comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
In hac iusticie uirtutũq omĩ
uia: nillus mendacio locus est.
Itaqz uiator ille uerus ac iustꝰ
non dicet illud luciliamt̃. hoĩ
amico et familiari non est mẽ¬
tri meum. sed etiã inmico atq
ignoto existimabit non esse
mẽtiri suũ: nec aliqñ cõmictet
ut hugua int̾pres aĩ asensu et
cogitacione discordet. peccumã
si qm̃ credidĩt. non accipiet
usurã. ut beneficiũ sit incoluẽ
qd sucturrit nccͣitati. et abstinent
se prorsus alieno. In hoc enii
genere offici debet suo esse con¬
tentus. quẽ oporteat alias ne
ꝓprio quid̾ ꝑcere ut bonũ faciat.
plus at̾ acciꝑe ꝙͣ dedit iniustũ
est. qd̾ qui facit insidiatur qͦd̾¬
modo ut ex alt̾ius nõcitate pͥ¬
detur. At iustus nũꝙͣ p̾t̾mictet
faciat. nec inqͣnabit se hꝰmodi
questu: sed efficiet ut sine ullo
suo dampno id ipmĩ qd̾ cõmodit
inter bona oꝑa nũetur. Munꝰ
non accipiat a pauꝑe. ut si qͥd
ipe p̾stiterit eobonũ sit. quo

Expanded text:
in hac iustitiae uirtutumque omnium in hac iustitiae uirtutumque omnium uia nullus mendacio locus est. itaque uiator ille uerus ac iustus non dicet illud Lucilianum: homini amico et familiari non est mentiri meum, sed etiam inimico atque ignoto existimabit non esse mentiri suum nec aliquando committet ut lingua interpres animi a sensu et cogitatione si quam crediderit, non accipiet usuram, ut et beneficium sit incolume, quod succurrit necessitati, et abstineat se prorsus alieno. In hoc enim genere officii debet suo esse contentus, quem oporteat alias ne proprio quidem parcere, ut bonum faciat; plus autem accipere, quam dederit, injustum est. Quod qui facit, insidiatur quodammodo, ut ex alterius necessitate praedetur. At justus nunquam praetermittet faciat; nec inquinabit se hujusmodi quaestu: sed efficiet, ut sine ullo suo damno, id ipsum, quod commodat, inter bona opera numeretur. Munus non accipiat a paupere; ut si quid ipse praestiterit, eo bonum sit, quo
Abbreviated transcription (Latin):
prosũma stientia p̾ferunt. aut
qui non ꝑspicũt eciã que stiunt.
aut qui quĩ se putant scire que
nestuint: mepte arroganterqz
desipiunt. Nos gͦ ut ad ꝓpositũ
reu̾tannur quibus solis a deo re¬
uelata ueritas. et celitus missa
sapĩa est. facianus que iubet
illũator nr̃ deus sustineamus
iuicem et labores huiꝰ uite mu¬
tius adium̃tis ꝑferannus. nec
tñ si quid bom oꝑis fec̾mus glo¬
nam captemus ex eo. monet
eni deus oꝑatorẽ iusticie non
oport̾e esse iactante̾ ne non tã
mandatis celestibus obseꝙͣdi ꝙͣ
studio placendi hũamtatis offi¬
cio finictus esse uideatur. hẽatq
iam pͥciũ glorie qd̾ captanit.
nec pͥmiũ celestis illius ac dĩe
m̾cedis accipiat. Cet̾aq obẜina¬
re cultor dei debet: facilia sunt
ill birtutibꝰ comp̾hensis. Non
menciatur umꝙͣ decipiendi aut
nocendi cã. Est enĩ nephas
cumqui uĩtati studeat in aliqͣ
re esse fallacem:atqr ab ipsa
qm̃ sequitur u̾i̾tatem discedẽ.

Expanded text:
pro summa scientia praeferunt; aut qui non perspiciunt etiam quae sciunt; aut qui, quoniam se putant scire quae nesciunt, inepte arroganterque desipiunt. Nos ergo ut ad propositum revertamur quibus solis a Deo veritas revelata, et coelitus missa sapientia est, faciamus quae jubet illuminator noster Deus: sustineamus invicem, et labores hujus vitae mutuis adjumentis perferamus: nec tamen, si quid boni operis fecerimus, gloriam captemus ex eo. Monet enim Deus, operatorem justitiae non oportere esse jactantem; ne non tam mandatis coelestibus obsequendi, quam studio placendi, humanitatis officio functus esse uideatur habeatque iam pretium gloriae, quod captauit, nec praemium caelestis illius ac diuinae mercedis accipiat. cetera quae obseruare cultor dei debet facilia sunt illis uirtutibus conprehensis. non mentiatur umquam decipiendi aut nocendi causa. est enim nefas eum qui ueritati studeat in aliqua re esse fallacem atque ab ipsa quam sequitur ueritate discedere:
Abbreviated transcription (Latin):
buntur iniusti ad cruciatus sẽpi¬
t̾nos. hii st̃ qui manũfacta colu¬
erunt. qui deũ mũdi ac ꝑentẽ.
uel nescierant. uel ab negau̾nt.
Sed et dñs illoꝵ cũ ninistris
suis tomphendetur. ad penãq
dampnabitur. cũ quo ꝑiter oĩs
turba mipioꝵ prosuis facmo¬
mribus in conspectu angeloꝵ at
iustoꝵ ꝑpetuo igni cremabitur
in et̾num. hec est doctrina sarctoꝵ
fragilia colunt. uel mauem phi¬
losophiam tuentur.tamꝙͣ stulti¬
ciã uanitatẽqz derident. quia nos
defendere hanc publice atqz asse¬
rere non solemus: deo iubente
ut quieti ac silentes archanũ
eius in abscondito atqr intra no¬
strã constĩam teneamus: nec
adu̾sus istos ueri ꝓphanos qui
inclement̾ deũ ac religionem
eius impugnãt: ꝑtinaci contẽ¬
tione certemus. Abstondi enim
tegiq misteriũ ꝙͣ fidelissime
oportet. maxĩe a nobis qui no¬
men fidei gerimus. uerum illi
hanc taciturnitatem nrãm uelu¬

Expanded text:
buntur iniusti ad cruciatus sempibuntur iniusti ad cruciatus sempiternos. hi sunt qui manu facta coluerunt, qui dominum mundi ac parentem uel nescierunt uel abnegauerunt. sed et dominus illorum cum ministris suis conprehendetur ad poenamque damnabitur, cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus in conspectu angelorum atque iustorum perpetuo igni cremabitur in aeternum. haec est doctrina sanctorufragilia colunt uel inanem philosophiam tuentur, tamquam stultitiam uanitatemque derident, quia nos defendere hanc publice atque adserere non solemus, deo iubente ut quieti ac silentes arcanum eius in abdito atque intra nostram conscientiam teneamus nec aduersus istos ueri profanos, qui inclementer deum ac religionem eius inpugnant, pertinaci contentione certemus. abscondi enim tegique mysterium quam fidelissime oportet, maxime a nobis, qui nomen fidei gerimus. uerum illi hanc taciturnitatem nostram uelu
Abbreviated transcription (Latin):
dauenbus: et campi oprẽtur
ossibus. pplũs autẽ dei illis tri¬
bus diebus sub concauis t̾re oc¬
tultabitur. donec ira dei adu̾¬
sus gẽtes. et extremũ iudiciũ
t̾minetur. Tũc exibunt iusti de
latebus sius: et muement oĩã
cadau̾ibus atq ossibus tecta.
Sed et genus omne impior ra¬
dicitus int̾ibit: nec eut in hoc
mũdo ulla iam nacio amplius.
p̾ter solam gentem dei. tum ꝑ
annos septem ꝓpetes intacte eit
filue. nec extidetur demontibꝰ
lignũ: sed arma genciũ combu¬
rentur. et iam non erit bellum
sed pax et requies sempit̾na.
Cum uero complecti fuerint mil¬
le anni renouabitur mundus
adeo. et celũ complicabitur. et
t̾ra mutabitur. tñformabit deꝰ
hoĩes in smmuilitudinem ange¬
lorr. et erunt candidi sicut nx.
et u̾sabuntur semꝑ in cõspectu
omĩpotentis et dño suo sacrifi¬
cabunt. et ẜuient in et̾mim. Eo¬
dem tprẽ fiet sedã illa et publi¬
ta om̃ reẜrectio. in qua excita¬

Expanded text:
daueribus et campi operientur daueribus et campi operientur ossibus. populus autem dei tribus illis diebus sub concauis terrae occultabitur, donec ira dei aduersus gentes et extremum indicium terminetur. tunc exibunt iusti de latebus suis et inuenient omnia cadaueribus atque ossibus tecta. sed et genus omne impiorum radicitus interibit nec erit in hoc mundo ulla iam natio amplius praeter solam gentem dei. tum per annos septem perpetes intactae erunt siluae nec excidetur de montibus lignum, sed arma gentium comburentur, et iam non erit bellum, sed pax ac requies sempiterna. cum uero conpleti fuerint mille anni, renouabitur mundus a deo et caelum conplicabitur et terra mutabitur. et transformabit deus homines in similitudinem angelorum et erunt candidi sicut nix et uersabuntur semper in conspectu omnipotentis et domino suo sacrificabunt et seruient in aeternum. eodem tempore fiet secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excita
Abbreviated transcription (Latin):
iennius paulo ante
in pͥncipio regmi sa̾cti
fore ut a deo pͥnceps demo¬
nũ unitiatur. sed idem cum
nille anni regni hoc est sep¬
tem milia ceꝑuit t̾mmari
soluetur demo. et custodia
emissus exibit. atqz omnes
gentes qͥ tũc erunt sub dicti¬
one iustoꝵ concitabit. ut
inferant bellũ sancte ciuita¬
ti. Et colligetur ex omi orbe
t̾re innu̾abilis pplũs nacionĩ
et obsidebit et circũdabit nui¬
tatem. Tunc ueniet nouissiã
ira dei suꝑ gentes et debella¬
bit eas usq ad unũ: ac pͫ.
concuciet t̾ram ꝙͣ ualidissiẽ.
et amotu eius scindentur mõ¬
tes sirie. et subsident colles
in abruptũ. et mui omi cuu¬
tatum concident. et statuet
deus solem triduo ne occidat.
et inflãmabit eum. et destẽ¬
det estus minis et adustio
magna supͣ duelles et mi¬
pios pplõs. et ibres sulfu¬
ris et grandines lapidume
et gutte ignis. et liquestẽt
spus eoꝵ in calore. et corꝑa
cont̾entur in grandine. et
ipĩ semuicem gladio feriẽt
et replebuntur montes ca¬

Expanded text:
imus paulo ante in principio regni sancti fore ut a deo princeps daemonum uinciatur. sed idem, cum mille anni regni hoc est septem milia coeperint terminari, soluetur denuo et custodia emissus exibit atque omnes gentes quae tunc erunt sub dicione iustorum concitabit, ut inferant bellum sanctae ciuitati. et colligetur ex omni orbe terrae innumerabilis populus nationum et obsidebit et circumdabit ciuitatem. tum ueniet nouissima ira dei super gentes, et debellabit eas usque ad unum. ac primum concutiet terram quam ualidissime et a motu eius scindentur montes Syriae et subsident ualles in abruptum et muri omnium ciuitatum concident. et statuet deus solem triduo ne occidat et inflammabit eum, et descendet aestus nimius et adustio magna super perduelles et impios populos et imbres sulphuris et grandines lapidum et guttae ignis, et liquescent spiritus eorum in calore et corpora conterentur in grandine et ipsi se inuicem gladio ferient: et replebuntur montes ca
Abbreviated transcription (Latin):
desatris ac misterus eorum.
huanã hostiã ioui tentrus ĩ¬
molauit. idq sacrificiũ post̾is
tradidit. qd̾ est nper adnano
imꝑante sublatũ. Erat lex apd
tem uti diane hospites inmola¬
rentur. et id sacrificiũ multis
temporibus celebratũ est. Gal¬
li esum atq tentantẽ huãno
cruore placabant. ne latim qͥd
ab hns bom p̾cantur qui sic sa¬
crificant: aut quid tales dei ho
ꝓpiciantur: Sed de barbaris
non est adeo mirand̾ quoꝵ re¬
ligio cum moribus congruit.
nri uero qui semꝑ mansuetu¬
dinis et hũanitatis sͥ gliam
uendicauer̃t. nonne sacrile¬
gns hus sacris inmaniores
reppenuntur. hii enĩ pocus
stelerati st̃ hñdi. qui cũ suit
lib̾aliũ disciplinaꝵ studnis ex¬
politi ib humanitate de sistĩt
ꝙ̃ qui rudes et imperiti ad ma¬
la facmora bonor ignoracõe
labuntur. Apparet tñ inquũ
esse hũc inmolandoꝵ hom̃i n
tum. Si quid̃ saturnus in la¬
tio eod̃ qne sacrificii est cultꝰ
nõ quid̾ ut homo ad arã in¬

Expanded text:
c mysteriis eorum manam hostiam Ioui Teucrus immolauit idque sacrificium posteris tradidit; quod est nuper Hadriano imperante sublatum. erat. lex aput tem, ut Dianae hospites immolarentur, et id sacrificium multis temporibus celebratum est. Galli Esum atque Teutaten humano cruore placabant. ne Latini quiab his boni precantur qui sic sacrificant? aut quid tales dii pra poenis propitiantur? sed de barbaris non est adeo mirandum, quorum religio cum moribus congruit: nostri uero qui semper mansuetudinis et humanitatis sibi gloriam uindicauerunt, nonne sacrilegis his sacris immaniores reperiuntur? ii enim potius scelerati sunt habendi, qui cum sint liberalium disciplinarum studiis expoliti, ab humanitate desciscunt, quam qui rudes et inperiti ad mala facinora bonorum ignoratione labuntur. apparet tamen antieum esse hunc immolandorum hominum ritum, siquidem Saturnus in Latio eodem genere sacrificii cultus est, non quidem ut homo ad aram im
Abbreviated transcription (Latin):
hic tñ sacrificasse iupit̾ inueni¬
tur. Cesar ꝙͦ. in aratho refert a¬
gla ostene dic̾e ioue̾ cum ex insu¬
la naxo adu̾sus titanos profiçi¬
st̾etur. et sacrificiũ faceret in li¬
tore. aquilam ei in auspiciũ ad¬
uolasse. qmͣ uictor bono omine
acceptam tutele sue subiugauit.
Satra uero historia eciã ante
conse disse illi a quilam capite
atqr ei regnũ protendisse testat᷑.
Cui gͦ sacrificare iupit̾ potuit
nͥ celo auo: quẽ dicit euhenierꝰ
in oceania mortuũ et opido au¬
licia sepultum

Expanded text:
hic tantum sacrificasse Iuppiter inuenihic tantum sacrificasse Iuppiter inuenitur. Caesar quoque in Arato refert Aglaosthenen dicere, Iouem cum ex insula Naxo aduersus Titanas proficisceretur et sacrificium faceret in litore, aquilam ei in auspicium aduolasse, quam uictor bono omine acceptam tutelae suae subiugarit. Sacra uero Historia etiam ante consedisse illi aquilam in capite atque ei regnum portendisse testatur. cui ergo sacrificare Iuppiter potuit nisi Caelo auo, quem dicit Euhemerus in Oceania mortuum et in oppido Aulacia sepultum?
Abbreviated transcription (Latin):
nuerant potentissimos. Apparet gͦ
non excelo natum eẽ qd̾ fieri non
pt̃. sed ex eo hoĩe cui nomꝰ bramis
fuit qd esse u̾m trimegistis aucͦ
est. qui cum dic̾e̾t ad mod̾ paricos
extitisse in qͥbus ẽẽt ꝓfecta doctͥna.
in hñs uramũ saturnuĩ. m̾curium
nominauit cogriatos suos. Hec i ͤ
qr ignorauit alio traduxit histo¬
riam: qui quomodo argumẽtari
potuerit ostendi. Dicam nũc quo¬
modo. ubi. a quo sit factũ hoc. Nõ
emꝰ saturmis hoc. sed iupit̾ fecit
in satra historia sic enmus tradit.
Deinde paneũ deducit in montẽ
qui uocatur celi stella postꝙͣ eo
astendit cõtemplatus est la te
t̾ras ibiqz in eo monte aram creat
celo. pͥmusq in ea ara iupit̾ sa¬
crificauit. ineo loco suspexit in
celũ qd nũc nos noĩamus ura¬
ether uocabatur: de sui aui noĩe
celo nomen indidit. Idq iupit᷑
qd̾ ether botatur placans pͥmꝰ
celũ noĩanit. t̾req hostiam qmͣ
ibi satrauit: totam adoleuit. Nec

Expanded text:
nuerant potentissimos. apparet ergo nuerant potentissimos. apparet ergo non ex caelo esse natum, quoa fieri non potest, sed ex eo homine cui nomen Urano fuit. quod esse uerum Trismegistus auctor est, qui cum diceret admodum paucos extitisse in quibus esset perfecta doctrina, in his Uranum Saturnum Mercurium nominauit cognatos suos. haec ille quia ignorauit, alio traduxit historiam: qui quomodo argumentari potuerit, ostendi. nunc dicam quomodo, ubi, a quo sit hoc factum: non enim Saturnus hoc, sed Iuppiter fecit. in Sacra Historia sic Ennius tradit: deinde Pan eum deducit in montem, qui uocatur Caeli stela. postquam eo ascendit, contemplatus est late terras ibique in monte aram creat Caelo primusque in ea ara Iuppiter sacrificauit. in eo loco suspexit in caelum quod nunc nos nominamus, eiaether uocabatur, de sui aui nomine caelum nomen indidit idque Iuppiter quod aether uocatur placans primus caelum nominauit eamque hostiam quam ibi sacrifiauit, totam adoleuit. nec
Abbreviated transcription (Latin):
tñ uera: qr constat ec̾ tunc cum
regnaret ita esse hĩtum potuit
sic argiñtari. Saturnũ cũ po¬
tentissimꝰ rex esset ad retinẽdã
ꝑentũ suoꝵ memoriã nomĩa
eor celo t̾req indidisse. cũ hec
pͥus alis uocabul appellarent᷑
Qua rõne et montibꝰ et flũbꝰ
noĩa stimꝰ impoĩta. neq emꝰ cũ
dicunt poete de progenie athlã¬
tis aut machi filius id potissim̃
dicunt hommes ex rebus sensu
carentibus potuisse gu̾ari: sed
eos utiqz significant qui nati
st̾ ex his hoĩbus qui uel uiu uel
mortui noiã montibus aut fli¬
mĩbus iuidid̾unt nlam id apud
ueteres maxie qr grecos fuit
usitatũ. sic maria eoꝵ traxisse
nomꝰ acce pimꝰ qui decid̾ant in ea.
in quo hicareũ helespontũ. et in̾
latiio auentinꝰ rex uotabulũ mõti¬
dedit. in quo sepultus est. ẽib̾ius
ł tibris anm quo mersus est. Non
qd mirandũ si noĩa eoꝵ celo b̾req
actributa essent. quos reges fuisse

Expanded text:
tamen uera, quia constat etiam tum cum tamen uera, quia constat etiam tum cum regnaret ita esse habitum. potuit sic argumentari, Saturnum, cum potentissimus rex esset, ad retinendam parentum suorum memoriam nomina eorum caelo terraeque indidisse, cum haec prius aliis uocabulis appellarentur: qua ratione et montibus et fluminibus nomina scimus inposita. neque enim cum dicunt poetae de progenie Atlantis ant Inachi fluminis, id potissimum dicunt, homines ex rebus sensu carentibus potuisse generari, sed eos utique significant qui nati sunt ex iis hominibus qui uel uiui uel mortui nomina montibus aut fluminibus indiderunt. nam id apud I ueteres maximeque Graecos fuit usitatum. sic maria eorum traxisse nomen accipimus qui deciderant in ea, ut Aegaeum Icarium Hellespontum, et in Latio Auentindedit, in quo sepultus est; Tiberinus vel Tiberis, amni in quo mersus est. Non ergo mirandum, si nomina eorum coelo terraeque attributa essent, qui reges genuerant
Abbreviated transcription (Latin):
lũ condidit: t̾ramqz fundauit.
Saturnus at̾ si ex his natus
est. ut putatur: ꝙ̃admod̾ potest
deus esse pͥncipalis qui ahis
ortũ snuĩ debet: aut qͥs p̾fuit
mundo pͥusꝙͣ saturmis gign̾e᷑.
Sed hoc poeticũ est: ut dicebũ
paulo ante fignentũ. Nec em̃ fu̾
poterat ut elem̃ta insensibilia ta¬
toq int̾uallo seꝑata in unũ conẽt᷑
ac filiũ procrearent. aut is qͥ natꝰ
esset non potissim̃ genitoribus si¬
milis exist̾e̾t. sedeã formã g̾eret
qmͣ pentes sui non hẽbant. Que¬
iamus gͦ qͣd u̾itatis sub hac fiͣ
lateat. muicius felix in eo libro
qui octauius instͥbitur sic argumĩ¬
tatus est. Saturnũ cum fugatus¬
eẽt afilio in italiãq uenisset: e¬
li filiũ dictũ ꝙ soleamꝰ eos quor
uirtutẽ mirem᷑. aut eos qui repẽ¬
tine aduem̾int: de celo cetidisse
dicere. t̾re autẽ quos ignotis pi¬
rentibus natos t̾re filios noĩe¬
mus. st̃ hec quid̾ silĩa ueri. non

Expanded text:
ipsum condidit, terramque fundavit. ipsum condidit, terramque fundavit. Saturnus autem si ex his natus est ut putatur quemadmodum potest Deus esse principalis, qui aliis ortum suum debet? aut quis praefuit mundo, priusquam Saturnus gigneretur? Sed hoc poeticum est ut dicebam paulo ante figmentum. Nec enim fieri poterat, ut elementa insensibilia, tantoque intervallo separata, in unum coirent ac filium procrearent: aut is, qui natus esset, non potissimum genitoribus similis existeret; sed eam formam gereret, quam parentes sui non habebant. Quaeramus ergo quid veritatis sub hac figura lateat. Minucius Felix in eo libro, qui Octavius inscribitur, sic argumentatus est: « Saturnuesset a filio in Italiamque uenisset, Caeli filium dictum, quod soleamus eos quorum uirtutem miremur aut eos qui repentino aduenerint, de caelo cecidisse dicere, Terrae autem, quod ignotis parentibus natos terrae filios nominemus. sunt haec quidem similia ueri, non
Abbreviated transcription (Latin):
natura cũ tres ioues atheologis
enu̾ari dic̾et: ait t̾ciũ fuisse cretẽ¬
sem saturm filiũ. cuius in illa in¬
sula sepulciũ ostenditur. Quomͦ
igitur pt̾ alibi deus ẽẽ uinus ali¬
bi mortuus: alibi hr̃e sepulciũ.
alibi templũ. Sciant gͦ ioͣni ca¬
pitoliũ suũ ndest sũmũ caput
religionũ pubutaꝵ: nichil eẽ.¬
⁊ aliud ꝙͣ mane monumĩtũ. Ueni¬
aniu̾s ne̾ ad eius patrẽ. qui añ
regnanit: et qui fortasse plus
hẽbat in se ꝙ ex coitu tantori ele¬
mentor genitus ẽẽ dicatur. ui¬
deamus qͥd in eo fuerit deo dig.
In pͥmis illde ꝙ aureũ schũ nar¬
iatur hũisse: ꝙ iusticia sub eo
fu̾it in t̾ra. Teneo aliqͥd in eo
qd̾ in eius filio non fuit. Quid
eniꝰ tam cõueniens deo ꝙͣ iustũ
regimꝰ ac piũ sclm. Se d cũ ead̾
rõne natu esse cogito. nõ possũ
putare deũ sumũ: cũ uideam
t̾iam. et ego deũ qro ultra quẽ
nich est oĩo qui fons ⁊ origo
sit reꝵ. hic fit ncc̃e est. qui ce

Expanded text:
natura cum tres loues a theologis enumerari diceret, ait tertium fuisse Cretensem Saturni filium, cuius in illa insula sepulchrum ostenditur. quomodo igitur potest alibi deus esse uiuus alibi mortuus, alibi habere templum alibi sepulchrum? sciant ergo Romani Capitolium suum id est summum caput religionum publicarum nihil esse aliud quam inane monumentum. Veniamus nunc ad eius patrem, qui ante regnauit et qui fortasse plus habeat in se, quod ex coitu tantorum elementorum genitus esse dicatur.. uideamus quid in eo fuerit deo dignum, in primis illud quod aureum saeculum narratur habuisse, quod iustitia sub eo fuerit in terra. teneo aliquid in hoc, quod in eius filio non fuit. quid enim tam conueniens deo quam iustum regimen ac pium saeculum? sed cum eadem ratione natum esse cogito, non possum putare deum summum quo uideam erram. At ego Deum quaero, ultra quem nihil sit omnino, qui fons, et origo sit rerum. Hic sit necesse est, qui coelum
Abbreviated transcription (Latin):
iupit̾ postꝙͣ qͥnquies t̾ras cir¬
cunut. omĩbueꝰ imicis atq co¬
gnatis sius imꝑia dĩsit reliqͥt¬
q hoĩbus leges mores. frum̃ta¬
q parauit. młtaq alia bona
fecit iimortli glĩa memoriaq
affectus sempiterna. monim̃ta
sius reliq̃t. etate pessũa cta al pe¬
dibꝰ acta. in creta uitã co̾muta.
et ad deos abiit. eũqz currentes
filii curau̾nt. de corau̾ntq eum.
et sepulcrũ eius est in creta in
opido cuosso. et dr uesta hac̃ ur¬
bem creauisse. in quo sepulcro
eius est in st̾ptum antiquis lrĩs¬

Expanded text:
piter, postquam quinquies terras circuivit, omnibusque amicis atque cognatis suis imperia divisit, reliquitque hominibus leges, mores frumentaque paravit, multaque alia bona fecit, immortali gloria, memoriaque affectus, sempiterna monimenta suis reliquit: aetate pessum acta, ssum acta in Creta uitam commutauit et ad deos abiit eumque Curetes filii sui curauerunt decoraueruntque eum; et sepulchrum eius est in Creta in oppido Gnosso et dicitur Vesta hanc urbem creauisse; inque sepulchro eius est inscriptum antiquis li
Abbreviated transcription (Latin):
ait poeta hom reꝵq repptor.
ante cuiꝰ ortũ infinita hominũ
milia fuerũt. eoꝵ scilicet qui
saturno regnãte ure̾unt. et pͥ¬
ores luce ꝙͣ iupit᷑ st̃ potiti . ui¬
deo aliũ deũ regẽ̾ fuisse pͥmis tẽ

Expanded text:
ait poeta, hominum rerumque repertor, ait poeta, hominum rerumque repertor, ante cuius ortum infinita hominum milia fuerunt? eorum scilicet, qui Saturno regnante uixerunt et priores luce quam Iuppiter sunt potiti. nideo alium deum regem fuisse pri
Abbreviated transcription (Latin):
uis est igitur tam excors
putet. qui ne in t̾ra quid̃ debuit.
non insulse quid̾ poeta triũ phũ
cupidinis st̃psit. quo in libro nõ
modo potentissim deoꝵ cupidinẽ
fed et uictore facit. Enn̾atis eĩ
amoribus singloꝵ quibꝰ in ptãtẽ
cupidĩs dictionẽq uenisset. in¬
struit pompã in qua iupit̾ cũ ce¬
teris diis ante currũ t̾umphans
ducitur tathenatus. Elegant᷑
id quid̾ apoeta figuratũ. sed tñ
nõ mltũ distat auero. Qui emꝰ
uirtutis est expers. qui cupidi¬
tate ac libidinibus malis uin¬
citur. non cupidim ut ille fiuxit.
sed morti subiectus est sempi¬
t̾ne. Sed omictamus demoribꝰ
dic̾e. rem conside̾mus ut intelli¬
gant hommnes in qͥbus miseri
uersantur eiroribus. Regnare
in celo Iouem uulgus existiãt.
id doctis ꝑiter et indoctis ꝑsua¬
sũ est. qd̾ et religio ipã et p̾ca¬
ciones. et huni. et delubra. et
simlãtra demonstrãt. Eund̾ tñ
saturno et rea genitũ cõfitẽt᷑
quomodo pt̾ deus uidi̾. aut bt

Expanded text:
uis est igitur tam excors putet, qui ne in terra quidem debuit? non insulse quidam poeta triumphum Cupidinis scripsit, quo in libro non modo potentissimum deorum Cupidinem, sed etiam uictorem facit. enumeratis enim amoribus singulorum, quibus in potestatem Cupidinis dicionemque uenissent, instruit pompam, in qua Iuppiter cum ceteris diis ante currum triumphantis ducitur catenatus. eleganter id quidem a poeta figuratum, sed tamen non multum distat a uero. qui enim uirtutis est expers, qui cupiditate ac libidinibus malis uincitur, non Cupidini ut ille finxit, sed morti subiectus est sempiternae. sed omittamus de moribus dicere, rem consideremus, ut intellegant homines in quibus miseri uersentur erroribus. regnare in caelo Iouem uulgus existimat: id et doctis pariter et indoctis persuasum est, quod et religio ipsa et precationes et hymni et delubra et simulacra demonstrant. eundem tamen Saturno et Rhea genitum confitentur. quomodo potest deus uideri aut, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓtit. salutẽ tribuit. uictũ młti¬
plice̾ sb̾mĩstrat. nõ intllĩt bene¬
modo putat. gͦ nõ imꝑitus m ͦ¬
sed ec̃ impius est. qui noĩe Iouis
uirtute sũme ptãtis iminuit.
Quare si ioue et ex rebus gestis
et ex moribus hommiẽ fuisse in
t̾raqz regnasse dep̾hendimus:
suꝑest ut morte̾ qͦ eius inuesti¬
genius. Enmmus ĩ sacra histoͣ
descͥptis omibus q̃ in uita sua¬

Expanded text:
ertit, salutem tribuit, uictum multiertit, salutem tribuit, uictum multiplicem sumministrat. non intellegit benea deo putat. ergo nosed etiam impius est, qui nomine Jovis virtutem summae potestatis imminuit. Quare si Jovem et ex rebus gestis et ex moribus hominem fuisse, in terraque regnasse deprehendimus, superest ut mortem quoque ejus investigemus. Ennius in sacra Historia, descriptis omnibus quae in
Abbreviated transcription (Latin):
eirores suos hac excusacõe defende̾:
qui cõnicti de uno deo. cũ id nẽre
non pñt: ip̃m se colere affmant.
u̾m hoc sͥ placere ut iupit̾ noĩe¬
tur. Quo quid absurdius: Iupit̾
emꝰ sine contub̾mo cõiugis fibie¬
q coli nõ solet. unde qui sit appet.
nec fas eẽ id nom eo tnͣffr̾ĩ ubi
nec min̾ua est ulla nec iino.
Quid ꝙ huius noĩs ꝓpͥetas non
dictos cic̾o int̾pretatur. et iupit̾
qiͣ iuuãs pr̃̾ dicitur. qd̾ nom̃ in
deu̾ mĩme congunt. qr iuuare ho¬
minis est. opis aliqͥd cõfe̾ntis ĩ
eñ qui sit alienus. et exigui be¬
nefitu. Nemo sic deũ p̾tatur ut
se adiuuet. sed ut fiuet. ut uitã
salutẽq tribuat. qd̾ młto plus
ac maius est ꝙͣ iuuare. Et qm̃
de prẽ loquim᷑. nullus pater dr̃
filios inuare. cũ eos gu̾at aut
educat. illud eni leuius est: ꝙͣ
ut eo u̾bo magnitudo pat̾m be¬
neficn expͥmatur. ꝙ̃to id ma¬
illuĩanur. qui nobis uitã imi¬

Expanded text:
errores suos hac excusatione defendere: errores suos hac excusatione defendere: qui conuicti de uno deo cum id negare non possunt, ipsum se colere adfirmant, uerum hoc sibi placere ut Iuppiter nominetur. quo quid absurdius? Iuppiter enim sine contubernio coniugis filiaeque coli non solet. unde qui sit apparet, nec fas est id nomen eo transferri ubi nec Minerua est ulla nec ulla. quid quod huius nominis proprietas non dictos Cicero interpretatur et Iuppiter quasi iuuans pater dicitur: quod nomen in deum minime congruit, quia iuuare hominis est opis aliquid conferentis in eum qui sit alienus, et exigui beneficii. nemo sic deum precatur, ut se adiuuet, sed ut seruet, ut uitam salutemque tribuat: quod multo plus ac maius est quam iuuare. et quoniam de patre loquimur, nullus pater dicitur filios iuuare, cum eos generat aut educat. illud enim leuius est quam ut eo uerbo magnitudo paterni beneficii exprimatur. quanto id mainluminamur, qui nobis uitam inp
Abbreviated transcription (Latin):
tiou̾sia erant. Item si quis qͥd
noui inuen̾at. qd̾ ad uitã hũa¬
nam utile esset: es ueniebant
atq ioni ostendebãt. Multa ĩ
hũc modi poete tnfferũt: non
ut in deos menciant᷑ͬ qͦs colũt
sed ut figuris usi coloribus ue¬
nustate̾ ac leporẽ carmĩbus suis¬
saddant. Qui at̾ non intllĩgũt
quomodo aut qͣre quidqz figu¬
retur. poetas uelut mendaces
deioue feruntur. mi̾me cõueñe
in deũ uidebantur duos ioues
ferunt: unũ nat᷑alem. et alt̾m
fabulosũ. uid̾unt exꝑte quod
erat uerum. eu̾ scilz dequo poe¬
te loqũtur hoĩem fuisse. In a¬
lio ant̾ naturali ione bulgan
cõsuetudine religiome inducti
ecrauerũt ꝙ in deũ nom̃ homĩs
tũstulerunt. Qui ut supͣ diximꝰ
qr solus est nõ indiget noĩe. Ioue
aut̃ illuꝰ esse qui sit ex ope sat᷑noq
natus: negari nõ pt̾. uana igit᷑
ꝓsuasio est eoꝵ: qui nom̃ iouis
sũmo deo tribuũt. Solent ei̾ qͣd̾

Expanded text:
trouersia erant. item si quis quid trouersia erant. item si quis quid noui inuenerat quod ad uitam humanam utile esset, eo ueniebant atque loui ostendebant. multa in hunc modum poetae transferunt, non ut in deos mentiantur, quos colunt, sed ut figuris uersicoloribus uenustatem ac leporem carminibus suis addant. qui autem non intellegunt quomodo ant quare quidque figuretur, poetas uelut mendaces  ea quae de Ioue feruntur minime conuenire in deum uidebantur, duos Ioues fecerunt, unum naturalem alterum fabulosum. uiderunt ex parte quod erat uerum, eum scilicet de quo poetae loquantur hominem fuisse, in illo autem naturali Ioue uulgari consuetudine religionis inducti errauerunt, quod in deum nomen hominis transtulerunt, qui ut supra diximus quia solus est, non indiget nomine. Iouem autem illum esse qui sit ex Ope Saturnoque natus, negari non potest. uana igitur persuasio est eorum qui nomen Iouis summo deo tribuunt. solent enim quidam
Abbreviated transcription (Latin):
uen̾unt. Quomodo id probari
pt̾: nimirũ uet̾es historie do¬
cent. Antiquus doctor enheme¬
rus qui fuit ex ciuitate messe¬
na res gestas ious et cetoꝵ
qui dii putantur: collegit. hi¬
storiãq cõtexuit ex titulis et
instͥpcionibus sacris. q̃ in an¬
ti quissuns templis hẽbant᷑ .
maxieq in templo iouis tri¬
phili ubi aureã colũnã posi¬
tam esse ab ipõ ioue titulus
indicabat. in qua colũpna
uerba st̃. ibi iupit̾ neptuno im¬
pui dat maris: ut insulis om̃i¬
bus. et que secus mare lota eent
omĩbus regnaret. uera st̃ gͦ ꝯ̃
loquũtur poete. sed obtentu aliqͦ
specieq uelata. Pt̾ et mons olĩ¬
pus figurã poetis dedisse ut io¬
uem dice̾nt celi eẽ regnũ sorti¬
tum: ꝙ olmipus ambiguũ nom̃
est. et montis et celi. In olimn¬
po autẽ ioue̾ hĩtasse docet ead̾¬
historia qͥ dicit. Ea tempestate
iupit̾ in monte olipo maxĩa
bite ꝑtem colebat. et eo ad eũ
in ius ueniebant. si q̃ res in cõ¬

Expanded text:
uenerunt. quomodo id probari potest? nimirum ueteres historiae docent. antiquus auctor Euhemerus, qui fuit ex ciuitate Messene, res gestas Iouis et ceterorum qui dii putantur collegit historiamque contexuit ex titulis et inscriptionibus sacris quae in antiquissimis templis habebantur maximeque in fano Iouis Triphylii, ubi auream columnam positam esse ab ipso Ioue titulus indicabat, in qua columna uerba sunt : ubi Iuppiter Neptuno imperium dat maris et insulis omnibus et quae secundum mare loca essent omnibus regnaret. uera sunt ergo quae locuntur poetspecieque velata. Potest et mons Olympus figuram poetis dedisse, ut Jovem dicerent coeli regnum esse sortitum; quod Olympus ambiguum nomen est et montis, et coeli. In Olympo autem Jovem habitasse docet historia eadem, quae dicit: « Ea temIuppiter in monte Olympo maximam partem uitae colebat et eo ad eum in ius uenie-, bant, si quae res in con
Abbreviated transcription (Latin):
cione obsturatũ. quo ueritas ĩ¬
uoluta tec̾etur: sicut illd de sor¬
ticione regnoꝵ. aiunt eñ Iom
celũ obtigisse. neptimo mare.¬
mare. Inferna plutoni. Cur nõ
t̾ra potius in sortẽ terciã beĩt.
uͭ ꝙ in t̾ra gesta res est. Ergo
illud in uero est. ꝙ regnũ orbis

Expanded text:
tione obscuratum, quo ueritas intione obscuratum, quo ueritas inuoluta tegeretur, sicut illut de sortitione regnorum. aiunt enim Ioui caelum optigisse, Neptuno mare, inferna Plutoni. cur non terra potius in sortem tertiam uenit? nisi quod in terra gesta res est. ergo illud in uero est, quod regnum orbis
Abbreviated transcription (Latin):
dicta st̃. Curigitur sic ficurãt᷑
sic colũtur: nͥ forte non tm̃ poete
sed pictores eciã fictores q ia¬
gnm menciũtur. Si eñ hic est
iupit̾ qui a uobis dr̃ deus. si nõ
is est qui ex saturno et ope natꝰ
est. nõ oportuit nͥ solius simula¬
crũ in templis omibus collocari.
Quid sibi młieꝵ effigies uolũt.¬
qͥd sexus inf̾r̾ius in ꝙ̃ st cecidi̾t iupit̾
eũ uere ipĩ lapides homine fa¬
tebuntur. Mentitos esse poetas
aiũt: et his tñ credunt. ymo
uero non esse mentitos ie ipsa
probant. Ita en̾ deoꝵ simlãcra
cõfingurit: ut ex ipã diu̾sitate
sexus appeat uera esse qͥ dicũt
poete. nã qd̾ aliud argum̃tũ
ht̾ imago catamiti et effigies
aquille cũ ante pedes iouis po¬
mĩtur in templis. et cũ ipso
ꝑit̾ adorantur: nͥ ut nephãdi
sceleris ac stupri menoria ma¬
neat in eternũ. Non ictitur a
poetis totũ fictum est: aliquid
forte traductũ. et obliqua ficta¬

Expanded text:
dicta sunt? Cur igitur sic figurantur, dicta sunt? Cur igitur sic figurantur, sic coluntur? nisi forte non tantum poetae, sed pictores etiam fictoresque imaginum mentiuntur. Si enim hic est Jupiter, qui a vobis dicitur deus, si non is est, qui ex Saturno et Ope natus est, non oportuit nisi solius simulacrum in templis omnibus collocari. Quid sibi muliequid sexus infirmus? in quem si cecidit hic Iuppiter, eum uero ipsi lapides hominem fatebuntur. mentitos esse poetas aiunt et his tamen credunt: immo uero non esse mentitos re ipsa probant. ita enim deorum simulacra confingunt, ut ex ipsa diuersitate sexus appareat uera esse quae dicunt poetae. nam quod aliud argumentum habet imago Catamiti et effigies aquilae, cum ante pedes Iouis ponuntur in templis et cum ipso pariter adorantur, nisi ut nefandi sceleris ac stupri memoria maneat in aeternum? nihil igitur a poetis in totum fictum est, aliquid fortasse traductum et obliqua figura
Abbreviated transcription (Latin):
tñsuasse illam sed nauigasse. Ig̾.
qui sape sͥ. uidentur qz intelli¬
ttunt uiuũ t̾renĩq corpris in
celo esse non posse: totã gamime¬
deam fabulã pro flõ repudianit.
nec sentiũt in t̾ra id esse factũ
qr res ac libido ipã t̾rena est. nõ
te. qd si fac̾e̾nt essent uanissĩ.
sed rebus gestis addid̾unt ꝙ̃dã
colorem. nõ em̃ obtrectantes illa
dicebant. sed ornare cupientes. hĩc
hoĩes decipiuntur. maxie̾ ꝙ dñ
hec oĩa ficta esse a poetis arbitrã¬
tur. colunt qd̾ ignorant. nestiũt
emꝰ qͥd sit poetice licencie modꝰ
qͦusq progredi fingendõ liteat.
cũ officiũ poete in eo sit. ut ea
q̃ uere gesta st̃: in alias spẽs o¬
bliquis figuracionibus cũ decore
aliquo conu̾sa traducat. totum
antẽ qdͥ referae fingtere id est in¬
eptii esse. et mendace pocius ꝙͣ po¬
etam. Sed finx̾unt ista q̃ fabu¬
losa creduntur nõ eciã illa que
de dus feninis deoꝵ qͦ cõmibus

Expanded text:
tranasse illam, sed nauigasse. igitur tranasse illam, sed nauigasse. igitur qui sapere sibi uidentur, quia intellegunt uiuum terrenumque corpus in caelo esse non posse, totam Ganymedeam fabulam pro falso repudiant nec sentiunt in terra id esse factum, quia res ac libido ipsa terrena est. non tae, quod si facerent, essent uanissimi, sed rebus gestis addiderunt quendam colorem. non enim obtrectantes illa dicebant, sed ornare cupientes. hinc homines decipiuntur, maxime quod dum haec omnia ficta esse a poetis arbitrantur, colunt qenim, qui sit poeticae licentiae modus; quousque progredi fingendo liceat: cum officium poetae sit in eo, ut ea, quae gesta sunt vere, in alias species obliquis figurationibus cum decore aliquo conversa traducat. Totum autem, quod referas, fingere, id est ineptum esse, et mendacem potius quam poetam. Sed finxerint ista, quae fabulosa creduntur; num etiam illa, quae de diis foeminis, deorumque connubiis
Abbreviated transcription (Latin):
ut alius sit postea futurus. Si
clarũ fiet exemplo qd̾ infe̾nus
Danẽ uiolaturus aureos iũnos
largit̾ in sinũ eius infudit. hec
stupri m̾ces fuit. At poete qui qͣ
de deo loq̃bantur. ne auctoritati
credite maiestatis infring̾ent.
funre̾unt ip̃m in aureo imbre de¬
lapsũ: ead figura qua imbres
fi̾eos dicunt. cũ młtitudinẽ telor
sagittaꝵq destribũt. Rapuisse
di in aquilla catamitũ. poeticus
color est. sed aut ꝑ legionẽ rapil¬
nauis in qua impositus est: tu¬
telam hiũt in a qͥlla ficturatã
sinit tanrus cũ rapuit et tnͣsue¬
uit curo pã. Eod̾̃ modo conũtisse
in boue traditur yo ynachi filiã
Que ut irã iunonis effuggeret.
ut erat iam setie obsita iam bos
tũqr uenisse atq ibi recepta pri¬
stnia spe̾ dea facta q̃ nũc isis uo¬
tatur. Qeuo igitur arginĩto pro¬
bari pt̾ nec europa̾ in tauro se¬
disse. nec yo bonẽ factã. ꝙ c̾tus
dies h̃ in fastis quo isidis naui¬
ituiꝰ celebratur. que res docet nõ

Expanded text:
ut alius sit postea futurus. Si clarum fiet exemplo quod inferemus. Danaen uiolaturus aureos nummos largiter in sinum eius infudit, haec stupri merces fuit. at poetae, qui quasi de deo loquebantur, ne auctoritatem creditae maiestatis infringerent, finxerunt ipsum in aureo imbre delapsum eadem figura qua imbres ferreos dicunt, cum multitudinem telorum sagittarumque describunt. rapuisse dicitur in aquila Catamitum: poeticus color est. sed aut per legionem rapunauis in qua est inpositus tutelam habuit in aquila figuratam, sicut taurum, cum rapuit et transvexit Europam. eodem modo conuertisse in bouem traditur lo Inachi filiam, quae ut iram Iunonis effugeret, ut erat iam saetis obsita., iam bos, tumque uenisse atque ibi recepta pristina specie dea facta quae nunc Isis uocatur. quo igitur argumento probari potest nee Europam in tauro sedisse nec Io bouem factam? quod certus dies habetur in fastis quo Isidis nauigium celebratur: quae res docet non
Abbreviated transcription (Latin):
fugor a sustme. singulis autẽ
gnibus ad ꝓpulsandos impetꝰ
ext̾nos sua ꝓpria mummenta
cõstituit ut aut nat᷑alibus telis
repugnẽt forcioribus. aut q̃
st̃ mibeciliora substrahant se
ꝑiculis ꝑnicitate fugiendi.
aut q̃ siml et uiribus et celi̾ta¬
te ndigent astu se protegãt.
aut la tibul sepiant. Itaqz alia
eoꝵ uel plumis leuibus ĩ sub¬
hine suspensa sunt. uel sufful¬
ta ungulis. uel instructa corm¬
bus. quibusdã in ore arma st̃
dentes. aut in pedibꝰ ungues.
nulliq mummentũ ad custo¬
diam sui deest. Si qua uero ĩ
p̾dam maioribus cedunt. ne
tamen stirps eoꝵ funditus in¬
firet. aut in ea st̃ relegatare¬
gione ubi maiora esse non pos¬
sunt. aut acceꝑunt ub̾em ge¬
nerandi fecunditatem. ut et
bestus que sangnine alunt᷑¬
uictus suppetẽt ex illis. et illatã
tñ cladem adcõsmacionẽ gn̾is.
multitudo ipsa suꝑaret. Caphñ¬

Expanded text:
frigorum sustinere. Singulis autem frigorum sustinere. Singulis autem generibus ad propulsandos impetus externos sua propria munimenta constituit, ut aut naturalibus telis repugnent fortioribus aut quae sunt inbecilliora, subtrahant ae periculis pernicitate fugiendi aut quae simul et uiribus et celeritate indigent, astu se protegant aut latibulis saepiant. itaque alia eorum uel plumis leuibus in sublime suspensa sunt uel suffulta ungulis uel instructa cornibus, quibusdam in ore arma sunt dentes aut in pedibus adunci ungues: nulli munimentum ad tutelam sui -deest. si qua uero in praedam maioribus cedunt, ne tamen stirps eorum funditus interiret, aut in ea sunt religata regione, ubi maiora esse non possunt, aut acceperunt uberem generandi fecunditatem, ut et bestiis quae sanguine aluntuuictus suppeteret ex illis et inlatam tamen cladem ad conseruationem generis multitudo ipsa superaret. h
Abbreviated transcription (Latin):
rep̾hendes ꝙ in rebus
obsturis coner aliquid disputare.
cum uideas tanta tem̾itate hoĩes
extitisse qui uulgo phĩ noĩant᷑
abdita deus esse uoluit strutarẽ¬
tur. ac nat᷑am reꝵ celestiũ t̾re¬
norqz conq̾rerent. que a nobis
longe remoteqz neqz oculis con¬
trectari. neq tangi manu. neq
ꝑcipi sensibus possunt. et tam̃
de illaꝵ oñ rõne sic disputant.
ut ea q̃ asẜunt probata et cogͣta
uideri uelint. Quid est tandem
cur nobis miudiosum quisꝙͣ
putet. si rõnem corpous nr̃i ĩ¬
spic̾e. et cõtemplari uelimus:
q̃ plane obstura nõ est. qr ex ip¬
sis menbror officiis et usibus
quidq factum sit. nobie intel
lig̾e licet. Dedit enĩ hoĩ artifex
ille artifex nr̃ ac parens deus
sensũ atq rõnem. ut ex eo ap¬
pareat nos ab eo esse gn̾atos
qr ipẽ in telligencia. ipse sensꝰ
attribuit ꝙͣadmod̾ tñ uita eoꝵ
tucior esset proiidit. oues eĩ
suis ex se pellibus texit. quo fa¬
cilius possent uim biumaꝵ et

Expanded text:
rehendas quod in rebus obscuris coner aliquid disputare, cum uideas tanta temeritate homines extitisse, qui uulgo philosophi nomabdita deus esse uoluit, scrutarentur ac naturam rerum caelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae neque oculis contrectari neque tangi manu neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea quae adferunt probata et cognita uideri uelint. quid est tandem cur nobis inuidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari uelimus? quae plane obscura non est, quia ex ipsis membrorum officiis et usibus quidque factum sit, intellegere nobis licet. Dedit enim homini artifex ille noster ac parens deus sensum atque rationem, ut ex eo appareret nos ab eo esse generatos, quia ipse intellegentia, ipse sensus attribuit, quemadmodum tamen uita earum tutior esset, ante prouidit. omnes enim suis ex se pellibus terit, quo facilius possent uim pruinarum ac
Abbreviated transcription (Latin):
ad iusticiam p̾cepit. queqz nos
dei magisterio de. untute ac
ueritate disserimus. Quibus
si repugnare audebunt. hostes
fateantur. Aggrediar muc
qd̾ suꝑest ut fis oꝑi possit
impomi. Id autem suꝑest. ut de
iudicio dei disseramus qd̾ tum
constituetur: cum dñs nr̃ re
dierit in t̾ram. ut unicuiq ꝓ
m̾ito aut p̾mium ꝑsoluat. aut
penam. Itaq ut in quarto libͦ
de pͥmo aduentu eius diximus
sic in hoc scdm̃ referemus ad¬
uentum: quẽ iudei qͦͦ et confi¬
tentur et sperant. sed frustra
quiꝰ ncc̃e est a deos consolandos
reu̾tatur. ad quos conuotãdos
pͥus uen̾at. Nam qui uiolam̃t
sentante pacientur. quippe qͥ
pctĩs omnibus inqͥnati et in¬
suꝑ sancto cruore ꝑfusi. ab illo
ipso cui nephandas manus
intulerunt: sint ad et̾na sup¬
plicia destinati. Sedent no¬
bis contra iudeos seꝑata ma¬
tĩa. in qua illos eiroris et
sceleris reuincemus.

Expanded text:
ad iustitiam praecipit quaeque nos ad iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate dsi repugnare audebunt, necesseitiaeque fateantur. Aggrediar nunc quod superest, ut finis operi possit imponi. Id autem superest, ut de judicio Dei disseramus: quod tum consdierit in terram, ut uni cuique pro merito aut praemium persoluat aut poenam. itaque ut in quarto libro de primo aduentu eius diximus, sic in hoc secundum referemus aduentum, quem Iudaei quoque et confitentur et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius uenerat. nam qui uiolaruntensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati et insuper sancto cruore perfusi ab illo ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati. sed erit nobis contra Iudaeos separata materia, in qua illos erroris et sceleris reuincemus.
Abbreviated transcription (Latin):
et reri indigencia ex̾cuit: et ca¬
paces uirtutis effecit. Nam fi
uirtus est tollerancia maloꝵ nõ
capiunt igitur uirtutem quise¬
per in bonis fuerunt. qr niala
neq exꝑti st̃: neqz ferre pñt.
assuetudine ac desiderio bonoꝵ
que sola nouerunt. So fit ut
papes et hũiles deo credant
facilius qui st̾ expediti ꝙͣ diui¬
tes qui st̃ impedimentis płĩbus
implicati ymo cathenati et cõ¬
pediti ẜuumit ad mitũ dñe cupi¬
ditatis: que illos inextucabili¬
bus uniculis irretiuit. nec pñt
in celum aspicere. qm̃ mens eoꝵ
in t̾ram prona. humiq defixa
est. uirtutis autẽ uia non capit
magna onera gestantes. angu¬
stus admod̾ trames est ꝑ quem
iustitia hominẽ deducit in celum
hũc tenere non potest nͥ qui fu¬
ent expeditus ac midus. Nam
isti locupletes multis et ingẽ¬
tibus sarcinis onerati. ꝑ uiam
mortis incedũt. que latissima
est. qm̾ late ꝑdicio dñatur. his
aterba st. his uenena que deꝰ

Expanded text:
et rerum indigentia exercuit, et caet rerum indigentia exercuit, et capaces virtutis effecit. Nam si virtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo virtutem, qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt, neque ferre possunt assuetudine ac desiderio bonorum, quae sola noverunt. Eo fit, ut pauperes et humiles Deo credant facilius, qui sunt expediti, quam divites, qui sunt impedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad nutum dominae cupiditatis, quae illos inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus. nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mortis incedunt, quae latissima est, quoniam late perditio dominatur. his acerba sunt, his uenena quae deus
Abbreviated transcription (Latin):
rias igne̾q nut. utiqz incre¬
dibilia nos afferre dicunt qr
uubu̾ant aures eoꝵ p̾cepta cõ¬
tmnencie que illos a uoluptatibꝰ
suis prohibent. quibus anmã
suã cum corpore adiudica u̾int.
Qui uero ambicione in flati aut
amore potencie inflãmati om̃e
studiũ suũ ad honores acqͥrẽdos
contulerunt. nec si solem quid̃
ipm̃ gestemus in manibus fidẽ
comodabunt ei doctͥne que illos
iubet omĩpotencia et honore con¬
tempto hules uiuere. atq ita hu¬
miles ut et acciꝑe iniuriam pos¬
sint. et referre nolint si acceꝑuit
hii st̾ homines qui contra uerita¬
tem clausis oculis quoquomodo
latrant. Qui autẽ sam erunt id
est non ita uicus iiuersi ut in¬
sa nabiles fint et credent his et
libent̾ accedent: et quecũq di¬
cunus aꝑta et plana et simpli¬
cia. et qd maxĩe opus est. uera
et iexpugnabilia illis uidebũt
Nemo uirtuti fauet nͥ qui seqͥ
potest. Sequi at̾ non facile est
omĩbus hn pñt quos pauꝑtas

Expanded text:
rias ignemque ruunt, utique increrias ignemque ruunt, utique incredibilia nos adferre dicunt, quia uulnerant aures eorum praecepta continentiae, quae illos uoluptatibus suis prohibent quibus animam suam cum corpore adiudicauerunt. qui uero ambitione inflati aut amore potentiae inflammati omne studium suum ad honores adquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum gestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et referre nolint, si acceperint. hi sunt homines qui contra ueritatem clausis latrant. Qui autem sani sunt, vel erunt, id est, non ita vitiis immersi, ut insanabiles sint, et credent his, et libenter accedent; et quaecumque dicimus, aperta, et plana, et simplicia, et quod maxime opus est, vera et inexpugnabilia illis videbuntur. Nemo virtuti favet, nisi qui sequi potest; sequi autem non facile est omnibus: ii possunt, quos paupertas
Abbreviated transcription (Latin):
dicus in hac re fuit: qui ait et
ortum aliqn̾. et aliqñ esse ꝑitu¬
rum. Nec tñ rõnem ullam redd̾e
potuit: aut qͥbus de causis tm̃ h
opus. aut quo tprẽ resoluatur.
nec comecturis id asseqͥmur. sed
leuit odoratos. ut tñ unde eos
odor ille saprẽ tam suauis. tam
monere lectores qi hec nrã que
tradimus. pͣue uicioseqz men¬
tes aut oĩo non intelligant. he¬
betatur enim acies eoꝵ t̾renis
cupiditatibus. que sensus om̃s
g̾uant imbecillesqz redditnt.
aut eciam si intelligent dissilã¬
bunt tñ. et hec uera esse nolẽt.
quia trahũtur a uiciis. et scien
tes malis suis fauent. quoꝵ
suauitate capiuntur. et uirtu¬
tis uiam deserunt cuius acerbi¬
tate offenduntur. Nam qui a¬
naricia et opum iexplebili
quad̾ siti flagrant qr nõ pñt
uenditis aut dilargitis que
amant. tenui cultu uitam de¬
gere: sine dubio id maliit eẽ
fictum quo desiderris renũciare
coguntur. Item qui libidinum sti¬
mulis incitati ut ait poeta in fu¬

Expanded text:
dicus in hac re fuit; qui ait, et ortum aliquando, et aliquando esse periturum. Nec tamen rationem ullam reddere potuit, aut quibus de causis tantum hoc opus, aut quo tempore solvatur. nec conjecturis id assequimur, sed leviter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suavis, tam monere lecturos, quod haec nostra quae tradimus; pravae vitiosaeque mentes aut omnino non intelligent hebetatur enim acies eorum terrenis cupiditatibus, quae sensus omnes gravant, imbecillesque reddunt; aut etiam si intelligent, dissimulabunt tamen, et haec vera esse nolent, quia trahuntur a vitiis, et scietes malis suis fauent, quorum suauitate capiuntur, et uirtutis uiam deserunt, cuius acerbitate offenduntur. nam quia auaritia et opum inexplebili quadam siti flagrant, quia non possunt uenditis aut dilargitis quae amant tenui cultu uitam degere, sine dubio malunt id fictum quo desideriis suis renuntiare coguntur. item qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta, in fu