comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ non dum ÷ consecutus. Ait enim:
iaa ueratatis eleoi. iuoicia ioa NoN SG̃
oslitos. Aohȩsi ⁊esu̾ꝯoniis Tuis. Diĩe
Noli ore cõnfunoere. Uiam ueritatis ele¬
gi ubi currerem: iudicia tua non sum oblitꝰ
tendam. quo tendo perueniam. Non enĩ
uolentis neq currentis : sed miserentis
.ẽ. dĩ. Deniq sequitur. Uiam manpatoꝵ
Tuorum cucurii. eum dila tasti cor meõ
Non currerem: nisi dilatasses cor meum.
Prorsus isto uersu exponitur : quem ad¬
modum dictum sit uiam ueritatis elegi
iudicia tua non sum oblitus. adhesi testĩ¬
monis tuis. Oursus ÷ quippe iste uiȩ
mandatorum dei. Et quia potius eius
beneficia quam sua merita dño allegat.
tanquam diceretur ei. quomodo istam
uiam cucurristi eligendo. & dei iudicia
non obliuiscendo. & eius testimoniis ad¬
hȩrendo. anperte ipsum ista potuisti.ñ
ait. Quid ergo : Uiam mandatorum tuoꝵ
inquit cucurri: cum dilatasti cor meum.
Non ergo per proprium & quasi nullius

Expanded text:
quae nondum est consecutus. Ait enim: quae nondum est consecutus. Ait enim: «Viam veritatis elegi; judicia tua non sum oblitus. Adhaesi testimoniis tuis; Domine, noli me confundere. Viam veritatis elegi,» ubi currerem: «judicia tua non sum oblitus,» tendam, quo tendo perveniam. Non enim volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei . Denique sequitur: «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum.» Non currerem, nisi dilatasses cor meum. Prorsus isto versu exponitur quemadmodum dictum sit, «Viam veritatis elegi, judicia tua non sum oblitus, adhaesi testimoniis tuis.» Cursus est quippe iste viae mandatorum Dei. Et quia potius ejus beneficia quam sua merita Domino allegat; tanquam diceretur ei, Quomodo istam viam cucurristi, eligendo, et Dei judicia non obliviscendo, et ejus testimoniis adhaerendo, an per teipsum ista potuisti? Non, ait. Quid ergo? «Viam mandatorum tuorum,» inquit, «cucurri cum dilatasti cor meum.» Non ergo per proprium, et quasi nullius
Abbreviated transcription (Latin):
ma me inquit in uerbis tuis: ne ab eis quoq
ad quȩ peruenisse me iam sentio. decidam
dormitando. Confirma me itaq in eis uerbꝰ
tuis quȩ iam teneo quȩ iam facio: ut exeis
quid impedit inuia iustificationum dĩ sic
ambulare. ut homo facile possit ad illa etiã
mirabilia peruenire : Quid putamus nisi
quod a se amoueri in consequentibus rogat
dicens. uiam iniquitatis amoue ame : Et qͥa
lex factorum sub intrauit ut abundaret
de lictum: sequitur & dicit. Et lece ⁊ua
miserere Mei. Qua lege. nisi lege fidei e
perlegem fidei. Hȩc ÷ lex fidei qua credimꝰ
& oramus per gratiam nobis donari. ut¬
faciamus qđ per nos metipsos implere ñ
possumus: ne ignorantes dĩ iustitiam. &
nostram uolentes constituere. iustitiȩ dĩ
non simus subiecti. In lege itaq factorũ
.ẽ. dĩ iubentis iustitia. insege autem  sub¬
quȩ iam consecutus. ẽ. quodam modo si
dici potest prę scribit. ut impetret cętera

Expanded text:
ma me,» inquit, «in verbis tuis,» ne ab eis quoque ma me,» inquit, «in verbis tuis,» ne ab eis quoque ad quae pervenisse me jam sentio, decidam dormitando: confirma itaque me in eis verbis tuis quae jam teneo, quae jam facio, ut ex eis quid impedit in via justificationum Dei sic ambulare, ut homo facile possit ad illa etiam mirabilia pervenire? Quid putamus, nisi quod a se amoveri in consequentibus rogat dicens: «Viam iniquitatis amove a me?» Et quia «lex» factorum «subintravit, ut abundaret dmiserere mei. Qua lege nisi lege fidei? An: sed per legem fidei. Haec est lex fidei qua credimus et oramus per gratiam nobis donari, faciamus quod per nosmetipsos implere non possumus; ne ignorantes Dei justitiam, et nostram volentes constituere, justitiae Dei non simus subjecti . In lege itaque factorum est Dei jubentis justitia; in lege autem fidei, subquae jam consecutus est, quodammodo, si dici potest, praescribit, ut impetret caetera
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfecto illa suꝑiora non diceret. seruus autẽ
tuus exercebatur iniustificationibus tuis. Non
ergo in quibus exercebatur has uult adño
discere: sed ab istis ad alias proficiendo. uelut
crescendo desiderat peruenire. Deniq ad iun¬
git. & dicit. Uiam iustificationum TUaRŨ
IN SINUa michi. uł ut non nulli codices ha-¬
bent instrue me. quod exprȩssius de greco dr̃
fac me intelligere. E⁊ exerces or in mirabilis:
Tuis. Ipsas iustificationes ampliores quas pro¬
ficiendo cupit apprehendere: mirabilia dĩ
uocat. Sunt ergo quędam dĩ iustificationes
ita mirabiles: ut humana infirmitas ab eis
qui experti non sunt. non ad eas posse per¬
uenire credatur. Unde laborans iste. & earũ
difficultate quodam modo fatigatus: ad¬
iungit. Dormrtaori aniona aiea prȩteoio.
con firoꝯa ooe iNuersis tois. Quid ÷ dor¬
mitauit. nisi ab spe refriguit. qua eas se ap¬
prehensuram eẽ crediderat : Sed confir¬

Expanded text:
rofecto illa superiora non diceret: «Servus autem rofecto illa superiora non diceret: «Servus autem tuus exercebatur in tuis justificationibus.» Non ergo in quibus exercebatur, has vult a Domino discere; sed ab istis ad alias proficiendo, velut crescendo, desiderat pervenire. 4. git et dicit, «Viam justificationum tuarum insinua mihi;» vel, sicut nonnulli codices habent, «instrue me:» quod expressius de graeco dicitur, «fac me intelligere». «Et exercebor in mirabilibus tuis.» Ipsas justificationes ampliores, quas proficiendo cupit apprehendere, mirabilia Dei vocat. Sunt ergo quaedam Dei justificationes ita mirabiles, ut humana infirmitas ab eis qui experti non sunt, non ad eas posse pervenire credatur. Unde laborans iste, et earum difficultate quodam modo fatigatus, adjungit: «Dormitavit anima mea prae taedio; confirma me in verbis tuis.» Quid est, «dormitavit,» nisi ab spe refriguit qua eas se apprehensuram esse crediderat? Sed, «confir
Abbreviated transcription (Latin):
missionis uult ẽẽ non filius elationis: ut scđm
gratiam firma sit ꝓmissio omni semini. Hoc
est enim uerbum promissionis. In isaac
uocabitur tibi semen. Hoc ÷ non qui filii carm̾
hi filii dei: sed filii promissionis de putant᷑
insemine. Nam quid erat ipse perse ipsum:
in eo qđ sequitur confitetur. Uias Meas
ENUNTIAUI. eT EXAUDISTI Me. Non nulli
quidẽ codices habent uias tuas: sed plures
& maxime greci. uias meas hoc ÷ malas. Hã
hoc michi uidetur dicere. Peccata mea con¬
fessus sum. & exaudisti me: hoc ÷ ut dimittereᷤ
ea. Doce me ius tificationes tuas. Confesus
sum uias meas. delesti eas. doce me tuas. Sic
doce me ut agam. non ut tantũmodo sciam
quid agere debeam. Sicut enim dictum. ẽ.
dedomino qđ non nouerat peccatum. & in
telligitur non fecerat: sic & iusticiam ille
uere dicendus ÷ nosse qui facit Proficientis hȩc
oratio ÷. Nam utiq si omnino non faceret :¬

Expanded text:
missionis vult esse, non filius elationis; ut secundum missionis vult esse, non filius elationis; ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini. Hoc est enim verbum promissionis: «In Isaac vocabitur tibi semen: hoc est, Non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine» . Nam quid erat ipse per seipsum, in eo quod sequitur, confitetur: «Vias meas enuntiavi, et exaudisti me.» Nonnulli quidem codices habent, «vias tuas;» sed plures, et maxime graecis, «vias meas,» hoc est, malas. Nam hoc mihi videtur dicere, Peccata mea confessus sum, et exaudisti me, hoc est, ut dimitteres ea. «Doce me justificationes tuas.» Confessus sum vias meas, delesti eas; doce me tuas. Sic doce me, ut agam; non ut tantummodo sciam quid agere debeam. Sicut enim dictum est de Domino quod «non noverat peccatum» , et intelligitur, non fecerat; sic et justitiam ille vere dicendus est nosse, qui facit. Proficientis haec oratio est. Nam utique si omnino non faceret, p
Abbreviated transcription (Latin):
est ut uiuant corpora ex nob̾ adherendo nob̾.
nos autem inuamus exdõ: quia nob adherere
do bonum ÷. Ad hȩsio quippe ista de qua
dictum ÷ ad hesit pauimento anima mea. ñ
coniunctionem carnis & animȩ quamuis &
ipsam quidam intellexerint. sed carnalem
magis animȩ affectum quo caro concupiscit
to anima mea uiuifica me secđ̾m uerbũ tuũ:
non id orat ut de corpore mortis huius morte
ipsius corporis interueniente soluatur. quod
dies ultimus uitȩ huius qui propter enis bre¬
uitatem non potest ẽẽ diuturnꝰ.
quandoq facturus ÷: sed ut con¬
cupiscentia qua concupiscitur
aduersus sp̃m. magis magisq mi-¬
nuatur. & concupiscentiã qua concupiscit᷑
aduersus carnem. magis ac magis augeatur:
donec ista consumatur in nobis. & illa c̃sũmet᷑
non ait uiuifica me secundum meritum meũ.
sed ait secundum uerbum tuum. Qđ quid ÷
aliud. nisi scđ̾m ꝓmissum tuum : Eilius pro¬

Expanded text:
est» : ut vivant corpora ex nobis, adhaerendo nobis; est» : ut vivant corpora ex nobis, adhaerendo nobis; nos autem vivamus ex Deo, quia nobis «adhaerere Deo bonum est.» Adhaesio quippe ista de qua dictum est, «Adhaesit pavimento anima mea,» non conjunctionem carnis et animae, quamvis et ipsam quidam intellexerint; sed carnalem magis animae affectum, quo caro concupiscit ento anima mea, vivifiea me secundum verbum tuum,» non id orat, ut de corpore mortis hujus, morte ipsius corporis interveniente solvatur; quod dies ultimus vitae hujus, qui propter ejus brevitatem non potest esse diuturnus, quandoque facturus est: sed ut concupiscentia qua concupiscitur adversus spiritum, magis magisque minuatur, et concupiscentia qua concupiscitur adversus carnem, magis ac magis augeatur; donec ista consumatur in nobis, et illa consummetnon ait, «Vivifica me» secundum meritum meum; sed ait, «secundum verbum tuum:» quod quid est aliud, nisi, secundum promissum tuum? Filius pro
Abbreviated transcription (Latin):
meum iustificationes tuȩ: Hȩc sunt enim
uerba eius ante cedentia: quorum ante ceda¬
tium ista sunt consequentia. ad hesit paum̃¬
to anima mea. An exhoc intelligere debenꝰ
quantum libet quisq proficiat in iustificati¬
onibus dñi. habere eum mortalis carnis af¬
renouatur dedie indiem : Ham & illud apł̃s
cum dicebat. quam diu sumus in corpore pes¬
egrinamur ad no. & concupiscebat dissolui
non absurde intelligitur pauimentum suł
adhuc quia corruptibile ÷ & aggrauat anma
recte in illo congemiscitur. & dicitur deo
Nahesit pauimento anima mea: uiuifiea
me secundum uerbum tuum. ħeq enim ñ
cum corporibus nr̃is semper cum dño erimꝰ.
sed tunc quia non erunt corruptibilia nec
animas aggrauabunt. si diligenter c̃sideremꝰ.
non eis nos sed ipsa nobis potius adherebunt.
nos autem deo. unde alterius psalmi uerba
illa sunt: michi autem adherere dõ bonum

Expanded text:
meum justificationes tuae?» Haec sunt enim meum justificationes tuae?» Haec sunt enim verba ejus antecedentia, quorum antecedentium ista sunt consequentia, «Adhaesit pavimento anima mea.» An ex hoc intelligere debemus, quantumlibet quisque proficiat in justificationibus Domini, habere eum mortalis carnis afrenovatur de die in diem ? Nam et illud Apostolus cum dicebat, «Quamdiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino» , et concupiscebat dissolvi,non absurde intelligitur pavimentum; quod adhuc quia corruptibile est et aggravat animam , recte in illo congemiscitur et dicitur Deo, «Adhaesit pavimento anima mea, vivifica me secundum verbum tuum.» Neque enim non cum corporibus nostris semper cum Domino erimus ; sed tunc quia non erunt corruptibilia nec animas aggravabunt, si diligenter consideremus, non eis nos, sed ipsa nobis potius adhaerebunt, nos autem Deo. Unde alterius psalmi verba illa sunt, «Mihi autem adhaerere Deo bonum
Abbreviated transcription (Latin):
pauimento anima mea s: Nam cum acdiungt
& dic̃. uiuifica me secundum uerbum tium
quare se uiuificare poscat. utiq causam pͥmst
dicendo ad hesit pauimento anima mea. St
quia propterea se uiuificari petit quia paums¬
to adhesit anima eius: mirum siboni aliqua
hinc uult intelligi. Ita quippe se habet tos
ista sententia: tanquam diceret. Mortuus
sum. uiuifime. Quid ÷ enim pauimentum:
Si tanquam unam quandam domum magni
uniuersum mundum uelimus accipere: uan
uelut eius cameram cȩlum. Terra erit igitir
pauimentum. Uult itaq aterrenis erui. &cuĩ
contraria poscitur uita. cum dr̃ uiuifica me
ba ista qui superius talia dixerat. quib mag̾
deo uideatur adhȩsisse quam pauimento it
conuersatio eius non interrenis sed incelestio
hab̾etur. Quomodo enim potest intelligiter¬
renis ad hȩsisse qui dicit. seruus autem tuns
exercebatur in tuis iustificationib nam&
testimonia tua meditatio mea ÷ & consiliũ

Expanded text:
avimento anima mea?» Nam cum adjungit et dicit, «Vivifica me secundum verbum tuum;» quare se vivificari poscat, utique causam praemisit, dicendo, «Adhaesit pavimento anima mea.» Ergo quia propterea se vivificari petit, quia pavimento adhaesit anima ejus; mirum si boni aliquid hinc vult intelligi. Ita quippe se habet tota ista sententia, tanquam diceret: Mortuus sum; vivifica me. Quid est ergo pavimentum? Si tanquam unam quamdam domum magnam universum mundum velimus accipere, videmus velut ejus cameram coelum: terra erit igitur pavimentum. Vult itaque terrenis erui, et cumcontraria poscitur vita, cum dicitur, «Vivifiba ista, qui superius talia dixerat, quibus magis Deo videatur adhaesisse quam pavimento, ut conversatio ejus non in terrenis, sed in coelestibus haberetur. Quomodo enim potest intelligi terrenis adhaesisse qui dicit: «Servus autem tuus exercebatur in tuis justificationibus; nam et testimonia tua meditatio mea est, et consilium
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷ ut qui plus petierit quam ei debetur &
qd ei debebatur amittat. Omnis autem and̾
circum ciditur auaritia: si gratis colatur &
Ia quod sc̃m iob inagone temptationis ipse ꝓuo¬
cat mnimicus: cum de illo dicit. Nunquid grati¬
od colit dm̃e. Putabat enim diaboluis. qđ
indeo colendo uir iustus cor inclinatum ha¬
beret in auaritiam. & causa emolumenti uł
utilitatis rerum temporalium. quibus eum
ditauerat dñs. uelut mercennarius ei ꝓtali mer¬
cede seruiret. Sed quam gratis dm̃ coleret: tẽ¬
ptatus apparuit. Siergo cornon habeamus in¬
dinatum inauaritiam: dm̃ non colimus nisi ꝓpt̾
dm̃ ut sui cultus ipse sit merces. Ipsum dili¬
gamus in se ipso. ipsum diligamus in nobis.
sum in proximis nostris quos diligimus sic̃
hosmet ipsos. siue habeant eum. siue ut habeañ
eum. Quod nobis qm̃ ipso donante confertur.
ideo illi dicitur inclina cor meum in testimonia
tua & non mauaritiam. Sed quȩ sequuntur:

Expanded text:
id est, ut qui plus petierit quam ei debetur, et id est, ut qui plus petierit quam ei debetur, et quod ei debebatur amittat. Omnis autem a nobis circumciditur avaritia, si gratis colatur Deus. Ad quod sanctum Job in agone tentationis ipse provocat inimicus, cum de illo dicit: «Numquid gratis colit Job Deum» ? Putabat enim Diabolus quod in Deo colendo vir justus cor inclinatum haberet in avaritiam, et causa emolumenti vel utilitatis rerum temporalium quibus eum ditaverat Dominus, velut mercenarius ei pro tali mercede serviret: sed quam gratis Deum coleret, tentatus apparuit. Si ergo cor non habeamus inclinatum in avaritiam, Deum non colimus nisi propter Deum, ut sui cultus ipse sit merces. Ipsum diligamus in seipso, ipsum diligamus in nobis, ipsum in proximis nostris quos diligimus sicut nosmetipsos, sive habeant eum, sive ut habeant eum. Quod nobis quoniam ipso donante confertur, ideo illi dicitur. «Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.» Sed quae sequuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
tes in hoc loco non nulli interp̃tati sunt emoli¬
mentum. quidam uero utilitatem sed melus
qui auaritiam. Dicit autem apłs. Radixens
omnium malorum auaritia est. Sed in greco
unde in nr̃am linguam uerba ipsa tranlata st̃
ficatur amor pecunie. Uerum apłs intelligen¬
dus ÷ isto nomine genus significasse per p̾arẽ.
id ÷ ꝑ eramorem pecunȩ. uniuersalem generdeis
auaritiam. quȩ uere radix est omnium maloruĩ
Nam & ipsi primi homines ꝑserpentẽ decepti&
deiecti non fuissent : nisi pł usquam acceperant
habere & plusquam facti fuerant ẽẽ uoluissent.
Hoc quippe ille promiserat dicens. Eritissicit
hii. Ergo ista pleon exia subuersi sunt. Plus
enim uolentes habere quam acceperant: & qđ
acceꝑant amiserunt. Cuius uestigium ueritatis
quȩ ubiq disꝑsa ẽ & inforensi iure de prȩhensĩ
est quo institutum ÷ ut plus petendo causa caist.

Expanded text:
retes in hoc loco nonnulli interpretati sunt «emoluretes in hoc loco nonnulli interpretati sunt «emolumentum,» quidam vero «utilitatem;» sed melius qui «avaritiam.» Dicit autem Apostolus: «Radix enim omnium malorum avaritia est» . Sed in graeco, unde in nostram linguam verba ipsa translata sunficatur amor pecuniae. Verum Apostolus intelligendus est isto nomine genus significasse per speciem, id est, per amorem pecuniae universalem generalemque avaritiam, quae vere radix est malorum omnium. Nam ipsi primi homines per serpentem decepti et dejecti non fuissent, nisi plus quam acceperant habere, et plus quam facti fuerant esse voluissent. Hoc quippe ille promiserat dicens: «Eritis sicut dii» . Ergo ista πλεονεξία subversi sunt. Plus enim volentes habere quam acceperant, et quod acceperant amiserunt. Cujus vestigium veritatis quae ubique dispersa est, et in forensi jure deprehensum est, quo institutum est ut plus petendo causa cadat:
Abbreviated transcription (Latin):
monia tuA et Non iN auaritiam.
Quid ÷ in clinatum ad aliquid eor hab̾e.
nisi hoc uelle: Et uoluit ergo. & orat it
uelit. Noluit cum dicit. De duc me msen
mandatorum tuorum quoniam ipsam uo¬
lui. Orat autem ut uelit cum dicit. Inelm
cor meum in testimonia tua & non mnaui¬
ritiam. Hoc itaq orat: ut in ipsa uolintai
proficiat. Quid sunt autem dei testimona
nisi quibus sibi ipse attestatur : Testimonia
enim aliquid probatur. Ae per hoc iustinda¬
tiones dei & mandata dei. testimonis den
bantur. & quic quid nobis persuadere uił
ds. suis testimoniis ꝑsuadet: inqua pect
iste in clinari cor suum. & non in auaritiam
Testimoniis quippe suis agit nobiseum deis
ut eum gratis colamus. quod impedit aua¬
ritia radix omnium malorum. Tali uerbo
greco hic appellatur. quo possit inteligiqni¬
ralis auaritia: qua plus appetit quisq quam
sat est. Pleor enim. latine plus ÷ Exauhi

Expanded text:
monia tua, et non in avaritiam.» monia tua, et non in avaritiam.» Quid est inclinatum cor ad aliquid habere, nisi hoc velle? Et voluit ergo, et orat ut velit. Voluit, cum dicit, «Deduc me in semita mandatorum tuorum, quia ipsam volui:» orat autem ut velit, cum dicit, «Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.» Hoc itaque orat, ut in ipsa voluntate proficiat. Quae sunt autem Dei testimonia, nisi quibus sibi ipse attestatur? Testimoniis enim aliquid probatur; ac per hoc justificationes Dei et mandata Dei testimoniis Dei probantur; et quidquid nobis persuadere vult Deus, suis testimoniis persuadet: in quae iste petit inclinari cor suum, et non in avaritiam. Testimoniis quippe suis agit nobiscum Deus, ut eum gratis colamus; quod impedit avaritia radix omnium malorum. Tali verbo graeco hic appellat, a quo possit intelligi generalis avaritia, qua plus appetit quisque quam sat est: πλέον enim latine plus est; ἔξις
Abbreviated transcription (Latin):
ex tota anima. & extota mente. & ꝑximũ
suum tanquam se ipsum. In his enim duo¬
bus prȩceptis. tota lex pendet & propħȩ.
Hoc enim uidetur ꝓmisisse cum dixit. &
custodiam illam in toto corde meo. Sedqͥa
& hoc non ualet uirib ꝓriis. nisi adiuuet᷑
ab illo qui iubet ut faciat quod iubet :¬
dedue me iNguit inseanta Manbatoꝵ
⁊ooruM. Quia ipsam uolui. Parum est᷑
michi uoluntas mea: nisi in eo quod uolui.
me ipse deducas. Et certae ipsa ÷ semita.
Hoc ÷ uia mandatorum dĩ: quam se dilatato
ab illo corde suo. cucurrisse iam dixerat.
Quam propterea etiam semitam uocat:
quia angusta uia est quȩducit ad uitã.
Et cum sit angusta: nisi dilatato corde ñ
currit. & ideo diuinum auxilium quo
deducatur inquirit. quia neq uolentis
neq currentis sed miserentis ÷ dĩ. deniq
quia & ipsum uelle ds̃ oꝑatur inoninib.
prȩparatur enim uoluntas adño: sequit᷑
& dicit. Nelita cor mrum i testi¬

Expanded text:
ex tota anima, ex tota mente; et proximum ex tota anima, ex tota mente; et proximum suum tanquam seipsum. In his enim duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae . Hoc videtur promisisse, cum dixit, «Et custodi hoc minus valet viribus propriis, nisi adjuvetur ab illo qui jubet, ut faciat quod jubet, «Deduc me,» inquit, «in semita mandatorum tuorum, quia ipsam volui.» Parum est mihi voluntas mea, nisi in eo quod volui, me ipse deducas. Et certe ipsa est semita; hoc est via mandatorum Dei, quam se, dilatato ab illo corde suo, cucurrisse jam dixerat. Quam propterea etiam semitam vocat, quia angusta est via quae ducit ad vitam ; et cum sit angusta, nisi dilatato corde noncurrit; et ideo divinum auxilium quo deducatur inquirit, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei ; denique quia et ipsum velle Deus operatur in nobis , praeparatur enim voluntas a Domino; sequitur et dicit, «Inclina cor meum in testi
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut de sp̃u dĩ dictum ÷ quod om̃a scrutet᷑.
etiam altitudines dĩ non utiq ut quod
nescit inueniat: sed quia nichil relinqͥt
poni poscit adño. qui utiq iam legem scđm
litteram nouerat. sed quia littera occidit.
sp̃s autem uiuificat: orat ut per sp̃m faciat
quod per litteram sciebat ne ꝑscientiam
mandati non obseruati etiam preuaricati¬
onis ei crimen accedat. Quanquam etiam
ut sciatur lex quomodo scienda ÷ id est
ut intelligatur quid sibi ueli t. quare
sit eis posita qui eam non erant serua¬
turi. quid habeat ut ilitatis etiam hoc ipsũ
quod lex sub intrauit ut abundaret de¬
lictum. nemo comprȩhendit: nisi ad ño
acceperit intellectum. Unde iste ad iun¬
git & dicit. Da alchi it tellectum Ei
Serutaror leorm toam e⁊ cos topiamq
illam in toto coror meo. Cum enim
quisq legem scrutatus fuerit. & ad eiꝰ alta
peruenerit. in quibus tota lex pendet: ꝓ¬
fecto debet dm̃ diligere ex toto corde. &¬

Expanded text:
sicut de Spiritu Dei dictum est quod omnia scrutetur, sicut de Spiritu Dei dictum est quod omnia scrutetur, etiam altitudines Dei ; non utique ut quod nescit inveniat, sed quia nihil relinquat poni poscit a Domino, qui utique jam legem secundum litteram noverat. Sed quia littera occidit, spiritus autem vivificat ; orat ut per Spiritum faciat quod per litteram sciebat; ne per scientiam mandati non observati etiam praevaricationis ei crimen accedat. Quanquam etiam ut sciatur lex quomodo scienda est, id est, ut intelligatur quid sibi velit, quare sit eis posita qui eam non erant servaturi, quid habeat utilitatis etiam hoc ipsum quod «lex subintravit, ut abundaret delictum» , nemo comprehendit, nisi a Domino acceperit intellectum: unde iste adjungit et dicit, «Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam, et custodiam illam in toto corde meo.» Cum enim quisque legem scrutatus fuerit, et ad ejus alta pervenerit, in quibus tota pendet; profecto debet Deum diligere ex toto corde,
Abbreviated transcription (Latin):
& adueritatis scientiam nunquam per uenientẽ
Qui uero immelius semper hic ꝓficit: quop¬
ficiendo nititur peruenit. ubi iam non pro¬
ficiat. quia per fectus sine fine consistit.
Nec de illis tamen ita dictum ẽ semper discenteᷤ.
ut & post mortem discere perseuerent uana
& in fructuosa: cum talibus doctrinis succes¬
serint non studia. sed supplicia sempiterna
Hic ergo ex quiritur dĩ lex. quam dui in eaꝑ
ficitur & sciendo & diligendo: ibi autẽ pleni¬
tudo eius manet ad fruendum. non remanet
ad querendum. Sic etiam illud dictum est:
querite faciem eius semper. Ubi semper nisi
hic: Non enim & ibi semper quȩremus dĩ
faciem ubi uidebimus facie ad faciem. Aut
si recte dr̃ exquiri quod sine fastidio diligit᷑.¬
& id agitur ne amittatur: semper om̃ino
sine fine quęremus legem dĩ. hoc ÷
ueritatem dĩ. In hoc quippe ipso psalmo
teneatur. tunc tenetur. nederelinquatur.

Expanded text:
«Et ad veritatis scientiam nunquam pervenientes» . «Et ad veritatis scientiam nunquam pervenientes» . Qui vero in melius semper hic proficit, quo proficiendo nititur, pervenit, ubi jam non proficiat, quia perfectus sine fine consistit. Nec de illis tamen ita dictum est, «semper discentes,» ut et post mortem discere perseverent vana et infructuosa; cum talibus doctrinis successerint non studia, sed supplicia sempiterna. Hic ergo exquiritur Dei lex, quamdiu in ea proficitur, et sciendo et diligendo; ibi autem plenitudo ejus manet ad fruendum, non remanet ad quaerendum. Sic etiam illud dictum est, «Quaerite faciem ejus semper» . Ubi «semper,» nisi hic? Non enim et ibi quaeremus Dei faciem, ubi videbimus facie ad faciem . Aut si recte dicitur exquiri quod sine fastidio diligitur, et id agitur ne amittatur; semper omnino sine fine quaeremus legem Dei, hoc est veritatem Dei: in hoc quippe ipso diciturteneatur; tunc tenebitur, ne derelinquatur:
Abbreviated transcription (Latin):
nec alia uia ÷ mandatorum eius quam
se cucurrisse iam dixerat: cumdilata¬
tum ẽ cor enis. Ergo & cucurrit & eurrit :
donec perueniat ad palmam supernȩ uo¬
cationis dĩ. Deniq cum dixisset. legem pore
michi dñe uiam iustificationum tuarum:
addidit. Et exquiram eam semper. Quid
enim exquirit quod habet. nisi quia & habet
agendo. & exquirit proficiendo : Sed quid
est semper: Utrum exquirendi non erit
finis. sicut dictum ÷ semper laus eius inore
meo. quia laudandi non erit finis : Neque
enim dm̃ non laudabimus. cum ad eius
regnum peruenerimus ȩternum: cum le¬
gamus. Beati qui habitant in domo tua.
in secula seculorum laudabunt te. An
semper dictum ẽ quam diu hic uiuitur.
quia tam diu ꝓficitur: Post hanc autẽ
uitam qui bene hic proficiebat ibi ꝑficitur:
sicut de quibusdam feminis dictum ÷. semꝑ
discentes: sed illȩ male. quia secutus ad iunxit

Expanded text:
nec alia via est mandatorum ejus, quam nec alia via est mandatorum ejus, quam se cucurrisse jam dixerat, cum dilatatum est cor ejus. Ergo et cucurrit, et currit, donec perveniat ad palmam supernae vocationis Dei. Denique cum dixisset, «Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum;» addidit, «et exquiram eam semper.» Quid enim exquirit quod habet, nisi quia et habet agendo, et exquirit proficiendo? 3. Sed quid est, «semper?» Utrum exquirendi non erit finis; sicut dictum est, «Semper laus ejus in ore meo» ; quia laudandi non erit finis: neque enim Deum non laudabimus, cum ad ejus regnum pervenerimus aeternum, cum legamus, «Beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te» ? An, «semper,» dictum est, quamdiu hic vivitur, quia tamdiu proficitur; post hanc autem vitam qui bene hic proficiebat, ibi perficitur? Sicut de quibusdam feminis dictum est, «semper discentes:» sed illae male, quia secutus adjunxit,
Abbreviated transcription (Latin):
datorum tuorum cucurri. cumdilatasti
cor meum: quia illa dilatatio caritatem
significat. quȩ secundum apłm legis est
plenitudo. Cur ergo iste ad huc p̾oscit
sibi legẽ poni. quȩ utiq si non ei posita fu¬
isset. non uiam mandatorum dĩ incordis
latitudine cucurrisset : Sed quia ꝓficiens
loquitur. & dei donum nouit ẽẽ quod ꝓficit.
quid aliud petit cum sibi legem ponipetit.
nisi ut in ea magis magisq p̾roficiat : Quẽ¬
ad modum si poculumꝰ plenum teneas. &
sitienti dare in cipias: & haurit bibendo.
& poscit desiderando. Quibus autem in iustᷤ
& non subditis lex in lapideis tabulis ponitur:
prȩuaricationis reos. non ꝓmissionis efficit
filios. Sed & ille qui eius meminit nec eam
diligit: eo modo reus ẽ quia memoria eius
lap̃is illi ÷ quodãmodo scriptus. non quo
adornetur. sed quo prȩmatur. pondus one¬
ris. nontitulus honoris. Hanc autẽ legẽ
iste uiam iustificationum dĩ uocauit᷑.

Expanded text:
datorum tuorum cucurri, cum dilatasti datorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum;» quia illa dilatatio charitatem significat, quae secundum Apostolum legis est plenitudo . 2. Cur ergo iste adhuc poscit sibi legem poni; quae utique si non ei posita fuisset, non viam mandatorum Dei in cordis latitudine cucurrisset? Sed quia proficiens loquitur, et Dei donum novit esse quod proficit; quid aliud petit, cum sibi legem poni petit, nisi ut in ea magis magisque proficiat. Quemadmodum si poculum plenum teneas, et sitienti dare incipias; et haurit bibendo, et poscit desiderando. Quibus autem injustis et non subditis lex in lapideis tabulis ponitur, praevaricationis reos, non promissionis efficit filios. Sed et ille qui ejus meminit, nec eam diligit, eo modo reus est; quia memoria ejus lapis illi est quodammodo scriptus, non quo adornetur, sed quo prematur; pondus oneris, non titulus honoris. Hanc autem legem iste viam justificationum Dei vocavit;
Abbreviated transcription (Latin):
isrł. post dies illos dicit dñs dabo leges meas
inmentem eorum. & in cordibus eorum scribã
eas: Ecce quomodo uoluit iste legem sibi
poni adomino. non sicut in iustis & ñ subditis
ad uetus testamentum pertinentib posita
est intabulis lapideis: sed sicut sc̃ĩs filiis lib̾e.
hoc ÷ supernȩ ierłm. filiis ꝓmissionis. filiis
hereditatis ęternȩ. scõ sp̃u tanquam digito
dĩ inmentem datur. & in cordibus scribit᷑.
Non quam memoria teneant & uita neglegañ.
sed quam sciant intelligendo. faciantꝰ dili¬
gendo. in latitudine amoris. non intimoris
angustiis. Nam qui timore penȩ non amore
iustitie. opus legis facit: ꝓfecto in uitus facit.
Qđ autem inuitus facit: si posset fieri mallet
utiq non iuberi. Ac per hoc legis quam
uellet non ẽẽ non ÷ amicus: sed potius ini-¬
micus. Nec mundatur opere: qui immundꝰ
÷ uoluntate. Talis non potest dicere quod
iste dixit insuperioribus uersibus. uiam man¬

Expanded text:
Israel, post dies illos, dicit Dominus: Dabo leges meas Israel, post dies illos, dicit Dominus: Dabo leges meas in mentes eorum, et in cordibus eorum scribam eas ? Ecce quomodo vult iste legem sibi poni a Domino; non sicut injustis et non subditis ad Vetus Testamentum pertinentibus posita est in tabulis lahoc est supernae Jerusalem, filiis promissionis, filiis haereditatis aeternae, sancto Spiritu tanquam digito Dei in mente datur, et in cordibus scribitur: non quam memoria teneant, et vita negligant; sed quam sciant intelligendo, faciant diligendo, in latitudine amoris, non in timoris angustiis. Nam qui timore poenae, non amore justitiae opus legis facit, profecto invitus facit. Quod autem invitus facit, si posset fieri, mallet utique non juberi: ac per hoc legis, quam vellet non esse, non est amicus, sed potius inimicus; nec mundatur opere, qui immundus est voluntate . Talis non potest dicere quod iste dixit in superioribus versibus, «Viam man
Abbreviated transcription (Latin):
doctrinȩ aduersatur: quȩ est
secundum eugłium głȩ beati
dĩ. quod creditum ÷ michi Nun¬
quid ergo talis erat iste qui dic it
legem p̾one michi dñe. qualib beatus
paulus dicit positam legeme Absit. Sien
talis eẽt : non superius dixisset. uiam manda¬
torum tuoꝵ cucurri. cũdilatares cor mei
Quid ÷ ergo quod orat ut sibi lex adño pontꝰ
si non ponitur iusto: An eo modo non pont
iusto. quomodo posita ÷ populo contumai
in tabulis lapideis. non intabulis cordis car¬
nalibus secundum testamentum uetus
ex monte syna quod inseruitutem genera.
non secundum testamentum nouum deqͦ
scriptum ÷ per ieremiam ꝓpħam eccedeᷤ¬
ueniunt dicit dñs. & consummabo domui
isrł & domui uda testamentum nouum.
non secundum testamentum quod disposui
patribus eorum indie qua app̃hendi mani
eorum ut educerem eos de terra egipti.
qm̃ ipsi non permanserunt intestam̃to
meo. & ego neglexi eos dicit dñs. qm̃ hoc
.ẽ. testamentum quod constituam domu

Expanded text:
doctrinae adversatur, quae est secundum Evangelium gloriae beati Dei, quod creditum est mihi» . Numquid ergo talis erat iste qui dicit, «Legem pone mihi, Domine,» qualibus beatus Paulus dicit positam legem? Absit. Si enim talis esset, non superius dixisset, «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum.» Quid est ergo quod orat ut sibi lex a Domino ponatur, si non ponitur justo? An eo modo non ponitur justo, quomodo posita est populo contumaci, in tabulis lapideis , non in tabulis cordis carnalibus ; secundum testamentum vetus ex monte Sina, quod in servitutem generat , non secundum testamentum novum, de quo scriptum est per Jeremiam pveniunt, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Juda Testamentum Novum, non secundum testamentum quod disposui patribus eorum in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, quoniam ipsi non permanserunt in Testamento meo, et ego negligam eos, dicit Dominus; quoniam hoc est Testamentum quod constituam domui
Abbreviated transcription (Latin):
telligant. dum cogitant inqua sp̃e par¬
uuli nutriuntur. Sed tam̃ quia iam
illi non abhomine neq ꝑhominem.
sed ꝑ ipsum dm̃ carpunt sinceritatem
ub̾tatemq sapientie : acceperunt par-¬
uulos futuros quidem cęlum. ut cȩ̨lum
cęli se esse sciant. adhuc tamen terrã
cui dicant. Ego plantaui. apolloriga¬
uit: sed ds̃ incrementum dedit. Opsis
enim filus hominum quos fecit cęlum.¬
& terram dedit inqua oꝑentur. qui no¬
uit terrȩ prouidere ꝑcęlum. Maneant
gͥ cęlum & terra indeo suo qui fecit ea.
& uiuant ex eo confitentes ei & laudan-¬
tes eum. Nam si exse uelint uiuere
morientur. sicut scriptum ÷. Amortuo
quasi qui non sit: ꝑit confessio. Sed nͦ
Qui oescendunt i iiferiiomn. Elamat
enim alio loco tua scriptura. Peccator.
dum uenerit inprofundum malorũ:
contemnet. Sed Nos qui uiuimꝰ sege¬

Expanded text:
telligant, dum cogitant in qua spe partelligant, dum cogitant in qua spe parvuli nutriantur. Sed tamen quia jam illi non ab homine, neque per hominem, sed per ipsum Deum carpunt sinceritatem ubertatemque sapientiae; acceperunt parvulos futuros quidem coelum, ut coelum coeli se esse sciant; adhuc tamen terram cui dicant, «Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit» . Ipsis enim filiis hominum quos fecit coelum, terram dedit in qua operentur, qui novit terrae providere per coelum. Maneant igitur coelum et terra in Deo suo qui fecit ea, et vivant ex eo, confitentes ei et laudantes eum: nam si ex se velint vivere, morientur, sicut scriptum est, «A mortuo quasi qui non sit, perit confessio» . Sed, «Non qui descendunt in infernum.» Clamat enim alio loco tua Scriptura: «Peccator, dum venerit in profundum malorum, contemnit» . «Sed nos qui vivimus, bene
Abbreviated transcription (Latin):
dedit ds̃ filus hominum: ut eius con¬
sideratione siue ab ea parte que suꝑ
ꝓprie terra nomen ÷. cum totum sic̃
cominemorauimus. in illius compara¬
tione qđ cęlum cęli dr̃ terra sit terrã
gͦ istam totam dedit filiis hominũ:
ut eius consideratione quantũ possunt
coniciant creatorem. quem infirmis
ad huc cordib sintͤ isto coniecturȩ ad¬
miniculo uidere non possunt. Est
& alius intellectus a quo dissimulare
non debtt uerborum istorum quib
dictum ÷ cęlum cęli dño. terram autẽ¬
dedit filiis hominum: ut ab eo qđ diximꝰ
non recedat intentio. Dixeramus enim
magnos & pusillos significari. etiam eo
qđ adiectum ÷ benedicti uos dño qui
fecit cęlum & terram. Si gͦ magnos cęli.
pusillos autem terrȩ nomine accipimꝰ:
qm̃ pusilli crescendo futuri sunt cęlum.
& in ipsa spe lacte nutriuntur: sic sunt
illi magni cęlum terrȩ cum paruulos
nutriunt. ut etiam cęlum cęli se ẽẽ in¬

Expanded text:
«dedit filiis hominum,» ut ejus con«dedit filiis hominum,» ut ejus consideratione sive ab ea parte quae super proprie terra nomen est, cum totum sicut commemoravimus, in illius comparatione quod coelum coeli dicitur, terra sit; «terram» ergo istam totam «dedit filiis hominum,» ut ejus consideratione, quantum possunt, conjiciant Creatorem, quem infirmis adhuc cordibus sine isto conjecturae adminiculo videre non possunt. 12. Est et alius intellectus, a quo dissimulare non debeo, verborum istorum, quibus dictum est, «Coelum coeli Domino, terram autededit filiis hominum:» ut ab eo quod diximus, non recedat intentio. Dixeramus enim magnos et pusillos significari etiam eo quod adjectum est, «Benedicti vos Domino, qui fecit coelum et terram.» Si ergo magnos coeli, pusillos autem terrae nomine accipimus: quoniam pusilli crescendo futuri sunt coelum, et in ipsa spe lacte nutriuntur; sic sunt illi magni coelum terrae, cum parvulos nutriunt, ut etiam coelum coeli se esse in
Abbreviated transcription (Latin):
obȩdientium popłoꝵ adiciente dño
non sobx̃ super patres qui adillum in xp̃o
cȩteros imitaturos prȩirent. sed etiam
super filios eoꝵ: qui patrum pia uestigia
sequerentur. Nam sic ait ille iis quos
estote sicut & ego xp̃i. Adiecit itaq dñs.
non solum super montes gestientes sicut
arietes: sed etiam super colles gestien-¬
tes sicut agnos ouium. Pro inde his
ut risq magnis & pusillis montib &
collibus. arietib & agnis: dicit ꝓpheta
qđ sequitur. BeNedicTI uos DÑO gͥ
fecit cebuoo Et terraoo. Tanquam di¬
ceret. Benedicti uos dño. qui uos fecit
celum in magnis. terram inpusillis: s
celum non istud uisibile plenum lu-¬
minaribus ad hos oculos pertinentib.
Celum enim cȩli oÑo. qui erexit & sulli¬
mauit quorundam scoꝵ mentes. in
tantum ut nulli hominum. sed ipsi dõ
suo docibiles fierent. In cuius cęli doci¬
bilis comparatione. quicquid carneis
oculis cernitur. terra dicenda ÷ quã

Expanded text:
obedientium populorum; adjiciente Domino obedientium populorum; adjiciente Domino non solum super patres, qui ad illum in Christo caeteros imitaturos praeirent, sed etiam super filios eorum, qui patrum pia vestigia sequerentur. Nam sic ait ille his quos estote, sicut et ego Christi» . Adjecit itaque Dominus, non solum super montes gestientes sicut arietes, sed etiam super colles gestientes sicut agnos ovium. 11. Proinde his utrisque magnis et pusillis, montibus et collibus, arietibus et agnis dicit Propheta quod sequitur: «Benedicti vos Domino, qui fecit coelum et terram.» Tanquam diceret, Benedicti vos Domino, qui vos fecit coelum in magnis, terram in pusillis: sed coelum non istud visibile, plenum luminaribus ad hos oculos pertinentibus. «Coelum» enim «coeli Domino;» qui erexit et sublimavit quorumdam sanctorum mentes in tantum, ut nulli hominum, sed ipsi Deo suo docibiles fierent: in cujus coeli comparatione quidquid carneis oculis cernitur, terra dicenda est; quam
Abbreviated transcription (Latin):
isuł. Benebixit oooqum anroni. Utrosq
autem benedicens: Senedixit̃ ooĩs tiarteˢ
ONM. Queris quos utrosq ⁊ Respondet̾
Pusillos cum magnis. Hoc ÷ domus isrł
cum domo aaron. Eos utiq qui exipsa
gente crediderunt in saluatorẽ iħm.
quia non in omnibus illis beneplacuit
dõ. Sed siquidam illorum non credidert̃:
nunquid incredulitas illorum fidem
dĩ euacuauit: Absit. Neq enĩ
om̃s qui sunt ex isrł hisunt isrł: neq
qui sunt semen abraham om̃s filii:. sed
sicut scriptum ÷ reliquie saluȩ facte st̃.
Ex persona enim eorum qui inde credi
idõ semẽn. quia sparsum perterras
magni dedomo aaron. Adiciat diis
super uos. soꝑ uos et soꝑ filios utłos.
Et ita factum ÷. Accesserunt᷑ enim etiã
delapidibus suscitati filii abraham. Acces¬
serunt oues quȩñ erant de hoc ouili: ut
fieret unus grex & unus pastor. Accessit
fides om̃ium gentium & creuit numepꝰ
ñ solum sapientium antistitum. sed etiã

Expanded text:
Israel, benedixit domum Aaron.» Utrosque autem benedicens, «Benedixit omnes timentes Dominum.» Quaeris quos utrosque? respondetur, «Pusillos cum magnis.» Hoc est, domum Israel cum domo Aaron, eos utique qui ex ipsa gente crediderunt in salvatorem Jesum; quia «non in omnibus illis beneplacuit Deo . Sed si quidam illorum non crediderunt, numquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit? Absit . Neque enim omnes qui sunt ex Israel, hi sunt Israel; neque qui semen sunt Abraham, omnes filii:» sed, sicut scriptum est, «Reliquiae salvae factae sunt.» Ex persona enim eorum qui inde credidideo semen, quia sparsum per terras magni de domo Aaron, «Adjiciat Dominus super vos, super vos et super filios vestros». Et ita factum est. Accesserunt enim etiam de lapidibus suscitati filii Abraham : accesserunt oves quae non erant de hoc ovili, ut fieret unus grex et unus pastor : accessit fides omnium gentium, et crevit numerus non solum sapientium antistitum, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
uiuenti similis forma quȩ sibi efficis
supplicari: quam qđ eam manifestũ
est non ẽẽ uiuentem. ut debeat aui¬
uente contemni. Plus enim ualent
simulachra ad curuandam infelicẽ
animam. qđ os habent. oculos ha¬
bent. aures habent. nares habent.
manus habent. pedes habent: quã
ad corrigendam qđ non loquentur.
non uidẽbt̃. non audient. non odo¬
fiat qđ etiam in hoc psalmo sequitur
Ut scilicet similes illis fiañ om̃s qui
faciunt ea. & om̃s qui confidunt in
eis. Uideant gͦ isti apertis & sentien¬
tibus oculis. & adorent clausis & mor¬
tuis mentib. nec uidentia nec uiuen¬

Expanded text:
viventi similis forma quae sibi efficit viventi similis forma quae sibi efficit supplicari, quam quod eam manifestum est non esse viventem, ut debeat a vivente contemni. Plus enim valent simulacra ad curvandam infelicem animam quod os habent, oculos habent, aures habent, nares habent, manus habent, pedes habent, quam ad corrigendam quod non loquentur, non videbunt, non audient, non odofiat quod etiam in hoc psalmo sequitur; ut scilicet, «Similes illis fiant omnes qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis.» Videant ergo isti apertis et sentientibus oculis, et adorent clausis et mortuis mentibus, nec videntia, nec viven
Abbreviated transcription (Latin):
sueuit. Contra hunc affectum quo
humana & carnalis infirmitas facile
capi potest. cantat seriptura dĩ resua¬
de notissimas. quib comnemoret. &
tanquam excitet mentes hominum u
consuetudine corporum dormientes.
Simulchra inquit gentium argentum
& aurum. Sed deus fecit argentum &
aurum. Opera inquit manuũ hominꝰ
Hoc enim uenerantur: qđ ipsi ex auro
argentoq fecerunt. Sed enim & nos
pleraq instrumenta & uasa exhunis¬
cemodi materia uł metallo habemus
inusu celebrandorum sacramentorum.
quȩ ipso ministerio consecrata. sc̃a di¬
cuntur. in eius honore cui psalute
nr̃a inde seruitur. & sunt profecto
etiam ista instrumenta ł uasa. quid
aliud quam opera manuum hominis
Uerumtamen. nunquid os habent &n
loquentur : Nunquid oculos habent
& non uidebunt : Hlunquid eis sup¬
plicamus. quia ꝑea supplicamus dõe
Illa causa ÷ maxĩma impietatis in sanȩ
qđ plus ualet in affectib miserorum

Expanded text:
nsuevit. Contra hunc affectum, quo nsuevit. Contra hunc affectum, quo humana et carnalis infirmitas facile capi potest, cantat Scriptura Dei res valde notissimas, quibus commemoret et tanquam excitet mentes hominum in consuetudine corporum dormientes. «Simulacra,» inquit, «Gentium argentum et aurum.» Sed Deus fecit argentum et aurum. «Opera,» inquit, «manuum hominum:» hoc enim venerantur quod ipsi ex auro argentoque fecerunt. 6. Sed enim et nos pleraque instrumenta et vasa ex hujusmodi materia vel metallo habemus in usum celebrandorum sacramentorum, quae ipso ministerio consecrata sancta dicantur, in ejus honorem cui pro salute nostra inde servitur: et sunt profecto etiam ista instrumenta vel vasa, quid aliud quam opera manuum hominum? Verumtamen numquid os habent, et non loquentur? numquid oculos habent, et non videbunt? numquid eis supplicamus, quia per ea supplicamus Deo? Illa maxime causa est impietatis insanae, quod plus valet in affectibus miserorum
Abbreviated transcription (Latin):
ctas appellando nominib earum re¬
rum quas fabricauit ds̃ : trans mutant
ueritatem dĩ inmendacium. Res aũt
ipsas ꝓdiis habendo & uenerando: serui¬
unt creaturȩ potius quam creatori:
qui ÷ ds̃ benedictus inscła. Quis aut̃
adorat aut orat intuens simulachrũ.
qui non sic afficitur ut ab eo se ex au¬
diri putet. ab eo sibi pręstari qđ de¬
siderat sꝑet : Itaq homines talibus
superstitionib obligati: plerumq
ad ipsum solem dorsum ponentes. p̃ceᷤ
fundunt statuȩ quem solem uocant.
Et cum sonitu maris a tergo feriantur:
neptuni statuam quam ꝓipso mari
colunt. quasi sentientem gemitibus
feriunt. Hoc enim facit. & quodãmͦ ex¬
torquet illa figura membrorum:
ut animus uiuens insensib corporis
magis arbitretur sentire corpus qđ
suo corpori simillimum uidet. quã
rotundum solem undasq diffusas.
& quicquid non eisdem linamentis
formatum conspicit: quib illa for¬
mata sunt quȩ uiuentia uidere c̃¬

Expanded text:
ctas appellando nominibus earum rectas appellando nominibus earum rerum quas fabricavit Deus, transmutant veritatem Dei in mendacium; res autem ipsas pro diis habendo et venerando, serviunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. 5. Quis autem adorat vel orat intuens simulacrum, qui non sic afficitur, ut ab eo se exaudiri putet, ab eo sibi praestari quod desiderat speret? Itaque homines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorsum ponunt, preces fundunt statuae quam solem vocant; et cum sonitu maris a tergo feriantur, Neptuni statuam quam pro ipso mari colunt, quasi sentientem gemitibus feriunt. Hoc enim facit et quodammodo extorquet illa figura membrorum, ut animus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur sentire corpus quod suo corpori simillimum videt, quam rotundum solem undasque diffusas, et quidquid non eisdem lineamentis formatum conspicit, quibus illa formata sunt quae viventia videre co
Abbreviated transcription (Latin):
alio aerem sicut iunonis. alio ignem
sicut uulcani. alio luciferũ sic̃ ueneris.
alio solem. alio lunam. quorũ simula¬
chris. eadem nomina sicut telluris im¬
illam creaturam. Neq enim cuncta¬
enumerare sufficimꝰ. Deqͥb rursum eũ
exagitari ceperint qđ corpora colant.
maximeq terram & mare & aerem
& ignem. quoꝵ nob̃ usus in ꝓmitum ÷
nam de cęlestib quia nr̃o ea corpore
contrectare atq contingere. nisi oculoꝵ
radiis ñ ualemus. non ita erubescunt:
audent respondere non se ipsa corpora
colere. sedq illis regendis pręsident᷑
numina: Itaq apłi una sententia pęnã
istorum damnationẽq testatur. Qui
trans mutauerunt inquit ueritatem
dĩ inmendacium. & coluerunt. & serui-¬
erunt creaturȩ potius quam creatori:
qui ÷ ds̃ benedictus in scła. Nam priori
parte huius sententię simulachra dãna¬
uit. posteriore autem interp̃tationes
simulachroꝵ. Effigies enim a fabro fa-¬

Expanded text:
alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, sicut Vulcani; alio luciferum, sicut Veneris; alio solem, alio lunam, quorum simulacris eadem nomina sicut Telluris imillam creaturam: neque enim cunctaenumerare sufficimus. De quibus rursus cum exagitari coeperint, quod corpora colant, maximeque terram, et mare, et aerem, et ignem, quorum nobis usus in promptu est nam de coelestibus quoniam nostro ea corpore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita erubescunt; respondere audent non se ipsa corpora colere, sed quae illis regendis praesident numina. Itaque Apostoli una sententia poenam istorum damnationemque testatur: «Qui transmutaverunt,» inquit, «veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae, potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula» . Nam priore parte hujus sententiae, simulacra damnavit; posteriore autem, interpretationes simulacrorum: effigies enim a fabro fa
Abbreviated transcription (Latin):
habitatore ẽẽ ñ putat. Hinc & mala de¬
monia adpossidenda gentium simulachra.
talis hominum affectus inuitat. quorũ
possidentium uaria fallacia mortiferi
seminantur & multiplicantur errores.
Aliis itaq locis. & contra ista diuinȩ litterȩ
uigilant : nequisquam dicat cum irrisa
fuerint simulachra. ñ hoc uisibile colo.
sed num̃ qđ illic inuisibiliter habitat.
Ipsa gͦ numina malio psalmo eadem serip¬
tura sic damnat. Qm̃ dii gentium inqͥt
demonia. dñs autem cęlos fecit. Dicit &
immolant gentes de moniis immolant.
& non dõ Et. Nolo uos socios fieri demonioꝵ.
Uidentur autem sibi purgatioris. ẽẽ. reli¬
gionis. qui dicunt. Nec simulachrum
nec demonium colo. sed effigiem corpo¬
ralem eius rei signum intueor. quã cole¬
re debeo. Itaq inter prȩtantur simula¬
chra. ut alio dicant significari terram.
unde templum solent᷑ appellare telluriᷤ.
alio mare sicut neptuni simulachrũ

Expanded text:
habitatore esse non putat? Hinc et mala daehabitatore esse non putat? Hinc et mala daemonia ad possidenda Gentium simulacra talis hominum affectus invitat, quorum praesidentium varia fallacia mortiferi seminantur et multiplicantur errores. Aliis itaque locis et contra ista divinae Litterae vigilant, ne quisquam dicat, cum irrisa fuerint simulacra: Non hoc visibile colo, sed numen quod illic invisibiliter habitat. Ipsa ergo numina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: «Quoniam dii Gentium,» inquit, «daemonia; Dominus autem coelos fecit» . Dicit quae immolant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo vos socios fieri daemoniorum» . 4. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis, qui dicunt: Nec simulacrum, nec daemonium colo; sed effigiem corporalem ejus rei signum intueor, quam colere debeo. Itaque interpretantur simulacra, ut alio dicant significari terram, unde templum solent appellare Telluris; alio mare, sicut Neptuni simulacro;