comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quoq uelut hominũ & equorũ qnta
de illa conflictatione exprimi pote¬
rant inuenerunt. Si gͦ ueracit᷑ in t̾
se numina pugnauerunt: iã bella
ciuilia excusantur humana. Consi¬
deretur tamen. que sit taliũ deoꝵ
uł malicia uł miseria. Si autem se
pugnasse finxerunt: quid aliud ege¬
runt nisi ut sibi romani bellando ci¬
uiliter tamqͣm deors exemplo nullũ
nefas adinittere uiderent᷑. Iam enin
cȩꝑant bella ciuilia: & aliqͦt nefando¬
rum p̾liorum strages execranda preces¬
serat. lam multos mouerat qͦd milec
quidam dũ occiso spolia detraheret.
frẽm nudato cadauere agnouit: ac de¬
testatus bella ciuilia. seipsum ibi ꝑi¬
mens frat̾no corpori adiunxit. Ut gͦ
huiꝰtanti mali minime tederet. s ar¬
moꝵs scelestorũ magis magisq ardor
incresceret: noru demones quos illi
dos putantes colendos & uenerandos
arbitrabant᷑. inter se pugnantes ho¬
minib apparere uoluerunt.: ne imiita¬

Expanded text:
quoque uelut hominum et equorum, quanta quoque uelut hominum et equorum, quanta de illa conflictatione exprimi poterant, inuenerunt. Si ergo ueraciter inter se numina pugnauerunt, iam bella ciuilia excusantur humana; consideretur tamen quae sit talium deorum uel malitia uel miseria: si autem se pugnasse finxerunt, quid aliud egerunt, nisi ut sibi Romani bellando ciuiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere uiderentur? Iam enim coeperant bella ciuilia, et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. Iam multos mouerat, quod miles quidam, dum occiso spolia detraheret, fratrem nudato cadauere agnouit ac detestatus bella ciuilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit. Ut ergo huius tanti mali minime taederet, sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret, noxii daemones, quos illi deos parbitrabantur, inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt; ne imita
Abbreviated transcription (Latin):
quantum nocuit cupiditati: qua fa¬
ctum ẽ ut immoderatis in hians et
sccsis reb elatus & precipitatus. ma¬
gis ipse ꝑiret inmorib. qmͣ inimicos
incorporib ꝑderet. Hec illi dii uere
tristia. uereq lugenda. ñ extis. non
augurus ñ cuiusqͣm somnio uel
uaticinio p̾nuntiabant. Magis enĩ
timebant ne corrigeretur qͣm ne uin¬
ceretur. immo satis agebant ut ui¬
ctor ciuiũ głosus. uictus atq captiuus
nefandis uitiis. & ꝑ hec ipsis etiam
demonib multo obstrictius subde¬
ñ uideat. nͥ qui tales dõs imitari ma¬
gis eligit qm diuina gr̃a ab eorũso¬
cietate separari. qͣntum moliantur
maligni isti sp̃s suo exemplo uelut
diuinã auctoritatẽ p̾bere sceleribͤ
planicie. ubi ñ multo post ciuiles a¬
cies nefario pͣlio conflixerunt. ipsi¬
inter se prius pugnare uisi st̾aamq
ibi primũ auditi sunt ingentes fra¬
gores: moxq multi se uidisse nunti¬
arunt ꝑ aliquot dies duas acies p̾li¬
ari. Que pugna ubi destitit: uestigia

Expanded text:
quantum nocuit cupiditati; qua factum est, ut inmoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus, quam inimicos in corporibus perderet. Haec illi di uere tristia uereque lugenda non extis, non auguriis, non cuiusquam somnio uel uaticinio praenuntiabant. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne uinceretur. Immo satis agebant, ut uictor ciuium gloriosus uictus adque captiuus nefandis uitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subdenon videat, nisi qui tales deos imitari magis elegit, quam divina gratia ab eorum societate separari, quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus, planitie, ubi non multo post civiles acies nefario pinter se prius pugnare uisi sunt. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores, moxque multi se uidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Quae pugna ubi destitit, uestigia
Abbreviated transcription (Latin):
Ilotiptis certe nr̃e memoriȩ uici¬
nis temporib platonemcet̾is
excellentius intellexisse laudatur. Is
cum de humanis animis ageret: pat̾
inquit misericors. mortalia illisum¬
cla faciebat. Ita hoc ipsum qͦd mor¬
tales sunt homines corpore: ad mi¬
sccłiam dĩpatris ꝑtinere arbitratus
est. ne semꝑ huius uite miseria te¬
nerentur. Hac misericordia indigna
iudicata ẽ inquitas demonũ: que
manimi passiui miseria ñ mortale
sicut homines. s et̾num corpus ac¬
cepit. Essent quippe feliciores ho¬
minib. si mortale cum eis haberent
corpus. & cum diis animũ beatum.
essent autẽ pares hominib: sicum
ammo nusero corpus salte mortale
cum eis habere meruissent: sitamen
ac. quirerent aliquid pietatis. ut ab
erumnis uł inmorte requiescerent.
Nunc uͦ non solum feliciores hominib
non sunt animo misero: s etiam mise¬
riores sunt ꝑpetuo corporis unculo.
Non enim aliqua pietatis & sapientie

Expanded text:
lotinus certe nostrae memoriae uicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur. Is cum de humanis animis ageret: Tater, inquit, misericors mortalia illis uincla faciebat.\' Ita hoc ipsum, quod mortales sunt homines corpore, ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est, ne semper huius uitae miseria tenerentur. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum, quae in animi passiui miseria non mortale sicut homines, sed aeternum corpus accepit. Essent quippe feliciores hominibus, si mortale cum eis haberent corpus et cum dis animum beatEssent autem pares hominibus, si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent; si tamen acquirerent aliquid pietatis, ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero, sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. Non enim aliqua pietatis et sapienti
Abbreviated transcription (Latin):
offerebant. & scenicos probrosos ha¬
berent ꝑ quos illã uoluptatẽ siue ho¬
norem diis exhiberi petentib & nisi
fieret irascentib eoꝵs admonitione
didicerant: p̃sertim cum labeo quẽ
huiuscemodi rerum ꝑttissimũ p̃di
cant. numina bona anuminib malis
ista etiam cultus diuersitate distin¬
guat. ut malos dõs ꝓpitiari cedib &
tristib supplicationib asserat. bonos
autẽ obsequuis letis atq iocundis.
qualia sunt ut ipse ait ludi conuiuia.
lectisterma: Qd totum quale sit. po¬
stea sid̾s iuuerit diligentiꝰ ostendemꝰ.
Nunc ad rem p̾sentẽ qͦd attinet siue diis¬
omĩb omĩa tamqͣm bonis ꝑmixte
tribuant᷑. neq enim ẽẽ decet malos
dõs cum potius isti qͥa tm mundi st̃
sp̃s om̃s sint mali:ͥ siue certa discre¬
tione sicut labeoni uisũ ẽ. illis illa.
istis ista distribuant᷑ obsequia: com¬
petentissime greci utrosq honori
ducunt & sacerdotes ꝑ quos uictime

Expanded text:
offerebant, et scaenicos probrosos haofferebant, et scaenicos probrosos haberent, per quos illam uoluptatem siue honorem dis exhiberi petentibus et, nisi fieret, irascentibus eorum admonitione didicerant? cum praesertim Labeo, quem huiucant, numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diuersitate distinguat, ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus adserat, bonos autem obsequiis laetis atque iucundis, qualia lectisternia. Quod totum quale sit, postea, si Deus iuuerit, diligentius disseremus. Nunc ad rem praesentem quod adtinet, siue omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur neque enim esse decet deos malos, cum potius isti, quia inmundi sunt spiritus, omnes sint mali, siue certa discretione, sicut Labeoni uisum est, illis illa, istis ista distribuantur obsequia, conpetentissime Graeci utrosque honori ducunt, et sacerdotes, per quos uictimae
Abbreviated transcription (Latin):
fabularũ ñ paruo ciuitatis honore di¬
gnos existimart̃. Siqͥdem qͦd in eo qͦq
de re publica libro cõmemoratur. ꝙ es
pacis acbelli legatũ adphilippũ athe¬
menses sepe miserunt. Non enĩ con¬
sentaneũ putabatur. cũ easdẽ artes
eosdemq scenicos ludos etiam diis suis
acceptos uiderent: illos eorum ꝑ quos
agerentur infamiũ loco ac numero
deputare. Hec greci turpiter quidem
s sane dus suis omĩno congruenter.
qui nec uitam ciuiũ lacerandã linguis
poetarũ & histrionum subtrahere au¬
si sunt: a quib cernebant deors uitã
eisdem ipsis diis uolentib & libentib
carpi: & ipsos homines ꝑ qͦs ista inthe¬
atris agebant᷑. quȩ numinib quib
subditi erant grata ẽẽ cognouerant.
ñ solum minime sꝑnendos inciuita¬
te. uerumetiã maxime honorandos
putarunt. Quid enĩ causȩ repperire
possent. cur sacerdotes honorarent
quia ꝑ eos uictimas diis acceptabiles

Expanded text:
fabularum non paruo ciuitatis honore difabularum non paruo ciuitatis honore dignos existimarunt, si quidem, quod in eo quoque de re publica libro commemoratur, pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt. Non enim consentaneum putabatur, cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam dis suis acceptos uiderent, illos, per quos agerentur, infamium loco ac numero deputare. Haec Graeci turpiter quidem, sed sane dis suis omnino congruenter, qui nec uitam ciuium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt, a quibus cernebant deorum uitam eisdem ipsis dis uolentibus et libentibus carpi, et ipsos homines, per quos ista in theatris agebantur, quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognouerant, non solum minime spernendos in ciuitate, uerum etiam maxime honorandos putarunt. Quid enim causae reperire possent, quur sacerdotes honorarent, quia per eos uictimas dis acceptabiles
Abbreviated transcription (Latin):
etiam flagitia quȩ ñ admisert̾ de se di¬
ciuolunt: dum tam̾ humanas menteᷤ
his opimionib uelut retib induant.
q: ad p̃destinatũ supplicium secum tra¬
hant: siue homines ista cõmiserint qͦs dos ha¬
beri gaudent. qͥ humaniserrorib gaudent. ꝓqͥb se
etiam colendos mille nocendi fallendiq
artib interponunt: sine etiã nullorũ
hominũ illa crimina uera sint. que
tamem de numnib fingi libenter ac¬
cipiunt fallacissimi sp̃s. ut ad scelesta
& turpia ꝑpetrand̾a uelut ab ipso celo
traduci int̾ras satis idonea uideatur
auctoritas. Cum igit᷑ greci talium nu
minũ seruos se ẽẽ sentirent: int̾ tot &¬
tanta eorum theatrica opprobria par¬
cendum sibi apoetis nullomodo puca¬
uerunt: uł dus suis etiã sic consimilari
appetentes. uł metuentes ne honestio¬
rem famã ipsi requirendo & eis se hoc
modo p̃ferendo.illos adiracundiam
d hanc conuenientiã ꝑtinet qͦd¬
etiam scenicos auctores earun. dẽ

Expanded text:
etiam flagitia, quae non admiserunt, de se dici uolunt, dum tamen humanas mentes his opinionibus uelut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant, siue homines ista commiserint, quos deos haberi gaudent, qui humanis erroribus gaudent, pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt; siue etiam non ullorum hominum illa crimina uera sint, quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus, ut ad scelesta ac turpia perpetranda uelut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea uideatur auctminum servos se esse sentirent, inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt, vel diis suis etiam sic consimilari appetentes, vel metuentes ne honestiorem famam ipsi requirendo, et eis se hoc modo praeferendo, illos ad iracundiam Ad hanc conuenientiam pertinet, quoetiam scaenicos actores earundem
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm ueritatis. S ad hec merito que¬
ri potest utrum aduite presentis ꝑ¬
tineat infirmitatẽ etiam inquib q
bonis officiis huiuscemodi ꝑpeti af¬
fectus: sc̃i uͦ angłi & sine ira pumant
quos accipiunt et̾na di lege punien¬
dos. o miseris sine misediȩ compas¬
sione subueniant. & ꝑiclitantib eis
qͦs diligunt. sine timore opitulentur.
& tamen istarũ nomina passionum
consuetudine locutionis humane eti¬
am ieis usurpentur ꝓpter quandã
oꝑum similitudinẽ non ꝓpter affecti¬
onum infirmitatẽ: sicut ipse d̾s se¬
cundũ scripturas irascitur. nec tam̃
ulla passione turbatur. Hoc enumuer¬
bum uindicte usurpauit effectus:
non illius turbulentus affectus. ui.¬

Expanded text:
quam ueritatis. Sed adhuc merito quaequam ueritatis. Sed adhuc merito quaeri potest, utrum ad uitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus, sancti uero angeli et sine ira puniant, quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos, et miseris sine miseriae conpassione subueniant, et periclitantibus eis, quos diligunt, sine timore opitulentur; et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quandam operum similitudinem, non propter affectionum infirmitatem, sicut ipse Deus secundum scripturas irascitur, nec tamen ulla passione turbatur. Hoc enim uerbum uindictae usurpauit effectus. non illius turbulentus affectus.
Abbreviated transcription (Latin):
insi alienȩ miseriȩ quȩdam in nr̃o cor¬
de compassio: qua utiq si possumus
subuenire compellimur. Seruit au¬
tem motus iste rationi quando ita p̃¬
betur miscdĩa ut iustitia conseruet᷑
siue cum indigenti tribuitur. siue cũ
ignoscitur penitenti. Hanc cicero
locutor egregius ñ dubitauit appel¬
lare iuitutem: quã stoicos inter uitia
numerare ñ pudet. Qui tamen ut
docuit liber iste epicteti nobilissimi
stoici ex decretis ⁊enoms & crippi qui
huius sectȩ pͥmatum habuerunt.
huiusce modi passiones inanimum
sapientis admittunt: quẽ omĩb
iitiis liberũ eẽ uolunt. Unde fit con¬
sequens ut hȩc ipsa ñ putent utia.
quando sapienti sicaccidunt. ut con
tra uirtutem mentis rationẽq nilpoᷤ¬
sint: & una sit eademq sententia ꝑi¬
patheticoꝵ uł etiam platonicorũ. os
ipsoꝵ stoicorũ. S ut ait tullius uerbi
controuersia iam du torquet homi¬
nes greculos. contentionis cupidiores

Expanded text:
nisi alienae miseriae quaedam in nostro cornisi alienae miseriae quaedam in nostro corde conpassio, qua utique si possumus subuenire conpellimur? Seruit autem motus iste rationi, quando ita praebetur misericordia, ut iustitia conseruetur, siue cum indigenti tribuitur, siue cum ignoscitur paenitenti. Hanc Cicero locutor egregius non dubitauit appellare uirtutem, quam Stoicos inter uitia numerare non pudet, qui tamen, ut docuit liber Epicteti, nobilissimi Stoici, ex decretis Zenonis et Chrysippi, qui huius sectae primas habuerunt, huiusce modi passapientis admittunt, quem vitiis omnibus liberum volunt. Unde fit consequens, ut haec ipsa non putent vitia, quando saptra uirtutem mentis rationemque nihil possint, et una sit eademque sententia Peripateticorum uel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum, sed, ut ait Tullius, uerbi controuersia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores
Abbreviated transcription (Latin):
on ẽ nunc necesse copiose ac
diligenter ostendere: quid de
istis passionib doceat scriptura diui¬
Ena qua xp̃iana eruditio continetur.
Dõ quippe ipsam mentẽ subicit re¬
gendam & iuuandã: mentiq passi¬
ones ita moderandas atq refrenan¬
das ut inusum iustitie conuertant᷑.
Deniq indisciplina nt̃a ñ tam que¬
ntur utrum pius animus irascatur.
s quare irascatur: nec utrum sit
tristis s unde sit tristis: nec utrum
timeat. s quid timeat. Irasci enim
peccanti ut corrigatur. contristari ꝓ
afflicto ut liberetur. timere pericli¬
tanti ne pereat: nescio utrum quis¬
qͣm sana consideratione rep̃hendat.
Ilam a miscdiam stoicors ẽ solere cul¬
pare s quanto honestius ille stoicus
miscd̃ia ꝑturbaretur hominis libe¬
randi: quam timore naufragii. Longe
melius & humanius & piorum sensib
accommodatius. cicero incesaris lau¬
de locutus est ubi ait. Nulla de untu¬
tib cuis nec admirabilior nec gratior
misccłia est. Quid est autem miscdĩa

Expanded text:
on est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere, quid de istis passionibus doceat scriptura diuina, qua Christiana eruditio continetur. Deo quippe illam ipsam mentem subicit regendam et iuuandam mentique passiones ita moderandas adque frenandas, ut in usum iustitiae conuertantur. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur, sed quare irascatur; nec utrum sit tristis, sed unde sit tristis; nec utrum timeat, sed quid timeat. Irasci enim peccanti ut corrigatur, contristari pro adflicto ut liberetur, timere periclitanti ne pereat, nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare; sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. Longe melius et humanius et piorum sensibus adcommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est, ubi ait: \'Nulla de uirtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est.\' Quid est autem misericordia
Abbreviated transcription (Latin):
tiam. Laudamus diuitias. sequi¬
mur inertiam: inter bonos & ma¬
los discrimen nullũ: omĩa uututis
p̾mia ambitio possid̃et. Neq mirũ
ubi uos separatim. sibi quisq. consi¬
lium capitis: ubi domi uoluptatib.
hic pecunie aut gr̾e seruitis: eofit
ut impetus fiat inuacuam re̾ pu¬
blicam. Qui audit hec catonis uer¬
ba siue salustii: putat quales lau¬
dantur romani ueteres. om̃s eos
tunc tales fuisse uł plures. Non ita
est. Alioquin uera non eẽnt quȩ ip¬
se item scribit. ea que commemo¬
raui in sccło libro huius oꝑis: ubi di¬
cit iniurias ualidioꝵ. & ob eas dis¬
cessionem plebis apatrib. aliasq dis¬
sensiones domi fuisse iam inde a
principio: neq amplius equo et
modesto iure actum quã expulsis regib
qͣmdiu metus a tarquinio fuit. do¬
nec bellum graue qͦd ꝓpter ipsum

Expanded text:
tiam; laudamus diuitias, sequitiam; laudamus diuitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum; omnia uirtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem publicam.\' Qui audit haec Catonis uerba siue Sallustii, putat, quales laudantur Romani ueteres, omnes eos tales tunc fuisse uel plures. Non ita est; alioquin uera non essent, quae ipse item scribit, ea quae commemoraui in secundo libro huius operis, ubi dicit, iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio, neque amplius aequo et modesto iure actum quam expulsis regibus quamdiu metus a Tarquinio fuit, donec bellum graue, quod propter ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ adeum finem tendit. ubi ẽ bo¬
num hominis. quo melius ñẽ. Un¬
de & honores quos petiuit cato pe¬
tere ñ debuit: s eos ciuitas ob eius
uirtutẽ ñ petenti dare. S cũ illa
memoria duo romani ẽent uitute
magni cesar & cato: longe untus cato¬
nis ueritati uidetur ꝓpinquior fuisse
qͣm cesaris. Proinde qualis ẽẽt illotẽ¬
pore ciuitas. & antea qualis fuisset:
uideamus in ipsa sententia catonis.
Nolite inquit existimare maiores nr̃oᷤᷤ
armis rem publicã exparua magnam
fecisse. Si ita eẽt.: multo pulcherrimã
eam nos haberemus: quippe sociorũ
atq ciuium. preterea armoꝵ & equo¬
rum maior copia nobis qͣm illis est.
S alia fuere quȩ illos magnos fece¬
runt: quȩ nobis nulla sunt. Domi
industria: foris iustũ imꝑium: ani¬
imis inconsulendo liber. neq delicto.
neq libidim obnoxius. Prohis nos
habemus luxuriã atq auaritiam:
publice egestatem: pͥuatim opulen-¬

Expanded text:
quae ad eum finem tendit, ubi est boquae ad eum finem tendit, ubi est bonum hominis, quo melius non est. Unde et honores, quos petiuit Cato, petere non debuit, sed eos ciuitas ob eius uirtutem non petenti dare. Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni, Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior fuisse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore ciuitas et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia Catonis: \'Nolite, inquit, existimare maiores nostros armis rem publicam ex parua magnam fecisse. Si ita esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus. Quippe sociorum adque ciuium, praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt, quae nobis nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto neque libidini obnoxius. Pro his nos habemus luxuriam adque auaritiam, publice egestatem, priuatim opulen
Abbreviated transcription (Latin):
tis & honoris: ꝓ diis habentes que
dantur a dõ. Unde intelligi potest
quem finem uolebant ẽẽ uirtutis:
& quo eam referebant qui boni eraił
ad honorem scilicet. Nam mali nec
habebant eam: qͣmuis honorẽ habe¬
re cuꝑent quẽ malis artib conaban¬
tur adipisci. id est dolis atq fallaciis.
Melius laudatus ẽ cato. De illo qͥp¬
pe ait. Quominus appetebat głam.
eo illam magis assequebatur: quan¬
doquidem gła ẽ cuius illi cupidita¬
te flagrabant. iudicium hominũ
bene de hominib opmantiũ. Et
ideo melior ẽ uirtus quȩ humano
iudicio contenta ñ ẽ nisi conscienti¬
ȩ sue: unde dicit apłs. Nam gła
nostra hec ẽ. testimoniũ conscien¬
die nr̃e. Et alio loco. Opus autem
suum probet unusquisq: & tunc
insemet ipso tantũ głam habebit.
& ñ inaltero. Głam gͦ & honorẽ &
imꝑium que sibi exoptabant. & qͦ
bonis artib ꝑuenire nitebantur bo¬
ni: non debet sequiuutus. s ipsa uir¬
tutem. Neq enim ẽ uera untus. ñ

Expanded text:
tis et Honoris, pro diis habentes quae dantur a Deo. Unde intelligi potest quem finem volebant esse virtutis, et quo eam referebant, qui boni erant, ad honorem scilicet: nam mali nec habebant eam, quamvis honorem habere cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est dolis atque fallaciis. 4. Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait, Quo minus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur . Quandoquidem gloria est, cujus illi cupiditate flagrabant, judicium hominum bene de hominibus opinantium. Et ideo melior est virtus, quae humano testimonio contenta non est, nisi conscientiae suae. Unde dicit apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae; et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso tantum gloriam habebit et non in altero. Gloriam ergo et honorem et imperium, quae sibi exoptabant et quo bonis artibus peruenire nitebantur boni, non debet sequi uirtus, sed ipsa uirtutem. Neque enim est uera uirtus, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ mundus. Mmerua ubi erit.. Qd
tenebit. Quid implebit. Simul
enĩ cum his incapitolio constituta
ẽ: cum ista filia non sit amborũ.
aut si etheris partẽ suꝑiorem mi¬
neruã tenere dicunt. & hac occa¬
sione fingere poetas qͦd de iouis
capite nata sit: cur ñ gͦ ipsa potius
deoꝵ regina deputatur qͦd sit ioue
suꝑior An quia indignũ erat p̾¬
ponere patri filiã. Cur ñ de ioue
ipso erga saturnum iustitia ista ser¬
uata ẽ.. En quia uictus ẽ. Ergo
pugnarunt. Absit inquiunt. fabu-¬
larum ẽ ista garrulitas. Ecce fabu¬
lis ñ credatur: & de diis meliora
sentiantur. Cur gͦ ñ data ẽ patri
iouis. & si ñ sublimior equalis certe
sedes honoris. Quia saturnꝰ inqͥ
qui saturnum colunt: & rex deorum
lupiter insinuatur natus extempore.
Quid enĩ indignum dicit᷑ cũ iupit̾¬
& iuno nati ddicuntur ex tempore si
celum ẽ ille & illa t̾ra: cum facta sint
utiq cęlum & t̾ra. Nam hoc quoq

Expanded text:
est mundus: Minerua ubi erit? quid est mundus: Minerua ubi erit? quid tenebit? quid inplebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est, cum ista filia non sit amborum. Aut si aetheris partem superiorem Mineruam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iouis capite nata sit: quur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur, quod sit Ioue superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Quur non de Ioue ipso erga Saturnum iustitia ista seruata est? An quia uictus est? Ergo pugnarunt? Absit, inquiunt; fabularum est ista garrulitas. Ecce fabulis non credatur et de dis meliora sentiantur: quur ergo non data est patri Iouis, etsi non sublimior, aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus, inqqui Saturnum colunt, et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Quid enim indignum dicitur, cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore, si caelum est ille et illa terra, cum facta sint utique caelum et terra? nam hoc quoq
Abbreviated transcription (Latin):
echer datur ioui: aer iunoni. Postre¬
mo ipsi duo satis ẽent. Quid est qͦd
mare neptimo tribiutur: t̾ra plu¬
tom.. E ne ipsi quoq sine coniugib
remanerent: additur neptimo sala¬
tia. plutoni ꝓserpina. Nam sicut
inferiorẽ cęli partẽ id est aerem
inquiunt iuno denet: ita inferiorẽ
maris salatia. & terre inferiorem ꝓ¬
serpina. Querunt quẽ admodum
sarciant fabulas: nec inueniunt. Si
enim hec ita ẽẽnt: tria potius elem̃ta
mundi ẽẽ ñ quatuor eorũ ueteres
proderent. ut sitigła deorũ coniu¬
gia diuiderentur in singłis elem̃¬
stis. Nunc uͦ omimodo affirmauert
aliud̃ ẽẽ exherem. aliud aerẽ. Aqua
uͦ siue suꝑior siue inferior: utiq aqͣ
ẽ. Puta quia dissimilis numquid
intantũ ut aqua ñ sit: E inferior
t̾ra quid aliud potest ẽẽ qͣm t̾raͥ qͣn¬
talibet diuersitate distincta. De¬
inde ecce iam totꝰ in his quatuor uł
trib elementis corporeus completꝰ

Expanded text:
aether datur Ioui, aer Iunoni? Postreaether datur Ioui, aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur, terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent, additur Neptuno Salacia, Plutoni Proserpina. Nam sicut inferiorem caeli partem, id est aerem, inquiunt, Iuno tenet, ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas, nec inueniunt. Si enim haec ita essent, tria potius elementa mundi esse, non quattuor, eorum ueteres proderent, ut singula deorum coniugia diuiderentur singulis elementis. Nunc uero omni modo adfirmauerunt aliud esse aetherem, aliud aerem. Aqua uero siue superior siue inferior utique aqua est; puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esso quam terra quantalibet diuersitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor uel tribus elementis corporeus conpletus
Abbreviated transcription (Latin):
uementissime predicant. iouis omĩa
plena: hunc uarro credit abhis etiã
coli qui unũ dm̃ solum sine symu¬
lachro colunt: s alio nomine nun¬
cupati. Quod si ita ẽ: curtam male
tractatus ẽ rome sicut quidem & in
cet̾is gentib. ut ei fieret sy mulachrũ:
Quod ipsi etiam uarroni ita displi¬
cet: ut cum tante ciuitatis ꝑuersa
consuetudine premeretur: nequaꝙͣ
tamen & dicere & scribere dubitaret.
qͦd hi qui popłis instituerint sy mu¬
lachra & metum dempserunt. & er¬
rorẽ addid̃erunt.
ur illi etiam iuno uxor adiungi¬
tur: que dicatur soror & comuux:
Quia iouem inquiunt in ethere ac¬
cipimus: maere iunonẽ. Et hec duo
elementa coniuncta sunt: alt̾um
suꝑius. alt̾um inferius. Non ẽ gͦ
ille de quo dictum ẽ. iouis omĩa ple¬
na: si aliquã partem implet & uino.
An uterq utrumq implet: & ãbo
isti comuges & induob istis elem᷑¬
tis. & in singłis simul sunt. e Cur gͦ

Expanded text:
uenientissime praedicant: Ionis omnia uenientissime praedicant: Ionis omnia plena. Hunc Varro credit etiam ab his coli, qui unum Deum solum sine simulacro colunt, sed alio nomine nuncupari. Quod si ita est, quur tam male tractatus est Romae, sicut quidem et in ceteris gentibus, ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet, ut, cum tantae ciuitatis peruersa consuetudine premeretur, nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret, quod hi, qui populis instituerunt simulacra, et metum demserunt et errorem addiderunt. Quur illi etiam Iuno uxor adiungitur, quae dicatur \'soror et coniux\'? Quia Iouem, inquiunt, in aethere accipimus, in aere Iunonem, et haec duo elementa coniuncta sunt, alterum superius, alterum inferius. Non est -ergo ille, de quo dictum est \'louis omnia plena\', si aliquam partem inplet et Iuno. An uterque utrumque inplet, et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Quur ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ita suis queq ad hibebantur officus.
ut nichil unuersum uni alicui crede¬
retur. Quando gͦ segetia curaret im¬
ꝑium: eui curam gerere simul & sege¬
tib & arborib ñ licebat. Quando de
armis cunina cogitaret: cuius p̃posi¬
tura paruuloꝵ cunas ñ ꝑmitcebatur
excedere. Quando nodatus adiuua¬
ret inbello. qui nec ad folliculũ spice.
s tantũ ad nodum geniculi ꝑtinebat:
nũ quisq domui sue ponit ostiariũ.:
& quia homo ẽ. omĩno nonsufficit.
Tres dos isti posuerunt: forculũ forib.
cardeã cardini. limentinũ limini. Ita
ñ poterat forculus. simul & cardinẽ
deoꝵ minutoꝵs uł aliquantũ int̾mis¬
sa: officiũ maioꝵs deors debemus in¬
quirere. quo roma tam magna facta
ẽ. ut tamdiu cot gentib imperaret.
Simirũ gͦ iouis hoc opus ẽ.Ipsum
em̃ deorum omĩum dearũq re¬
gem uolunt. Hoc eius indicat scep¬
trum: hoc malto colle capitoliũ. De
isto dõ quamuis apoeta dictum con¬

Expanded text:
ita suis quaeque adhibebantur officiis, ita suis quaeque adhibebantur officiis, ut nihil uniuersum uni alicui crederetur. Quando ergo Segetia curaret imperium, cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret, cuius praepositura paruulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuuaret in bello, qui nec ad folliculum spicae, sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium, et quia homo est, omnino sufficit: tres deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum limini. Ita non poterat Forculus simul et cardinem deorum uel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere, quo Roma tam magna facta est, ut tam diu tot gentibus imperaret. Nimirum ergo Iouis hoc opus est. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem uolunt: hoc eius indicat sceptrum, hoc in alto colle Capitolium. De isto deo quamuis a poeta dictum con
Abbreviated transcription (Latin):
tilinam p̃posuerunt: cui ñ sufficere
uideret᷑ illa segitia qͣmdiu seges ab
initus herbidis usq adaristas aridas
ꝑueniret. Non tamen satis fuit ho¬
minib deoꝵs multitudinẽ aman¬
turbe ꝓstitueret᷑. unius ueri dĩ castũ
dedignata complexũ. Prefecerunt
¶ ꝓserpinã frumentis germinantib:¬
geniculis nodisq culmorũ dm̃ noda¬
tum: inuolumentis folliculorũ deã uo¬
lutinam: cum folliculi patescunt ut
spica exeat. deam patel.snã. Cum uͦ se¬
getes nouis aristis equantur. quia ue¬
teres equare hostire dixerunt. deam
hostilinã: forentib frumentis deam
floram. lactescintib dm̃ lacturnum:
maturescentib deã maturã: cum
runcantur id est at̾ra auferuntur.
deam runcinã.Nec omĩa commemo¬
ro. quia me piget. qͦd illos ñ pudet.
Hȩc autem paucissima ideo dixi. ut
intelligeretur nullomodo eos dicere
audere ista numina imꝑium constitu¬
isse. auxisse. conseruasse romanũ: que

Expanded text:
tilinam praeposuerunt. Cui non sufficere tilinam praeposuerunt. Cui non sufficere videretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amanturbae prostitueretur, unius Dei ueri castum dedignata conplexum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantgeniculis nodisque culmorum deum Nodutum, inuolumentis folliculorum deam Volutinam; cum folliculi patescunt, ut spica exeat, deam Patelanam, cum segetes nouis aristis aequantur, quia ueteres aequare hostire dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum Lacturnum, maturescentibus deam Matutam; cum runcantur, id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos non pudet. Haec autem paucissima ideo dixi, ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conseruasse Romanum, quae
Abbreviated transcription (Latin):
dilatasse atq seruasse. Neq enim in
hoc tam preclaro oꝑe & tante plenis¬
simo dignitatis audent aliquas par¬
tes dee cloacine tribuere: aut uolu¬
piȩ que auoluptate appellata ẽ. aut
no qui infantum uagitib presidet.
aut cunine que cunas eorum admi¬
nistrat. Quando autẽ possunt uno
loco libri huis commemorari omĩa
nomina deorũ & dearũ que illi gran¬
dib uoluminib uix comp̾hendere
potuerunt. singłis reb ꝓpria disper¬
tientes officia numinũ.: Nec agrors
muus uni alicui dõ committendũ
arbitrati sunt: s rura dee rusine. iu¬
ga montiũ dõ iugatino. collib deã
collatinã. uallib uallomã p̃fecerunt.
Nec saltem potuerunt unam segłtiã
talem inuemire. cui semel segetes
commendarent: s sata frumenta
qͣmdiu sub t̾ra ẽẽnt. p̃pofitam uolue¬
deam segłtiã. Eum uͦ iam eẽnt suꝑ
t̾ram & segetem facerent. deam segi¬
tiam. frumentis uͦ collectis atq recon¬
ditis. ut tuto seruarentur deam tu¬

Expanded text:
dilatasse adque seruasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cluacinae tribuere aut V olupiae, quae a uoluptate appellata est, autno, qui infantum uagitibus praesidet, aut Cuninae, quae cunas eorum administrat. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum, quae illi grandibus uoluminibus uix conprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo Iugatino; collibus deam Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire, cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluedeam Sejam; cum vero jam essent super terram et segetem facerent, deam Segetiam; frumentis vero collectis atque reconditis, ut tuto servarentur, deam Tu
Abbreviated transcription (Latin):
am ut alia nunc taceam que
ꝑtinent ad religionis officiũ
quo colitur d̾s: sacrificium certe
nullus hominum ẽ qui audeat di¬
cere deberi nisi do. Multa deniq
de cultu diuino usurpata sunt.
que honorib deferrentur huma¬
nis siue humilitate minia siue ad¬
ulatione pestifera: ita tamen ut¬
ea quib deferrentur. homines hi¬
berentur qui dicuntur colendia
uenerandi.: Si autẽ multum eisad¬
ditur. & adorandi. Quis uͦ sacrisi¬
candum censuit nisi ei quem dm̃
aut sciuit aut putauit aut finxit.
Quam porro antiquus sit insacti¬
ficando dĩcultus. illi duo fr̃s cam
& abel satis indicant. quoꝵ maio¬
ris ds̃ reprobauit sacrificium. m¬
noris aspexit : u.

Expanded text:
am, ut alia nunc taceam, quae ertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi deo. Multa denique de cultu diuino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, siue humilitate nimia siue adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et uenerandi, si autem multum eis additur, et adorandi: quis uero sacrificandum censuit nisi ei, quem deum aut sciuit aut putauit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobauit sacrificium, minoris aspexit.
Abbreviated transcription (Latin):
lum appellatũ ẽ. dies scd̾s: cum in
cognitione terre ac maris omĩumq
Aignentiũ que radicib continuata
sunt terre. dies teruus: cũ in cogni¬
tione luminariũ maioris & minoris
omĩumq syderũ. dies quartus: cũ
in cognitione omĩum exaquis ani

Expanded text:
lum appellatum est, dies secundus; cum in lum appellatum est, dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis ani
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrarum sitamen & uesꝑam diei
huius a mane aliquatenũs congra¬
enter intelligere ualeamus. qm̃ sci¬
entia creature incomparatione sci¬
entie creatoris quodammodo ues¬
perascit: itemq lucescit & mane fit.
cum & ipsa refertur ad laudem dile¬
ctionemq creatoris. nec in noctem
uergitur. ubi ñ ereator creature di¬
lectione relinquitur. Demq scrip¬
tura cum illos dies dinumeraret ex
ordine: nusqͣm interposuit uoca¬
bulum noctis. Non enim ait alicu¬
bi. facta ẽ nox. s facta ẽ uesꝑa & fa¬
ctũ est mane. dies unus. Ita dies scd̾s
& cetͣi. Cognitio quippe creature in
se ipsa decoloratior ẽ ut ita dicam.
quã cum indi sapientia cognoscit᷑
uelut marde qua facta ẽ: ideo uesꝑa
quã nox congruentius dici potest::
que tamen ut dixi cum ad laudan¬
recurrit inmane. Et hoc cũ facit.
incognitione sui ipsius dies unꝰ ẽ.
cum incognitione firmamenti qͦd
inter aquas inferiores & suꝑiores ce¬

Expanded text:
tenebrarum; si tamen et uesperam diei tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus, quoniam scientia creaturae in comparationem scientiae creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris, nec in noctem uergitur, ubi non creator creaturae dilectione relinquitur. denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis; non enim ait alicubi: facta est nox, sed: facta est uespera et factum est mane, dies unus; ita dies secundus et ceteri. cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in dei sapientia cognoscitur uelut in arte qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cam ad laudanrecurrit in mane. et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores cae
Abbreviated transcription (Latin):
idemus quippe
istos dies notos non habere ues¬
ꝑam nisi de solis occasu. nec mane
nisi de solis exortu: illoꝵs autem pri¬
ores tres dies sine sole ꝑacti sunt. qͥ
die quarto factus refertur. Et pri¬
mitus quidem lux uerbo di facta¬
esse atq inter ipsam & tenebras ds
separasse narratur: & eandem lucẽ
uocasse diem. tenebras autẽ noctẽ.
S qualis illa sit lux & quo alternan¬
te motu. qualemq uesꝑam & ma¬
ne fecerit. remotum ẽ a sensib nr̃is.
nec ita ut est intelligi anobis po¬
test: qͦd tamen sine ulla hesitatio¬
ne credendum ẽ. Aut enim aliqͣ lux
corporea ẽ siue insuꝑiorib mundi
partib longe a conspectib nr̃is. siue un¬
de sol postmodum accensus ẽ: aut
lucis nomme significata ẽ sc̃a ciuitas
in sc̃is angłis & sp̃itib beatis: de qͣ
dicit apłs. quȩ sursum ẽ ierłm ma¬
ter nr̃a. eterna incęlis. Ait quippe
& alio loco. Om̃s enim uos filii lucis
estis & filu diei: non sumus noctis neq

Expanded text:
idemus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi de solis occasu nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux uerbo Dei facta adque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur et eandem lucem uocasse diem, tenebras autem noctem; sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris, nec ita ut est intellegi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea ■ est, siue in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol postmodum accensus est; aut lucis nomine significata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit apostolus: Quae sursum emater nostra aeterna in caelis; ait quippe et alio loco: omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque
Abbreviated transcription (Latin):
num bonoꝵs & malorum: quan¬
doqͥdem platonicus apuleus de his
uniuersalider disserens. & tam mul¬
ta loquens de aeriis eors corporibus.
de uirtutib tacuit animorum. qͥb
ẽẽnt prediti si ẽent boni. Tacuit
gͦ beatitudinis causam: indiciũ uͦ
miserie tacere ñ potuit. confitens
eoꝵ mentẽ qua rationales ẽẽ perhi¬
buit. ñ saltem imbutã munitãq
untute. passionib animi irratio¬
nalib nequaqͣm cedere: s ipsam
quoq sicut stultarũ mentium mos
est procellosis quodammnodo ꝑturba

Expanded text:
num bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his uniuersaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de uirtutibus tacuit animorum, quibus essent praediti, si essent boni. Tacuit ergo beatitudinis causam, indicium uero miseriae tacere non potuit, confitens eorum mentem, qua rationales esse perhibuit, virtute, passionibus animi irrationabilibus nequaquam cedere, sed ipsam que, sicut stultarum mentium mos est, procellosis quodammodo perturba
Abbreviated transcription (Latin):
est semꝑ equalis. & humanitate qua
nobis factus ẽ similis. non ẽ hic locus
ut competenter pro nr̃a facultate
dicamus.

Expanded text:
est semper aequalis, et humanitate, qua nobis factus est similis, non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus.
Abbreviated transcription (Latin):
Si autem felicitas dea ñ ẽ. qm̃ qͦd ue
qui eam dare possit: & falsor deoꝵs
multitudo noxia relinquatur. quam
stultor hominum multitudo uana
sectatur. d̃i dona dos sibi faciens. ꝙ
ipsum cuius ea dona sunt obstinati¬
one suꝑbe uoluntatis offendens. Sic
enim carere ñ potest infelicitate qui
tamqͣm deam felicitatẽ colit. & dm̃
datorem felicitatis relinquit: sicut

Expanded text:
Si autem felicitas dea non est, quoniam, Si autem felicitas dea non est, quoniam, qui eam dare possit, et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur, quam stultorum hominum multitudo uana sectatur, Dei dona deos sibi faciens et ipsum, cuius ea dona sunt, obstinatione superbae uoluntatis offendens. Sic enim carere non potest infelicitate, qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
plicaretur. unius templum freqͤn¬
taretur a ciuib qui felices ẽẽ uel¬
lent. quors eẽt nemo qui nollet:
atq ita ipsa a se ipsa peteret᷑. que
ab om̃ib pecebatur. Quis em̃ aliqͥd ab
aliquo d̃o nisi felicitatẽ uelit acciꝑe:
uł quod ad felicitatem existimat᷑
ꝑtinere.: Promde si felicitas habet
inpotestate cum quo homine sit.
habet autem si dea ẽ: quȩ tandem
stultitia ẽ ab aliquo eam deo pete¬
re quam possis a se ipsa impetrare:
Hanc gͦ deam suꝑ deos ceteros ho¬
norare etiam loci dignitate debue¬
runt. Sicut enim apud ipsos legi¬
tur: romami ueteres nescio quem
sumnianũ cui nocturna fulmina
tribuebant. coluerunt magis qͣm
iouem ad quẽ diurna fuliia ꝑ¬
tmerent.S: postqͣm ioui templum
insigne ac sublime constructum ẽ:
ꝓpter edis dignitatẽ sic ad eum mul¬
titudo confluxit. ut uix inueniat᷑
qui sumniani nomen qͦd audire iam
non potest. se saltẽ legisse meminerit.

Expanded text:
plicaretur, unius templum frequenplicaretur, unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent, quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem uelit accipere uel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit habet autem, si dea est: quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere, quam possis a se ipsa inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam \' loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur, Romani ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant, coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime constructum est, propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit, ut uix inueniatur qui Summani nomen, quod audire iam non potest, se saltem legisse meminerit.
Abbreviated transcription (Latin):
tanto numini suoq principi uolun¬
tate cessuros quia multi erant illic
ubi capitoliũ constitutum ẽ: ꝑ au¬
gurium quesiuit. utrum concedere
cedere om̃s uoluerunt p̾ter illos
qͣs commnemoraui. martẽ. t̾minum.
iuuentatẽ: atq ideo capitoliũ ita
constructũ ẽ. ut etiam isti tres intꝰ
cẽnt tam obscuris signis ut hoc uix
homines doctissimi scirent. Nullo
mͦ igitur felicitatem uipiter ipse
iuuentate contemptꝰ ẽ. S ipsi eti¬
am qui ñ cesserunt ioui: ꝓfecto ce¬
dderent felicitati que illis regem fe¬
cerat iouem. Aut si non cederent:
ñ id contemptu eius facerent. s qͦd
in domo felicitatis obscuri ẽẽ mal¬
lent. qm sine illa locis proprus e¬
minere. Ita dea felicitate in lo¬
co amplissimo & celsissimo consti¬
tuta: discerent om̃s ciues unde om̃is
boni uoti petendũ ẽẽt auxilium:
ac sic ipsa suadente natura. alioꝵ
deors suꝑflua multitudine dereli¬
cta coleretur una felicitas. uni sup¬

Expanded text:
tanto numini suoque principi uoluntanto numini suoque principi uoluntate cessuros, quia multi erant illic, ubi Capitolium constitutum est. per augurium quaesiuit, utrum concedere cedere omnes uoluerunt praeter illos quos commemoraui, Martem, Terminum, Iuuentatem; adque ideo Capitolium ita constructum est, ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis, ut hoc uix homines doctissimi scirent. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat Iouem. Aut si non cederent, non id contemtu eius facerent, sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent ciues, unde omnis boni uoti petendum esset auxilium, ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine derelicta coleretur una Felicitas, uni sup
Abbreviated transcription (Latin):
at fieri regem: nullus autem inueni¬
tur qui se nolit ẽe felicẽ. Ipsi gͦ di si
ꝑ auguria uł quolibet modo eos pos¬
se consuli putant. de hac re consule¬
rentur: utrum uellent felicitatilo¬
co cedere. si forte aliorum edib uel
altarib iam fuisset locus occupatꝰ
ubi edes maior atq sublimior felici¬
tati construeretur. etiam ipse iu¬
piter cederet. ut ipsum ueiticem
collis capitolim felicitas potius ob¬
tmeret. Nonenim quispiã resiste¬
ret felicitati: nͥ qͦd fieti ñ potest qͥ eẽ
uellet infelix. Nullomͦ omĩno si con¬
suleretur faceret ipiter. qͦd ei fece¬
runt tres dii. mars. terminus & iu¬
uentas: qui maiori & regi suo nullo
mͦ cedere loco uoluerunt. Nam sic̃
habent eoꝵs littere cum rex tarqui¬
nus capitoliũ fabricari uellet. eũq
locum qui ei dignior aptiorq inde¬
batur. alliis alus cerneret p̾occu¬
patum: ñ audens aliquid contra eo
rum facere arbitrium & credens eos

Expanded text:
at fieri regem; nullus autem inueniat fieri regem; nullus autem inuenitur, • qui se nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel quolibet modo eos posse consuli putant, de hac re consulerentur, utrum uellent Felicitati loco cedere, si forte aliorum aedibus uel altaribus iam fuisset locus occupatus, ubi aedes maior adque sublimior Felicitati construeretur; etiam ipse Iuppiter cederet, ut ipsum uerticollis Capitolini Felicitas potius obtineret. Non enim quispiam resisteret Felicitati, nisi, quod fieri non potest, qui esse vellet infelix. Nullo modo omnino si consuleretur, faceret Jupiter, quod ei fecerunt tres dii, Mars, Terminus, et Juventas, qui majori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. Nam sicut habent eorum litterae, cum rex Tarquinius Capitolium fabricare vellet, eumque locum qui ei dignior aptiorque videbatur, ab diis aliis cerneret praeoccupatum, non audens aliquirum facere arbitrium et credens eos
Abbreviated transcription (Latin):
orum. S & postea in deoꝵs numerũ¬
iam felicitate suscepta. magna bello¬
tũ ciuilium infelicitas. secuta est.
An forte iuste ẽ indignata felicitas:
quod & tamsero. & non adhonorem
s ad contumeliam potius inuitata ẽ.
ut cumea coleretur priapꝰ & cloaci¬
na. & pallor & pauor & febris. & cet̾a
ñ mimina colendorum. s crimina
colentium. Ad extremum sicũ tur¬
ba indignissima tanta dea colenda
uisa ẽ cur ñ uł illustrius cet̾is cole¬
batur. Quis enim ferat qͦd neq
niter deos consentientes quos dict̃
inconsilium ioiuis adhiberi. nec in¬
ter deos qͦs selectos uocant. felicitaᷤᷤ
constituta ẽ. ut tẽplum aliquod ei fie¬
ret. qͣet loci sublimitate & oꝑis di¬
gnitate p̾mineret. Tur enĩ ñ aliqͥd
melius qm̃ ipsi ioui.s Hã quȩ etiam
iomi regnum nͥ felicitas dedit: sitam̃
cum regnaret felix fuit: S potior ẽ
felicitas regno. Nemo enim dubitat
facile mnuentri hominẽ qui se time¬

Expanded text:
orum. Sed et postea iam in deorum numeruorum. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum ciuilium infelicitas subsecuta est. An forte iuste est indignata Felicitas, quod et tam sero et non ad honorem, sed ad contumeliam potius inuitata est, ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pauor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum, sed crimina colentium? Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda uisa est, quur non uel inlustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat, quod neque inter deos Consentes, quos dicunt in consilium Iouis adhiberi, nec inter deos, quos selectos uocant, Felicitas constituta eat? Templum aliquod ei fieret, quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Quur enim non aliquid melius quam ipsi Ioui? Nam quae etiam oui regnum nisi Felicitas dedit? si tamen cum regnaret felix fuit. Et potior est felicitas regno. Nemo enim dubitat facile inueniri hominem, qui se time