comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
potest propter contra dictoriam que non
ꝯsencit. Heu me dolentem quo modo me
concussi qñ me rapuit dicens forsitan
tu non cogitabas ꝙego logicus eẽm. Ad
minoem me portauit. aille dor sum durũ
cũ cauda oeties circundedit ⁊ postquam
ipam cum magna rabie momordisset
ait. Iste est dereis furis ignis. unde sic
um dicere sie ꝯpleuit flamma dolorãdo
⁊ se mbrando recessit ¶Nos autẽ trãsi
qui operit fossamin qua soluitur feudr̃
illis qui scismata seminando grauamen
acquirunt.Iõ dr intextu.
A quei chescommettendo acquistã carro¬
Expositio lictere

Expanded text:
potest propter contradictoriam, que non potest propter contradictoriam, que non consentit». Heu me dolentem, quomodo me concussi quando me rapuit dicens: «Forsitan tu non cogitabas quod ego logicus essem». Ad Minoem me portavit, et ille dorsum durum cum cauda octies circumdedit, et postquam ipsam cum magna rabie momordisset, ait: «Iste est de reis furis ignis». Unde, sium dicere sic complevit, flamma dolorando et se vibrando recessit. Nos autem transivuper alium arcum qui operit fossam, in qua solvitur feudum illis qui scismata seminando gravamen acquirunt. Ideo dicitur in textu: a quei che scommettendo acquistan carEXPOSITIO LICTERE
Abbreviated transcription (Latin):
sua uerba michi ebria uidebantur.S il¬
le hocuidens statim intulit. Cortuum
nullatenus suspieetur. Ex nunc te absol¬
uo ⁊tume doce quomodo penestre ad t̾¬
ram deiciam ⁊ prosternam. Celumeniz
possum ego elaudere ⁊ reẜare sicut tu sci
Ideo sunt due elaues quas carao meus
non habit ancecessor. Tuuc me argu¬
menta gruia impulerunt/ unde tacere
fuit michi ui sum peius/ ⁊ dixi pater ex
quo tu me lauas abillo peccato inquodi¬
cadere nune debee longa ꝓmissio cũbre¬
ui obẜuatione in alta sede te faciettriũ¬
phare. Franciscus uenit postea prome
tatim ꝙ fui mortuus s unus nigroru
cherubĩ illiẽe sibi dixit. Noli portare sub¬
auidiistum nec miunam facere mͥ uelis.
Uenire deber infenus intermeos afflie¬
tos quia dedit consilium fraudulentum
aquo citra semꝑ sibi steti ad crines. Qͥ a
absolui non potest qui non peniter de cõ¬
misso nec penitere ⁊ uelle insimul hõ

Expanded text:
sua verba michi ebria videbantur. Sed ilsua verba michi ebria videbantur. Sed ille, hoc videns, statim intulit: «Cor tuum nullatenus suspicetur. Ex nunc te absolvo, et tu me doce quomodo Penestre ad terram deiciam et prosternam. Celum enim possum ego claudere et reserare, sicut tu scis. Ideo sunt due claves quas caras meus non habuit antecessor». Tunc me argumenta gravia impulerunt, unde tacere fuit michi visum peius, et dixi: «Pater, ex quo tu me lavas ab illo peccato in quo dicadere nunc debeo, longa promissio cum brevi observatione in alta sede te faciet triumphare». Franciscus venit postea pro me, statim quod fui mortuus, sed unus nigrorum cherubin illico sibi dixit: «Noli portare – subaudi istum – nec iniuriam facere michi velis. Venire debet inferius inter meos afflictos, quia dedit consilium fraudulentum, a quo citra semper sibi steti ad crines; quia absolvi non potest qui non penitet de commisso, nec penitere et velle insimul homo
Abbreviated transcription (Latin):
ta aũt ⁊ ecopertas uias ꝓtinuo sciui õs
⁊ ita duxi arteo ip̃arum ꝙ ad fines terre
exunt sonus carum. Sed quando me uidi
m illa parte mec etatio inqua quilibet de¬
beret deponere uela ⁊ recolligere sartas
quicquid mͥ prius placuerãt tunc displi¬
cuir. ⁊ penitentem me red̾didi ⁊ ꝯfessum
hame miẜum lapsum ⁊ u̾aciter ualuis¬
set: Princeps aũt nouoꝵ phariseorũ hñ¬
do querramype la teranum ⁊ nõ cum sã¬
racenis nec etiamcumudeis quia quili¬
bet suus inimicus erat ꝓtinus xp̃ianuᷤ
⁊ nullus ex ip̃is fuerat aduincendum
achon nec mercator interra soldani. nec
summum officium nec ordines sacros ꝯ¬
si derauit in se nec inme illum chamum
qui solitus erat suos cinctos facere ma¬
criores. S sieut constantinus intra sira¬
ptim siluestrum consuluit ꝓsua lepra cy¬
randa itaiste me tanquammagrm con¬
suluit ut curan posset a sua febre suꝑba.
Petiuit eĩ ame consilium ⁊ ego tacui qr

Expanded text:
ta autem et coopertas vias protinus scivi omnes, ta autem et coopertas vias protinus scivi omnes, et ita duxi artes ipsarum, quod ad fines terre exivit sonus eorum. Sed quando me vidi in illa parte mee etatis in qua quilibet deberet deponere vela et recolligere sartas, quicquid michi prius placuerat tunc displicuit, et penitentem me reddidi et confessum; ha me, miserum lapsum, et veraciter valuisset. Princeps autem novorum Phariseorum, habendo guerram prope Lateranum et non cum Sarracenis nec etiam cum Iudeis, quia quilibet suus inimicus erat protinus christianus, et nullus ex ipsis fuerat ad vincendum Achon, nec mercator in terra soldani; nec summum officium, nec ordines sacros consideravit in se, nec in me illum chamum qui solitus erat suos cinctos facere macriores; sed sicut Constantinus intra Siraptim Silvestrum consuluit pro sua lepra curanda, ita iste me, tanquam magistrum, consuluit ut curari posset a sua febre superba. Petivit enim a me consilium et ego tacui, quia
Abbreviated transcription (Latin):
tu liberonunc ad presens. ¶Nunc autẽ
quis tu sis edissere nobis rogo nonsis i¬
durus magis michi ꝙ fuerimego tibi ut
nomen tuum in mundo teneat altam frõ
lum mugiit more suo acutam cuspidez
hac illacque commouit ⁊ talem postea
dedit flatum ¶Si ego crederem ꝙ mea
responsio dingeretur ad ꝑsonam que i¬
un quam reu̾teretur admundum ista
flamma immobilis ꝑmaneret sed quia
deisto fundo nunquam reu̾sus est aliꝗs
uinus si audio ueram responsionẽ sine
timore infamie tibido. Ego enim fui hõ
anoꝵ ⁊ postea cordellerius credendo sie
cinctus omnia subaudi que male fecerã
emendare. Et cente neuncredere integrũ
ueniebat nisi fuisset magnus sac̾dos cui
male eueniat qui me inprimas culpas re¬
cidiuare eoegit. ⁊ quomodo ⁊ quare uolo
ꝙ incelligas. ¶Quando osseus ⁊ pulpeuᷤᷤ
ego emin que duo .s. ossa ⁊ pulpas michi
dederat mat̾ mea oꝑa mea non fuerunt
leonina breuit̾ sed uulpma. Ppendimẽ¬

Expanded text:
tu libero nunc ad presens. Nunc autem, tu libero nunc ad presens. Nunc autem, quis tu sis edissere nobis rogo; non sis durus magis michi quam fuerim ego tibi, ut nomen tuum in mundo teneat altam frontlum mugiit more suo, acutam cuspidem hac illacque commovit, et talem postea dedit flatum: «Si ego crederem quod mea responsio dirigeretur ad personam que unquam reverteretur ad mundum, ista flamma immobilis permaneret; sed quia de isto fundo nunquam reversus est aliquis vivus, si audio verum, responsionem sine timore infamie tibi do. Ego enim fui homo armorum et postea cordellerius, credendo sic cinctus omnia – subaudi que male feceram – emendare. Et certe meum credere integrum veniebat, nisi fuisset magnus sacerdos, cui male eveniat, qui me in primas culpas readiuvare coegit, et quomodo et quare volo quod intelligas. Quando osseus et pulpeus ego eram, que duo, scilicet ossa et pulpas, michi dederat mater mea, opera mea non fuerunt leonina breviter sed vulpina. Perpendimen
Abbreviated transcription (Latin):
infenus es absconsa romandiolatua nõ
est nec unquam fuit sine guerra in suorũ
cordib tymnnorum. S nullam manife¬
stam modo ibidem dereliqui.¶ Qui autẽ
suerint illi tyranni qui illo ep̃re in ip̃a
romandiola tymãnidem exerrebant per
ordinem autor in sua responsione subiũ¬
git dicens ¶Rauenna stat sic̃ stetit mł¬
tis anno. aquila eͥ depolenta talit̾ ipã
fouet ꝙ cerinam cooꝑit suis penmo ¶Cẽ¬
ra autem illa que iam sustinuit longã
obsidionem ⁊ degallis fecit cruentatum
coadunamen sub bracchiis uindib ĩue¬
nitur ¶ Et mastinus uetus ⁊ nouus de
uerrucchio qui fecerunt demontagna ⁊¬
malum gubernamen ubi fit de dentib
suchium.i. sucum ¶Ciuitas aũt lamoĩi
⁊ santerni conducunt lcominum denido
albo qui mutat partem abestate ad hye¬
mem. Et illa subaudi ciuicas emi sauium
undat latus sicut ip̃a seder inter planu
ci montem inter tyrannidem uiuit in sta¬

Expanded text:
inferius es absconsa, Romandiola tua non inferius es absconsa, Romandiola tua non est, nec unquam fuit, sine guerra in suorum cordibus tyrannorum. Sed nullam manifestam modo ibidem dereliqui». Qui autem fuerint illi tyranni qui illo tempore in ipsa Romandiola tyrannidem exercebant, per ordinem autor in sua responsione subiungit dicens: «Ravenna stat sicut stetit multis annis; Aquila enim de Polenta taliter ipsam fovet quod Cerviam cooperit suis pennis. Terra autem illa que iam sustinuit longam obsidionem et de Gallis fecit cruentatum coadunamen, sub bracchiis viridibus invenitur. Et Mastinus vetus et novus de Verrucchio, qui fecerunt de Montagna malum gubernamen, ubi fit de dentibus suchium, idest sucum. Civitas autem Lamonii et Santerni conducunt leoninum de nido albo, qui mutat partem ab estate ad hyemen. Et illa – subaudi civitas – cui Savium undat latus, sicut ipsa sedet inter planum et montem, inter tyrannidem vivit in sta
Abbreviated transcription (Latin):
possent exire uerba a principio.i. ab api¬
ce ignis uerba dolgrosa exibant ⁊ insuũ
conuertebantur taliter ydioma. Otu ad
quem dirigo meam uocem ⁊ qui loqueba¬
ris modo lombarde dicendo. Istra tenua
.i. modo recede ꝑiu nontaico .i. plus fati¬
gaitionemtͥ ingerere nolo. Quãuis ego
uenerm aliquantulum tarde nõ te tedeat
aliquantulum stare mecũ uides ꝙ nõ tedet
me ⁊ ardeo. Sicumodo solum inistũ ce¬
cum mundum de illa dulci terra latina
de qua totam meam culpam porto nouit̾
cecidisai dic mͥ si romandioli habent pacez
uel guerram quia ego fui de illis montib
intenorib qui sunt inter urbinum ⁊ iugr̃
de quo fliuius egreditur tibermus. Tũc
migilius qr sibi loquebatur ille sp̃s inflã¬
matus tetiqit Dantem Uicens. Roquerẽ
tu qui a iste est latinus. Uantes aũt quia
iam habebat responsionem in ꝓmptu sñ
mora ei illico sie respondit. O auima que

Expanded text:
possent exire verba a principio, idest ab apipossent exire verba a principio, idest ab apice ignis, verba dolorosa exibant et in suum convertebantur taliter ydioma. «O tu, ad quem dirigo meam vocem, et qui loquebaris modo lombarde dicendo: Istra ten va, idest modo recede, più non t'aizzo, idest plus fatigationem tibi ingerere nolo, quamvis ego venerim aliquantulum tarde, non te tedeat aliquantulum stare mecum; vides quod non tedet me et ardeo. Si tu modo solum in istum cecum mundum de illa dulci terra latina, de qua totam meam culpam porto, noviter cecidisti, dic michi si Romandioli habent pacem vel guerram, quia ego fui de illis montibus interioribus qui sunt inter Urbinum et iugum de quo fluvius egreditur Tiberinus». Tunc Virgilius, quia sibi loquebatur ille spiritus inflammatus, tetigit Dantem dicens: «Loquere tu, quia iste est latinus». Dantes autem, quia iam habebat responsionem in promptu, sine mora ei illico sic respondit: «O anima que
Abbreviated transcription (Latin):
Ostquam ulixes finem ĩpo¬
suir uerbis suis cachumen
siue summitas sue flamme
que dum loquebat se ipsam
mbrauerat more lingue iã rectus ⁊ ꝗe¬
tus mnapice sue flamĩne auirgilio de
ipsius licentia recedebat. Et hoc ẽ ꝙ ta¬
liter incipit cantus iste. Iam erat flã¬
ma subaudi ulixis ereeta suꝑius ⁊ ꝗe¬
ta ut plus non diceret. ⁊ iam a nobis re¬
cedebat cum licentia dulcis uatis quan¬
douna alia subaudi flamma que post
ipamueniebat nos fecit uoluere nr̃os o¬
culos ad sin apicem uel cachumen prop¬
terunum ꝯfusum sonitum qui egredieba¬
tur ex illa. Qualiter autem esset confus
ille sonus exemplificando declarat dicẽs
sicur bos siculus quimugit primo cũ plã¬
ctu illius ⁊ hoc fuit iustum quia ipsum
tempauerat lima sua mugiebat cum uo¬
ce afflicti. ita licet. cum toto ꝙ esset ex ere
ip̃e subaudi bos ereus onmino uidebatũ
a dolore tinfixus. Simili modo quianõ
habebat uamnee foramen subaudi illa
plamma per quam uiam uel foramen

Expanded text:
ostquam Ulixes finem imposuit verbis suis, cachumen sive summitas sue flamme, que dum loquebatur se ipsam vibraverat more lingue, iam rectus et quietus in apice sue flamme, a Virgilio de ipsius licentia recedebat. Et hoc est quod taliter incipit cantus iste. Iam erat flamma – subaudi Ulixis – erecta superius et quieta ut plus non diceret, et iam a nobis recedebat cum licentia dulcis vatis, quando una alia – subaudi flamma – que post ipsam veniebat, nos fecit volvere nostros oculos ad sui apicem vel cachumen propter unum confusum sonitum qui egrediebatur ex illa. Qualiter autem esset confusus ille sonus, exemplificando declarat dicens: Sicut bos siculus qui mugit primo cum planctu illius – et hoc fuit iustum, quia ipsum temperaverat lima sua – mugiebat cum voce afflicti, ita, licet cum toto quod esset ex ere, ipse – subaudi bos ereus – omnino videbatur a dolore trafixus; simili modo, quia non habebat viam nec foramen – subaudi illa flamma – per quam viam vel foramen
Abbreviated transcription (French):
me perlalchuma chenel mondo usa
danno minos acui fallar non lece
Et io dissal poeta or fugiaminai
gente siuana come la senese
certo non la francesca si dassai
Onde laltro le broso che mintese
rispuosaldecto mio tramene stricca
che seppe far letemꝑate spese
Et ncholo che la costuma ricca
delgarofano prima discopse
nel orto doue cal seme sappicca
Et trane labrigata inche disperse
caccia dascian lauigna ⁊ la granfonda
⁊ laballiato susenno yferse
Maperche sappichisitiseconda
contrasenesi aguça uerme locchio
sichela faççianua bentirisponda
Si uedrai chifu lombra dieapocchio
che falsai unetalli con alchiminia
⁊ ce dee ncordar se bentadocchio
Comi fui dinatura buona scimmia.¬

Expanded text:
me per l'alchìmia che nel mondo usai me per l'alchìmia che nel mondo usai dannò Minòs, a cui fallar non lece". E io dissi al poeta: "Or fu già mai gente sì vana come la sanese? Certo non la francesca sì d'assai!". Onde l'altro lebbroso, che m'intese, rispuose al detto mio: "Tra'mene Stricca che seppe far le temperate spese, e Niccolò che la costuma ricca del garofano prima discoverse ne l'orto dove tal seme s'appicca; e tra'ne la brigata in che disperse Caccia d'Ascian la vigna e la gran fonda, e l'Abbagliato suo senno proferse. Ma perché sappi chi sì ti seconda contra i Sanesi, aguzza ver' me l'occhio, sì che la faccia mia ben ti risponda: sì vedrai ch'io son l'ombra di Capocchio, che falsai li metalli con l'alchìmia; e te dee ricordar, se ben t'adocchio, com'io fui di natura buona scimia
Abbreviated transcription (French):
El duea disse i son unche discendo
conquestonino gui dibalço inbalço
⁊ dimostrar lonferno alui intẽdo
llor sinppe lo comununcalço
⁊ tremando ciascun ame si uolse
con altra cheludiron diumbalço
obuon maestrame tutto saccołpe
dicendo dialor cio che tunuoli
⁊ io incomincia posçia che uolse
Selaur̃a memoria non simboli
nelprimo mondo dalumane menti
ma sella uiua sotto molti soli
itemi chiuo siete ⁊ diche genti
laurã sconçia ⁊ fastidiosa pena
dipalesar ame noniuispauenti
fui dareço ⁊ albero dasiena̧
nspose lunmife metteral foco
maquel perchimori qui non mimena
Peroe chidissi lui parlando agioxo
unisaprei seuar perlaere auolo
⁊ quer cauea uagheça ⁊ senno poco
olle chilimostrasse larte ⁊ solo
perchinol feçi dedalo mi fece
arder atal chelauea per filluiolo
Manellultma bolgia de le diece

Expanded text:
E 'l duca disse: "I' son un che discendo E 'l duca disse: "I' son un che discendo con questo vivo giù di balzo in balzo, e di mostrar lo 'nferno a lui intendo". Allor si ruppe lo comun rincalzo; e tremando ciascuno a me si volse con altri che l'udiron di rimbalzo. Lo buon maestro a me tutto s'accolse, dicendo: "Dì a lor ciò che tu vuoli"; e io incominciai, poscia ch'ei volse: "Se la vostra memoria non s'imboli nel primo mondo da l'umane menti, ma s'ella viva sotto molti soli, ditemi chi voi siete e di che genti; la vostra sconcia e fastidiosa pena di palesarvi a me non vi spaventi". "Io fui d'Arezzo, e Albero da Siena", rispuose l'un, "mi fé mettere al foco; ma quel per ch'io mori' qui non mi mena. Vero è ch'i' dissi lui, parlando a gioco: "I' mi saprei levar per l'aere a volo"; e quei, ch'avea vaghezza e senno poco, volle ch'i' li mostrassi l'arte; e solo perch'io nol feci Dedalo, mi fece ardere a tal che l'avea per figliuolo. Ma ne l'ultima bolgia de le diece
Abbreviated transcription (French):
⁊ allor fu lamiaustapiuuina
Oui uerl ofondo la ue laministra
del altosire infallibil iustitia
punisce i falsator che qui registra
Pon eredo caueder magior cristitia
fosse in egia il popoltucto infermo
quando fu laer sipien dimalitia
Re li animali infin al piccioluermo
ca scarontutti ⁊ poi legenti antiche
se condo che poeti amo perfermo
Si ristorar diseme di formiche
che raueder perquella oscura ualle
languir li spirti per diuerse biche
Qual souraluentre ⁊ qual soura lespalle
lundelsaltro giacea ⁊ qualcarpone
sitrasmutaua per lotristo calle
Passopasso andauam sanza ẜmone
guardando ⁊ ascoltando li ammalati
chen on poten leuar le lor persone
uidi due sedere ase poggiati
comascaldar si poggia teghia ateghia
dalcapo a pie dischiançe maculati
Et nonuidi giammai menare streghia
che son quincentro selunghia tibasti
matuchise chedinoi dimandasti

Expanded text:
e allor fu la mia vista più viva e allor fu la mia vista più viva giù ver' lo fondo, la 've la ministra de l'alto Sire infallibil giustizia punisce i falsador che qui registra. Non credo ch'a veder maggior tristizia fosse in Egina il popol tutto infermo, quando fu l'aere sì pien di malizia, che li animali, infino al picciol vermo, cascaron tutti, e poi le genti antiche, secondo che i poeti hanno per fermo, si ristorar di seme di formiche; ch'era a veder per quella oscura valle languir li spirti per diverse biche. Qual sovra 'l ventre e qual sovra le spalle l'un de l'altro giacea, e qual carpone si trasmutava per lo tristo calle. Passo passo andavam sanza sermone, guardando e ascoltando li ammalati, che non potean levar le lor persone. Io vidi due sedere a sé poggiati, com'a scaldar si poggia tegghia a tegghia, dal capo al piè di schianze macolati; e non vidi già mai menare stregghiahe son quinc'entro, se l'unghia ti "ma tu chi se' che di noi dimandasti?".
Abbreviated transcription (French):
Amolta gẽte elediuerse piaghe
auen le luci mie sinnebriate
che delostar apianger eranuaghe
Mauirgilio mi disse che purguate
ꝑche lauistatua pur si soffolge
la giuitra lombre triste sm oçicate
Tu nonai fattosi alaltre bolge
pensa setu annouerar le credi
chemiglia uentidue la ualle uolge
Et gia la luna e sottonostri piedi
lotempo e poco omai kenne concesso
atteso ala cagion ꝑchiguardaua
forse maurestancor lostar dimesso
Parte sengia ⁊ io dietro liandaua
lo duea gia faccendo larisposta
⁊ sogiugnendo dentra quella caua
Douitenea orliocchi si aposta
credo cunsputo delmmisangue pianga
la colpa chelagiu cotanto cõsta
Allor dissel maestro non sifranga
sotupensier daquinnaņi sourello
attendi adaltro ⁊ ei la sirmagna
Chiuidi lui disortal ponticello
mostrarti ciminacciar forte coldito
tu dilnominar geri delbello
Tuen allor si deltuito impedito

Expanded text:
molta gente e le diverse piaghe avean le luci mie sì inebrïate, che de lo stare a piangere eran vaghe. Ma Virgilio mi disse: "Che pur guate? perché la vista tua pur si soffolge là giù tra l'ombre triste smozzicate? Tu non hai fatto sì a l'altre bolge; pensa, se tu annoverar le credi, che miglia ventidue la valle volge. E già la luna è sotto i nostri piedi; lo tempo è poco omai che n'è concesso, "atteso a la cagion perch'io guardava, forse m'avresti ancor lo star dimesso". Parte sen giva, e io retro li andava, lo duca, già faccendo la risposta, e soggiugnendo: "Dentro a quella cava dov'io tenea or li occhi sì a posta, credo ch'un spirto del mio sangue pianga la colpa che là giù cotanto costa". Allor disse 'l maestro: "Non si franga lo tuo pensier da qui innanzi sovr'ello. Attendi ad altro, ed ei là si rimanga; ch'io vidi lui a piè del ponticello mostrarti e minacciar forte col dito, e udi' 'l nominar Geri del Bello. Tu eri allor sì del tutto impedito
Abbreviated transcription (Latin):
lenones. qr coĩt̾ sunt auari. Et ex hoc soliui
lib istud pẽcm lencciii oriat. Et p qr ex pͦ

Expanded text:
lenones, quia communiter sunt avari. Et ex hoc solvitulibus istud peccatum lenocinii oriatur. Et patet
Abbreviated transcription (Latin):
Name desma ligua pͥa mimorse
sichemitinse luña ⁊ laltra guãcia
⁊ poi la medicina mirporse
Cosi odio che soleua la lancia
dachille ⁊ delsupadre essercagione
prima ditͥsta ⁊ poi dibuona mancia.
Diẽ hie autor ꝙ una ⁊ eadẽ lingua subar¬
di uirgilii ip̃m autorẽ pupugit atq un¬
xit qr ipm̃ de suo defcũ primmitus rephen¬
dit postea u̾o uidens ip̃m correctũ ip̃m i
duleiter ꝯfortauit ⁊ adduẽ hic silitudiẽz
lancee achillis q̃ istas duas nãs diu̾sas
hẽbat/ Na lancea achillis suiq patris ĩ
pͥncipio pugne mala omina ostendebat
inꝓcessu u̾o uictoriã obtinebat. S istau̾¬
ba premissa moralit̾ exponẽdo denotãt
⁊ oscendunt ꝙ lĩgua homĩs sapiẽtis scit
uulnerare ꝑiter cimeden. Uulnerare dico
hominẽ qñ peceat/ ⁊ uuluerãdo mederi hor
ẽ moderata ⁊ ordinata uti cõrectioe. Dicit
eͥ seneca ꝙ leuit̾ castigatꝰ reu̾ẽtiã exhibet
castiganti. nimia u̾o aspitas castigatio¬
nẽ nec recip nec salutem.

Expanded text:
na medesma lingua pria mi morse, sì che mi tinse l'una e l'altra guancia, e poi la medicina mi riporse; così od'io che solea far la lancia d'Achille e del suo padre esser cagione prima di trista e poi di buDicit hic autor quod una et eadem lingua – subaudi Virgilii – ipsum autorem pupugit atque unxit; quia ipsum de suo defectu primitus reprehendit, postea vero, videns ipsum correctum, ipsum dulciter confortavit: Et adducit hic similitudinem lancee Achillis, que istas duas naturas diversas habebat: Nam lancea Achillis suique patris in principio pugne mala omina ostendebat, in processu vero victoriam obtinebat. Sed ista verba premissa, moraliter exponendo, denotant et ostendunt quod lingua hominis sapientis scit vulnerare pariter et mederi; vulnerare dico hominem quando peccat, et vulnerando mederi, hoc est moderata et ordinata uti correctione. Dicit enim Seneca quod leviter castigatus reverentiam exhibet castiganti; nimia vero asperitas castigationem nec recipit nec salutem.
Abbreviated transcription (Latin):
do uecitat eos orbos. qͣi dicat. Nõ mirẽis
si te ꝓbono oꝑe ꝑsequent᷑. qr sunt uxtu
ueterem faniam orbi. Et sic̃ ocułegͥs odi¬
osa ẽ lux q̃ puris ẽ amabił. ita tu lucidꝰ
odio ens eis. ¶ñ aut̃ ista cecitas sit ĩ ip̃is
ostendit dicens. Ip̃i eͥ sũt auari. ĩuidi ⁊
suꝑbi. Ista eͥ tͥa uitia hũt hoĩem excecaẽ.¬

Expanded text:
o vocitat eos orbos. Quasi dicat: Non mireris si te pro bono opere persequentur, quia sunt, iuxta veterem famam, orbi. Et sicut oculis egris odiosa est lux, que puris est amabilis, ita tu lucidus odio eris eis. Unde autem ista cecitas sit in ipsis ostendit dicens: «Ipsi enim sunt avari, invidi, et superbi. Ista enim tria vitia habent hominem exceca
Abbreviated transcription (Latin):
Et ille ad eũ. Scire de aliꝗb ent bonũ. de
aliis u̾o laudabile ẽ tacere. qr tp̃e eẽt cur¬
nus ẽ cumilla turba gradit la camosa
⁊ franciscus de accursio/ ac ⁊ ille ep̃o flo
pontifice fuit translatus de arno ĩ bat¬
tillioẽm .i. de Episcopio florẽtino inepy¬
scopiumuicentinum. u dimisit supple
ꝑ mortẽ male ꝓtẽsos n̾uos. Et his dictiᷤᷤ
adiũxit. Depłunbus aliis dieerẽ sed nõ
possem. qr iuideo añme de sabulo ẜgẽ
nouum fumum: qui fumus ẜgit ex ady¬
stionib aĩaꝵ que abigneio uaporibuᷤᷤ
sie cremant᷑. Gens eͥ uenit cũ qua ẽẽ nõ
debeo sit tͥ meus thaurus rogito comm̃¬
datus inquo ꝑ famã ⁊ memoriã ad hue
uino. Et nil aluid petens abeo discessit.
⁊ u̾sus suos more illorum ꝗuerone ĩ sta¬
dio cununt uelocissimo cursu cucũrit.
Uñ dic̃ intextu.
Poi sinuolse ⁊ parue dicoloro

Expanded text:
Et ille ad eum: «Scire de aliquibus erit bonum; de Et ille ad eum: «Scire de aliquibus erit bonum; de aliis vero laudabile est tacere, quia tempus esset curnus enim cum illa turba graditur lacrimosa, et Franciscus de Accursio, ac etiam ille episc Dei, idest romano pontifice, fuit translatus de Arno in Battillionem, idest de episcopio florentino in epyscopium Vicentinum, ubi dimisit – supple per mortem – male protensos nervos». Et his dictis adiunxit: «De pluribus aliis dicerem, sed non possum, quia video ante me de sabulo surgere novum fumum, qui fumus surgit ex adustionibus animarum, que ab igneis vaporibus sic cremantur. Gens enim venit cum qua esse non debeo. Sit tibi meus Thesaurus, rogito, commendatus, in quo per famam et memoriam adhuc vivo». Et nil aliud petens ab eo discessit, et versus suos, more illorum qui Verone in stadio currunt, velocissimo cursu cucurrit. Unde dicit in textu: Poi si rivolse, et parve di coloro
Abbreviated transcription (Latin):
gratum ꝯuenit ut quousq uixero in
mea lingua cernat᷑. ¶Quicꝗd u̾o de mõ
cursunarratis scribo .i. inmente repo¬
no ⁊ reẜuo ad glosandum cũ alio cextu
um domine supple .s. beatrici q̃ glosae̾
sciet si ad eam pot̾o applicare. Tantũ uͦ
nolo ꝙ uob̾sit manifestum dũ mõ mã
ꝯscĩa non mͥ garriat ꝙ fortune ietibus.
p̃sto sum. Nõ eͥ ẽ noua meis aurib ta¬
lis arra. ideireo uoluat fortuna siẽ ẽ oͥ
bñplacitũ suam rotã. ⁊ ⁊ rusticus suã
marram. qĩ dicat. Nõ curo ꝗd cogitẽt
uł faciant ꝯtͣme hoĩes ul fortuna. Tc̃
uint᷑ audito hoc uerbõ tã libero tãq mł¬
tipłicit̾ untuoso. respexit Uantem ⁊ ait
Bñ auscultat ꝗ illud uerbum notat: ac
si dicat. Ego qui bñ audiui optiẽ anno¬
taui. Nec ꝑꝑ hoc minus autor cũ ẜ Bru¬
netto raciocinando ꝓcedit ⁊ int̾rogat ꝗ
sunt sui socii magis noti ⁊ mag̃ summi.

Expanded text:
gratum, convenit ut quousque vixero in gratum, convenit ut quousque vixero in mea lingua cernatur. Quicquid vero de meo cursu narratis scribo, idest in mente repono, et reservo ad glosandum cum alio textu uni domine – supple scilicet Beatrici – que glosare sciet, si ad eam potero applicare. Tantum vero volo quod vobis sit manifestum, dum modo mea conscientia non michi garriat, quod fortune ictibus presto sum. Non enim est nova meis auribus talis arra; idcirco volvat fortuna, sicut est sibi beniplacitum, suam rotam, et etiam rusticus suam marram. Quasi dicat: Non curo quid cogitent vel faciant contra me homines vel fortuna. Tunc Virgilius, audito hoc verbo tam libero tanque multipliciter virtuoso, respexit Dantem et ait: «Bene auscultat qui illud verbum notat». Ac si dicat: Ego qui bene audivi, optime annotavi. Nec propter hoc minus autor cum Ser Brunetto raciocinando procedit et interrogat qui sunt sui socii magis noti et magis summi.
Abbreviated transcription (Latin):
te. ut te .s. uideant in suis imꝗtatib ĩuo¬
lutũ ẜ arostro aloge fiet herda. Faciãt
at de se ip̃is stram̃ bestie phesulaẽ ⁊ nõ
tãgant plantã si aliq̃meoꝵ st̾corib ad¬
huc surgit. In qua quidẽ planta roma¬
noꝵ scã semina reuiuiscãt. illoꝵ dico ro¬
manoꝵ qui ibi remanẜunt qñ fuit tã¬
te malitie fẽs nidus ¶Ptquã uero ser
Brunettus finẽ posuit deĩs suis Uãtes
sͥ at uniu̾sa respondit. ¶Et pͥmo captar
suã beniuolentiam dicẽs. Si meũ petere
totalit̾ eẽt plenum uos nõ eẽtis de hũa
nã ꝑ mortem ad huc totalit̾ exbannitus.
Qĩ dieat. Siuos eẽtis uiuuꝰ ego uos ex¬
traherẽ deisto uitio ĩpudico ꝑꝑ qd̾ uos ui¬
deo sie ꝯbustum. un ho mentẽ dolore ꝯ¬
fictam ⁊ modo reducit᷑ mͥ ad cor cara ⁊
bona ymago ur̃a pat̾na qñ ad horam
ad horam me instruebatis/ quõ hõ sup¬
płe mituose uiuendo ꝑfelicẽ memoriã
et̾uat᷑. ⁊ quantumego habeamistud

Expanded text:
te, ut te scilicet videant in suis iniquitatibus involutum; sed a rostro a longe fiet herba. Faciant autem de se ipsis stramen bestie phesulane et non tangant plantam, si aliqua in eorum stercoribus adhuc surgit; in qua quidem planta Romanorum sancta semina reviviscant, illorum dico Romanorum qui ibi remanserunt quando fuit tante malitie factus nidus». Postquam vero Ser Brunettus finem posuit dictis suis, Dantes sibi ad universa respondit. Et primo captat suam benivolentiam, dicens: Si meum petere totaliter esset plenum, vos non essetis de humana natura per mortem adhuc totaliter exbannitus. Quasi dicat: Si vos essetis vivus, ego vos extraherem de isto vitio impudico, propter deo sic combustum. Unde habeo mentem dolore confictam, et modo reducitur michi ad cor cara et bona ymago vestra paterna, quando ad horam ad horam me instruebatis quomodo homo – supple virtuose vivendo – per felicem memoriam eternatur; et quantum ego habeam istud
Abbreviated transcription (Latin):
Nisto xiͦ. cantu ad hue ꝓseꝯt̃ autor de
t̾rio girone dequoinprecedentitracta¬
re incep̃. Tractat at̃ misto cãtu de pecẽo
sodomie. S qr isto peco clici ⁊ layçima¬
culant᷑ iõ iisto cantu tructat deelicis ⁊
literatis. Insequenti u̾o cantutraetat de
laycis. ⁊ incipit ẜa ꝑs istiꝰ gironis inpͥnco
istius cantus. Ibi. Ora cenporta lun de
dun margini. ⁊ fuit ĩxuii. Ibi.
Poco piu oltreuegio ĩsula rena.
gente sedere. ⁊c.
quas inferm Danci poetice de¬
signasser dix ad cũ ꝙ admodo
ert tp̃e ab illo nemore recedẽdi ⁊ parenã
ad alia ꝯtẽplanda it̾ ampiendi. Iõ dix̃ ei
ut hr̃ intextu.
Fa che dietiame tu uegnie
limargini fanuia che nõ sonarsi
⁊ sopra lor ogniuapor sisꝑegne.
Nunc ãt inisto eantu iter ãnpiunt ꝑ a

Expanded text:
isto XV cantu adhuc prosequitur autor de tertio girone, de quo in precedenti tractare incepit. Tractat autem in isto cantu de peccato sodomie, sed quia isto peccato clerici et layci maculantur, ideo in isto cantu tractat de clericis et literatis. In sequenti vero cantu tractat de laycis, et incipit secunda pars istius gironis in principio istius cantus, ibi: «Ora cen porta l'un de' duri margini»; et finit in XVII, ibi: Poco più oltre vegio in su la rena gente sedere, etc. aquas Inferni Danti poetice designasset, dixit ad eum quod admodo erat tempus ab illo nemore recedendi, et per arenam ad alia contemplanda iter arripiendi. Ideo dixit ei ut habetur in textu: fa che dietr'a me tu vegnie: li margini fan via, che non son arsi, et sopra lor ogni vapor si spegne. Nunc autem in isto
Abbreviated transcription (Latin):
destrata cãignis descendere nõ audebat.
Uolebat eͥ ut ipm sua cunalitas purge¬
bat ire ꝑit̾ iuxta eum. ẜ qr suꝑ arenam
ignis pluebat iõ nõ descendebat. ẜ ca¬
pite inclinato eũ oͥ reu̾entia cum ipõ per¬
gebat. Cũ u̾o ambo sicirent ĩcepit dicẽ̾
Brimettus. Qual fortuna añ ultimũ¬
diẽ huc inferiꝰte deduẽ: ⁊ ꝗs ẽ iste qui tͥ
it̾ ostendit. Et Dantes adeum. Sr̃iꝰ in
uita ẜena deuiaui inq̃dã ualle añ quã
etas mã totalit̾ eẽt plena. Herinãq in
mane solummõ spatulas sibi uolui.
iste aꝑꝑuit mͥ in illo tunc ⁊ reduẽ me do¬
mũ ꝑ istum callem. Et ille situ sequen
lere quin tu ad portum deuemias głosum
si ego bene ꝑpendi inpulcra uita inqua
supple iã fui tecum. ⁊ siego nõ fuissẽ ita
mortuus tempestiue uidendo celum tã
tͥ benignũ tem hoc oꝑe ꝯfortassẽ. S ille
ĩgnitus ppłs ⁊ malignꝰ ꝗ descendit de fe¬

Expanded text:
de strata causa ignis descendere non audebat; de strata causa ignis descendere non audebat; volebat enim, ut ipsum sua curialitas perurgebat, ire pariter iuxta eum; sed quia super arenam ignis pluebat, ideo non descendabat, sed capite inclinato cum omni reverentia cum ipso pergebat. Cum vero ambo sic irent, incepit dicere Ser Brunettus: «Qual fortuna ante ultimudiem huic inferius te deducit? et quis est iste qui tibi iter ostendit?» Et Dantes ad eum: «Superius in vita serena deviavi in quadam valle antequam etas mea totaliter esset plena. Heri nanque in mane solummodo spatulas sibi volvi. Iste apparuit michi in illo tunc et reducit me domum per istum callem». Et ille: «Si tu sequeris lere quin tu ad portum devenias gloriosum, si ego bene perpendi in pulcra vita in qua – supple iam fui tecum –. Et si ego non fuissem ita mortuus tempestive, videndo celum tam tibi benignum, te in hoc opere confortassem. Sed ille ingratus populus et malignus qui descendit de Fe
Abbreviated transcription (Latin):
acutis oculis incendebat/ siẽ solet deẜo
unꝰ aliũ respicẽ luna p᷑ ¶ Et du sic ab oͥb
ip̃e autor inspicẽt᷑ porã uestim̃ti fuit ea¬
ptus abuno ꝗ clamauit dicẽs. Qmi
rm ẽ istud. Tuẽ autor fix̃ita ccłos ĩfaci¬
em illiꝰ hoĩs sic cremati ꝙ facies adusta
nõ se defendit qn fui̾t cognitus abauto¬
re. Uñ autor manus u̾sus ilłi faciẽ incli¬
nãdo resportdit. Estis uos hie ꝓ Brunettꝰ.
Et ille o fili mi nõ tͥ displiceat si brunet¬
tus latinũs modicũ reuertit᷑ retro tecũ.
Cui dantes. Quantũ possũnos p̃cor ⁊
si uultis ꝙ hic sedeam uobiscũ faciam si
ẽ isti placitum cũ quouado. O filimi in¬
quit ilse. Qͥ cũq de isto grege uno pun¬
cto se firmat iacet postea centũ annis sñ
flabellare se ipm qñ ignea pliuna ipsuz
fent. Idcͥco ꝑcede ⁊ ego ueniã tͥ ad pãnos
c⁊ p̾ea reiungã meammasnadã q̃ uadit
plorando suos et̾nos dannos. Dãtes at̃

Expanded text:
acutis oculis intendebat, sicut solet de sero unus alium respicere luna prima. Et dum sic ab omnibus ipse autor inspiceretur, per oram vestimenti fuit captus ab uno qui clamavit dicens: «Quid mirum est istud ?» Tunc autor fixit ita oculos in faciem illius hominis sic cremati quod facies adusta non se defendit quin fuerit cognitus ab autore. Unde autor, manus versus illius faciem inclinando, respondit: «Estis vos hic, Ser Brunettus?» Et ille: «O fili mi, non tibi displiceat si Brunettus Latinus modicum revertitur retro tecum». Cui Dantes: «Quantum possum vos precor, et si vultis quod hic sedeam vobiscum, faciam, si est isti placitum cum quo vado». «O fili mi», inquit ille; «quicunque de isto grege uno puncto se firmat, iacet postea centum annis sine flabellare se ipsum quin ignea pluvia ipsum ferit. Idcirco procede et ego veniam tibi ad pannos, et postea reiungam meam masnadam, que vadit plorando suos eternos dannos». Dantes autem
Abbreviated transcription (Latin):
ni. ac si dice̾t mõ suꝑ unũ duoꝵ margi¬
nũ siue aggerũ cepimus ãbulare. ⁊⁊ fu¬
mus ꝗ ex aqua conẜgit aꝙͣ ⁊ artiẽs ab
igne defendit. qr sua hitate illos calos
uapores extĩguit. Qualr̾ ãt illi aggẽs
sit effecti exemplificando designat dicẽs
ꝙ quales fuĩt inflandria ꝯ̃ fiottũ ⁊ inco¬
mitatu padue ꝯtrabrentã tales s̃ illi ag¬
geres infernales. lz nõ sunt nec ita alti
nec ita grossi. ¶Dũ ãt sic sr̾ illũ aggẽm
ambłarent dic autor ꝙ iãtiñ enant a
silua remoti ꝙ si retro se uoluisset uͥ tuc¬

Expanded text:
 modo super unum duorum marginum sive aggerum cepimus ambulare, et fumus qui ex aqua consurgit aquam et argines ab igne defendit, quia sua humiditate illos calidos vapores extinguit. Qualiter autem illi aggeres sint effecti, exemplificando designat dicens quod quales fiunt in Flandria contra fiottum et in comitatu Padue contra Brentam, tales sunt illi aggeres infernales; licet non sint nec ita alti nec ita grossi. Dum autem sic super illum aggerem ambularent, dicit autor quod iam tantum erant a silva remoti quod si retro se vol
Abbreviated transcription (Latin):
Nisto. xi cantu antor breuit duo fac.¬
¶ lam primo deducit ad fine illami
matiam quã i .u. cͥculo ꝑtractauit. U.¬
hercticam prauitatem. ¶ Sẽdo designat ⁊
distĩguit tres ultimos circulos qui sequũ¬
tur ¶ Et pͥmo areulum positum sub regno
⁊ dominio minotauri. Et hunc cuculum
uitres girones diuidit ⁊ distinguit ¶So
distinguit curculũ positum subregno et
donuino gerionis. Et hẽ diuidit in .x. ma¬
las bulgias. ¶Gertio distinguit circulu
positum sub imꝑio ⁊ dio luciferi ⁊ sub
custodia ⁊ munitione gigantum. Et hẽ
diui dit in quatuor partes que uocant᷑ lĩgua
argoliea cochiton. Latina uoͣ cocitus
Deductio textus deuulgan in latinum.

Expanded text:
isto XI cantu autor breviter duo facit: nam primo deducit ad finem illam materiam quam in VI circulo pertractavit, hereticam pravitatem; secundo, designat et distinguit tres ultimos circulos qui sequuntur. Et primo, circulum positum sub regno et dominio Minotauri, et hunc circulum in tres girones dividit et distinguit; secundo, distinguit circulum positum sub regno et dominio Gerionis, et hunc dividit in X malas bulgias; tertio, distinguit circulum positum sub imperio et dominio Luciferi, et sub custodia et munitione Gigantum, et hunc dividit in quatuor partes que vocantur, lingua argolica, Cochiton, latina vero Cocitus. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM.
Abbreviated transcription (Latin):
uierunt in xp̃m. Et pontifices ⁊ pharisei
iniuidia ducti eo ꝙ ppłs post ipm̃ ibat et
ip̃õs relinquebat se iustifieare uolẽtes a
morti ip̃am iustitiamtradiderunt. ¶S ad¬
huenota ꝙ malacoda qñ dix̃. Presso e un
altroscollio che uia face. mendacium dix̃
qr nullus alius pons ẽ ibi ꝑ quẽ suꝑ sex¬
tam bulgiam sit accessus. Nã diabolu̾
Hic ostendit autor quõ pecm̃ barattarie
⁊ ip̃i barattatoreo sunt aboĩb dexidendi
Ramuituꝑosus ille sonus derisionẽ sigͥ¬
ficat.
¶Qua le nelarçana deuinitian
bolle linu̾no latenace pece
siuolse ⁊ mainon fu mastino sciolto
contanta fretta a seguitar lo furo
fanno actuffare inmeço la caldaia
Conquel furore ⁊ conquella tempesta
che somno icani adosso al pouerello
che disubito chiede oue sairesta.
Sexta comꝑatio.
Cosi uidio giatemer lifanti
cusciuan pattegiati dicapna¬

Expanded text:
vierunt in Christum; et pontifices et pharisei, vierunt in Christum; et pontifices et pharisei, invidia ducti, eo quod populus post ipsum ibat et ipsos relinquebat, se iustificare volentes, morti ipsam iustitiam tradiderunt. Sed adhuc nota quod Malacoda quando dixit «presso è un altro scollio che via face», mendacium dixit, quia nullus alius pons est ibi per quem super sextam bulgiam sit accessus. Nam diabolus Hic ostendit autor quomodo peccatum barattarie et ipsi barattatores sunt ab omnibus deridendi; nam vituperosus ille sonus derisionem significat. Quale ne l'arzanà de' Vinitiani bolle l'inverno la tenace pece,si volse; et mai non fu mastino sciolto con tanta fretta a seguitar lo furo.fanno attuffare in mezzo la caldaia Con quel furore et con quella tempesta ch'escono i cani a dosso al poverello, che di sùbito chiede ove s'arresta, SEXTA COMPARATIO. così vid'io già temer li fanti c'uscivan pattegiati di
Abbreviated transcription (Latin):
Manegͥ diei salbatiseĩ dix̃ Mala coda uã¬
t heri hora sexta completi sunt ãni mille
ducenti sexagintasex ꝙ iste pons fuit fra¬
ctus: Nam xp̃s uixit annis xxxiii. ⁊ mẽ¬
sib crb. ⁊ inut̾o uirgĩs.uiiii. meñsib hĩ¬
tauit. S si abannis dñi mille trecentis
ext̾hantur ãni xxxiiii. quib uix̃ ꝯputa¬
ta conceptõe remanent mcclxui. S hic o
fractus est iste pons ꝙ̃ alii pontes. Reo.
xie illi pharisei ⁊ sacerdotes qui ineuã¬
gelio falsi ꝓpħe adomino appellant᷑ eti¬
istam bulgiam descensuri iõ iste põs fra¬
ctus ẽ ut semꝑ uideant uestigia passioĩs.
⁊ sic acnus ⁊ dunus torqueant. Et nõ
ꝙ induob locis inferm tp̃r passioĩs petre
xiͦi. ubi hĩtat minotauius. ¶ Et ħie eurcu¬
lo oetauo malabulgia.uĩ. ¶bie scisse sũt
ꝓpt̾ pcẽm uolentiẽ ⁊ bestialitatie ¶ Siẽ uoͣ¬
ꝑꝑ pecm̃ ypoc̾sis. Nã iudei tanꝙͣ bestie se

Expanded text:
Mane igitur diei Sabbati Sancti dixit Malacoda DanMane igitur diei Sabbati Sancti dixit Malacoda Danti: «Heri hora sexta completi sunt anni mille ducenti sexagintasex, quod iste pons fuit fractus». Nam Christus vixit annis XXXIII, et mensibus tribus, et in utero Virginis VIIII mensibus habitavit. Sed si ab annis domini mille trecentis extrahantur anni XXXIIII quibus vixit, computata conceptione, remanent MCCLXVI. Sed hic ofractus est iste pons quam alii pontes. Respoocrite, et maxime illi pharisei et sacerdotes qui in Evangelio falsi prophete a Domino appellantur, etistam bulgiam descensuri, ideo iste pons fractus est, ut semper videant vestigia passionis; et sic acrius et durius torqueantur. Et nota quod in duobus locis Inferni tempore passionis petre XII, ubi habitat Minotaurus. Et hic, circulo octavo, malabulgia sexta. Ibi enim scisse sunt propter peccatum violentie et bestialitatim ypocrisis. Nam Iudei tanquam bestie se
Abbreviated transcription (Latin):
tasex ꝙ hic corrunr ista uia. Et ꝯcordat ĩsta
poesia cum fide catholica q̃ ut scã euãgelio¬
rũactestatur ystoria illa hora qua xp̃s ex¬
pinuit int̾ alia signa que in uniuerso ap¬
parierunt petre scisse sunt. Et tẽ illa hora
iista bulgia corrat iste pons. Qͥ nume¬
rus sic colligitur. Anno enĩ meet quo tp̃r
rome fuit gñalis remissio oͥum peceatoꝵ
sedente in roa sede bonifatio papa oct̃o ut
srius ĩplogo denĩ est/ iste autor istã come¬
diã ꝯposuit. ẜ qr sub noĩeuisiois ip̃am de¬
scribit iõ ponnt ꝙ eadie ⁊ hora q̃ xp̃s mor¬
tuus est quã quidẽ horam noctem uocat ĩ
infernumintrauit. Uñ suꝑius cantu ẜo
dicit. Logiorno senaudaua ⁊ laerbruno.
a.nox. ⁊c̾. Totam gͥ noctẽ ꝯsũpsit ab ĩtro¬
itu inferni usq ad hunc locum ⁊ totũ diẽ
sequẽtem cũ medietate noctis dnĩce resur
u̾suo montem purgatorii engit uela sua.

Expanded text:
tasex quod hic corruit ista via». Et concordat ista tasex quod hic corruit ista via». Et concordat ista poesia cum fide catholica, que ut sancta Evangeliorum attestatur ystoria, illa hora qua Christus expiravit, inter alia signa que in universo apparuerunt, petre scisse sunt. Et tunc illa hora in ista bulgia corruit iste pons. Qui numerus sic colligitur: anno enim MCCC, quo tempore Rome fuit generalis remissio omnium peccatorum, sedente in Romana sede Bonifatio papa octavo, ut superius in prologo dictum est, iste autor istam Comediam composuit. Sed quia sub nomine visionis ipsam describit, ideo ponit quod ea die et hora qua Christus mortuus est, quam quidem horam noctem vocat, in Infernum intravit. Unde superius, cantu secundo, dicit: «Lo giorno se n'andava et l'aer bruno», idest nox, etc. Totam igitur noctem consumpsit ab introitu Inferni usque ad hunc locum, et totum diem sequentem cum medietate noctis Dominice Resuversus montem Purgatorii erigit vela sua.
Abbreviated transcription (Latin):
uina ꝑmissiõe ip̃e uirgilius cũ uante po¬
tert infernales semitas ꝑagnire dic̃ ꝙ si
ip̃i uolunt ulterius ire oportet eos ire ꝑ il¬
lam grottam us ad aliũ pontẽ. qr põs per
quẽ deꝗnta bulgia solitum it̾ erat ad sextũ.
totus fractus ⁊ minosus ĩacebat ĩfundo.
Et assignat tp̃s qñ ille sextꝰ pono sie fractꝰ
cecidit in ꝓfundo Dicẽs. Heri trãsactis ꝗnq
horis ultra ꝙͣ sit ista hora quatecũ mͦ loqrõ
situs erat insextam malabulgiam fuit
fracta. ¶Ad cuius euidentiam ẽ sciendũ
ꝙ autor poetando ꝯfing̃ illa hora qua xp̃s
expirũ incruce mnferniũ intrasse. hoc
ẽ die.xͦᷤᷤ martii anno a passiõe dm̃ ꝯͦec se¬
xagesimo sexto. hora.s. nona. Ab incana¬
tione ãt eiuis anno Mec̃e. Et ab ista hora
usq ad t̾ciam horã sequẽtis dici hucusq
uenisse inq̃ hora ait uirgilio ma lacoda.
Heri ꝯpleti sunt annimille ducẽti sexagĩ¬

Expanded text:
divina permissione, ipse Virgilius cum Dante podivina permissione, ipse Virgilius cum Dante poterat infernales semitas peragrare, dicit quod si ipsi volunt ulterius ire, oportet eos ire per illam grottam usque ad alium pontem; quia pons per quem de quinta bulgia solitum iter erat ad sextam, totus fractus et ruinosus iacebat in fundo. Et assignat tempus quando ille sextus pons sic fractus cecidit in profundo, dicens: «Heri transactis quinque horis ultra quam sit ista hora qua tecum modo loquor, , per quem transitus erat in sextam malabulgiam, fuit fracta». Ad cuius evidentiam est sciendum quod autor poetando confingit illa hora qua Christus expiravit in cruce in Infernum intrasse, hoc est die 25a martii, anno a passione domini MCC sexagesimo sexto, hora scilicet nona; ab incarnatione autem eius anno MCCC. Et ab ista hora usque ad tertiam horam sequentis diei hucusque venisse, in qua hora ait Virgilio Malacoda: «Heri completi sunt anni mille ducenti sexagin
Abbreviated transcription (Latin):
diuina sunt iusticia deputati. malebran¬
che uocant/ ad designandum ꝙ malas ma¬
nus hñt baractatores dũ bona comuni¬
tatum dolose rapiendo cõrumpunt. Int̾
istos ar̃ demones duo hie prĩcipes principa.¬
lit̾ principant. Unus uocat᷑ malacoda ⁊
alter scarmillione/ ad designandũ ꝙͥ barat¬
caria ẽ rapacitas q̃ ꝑscannillionem sigͥfi¬
cat᷑. Nã scanillione lingua tusca tantũ
ualet ꝙͣtum in gramatica ualet raptor.
Eeciã inbarattaria mali finis intẽtio cuiꝰ
genit similitudinẽ malacoda. Nã ꝑ candã
Poi dissa noi piuoltre andar per questo
scollio non si puo ꝑo chegiace
tutto spezato al fondo lairo sesto
Et se landar piu oltre purmpiace
andateuene suꝑ questa grocta
presso e unaltro scoglio cheuia face
Hier ꝑiu oltre cinquore che questotta
Mille dugento con cinquanta sexãtasei
am cõpie che qui lauia furottu.
Postꝙͣ malacoda audiuit auirgilio ꝙ di

Expanded text:
divina sunt iustitia deputati Malebrandivina sunt iustitia deputati Malebranche vocantur, ad designandum quod malas manus habent barattatores, dum bona comunitatum dolose rapiendo corrumpunt. Inter istos autem demones duo hic principes principaliter principantur: unus vocatur Malacoda et alter Scarmillione, ad designandum quod in barattaria est rapacitas, que per Scarmillionem significatur. Nam scarmillione lingua Tusca tantum valet quantum in gramatica valet raptor. Est etiam in barattaria mali finis intentio, cuius gerit similitudinem Malacoda; nam per caudauratur. vv. 106-114 Poi diss'a noi: «Più oltre andar per questo scollio non si può, però che giace tutto spezzato al fondo l'arco sesto. Et se l'andar più oltre pur vi piace, andatevene su per questa grotta; presso è un altro scoglio che via face. Hier, più oltre cinqu'ore che quest'otta, mille dugento con cinquanta sexantasei anni compie che qui la via fu rotta». Postquam Malacoda audivit a Virgilio quod,
Abbreviated transcription (Latin):
cusciuan pattegiati dicaprona.
Iuxta ciuitatẽ pisanam ad.u. miliaria ẽ
quoddã castrũ ꝙ uocat cayna aquo castͦ
illi nobilissimi int̾ õs ciues pisanos/ caꝑ¬
nenses denominant᷑.ꝑpt̾ guerrã u̾o quẽ
oli tp̃r istius autoris fuit int̾ pisanos ⁊
tuscos deã caprona a tuscis fuit obsessa.
Inqua quidẽ obsidiõe fiuir iste autor ⁊ ur¬
dit oculis ꝓpriis id qd̾ incextu ad ꝯpatiõe
inducit. Nam ita acnt̾ atuscis fuit obse ᷤᷤ¬
sa deã cayna ꝙ pedites qui i eastro erant
inclusi coacti sunt ꝯpoĩtionẽ facere cũ illis
de excitu. ⁊ salius personis a remreddere
quã tenebant. Cum aũt ꝑmedia castra
transirent uidentes undiꝙ anna ⁊ ma¬
los uultus hostiũ t̾nbilit̾ tumuerunt ne
pacta uolarent᷑ ab ipĩs. Ex emplifieat
itaq autor ⁊ dic̃. Ita timui ego cũ uidi
illos demões siẽ timuert pedites de capro
Nota ꝙ demones qui ad executõem ⁊ pu¬
nitionẽ bamttane mista ma labulgia a

Expanded text:
uscivan pattegiati di Caprona, Iuxta civitatem Pisanam, ad V miliaria, est quoddam castrum quod vocatur Caprona, a quo castro illi nobilissimi inter omnes cives Pisanos Capronenses denominantur. Propter guerram vero que olim, tempore istius autoris, fuit inter Pisanos et Tuscos, dicta Caprona a Tuscis fuit obsessa. In qua quidem obsidione fuit iste autor et vidit, oculis propriis, id quod in textu ad comparationem inducit. Nam ita acriter a Tuscis fuit obsessa dicta Caprona, quod pedites qui in castro erant inclusi coacti sunt compositionem facere cum illis de exercitu, et salvis personis, arcem reddere quam tenebant. Cum autem per media castra transirent, videntes undique arma et malos vultus hostium, terribiliter timuerunt ne pacta violarentur ab ipsis. Exemplificat itaque autor et dicit: «Ita timui ego cum vidi illos demones, sicut timuerunt pedites de CapronNota quod demones qui ad executionem et punitionem barattarie in ista malabulgia a
Abbreviated transcription (Latin):
diuinã ꝓuidentiã ẽ negare. S qr cũ infide¬
lib nec noĩa debemꝰ ħere coĩa. ne ex ꝯsor¬
tio nõium possit summi erroris occasio.
nom̃ fati non ẽ afidelib utendũ neuidea¬
mur illis assentire ꝗ male de fato sense¬
runt oĩa necessicati sydenĩ supponẽtes. uñ
augꝰ dic̃ inquinto deciuitate dei. Siꝗs uĩ¬
tutem ⁊ potestatẽ dei fati noĩe appellat. lĩ

Expanded text:
ivinam providentiam est negare. Sed quia cum infidelibus nec nomina debemus habere communia, ne ex consortio nominum possit summi erroris occasio, nomen fati non est a fidelibus utendum, ne videamur illis assentire qui male de fato senserunt, omnia necessitati syderum supponentes. Unde Augustinus dicit in quinto De Civitate Dei: Si quis virtutem et po