comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
AUTEM INDEBUS IIIS
postquam el eGzUs cunc¬
ta mundi huiꝰ aduersa
cunctosq labores ȩqua¬
nimit᷑ tolerauit: post ui-¬
tȩ temporalis amministra¬
tionem bene trans actam. post mul¬
tiplicia miscđię opera: post dulcia
uitȩ exempla. post in numera cap¬
tiuorũ agmina liberata. post mona¬
chorũ uirginumq multitudinẽ co¬
piosam dõ traditã cenobiisq man¬
cipatam. post in mensam molẽ sub¬
stantiȩ elemosinis distributã. post fidelissime dis¬
pensationis credite sibi peccuniȩ undiq merita
cumulata. uergente iam in senium ȩtate cum es¬
set annorũ ampliꝰ septuaiginta cunctis bonis oꝑi¬
bus. refertus: senciens iam dissolutionẽ sui corpo¬
ris imminere: cepit quadã die cũ discipłis nouuo¬
mo in oppido deambulare Et fortuitu conspici¬
ens eminus : uidit exfronte basilicȩ sci medardi
parietem exparte dissipatum. rugamq dehiscen¬
te ruinam minitantẽ instare Cussit gͦ continuo

Expanded text:
autem in diebus illis, postquam Eligius cuncta mundi huius adversa cunctosque labores aequanimiter toleravit, post vitae temporariae administrationem bene transactam, post multiplicia misericordiae opera, post dulcia vitae exempla, post innumera captivorum agmina liberata, post monachorum virginumque multitudinem copiosam Deo traditam coenobiisque mancipatam, post inmensam molem substantiae elemosinis distributam, post fidelissimae dispensationis creditae sibi pecuniae undique merita cumulata, vergente iam in senio aetate, cum esset annorum amplius septuaginta, cunctis bonis operibus refertus, sentiens iam dissolutionem sui corporis inminere, coepit quadam die cum discipulis Noviomo in oppido deambulare, et fortuitu conspiciens eminus, vidit ex fronte basilicae sancti Medardi parietem ex parte dissipatum cripturamque inminens ruinam minitantem instare. Iussit ergo continuo
Abbreviated transcription (Latin):
clotharii mediam mansueti regis francorum. et
toto tempore dagoberti incliti principis: nec no
et clodouei filii eius. et usq admicium regni u¬
nioris clotarii mansit incorpore. Sed crudeliter
indiebus illis simoniacha heresis pullulabat. et¬
tprib brunichildis infelicissimȩ reginȩ usq ad te¬
pora dagobti regis uiolabat hoc contagium fide¬
chatolicam. Sollicite tam̃ ꝓhoc inuigilabant sc̃i
uiri elegius et audoenus : et comum cũ cęteris
uiris catholicis habito consilio suggesserunt
principi et obtimatibus eius. ut hoc mortiferu
uinis cito deleretꝰ de corpore xp̃i quȩ est uniuer¬
salis eccłia. Habuit itaq effectum eorũ pra pe¬
titio. et libent̾ obtinuerunt qđ deuote rogaueri.
lunc ergo placuit om̃ib uno in sp̃u scõ accepto
confilio simul cũ regis imꝑio : ut nullus p̾cio dato
ad sacenlotale officium ammiteretur. Neq eos qͥ
ut lubi rapaces mimera dando merranda censẽbar

Expanded text:
Lotharii mediani, mansueti regis Francorum, et Lotharii mediani, mansueti regis Francorum, et toto tempore Dagoberti incliti principis necnon et Chlodovei, filii eius, et usque ad initium regni iunioris Chlotharii mansit in corpore. Sed crudeliter in diebus illis Simoniaca heresis pullulabat temporibus Brunichildae infelicissimae reginae, usque ad tempora Dagoberti regis violabat hoc contagium catholicam fidem. Sollicite tamen pro hoc invigilabant sancti viri Eligius et Audoenus, et communi cum caeteris viris catholicis habito concilio, suggesserunt principi et optimatibus ejus ut hoc mortiferum virus cito deleretur de corpore Christi, quod est universalis Ecclesia; habuit itaque effectum eorum pia petitio, et libenter obtinuerunt quod devote rogaverunt. Tunc ergo placuit omnibus uno in Spiritu sancto accepto consilio simul cum regis imperio, ut nullus pretio dato ad sacerdotale officium admitteretur, neque eos qui ut lupi rapaces munera dando, mercanda censebant
Abbreviated transcription (Latin):
gẽs cũ adhuc uidae claudũ iacere: rursũ oracioni ĩcubuit:
Ot lacrimabilit᷑ p̃cẽ fundens tã ꝓlixe oraũ. tantas que
lacͥmas effudit: ut partẽ pauim̾t ub̾tas lacͥmarũ hu¬
mectarae: ac uelut riulũ de currentẽ in t̾ra efficerae
Tandẽ roboratꝰ fide erex̾ se. ⁊ cũ magna fiducia adegrũ
ꝓsecuta ẽ. salꝰ. u̾bũ hominis dĩ Et in ualuit eger. ce
surrex̃ Nã om̃s qͥ aderãt. audiebat cum magno stupo¬
re uincturas & neruos. atq omĩa ossa daudi illius
cruscire ac solidare Sanꝰ gͦ factꝰ ẽ. ex illa ora : &e am¬
bulabat exiliens & bñdicens dm̃: cũ om̃i alacͥtate:
uerat enĩ exmultis iã annorũ spaciis uincłis artuũ
astrictꝰ. atq ex hoc mag̃ cunctos occupabat admira
TAQUE OUM IAM INPA¬
LATIO MILITAUERAT SUS
scłari habitu regi ȩterno:
omniuq principi apisto:
uerat quoq de temporibꝰ

Expanded text:
gens, cum adhuc videret claudum jacere, rursum orationi incubuit, gens, cum adhuc videret claudum jacere, rursum orationi incubuit, et lacrymabiliter precem fundens tam prolixe oravit, tantasque lacrymas effudit, ut partem pavimenti ubertas lacrymarum humectaret ac veluti rivolum decurrentem in terra efficeret. Tandem roboratus fide erexit se et cum magna fiducia ad aegrum prosecuta est salus verbum hominis Dei, et invaluit aeger et surrexit; nam omnes qui aderant audiebant cum magno stupore iuncturas et nervos atque omnia ossa claudi illius cruscire ac solidare. Sanus ergo factus est ex illa hora et ambulabat exiliens et benedicens Deum cum omni alacritate. Fuerat enim ex multis iam annorum spatiis vinculis artuum adstrictaque olim iam in palatio militaverat sub saeculari habitu regi aeterno omniumque principi Christo; fuerat quoque de temporibus
Abbreviated transcription (Latin):
Nec mora post hee cepit claudꝰ uociferare.: totoq corpore con¬
tremescere Cũq om̃s ꝓcul ad stantes ad expectacłm con¬
currerent: confestĩ claudꝰ resolutis neruorũ uincłis. lib̾ apa-¬
uimento surrex̃: &e ita in columis ab ȩccła ꝓcessit. Fuerat
enĩ annis nouẽ: claudicacionis in pedimento adstrictu s
Tunc EEGIUS ex intimo corde xp̃o gr̃as referens. iter
pebat it cũ pueris suis. de uilla regali q̃ uocatꝰ
sterpinacꝰ Cũq ꝑuenissae gãmappio. uicũ. in gredi-¬
ens illco basilicã.: in uenit quendã pauꝑẽ claudũ ꝓfo
ribꝰ iacentẽ. Qui uiso ElEEIO: cepit clamare alimoniã
ab eo. uł aliquã postulans consolacionẽ Tũc ELEBIUS
senciens forte. donũ sp̃s scĩ: accessit ad eũ dic̃s Nogemꝰ
dĩ parit᷑.si forte in columẽ reddat Et mox introduẽs
eũ inȩccłam. p̃cep̃ inniare oracioni insistere: ipse uͦ ꝓster¬
nẽs se in t̾ram. duitissime orauit: Deinde paululũ se eri¬

Expanded text:
nec mora, post haec coepit claudus vociferari, totoque corpore contremiscere; cumque omnes procul astantes ad spectaculum concurrerent, confestim claudus resolutis nervorum vinculis liber a pavimento surrexit, et ita incolumis ab ecclesia processit: fuerat enim annis novem claudicationis impedimento astrictus. Tunc Eligius ex intimo corde Christo gratias referens, iter pebat iter cum pueris suis de villa regali, quae vocatur Sterpiniacus: cumque pervenisset Gamapio vico, ingrediens illico basilicam invenit quemdam pauperem claudum pro foribus jacentem, qui viso Eligio coepit clamare, alimoniam ab eo vel aliquam postulans consolationem. Tunc Eligius sciens forte donum sancti Spiritus, accessit ad eum dicens: Rogemus Deum pariter si forte te incolumem reddat: et mox introducens eum in ecclesiam, praecepit enixe orationi insistere; ipse vero prosternens se in terram diutissime oravit: deinde paululum se eri
Abbreviated transcription (Latin):
exigua mensura. idẽ. tria cotila. in tanta pauꝑũ
turba.: Cũ gͦ pincerna pauxillũ mitterae in
ciphũ: ut pote cum nec mediis possae sufficere
męrũ : mox in crepitꝰ ab CLeGIO. uasculũ miscere uis¬
sus ẽ: plenũ Cui cũ puer exiguitatẽ flasconis ob¬
tenderae : statĩ ille signũ crucis apponitis Eiã inqͥb
eia: misce catera plenũ : qm̃ larga & magna dñi est
clemencia Sic gͦ factum ẽ. ut exeadẽ quantitate
& uniuersi largissimos hauserint meros: & exigui¬
tas nõ de fecerit potus Ita ut in illo uase qđ uir sc̃s
signauerat liqͦr uini nõ qͥdẽ augeret᷑. sae pociꝰ nasc¬
cũ parisius loca oracionũ circunae: ueniens
quẽ accedens: cũ ualde misertꝰ ei uella manꝰ ĩ ponere
humilitatis pͥstinȩ recordatꝰ. ꝓtinꝰ se ab eo sub traxit:
alter pocius quã sibi fauoris głam uolens tribuere.
Precepit tam̃ ministris. ut auferentes egrũ a carruca.

Expanded text:
exigua mensura, id est, quasi tria cotyla, inter tantam pauperum exigua mensura, id est, quasi tria cotyla, inter tantam pauperum turbam? Cum ergo pincerna pauxillum mitteret in scyphum, ut pote cum nec mediis posset sufficere merum, mox increpatus ab Eligio vasculum miscere jussus est plenum, cui cum puer exiguitatem flasconis obtenderet, statim ille signum crucis opponens: Eia, inquit, eia, misce crateram plenam: quoniam larga et magna Domini est clementia. Sic ergo factum est, ut ex eadem quantitate et universi largissimum hauserint merum, et exiguitas non defecerit potus, ita ut in illo vase quod vir sanctus signaverat, liquor vini non quidem augeretur, sed potius nasccum Parisiis loca orationum circuiret, veniens quem accedens cum valde misertus ei vellet manus imponere, humilitatis pristinae recordatus, protinus se ab eo subtraxit, alteri potius quam sibi favoris gloriam volens tribuere: praecepit tamen ministris ut auferentes aegrum a carruca
Abbreviated transcription (Latin):
Que aboreano britanico fere ducentorũ miliũ spacio se uingitur
in uilla catalacense. quȩ ap̃dicta urbe sex eircit̾ milibꝰ ad septe̾¬
trionalẽ plagã uergit: oriundus suit:. E st itaq p̃fata eiuitaᷤ
a: quȩ ad plagã respic̃ occidentalẽ Cui contigua ẽ aborien¬
te ꝓuineia lugdunensis: galliaq belgica: Habae aiã ab euro
&r merdiȩ. prouinciã narbonensẽ: A circio aut̃: ambitur
oceano. Porro oboccasu: habae ispanias. In hac igit᷑ regione
parentibꝰ ingenuis. atq ex longa ꝓsapia xp̃ianis. EECI Ue¬
habuit obuitim paupert̃ĩ turbã: sua iam opinione col¬
lectti Quibꝰ elemosina sic̃ solebat data: uoluit in¬
suꝑ sitĩ fatigatis. labore tẽꝑare itineris Cȩpit ergo
querere in ministris: qͥs haberae potũ subsellie
unꝰ tandẽ repperit᷑ : qͥ paruũ cũ uino uascłm se hab̾e
ꝓfitet᷑ Quo ꝓtinꝰ oblato. uir sc̃s benedixit: &e ut
pauperibꝰ miscerae ilico imꝑauit Sed qͥd erat tã

Expanded text:
quae ab oceano Brittanico fere ducentorum milium spatio seiungitur, in villa Catalacinse, quae a praedicta urbe sex circiter milibus ad septemtrionalem plagam vergit, oriundus fuit. Est itaque praefata civitas a, quae ad plagam respicit occidentalem, cui contigua est ab oriente provincia Lugdunensis, Galliaque Belgica; habet etiam ab euro et meridie provinciam Narbonensem: a circio autem ambitur Oceano: porro ab occasu habet Hispanias. In hac ergo regione parentibus ingenuis, atque ex longa prosapia Christianis, Elihabuit obviam pauperum turbam sua jam opinione collectam, quibus eleemosyna sicut solebat data, voluit insuper siti fatigatis laborem temperare itineris. Coepit ergo quaerere in ministris quis haberet potum sub sellis,unus tandem reperitur qui parvum cum vino vasculum se habere profitetur; quod protinus allatum vir sanctus benedixit, et ut pauperibus misceret illico imperavit: sed quid erat tam
Abbreviated transcription (Latin):
ETAE SIUOCANI SUA EIGMenta
prolixis pompare stilis &e seua iefin¬
darũ renorient contagia rerũ: ac plu¬
ria niliacis tradant mendacia
billis. corumque uana tantũ discur¬
rat głe quȩ ueterũ necꝰtunt m̃¬
dacia ciui nos xp̃iani salutifera
taceamus miracła xp̃i. um possimꝰ
sermone uł tenu aedificacionis
historiã pandere plebi : preser am
cuieccłastica tradicionẽ. & apłica anioneamur aue¬
toritate. de scõrum uita seu uirtute non nulla cõi¬
morare ut scriptum est: memoria scorum cum laudib
ullud. Laudemus uiros gloriosos. qui uicerunt regna
mundi: ut sit memoria corum in benedictione. ⁊ no¬
men illorum ꝑmaneat in zeternũ. Quociens cum¬
que ergo sanctorũ sollepnia annuersario currieło
celebranus: aliqua ex eorum gestis ad ȩdificacionẽ corti
racła confessorum. & multiplices uictoriȩ martirum.
litterarũ iam monim̃tis habentur in ditȩ.multiq no

Expanded text:
etae studeant sua figmenta prolixis pompare stylis, et saeva nefandarum renovent contagia rerum, ac plurima Niliacis tradant mendacia biblis, eorumque vana tantum discurrat gloria, qua veterum nectunt mendacia, cur nos Christiani salutiferi taceamus miracula Christi, cum possimus sermone vel tenui aedificationis historiam pandere plebi? Praesertim cum ecclesiastica traditione et apostolica admoneamur auctoritate, de sanctorum gestis seu virtutibus nonnulla commemorare, ut scriptum est: Memoria sanctorum cum laudibus . Et illud: Laudemus viros gloriosos qui vicerunt regna mundi ; ut sit memoria eorum in benedictione, et nomen illorum permaneat in aeternum . Quotiescunque ergo sanctorum solemnia anniversario circulo celebramus, aliqua ex eorum gestis ad aedificationem Christracula confessorum, et multiplices victoriae martyrum, litterarum jam monimentis habentur indita, mul
Abbreviated transcription (Latin):
Egni italici sũmum ac predarum decus.
ea instancia. a prepollentissimis uecerum
auctorũ ingeniis. tractatum editumq
constat: quo iam nichil inueniri queat.
quod non preoccupauerit maiorũ dili¬
gentia. Scriptoribus nãq prestantis¬
simis. suppetere plurimũ uidebatur.
ipsius laudabilis terre. excellens
materia. celi scilicet temperie. loco¬
rum salubritate. fertilitate soli. opacitate habundantissi¬
ma nemorum. collium apricitate. olearum. uitiũq ꝓfluis.
prouentibus. nouarum urbiũ amdenitate. ueterũ quoq
oppidorum decore. animum nobilium felici prolapsu. unag
cunctarum rerum. opulentissima gloria. At cũ tante
copie potentia. uigorq decentissimus. ueterũ studio. italie
fuerit attributus. tractus tamen totius patrie. in diuersa

Expanded text:
egni Italici summum ac praeclarum decus ea instantia a praepollentissimis veterum auctorum ingeniis tractatum est editumque constat, quo jam inveniri nequiret quod non praeoccupaverit majorum diligentia. Scriptoribus namque praestantissimis suppetere plurimum videbatur ipsius laudabilis terrae excellens materia, coeli scilicet temperie, locorum salubritate, fertilitate soli, opacitate abundantissima nemorum, collium apricitate, olearum vitiumque profluis proventibus, novarum urbium amoenitate, veterum quoque oppidorum decore, amnium nobilium felici prolapsu, unaque cunctarum rerum opulentissima gloria. At cum tantae copiae potentia vigorque decentissimus veterum studio Italiae fuerit attributus, tractus tamen totius patriae in diversa
Abbreviated transcription (French):
ont or. ki tinent le luye de saint geuernemẽt. par foid ⁊ ꝑ constu¬
mes. Maĩs ꝑ tant ke uus hõme de terre puist si grandes choses. li
facteur de chiel et del terre uient de chiel en terre. et ke la chars
puisset iugier meisme des espirs.celi dengnat doneir dieu ꝑ les
homes fais chars. Car de chu soy releuat nr̃e infirmiteit. dont¬
desous soy linfirmiteit de dieu. fut ferme fait desore soy.¬

Expanded text:
ont or, ki tinent lo liu de saint gouernement par foid et par constuont or, ki tinent lo liu de saint gouernement par foid et par constumes. Mais par tant ke uns hom de terre puist si grandes choses, li faitres del ciel et de la terre uint del ciel en terre, et ke la chars puisset iugier meismes des espirs, ce li deniat doneir deus por les hommes faiz chars ; car de ce soi leuat nostre enfermeteiz dessoure soi, dont la fermeteiz de deu fut faite enferme desoz so
Abbreviated transcription (French):
doleur: Li queis tantost de sa main. donat une oblation. le queil on
q̃ile oblation. quãt por eles fut sacrifiie. et quãt solunc la cõstume
fut crieit. de dyake. ke chil ki na comengent mie iroient fours
fours. De la queil chose nient dotanment fut cognut. ke quãt
eles entre cheas ki sunt osteit de la cõmunion ne sen alerent
mie. queles reprisent a nr̃e sengnour cõmunion. ꝑmi le seruan
de dieu. Piere.Mult meruelheus chose est. chu ke chis¬
uenerable home et santisme. ne quident encor uiuãt en ceste
char corrũpable. pooit desloier les armes. ia establies en cel
nient ueable iugement. Erigore. Diere nastoit ilhadunt
mie encor en ceste char. ki oit. tout chu ke tu auras loiet sour la t̾re.
chu serat loiet es chies. et les choses ke tu desloiras sour la terre.
eles seront desloies es chies. Cui foid de loier. et de desloier chils

Expanded text:
dolor. Li queiz manes de sa main donat une obleie par ke om dolor. Li queiz manes de sa main donat une obleie par ke om queile oblations cant por eles fut sacrifie, et cant solunc la constume fut crieit del diakene, ke cil ki n'acomengent mie, iroient fors lise. De la queile chose nient dotanment fut conut, ke cant eles entre ceaz ki sont osteit de la communion ne s'en alerent mie, k'eles reprisent del sanior communion parmei lo serf del sanior.  Pirres. Mult meruilhousonorable et saintisme homme, nekedent encor uiuant en ceste char corrumpable pooir desloier les anrmes ia establies en cel non ueable iugement.  Gregoires. Pirres, n'astoit il dunkes mie encor en ceste char ki oit : Tot ce ke tu auras loiet sor la terre, ce serat loiet es ciez ; et les choses cui tu auras desloies sor la terre, eles seront desloies etes ciez ? Cui foiede loier et de desloier cil
Abbreviated transcription (French):
ne le dest pas en donant. maĩs en manechant. Maĩs yceles de leure
anciens constumes nule chose mueies. et morirẽt deuens pou de
iour la apres. ⁊ si furent en seuelis en legliese. Et quãt on celebroit les
sollempniteis des messes en tele meisme engliese. et li dyake crioit so-¬
lunc le constume. se aleuns ne soy acõmenget ilh doust lue. la
norriche de celes. ki por eles auoit a constumeit offrir oblation a¬
nr̃e sengnour. ele les ueoit eissir fours de leurs fosses. et aleir fours
del engliese. La queil chose quãt ele souẽt ueoit. queles ala uois de
dyake criant aloient fours. ⁊ q̃les ne porent pas ꝑmanoir deuens
lengliese. adunc li reuient a memoire.queile chose leur auoit man¬
deit li home dieu. quãt eles encor uiuoient. Car ilh auoit dit ke
ilh leur tolroit la cõmunion. se eles namendassent leurs cõstumes
et leurs paroles. Adunc fut demonstreit a seruan de dieu a grief

Expanded text:
ne dist pas en donant, mais en manezant. Mais iceles de lur ne dist pas en donant, mais en manezant. Mais iceles de lur ancienes constumes nule chose mueies, morurent deuenz poi de iors, et si furent ensevelies en la glise. Et quant om celebroit les sollempniteiz des messes en cele meisme glise, et li diakenes crioit solunc sa constume : Se alcuns ne soi acomenget, il doinst liu ; la norrice de celes ki por eles auoit aconstumeit offrir oblation al sanior, elesles ueoit eissir fors de lur fosses, et aleir fors de la glise. La queile chose cant ele souent ueoit, k'eles a la uoiz del diakene criant aloient fors, et k'eles ne porent pas parmanoir deuenz la glise, dunkes li repairat a memoire queiles choses lur auoit mandeit li hom de deu, cant eles encor uiuoient. Quar il auoit dit ke il lur tolroit la communion, se eles n'amendassent lur constumes et lur paroles. Dunkes fut ensengiet al serf de deu a grief
Abbreviated transcription (French):
conuersoient dous fẽmes nonains. en leur ꝓpre liewe. ki de noble li-¬
naige furent neies. as q̃ils unc religieus home donoit seruise al
usance dela deforaine uie. Maĩs ensi come as aqueis suelt. la noblece
de linage enfanteir uilteit de pensee. ke ilh soy moins displeitẽt en
cest monde. ki soy ramẽbrent alcune chose auoir plus esteit des altres
Celes deuãt dites fẽmes nonains. eles nauoient encor mie rastraĩt
parfaitemẽt leur lengue. desous le frain de leur habit. Et chis me¬
isme religieus home.Ki as deforaines choses necessaires leur donoit
seruise.prouokieuẽt souẽt a corochemẽt ꝑ nient de leurs paroles.
li queis quãt ilhout ches choses longemẽt soufiert. si sen alat a tho¬
me de dieu. ⁊ li racõtat com grant laidenges de paroles ilh soffroit.
Et li home de dieu oans ches choses deiles. tantoist leur demãdat
disans.Amendeis uostre lengue.car se uous ne lamẽdeis. ie uous
escomengne. La queil ensi a sauoir sentẽce descõmengemẽt. ilhi

Expanded text:
conuersoient dous femmes nonains en lur propre liu ki de noble lingie furent neies, az queiz uns religious hom donoit seruise al us de la deforaine uie. Mais alsi com az alkanz solt la noblece de lingie enfanteir uilteit de pense, ke il soi moins despitent en cest mont ki soi ramenbrent alcune chose auoir plus esteit des altres, celes deuant dites femmes nonains eles n'auoient encor mie restraint parfitement lur lengue desoz lo frain de lur habit, et cel meisme religious homme ki az deforaines choses necessaires lur donoit seruise, prouochieuent souent a corrocement par nient porueues paroles. Li queiz cant il cez choses longement soffroit, si s'en alat al homme deu, et si racontat com grandes laidenges de paroles il soffroit. Et li hom de deu oanz cez choses d'eles, enhelement lur mandat disanz : Amendeiz uostre lengue ; car se uos ne l'amendeiz, ge uos escomenge. La queile loist a sauoir sentence d'escomengement il
Abbreviated transcription (Latin):
sentẽ regłam in oĩb ꝯseruẽt. Et dũ bñ mĩstrauiꝰt. audiat a dño. qͦd seruꝰ
bonus. qui erogauit triticũ. ꝯseruis suis in tp̃e suo. Amẽ dico uobis ait
suꝑ oĩa bona sua. constituet eum. Comẽt on doit ordineir labe.¬

Expanded text:
sentem regulam in omnibus conservet; ut dum bene ministraverit, audiat a Domino, quod servus sentem regulam in omnibus conservet; ut dum bene ministraverit, audiat a Domino, quod servus bonus qui erogavit triticum conservis suis in tempore suo: Amen dico vobis, ait, super omnia bona sua constituet eum . COMMENTARIUS. In ab
Abbreviated transcription (Latin):
et sẽꝑ suꝑexaltet mĩa iuditiũ. ut idem ip̃e ꝯseqͣt᷑. Oderit uitia. diligat fr̃es.
In ip̃a autẽ correptõe. prudẽter agat. et ne quid ninuis. nedũ cupit eradere
eruginẽ. frangat᷑ uas. Suãq fragilitatẽ sc̃ꝑ suspectꝰ sit. memineritq ca
lamũ qͣssatũ. nõ ꝯterendũ. In qͥb nõ dicimꝰ ut ꝑmittat nutriri uicia. sed
prudẽter et cũ caritate ea ãpucet. ꝓut uiderit cuiq expedire. sicut iã dixi¬
mus. ⁊ studeat plus amari qͣm timeri. Non turbulẽtus ⁊ anxius. nõ sit
nimius ⁊ obstinatꝰ. Non sit zelotipus. ⁊ nimis suspitiosus. qr nũqͣm reqͥe¬
sint. Oꝑa q̃ inuĩgit. discernat et tẽperet. cogitãs discrecionẽ sc̃i iacob dicẽ¬
tis. Si greges meos plus in ãbulando fecero laborare. moriẽt᷑ cũcti una
die. Hec ergo aliaq testimoĩa discretõis matris u̾tutũ sumẽs. sic oĩa tẽ¬
peret. ut et fortes sut qͦd cupiãt. ⁊ infirmi nõ refugiãt. ⁊ p̃cipue ut pre

Expanded text:
et misericordia judicio, ut idem ipse consequatur. Oderit vitia, diligat fratres. In ipsa autem correptione prudenter agat, et ne quid nimis: ne, dum nimis eradere cupit aeruginem, frangatur vas. Suamque fragilitatem semper suspectus sit: meminerilamum quassatum non conterendum. In quibus, non dicimus ut permittat nutriri vitia, sed prudenter et cum charitate ea amputet, ut viderit cuique expedire, sicut jam diximus, et studeat plus amari quam timeri. Non sit turbulenta et anxia, non sit nimia et obstinata; non sit zelotypa, et nimis suspiciosa, quia nunquam requieconterendum . Discernat et tempora, cogitans discretionem sancti Jacob dicentis: « Si greges meos plus in ambulando fecero laborare, morientur cuncti una die . » Haec ergo aliaque testimonia discretionis matris virtutum sumens ,sic omnino temperet, ut et fortes sit quod cupiant, et infirmi non refugiant. Ad hanc quide
Abbreviated transcription (Latin):
aut xp̃ianis uitinis clarirerĩt. ꝓhibeãt pͣuoꝵ p̃ualere ꝯsensum. sed domui dei.
dignũ ꝯstituãt dispẽsatorẽ. scientes pro hoc se recepturos mercedẽ bonã. si
illud caste. ⁊ zelo dei faciãt. sicut e diu̾so. pccm si negligãt. Ordinatꝰ autem
abbas. cogitet sẽꝑ qͣle onus suscepit. cui redditurꝰ est racionẽ uissicatõis sue.
sciatq sibi oport̾e ꝓdesse. magis qͣm p̃esse. Oporcet ergo eũ esse doctũ lege

Expanded text:
aut Christianis vicinis claruerint: prohibeant pravorum praevalere consilium, et domui Dei dignum constituant dispensatorem; scientes pro hoc se recepturos mercedem bonam, si illud caste abbas cogitet semper quale onus suscepit, et cui redditurus est rationem villicationis suae, sciatque sibi oportere prodesse magis quam praeesse. Oportet ergo eu
Abbreviated transcription (Latin):
atiamꝰ qͦd ait ꝓph̾a. Dixi custodiã uias meas. ut non
delinquã in lingua mea. posui ori meo custodiã. obmutui ⁊ hũiliatꝰ
sum. et silui a bonis. Hic ostendit ꝓpħa. si a bonis eloqͥis. int̾dũ ꝓpt̾ tacit᷑
quãuis de bonis ⁊ sc̃ĩs. ⁊ edificationũ eloqͥs. ꝑft̃is discipłis ꝓpt̾ tacit̾nitatis gͣui¬
tatẽ. rara loquẽdi ꝯcedat᷑ licẽtia. qr scͥptũ est. In młtiloqͥo nõ effugies pcc̃m. Et

Expanded text:
 vias meas, ut non delinquam in lingua mea. Posui ori meo custodiam: obmutui, et humiliatus sum nimis, et silui a bonis. His ostendit Propheta, si a bonis eloquiis propter taciturnitatquamvis de bonis et sanctis, et aedificationum eloquiis perfectis discipulis propter taciturnitatis gravitatem r
Abbreviated transcription (Latin):
et agros. cũ ꝑsecutionib potest alciꝰ intelligi. Centenariꝰ quippe
numerꝰ. de sinistra translatꝰ ad dexterã. licet eandẽ in flexu digi¬
suꝑcrescit. qͥa uidelic uniu̾si qͥ ꝓpt̾ regnũ dei tp̃alia sꝑnũt. etiã
in hac uita ꝑsecutionib plena. eiusdẽ regni gaudia. fide certa
degustãt. atq in expectatione patrie celestis. oĩm ꝑiter electoꝵ
sincerissima dilectione fruuntur.

Expanded text:
er significationem altius intelligi. Centenarius quippe numerus de laeva translatus in dexteram, licet eamdem in flexu digiidelicet universi, qui propter regnum Dei temporalia spernunt, etiam in hac vita persecutionibus plenissima ejusdem regni gaudia fide certa degustant, atque in exspectatione patriae coelestis, omnium pariter electorum sincerissima dilectione fruuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
mutauit. Nã post tãto grauiora p̃lia ꝑtulit. qͣnto contra se aꝑte pugnãtẽ
ip̃m magistrũ militie ĩuenit. Castrũ nãq qd̾ cassinũ dicit᷑. in excelsi
mõtis lacere sitũ est. Qui uidelic mõs. distenso sinu. hoc idem castrum
ubi uetustissimũ fanũ fuit. in qͦ ex anqͦꝵ more gẽtiliũ. a stulto rusticoꝵ
ppło. apollo colebat᷑. Circũquaq etiã in cultu demonũ luci suctreue¬
rant. in qͥb adhuc eodem tp̃e. infideliũ in sana multitudo. sacͥfitiis sacͥle¬
gis insudabat. Ibi itaq uir dei ꝑueniẽs. ꝯtͥuit ydolũ. subu̾tit arã. suctẽ¬
dit lucos. atq in ip̃o tẽplo apollinis. oraculũ bt̃i martini. ubi uo̾ ara
eiusdẽ apollinis fuit. oraculũ sc̃i ioħ̾is ꝯstruxit. ⁊ ꝯmorantẽ cirtũquaq
multitudinẽ. p̃dicatõe ꝯtinua ad fidẽ uocabat. S ed hec ãtiquus
hostis tacite nõ ferẽs. nõ occulte. uel ꝑ sõpniũ. sed aꝑta uisione eiusdẽ

Expanded text:
it. Nam tanto post graviora praelia pertulit, quantum contra se aperte pugnantem ipsum malitiae magistrum invenit. Castrum namque quod Cassinum dicitur, in excelsi montis latere situm est, qui videlicet mons distenso sinu hoc idem castrum ubi vetustissimum fanum fuit, in quo ex antiquorum more gentilium a stulto rusticorum populo Apollo colebatur. Circumquaque etiam in cultu daemonum luci succreverant, in quibus adhuc eodem tempore infidelium insana multitudo sacrificiis sacrilegis insudabat. Illuc itaque vir Dei perveniens, contrivit idolum, subvertit aram, succendit lucos, atque in ipso templo Apollinis oraculum beati Martini, ubi vero ara ejusdem Apollinis, fuit oraculum sancti Joannis construxit, et commorantem circumquaque multitudinem praedicatione continua ad fidem vocabat. Sed haec antiquus hostis tacite non ferens, non occulte vel per somnium, sed aperta visione ejusdem
Abbreviated transcription (Latin):
ãtiquꝰ hostis. tet̾rimꝰ et suctẽsus apparebat. qͥ in eũ ore. ocł̾isq flãmãtib
seiuire uidebat᷑. Iã u̾o q̃ dic̾et audiebãt omẽs. Prius enĩ hũc uocabat ex
noĩe. Cui cũ uir dei minime respõderet. ad eius mor ꝯtumelias erũne¬
bat. Nã cũ clamaret dicẽs. benedc̃e bñdc̃e. ⁊ eũ sibi nullomodo respõ¬
dere ꝯspic̾et. ꝓtinꝰ adiũgebat. Maledc̃e nõ bñdc̃e. quid mecũ habes : Quid
me ꝑseq̃ris : S iã nũc expectãda sũt cõtra dei famulũ. ãtiqui hostis
noua c̾tamina. cui pugnã quidem uolẽs intulit. sed octasiones uicto¬
rie ministrauit ĩuitꝰ¬

Expanded text:
sus apparebat, qui in eum ore oculisque flammantibus saevire videbatur. Jam vero quae diceret audiebant omnes: prius enim hunc vocabat ex nomine. Cui cum vir Dei minime responderet, ad ejus mox contumelias erumpebat. Nam cum clamaret, dicens: Benedicte, Benedicte, et eum sibi nullo modo respondere conspiceret, protinus adjungebat: Maledicte, non Benedicte, quid mecum habes? quid me persequeris? Sed jam nunc spectanda sunt contra Dei famulum antiqui hostis nova certamina, cui pugnam quidem volens intulit, sed occasiones victoriae ministravit invit
Abbreviated transcription (French):
Ne chest piere ke tu parquerans dotes lordne de la chose faite. Clei¬
re chose est sens dotanches. Ke li espirs est de moble nature. ke ne
soit le corps. Et tertes nous sauons tesmongnãt les scripture. ke
nement ensi ilh se retrouat en iudee. Et se ensi abacut pout si lons
de sous unt moment corporeilmẽt aleir. et le dineir porteir. queile
meruelhe est dunc. se benois li peire priat dieu et lobtiue. ke ilhiroit
par espire. et retourneroit. les thoses necessaires. as espirs des fre¬
res demonstrat.repoisans.par ke ensi come ychil al mangier del
corps. corporelement alat. ensi ychis al institution de la uie spiri-¬
tueil. iroit spirituelement.
rewasteit ius ie reiehie la dotanche da ma pensee. Maĩs ie uoroie
cognoistre. confais chis home fut en la cõmune parole.

Expanded text:
 ce, Pieres, ke tu parqueranz dotes l'ordene de la chose faite ? Cleire chose senz dotance, ke li espirs est de plus moble nature ke ne soit li cors. Et certes nos sauons tesmoniant l'escriture, ke li nement lo pares soi trouat en Iudeie. Gieres se Abacuc pot si lonz desoz un moment corporeilment aleir, et lo dinneir porteir, queiz merueilhe est dunkes, se Benoiz li peires prist de deu, ke il iroit par espir, et reconteroit les choses necessaires az espirs des freres reposant, par ke alsi com icil al mangier del cors corporeilment alat, ensi iciz a l'institution de la uie spiritueile iroit spiritueilment erst ius gel regehis la dotance de ma pense. Mais ge uuelh conoistre com faiz
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͦd egrederẽt᷑ fr̃es. cibũ potũq extra cellã minime sumerent.
Cumq hoc de usu regule sollicite seruaret᷑. quadã die ad respõsũ. fr̃es
egressi sunt. in qͦ tardiori cõpulsi sũt hora demorari. Qui man̾e iuxta
religiosã feminã nouerãt. cuiꝰ ingressi habitaculũ. sũpserũt cibos.
Cũq iã tardiꝰ ad cellã redissẽt. bñdc̃onẽ pr̃is ex more petierũt. Quos
ille ꝓtinꝰ ꝑcunctatꝰ est dicẽs. Ubi comedistis: Qui respõdẽtes dixerũt.
Nusqͣm. Quibꝰ ille ait Quare ita mẽtimini : Nũqͥd illiꝰ femine habita¬
culũ nõ intrastis: Nũqͥd hos atq illos cibos nõ accepistis: Nũqͥd tot cali¬
ces nõ bibistis: Cũq eis uen̾abilis pater. et hospitiũ mulieris. ⁊ genera
ciboꝵ.⁊ numeꝵ potionũ dic̾et. recognoscẽtes cũcta q̃ egerãt. ad eius
pedes. tremefacti ceciderũt. se deliqͥsse cõfessi sũt. Ip̃e autẽ ꝓtinꝰ culpe

Expanded text:
aliquod egrederentur fratres, cibum potumque extra cellam minime sumerent. Cumque hoc de usu regulae sollicite servaretur, quadam die ad responsum fratres egressi sunt, et in eo tardiori compulsi sunt hora demorari. Qui manere juxta religiosam feminam noverant, cujus ingressi habitaculum sumpserunt cibum. Cumque jam tardius ad cellam rediissent, benedictionem Patris ex more petierunt. Quos ille protinus percontatus est, dicens: Ubi comedistis? Qui responderunt: Nusquam. Quibus ille ait: Quare ita mentimini? Nunquid illius talis feminae habitaculum non intrastis? nunquid hos atque illos cibos non accepistis? nunquid tot calices non bibistis? Cumque eis venerabilis Pater et hospitium mulieris, et genera ciborum, et numerum potionum diceret, recognoscentes cuncta quae egerant, ad ejus pedes tremefacti ceciderunt, et se deliquisse confessi sunt. Ipse autem protinus culpam
Abbreviated transcription (Latin):
te. intra paucos dies. defuncte sunt. atq in eccłia sepulte. Cũq ĩ eadẽ
ectłia. missaꝵ sollẽpnia celebrarẽt᷑. atq ex more dyaconꝰ clamaret.
si qͥs nõ cõmunicat det locũ. nutrix eaꝵ. q̃ pro eis oblationẽ dño de¬
ferre cõsueuerat. eas de sepulchris suis ꝓgredi. et exire eccłiam uide¬
bat. Qͦd dũ sepiꝰ cerneret. qͥa uotẽ dyaconi clamãtis exibãt foras.
atq intra eccłiam. ꝑman̾e nõ poterant. ad memoriã rediit. q̃ uir dei
illis adhuc uiuẽtib mandauit. Eas qͥppe se cõmunione pͥuare dixe¬
rat. nisi mores suos. ⁊ u̾ba corrigerẽt. Tunc seruo dei. cũ graui me¬
rore. indicatũ est. Qui manu sua. ꝓtinꝰ oblationẽ dedit dicens. Ite.
et hant oblationẽ. pro eis offerri dño facite. ⁊ ulteriꝰ extõmunicate
dũ int̾ eos. qui a cõmuniõe pͥuati sũt. minime recederũt. cõmuniõe
a dño. ꝑ seruũ dei recepissẽt.
irũ ualde quãuis ue

Expanded text:
tque in ecclesia sepultae. Cumque in eadem ecclesia missarum solemnia celebrarentur, atque ex more diaconus clamaret: Si quis non communicat, de locum, nutrix earum quae pro eis oblationem Domino offerre consueverat, eas de sepulcris suis progredi et exire de ecclesia videbat. Quod dum saepius cerneret, quia ad vocem diaconi clamantis exibant foras, atque intra ecclesiam permanere non poterant, ad memoriam reduxit quae vir Dei illis adhuc viventibus mandavit. Eas quippe se communione privare dixerat, nisi mores suos et verba corrigerent. Tunc servo Dei cum gravi moerore indicatum est, qui manu sua protinus oblationem dedit, dicens: Ite et hanc oblationem pro eis offerri Domino facite, et ulterius excommunicatae dum inter eos qui communione privati sunt, minime recederent, communionem a Domino per servum Domini recepissent irum valde, quamvis ve
Abbreviated transcription (Latin):
habitꝰ sui freno restrinxerãt. et eũdẽ religiosũ uirũ. qͥ ad ext̾iora
necessaria eis obseqͥa p̃bebat. in cautis sepe sermonib. ad iracũdiã
prouocabãt. Qui cũ ista toleraret. prexit ad dei hoĩem. qͣntasq pa¬
teret᷑. u̾boꝵ cõtumelias. enarrauit. Uir autẽ dei. hec de illis audiẽs
eis ꝓtinꝰ mãdauit dicẽs. Corrigite linguã ur̃am. qͥa si nõ emẽda¬
ueritis. extõmunico uos. Quã uidelicet excõmunicatõis sentẽtiã.

Expanded text:
habitus sui freno restrinxerant, et eumdem religiosum virum qui ad exteriora necessaria eis obsequium praebebat, incautis saepe sermonibus ad iracundiam provocabant. Qui dum diu ista toleraret, perrexit ad Dei hominem, quantasque pateretur verborum contumelias, enarravit. Vir autem Dei haec de illis audiens, eis protinus mandavit, dicens: Corrigite linguam vestram; quia si not emendas, excommunico vos. Quam videlicet excommu
Abbreviated transcription (Latin):
struendũ. ad illas dirigimꝰ partes. ⁊ uirilit̾ agite ⁊ cõfortet᷑ cor ur̃m
in scõ ꝓposito et religione. ꝓculdubio scientes. qͥa qͣnto austeriora cau¬
sa salutis alioꝵ. in huiꝰ seculi uia ꝑtuleritis. tãta maiora. in deo recipi¬
etis celestiũ gaudia p̃mioꝵ. Net uos ullomͦ resolutio huiꝰ nr̃i mestifi¬
cet corpusculi. q̃m p̃sentior uobis ero carnis deposito onere. ur̃i quoq¬

Expanded text:
struendum, ad illas dirigimus partes, viriliter agite et confortetur cor vestrum in sancto proposito et religione: procul dubio scientes quia quanto austeriora, causa salutis aliorum, in hujus via saeculi pertuleritis, tanto majora a Deo recipietis coelestium gaudia praemiorum. Nec vos ullo modo resolutio hujus nostri moestificet corpusculi: quoniam praesentior vobis ero carnis deposito onere, vestrique p
Abbreviated transcription (Latin):
Omnis enĩ monachus lacrimis cõmissa lauare.
Det et ulterius nulla lauanda pati.
Temperet interea monachi discrecio mentem.
Et uia per medium. regia ducat eum.
Et caueat dextram sollers timeatq sinistram.
Hortantur sacre munia legis eum.
Tristia non timeat. timeat sed prospera mundi
Scandere tunc poterit. regna beata poli.
Quisquis amat rutilos. scoꝵ carpere fructus.
Actibus in cunctis consocietur eis.
Moribus ornatus. et casto corpore comptus.
Diuat et a dño semper amatus erit.
Sit tacitus. humilis. mitissimꝰ atq benignus.
Sit patiens sobrius. prouidus atq pius
Indolis. et docilis. sapiens et mente pusillus.
Compunctus placidus. et bene cautus erit.
Excitat interea cordis compunctio fontem.
Qui sordes anime. inliuuesqz lauat.
Crismate perfuso lacrimaꝵ fusio fonti.
Equiperat maculas. tergit ut ille nigras.
Tergit et ablutos. paradysi rite colonos.
Efficit ut habeat iam sine fine ciues.

Expanded text:
Omnis enim monachus lacrymis commissa lavare Omnis enim monachus lacrymis commissa lavare Debet, et ulterius nulla lavanda pati. Temperet interea monachi discretio mentem, Et via per medium regia ducat cum. Ut caveat dextram solers, timeatque sinistram, Hortantur sacrae munia legis eum. Tristia non timeat . . . . . . sed prospera mundi, Scandere tum poterit, regna beata poli. Quisquis amat rutilos sanctorum carpere fructus, Actibus in cuMoribus o natus et casto corpore comptus Vivat, et a Domino semper amatus erit Sit tacitus, humilis, mitissimus atque benignus: Sit patiens, sobrius, providus atque pius. Indolis et docilis, sapiens et mente pusillus, Compunctus, placidus et benecautus eat. Excitat interea cordis compunctio fontem, Qui sordes animae illuviesque lavet Chrismate perfuso: lacrymarum fusio fontis. Aequiparat maculas, tergit ut ille nigras Tergit, et ablutos paradisi rite colonos Efficit, ut habeat jam sine fine cives
Abbreviated transcription (Latin):
Candida post obitum. p̃mia multa dabit.
Pandit iter rectis. celestia pandit amicis
Currere ne pigeat.sed pacienter eant.
Examinat uitam. mores cõponit et ornat.
Uibrat et equiperat. et moderando minat.
Est ouibus uirga. gracilis moderatio iusta.
lima piacla pians. regna beata parans.
Arguit obsecrat. increpat. atq libenter emẽdat.
Quos sibi germano. federe consociat.
Nouit ad eternũ. monachos ꝑducere regnũ.
Et sociare choro. dulciter angelico.
Quãuis hec socios. celi deducat ad alta.
Est tamen angustus callis et arta uia.
Arta pios celsi. deducit ad atria regni.
Ampla malos putei. mergit in ina nigri.
Nemo uiam timeat. monachus intrare per artam.
Ducit ad astrigerum. castra beata polum
Quem nocuo nulla. pondere culpa grauat.¬
Aliter etherens grauido cũ corpore nullus.
Uerberat ethereas. sepe uolando uias.
Nullus enim monachus peccati pondere pressus.
Igniferi poterit regna subire poli.

Expanded text:
Candida post obitum praemia multa dabit. Candida post obitum praemia multa dabit. Pandit iter rectis, coelestia pandit amicis, Currere ne pigeat, sed patienter eant. Examinat vitas, mores componit et ornat. Librat et aequiparat et moderando minat Omnibus est virga gracilis, moderatio justa, Lima pia pie capiens, regna beata parans. Arguit, obsecrat, increpat, atque libenter emendat. Quos sibi germano foedere consociat. Novit ad aeternum monachos perducere regnum Et sociare choro dulciter angelico. Quamvis haec socios coeli deducat ad alta, Est tamen angustus callis, et arcta via, Arcta pios celsi deducit ad atria regni, Ampla malos putei mergit in ima nigri. Nemo viam timeat monachorum intrare per arctam, Ducunt ad astrigerum castra beata polum.Quem nocuo nulla pondere culpa gravatAliger aethereus gravido cum corpore nullus Verberat, aethereas saepe volando vias. Nullus enim monachus peccati pondere pressus Stelligeri poterit regna subire poli.
Abbreviated transcription (Latin):
Debet ad astrigerum. mente subire polum.
Religione pia uite perquirere callem.
Scandere quo ualeat. aurea regna celer.
Est monachis sancti bñdc̃i regula patris.
Perfectis palma suauis et ampla uia.
Aspera sed pueris nec non tironib arta.
Quos aluit gremio. lactea uita diu.
Hec est sancta uia. p̃lucida semita celi.
Carpere quã cupiunt castra beata dei.
Ammonet hec monachos sublimis regula cũctos.
Et rebus careãt. regna superna petant.
ꝓpria dimittant habeant ut ꝓpria cuncta.
Prospera que sotiis. celica regna manent.
Patribus a nostris in sacro carmine legis.
Regia rectigradis. dicitur ista uia.
Hec est uita bonis. nec non et norm
Arcus et arma piis. frigida tela malis.
Hanc nullus nolens. cupiẽs implebit et omĩs.
Estq grauis grauib. suauis et apta bonis.
Regula lucifluũ. desiderare locum.
hec bene materno. natos castigat amore.
Arguit erudiens. et sine felle manens.
hic paciẽter eos. tenero cũ uerbere nutrit.

Expanded text:
Debet ad astrigerum mente subire polum, Relligione pia, vitae perquirere callem, Scandere quo valeat aurea regna celer, Est monachis sancti Benedicti regula Patris Perfectis, plana, suavis, et ampla via, Aspera, sed pueris, nec non tyronibus arcta Quos aluit gremio lactea vita diu. Haec est sancta via, praelucida semita coeli; Carpere quam cupiunt castra beata Dei. Admonet haec monachos sublimis regula cunctos, Ut rebus careant, regna superna petant, Propria dimittant, habeant ut propria cuncta, Prospera quae sociis coelica regna manent, Patribus a nostris, in sacro carmine legis, Regia rectogradis dicitur ista via. Haec est vita bonis, nec non et norma salutis, Arcus et arma piis, frigida tela malis. Hanc nullus nolens, cupiens implebit et omnis: Estque gravis gravibus, suavis et apta bonis. Regula, lucifluum desiderare locum concupisce locum. Haec bene materno natos castigat amore, Arguit erudiens, et sine felle monens. Haec patienter eos tenero cum verbere nutrit,
Abbreviated transcription (French):
doiẽt lhome de dieu. ensi come ilh soy uenir auoit a eas promis.
Et quãt lhome de dieu nastoit pas uenus el iour establit. adunc
retournerẽt a lui en doleur disant.Peire. nous atendins ke tu
Por coy frere.por coy dites uous ches chose.Ne uienge adunc mie. ensi
come ie lauoie promis. A cui quãt illz disoient. Quant uenis tu. adune
respondit. Na parui ie adunc mie a uous ambecdeus dormãs. et si
ensengnai chascuns lues. Aleis. et ensi com uous est demostreis ꝑ¬
la uision. ensi faites toutes labication del monasteir. Li queis oant
ches choses. mult soy meruilherẽt. Et ilh soy retornerent. al deuant
dit liewe. si edifiont. toutes les habitations. ensi come ilhauoient
diroit. ke chils loroient par uision et le reconistroient.
Grigore

Expanded text:
doient l'omme deu, alsi com il soi uenir auoit promis. doient l'omme deu, alsi com il soi uenir auoit promis. Et quant li hom deu n'astoit pas uenuz el ior astablit, dunkes retornerent a lui a dolor disant : Peire, nos atendins ke tu Por coi, frere, por coi dites uos cez choses ? Ne uin ge dunkes mie alsi com ge promis ? A cui cant il disoient : Quant uenis tu ? dunkes respondit : N'aparui ge dunkes mie a uos ambedous dormanz, et si enseniai cascuns lius ? Aleiz, et alsi com uos oistes par la uision, ensi faites tote l'abitation del monstier. Li queil oant cez choses mult soi meruilhierent, et il soi retornerent al deuant dit aluet, et si fisent totes les habitations alsi com il auoient diroit respeus, ke cil l'oroient par uision et reconistroient ?  Gregoire
Abbreviated transcription (French):
tans.deputeis des freres. et establit le pere. ⁊ si ordinat ki apres lu seroit
secuns. as queis alans ilh promist disant. Aleis et en ycel iour ie uen-¬
ray. et si uos demostreray. en queil lue le orateur. en queil luue le re-¬
fectoir: des freres. en queil lie losteil des hostes. et ou uos deureis edi-¬
fier toutes les choses ki sũt necessaires. les q̃iles prisent le benichon. et
ensi sen aleirent. et ilh atendãt le iour establit. mult songneusement
apparelhirẽt toutes les choses. ki sembloient estre necessaires. a ceas
ki auoect si grant peire poissent uenir. Mains en cele nut quant li
promis iour aiorneiuet. a cele meisme seruan de dieu. eui illuc ilh
auoit peire establit. et a son prouost. apparut lhome de nr̃e sẽgneur.
en sõnes. et cascuns liwes. ou ilh. et q̃ile chose deuoient edifiier:
subtilmẽt les asengnat. Et quãt andieuses furẽt sus leueit del
sõnes. si raconterent a soy entre changeablemẽt. chu ke ilh auoiẽt

Expanded text:
tanz astaleiz les freres establit lo pere, et si ordinat ki a lui seroit secuns. Az queiz alanz il promist disanz : Aleiz ! et en icel ior ge uenrai, et si uos demosterrai en queil liu l'oratoire, en queil liu lo refectoir des freres, en queil liu l'osteil des hostes, u uos doiuiez edifier totes les choses ki sont necessaires. Li queil prise la benizon elle pas s'en alerent. Et il atendant l'establit ior mult soniousement, apparilhierent totes les choses ki sembleuent estre necessaires a ceaz ki auoc si grand peire poissent uenir. Mais en cele nuit quant li promis iors aiorneuet, a cel meisme serf de deu cui il illokes auoit pere establit et a son prouost apparuit li hom del sanior en sommes, et cascuns lius, u il queilechose deuroient edifier, subtilment enseniat. Et quant il andui furent sus leueit del somme, si raconterent a soi entrechaniablement ce ke il auoient
Abbreviated transcription (Latin):
rtifices si sũt in moͣst̾io. cũ oĩ hũilitate. faciãt ip̃as mon¬
artes. si tñ ꝑmiserit abbas. Quod si aliqͥs ex eis extollit᷑ prosciẽtia artis
sue. eo qͦd uideat᷑ aliqͥd ꝯferre moͣst̾io. hic talis euellat᷑. ab ip̃a arte. ⁊ denuo ꝑ
eã nõ trãseat. nisi forte hũiliato. ei iterũ ałbas iubeat. Si quid u̾o ex oꝑibus
artificũ. uenũdandũ est. uideãt ip̃i ꝑ qͦꝵ manꝰ trãsigenda sũt. ne aliquam
fraudẽ p̃sumãt inferre. Memorent᷑ sẽꝑ ananie ⁊ saffire. ne forte mortẽ quã
illi in corꝑe ꝑtulerũt. hanc isti uel om̃s qͥ aliquã fraudẽ. de reb mosterii fece

Expanded text:
rtifices si sunt in monasterio, cum omni humilitate faciant ipsas artes, si permiserit abbas. Quod si aliquis ex eis extollitur pro scientia artis suae, eo quod videatur aliquid conferre monasterio, hic talis evellatur ab ipsa arte, et denuo per eam non transeat, nisi forte humiliato ei iterum abbas jubeat. Si quid vero ex operibus artificum venundandum est, videant ipsi per quorum manus transigenda sunt, ne aliquam fraudem praesumant inferre. Memorentur semper Ananiae et Saphirae: ne forte mortem, quam illi in corpore pertulerunt, hanc isti, vel omnes qui aliq
Abbreviated transcription (French):
anemis. ne pooit taisiblemẽt ches choses souffrire. ne responsement.
ou par songe. maĩs par apeirt uision. soy aportat aus yeus de cel
meisme pere. Et de grans criement plendoit soy souffrir forche. si
kes uois de celui oirent auoec li freires. ia soice ke son ymagene ne
ueissent mie. Car ensi ke li uenerables pere disoit. a les disciples. cil
meisme anchiens anemis. se mostroit a ses corporeil yeus tres noirs
et espris.Ki astoit ueus enlui fourseneir.par boiche et par flamans
yeus. Mains les choses ke ilh disoit oirent ia trestous. Car promier
lapeloit ilh par son nom. A cui quãt lhome dieu. ne respondoit mie.
en disant benois. ⁊ il ueoit celui. en nule manire nient respondre. a
soy. il meisme adiondoit apres. Maudis nient benis. quel chose as
tu a moy. por quoy moy porsius tu. Mains ia or doit ons deman¬
deir noueles batalhes. del ancien anemi. encontre le seruans de
dieu. akt uoiremẽt ill fist ualhant batailhe. car okisons de uictoire.¬

Expanded text:
 soffranz, nient repunsement u par songe, mais par aperte uision soi aportat az oez de cel meisme pere, et de granz criors plaindoit soi soffrir force, si ke les uoiz de celui oirent auoc li frere, ia soit ke sa ymagene ne ueissent mie. Quar alsi com li honorables peres disoit a ses disciples, cil meismes anciens anemis apparissoit a ses corporeiz oez tres noirs et enspris, ki astoit ueuz en lui forseneir par boche et par flammanz oez. Mais les choses cui il ia disoit oirent il trestot, quar promiers l'apeloit il par son nom. A cui cant li hom deu ne respondoit mie,  : Benoiz, Benoiz, et il ueoit celui en nule maniere nient respondre a soi, enhelement ioinst apres : Maloiz, nient Benoiz ! queile chose as tu auoc moi ? por coi parsius tu moi ? Mais ia or doit om demandeir noueles batailhes del ancien anemi encontre lo seriant de deu, a cui uoirement il fist batailhe uoilhanz, mais okisons de uictoire
Abbreviated transcription (French):
luues sen alat li sains home.ou se illz demonstrat en yaus aukunes
uertus. Grigore. Li sains home en aultre lioe senalat. il muat le
liwe nient lanemi. Car en tant soffrit en apres grief batalhe. quant
en cõbien ilh trouat encõtre soy. ouertemẽt conbatant a lui meisme
anchiens paiens. apollo. des fols poeples des uilains estoit adoreit.
En uiron done part et de lautre ensimẽt. el adoration des dyables
astoient cresut le bois. ens queils encor.en cel meisme tens.La forsenee
multitude des mescreans estoit entendue as excõmugies sacrifices.
la meisme paruenãs li home de dieu. kebrisat lydol. ilh destrut lateil.¬

Expanded text:
 demostrat en iceaz alcunes uertuz.  Gregoires. Li sainz hom a altres lius s'en alanz muat lo liu, nient l'anemi. Quar en tant soffrit en apres plus gries batailhes, en combien il trouat encontre soi ouertement combatant meisme anciens paiens Apollo del fol pople des uilains astoit cultiueiz. Enuiron d'une part et d'altre alsiment el cultiuement des diables astoient cregut li bois, es queiz encor en icel meisme tens la forseneie multiteiz des mescreanz astoit entendue az escomengiez sacrefices. Gieres la paruenanz li hom de deu detriulat l'ydle, il destruist l'alteil