comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inscła. Idõ in illo salꝰ: quia dñi ẽ salus:
tuũ benedictio tua Et sine causa sibi arro¬
gant homines : qr dant salutẽ: Sibi dent:
esponde suꝑbo homini Głaris: qr dicis te
dare mͥ salutẽ: Tibi da. Uide si habes eã:
onsiderans bene fragilitatẽ tuã : uides. qr
ñdũ habes Ergo noli monere ut expectẽ
ite: s expecta mecũ: Noli confidere in
pͥncipes: & infilios hominũ inqͥb ñ est
salꝰ Ecce scio qͥ pͥncipes ꝓcedt̃ nescio unde:
& dict̃. Ego baptiro: & ego qđ dedero hoc
ẽ sc̃m: & si ab alio acceꝑis. nicħ accepisti:
si ame acceꝑis. aliqͥd accepisti O homo:
opͥnceps: int̾ filios bominũ uis eẽ. & int̾
pͥncipes qͥb ñ ẽ salꝰ: Idõ gͦ habeo salutẽ.
qr tu mͥ das: Tuũ ẽ. enĩ qd̃ das: Aut
uero etiã tu das: uł hoc dicendũ ẽ. quia tu
das: Dicat & fistula qđ ipsa dat aquã: dicat
& canalis qͥa ipse manat: dicat & p̃co qͥa &
ipse libat Ego inaquã attendo fontẽ: inuocẽ

Expanded text:
 Ideo in illo salus, quia «Domini est salus.» tuum benedictio tua» . Et sine causa sibi arrogant homines quia dant salutem. Sibi dent. Responde superbo homini: Gloriaris, quia dicis te dare mihi salutem; tibi da. Vide si habes eam. Considerans bene fragilitatem tuam, vides quia nondum habes. Ergo noli monere ut exspectem a te, sed exspecta mecum. «Nolite confidere in principes, et in filios hominum, quibus non est salus.» Ecce nescio qui principes procedunt, nescio unde, et dicunt: Ego baptizo, et ego quod dedero, hoc est sanctum: et si ab alio acceperis, nihil accepisti; si a me acceperis, aliquid accepisti. O homo, o princeps, inter filios hominum vis esse, et inter principes quibus non est salus? Ideo ergo habeo salutem, quia tu mihi das? Tuum est enim quod das? Aut vero etiam tu das? vel hoc dicendum est, quia tu das? Dicat et fistula quia et ipsa dat aquam; dicat et canalis quia ipse manat; dicat et praeco quia et ipse liberat. Ego in aqua attendo fontem, in voce
Abbreviated transcription (Latin):
& cui dic̃ : Quid dicimꝰ fr̃s : Caro dicit:
lauda animu mea dñm: Et potescaro bonũ
consiliũ animȩ suggerere : ut multũ sit
edomita caro. & adño imꝑtitis uirib. nr̃ȩ
seruituti subiecta: ut omĩno ita seruiat
nob̾ tamquã conditionale mancipiũ: suf¬
ficit. ut non impediat. Deinde km̃i. ubi
consilia. ameliorib petuntur : Et si bonũ
qͥddã ẽ. anima nr̃a. & bonũ qͥddã ẽ. caro
nr̃a. qr utrũq ille creauit qͥ fec̃ omnia
bona ualde: quãuis gͦ ingenerib ꝓpͥis

Expanded text:
et cui dicit? Quid dicimus, fratres? Caro dicit, et cui dicit? Quid dicimus, fratres? Caro dicit, «Lauda, anima mea, Dominum?» Et potest caro bonum consilium animae suggerere? Ut multum sit edomita caro, et a Domino impertitis viribus nostrae servituti subjecta, ut omnino ita serviat nobis sicut conditionale mancipium; sufficit ut non impediat. Deinde, charissimi, utique consilia a melioribus petuntur. Et si bonum quiddam est anima nostra, et bonum quiddam est caro nostra, quia utrumque ille creavit qui fecit omnia bo
Abbreviated transcription (Latin):
auiꝰdã uox ẽ. quȩ siuultis ur̃a ẽ. exhortan¬
tis animã suã. adlaudandũ dm̃. & dicen¬
tis sibi:
auda anima mea dñm. Aliqͣndo¬
p̃sentis uitȩ uelis. nolis. conturbat᷑ anima:
ciuꝰ ꝑturbationẽ in alio psalmo alloqͥt᷑ dicers
Quare tristis es anima mea÷ & qͥre contͣbas
me : Ut auferat ei eandẽ ꝑturbationẽ:
suggerit gaudiũ. ñdũ de re. s despe: &
aitꝰ illi ꝑturbate & anxie. & tristi & me¬
qͣse erex̃ & inconfessione consiituit. qͦsi
diceret ei. anima sua quȩ illũ tristicia con¬
turbabat : qͥd mͥ dicis. sꝑa in dñm : Reuo¬
cat me conscientia peccatoꝵ Ego noui quȩ
S ic̃ odit ds̃ peccata sua defendentẽ: sic suble¬
uat confitentẽ: Hac gͦ spe accepta. quȩ spes
ñ potest ẽẽ sine gaudio quãuis inreb simꝰ
difficilib scđ̾m istã uitã. & plenis ꝓcellarũ
& tẽpestatũ: hac tam̃ spe. erecta anima.
qr gaudet inspe. sic̃ dic̃ apłs. spe gauden¬
tes. in tribulatione patientes : accepit qͣn

Expanded text:
Cujus vox est? Quae, si vultis, vestra est exhortantis animam suam ad laudandum Deum, et dicentis sibi: Lauda, anima mea, Dominsentis vitae, velis nolis, conturbatur anima: cujus perturbationem in alio psalmo alloquitur, dicens, «Quare tristis es anima mea? et quare conturbas me?» Ut autem auferat ei eamdem perturbationem, suggerit gaudium nondum de re, sed de spe, et ait illi perturbatae et anxiae, tristi et moequa se erexit, in confessione constituit, quasi diceret ei anima sua, quae illum tristitia conturbabat, Quid mihi dicis, «Spera in Dominum?» Revocat me conscientia peccatorum; ego novi quae Sicut odit Deus peccata sua defendentem, sic sublevat confitentem. Hac ergo spe accepta, quae spes non potest esse sine gaudio; quamvis in rebus simus difficilibus secundum istam vitam, et plenis procellarum et tempestatum: hac tamen spe erecta anima, quia gaudet in spe, sicut dicit Apostolus, «Spe gaudentes, in tribulatione patientes» ; accepit ere
Abbreviated transcription (Latin):
in carcere: iħm in cruce cogitate Si tempo¬
raliũ rerum ꝓsperitas adiacet: ñ ꝓpt̃ ipsam
dõ. sed ipsa utimni ꝓpt̃ dm̃. Nec eũ existi¬
cultorib suis. quȩ donat & blasphematoribus

Expanded text:
in carcere, Jesum in cruce cogitate. Si rerum tempoin carcere, Jesum in cruce cogitate. Si rerum temporalium prosperitas adjacet, non propter ipsam Deo, sed ipsa utimini propter Deum: nec eum existicultoribus suis, quae don
Abbreviated transcription (Latin):
popłm suũ in exultatione: & electos suos inle¬
titia: Et dedit illis regiones gentiũ: & labores
popłoꝵ possederunt:. Non ut ꝓpt̃ ista eum
colant: sed ut ea quoq ad bonum eternum re¬
ferant atq conuertant. Idẽ. ut custodiant ius¬
tificationes eius: & legẽ eiꝰ exquirant: Quecũq
gͥ alia bona dat ds̃. referenda sunt ad gratu¬
itum cultũ eius: Ipse aut̃ cultus eius non ẽ.
referendus ad alia bona quȩ dat ds̃: Tunc enĩ
gratuitus: Ad qd̃ certamen ꝓuocans hostis:
& humiliatus & exaltatus. locũ fecit ad tẽpo¬
ralia bona popło dĩ. ut firmaret᷑ suꝑ inimi¬
cos cius: quantomagis iħc uenundatus & hu¬
miliatus a fr̃ib sius scđm carnem. & exaltatꝰ
in celis. locũ fecit ad eterna bona popło dei.
triumphanti de diabolo & angłis eiꝰ : Audi
gͦ semen abrahe: non de carne glorians. sed
imitans fidem: Audite serui dĩ & electi dĩ:
ꝓmissionem habentes uitȩ p̾sentis & futurȩ:
Si temptationes durȩ sunt in hoc scło: ioseph

Expanded text:
lectos suos in laetitia. Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt.» Non ut propter ista eum colant, sed ut ea quoque ad bonum aeternum referant atque convertant; id est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Quaecumque igitur alia bona dat Deus, referenda sunt ad gratuitum cultum ejus: ipse autem cultus ejus non est referendus ad alia bona, quae dat Deus; tunc enim erit gratuitus. Ad quod certamen provocans hostis, et humiliatus, et exaltatus, locum fecit ad temporalia bona populo Dei, ut firmaretur super inimicos ejus; quanto magis Jesus venundatus et humiliatus a fratribus suis secundum carnem, et exaltatus in coelis, locum facit ad aeterna bona populo Dei, triumphanti de diabolo et angelis ejus? Audi ergo, semen Abrahae, non de carne glorians, sed imitans fidem; audite, servi Dei, et electi Dei, promissionem habentes vitae praesentis et futurae . Si tentationes durae sunt in hoc saeculo, Joseph
Abbreviated transcription (Latin):
nique sequit᷑: Misit rex & soluit eũ: princeps
popłoꝵ & dinisit eũ Ipse ẽ rex: qui & princeps
popłoꝵ. Soluit compeditum: dimisit inclusũ
Ponstituit eũ dñm domus suę: & principem
omis possessionis sue Ut erudiret principes
eꝰ sic̃ semet ipsum: & seniores eiꝰ prudentiam do¬

Expanded text:
nique sequitur, «Misit rex, et solvit eum; princeps populorum, et dimisit eum.» Ipse est «rex,» qui «princeps populorum: solvit» compeditum, «dimisit» inclusum. «Constituit eum dominum domus suae, et principem omnis possessionis suae. Ut erudiret principes ejus sic
Abbreviated transcription (Latin):
tamen utriq in uno popło fuerunt: Nec
istos illi suaꝵ iniquitatum contagione pol¬
luerunt: Nouit enĩ dñs. qui sunt euis Et
si in hoc scło non potest ab iniustis: recedat
latentem quodãmͦ eiꝰ animam cõmendem
hoc ẽ in uerbis quasi exterioribꝰ interiorẽ
gratis colant. id ẽ. ꝓpt̃ ipsũ. ñ ꝓpt̃ aliquoda
lumentũ mercedis extra ipsũ: & hoc faciar
laudantes. inuocantes: annunciantes: nec n
oꝑantes: spe gaudentes: caritate feri¬
tes. Hoc totũ sonat his uerbis
Confitemini dño & inuocate nomen euus
annunciate inter gentes oꝑa eius: Cantate n

Expanded text:
tamen utrique in uno populo fuerunt, nec tamen utrique in uno populo fuerunt, nec istos illi suarum iniquitatum contagione polluerunt. «Novit» enim «Dominus qui sunt ejus:» et si in hoc saeculo non potest ab injustis, «recedatlatentem quodammodo ejus animam commendemus, hoc est, in verbis quasi exterioribus interioremgratis colant, id est, propter ipsum, non propter aliquod emolumentum mercedis extra ipsum; et hoc faciant laudantes, invocantes, annuntiantes, nec in dem bene operantes, spe gaudentes, charitate ferventes . Hoc totum sonat his versibus: «Confitemini Domino, et invocate nomen ejus, an
Abbreviated transcription (Latin):
bi intelligendum ẽ dĩ seruos & electos
ta bona terrena sumere adeo. ut non eis
luxu defluant. siue ꝑuersa securitate tor¬
pescant: sed ideo habeant diuina misericordia
negociosissimis occupari laboribus: ut ad hoc
uacent unde bonum eternum possit adqͥri:
Hoc ẽ ut custodiant iustificationes eius : &
legem eius requirant: Deniq qm̃ sem̃ abrahe
tales hic intelligi uoluit: qui uere ẽẽnt sem̃
abrahe: quales utiq nec in illo popło defu¬
erunt: Qđ etiam paulus apłs satis ostendit
cũ dicit: sed non in omĩb illis beneplacitũ
ẽ dõ Si enĩ ñ in oĩb. ꝓfecto fuerunt ibi qͥ¬
illis ꝓfecto Quia ergo tales psalmus iste cõ¬
mendat: nichil dix̃ hic de iniquitatib & ir¬
ritationibus & amaricatione eoꝵ. in quib ñ
ẽ. bene placitum dõ Sed quia & iniquis noc
sola iustitia. uerum etiam misericordia dĩ
om̃ipotentis & clementis apparuit: de illis
sequens loquit᷑ psalmus cũ laudib dĩ Et

Expanded text:
 Dei servos, et electos ta bona terrena sumere a Domino, ut non in eis luxu diffluant, sive perversa securitate torpescant: sed ideo habeant haec omnia ex divinanegotiosissimis laboribus occupari, ut ad hoc vacent unde bonum aeternum possit acquiri, hoc est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Denique, quoniam semen Abrahae tales hic intelligi voluit, qui vere essent semen Abrahae, quales utique nec in illo populo defuerunt: quod etiam apostolus Paulus satis ostendit, cum dicit, «Sed non in omnibus illis beneplacitum est Deo» ; si enim «non in omnibus,» profecto fuerunt ibi qust Deo:» quia ergo tales psalmus iste commendat, nihil hic dixit de iniquitatibus et irritationibus et amaricatione eorum in quibus non est beneplacitum Deo. Sed quia et iniquis non sola justitia, verum etiam misericordia Dei omnipotentis et clementis apparuit; de illis sequens loquitur psalmus cum laudibus Dei. Et
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓmissionis dĩ. ut imitando & sperandosi
istam gr̃am suscipiunt in omi t̾ra Quod
totũ his uersib continetur Mem̃tote mis¬
bilium eiꝰ que fecit: ꝓdigia eiꝰ. & uidiciam
eius: Sem̃ abrahã serui eiꝰ: filii iacob elecͥt

Expanded text:
missionis Dei, ut imitando et sperando siistam gratiam suscipiunt in omni terra. Quod totum his versibus continetur: «Mementote mirabilium ejus quae fecit, prodigia ejus et judicia oris ejus. Semen Abraham servi ejus, filii Jacob e
Abbreviated transcription (Latin):
tam. cur p̃stat querentib eũ. & temporali
necessitates: An&. ipsas suę miscđiȩ multis¬
catione ñ deserit: Nam intente audite quł
p̃stiterit patishus urĩs: uł inquib filis
exempla constituit: uł qui ex illoꝵ carne
ꝓpagati. etiam fidem imitati sunt: Cĩ os
ipsi numero breui paucissimi & incole in ea.
ioc̃ interra chanaan: & ꝑtransierunt de gente
n gentem. & de regno in popłm alterum Nos

Expanded text:
tam vitam quaerentium eum, et temporales necessitates, an et ipsa suae misericordiae multiplicatione non deserit? Nam intente audite quid praestiterit patribus nostris, vel in quibus fidei exempla constituit, vel qui ex illorum carne propagati etiam fidem imitati sunt. «Cum essent ipsi numero brevi, paucissimi et incolae in ea:» id est, in terra Chanaan. «Et pertransierunt de gente in gentem, et de regno i
Abbreviated transcription (Latin):
tatione. & electoᷤ suos in leticia Qđ ait po¬
pulũ suũ. hoc repetiuit electos suos: & qd̃
ait in exultatione. hoc repetiuit in letitia:
Et dedit illis regiones gentium: & labores
popłor possederunt: Quod sunt regiones
gentiũ. hoc sunt laborẽ populoꝵ: & quod dic¬
sunt. nec hoc ipsum putaret᷑ summũ bonum.
qđ ista felicitas rerũ temporalium popło
dĩ data ẽ: continuo ad aliud retulit ubi sũ¬
mũ bonũ oportet inquiri Ut custodianł¬

Expanded text:
tione, et electos suos in laetitia.» Quod ait, «populum suum;» hoc repetivit, «electos suos:» et quod ait, «in exsultatione;» hoc repetivit, «in laetitia. Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt.» Quod sunt, «regiones gentium;» hoc sunt, «labores populorum:» et quod dicsunt, ne hoc ipsum putaretur summum bonum, quod ista felicitas rerum temporalium populo Dei data est; continuo eam ad aliud retulit, ubi summum bonum oportet inquiri: «Ut custodian
Abbreviated transcription (Latin):
bantur: Dicet aliquis: Quomͦ gͦ nolebant eos
dimittere egyptii: Quomͦ tamquã reditu¬
ros dimiserunt. Qͦ mͦ tamquã redituris et
redilituris aurũ & argentũ petentib cõmo¬
dauerunt: si lecata ẽ. egyptus in ꝓfectione
eoꝵ. Sed intelligendum ẽ. post illam ultimã
egyptioꝵ mortem. & tantam stragẽ in mari
rubro. tam magni ꝑsequentis exercitus. egyp¬
tios timuisse residuos: ne redirent hebrei. &
eoꝵ reliquias magna facilitate contererent:
Tunc impletum ẽ: qđ superius cũ dixisset. &
auxit popłm suũ uehement᷑. mox addidit.
& firmauit eũ suꝑ inimicos eiꝰ: Hanc enĩ sen¬

Expanded text:
bantur. Dicet aliquis: Quomodo ergo nolebant eos bantur. Dicet aliquis: Quomodo ergo nolebant eos dimittere Aegyptii? quomodo tanquam redituros dimiserunt? quomodo tanquam redituris et reddituris aurum et argentum petentibus commodaverunt, si «laetata est Aegyptus in profectione eorum?» Sed intelligendum est, post illam ultimam Aegyptiorum mortem, et tantam stragem in mari Rubro tam magni persequentis exercitus, Aegyptios timuisse residuos ne redirent Hebraei, et eorum reliquias magna facilitate contererent. Tunc impletum est quod superius, cum dixisset, «Et auxit populum suum vehementer,» mox addidit, «Et firmavit eum su
Abbreviated transcription (Latin):
sibi ut commoclarent᷑ aurũ argentũ ꝰ pecier̃:
putandus ẽ ds̃ huiꝰ modi dolos eis qui sur¬
sum cor habent uł iubere. uł si fecerint ap¬
pbare. Magis enĩ ꝑ illa dĩ uerba utiq ab illo
qui cor eoꝵ uidebat. & cupiditates examina¬
bit permissi sunt facere ista. quã iussi: non
tam̃ sine aliquo ꝓfectu animę carnalis: ꝙd̾
& bis fecerunt: qui talia iure passi sunt: Et
quãius per dolũ ab iniquis hominib: tamen
d qđ opus erat illis factis. figurandum & pre¬
nunciandum. diuine usus ẽ ds̃ Et edux̃
eõ margento & auro Et ista locutio scriptu¬
tarum: sro eo quippe dictũ ẽ in argento &¬
auro: ac si diceret᷑ cũ argento & auro Et
non erat in tribubus eoꝵ infirmus: sed cor¬
pore. non auimo: Etiam hoc dĩ magnum
beneficium fuit: ut illa necessitate migran
Timor utiq hebreoꝵ: suꝑ egyptios: Non enĩ
timor eoꝵ quo timebant hebrei: sed quo time¬

Expanded text:
sibi ut commodaretur aurum argentumque petiverunt, sibi ut commodaretur aurum argentumque petiverunt, putandus est Deus hujusmodi dolos, eis qui sursum cor habent, vel jubere, vel, si fecerint, approbare. Magis enim per illa Dei verba, utique ab illo qui cor eorum videbat et cupiditates examinabat, permissi sunt facere ista, quam jussi: non tamen sine aliquo provectu animae carnalis, quod et his fecerunt qui talia jure passi sunt, et quamvis per dolum, ab iniquis hominibus tamen id quod opus erat illis factis figurandum et praenuntiandum divine usus est Deus. «Et eduxit eos in argento et auro.» Et ista locutio Scripturarum est. Pro eo quippe dictum est, «in argento auro,» ac si diceretur, cum argento et auro. «Et non erat in tribubus» «eorum infirmus:» sed corpore, non animo. Etiam hoc magnum Dei beneficium fuit, ut in illa necessitate migrandTimor utique Hebraeorum super Aegyptios. Non enim «timor eorum,» quo timebant Hebraei, sed quo time
Abbreviated transcription (Latin):
fenũ interra eoꝵ: & comedit omnẽ fructũ
trre eoꝵ Et fenũ fructus ẽ. sic̃ loqui scriptu¬
⁊ consueuit: quȩ fenũ appellat.
enã segetes frugũ Sed ut duo dice¬
ret: duobus fortasse quȩ dixerat numero
uoluit consonare : idẽ locuste. & bruco: Hoc
uit totũ petinet. ad elocutionis uarietatem
medentem fastidio: non ad diuersita
morte inmari rubro: Primitias uͦ laboꝵ ꝓpt̃
ge cum sint decem. nec om̃s cominemora¬
te sunt: nec eodẽ ordine quo ibi facte
legunt᷑: Libera ẽ enĩ narratio alege narran¬
tis & texentis hystoriam: Cuiꝰ laudationis
auctor & dictor cum sit ꝑ ꝓpħam sp̃s sanctꝰ:¬
iadem utiq auctoritate qua ꝑeũ egit hoĩem
qui illã scripsit hẏstoriam. & commemorat
dĩ. qđ argento & auro ditatos israhelitas. edux̃
ex egypto: quia & ipsi tales erant qui nondũ
possunt contẽpnere laboꝵ suoꝵ. licet tẽpo¬
ralem. tam̃ debitam ustamq mercedem:
Nec u eo qđ egyptios deceperunt. aquibus

Expanded text:
 fructum terrae eorum.» Et fenum fructus est, sicut loqui Scriptura consuevit, quae fenum appellat etiam segetes frugum, sed ut duo diceret, duobus fortasse quae dixerat, numero voluit consonare, id est, locustae et brucho. Hoc autem totum pertinet ad elocutionis varietatem medentem fastidio, non ad diversitatmorte in mari Rubro. Primitias vero laborum, . Quae plagae cum sint decem, nec omnes commemoratae sunt, nec eodem ordine quo ibi factae leguntur. Libera enim est laudatio a lege narrantis et texentis historiam. Cujus laudationis auctor et dictor cum sit per Propheteadem utique auctoritate qua per eum egit hominem qui illam scripsit historiam, et commemorat Dei, quod argento et auro ditatos Israelitas eduxit ex Aegypto; quia et ipsi tales erant, qui nondum possent contemnere laborum suorum licet temporalem, tamen debitam justamque mercedem: nec in eo quod Aegyptios deceperunt, a quibus
Abbreviated transcription (Latin):
enim sine uerbis facta sunt. uł uirga. uel
manu extenta: uel fauilla in celũ missa:
sed quia illa ipsa quȩ facta sunt non erant
tum ẽ & hoc. inter plagas. quib egyptii
si sunt: Quod aut̃ sequit᷑: in diuersis con¬
bus uarie legitur: Alii namq habent.
acerbauerunt sermones eius: Alii uͦ. & no
exacerbauerunt sermones eꝰ : Sed qđ pri
dixi. in plurib inuenimus. Ubi aut̃ adbi
ẽ negatiua particula: uix duos codices p¬
imus reperire: Sed ne forte mendositas ꝓs
sensum faciliorem abundauerit: quid en
facilus intelligitur quam id qd̃ dictũ este
acerbauerunt sermones eiꝰ. Utiq contunis
contradictionibꝰ suis: conati sumus seđd̾m i
rectam sententiam. etiam illud exponere
& interim occurrit. non exacerbauerunt
mones eius. idẽ in moxsen & aaron: quae
etiam durissimos patientissime ꝑtuleruit.
donec omiã que ds̃ in eis facere disposuer
exordine complerent᷑: Conuertit aqu¬

Expanded text:
sine ullis verbis facta sunt, vel virga, vel manu extenta, vel favilla in coelum missa. Sed quia illa ipsa sine verbo facta sunt, non eranttum est et hoc inter plagas quibus Aegyptii percussi sunt. Quod autem sequitur, in diversis codicibus varie legitur. Alii namque habent, «Et exacerbaverunt sermones ejus;» alii vero, «Et non exacerbaverunt sermones ejus:» sed quod prius dixi, in pluribus invenimus; ubi autem addita est negativa particula, vix duos codices potuimus reperire. Sed ne forte mendositas propter sensum faciliorem abundaverit; quid enim facilius intelligitur quam id quod dictum est, «Et exacerbaverunt sermones ejus,» utique contumacibus contradictionibus suis? conati sumus secundum aliquam rectam sententiam etiam illud exponere: et hoc interim occurrit, «Non exacerbaverunt sermones ejus,» id est, in Moyse et Aaron; quia eos etiam durissimos patientissime pertulerunt, donec omnia quae Deus in eis facere disposuerat, ex ordine complerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
Qdtale ẽ. ac si diceret: Laudate dnm. & in¬
uocite nomen eius: Exaudit quippe inuocan¬
niꝰ: quem laudantem uidet Laud antem aut̃¬
idis: quẽ ꝓbat amantem: Et̃ in quo uoluit
ꝓs oni serui amorem circa se ostendimaxime:
ss in eo qđ illi ait. pasce oues meas: Unde &
C equit᷑. A nnunciate intergentes głam eiꝰ¬

Expanded text:
tale est, ac si diceret, Laudate Dominum, et invocate nomen ejus. Exaudit quippe invocantem, quem laudantem videt: laudantem videt, quem probat amantem. Et in quo voluit Dominus boni servi amorem circa se ostendi maxime, nisi in eo quod illi ait, «Pasce oves meas» ? Unde et hic sequitur, «Annuntiate inter gentes ope
Abbreviated transcription (Latin):
ligni & impii tales erant: qui facile incolis
suis felicibus inuiderent: In eo gͦ qđ popłm
suũ multiplicauit: hoc beneficio suo malos
ad inuidendum conuertit: Inuidia ẽ enĩ odiũ
felicitatis eͣternȩ: Sic gͦ conuertit cor eoꝵ. ut
ꝑ inuidentiam odissent popłm eiꝰ: & dolum
facerent in seruos eiꝰ:. Hon itaq cor illoꝵ
malum faciendo. sed popło suo bene faci¬
endo: cor illoꝵ. sponte malum. conuertit ad
odium: Non enĩ rectũ cor ꝑuertit: sed spon¬
te peruersum. ad odium popłi ubi eo malo
bene uteretur. conuertit: Non illos malos fa¬
ciendo: sed istis bona quib mali facillime
possint inuidere largiendo: Quo illoꝵ odi
O& adexercitationem popłi sui & ad głam
memorant᷑: cũ cantatur alleliua isit
sum: Sufficeret quem elegit: sed nichil in
eo querendum ẽ. qđ additum ẽ ipsum: Lo¬
cutio ẽ scripturarũ: sicuti ẽ inhabitabunt¬

Expanded text:
ligni et impii tales erant, qui facile incolis ligni et impii tales erant, qui facile incolis suis felicibus inviderent. In eo ergo quod populum suum multiplicavit, hoc beneficio suo malos ad invidendum convertit. Invidia est enim odium felicitatis alienae. Sic ergo convertit cor eorum, ut per invidentiam odissent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus. Non itaque cor illorum malum faciendo, sed populo suo benefaciendo, cor illorum sponte malum convertit ad odium. Non enim rectum cor pervertit, sed sponte perversum ad odium populi, ubi eo malo bene uteretur, convertit; non illos malos faciendo, sed istis bona, quibus mali facillime possent invidere, largiendo. Quo illorum odio, et ad exercitationem populi sui, et ad memorantur, cum cantatur Alleluia. 18. sum.» Sufficeret, «quem elegit;» sed nihil in eo quaerendum est, quod additum est, «ipsum.» Locutio Scripturarum est, sicuti est, «In qu
Abbreviated transcription (Latin):
dni dĩ sui. metuendi & honorandi facti sud̃.
donec duri regis contentio unceretur.: &
mare rubrum persecutorẽ cũ exercitu eius
uit popłm suum suꝑ inimicos eius.: uelut
quereremus quomͦ factum sit: incipit dicere
donec etiam id narrando determinet: Et
conuertit cor eoꝵ ut odirent popłm euis: &
dolum facerent in seruos eius Numquidnã
intelligendum ẽ. uł credendum: qđ ds̃ cor ho¬
minis ad facienda peccata conuertat: An pec¬
catum non ẽ. uł peruum peccatum ẽ. odisse
populum dei: & dolumfacere in seruos eius:¬
Numquid gͦ istoꝵ tam grauiũ peccatoꝵ
auctor ẽ ds̃: qui nullius uel leuissimi pecca¬
ti auctor credendus ẽ: Quis sapiens & in¬
telliget hȩc : Nam ipsa. ẽ illa mirabilis dĩ bo¬
nitas: qua beneutitur etiam malis. uł angłis.
uł hominibꝰ Cum ent̃ ipsi uicio suo mali siÑ:
ille de malo eoꝵ bene facit: Non enĩ ante¬
quam odissent popłm eius boni erant: sed ma¬

Expanded text:
Domini Dei sui, metuendi et honorandi facti sunt, Domini Dei sui, metuendi et honorandi facti sunt, donec duri regis contentio vinceretur, et mare Rubrum persecutorem cum exercitu ejus vit populum suum super inimicos ejus,» velut quaereremus quomodo factum sit; incipit dicere, donec etiam id narrando determinet. «Et convertit cor eorum, ut odirent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus.» Numquidnam intelligendum est, vel credendum quod Deus cor hominis ad facienda peccata convertat? an peccatum non est, vel parvum peccatum est, odisse populum Dei, et dolum facere in servos ejusNumquid ergo istorum tam gravium peccatorum auctor est Deus, qui nullius vel levissimi peccati auctor credendus est? Quis sapiens, et intelliget haec ? Nam ipsa est illa mirabilis Dei bonitas, qua bene utitur etiam malis, vel angelis, vel hominibus. Cum enim ipsi vitio suo mali sint, ille de malo eorum bene facit. Non enim antequam odissent populum ejus boni erant; sed ma
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽ Melius enĩ interp̃tatum ẽ acola fu
ud significat Nam idipsũ ẽ uerbũ ingreco isto
loco. qdđ ẽ ut superuis ubi dictum ẽ. paucissi¬
mi & incole in ea Incolatus porro uł accolatꝰ.
non indigenam: sed aduenam ostendit: Ecce
quomͦ transierunt degente ingentem: de reg¬
no inpopłm alterum. Qd breuit̾ ꝓpositum
fuerat. breuit̃ narrando explicatũ ẽ: Sed de
quo regno transierunt in popłm alterum:
merito queri potest Nondũ enĩ regnabant
in terra chanaan: quia nondũ ibi fuerat reg¬
num constitutũ popłi isrł Quomͦ gͦ potest
intelligi: nisi forte scdm anticipationem.
quia ibi regnũ futurum erat seminis eorũ:
sit deinde narretur: Non enĩ tunc firmatus
est popłs dĩ suꝑ egyptios inimicos suos. quan¬
do eoꝵ mascłi fetus necabantur. uł quando
infaciendis laterib conterebantur: sed quan¬
do in manu potenti per signa & portenta

Expanded text:
dum est. Melius autem interpretatum est, «accola fuidum est. Melius autem interpretatum est, «accola fuiud significat. Nam idipsum est verbum in graeco isto loco, quod est et superius, ubi dictum est, «Paucissimi et incolae in ea.» Incolatus porro, vel accolatus, non indigenam, sed advenam ostendit. Ecce quomodo «transierunt de gente in gentem, de regno in populum alterum.» Quod breviter propositum fuerat, breviter narrando explicatum est. Sed de quo regno transierunt in populum alterum, merito quaeri potest. Nondum enim regnabant in terra Chanaan, quia nondum ibi fuerat regnum constitutum populi Israel. Quomodo ergo potest intelligi, nisi forte secundum anticipationem, quia ibi regnum futurum erat seminis eorum?  quemadmodum factum sit, deinde narretur. Non enim tunc firmatus est populus Dei super Aegyptios inimicos suos, quando eorum masculini fetus necabantur, vel quando in faciendis lateribus conterebantur; sed quando in manu potenti, per signa et portenta
Abbreviated transcription (Latin):
st. erudir et principes eius sicut semet ipsum: &.
emores enis sapientes faceret: Presbiteros enim
libet. quos dicere soleinus seniores: non gerontes
Dt senes cco ꝙyeit. aut̃ qđ uno uerbo latine
Ai non potest. asapientia dictum ẽ. quȩ cͥa¬
H grece dicitur. non a prudentia quȩ qhra¬
quent appellatur: Neq hoc tamen segunus
in ila sublimitate ioseph: sicut nec compedes
in eius humilitate: Sed unde fieri possit ut uir
tantus unius ueri dĩ cultor. in egypto alendis
tantũ modo corporib et rebus tantũ corporalił
animoꝵ : Sed ea conseripta sunt in illa histo¬
ria: que scđm intentionem scribentis. inquo
erat sp̃s sc̃s. rebus futuris illa narratione sig¬
egyptus. hoc ẽ terra cham: Hinc enĩ aꝑtissime
demonstratũ ẽ: de semine cham filii noȩ.
cuiꝰ primituius fuit chanaan. exhortam etiã
fuisse gentem egyptioꝵ Proinde in quibus
codicib hoc loco legit᷑ chanaan: emendan¬

Expanded text:
t: «Erudiret principes ejus sicut semetipsum, et seniores ejus sapientes faceret:» πρεσβυτέρους enim habet, quos dicere solemus seniores, non γέροντας, id est senes; σοφίσαι autem, quod uno verbo latine dici non potest, a sapientia dictum est, quae σοφία graece dicitur, non a prudentia, quae φρόνησις appellatur. Neque hoc tamen legimus in illa sublimitate Joseph, sicut nec compedes in ejus humilitate. Sed unde fieri posset ut vir tantus, unius veri Dei cultor, in Aegypto alendis tantummodo corporibus, et rebus tantum corporalibuanimorum? Sed ea conscripta sunt in illa historia, quae secundum intentionem scribentis, in quo erat Spiritus sanctus, rebus futuris illa narratione sigAegyptus, hoc est terra Cham. Hic enim apertissime demonstratum est, de semine Cham filii Noe, cujus primitivus fuit Chanaan exortam fuisse etiam gentem Aegyptiorum. Proinde in quibus codicibus hoc loco legitur «Chanaan,» emendan
Abbreviated transcription (Latin):
est p̃positus. appellatur: Ex qua opinione.i¬
mani ueteres deos quosdam tales consecra¬
runt: sicut deam febrem. deumq pallorens
An qđ ẽ credibilius. uocauit famem. itelliga¬
dum ẽ. dixit ut fames ẽẽt: ut hoc sit uocan
qđ appellare: hoc appellare qđ dicere: hos
dicere qđ iubere: Nam ille uocauit fanici
qui uocat ea quȩ non sunt. tamquã sint
Nec ibi apłs dic̃it. Qui uocat ea que non i
ut sint: sed tamquam suit: Apud dm̃ qus¬
pe iam factum ẽ. quod eius dispositionef¬
turum ẽ: Quia de illo alibi dr̃. qui fecit qu¬
uentura sunt: Et hic quando fames factac
tunc dicta ẽ. uocata : idẽ ut adeẽt. quȩ un
fuerat in eius occulta gubernatione dispe¬
ta: Deniq quomͦ uocauerit famem: stani
exposuit dicens: Omne firmamentum par

Expanded text:
est praepositus, appellatum? Ex qua opinione Rest praepositus, appellatum? Ex qua opinione Romani veteres quosdam deos tales consecrarunt, sicut deam Febrem, deumque Pallorem. An quod est credibilius, «Vocavit famem,» intelligendum est, Dixit ut fames esset; ut hoc sit vocare, quod appellare; hoc appellare quod dicere; hoc dicere, quod jubere? Nam ille vocavit famem, qui «vocat ea quae non sunt, tanquam quae sunt». Nec ibi Apostolus dixit, «Qui vocat ea quae non sunt,» ut sint; sed, «tanquam sint» . Apud Deum quippe jam factum est quod ejus dispositione futurum est; quia de illo alibi dicitur, «Qui fecit quae futura sunt» . Et hic quando fames facta est, tunc dicta est vocata, id est, ut adesset quae jam fuerat in ejus occulta gubernatione disposita. Denique quomodo vocaverit famem, statim exposuit, dicens, «Omne firmamentum panis
Abbreviated transcription (Latin):
siue postea. reconciliatus ẽ dõ: cũ sit ab apło
ut transirent de gente ingentem: & de regno
ad popłm alt̾m: Et uocauit inquit famnẽ
suꝑ terran: & omẽ firmamentum panis con
nundatus ẽ iosepb: Per hoc factum ẽ. ut transi¬
rent de gente ingentem: de regno inpopłm
alt̃m: Sed non sunt negligent̃ pretereunde
scripturarum scãrum locutiones Uocaut
inquit famem suꝑ t̾ram: quasi fames aliqua
ꝑsona sit. uł aliquod animatũ corpus. uł as
sp̃s qui obedire possit uocanti. cũ sit fames
inedict contracta ꝑnicies. atq ita sit in eis qu
cam patiunt᷑ ut aliquis in orbus: Sic̃ enĩ mos
ut eẽ desinat fit plerumq ꝑ medicamentus
sic & fames sanat᷑ quodãm᷑ per alimentum
Quidẽ gͦ uocauit famem: An forte ista nui¬
la quȩ patiunt᷑ homines: habent quosdans
positos suos angelos malos:: Nam & in alis
angelum prepositũ famis: et eiꝰ rei nomines

Expanded text:
sive postea, reconciliatus est Deo; cum sit ab Apostolo sive postea, reconciliatus est Deo; cum sit ab Apostolo ut transirent de gente in gentem, et de regno in populum alterum. «Et vocavit,» inquit, «famem super terram; omne finundatus est Joseph.» Per hoc factum est ut transirent de gente in gentem, de regno in populum alterum. Sed non sunt negligenter praetereundae Scripturarum sanctarum locutiones. «Vocavit,» inquit, «famem super terram:» quasi fames aliqua persona sit, vel aliquod animatum corpus, vel aliquis spiritus qui obedire posset vocanti; cum sit fames ex inedia contracta pernicies, atque ita sit in eis qui eam patiuntur, ut aliquis morbus. Sicut enim morbus ut esse desinat, fit plerumque per medicamentum; sic et fames sanatur quodammodo per alimentum. Quid est ergo, «Vocavit famem?» An forte ista mala quae patiuntur homines, habent quosdam praepositos suos angelos malos nam et in alio angelum propositum famis, et ejus rei nomine cujus
Abbreviated transcription (Latin):
positum ẽ regibꝰ. qđ asaule cepit. cui dauid
successit in regnũ: atq inde ceteri & reges
uide. & reges isrł continuatione sacrate con¬
suetudinis unguebantur: inqua unctione fi¬
gurabatur. unus uerus xp̃s cui dictum est.
unxit te ds̃ ds̃ tuus oleo exultationis p̃par¬
ticipibus tuis Unde gͦ illi iam tunc xp̃i
appellabantur.: Nam ꝓphetas eos fuisse le¬
gimus: De abraham utiq qđ de illo mani¬
feste dictũ ẽ : hoc & in illis intelligendũ ẽ:
An ideo xp̃i. quia etiam si latenter. iam tam̃
xp̃iani: Quamuis enĩ caro xp̃i ex illis: tam̃
xp̃c ante illos: Quod & uideis respondit diceas:
Ante quam abraham fieret ego sum: qͦ modo
aut̃ hunc illi ignorarent. aut in eũ non cre¬
derent. cũ ꝓpterea ꝓphetȩ dicerentur. qr
licet occultius tamen dñm prenunciabant:
Unde aperte ipse dicit: Abraham concupiuit
uidere diem meũ: & uidit & gauisus est.
Non enim quisquam p̃ter istam fidem quȩ
ẽ in xp̃o iħu. siue ante eiꝰ in carnationem.

Expanded text:
 a Saüle coepit, cui David successit in regno; atque inde caeteri et reges Judae et reges Israel continuatione sacratae consuetudinis unguebantur: in qua unctione figurabatur unus verus Christus, cui dictum est, «Unxit te, Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis» . Unde ergo illi jam tunc christi appellabantur? Nam prophetas eos fuisse, legimus de Abraham; et utique, quod de illo manifeste dictum est, hoc et de illis intelligendum est. An ideo christi, quia etiamsi latenter, jam tamen christiani? quamvis enim caro Christi ex illis, tamen Christus ante illos: quod et Judaeis respondit, dicens, «Antequam Abraham fieret,» «ego sum.» Quomodo autem hunc illi ignorarent, aut in eum non crederent; cum propterea prophetae dicerentur quia licet occultius, tamen Dominum praenuntiabant? Unde aperte ipse dicit: «Abraham concupivit videre diem meum, et vidit, et gavisus est» . Non enim quisquam praeter istam fidem quae est in Christo Jesu, sive ante ejus incarnationem,
Abbreviated transcription (Latin):
lite inquit tangere xp̃os meos: & in ꝓphetis
meis nolite malignari. Uerba dixit dei corri¬
pientis: Ułarguentis: Reges neglexerunt scõs
patres cum ẽent numero breues & paucissi¬
mi: atq incolȩ. interra chanaan: Que uerba
licet inlibris eius historiȩ non legant᷑: tamen
intelligenda sunt uł latent̃ dicta. sic̃ ds̃ in ho¬
minum cordibus loquit᷑. ocultis & ueracib ui¬
sis: uł etiam ꝑ angłm exp̃ssa: Nam & rex gerare
& rex egyptioꝵ. diuinitus ammoniti sunt ne
nocerent abrahe: & rex alius ne noceret isae:
Et alii. ne nocerent iacob cũ ẽent paucissi¬
mi & incole: Antequam ad incolendam egyp¬
tũ cum filiis suis transiret iacob qđ intel¬
ligitur in eo cõmemoratum qđ ait. transiert̃
de gente in gentum. de regno ad popłm alt̾in:
s quia occurrebat querere antequam tran¬
sirent. & in egypto multiplicarent᷑. quomodo
numero breues paucissimi & incole in aliena

Expanded text:
lite,» inquit, «tangere christos meos, et in prophetis lite,» inquit, «tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari.» Verba dixit Dei corripientis vel arguentis reges, ne laederent sanctos patres, cum essent numero breves, et paucissimi atque incolae in terra Chanaan. Quae verba licet in libris ejus historiae non legantur, tamen intelligenda sunt vel latenter dicta, sicut Deus in hominum cordibus loquitur occultis et veracibus visis, vel etiam per Angelum expressa. Nam et rex Gerarum et rex Aegyptiorum divinitus admoniti sunt ne nocerent Abrahae , et rex alius ne noceret Isaac et alii ne nocerent Jacob ; cum essent paucissimi et incolae, antequam ad incolendam Aegyptum cum filiis suis transiret Jacob: quod intelligitur in eo commemoratum, quod ait, «Transierunt de gente in gentem, de regno in populum alterum.» Sed quia occurrebat quaerere, antequam transirent et in Aegypto multiplicarentur, quomodo numero breves, paucissimi et incolae in aliena
Abbreviated transcription (Latin):
mi erant. & incole in ea: Non nulli aut̃ codices
habent non paucissimi & incole: sed paueissimoᷤ
& incolas: Ubi apparet eos qui ita int̾pretati st̃
grecam fuisse locutionẽ secutos: quȩ tranffer
ri omĩo ñ potest: Si enĩ ipsam totam locuti¬
onem transferre conemur: dicturi sumus in
eo. ẽẽ illos numero breui. paucissimos. & incolas
in ea: Qd̃ aut̃ ait grece in ea eẽ illos: hoc ẽ latine.
cũ ẽẽnt Qđ uerbũ non potest casus accusati¬
uus sequi: sed nominatiuus Quis enĩ dicat
cũ ẽent paucissimos: Sed cũ ẽẽnt paucissimi:¬
Cũ gͦ cẽnt numero breues. uł numero breui.
paucissimi & incole in ea: Transierunt de
gente ingentem: & de regno ad popłm alt̾m:
Repłtitio ẽ eiꝰ. qđ dixerat. de gente ingentem:
Non dimisit hominii nocere illos: Idẽ. ñ ꝑmi¬
sit: Greca aut̃ locutio ẽ. nocere illos: latina uero.
nocere illis: Et corripuit ꝓeis reges No¬

Expanded text:
mi erant, et incolae in ea. Nonnulli autem codices mi erant, et incolae in ea. Nonnulli autem codices habent, non, «paucissimi et incolae;» sed, «paucissimos et incolas.» Ubi apparet eos qui ista ita interpretati sunt, graecam fuisse locutionem secutos, quae transferrri omnino non possit. Si enim totam ipsam locutionem transferre conemur, dicturi sumus, «In eo esse illos numero brevi, paucissimos et incolas in ea». Quod autem ait graecus, «In eo esse illos,» hoc est latine, «Cum essent:» quod verbum non potest casus accusativus sequi, sed nominativus. Quis enim dicat, Cum essent paucissimos? sed, Cum essent paucissimi «essent numero breves,» vel, «numero brevi, paucissimi et incolae in ea; transierunt de gente in gentem, et de regno in populum alterum.» Repetitio est ejus quod dixerat, «de gente in gentem. Non dimisit hominem nocere eis:» id est, non permisit. Graeca autem locutio est, «nocere illos;» latina vero, «nocere illis. Et corripuit pro eis reges. No
Abbreviated transcription (Latin):
qua gustature quam suauis ẽ dñs: ad quã non
onĩs homines ꝑtinent: Non enĩ omiũ ẽ fides
sõ addit. funiculum hereditatis ur̃e: Ioem in
loqui ubi dicit. funes ceciderunt michi inp̃¬
ais deta sit terra chan ami.: interptatio huiꝰ
nominis aꝑit: Chanaan quippe. interp̃tatur
humilis: Qđ si ad illam referat᷑ sententiam
scĩ nõe. qua eundem chanaan dixit futurũ
seruũ fratrũ suoꝵ. hiNc ẽ etiam seruilis timor:
Seruus aut̃ non manet in domo in eternum:
filius aut̃ manet inet̃num: Ideo excluso chana¬
neo: dat᷑ terra ꝓmissionis semini abrabe: Con¬
sumata enĩ. caritas foras mittit timorem: ut
filius maneat in domo inet̾nũ: Unde dictũ ẽ:
historia: in libroꝵ scoꝵ ueritate notissima Cũ
ẽent numero breues. paucissimi & incole in ea.
Idẽ int̾ra chanaan. quando ibi patres habitaue¬
runt. abraham. isa ac. & iacob: ante quam eam
acciperent hereditatem. in semine suo paucissi¬

Expanded text:
qua gustatur quam suavis est Dominus ; ad quam non qua gustatur quam suavis est Dominus ; ad quam non omnes homines pertinent: non enim omnium est fides . Ideo addidit, «Funiculum haereditatis vestrae.» Unde in loqui, ubi dicit: «Funes ceciderunt mihi in prautem dicta sit terra Chanaan, interpretatio hujus nominis aperit; Chanaan quippe interpretatur Humilis. Quod si ad illam referatur sententiam sancti Noe, qua eumdem Chanaan dixit futurum servum fratrum suorum , hinc est etiam servilis timor. «Servus autem non manet in domo in aeternum; filius manet in aeternum» . Ideo excluso Chananaeo, datur terra promissionis semini Abrahae. Consummata enim charitas foras mittit timorem , ut filius maneat in domo in aeternum. Unde dictum est, in Librorum sanctorum veritate notissimam. «Cum essent numero brevi, paucissimi et incolae in ea:» id est, in terra Chanaan. Quando ibi patres habitaverunt Abraham, Isaac et Jacob, antequam eam acciperent haereditatem, in semine suo paucissi
Abbreviated transcription (Latin):
posuit inquit abraham: & iuramenti sui adisa¬
ac et statuit illud iacob. idẽ ipsi iacob inp̃ceptũ.
losi sunit tres patriarche: quoꝵ specialit̾ se diẽ
am: quos & dñs nominat intestamento nouo
ubi dicit. multi ab oriente & occidente ueni¬
ent & recumbent cũ abraham. & isaac & iacob
inregno celor: Ista ẽ hereditas eterna: Nam
nifestat p̃ceptũ eẽ fidei: Non alit̾ enĩ ꝓmissũ
appellaret p̃ceptũ: Si enĩ opus ẽ inp̃cepto:
merces in ꝓmisso: Hoc ẽ opus dĩ. dñs ait: ut cre¬
datis in eũ quẽ ille misit: hoc ẽ uerbũ qđ man¬
dauit: Memor erit in et̃num testamenti sui:
hoc ẽ uerbum fidei qđ p̃dicamus: Statuit illud
canaan funiculum hereditatis ur̃e: Quomodo
gͦ hoc eternum: nisi aliquid eternum signifi¬
cet Ipsa enĩ dicta ẽ t̃ra ꝓmissionis. terra flu¬
ens lac & mel Qd totum significat grãm. in

Expanded text:
posuit,» inquit, «ad Abraham, et juramenti sui ad Isaposuit,» inquit, «ad Abraham, et juramenti sui ad Isaac. Et statuit illud Jacob,» id est ipsi Jacob, «in praeceptum.» Ipsi sunt tres patriarchae quorum specialiter se dicit Deum, quos et Dominus nominat in Testamento Novo, ubi dicit: «Multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno coelorum» . Ista est haerenifestat praeceptum esse fidei: non enim promissum appellaret praeceptum. Si enim opus est in praecepto, merces in promisso: «Hoc est opus Dei,» Dominus ait, «ut credatis in eum quem ille misit» . Hoc ergo verbum quod mandavit, «memor in aeternum testamenti sui,» hoc est, verbum fidei quod praedicamus , «statuit illud» Chanaan, funiculum haereditatis vestrae.» Quomodo ergo est hoc aeternum, nisi aliquid aeternum significet? Ipsa enim dicta est terra promissionis, terra fluens lac et mel . Quod totum significat gratiam, in
Abbreviated transcription (Latin):
cum dixisset memorfuit in scłm testamel¬
ti sui. qđ̃ ineternũ intelligere debemus łl¬
moni seł iustificationis & hereditatis et̃nȩ.
quain fidei ꝓmisit ds̃: uerbi inquit qđ man¬
Quit in mille generationes: Quid ẽ manda¬
. Quod enĩ ait. tibi dabo terram chanaan:
oi mandatum ẽ. sed ꝓmissum: Mandatum
Paut qđ facere debemus: ꝓmissum qͦd acciꝑe
Qndatũ gͦ fides ẽ: ut iustus ex fide uiuat:
et hne fidei. hereditas eterna ꝓmittitur: Mille
qͥ gnerationes ꝓpter numeri ꝑfectionem ꝓ
onb intelligende sunt: idẽ quamdiu gene¬
nno generationi sequendo succeditꝰ. tamdiu
mundatũ ẽ. uiuendum ex fide: Qd obseruat
pose dĩ. filii ꝓmissionis nascendo uenientes.
a mnouendo abeuntes. donee omĩs generatio fi¬
natur: quod millenario numero significatũ
ẽ quia denarii numeri solidum quadratũ de¬
cẽ deties: & hoc decies admille ꝑuenit: Qđ dis¬

Expanded text:
cum dixisset, «Memor fuit in saeculum testamencum dixisset, «Memor fuit in saeculum testamenti sui;» quod in aeternum intelligere debemusicet justificationis et haereditatis aeternae, quam fidei promisit Deus: «Verbi,» inquit, «quod mandavit in mille generationes.» Quid est, «mandavit?» Quod enim ait, «Tibi dabo terram Chanaan,» non mandatum est, sed promissum: mandatum est autem quod facere debemus, promissum quod accipere. Mandatum ergo fides est, ut justus ex fide vivat ; et huic fidei haereditas aeterna promittitur. «Mille» ergo «generationes,» propter numeri perfectionem, pro omnibus intelligendae sunt; id est, quamdiu generatio generationi sequendo succedit, tamdiu mandatum est vivendum ex fide. Quod observat populus Dei, filii promissionis nascendo venientes, et moriendo abeuntes, donec omnis generatio finiatur; quod millenario numero significatum est, quia denarii numeri solidum quadratum decem decies, et hoc decies, ad mille pervenit. «Quod dis
Abbreviated transcription (Latin):
uetus testamentũ uocat᷑: quia ꝑ nouũ abob
Mille uero generationes. nec eternum uidemt
aliquid significare: quia utiq finem habg
& ad ipsa temporalia nimis multe sunt it¬
libet enĩ paucis annis generatio determinetꝰ
quindecim annis terminauerunt: ex qui
homo incipit posse generare: Quȩ sunt it
mille generationes: Non solũ atempore
abrabam quando ei facta ẽ ista ꝓmissio ase
ad tempꝰ noui testamenti : sed ab ipso adam
usq ad t̾minũ scłi: Quis enĩ audeat dicen
quindecim annoꝵ milib. hoc scłm extenhi
Prouide michi uidetur non hic uetus teb¬
mentũ intelligendum: qđ nouo eẽt toll¬
dum: Dicit᷑ ꝑ ꝓphetam: Ecce dies ueniun
cit dñs: & confirmabo domui iacob testan¬
tum nouũ: Non scđ̾m testamentũ qđ consi¬
tui patrib eoꝵ cũ eduxissem eos de terrae¬
gypti: sed testamentum fidei. qđ laudat
legis oꝑibus gloriantes inde coniuncit: quod
abraham etiam ante circumcisionem eredide
dõ: & reputatum ẽ illi ad iustitiam: Demq

Expanded text:
s Testamentum vocatur, quia per Novum aboletur. «Mille» vero «generationes,» nec aeternum videntur aliquid significare; quia utique finem habent, et ad ipsa temporalia nimis multae sunt. Quamlibet enim paucis annis generatio determinetur, quindecim annis terminaverunt, ex qua homo incipit posse generare; quae sunt istae mille generationes, non solum a tempore Abraham, quando ei facta est ista promissio, usque ad tempus Novi Testamenti, sed ab ipso Adam, usque ad terminum saeculi? Quis enim audeat dicere quindecim annorum millibus hoc saeculum extendi? 7. Proinde mihi tamentum intelligendum, quod Novo esse tollendum dicitur per prophetam, «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et confirmabo domui Jacob Testamentum Novum; non secundum Testamentum quod constitui patribus eorum, cum eduxissem eos de terra Aegypti» : sed testamentum fidei, quod laudaLegis operibus gloriantes inde convincit, quod Abraham etiam ante circumcisionem credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam : Denique
Abbreviated transcription (Latin):
sit ante eos uirum Quẽ uirũ : loseplbis
misit.: In seruũ uenundatus ẽ iosephi
pe quando factũ ẽ. peccatum erat fratrui
utatur malis oꝑib hominũ: sic̃ illi contia
de narrationẽ: cominemorans quȩ ꝑtiler
ioseph in humilitate sua: & quomͦ fuerii
subimatus. Humiliauerunt in compes
pedes eius. ferrũ ꝑtransũt animam eius: donec
eunet uerbum eilis: Cõpedes quidem ioseph¬
idepisse uon legimus: sed factum ẽẽ minime du¬
andũ ẽ: Aliqua enĩ p̃termitti potuerunt
inhis loquit᷑ psalmis Ferrũ aut̃ quod di
ptransisse animam eius: tribulationẽ durã
ncessitatis accipimus: Non enĩ corpus. sedani
ium. & re surrectionem multoꝵ inisrł. & in
ignim cui contradicetur: Et tuã ipsius ani

Expanded text:
sit ante eos virum.» Quem virum? Joseph. Quomodo misit? «In servum venundatus est Joseph.» Nempe quando factum est, peccatum erat fratrum,utatur malis operibus hominum, sicut illi contra de narrationem, commemorans quae pertulerit Joseph in humilitate sua, et quomodo fuerit sublimatus. «Humiliaverunt in compedibus pedes ejus; ferrum pertransiit animam ejus, donec veniret verbum ejus.» Compedes quidem accepisse Joseph, non legimus; sed factum esse, minime dubitandum est. Aliqua enim praetermitti potuerunt qui in his loquitur Psalmis. Ferrum autem quod dicit pertransisse animam ejus, tribulationem durae necessitatis accipimus: non enim corpus, sed «aninam, et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur; et tuam ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
lnala uͦ tribulatione fuit iosepb. donec uenir&
uerbum eius: qđ fuerat interpretatus ueracit᷑
sonnia. Unde cõmendatus ẽ regi. ut etiam
isli de somniis euis futura p̃diceret: Sed qm̃
dixit donec ueniret uerbum eius: ne omĩmodo
ci sic intelligeremus. ut quisquam rem tãquã
honũ tribuendam putaret. continuo subiecit:
loquium dñ imflãmauit eũ. Uł qđ magis
de greco exp̃sũ alii codices habent: eloquium¬

Expanded text:
la vero tribulatione fuit Joseph, «donec veniret verbum ejus,» quo fuerat interpretatus veraciter somnia: unde commendatus est regi, ut etiam illi de somniis ejus futura praediceret . Sed quoniam dixit, «donec veniret verbum ejus,» ne omni modo «ejus» sic intelligeremus, ut quisquam rem tantam homini tribuendam putaret; continuo subjecit, «Eloquium Domini inflammavit eum:» vel, quod magis de graeco expressum alii codices habent,