminis scripturis paene omnibus noctiuagus quidam seminator insperserit. idcircoque me ne hic quidem terruerit sermo. quamuis reuerendi nominis prae se ferat inscriptionem. quia probare mihi adhuc ex proposito licet. utrumne et hic interdiani satoris et boni sit. an nocturni  illius et pessimi. tu uero, qui temere omnia credis. qui naturae beneficium rationem ex hominibus damnas, cui inter uerum falsumque iudicare religio est cuique bonum a contrario separare non minus formidini est quam infantibus maniae, quid facturus eris, cum te in capituli huius angustiam necesget? Dico autem, cum te Judaeus, seu quis alter sermonis istius non inscius interpellabit, quid ita Legis et Prophetarum praecepta non serves, cum Christus eadem non se venisse solvere dicat, sed adimplere? Nempe cogeris aut vanae superstitioni succumbere, aut capitulum profiteri fal
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ nec ipsum seruasse uideas nec usqͣm
mandasse seruand̾u: de cibis item
ipsum asseuerantẽ audias nullo eo¬
rum inquinari hoĩem quȩ in os in¬
grediuntur. sed ea potius quȩ de ore
pͥcedunt polluere: de sacrificiis itẽ
frequentẽ ipsius esse sermonẽ d̾mmi
sericordiã uelle non sacrificiũ. Hȩc gͥ
si ita sunt. ubi illud erit. non eũ ue¬
nisse soluere legẽ & ꝓpħas. sed adim¬
plere: Qd̃ si dixit:: aut aliud signi¬
ficans dixit. aut qd̾ absit. mentiens
dixit. aut om̃ino nec dixit. S iñm
quid̾e mentitũ esse nullus dicat d̾u¬
taxat xꝑianus : ac ꝑ hoc aut aliter
dictũ est. aut om̃ino nec dictũ. Et
tamen me quide iam adu̾sus capitu¬
li huius necessitudinẽ manichea fides
reddidit tutũ: quȩ pͥncipio michi non
cunctis quȩ ex saluatoris nomine scͥpta
leguntur. passim credere ꝑsuasit : sed
ꝓbare si sint ead̾e uera. si sana. si incor¬
rupta. Esse enĩ ꝑmulta zizania quȩ

Expanded text:
uero nec ipsum seruasse uideas nec usquam uero nec ipsum seruasse uideas nec usquam mandasse seruandum. de cibis item ipsum adseuerantem audias nullo eorum inquinari hominem. quae in os ingrediuntur, sed ea potius. quae de ore procedunt. polluere. de sacrificiis item frequentem isericordiam velle, non sacrificium . Haec igitur si ita sunt, ubi illud erit, non eum venisse solvere Legem et Prophetas, sed adimplere? Quod si dixit, aut aliud significans dixit, aut, quod absit, mentiens dixit, aut omnino nec dixit. Sed Jesum quidem mentitum esse nullus dicat dumtaxat christianus; ac per hoc aut aliter dictum est aut omnino nec dictum. Et tamen me quidem iam aduersus capituli huius necessitudinem Manichaea fides reddidit tutum, quae principio mihi non cunctis. quae ex saluatoris nomine scripta leguntur. passim credere persuasit, sed probare, si sint eadem uera, si sana. si incorrupta; esse enim permulta zizania. quae