comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
que onnta comiemorare nimis longum ẽ.
didicimꝰ cẽ qͣnͣdam ciuitatẽ dei ciuus ciues ẽẽ¬
De
conspicinus illo amore quem nobis illiꝰ ⁊ ditor
inspiranit. Hiuo conditori sancte cuictatis. cuies
t̾rene cuutatis deos suos p̾ferunt. ignorantes
eum dm̃ ẽẽ deorum non deortim falsorum hoc ẽ
ĩpiorũ ⁊ suꝑloꝵ qui eiꝰ incominutabili omnib¬
ꝙ communi luce pͥuati. ⁊ obhoc ad quendam
egenam potestatem redacti. suas qrrodammodo
priuatas potentias cum sectantur. honores q
diunos a deceptis subditis querunt. set deorum
prorum atq sanctorum qui potius se ip̃os uni
subdere quam multos sibi potiusq dm̃ colere
qmͣ pro deo delectant᷑ coli. Set huius sancte ciuii¬
tatis mimicis: decem superiorib libris qͣntum
potiumus deo domino ⁊ regi nrõ aduuante res¬
pondimus. Nunc uero quid a me ectam expec¬
tetur agnoscens. meiq non inmemor meri¬
ti de duabum cuutatum t̾rene scilicet. ⁊ celes¬
tis quas in hoc interim scło ꝑplexas quodam

Expanded text:
memorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues ese cupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum esse Deum deorum, non deorum falsorum, hoc est inpiorum et superborum, qui eius incommutabili omnibusque communi luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos a deceptis subditis quaerunt; sed deorum piorum adque sanctorum, qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Sed huius sanctae ciuitatis inimicis decem superioribus libris, quantum potuimus, domino et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam
Abbreviated transcription (Latin):
Iuitatem dei dicimꝰ
ciuus ea scriptura testis ẽ
que nõ fortuitis motib
anumorum. set plane sũ¬
me dispositione prouidẽ¬
ͭ ͥ ͤ super omnes omni¬
um gentiũ litt̾as omia
sibi genera ingenorum humanorũ diuna
excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe sc̃p¬
tum est. Gloriosa dicta sunt de te cuntas dĩ
Et in alio psalmo legimus. Magnus dñs ⁊
laudabilis numis in ciuitate dei nẽr ĩ monte
sancto eius: dilatans exultationes unit̾cse t̾re
Et paulo post in eodem ꝑ salmo. Sicut audi¬
iumus ita ⁊ uudimus in ciuitate domini uir¬
tutũ in ciuitate dei nrt̃ deus fundauit eam
ĩ et̾num. Item in alio. fluminis impetus leti¬
ficat ciuitatem dei sanctificauit tab̾nacłm
suũ altissimus. Dens in medio eius non com

Expanded text:
iuitatem Dei dicimus, cuius ea scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in aeternum; item in alio: Fluminis inpetus laetificat ciuitatem Dei, sanctificauit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio eius non
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ filiis aaron reppent᷑ pat̾ samueł: sec sac̾¬
dos nõ fuit. nec ita in filiis ut eim ip̃e ge¬
nuenit aaron: set sicut omnes illucs ppli
dicunt᷑ filii iscł. Hoc opus sic incipit. Glorio

Expanded text:
in filiis Aaron reperitur pater Samuelis; sed sacein filiis Aaron reperitur pater Samuelis; sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Glorio
Abbreviated transcription (Latin):
opus est ⁊ in pͥorib decem. que ntã sunt asseua¬
mus: ⁊ in duodecim posteriorib redargnamus
aduersa. Duodecim igitur librorum seq̃ntium
pͥmi .iiͦiͦi: continẽt exortum duarum ciuitatũ
quarum est una dĩ alt̾a huiꝰ mundi. Scd̃i .iiiiͣ.
excui sum eatum suie ꝓcursum. Tercii u̾o qui
⁊ postremi: debitos fines. Ita omnes ꝯxͣ. ⁊ iͦi.
libri cum suit de utiaq ciuitate conscripti: titu¬
lum tñ a meliore acceperunt. oͣe ciuitate dei po¬
tius uocarent᷑. In quorũ duodecimo libro: nõ
debuit promiraculo poni in abrahe sacͥficio
flammã celitus factam int̾ diu̾sas iuctimas
cucurrisse. qm̃ hoc illi inuisione monsttum
est. In septimo decimo libro quod dictum est
de samuele non erat de filiis aaton: dicendũ
potiuis fuit. non enat filius sacerdotis. filios
quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus
succedere. magis legitunt moris fuit. Nam

Expanded text:
opus est, et in prioribus decem, quae nostra sunt, asseraopus est, et in prioribus decem, quae nostra sunt, asseramus et in duodecim posterioribus redarguamus aduersa. duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum ciuitatum, quarum est una dei, altera huius mundi, secundi quattuor excursum earum siue procursum, tertii uero, qui et postremi, debitos fines. ita omnes uiginti duo libri cum sint de utraque ciuitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut de ciuitate dei potius uocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio, flammam coelitus factam inter divisas victimas cucurrisse ; quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo libro, quod dictum est de Samuele, Non erat de filiis Aaron ; dicendum potius fuit, Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit: nam
Abbreviated transcription (Latin):
ambiguum cum de cultu deitatis uertitur
questio. ut fident̾ dic̾e ualeamꝰ religionem
a significanda obseritantia ꝓpinquitatis hu¬
mane insolent̾ auferri. Pietas quoq ꝓprie
dei cultus intelligi solet. qm greci eusebiam
uocant. łꝯ tñ ⁊ erga parentes: officiose ha¬
beti dicitur. More autem iuagi: hoc nomen
arbitror euenisse: quia hec fieri precipue
mandat dcus: eaq sibi uł pro sacrificiis uł
pͥsacrificus placere testat᷑. Et quia loq̃ndi cõ¬
suetudine factum est. ut ⁊ deus ip̃e dicat᷑
piua quem sane greci sui sermoruis usu
sacrificatirr pp̃ uitam post morten fututam eẽ
utilem disputant. His ergo decem libris: due
iste nane opiniones xp̃iane religioni adu̾sa¬
ne refellunt᷑. Set ne quisquam nos aliena
tantum redarguisse non autem niã asseruis¬
se reprehenderet: io agit pars altem oꝑis huiꝰ
que libris duodecim continet᷑. Quam qͣm ubi

Expanded text:
ambiguum, cum de cultu Divinitatis vertitur ambiguum, cum de cultu Divinitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Dei cultus intelligi solet, quem Graeci εὐσεβείαν vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen earbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus, eaque sibi, vel pro sacrificiis, vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est ut et Deus ipse dicatur pius: quem sane Graeci nullo suo sermonis usu sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his ergo decem libris duae istae uanae opiniones Christianae, religioni aduersariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
incole uocantur. Et ip̃os deos non ob aliud
appellant celicolas: nͥ quod celum colant. nõ
utiq uenerando. set iuhabitando. tanquam
celi quosdam colonos. non sicut appellantur
coloni qui conditionem debent genitale so¬
lo. pp̃ agriculturam sub diũo possessorum:
set sicut ait quidam latin eloquii magnus
auctor. urbs antiqua fuit. tỹrii tenuere colo¬
ni. Abincolendo enim colonos irocauit: non
ab agricultura. hinic ⁊ ciuitates a maiorib
ciuitatib uelut ppłorum examinib condite.
omnino uerissimũ est. Set qr ⁊ aliatum
rerum dicitur cultus: ideo latine tino u̾bo
significari cultus deo debitus non pot̃. Nam
⁊ ip̃a religio quamius distinctius non quẽ¬
libet set dei cultum signi ficare iudeatur nñ
suetudine. non imꝑitorum uerum eciam doc¬
tissimorũ ⁊ cognationch humanis atq af¬
finitatib ex quib q necessitudinib dicitie
exhibenda religio non eo uocabulo titat᷑

Expanded text:
incolae dicuntur: et ipsos deos non ob aliud incolae dicuntur: et ipsos deos non ob aliud appellant coelicolas, nisi quod coelum colant; non utique venerando, sed inhabitando; tanquam coeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni qui conditionem debent genitali solo, propter agriculturam, sub domino possessore, sed sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor : Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a majoribus civitatibus, velut populorum examinibus, conditaomnino verissimum est: sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur; unde suetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus, et quibuslibet necessitudinibus dicitur exhibenda religio, non eo vocabulo vitatur
Abbreviated transcription (Latin):
suo qui eciam nr̃ est: placeat eia ut sacra faci¬
amus ⁊ sactificemus. uł aliqua nñ. seu nos
ip̃os. religiones ritib conseiremus. Hic est
enim diuinitati uł si exp̾ssius dicendum ẽ
deitati debitus cialtus. pp̃ quem iuio u̾bo sig¬
nificandum qm̃ mͥ satis ydoneum non occur¬
rit latinum: greco. ubi necesse est. in sinuo qͥd
uelim dicere. latriam quippe nr̃t ubicumes
sandtarum scͥptiuatum positum estͥ ⁊ihͥe¬
tati sunt seruitutem. Set ea seruitꝰ que debetur
aut semꝑ. aut tam frequent̾ ut rene semper
ea dicitur seruitus que ꝑtinet ad colendum
dm̃. Proide si tantum modo cultus ip̃e dicat᷑:
non soli deo deberi iudet᷑. Dicimꝰ ent̃ colere ⁊ ho¬
mines quos honorificatione uł recordatõne
uel p̾sentia frequentamus. nec solum ea qͥb
nos religiosa humilitate subicimus. s que¬
dam eciam que subiecta sunt nobis ꝓhibent᷑
coli. Nam ex hoc uerlo: ⁊ agricole ⁊ coloni et

Expanded text:
suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra facisuo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra, seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim divinitati, vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus; propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. Latriam quippe nostri, ubicunque sacrarum Scripturarum positum est, interpretati sunt servitutem. Sed ea servituaut semper, aut tam frequenter ut pene semper, ea dicitur servitus quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec solum ea quibus nos religiosa humanitate subjicimus, sed quaedam etiam quae subjecta sunt nobis perhibentur coli. Nam ex hoc verbo, et agricolae, et coloni, et
Abbreviated transcription (Latin):
honĩis aĩam. nͥ participato illuis lumine dĩ
a quo ⁊ ip̃a ⁊ mundus factus est. beatam ẽẽ ñ
posse. Ita alud quod om̃s homĩes appetunt. id
est beatam uitam quemqͣm isti assecututum¬
negant. qui non illi uni optimo qui ẽ incom¬
mutabilis deus: puritate casti amoris adhe¬
serit. Set quia ip̃i quoq siue cedentea uani¬
tati erroriq płorum siue ut ait apłs euanes¬
centes in cogitationibus seus. multos deos co¬
lendos ita putauerunt uel putari uoluerũt.
ut quidam eorum eciam demonibus diui¬
nos houores sacrorũ ⁊ sactificcoꝵ deferendos
ẽẽ censerent. quib iam non parica ex parte
respondinus: nunc uidecndum ⁊ disserendũ
est. quantum deita donat. ĩmortales ac beati
bonos demones uł nobiscum angelos nomi¬
nant. quomodo credendi sunt uelle a uobis
religionem pietatemq seruati. hoc est ut aper¬
cius dicam utrum etiam sibi au tantum dõ

Expanded text:
hominis animam, nisi participato lumine illius Dei, hominis animam, nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecutunegant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disserendum est, quantum Deus donat, inmbonos daemones, vel nobiscum angelos nominant, quomodo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi, an tantum Deo
Abbreviated transcription (Latin):
ta in de referant impetrata: atq hoc platoiici
p̾cipui phylosophorum ac nobilissime senciũt
cum quib uelut excellentiorib placuit istam
examenare questonem uitum cailtꝰ ꝑ lunoꝵ¬
est qui ratione quoᷤ modo
uiti possunt. beatos ẽẽ om̃s
homines uelle. ¶ł autẽ
sint. uel unde fiant. dum
mortalum querit infir
phylosophi sua ilie̾l ⁊ ocia contriuerũt. Quas ĩ
medium adduc̾e atq discutere. ⁊ longum est: ⁊
non necessariũ. Si enim recolit qui hec legit. qͥd
in libro egerimus octauo. in eligendis phyloso¬
phis cu quib hec debeata ucta que post mor¬
tem futura eit questio tractaret᷑. utiñ ad eam
uni deo u̾o qui eciam effector est deorum. an plu¬
utenite possimua: non ectam hic eadem repeti
expectat. p̾sertim cum possit relegendo si forte
oblitus est. ãmuncłari memoriam. Eleginus
platonicos omnium phylo sophorum merito
ĩmortalem ac rationalem uł intellectu alem

Expanded text:
ta, inde referant inpetrata, adque hoc Platonici, ta, inde referant inpetrata, adque hoc Platonici, praecipui philosophorum ac nobilissimi, sentiunt, cum quibus uelut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem, utrum cultus pluriest, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium quaerit infirmphilosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an pluvenire possimus; non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito runt, licet immortalem ac rationalem vel intellectualem
Abbreviated transcription (Latin):
quidam opinati sunt: quidam
uero de diis meliora sentientes
tantum eis honoris laudis¬
q tribuerunt: ut nullum dõꝵ
malum credere auderent. S
al. qui deos quosdam malos ẽẽ dixerunt: demones
quoq appellauerunt nomine deorum qͣmqͣm ⁊
deos. set rarius nomine demonũ: ita ut ip̃m io¬
ab homero fateant᷑ demonẽ nũupatum. Hii aut̃
qui õs deos non nisi bonos ẽẽ asserunt ⁊ longe
prestantiores eis hominib qui perhibent᷑ boni
merito mouentur demonum fc̃ĩs que negare
non possunt easq mllo modo a diis quos om̃s
bonos uolunt committi posse existimantes dif¬
ferentiam uit̾ deos ⁊ demones adhibere cogũt᷑
ut quioquid merito eis displicet in oꝑili uel
affectibi prauis quib ium suam manifestant
occulti sp̃t id credant ẽẽ demonum non deorũ.
S qui eoidem demones int̾ d homines ⁊ deos
ita medios constitutos putant. tanqmͣ nullꝰ
deus homini misceat᷑: ut huic ꝑferant desidera¬

Expanded text:
quidam opinati sunt; quidam uero de dis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum malum credere auderent. Sed illi, qui deos quosdam bonos, quosdam malos esse dixerunt, daemones quoque appellauerunt nomine deorum, quamquam et deos, sed rarius, nomine daemonum, ita ut ipsum Ioum, ab Homero fateantur daemonem nuncupatum. Hi autem, qui omnes deos non nisi bonos esse adserunt et longe praestantiores eis hominibus, qui perhibentur boni, merito mouentur daemonum factis, quae negare non possunt; eaque nullo modo a dis, quos omnes bonos uolunt, committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur, ut, quidquid eis merito displicet in operibus uel affectibus prauis, quibus uim suam manifestant occulti spiritus, id credant esse daemonum, non deorum. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant, tamquam nullus deus homini misceatur, ut hinc perferant desidera
Abbreviated transcription (Latin):
deputatam. Nam ⁊ ip̃e pͥmũ iames cum
puerperitum concipit᷑ unde illa cuncta oꝑa¬
sumunt exordium. ininictatim minutis
distributa nununib aditum aꝑit recipi¬
endo semini. Ibi est ⁊ saturnua ⁊ pp̃ ip̃m se¬
men. abi liber qui matẽ efficsio sanguine
que hoc idẽ beneficuim conferat femine ut
eciam ip̃a emissio semine liberet᷑. Omnes
hit ex illis sunt: qui selecti appellant᷑. S ubi
est ⁊ dea mena que mensitius fluorib p̾est:
qͣmuis iouis filia tamen ignobilis. Et hanc
ꝓnunciam fluorum menstruorum ut libris
selectoꝵ deorum ip̃i uinone idest auctor as¬
sigtiat: que in dus selectis eciam regina ẽ.
Et hic tanqͣm uino lucina: cum eadẽ mena
pruugna sua eidem ciuori p̾sidet. Ibi sunt¬
⁊ duo nescio qui obscurissai uitunmꝰ ⁊ sen¬
tinꝰ: quorum alt̾ uitam alt̾ sensus. puerpio
largiuntur. Et nuntrum multo plues pre¬
stant catm sint ignobrlissum: qͣm aletot ꝓ

Expanded text:
deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum puerperium concipitur, unde illa cuncta osumunt exordium, minutatim minutis distributa numinibus, aditum aperit recipiendo semini: ibi est et Saturnus propter ipsum semen: ibi Liber, qui marem effuso semine quae hoc idem beneficium conferat feminae, ut etiam ipsa emisso semine liberetur. Omnes hi ex illis sunt, qui selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena, quae menstruis fluoribus praeest, quamvis Jovis filia, tamen ignobilis. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Junoni idem auctor assignat, quae in diis selectis etiam regina est: et hic tanquam Juno Lucina cum eadem Mena, privigna sua, eidem cruori praesidet. Ibi sunt et duo, nescio qui obscurissimi, Vitumnus et Sentinus; quorum alter vitam, alter sensus puerperio largiuntur. Et nimirum multo plus praestant, cum sint ignobilissimi, quam tot illi
Abbreviated transcription (Latin):
siti nõ utiq cet̾i reprobant᷑. cum omnes
boni fideles electi merito nũcupent᷑. Qi
gunt᷑ uue aduescendum nec reprobant᷑
alie quas relinquimus ad bibendum
Non opus est multa percurtere cum
res in apto sit. Quamobrem non ex ħ¬
quod dũ ex mustis quidam selecti sunt. uł is
qui scripsit. uł eorum cultores uł dii ip̃i uitie¬
ꝑandi sunt: set adu̾tendum potiua qui nam
isti sinit: ⁊ ad quam rem selecti uideant᷑.
textione commendat. Ianũ iouem. Sa¬
turnũ. genium. Mercuriũ. apollinẽ. maitem.
uulcanũ. neptuuium. solem. orcum libetum
patrem. tellurem. cererẽ. uinonem lunam
ne. Hec nũma utrum p̃p̃ maiores in mũdo
adminestiationes selecta dicuntur. an qd̃
ppłis magis innotierunt: maiorq est eis
ciatus exhibitus. Si pp̃ea quia oꝑa matora
ab his administrant᷑ in mundo non eos in¬
uenire debiimus int̾ illam quasi plebe iã
numitũ multitudinẽ: muutts opiscuł

Expanded text:
siti, non utique ceteri reprobantur, cum omnes siti, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupenguntur uuae ad uescendum, nec reprobantur aliae, quas relinquimus ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem non ex quod di ex multis quidam selecti sunt, uel . is qui scripsit uel eorum cultores uel di ipsi uituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti uideantur.textione commendat: Ianum, Iouem, Saturnum, Vulcanum, Neptunum, Solem, Orcum, Liberum patrem, Tellurem, Cererem, Iunonem, Lunam,ne. Hec numina, utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur, an quod populis magis innotuerunt, maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea quia opera maiora ab his administrantur in mundo, non eos invenire debuimus inter illam, quasi plebeiam numinum multitudinem, minutis opusculis
Abbreviated transcription (Latin):
cuulem uocãt que a marco uarrone sedecĩ
uoluminib explicata est idẽ non ꝑuenui ad
et̾ne uite felicitatem taliũ dõrum cultu qͣles
a ciuitatib qualit̾q colendi instituti sunt
cui non di ꝑsuasit sexꝰ liber quem ꝓxime
absoluimus. cum istum forsitan legerit.
quid de hac questione expedienda ulterius
desideret non habebit. fieri encm potest ut
saltem deos selectos atq p̾cipitos quos uatro
uolumine complexis est ultimo de quibus
parũ diximus: quis qͣm colendos pp̃ uitam
beatam que non nisi et̾na est opiniet᷑ Mua
in re non dico quod facetiꝰ ait t̾cialiauts
fortasse qmͣ ueruts. Si dit se ligint᷑ ut
bilbi: uttq cet̾i reprobi iudicantur. Noi hoc
dico. uideo enĩ ex elestis seligi aliquos ad
aliquid mauis atq p̾stancucs: sicut ĩ me¬
licia cum tirones elesti fuerint ex his quoq
eligunt᷑ ad opus ad aliqd̾ manis armoꝵ.
Et cum eliguntur in eccła qui frant p̾po¬

Expanded text:
ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam uerius: Si di eliguntur ut bulbi, utique ceteri reprobi iudicantur. Non hoc dico: uideo enim etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepo
Abbreviated transcription (Latin):
me prauas ⁊ ueteres uuꝰ.¬
opuuoites ueritati pieta¬
tis ininucas quas tenebro¬
sts animis altius ⁊ tenaciꝰ
ductͣnus humani genets
error infixit. euellere atq
extirpare conantem ⁊ illiꝰ grẽ qui hoc ut uerits
potest pro ueo modidlo in eius aduitorio coo¬
ꝑantem ingenia celeriora atq meliora quib
ad hanc rem suꝑiores libri satis suꝑ que suf¬
ficiit: pacienter ⁊ equanimit̾ ferre debebũt
⁊ pp̃ alios non putare suꝑfluum quod iam sibi
sentiunt nõ necessariũ. Multũ magna res
agit᷑. cum uera ⁊ uere scã diuinitas. qͣ uis ab
ea nobis eciam huic qͣm nunc gerimus fra¬
gilitati necessaria subsidia p̾beant᷑: non tam̃
pp̃ mortalis uite tͣnsitorium uaporem. set
np̃ tutam beatam que nõ nͥ et̾na ẽ querenda
et colenda predicatur.
rim. nam ⁊ hoc u̾bo uti iam nr̃os non
piget ut de greco exp̾sscus tnsferant quod ali
theotheta appellant. Hanc ergo diuinitatẽ
sue deitatem non ẽẽ inea theologia quam

Expanded text:
me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsidia praebeantur, non tamen propter mortalis uitae transitorium uaporem, sed propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, quaerenda et colenda praedicatur.nam et hoc uerbo uti iam nostros non piget, ut de Graeco expressius transferant quod illi 3-e6\'Cti\'tcx appellant — hanc ergo diuinitatem siue deitatem non esse in ea theologia, quam
Abbreviated transcription (Latin):
xui Indignum sit eos sp̃c ab homine coli.
a quoꝵ uicus eciam oporteat liberari.
xuii. Qualis sit teligio in qua docetur qd̾
homĩes ut cõmendentur dus bonis demo¬
nibus uti debeant aduocatis.

Expanded text:
 dignum sit eos spiritus ab homine coli, a quorum uitiis eum oporteat liberari.XVIII. Qualis religio sit, in qua docetur, quod homines, ut commendentur dis bonis, daemonibus uti debeant aduocatis.
Abbreviated transcription (Latin):
xI. Quod eciam platonici licet de uno uero
deo bene sensetuit. multis tamen diis sacͣ
facienda censuerut.
xii. De sententia platonis qua definuut dõs
ñ ẽẽ nͥ bonos amicos q iurtutum.
xiii. De opuone eorum qui rationales aĩas
trium generum ẽẽ dixerunt. idest in diis ce¬
lestib ĩ demonib aeris ⁊ ĩ hom̃ili t̾rents.

Expanded text:
 Quod etiam Platonici, licet de uno vero Deo bene senserint, multis tamen diis sacra facienda censuerint.II. De sententia Platonis, qua definiuit deos non esse nisi bonos amicosque uirtutum.III. De opinione eorum, qui rationales animas trium generum esse dixerunt, id est in dis caelestibus, in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis.
Abbreviated transcription (Latin):
conficta delectamenta demonum uoxiorum
si homĩes non fuerunt. Ex isto gen̾e demonũ
socrates non haberet dm̃: si haberet dĩ. S for¬
tasse hom̃i ab illa arte faciendi deos alieno
⁊ innocenti illi ĩportauerunt talem deum qui
eadem arte excellere uoluerũt. Quid gͦ plura:
Non ẽe sp̃c tstos colendos p̃p̃ tutam beatam q̃
post mortem futura est. nullus uł mediocitter
prudens ambigit. Set fortasse diauri sunt dõs
quidem ẽẽ omnes bonos: demones autẽ altos.
malos. alios bonos ⁊ eos per quos ad uitam ĩ
et̾num beatam ꝑueniamus colendos ẽẽ cense¬
bunt quos bonos opinant᷑. Quod quale sit: tam
disputatio premissa peruenerit. ⁊ quia
dĩscuciendum sit de residua questione.¬
atitudinem possit humana aĩa ꝑuenire.
rationem ñ subtrahat nicħ uirtutis assignat.

Expanded text:
conficta delectamenta daemonum noxiorum, conficta delectamenta daemonum noxiorum, si homines non fuerunt. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum, si haberet Deum: sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti, illi importaverint talem deum, qui eadem arte excellere voluerunt. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam quae post mortem futura est, nullus vel mediocriter prudens ambigit. Sed fortasse dicturi sunt, deos quidem esse omnes bonos, daemones autem alios malos, alios bonos: et eos per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus colendos esse censebunt, quos bonos opinantur. Quod quale sit, jam disputatio praemissa pel\'uenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione.atitudinem possit humana anima peruenire. rationem non subtrahat, nihil virtutis assignat.
Abbreviated transcription (Latin):
Ui Quib passionib demones confitente apuleioᷤ
exagitent᷑ quoꝵ ope hoĩes apd̃ dõs asserit adiuuari¬
Un Quod platonici figmentis poetarumi trfa¬
matos deos asserant de contrariortim stidiorum
certamine cũ hee ꝑtes demonũ uton dõꝵ sitit.

Expanded text:
 Quibus passionibus daemones, confitente Apuleio, exagitentur, quorum ope homines apud deos asserit adjuvari. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos adserant deos de contrariorum studiorum certamine, cum hae partes daemonum, non deorum sint.
Abbreviated transcription (Latin):
uiii. ¶De ludis seenicis inquibus dii nõ offendunt᷑.
NDedicione suarum turpitudinum s platant᷑.
Quid romani ueteres de chibenda pectari licẽtia
senserint. quam greti deoꝵ secuti udicium libe¬
ram ẽẽ uoluerunt

Expanded text:
VIII. De ludis scaenicis, in quibus di non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. Quid Romani ueteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse uoluerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
uit uineam de qua dicit ꝓpħa. uinea dñi saba¬
oth: domus isrł est. Et bibit de uino eius: sure
ale calix hic intelligat᷑ de quo dicit. potestis bi¬
bere calicem quem ego bibiturus sum ⁊ pater
si fieri potest transeat ame calix iste quo suã
sine dubio signisicat passionem. suce qr uinũ
fructus est uinee: hoc potius illo significatũ
est quod ex ip̃a iunea hoc est ex genere iscłita
rut carnem pro nobis ⁊ sanguinem ut pati
posset assumpsit. ⁊ inebriatus est. id̾ passus
est ⁊ nudatus. Ibi namq nudatus est id appa¬
uit eus infirmitas: de qua dicit apostolus.

Expanded text:
uit uineam, de qua dicit propheta: Vinea Domini Sabauit uineam, de qua dicit propheta: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, et bibit de uino eius siue ille calix hic intellegatur, de quo dicit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? et: Pater, si fieri potest, transeat calix iste, quo suam sine dubio significat passionem; siue, quia uinum fructus est uineae, hoc potius illo significatum est, quod ex ipsa urum, carnem pro nobis et sanguinem, ut pati posset, assumpsit: Et inebriatus est, id est, passus est: Et nudatus est ; ibi namque nudata est, id est apparuit ejus infirmitas, de qua dicit Apostolus,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ip̃e filius eitis chanaan: int̾pretatꝰ motua
⁊ iaphet tanqͣm circumcisio ⁊ p̾pucium uel sic̃
cati ⁊ iustificati: cognita quoquomodo nudi¬
tate patris qua significabat᷑ passio saluato¬
ris sumentes uestimentum posuerunt supra
dorsa sua duo ⁊ intrauerunt au̾si ⁊ oꝑuerunt
nuditatem patus sui nec uderunt quod reue¬
rendo texerunt. Quodam enim modo in pas¬
sione xp̃i ⁊ quod pro nobis factus est honora¬
mus: ⁊ iudeortim facinus adu̾samur. uestim̃¬
tum significat sacramentum: dorsa memoriã
p̾t̾itorum. Quia passionem xp̃i eo scilicet iam
temꝑe quo habitat. iaphet in domb sem ⁊ ma¬
lus fr̃ in medio eorum. transactam celebrat
eccłia. non adhuc prospectat futuram. S ma¬
lus fr̃ in filio suo idest in oꝑe suo. puer idem¬
seruns est fr̃m bonoꝵ: cum ad ex̾citationem pa¬
ciencie uel ad ꝓfectum sapiencie scent̾ utunt᷑
nunciant non caste. S siue occasione inquit si

Expanded text:
et ipse filius ejus Chanaan, interpretatur motus et ipse filius ejus Chanaan, interpretatur motus et Iapheth tamquam circumcisio et praeputium, uel sicut , sed uocati et iustificati, cognita quoquo modo nuditate patris, qua significabatur passio Saluatoris, sumentes uestimentum posuerunt supra dorsa sua et intrauerunt auersi et operuerunt nuditatem patris sui, nec uiderunt quod reuerendo texerunt. Quodam enim modo in passione Christi et quod pro nobis factum est honoramus et Iudaeorum facinus auersamur. Yestimentum significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem Christi eo scilicet iam tempore, quo habitat Iapheth in domibus Sem et malus frater in medio eorum, transactam celebrat ecclesia, non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio suo, hoc est in oservus, est fratrum bonorum, cum vel ad exercitationem patientiae, vel ad profectum sapientiae scienter utuntur istum annuntiant non caste: Sed sive occasione, i
Abbreviated transcription (Latin):
plenitudine gentium quid significat nisi he¬
ꝓficientium iuxͣ illud apłi. O portet hereses eẽ
ut probati manifesti fiant in uobis. unde i
scriptum est. filius eruditus sapiens eut. ̃pru¬
dente autem ministro itet᷑. Mtlta quipoe ad fi¬
dem catholicam pertinentia dum hereticorum
calida inquietudine exagitantur. ut adu̾sus eos
defendi possint ⁊ considerant᷑ intelligentius ⁊ in¬
telligunt᷑ darius: ⁊ instancuts p̾dicant᷑. ⁊ ab ad
u̾sario mota questio discendi extstit octasio. Qmͣ¬
uis non solum qui sunt aꝑtessue seꝑati. uerum
uiuũt: non absurde possunt ind̾̃i medio noe
filio figninri. Passionem qͥppe xp̃i que illuis hoĩs
nuditate significata s est: ⁊ annuntiant profi¬
tendo ⁊ male agendo exhonorant. De talibus gͦ
dictũ est. sx fiuctibi eoꝵ cognoscetis eos. Ideo
chaui in filio suo malediatus est: tanquam in
fructu suo id in opere suo. unde conuenient̾

Expanded text:
plenitudine gentium, quid significat nisi haeplenitudine gentium, quid significat nisi haeproficientium, iuxta illud apostoli: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant in uobis. Unde etiam scriptum est: Filius eruditus sapiens erit, inprudente autem ministro utetur. Multa quippe ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum calida inquietudine exagitantur, ut aduersus eos defendi possint, et considerantur diligentius et intelleguntur clarius et instantius praedicantur, et ab adversario mota quaestio discendi existit occasio: quamvis non solum qui sunt apertissime separati, verum vivunt, non absurde possunt videri medio Noe filio figurari, passionem quippe Christi, quae illius hominis nuditate significata est, et annuntiat profitendo, et male agendo exhonorant. De talibus ergo dictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos . Ideo Cham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est, in opere suo. Unde convenienter
Abbreviated transcription (Latin):
duorum maximi ⁊ minimi filiorum dicens. De¬
nedictus dñs d̾s sem: ⁊ eut chanaan puer illiꝰ.
Letificet deus iaphet: ⁊ habitet in domb sem.
Sicut ip̃a eiusdem noe ⁊ uinee plantatio ⁊ ex eiꝰ
fructu inebriatio ⁊ dormientis nudatio. Et que
ibi cet̾a facta atq conscripta sunt: ⁊̃ ꝓpħici sunt
grauidata sensib ⁊ uelata tegminib.i.
consetuto: que oꝑta fuerant. satis aꝑta
silnt. Quis enĩ hec diligent̾ ⁊ intelligent̾ ad¬
uertens non agnoscat in xp̃o : Sem quippe de cut
Quis autem nominatus xp̃o cuius nom̃ ubiq
iam flagrat ita ut incantica canticorum etiã
ip̃a p̾cinente ꝓpħia ungento comparet᷑ estuso:
In cuius domib idͥ eccl̃iis: habitat gentium
latitudo. Nam ⁊ iaphet latitudo int̾pretatur
Cham porro quod int̾pretat᷑ calidus. mediꝰ noe
filius. tanqͣm se ab utroq discernens. ⁊ int̾ utrĩt¬
q remanens nec in pͥmicuo iscłitarum nec in

Expanded text:
duorum maximi et minimi filiorum dicens: Beduorum maximi et minimi filiorum dicens: Benedictus Dominus Deus Sem, et erit Chanaan puer illius; latificet Deus Iapheth, et habitet in domibus Sem, sicut ipsa eiusdem Noe et uineae plantatio et ex eius fructu inebriatio et dormientis enudatio, et quae ibi cetera facta adque conscripta sunt, propheticis sunt grauidata sensibus et uelata tegminibus. Cconsecuto, quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuiQuid autem nominatius Christo, cuius nomen ubique iam fragrat, ita ut in cantico canticorum etiam ipsa praecedente prophetia unguento conparetur effuso; in cuius domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Iapheth latitudo interpretatur. Cham porro, quod interpretatur calidus, medius Noe filius, tamquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens, nec in primitiis Israelitarum nec in
Abbreviated transcription (Latin):
luuum ꝓcurrentis .xui.¬
sc̃e uestigia citcitatis utrũ
continuata sunt anint̾t᷑¬
rentib impietatis inter¬
rupta temꝑib ita ut maiꝰ
hominũ ueri unius dei
cultor ex isteret ad liqui¬
duln scripturis loq̃ntib inuenire difficile est. p̃pea
qr in canonicis libris post noe qui cum coniuge ac
tuib filiis totidemq nurib suis meruit ꝑ archam¬
a uastatione diluiui liberart: non inuenimꝰ usq¬
ad abraham cuiꝰqͣm pietatem euidenti diuino elo¬
quio p̾dicatam nͥ quod noe duos filios sem ⁊ ia
preuidens quod longe fuerat post fuitirũ. Unde
fcm est etiam illud ut filium suum mediumt hoc
est pͥmogenito iuniorem ultimoq maiorem qͥ
peccau̾at in patrem: non in ip̃o set in filio eus
sico nepote malediceret his u̾b̾. Malediatus
canaan puer: famulus erit fr̃ib suis. Chanaan
porro natus fuerat excham: qui patris dormien¬
tis nec texerat set potius ꝓdiderat nuditatẽ
Unde eciam consetutus adungit: benedictõnẽ

Expanded text:
luuium procurrentis sanctae uestigia ciuitatis utrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibus inuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusquam pietatem euidenti diuino eloquio praedicatam, nisi quod Noe duos filios suos Sem praeuidens quod longe fuerat post futurum. Unde factum est etiam illud, ut filium suum medium, hoc est primogenito iuniorem ultimoque maiorem, qui peccauerat in patrem, non in ipso, sed in filio eius suo nepote maledicerethis uerbis: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis. Chanaan porro natus fuerat ex Cham, qui patris dormientis nec texerat, sed potius prodiderat nuditatem. Unde etiam quod secutus adiunxit benedictionem
Abbreviated transcription (Latin):
Debuisse intelligere romanos quod dii eoꝵ quti
seturpibus ludis coli expetebãt indigrii eent̃ hono
¶eliorem fuisse platonem.. rediumo¬
qui poetis locum in benemorata urbe non ded̾it
quam hos deos qui seludis scenicis uoluint honoraiꝑ: x¬

Expanded text:
Debuisse intelligere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honoeliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis uoluerint honorari.
Abbreviated transcription (Latin):
¶d̾ diis romanoꝵ nulla nunqͣm cura fu̾it ne
malis moribus res publica deꝑiret. ixii.¬
T arietates rerum temporalium ñ ex fauore aut
inpugnatõne demonum s exiu deipend̾e uiditõ.
Quantum maligni spiritus ad flagicia inuitẽt
homines cum cõmiterdis sceleribus quasi diui¬
nam exemplisui int̾ponũt auctoritatem. xUi
De secretis demonum monitis que pertinebant
ad bonos mores. cum palam in sacris eoꝵ om̃is
nequitia disceretur xxuii
uanta euersione publice discipline romani
diis suts platandis sa crauerint obscena ludorũ:¬

Expanded text:
d diis Romanorum nulla unquam cura fuerit, ne malis moribus respublica deperiret. 1.Varietates rerum temporalium non ex fauore aut inpugnatione daemonum, sed ex ueri Dei pendere iudicio.Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi diuinam exempli sui interponunt auctoritatem. IDe secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. Quanta euersione publicae disciplinae Romani dis suis placandis sacrauerint obscena ludoru
Abbreviated transcription (Latin):
d̾ si diis ulla cura eẽ ĩusticie ab eis romaniat¬
ciꝑe debuerint p̃cepta uuendipocius qͣm leges
ab aliis hominibus mutuari xuii.
¶ue de moribus romanoꝵ aut metu cõpressis
aur securitate rosolutis. salustii prodat historia

Expanded text:
d si diis ulla esset cura justitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius, quam leges ab aliis hominibus mutuari. e de moribus Romanorum aut metu conpressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia
Abbreviated transcription (Latin):
Loriosissimã ciui¬
tatem d̾i. siuem ħ
tempoꝵ cursu qun
interimpios ꝑegͥ¬
natur ex fide uiuẽs.
siue m illa stablita¬
te sedis eterne quã
nunc expectãt per
conditori eius. deos suos preferunt. fili kime.
marcelline sascepimagnum opus ardum: s
d̾s adiutornr̃ ess. Nam scio quibus uiribus opꝰ
sit. ut ꝑsuadeatur suꝑbis quanta sitiͥus hu¬
militatis. qua fitut om̃ia terrenacacumina.
temꝑali mobłitate mutancia Nonhumano
usurpata factic s diuina gr̃a oonata celsitudo
transcendat. Rexenim ⁊ canditor cuutatis huiꝰ
de qua locͥpinstitiumus: in scͥptura ppłisui sentẽ¬
ciam diuine legis aꝑuit .qua dictum est. d̾s suꝑ¬
bis resistit. humilius autem dat graciom. Hoc
uers ꝙ d̾i est: suꝑbe̾ quoq animesp̃c inflatus
affectat. amatq sibi in laudbus dici parce sub¬
iectis ⁊ debella re supbos. Tnde etãde trena

Expanded text:
loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per pconditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aerbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Hoc vero quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat, amatque sibi in laudibus dici, Parcere subjectis, et debellare superbos Unde etiam de terrena
Abbreviated transcription (Latin):
s pp̾eam que post mortem futura est colendos
deos. Nue nͥ falloa questio multo erit oposior et
subtiliori dispritatõre dignior. ut ⁊ contra phy¬
losophos ir ea disseratur non quoslibet s qui ap̃
ulos excellentissima gła clari sunt ⁊ nobiscũ mul¬
ta sencuit. et de aĩme immortalitate. ⁊ ꝙ deus u̾us
mundum condid̾it ⁊ de prouidentia eits qua u¬
niu̾sum quod condidit regit. S qm̃ ⁊ ip̃i in illis
que cont᷑ nos sencunt refellendi sunt de eẽ huit
offitio non debemus. t refutatis impiis contra.¬
dictõnibus prouiribus quas d̾s imiꝓciet asseralri
cuuitatem dĩ ueramq pretatem. et d̾i tultum in qͦ
una ueratit̾ sempiterna b̾itudo promutitur. bic
itaꝙ modus sit huiꝰ uoluminis: ut deinceps dis¬
posita ab alio sumamus exordia.

Expanded text:
 eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior, et sublimiore disputatione dignior; ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt, et nobiscum multa sentiunt, scilicet de animae immortalitate, et quod verus Deus mundum condiderit, et de providentia ejus, qua universum, quod condidit, regit. Sed quoniam et ipsi in illis quae contra nos sentiunt, refellendi sunt; deesse huic officio non debemus: ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei, veramque pietatem, et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit hujus voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmum dicit quod postea dicturus est cum
ab alo quisqm̃ quesierit. quid dixerit fatũ:
Nam id homines qͣndo audiunt usitata lo¬
quendi consuetudine non intelligunt. nisi
ium positionis sỹderum qualis est. quando
quis nascitur siue concipitur. Quod aliqui
alienant a dei uoluntate: aliqui ex illa etiã
hoc pendere confirmant.  illi qui sine dei
uoluntate decernere opinantur syd̾a quid
agamus uł quid bonorum habeants maloꝵ¬
ue patiamur ab aurib omniũ repellendi sũt:
non solum eorum qui ueram religionem te¬
nent. set qui deorum qualuucumq licet
falsorum uolunt ẽẽ cultores. Hec enĩ opi¬
nio qͥd agit aliud nͥut nullus omnino cola¬
tut aut rogetur deus. Contra quos modo
nobis disputatio non est instituta: set
contra eos qui pro defensione eorum quos
deos putant. xp̃iane religioni adu̾santur.

Expanded text:
primum dicit, quod postea dicturus est, cum primum dicit, quod postea dicturus est, cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam id homines quando audiunt. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi uim positionis siderum, qualis est quando quis nascitur siue concipitur; quod aliqui alienant a Dei uoluntate, aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant. Sed illi, qui sine Dei uoluntate decernere opinantur sidera quid agamus uel quid bonorum habeamus malorumue patiamur, ab auribus omnium repellendi sunt, non solum eorum qui ueram religionem tenent sed qui deorum qualiumcumque, licet falsorum, uolunt esse cultores. Haec enim opinio quid agit aliud, nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta, sed contra hos qui pro defensione eorum, quos deos putant, Christianae religioni aduersantur.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽe felicitatẽ que non ẽ dea
set donum dei ⁊ i deo nuallic
dm̃ colendũ ẽẽ ab hominib
nisi qr potest facere felices
unde si illa dea eẽt. sola colenda merito dic̾etur
iam consequent̾ iudeamus qua causa deus qͥ
potest in illa bona dare que habere possunt ⁊̃
non boni. ac ꝑ hoc etiam non felices: romanum
imꝑium tam magnum tamq duturnum
ẽe uoluerit. Quia enim hoc falsorum deorũ
isla quam colebant inultitudo non fecit: ⁊ mlt̾a
iam diximus ⁊ ubi uisum fuenit oportunũ ẽe¬
nec fatalis. scd̃m eorum sentenciam siuie opini¬
onem qui ea dicunt ẽẽ fortuita que uł nullas
causas hñt uel ex aliquo rationabili ordie
uenientes.⁊ ea fatalia que p̾t̾ dĩ ⁊ hominũ
uoluntatem cuiusdam ordius nocessitate ꝯ¬
tingunt: prorsus diuina prouidentia regna
constitiuintur humana. Que si pp̃ea quisqͣmͣ
fato tribuit. quia ipͣam dei uoluntatẽ uel po¬
testatem fati nomine appellat: sentenciam
teneat. linguam corrigat. Cur enim non hoc

Expanded text:
tatem, quae non est dea, sed donum Dei, et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus, nisi qui potest eos facere felices unde si illa dea esset, sola colenda merito diceretur: iam consequenter uideamus, qua causa Deus, qui potest et illa bona dare, quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices, Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse uoluerit. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit, et multa iam diximus, et ubi uisum fuerit opportunum enec fatalis, secundum eorum sententiam sive opinionem, qui ea dicunt esse fortuita, quae vel nullas causas habent, vel uenientes, et ea fatalia, quae praeter Dei et hominum uoluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt. Prorsus diuina prouidentia regna constituuntur humana. Quae si propterea quisquam fato tribuit, quia ipsam Dei uoluntatem uel potestatem fati nomine appellat, sententiam teneat, linguam corrigat. Quur enim non hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Iratõni perspitue uitatis.
infirmus humane cõsuetu¬
dinis sensus non auderet
obsistere s doctrine salubri
languorem suum tamꝙͣ
medicine subderet. donecdi¬
uino adiutorio fide pieta.¬
tis impetrante sanaretur.
non multo sermone opus eet ad cõuincendum
quemlibet uane opinatõnus errorem hiis qui
recte senciunt ⁊ sensa urbis sufficiẽtibꝰ explitãt.
Quam inpudenter presencia inconmoda xp̃o impu¬
tent qui deos tolere non sinuntur cum tante clades eq
tempore quo colebantur extiterit. Expliciũt cap᷑.

Expanded text:
racioni perspicue veritatis infirmus humane consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrine salubri languorem suum tamquam medicine subderet, donec divino adiutorio fide pietatis inpetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vane opinacionis errorem hiis, qui recte senciunt et sensum verbis sufficientibus explicant.Quam inpudenter praesentia incommoda Christo inputent, qui deos colere non sinuntur, cum tantae clades eo tempore quo colebantur extiterint. Deos suos a
Abbreviated transcription (Latin):
tofidei undiq semuniant.: induti lorica ius¬
titiȩ. habentes galeã salutis. & gladio sp̃s hoc
ẽ uerbodi adu̾sariis suis resistant: ne forte
ulteriꝰ ignominiose suꝑati. gaudiũ in imiciᷤ
suis faciant. Explicit liber pRimus.

Expanded text:
to fidei undique se muniant, induti lorica justitiae, habentes galeam salutis, et gladio spiritus, hoc est, verbo Dei adversariis suis resistant, ne forte ulterius ignominiose superati gaudium inimicis suis faciant. IN LIBRUM II.
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutũ diuitias. exercent. Reddunt uͦ
feneratori: cũ credentes in sine scłi udeos
in unitate eccłe recipiunt. eisq saluãdis xp̃i
sacram̃ta cõmittunt. & scͥpturarũ reserant
archana. Iubet᷑ tobiaᷤᷤ a rege occidi. & tolli
oĩs substantia eiꝰ: ꝓpt̾ bona qͦ fec̃. S ille cũ¬

Expanded text:
virtutum divitias exercent; reddunt vero virtutum divitias exercent; reddunt vero feneratori, cum credentes in fine saeculi Judaeos in unitatem Ecclesiae recipiunt, eisque salvandis Christi sacramenta committunt, et Scripturarum quoque reserant arcana. Jubetur Tobias a rege occidi, et tolli omnem substantiam ejus propter bona quae fecit, etc