comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
orem dignitatis gradum deo ui¬
dice conseq̃tur. Nam profecto in
hac uita seculan qm̃ breuia et
caduca st̃ oĩa. et p̾ferunt se al¬
ters homines. et de dignitate
contendũt: quo nichil fedius.
nichil airogancius. nichil a sa¬
pientis rõne semotius. Rebus
eñ celestibus contͣria st̃ ista ui¬
u̾sa t̾rena. Sicut emĩ sapiã hom̃
sĩma stulticia est a pud deum:
sic deo huilis et abiectus est. qͥ
fu̾it cõspicuus et sublimis in t̾ra.
bona. quibus magnus honor
tribuitur. uirtuti contria sunt.
et uigorem mentis en̾uant. q̃
tandem pt̾ esse fm̾a nobilitas.
que opes que potencia. cũ possit
deus rettes qͦ ipsos infi̾ores ⁊̃
infimis facere: Et ideo cõsu¬
lens nobis deus. int̾ dñia pre¬
cepta illud p̾cipue posuit: qui
se extollit huiliatur. et qui se
huiliat ex altabitur. Cuius p̾¬
cepti salubritas docet. ꝙ qui se
apud homines planuĩ fecerit.
huilemq p̾buerit. hic apud drã
precellens et insignis habeaͬ.

Expanded text:
orem dignitatis gradum, Deo juorem dignitatis gradum, Deo judice, consequetur. Nam profecto in hac vita saeculari, quoniam brevia et caduca sunt omnia, et praeferunt se alteris homines, et de dignitate contendunt: quo nihil foedius, nihil arrogantius, nihil a sapientis ratione semotius. Rebus enim coelestibus contraria sunt ista universa terrena. Sicut enim sapientia hominum summa stultitia est apud Deum, sic Deo humilis et abjectus est, qui fuerit conspicuus et sublimis in terra. bona, quibus magnus honos tribuitur, virtuti contraria sunt, et vigorem mentis enervant; quae tandem potest firma esse nobilitas, quae opes, quae potentia, cum possit Deus reges quoque ipsos inferiores etiam infimis facere? Et ideo consulens nobis Deus, inter divina praecepta illud praecipue posuit: Qui se extollit, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur. Cujus praecepti salubritas docet, quod qui se apud homines planum fecerit, humilemque praebuerit, hic apud Deum praecellens et insignis habeatur.
Abbreviated transcription (Latin):
uobus igitur ill iusti¬
cie fontibus nnnuta¬
tis omĩs uirtus et onnnus ui¬
tas tollitur. et ipsa iusticia re¬
migrat in celum. ideo non est
Nonne st̃ apud uos alii pauꝑes.
ahi diuites. alii ẜu. alii dm̃: nõ¬
qr pares nos esse credimꝰ. Nam
cũ onña hũana non corpore sed
spũ meciam᷑: tam et si corporũ sit
diu̾sa condicio nobis tñ ẜui non
st̾: sed eos et hẽmus. et dicimus
spũ fratres. religione conẜuos.
diuicie ꝙͦ non faciũt insignes:
nͥ ꝙ possunt bonis oꝑibus face̾
clariores. Diuites st̃ eñ non qr
diuicias hñt. sed qr utuntur ill
ad oꝑa iustĩe: et qui pauꝑes uide̾¬
tur eo tñ diuites st̃. qr et egent.
et nichil concupistũt. Cum igit ᷑
et lib̾i̾ ẜius. et diuites pauꝑibꝰ
hiũlitate aĩ pares sumꝰ. apuddm̃
tñ uirtute disternimur. Tanto
quisq sublimior est. ꝙͣto iustior.
Si enꝰ iusticia est. parem se eciã
si non tm̃ qiͣ pare̾. sed eciã quasi
miorem se gesẜit. utiq młto alci¬

Expanded text:
uobus igitur illis justitiae fontibus immutatis, omnis virtus, et omnis veritas tollitur, et ipsa justitia remigrat in coelum. Ideo non est Nonne sunt apud vos alii pauperes, alii divites; alii servi, alii doquia pares esse nos credimus. nam cum omnia humana non corpore, sed spiritu metiamur, tametsi corporum sit diuersa condicio, nobis tamen serui non sunt, sed eos et habemus et dicimus spiritu fratres, religione conseruos. diuitiae quoque non faciunt insignes, nisi quod possunt bonis operibus facere clariores. diuites sunt enim non quia diuitias habent, sed quia utuntur illis ad opera iustitiae, et qui pauperes uidentur, eo tt. cum igitur et liberi seruis et diuites pauperibus humilitate animi pares simus, aput deum tamen uirtute discernimur: tanto quisque sublimior est quanto iustior. si enim iustitia est parem se etiam si non tantum quasi parem, sed etiam quasi minorem se gesserit, utique multo alti
Abbreviated transcription (Latin):
oppresso tiranno libertas et salꝰ
auibus parta sit. Nemo dubitat
qͣn et in illo exignũ letari. et in
hac parũ letari sit maximm̃ cͥen.
Ead decetĩs affectibus dic̾e̾ licet.
Sed ut dixi non in his mod̾andis
sapĩe rõ uersatur. sed in cauẜ eoꝵ
fuerũt certis temporibus. et
rebus et locis ne uicia suit qͥbꝰ
uti recte licet. sicut enĩ recte ai¬
bulare bonũ est. errare autem ma¬
lum. sic moueri a ffectibus in
rectũ bonũ est. in prauũ malic̃
nam si libido extra legittimꝰ tho¬
ium non euagetur. licet sit ue¬
hemens tñ culpa caret. Sin u̾o
appetit alienũ licet sit mediocͥs
uiciũ tñ maxim̃ est. Non est ita
morbus irasti nec cuꝑe. nec li¬
bi dine cõmou̾i. sed iracundum
esse morbus est cupidum. libi¬
dinosum. Qui enm iracundus
est. eciã cui non debet. aut cui
non oportet irascitur. Qui cu¬
pidus eciã qd̾ non opus est cõ¬
cupistit. Qui libidinosus. eciã
qd legibus uetatur affectat. Oĩs

Expanded text:
oppresso tyranno, libertas et salus oppresso tyranno, libertas et salus civibus parta sit? Nemo dubitat quin et in illo exiguum laetari, et in hoc parum laetari sit maximum crimen. Eadem de caeteris affectibus dicere licet. Sed, ut dixi, non in his moderandis sapientiae ratio versatur, sed in causis eofuerunt certis temporibus, et rebus, et locis; ne vitia sint, quibus uti recte licet. Sicut enim recte ambulare bonum est, errare autem malum: sic moveri affectibus in rectum, bonum est; in pravum, malum. Nam libido, si extra legitimum torum non evagetur, licet sit vehemens, tamen culpa caret. Sin vero appetit alienum, licet sit mediocris, vitium tamen maximum est. Non est itaque morbus irasci, nec cupere, nec libidine commoveri: sed iracundum esse, morbus est, cupidum, libidinosum. Qui enim iracundus est, etiam cui non debet, aut cum non oportet, irascitur. Qui cupidus, etiam quod non opus est, concupiscit. Qui libidinosus, etiam quod legibus vetatur, affectat. Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
t ne ꝑipatheticos quid̃ i
accessisse ad u̾itatem pu¬
to qr uicia esse concedunt. sed
ea mediocuter temꝑant. Carẽ¬
dum est emm bicns etiam me¬
diotribus. qͥnpocius efficiend̾
fuit pͥmum ne uicia essent. Nac
enim quicꝙͣ uiciosum nasti pt̃.
sed uicia fieri si male btamur
affectibus. uirtutes si bene.
deinde monstrand est nomꝑ
sos affectus sed eor causas eẽ
moderandas. Non est inqͥunt le¬
ticia mima testiend̾. sed modi¬
ce et temperate. hoc uero tale ẽ
qͣlesi dic̾ent non eẽ currend̾ con¬
atate. sed gradiend̾ quiete. At it̾
et qui graditur errare: et qui
ciurit rectam uiam tenere. Quid
si ostendo esse aliqͥd ubi non tan¬
tũ modicũ sed uel ad punctũ gau¬
deit uiciosum sit. et aliud contͣ
in quo uel erultare leticia mĩme
criõsum. Quid tand̾ nobis i¬
sta mediocutas prodi̾t. Quero¬
ne utrũ sapienti letandũ putent.
si quid nuimico suo mali uideat
accid̾e̾. aut utrũ ne leticiã debe¬
at frenare si uictis hostibꝰ. aut

Expanded text:
 Peripateticos quidem accessisse ad ueritatem puto, qui uitia esse concedunt, sed ea mediocriter temperant. carendum est enim uitiis etiam mediocribus. quin potius efficiendum fuit primum, ne uitia essent: nec enim quicquam uitiosum nasci potest, sed uitia fieri, si male utamur adfectibus, uirtutes, si bene; deinde monstrandum, non ipsos adrectus, sed eorum causas esse moderandas. \'non est\' inquiunt \'nimia laetitia gestiendum, sed modice ac temperate.\' hoc uero tale est, quale si dicerent non esse currendum concitate, sed gradiendum quiete. at potest et qui graditur errare et qui currit rectam uiam tenere. quid? si ostendo esse aliqtum modicum, sed vel punctum gaudere, vitiosum sit; et aliud contra, in quo vel exultare laetitia minime criminosum? Quid tandem nobis ista mediocritas proderit? Quaero utrumne sapienti laetandum putent, si quid inimico suo mali videat accidere; aut utrumne laetitiam fraenare debeat, si victis hostibus, aut
Abbreviated transcription (Latin):
etiã potu aduiuat. protenta em̃
cauataq haurũt aqmͣ eamq cõ¬
p̾heusam lngue ẜimi ne tardita¬
te ac mora effluat ad palatum
celeri mobilitate cõ plodiuit. hec
itaq palati concano tamꝙͣ testu¬
dine cestitudine tegitur. eaniqz
ac restricti magis horrori ꝙͣ or¬
namẽto essent. ginginis molibꝰ
q̃ agignendis dentibus noĩant᷑.
ac deinde labioꝵ tegm̃bus hõẽ¬
staiit. Quoꝵ duricies sicut ĩ
molari lapide maior est et aspe¬
rior ꝙͣ in cet̾is ossibus ut ad cõ¬
t̾endos cibos pabulũq suffic̾e̾nt
labra ipsa q̃ qiͣ antea cohe̾bant.
ꝙͣ decent̾ intercidit quoꝵ suꝑiꝰ
sub ipã medietate auium lacaua
quad̾ leui qͣiͣ ualle signanit. infe
rius honestatis grã foris molit̾
explicauit. Nã qd̾ actinet ad sapo¬
rem capiend̃ fallitur quisquis
hũc sensum palato messe arbit᷑¬
tur. liugua est enĩ qua sapores
senciuntur. nec tñ tota. Nam
ꝑtes eius q̃st̾ ab utraq ꝑte tene¬

Expanded text:
etiam potu adjuvat; protenta enim etiam potu adjuvat; protenta enim cavataque hauriunt aquam, eamque comprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora effluat, ad palatum celeri mobilitate complodunt. Haec itaque palati concavo tanquam testudine tegitur; eamque ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingivis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labiorum tegminibus honestavit, quorum durities, sicut in molari lapide, major est et asperior, quam in caeteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent. Labra ipsa, quae quasi antea cohaerebant, quam decenter intercidit; quorum superius sub ipsa medietate narium lacuna quadam levi, quasi valle signavirius honestatis gratia foras molliter explicavit. Nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur. Lingua est enim qua sapores sentiuntur, nec tamen tota, nam rtes eius que sunt ab utroque latere tene
Abbreviated transcription (Latin):
ris qͦ spẽs et ritus ex tñs¬
uerso patefactus ꝙͣ̃ util.
ꝙ̃ decens sit enarcari nõ potest
cuius usus in duobus cõstat offi¬
cris sumendi uictus et loꝙ̃di. lin¬
gua intus inclusa q̃ uotem mo¬
tibus suis in uerba disternit. et
palato suo illisit nͥ uita uel of¬
fensione denciũ. uel cõpressione
labior. Dentes tñ plus confer̃t
ad lop̾dum. Nam et infantes
nõ ante incipĩt fari ꝙͣ dentes
habuerint. et senes diuilsis den¬
tibus ita balbucũt. ut ad infan¬
ciã resoluti demio esse uideant᷑ͣ
Sed ad hominẽ solũ ꝑtinent aut
ad aues in q̃bus acummata et
uibrata certis motibus lingua
nnu̾abiles cantuũ fleriones. et
sonor uarios modos expͥmit. ht̃
p̾te̾a et aliud offm̃ quo in om̃ibꝰ
sed tñ solo in mutis utitur qr cõ¬
trictos et cõmolitos dentibus cibos
colligit. et conglobatos sua ui de¬
pͥmit et tñsimctit ad uentrem. Ita¬
q uarro aligando cibo putat lin¬
gue nom̃ impositũ. Bestias

Expanded text:
ris quoque species, et rictus ex transverso patefactus, quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cujus usus in duobus constat officiis, sumendi victus, et loquendi. Lingua intus inclusa, quae vocem motibus suis in verba discernit, et palato illiserit, nisi juta vel offensione dentium, vel compressione labiorum: dentes tamen plus conferunt ad loquendum; nam et infantes non ante incipiunt fari, quam dentes habuerint, et senes amissis dentibus ita balbutiunt, ut ad infantiam re voluti denuo esse videantur. Sed haec ad hominem solum pertinent, aut ad aves, in quibus acuminata et vibrata certis motibus lingua, innumerabiles cantuum flexiones, et sonorum varios modos exprimit. Habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, sed tamen solo in mutis utitur, quod contritos et commolitos dentibus cibos colligit, et conglobatos vi sua deprimit, et transmittit ad ventrem. Itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen impositum. Bestias
Abbreviated transcription (Latin):
ed omictamus sane te¬
stimonia ꝓphetaꝵ ne
mimus idonea probacio uideaͬ.
esse. de quibus his oĩo non credr
uenianus ad autores et eos ipõs
qͥbus contͣ nos uti solent. poetas
dico ac phõs. ex his unũ deũ pro¬
benius. ncce est. nõ ꝓ illi hũerũt
cognitã u̾itate̾. sed ꝙ uĩtatis ipĩꝰ
tanta uis est. ut nemo possit esse
tã cecus qͥn uideat inge̾ntẽ se ocu¬
lis dñam claritate̾. Poete igitur
ꝙͣuis deos carmĩbꝰ ornau̾int. et
eoꝵ res gestas amplificau̾int sũ¬
mis laudibus: sepissime tñ confi¬
tentur spũ uel mente una cõtim̃
regiqz omĩa. Orpheus qui et ue¬
tustissimꝰ poetaꝵ et eqͣlis ipõꝵ
deoꝵ si quid̃ traditur int̾ argonau¬
tas cũ tintaridis et hercule naui
sint cuncta gu̾ata. eunde̾ eciam
cũ ad huc nichil esset pͥmus ex ĩ¬
finito. al et infinitus apparu̾it ⁊¬

Expanded text:
ed omittamus sane testimonia prophetarum, ne minus idonea probatio uideatur esse de his quibus omnino non creditur. ueniamus ad auctores et eos ipsos quibus contra nos uti solent, poetas dico ac philosophos. ex his unum deum probemus necesse est, non quod illi habuerint cognitam ueritatem, sed quod ueritatis ipsius tanta tam caecus, qui non videat ingerentem se oculis divinam claritatem. Poetae igitur, quamvis deos carminibus ornaverint, et eorum res gestas amplificaverint summis laudibus, saepissime tamen confitentur spiritu vel mente una contineri regique omnia. Orpheus, qui est vetustissimus poetarum, et aequalis ipsorum deorum siquidem traditur inter Argonautas cum Tyndaridis et Hercule navigsint cuncta generata: eumdem etiam cum adhuc nihil esset, primus ex infinito
Abbreviated transcription (Latin):
prosequitur. Nã cũ de inma tura
morte dissereret. Nõ intllĩgas
inqͥt auctoritatẽ aut maiesta¬
tem iudicis tui rectoris orbis
a quo ista numĩa q̃ singula
adoramus et colimꝰ suspensast.
Idem in exhortacoĩbus. hic cũ
pͥma fũdamenta molis pulch¬
rime iac̾et. et ħ ordiretur quo
neqz maius quicꝙͣ nouit nat᷑a
nec melus. Ut omĩa sub ducibꝰ
sius irent. ꝙͣnis ipe ꝑ totũ se
corpus intend̾at. tũ inmistros.
alia de deo nostris silia locutus est.
que uc̃ differo ꝙ alis lotis oppor¬
tumora st. nunc satis est demõ¬
strare sũmo ingemo uiros acticisse
u̾itatẽ ac pene tenusse ñ eos re¬
trorsus infucata pͣuis opĩonibꝰ
cõsuctudo rapuisset qua et deos
esse alios opinabantur. et ea que
in usũ hoĩs deus fecit: tamqͣmͣ
sensu p̾dita essent. pro dus ha¬
benda et colenda credebant.

Expanded text:
prosequitur! nam cum de inmatura prosequitur! nam cum de inmatura morte dissereret, non intellegis inquit auctoritatem ac maiestatem iudicis tui, rectoris orbis a quo ista numina quae singula adoramus et colimus suspensa sunt? item in Exhortationibus: hic cum prima fundamenta molis pulcherrimae iaceret et hoc ordiretur quo neque maius quicquam nouit natura nec melius, ut omnia sub ducibus suis irent, quamuis ipse per totum se corpus intenderat, tamen ministros alia de deo nostris similia locutus est! quae nunc differo, quod aliis locis opportuniora sunt. nunc satis est demonstrare summo ingenio uiros attigisse ueritatem ac paene tenuisse, nisi eos retrorsus infucata prauis opinionibus consuetudo rapuisset, qua et deos esse alios opinabantur et ea quae in usum hominis deus fecit, tamquam sensu praedita essent, pro diis habenda et colenda credebant.
Abbreviated transcription (Latin):
a nobis dr̃ deus. Nec obstat
dissideat. ac repugnancia sͥ
et dicat et senciat: in sũma
tñ unã mentẽ mũdo p̾esse
testatur. plato qui omi sa¬
pientissimꝰ iudicatur monar¬
chiam plaue aꝑteqz defendit
nec ethera. aut rõnem. aut na¬
turã sed ut est. deum nominat.
ab eo mũdũ hũc ꝑfectũ atq mi¬
rabilẽ eẽ fabricatũ. quẽ ticerose¬
cutus atq imitatus in pl̃mis¬
deũ frequent̾ confitetur. ac sup ͫ
uotat: in his libus quos delegibꝰ
scripsit. ab eoq regi mũdũ ar¬
gumentatur cũ disputat de naͣ
deor hoc modo. Nichil est p̾stan¬
cius deo. ab eo igitur regi mũdũ
nccͣe est. Nulli igitur est nabue
obediens aut subiectus dens. om¬
nem regit ipe naturã. Quidat
sit deus boecus in consolacione
diffinit. nec u̾o̾ dens ipe̾ qui in¬
tellr̃ a nobis aliomodo intllĩgi
pt̾. nͥ mens soluta quedã et li¬
bera. segregata ab omĩ concre¬
tione mortali. omni̾a senciens
et mouens. Anneus qͦr seneta

Expanded text:
t cum lpse dissideat ac repugnantia sibi et dicat et sentiat, in summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur. Plato, qui omnium sapientissimus iudicatur, monarchian plane aperteque defendit nec aethera aut rationem aut naturam, sed ut est deum nominat: ah eo mundum hunc perfectum atque mirabilem esse fabricatum. quem Cicero secutus atque imitatus in plurimis frequenter deum confitetur ac supremum uocat in iis libris quos de legibus scripsit; ab eoque regi mundum argumentatur, cum disputat de natura deorum, hoc modo: nihil est praestantius deo. ab eo igitur mundum regi necesse est. nulli igitur est naturae oboediens aut subiectus deus. omnem ergo regit ipse naturam. quia autem sit deus, m uonsoiatione dehmt: nec uero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens I et mouens. Annaeus quoque Seneca,
Abbreviated transcription (Latin):
bilẽ. Natura igitur et rõne du¬
cente intellexit esse p̾stantissiãr
ptãtem celi ac t̾re conditricẽ. non
pot̾at enim dicere ioue̾ esse pͥncipẽ
reꝵ. qui erat saturno genitus. nez¬
tum cui assignat et tribuit pͥn
qui humaua pocius ꝙͣ dm̃a con¬
scripsit. potuit hesiodus qui dõꝵ
plexus est: sed tñ nich̾ dedit. nõ
adeo conditore sumens exordiũ
ante debu̾it chaos ipm̃. unde. qnꝰ.
quomodo eẽ. aut constare ce pisset.
Nimirũ sicut ab aliquo artifice.
disposita. ordinata. effecta st̃ oĩa.
sic ipãm mat̾iam factã esse ab
aliquo ncͣte est. Quis igitur hãc
nͥ deus fecit cuius ptãti sbĩacẽt
omĩa: Sed refugit hoc ille dũ
horret nicognitã u̾itatẽ. nõ em̃
musaꝵ instiictu sed uidĩ uolebit¬
sicut in helicone carmen illud
effudit. sed meditatus uenerat
ac ꝑatus. Nrõꝵ pͥus maro nõ
longe fuit a u̾itate. cuiꝰ desũmo
tras camposqz liquẽtes. lucentẽ¬
qr trlobum lune titania qz astra

Expanded text:
. Natura igitur et ratione ducente, intellexit esse praestantissimam potestatem coeli ac terrae conditricem. Non poterat enim dicere Jovem esse principem rerum, qui erat Saturno genitus; netum, cui assignat et tribuit prinqui humana potius quam divina conscripsit. Potuit Hesiodus, qui deorum plexus est. Sed tamen nihil dedit, non a Deo conditore sumens exordium,ante debuerit, chaos ipsum unde, quando, quomodo esse, aut constare coepisset. Nimirum sicut ab aliquo artifice disposita, ordinata, effecta sunt omnia: sic ipsam materiam fictam esse ab aliquo necesse est. Quis igitur hanc, nisi Deus, fecit, cujus potestati subjacent omnia? sed refugit hoc ille dum horret incognitam, veritatem. Non enim Musarum instinctu, sicut videri volebat, in Helicone carmen illud effudit; sed meditatus venerat et paratus. Nostrorum primus Maro non longe fuit a veritate; cujus de summo terram camposque liquentes lucentemque globum lune Titaniaque astra
Abbreviated transcription (Latin):
sũme artifice̾. Cleantes et ana¬
xienes ethera dicunt eẽ sũmũ
deun. cui opĩom poeta nr̃ assẽ¬
sit. Tunc pr̃ omĩpotens fecun¬
dus imbrbus ether. Comugis
in gremiũ lete destendit ⁊ oĩs.
magnus alit magno ꝑiuretꝰ
corpore fetus. Crisippus nat᷑a¬
lem uim dĩna rõne p̾ditam. In¬
terdũ dn̾iam neccessitatẽ deũ
ut prouidenciã unã esse cõsen¬
ciant. siue est nat᷑a. siue eth̾.
siue racio. sue mens. suie fa¬
talis nccͣitas. siue dina lex sue

Expanded text:
Cleanthes et Anaximenes aethera esse dicunt summum deum, cui opinioni poeta noster adsensit: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit et omnis magnus alit magno permixtus corpore fetus. Chrysippus naturalem uim diuina ratione praeditam, interdum diuinam necessitatem deum ut prouidentiam unam esse consentiant. siue enim natura siue aether siue ratio siue mens siue fatalis nec
Abbreviated transcription (Latin):
ptãtis: declarauit alio loco dicẽs.
Deũ namqz ire ꝑ omnes t̾rasq
t̾actusq maris. celũqz profund̃.
hũc peccudes. armenta uiros.
genus onme feraꝵ. Quẽq sͥ
tenues nascenciũ arcest̾e uitas.
Ouidius ꝙͦ in pͥncipio p̾clari
oꝑis sui sine ulla noĩs dissilã¬
cione adeo ꝙ̃ fabricatorẽ mũdi.
quẽ reꝵ opificẽ uocat: mundũ
fatetur instructũ. Ee si uel or¬
pheus uel hi mĩ que natura
ducente senẜunt in ꝑpetuũ de¬
fendissent. eand qmͣ nos seqͥ¬
mur doctrma cõp̾hensa uerita
te tenuissent. Sed hactenus
granior est auctoritas certiusqz
iudm̃. qr nõ rebus cõmenticiis
sed muestigande u̾itati credũ¬
qui unus ex septẽ sapientum
n̾o fuit. quiqz pͥmus omi que¬
sisse de causis naturalibꝰ tradi¬
tur. aquã ẽẽ dixit exqua na¬
ta st̃ oĩa. deũ autẽ esse mẽtẽ
que ex aqua cũcta formauerit.
sta mat̾iam rerũ posuit in hu¬
more. pͥncipiũ causãqz nasten¬
di constituit in deo. Pitagoras

Expanded text:
larauit alio loco dicens: deum namque ire per omnis terrasque tractusque maris caelumque profundum; hinc pecudes armenta uiros genus omne ferarum, quemque sibi tenuis nascentem accersere uitas. Ouidius quoque in principio praeclari operis sine ulla nominis dissimulatione a deo, quem fabricatorem mundi, quem rerum opificem uocat, mundum fatetur instructum. quodsi uel Orpheus uel hi nostri quae natura ducente senserunt in perpetuum defendissent, eandem quam nos sequimur doctrinam conprehensa ueritte tenuissent. Sed hactenus , quorum gravior est auctoritas, certiusque judicium; quia non rebus commentitiis, sed investigandae veritati studuiqui unus e septem sapientium numero fuit, quique primus omnium quaesisse de causis naturalibus traditur, aquam esse dixit, ex qua nata sint omnia; Deum autem esse mentem, quae ex aqua cuncta formaverit. Ita materiam rerum posuit in humore; principium causamque nascendi constituit in Deo. Pythagoras
Abbreviated transcription (Latin):
d uoluptates autem sapo¬
ris et odoris qui duo sẽsꝰ
ad solũ corpꝰ ꝑtinent nichil est
qd̾ a nobis disputetur nͥ forte
quis exigit. ut dicanius turpe
esse sapienti ac bono si uentie
et gule ẜuiat. si unguentis obli¬
tus aut floribus coronatus in¬
cedat Que si facit utiq insipĩ¬
ens et meptus et nichil est. et
ꝙ ne odor quid̾ uirtutis attigit.
Fortasse quispiam dix̾it Curalla¬

Expanded text:
d uoluptates autem saporis et odoris, qui duo sensus ad solum corpus pertinent, nihil est quod a nobis disputetur, nisi forte quis exigit ut dicamus turpe esse sapienti ac bono, si uentri et gulae seruiat, si unguentis oblitus aut floribus coronatus incedat: quae qui facit, utique insipiens et ineptus et nihili est et quem ne odor quidem uirtutis attigerit. fortasse quispiam dixerit \'cur
Abbreviated transcription (Latin):
lam futurã fuisse. nͥ hrẽt que
oppͥmeret. Itaq fecit omĩa deꝰ
ad instruend̾ certamꝰ reri duaꝵ
Eugo illecebre iste uoluptatum
arma st̃ illius cuius unũ opus
est expugnare uirtutem iusti¬
tiamq ab hoĩbus excludere. his
blandimentis et suauitatibus
titillat aias. Sat emim quia
mortis fabricator est uoluptas.
Nam sicut deus hommne̾ ad uitã
non ñ ꝑ uirtutẽ ac laborem bocat.
Ita ille ad mortem ꝑ delicias ac
uoluptates et sicut ad h̃m bonuĩ
ꝑ fallacia mala. sit ad bm̃ malũ
ꝑ fallacia bona ꝑuenitut. Cauẽ¬
da st̃ igitur oblectamenta ista:
tamꝙͣ laquei et plage ne suaui¬
tatũ mollicie capti sub dicionem
mortis cum ipo corpore rediga¬
mur.¬

Expanded text:
lam futuram fuisse, nisi haberet quae opprimeret. Itaque fecit omnia Deus ad instruendum certamen rerum duarum. Ergo illecebrae istae voluptatum arma sunt illius, cujus opus unum est, expugnare virtutem, justitiamque ab hominibus excludere. His blandimtitillat animas: scit enim quia mortis est fabricatrix uoluptas. nam sicut deus hominem ad uitam non nisi per uirtutem ac laborem uocat, ita ille ad mortem per delicias ac uoluptates, et sicut ad uerum bonum per fallacia mala, sic ad uerum malum per fallacia bona peruenitur. cauenda sunt igitur oblectamenta ista tamquam laquei et plagae, ne suauitudinum mollitie capti sub dicionem mortis cum ipso corpore redigamur
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua q̃ ad arguendas
religiones falsas plm̃ ualeant.
sediam finem libro fac̾e decreui
ne modũ excedat oracio. Ea eĩ
plemus st̃ exeꝙ̃da ut omĩbus
refutatis q̃ u̾itati uidentur ob¬
stare hoĩes qui bonori ignorã¬
cia uagantur. inc̾ti ad religiõe
uerã possimꝰ imbuere. pͥmus
at̾ sapie gradus est falsa inta¬
ligere. Scdũs uera cognostere
Ergo et apud ꝙ̃ hec pͥma insti¬
tucio nr̃a profecerit qua falsa
deteximꝰ. excitabit᷑᷑ ad ueni cogn¬
cionem q̃ nulla est hoĩ iocũdior
uoluptas. et erit iam celestis di¬
sciplĩe sapĩa dignꝰ qui ad cogͦ¬
stenda ceta libens ac patus aads¬
serit.

Expanded text:
aliqua quae ad coarguendas religiones falsas plurimum ualeant, sed iam finem libro facere decreui, ne modum excedat. ea enim plenius sunt exequenda, ut ommbus refutatis quae ueritati uidentur obstare homines qui bonorum ignorantia uagantur incerti ad religionem ueram possimus inbuere. primus autem sapientiae gradus est falsa intellegere, secundus uera cognoscere. ergo aput quem prima haec institutio nostra profecerit, qua falsa deteximus, excitabitur ad ueri cognitionem, qua nulla est homini iucundior uoluptas, et erit iam caelestis disciplinae sapientia dignus, qui ad cognoscenda cetera libens ac paratus accesserit.
Abbreviated transcription (Latin):
tionum originem de p̾¬
hendimꝰ. suꝑest ut ec̾ temꝑa col¬
ligamus ꝑ que fuerũt illi qͦꝵ
memoria colitur. Theophilus
in libro detẽporibus ad auctoli¬
cũ sc̃pto ait in historia sua tal¬
lion dic̾e̾: ꝙ bellus quẽ babilo¬
mi et assirn colunt antiquior bel¬
lo troiano fuisse mueniatur. an¬
nis trecentis uiginti duobus.
Belũ at̾ equalẽ saturni fuisse:
et utiumq uno tprẽ adoleuisse.
qd adeo u̾m est ut rõne ipsa
colligi possit. nam et agame¬
non qui gessit troicum bellum:
ious abnepos fuit. achilles.
aiaxqz pronepotes. et ulixes
eod̃ gradu proximꝰ. pͥamus qͥd̾
longa sene. Sed auctores qͥd̾
tradunt dardanũ et iasum corm¬
thi filios fuisse: non iouis. n.
enim si ita fuisset ad usus in¬
pudicos gammedem pronepo¬
te̾ suũ habe̾ potuisset. Itaq pa¬
rentibus illoꝵ quos supͣ noĩau
si congiuienter annios diuidas
nũs consenciet. Ab excidio at̾
troiane urbis colliguntur a̾m
mille qͣdringenti septuagnita.

Expanded text:
tionum originem deprehendimus, superest ut etiam tempora colligamus, per quae fuerint illi quorum memoria colitur. Theophilus in libro de temporibus ad Autolycum scripto ait in historia sua Thallum dicere quod Belus, quem Babylonii et Assyrii colunt, antiquior Troiano bello fuisse inueniatur annis trecentis uiginti duobus, Belum autem Saturni aequalem fuisse et utrumque uno tempore adoleuisse. quod adeo uerum est, ut ratione ipsa colligi possit. nam pt Agamemnon, qui gessit Troicum bellum, Iouis abnepos fuit et Achilles Aiaxque pronepotes, et Ulixes eodem gradu proximus, Priamus quidem longa serie.... sed auctores quidam tradunt Dardanum et Iasium Corythi filios fuisse, non Ionis: nec enim si ita fuisset, ad usus inpudicos Ganymeden pronepotem suum habere potuisset. itaque parentibus illorum quos supra nominaui si congruentes annos diuidas, numerus consentiet. ab excidio autem Troianae urbis colliguntur anni mille quadringenti septuaginta.
Abbreviated transcription (Latin):
fraudant. rapiunt. spoliant¬
insidiantur. abiurant. Nichil
denq mod̾ati ac pensi hñt. dũ¬
modo auro corrustent: argento
ge̾mis. uestibus fulgeant. aui¬
dissimo uentu opes suggerãt.
Stipati familiaꝵ gregibus ꝑ
dimotũ pplm semꝑ incedant.
Sic additi et ẜuientes uolup¬
tatibus uim uigoremqz men¬
tis extingunt. Et cum uiuere
se maxime putant ad morte
concitatissime ꝓperant. Nam
sicut stdõ libro dociumꝰ celi rõ
in aĩo. terre autẽ in corpore est.
qui bona negligunt anini:¬
et corporis appetunt. in tenebs
ac morte uersantur. que st̃ ter¬
re atqz corporis. qr uita et lu¬
tes st̃ corpori ẜuiendo. longe
absunt ab intellectu reri dm̃a¬
rum. Ead̾ miseros ubiq ceci¬
tas p̾mit. sicut enim qui fit
uerus deus: ita sit uerus cul

Expanded text:
fraudant rapiunt spoliantfraudant rapiunt spoliantinsidiantur abiurant, nihil i denique moderati aut pensi habent, dummodo auro coruscent, argento gemmis uestibus fulgeant, auidissimo uentri opes ingerant, stipati familiarum gregibus per dimotum populum semper incedant. sic aaaicti et sermentes uoiuptatibus mm uigoremque mentis extinguunt et cum uiuere se maxime putant, ad mortem concitatissime properant. nam sicut in secundo libro docuimus, caeli ratio in animo, terrae autem in corpore est. qui bona neclegunt animi, corporis adpetunt, in tenebris ac morte uersantur, quae sunt terrae atque corporis, quia uita et luertes sunt corpori seruiendo, longe absunt ab intellectu rerum diuinarum. eadem miseros ubique caecitas premit. sicut enim qui sit uerus deus, ita qui sit uerus cul
Abbreviated transcription (Latin):
se putant. si templa et aras
hostiar sanguine cruentane¬
runt. si focos adorau̾int. ac ue
pes apparant et exquisitas e¬
pulas qiͣ inde aliquid libaturi
offerunt quicqͥd aspectu reꝵ.
quicꝙͣ oꝑe aut odore p̾ciosum:
id et gratum esse duis suis. nõ
ex aliqua dm̃itatis rõne qmͣ
nestiunt: sed ex suis cupidi¬
tatibus iudicant: nec intelli¬
gunt t̾rens opibus deu̾ non
indige̾. Nichil enim sapiunt
nͥ terram. bonaq et mala so¬
lius corporis sensu ac uolup¬
tate ꝑpendunt. huius arbito
ut religionem pond̾ant. sic
tocius uite sue acta disponũt
Et qui se semel aceli contem¬
plõne auertunt. sensumqz il¬
lum celestem corpori mancipa¬
uerunt: libidinibus frena
ꝑmictunt tamꝙͣ secum abla¬
turi uoluptatem quã moniẽ¬
tis omĩbus capere festinant.
cum ammꝰ mĩstero corporis.
non corpus mĩsterio amii
uti debeat. Idem maxnm̃ bo¬
nm iudicant opes: quas
si bonis artibus assequi nõ
possunnt. malis assequunt᷑

Expanded text:
se putant, si templa et aras se putant, si templa et aras hostiarum sanguine cruentauerint, si focos odorati ac uetpes apparant et exquisitas epulas quasi aliquid inde libaturis offerunt. quidquid aspectu rarum, quidquid opere aut odore pretiosum est, haec grata esse diis suis non ex aliqua diuinitatis ratione, quam nesciunt, sed ex suis cupiditatibus iudicant nec intellegunt terrenis opibus deum non indigere. nihil enim sapiunt nisi terram bonaque et mala solius corporis sensu ac uoluptate perpendunt. huius arbitrio ut religionem ponderant, sic totius uitae suae acta disponunt. et quoniam se semel a caeli contemplatione auerterunt sensumque illum caelestem corpori mancipauerunt, libidinibus frena permittunt tamquam secum ablaturi uoluptatem, quam momentis omnibus capere festinant, cum animus ministerio corporis, non corpus ministerio animi uti debeat. idem maximum bonum iudicant opes: quas si bonis artibus adsequi non possunt, malis adsecuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
uod erat offitiũ
sustepti mum̾is
dñio spiritu in¬
struente ac suf¬
fragante ipsa
ueritate comple¬
uimus cuius asserende atqz il¬
lustrande causam mͥ et stientiã
sie quo nec stira quicꝙͣ potest.
nec explicari. Uenio mĩt ad id
ut doceam quo ritu. quo ue sacri¬
ficio deum coli oporteat. Id em̃
est hominis offm̃ in eoq solo
sũma reri et omnis btẽ uite rõ
consistit. qñ quid̾ pp̃ea ficti et
inspirati ab eo sunnuis non ut
celũ bideremus et solem qd aua¬
ragoras putanit. sed ut arti¬
ficem solis. et celi deũ pura et
integra mente cole̾mus. Qͣuis
autem p̾cedentibus libris pro
ingemi mediocitate defende¬
rim ueritatem. tñ ex ritu qͦ ip¬
so elucere uel maxime potest.
Nichil eniꝰ sancta et singlrĩs
illa maiestas aliud ab honnẽ
desiderat. ꝙͣ solam innocenciam.
qm̃ si quis obtulerit deo satis
pie satis religiose litanit. ho¬
mines autẽ negleta iusticia
cũ sint omnibus flagicus aut
steleribus inqͥnati. religiosos

Expanded text:
uod erat officium suscepti muneris diuino spiritu instruente ac suffragante ipsa ueritate conpleuimus: cuius adserendae atque inlustrandae causam mihi et scientia sine quo nec sciri quidquam potest, nec explicari. Venio nunc ad id aximum, ut doceam quo ritu, quove sacrificio Deum coli oporteat. Id enim est hominis officium, in eoque solo summa rerum, et omnis beatae vitae ratio consistit: quandoquidem propterea ficti et inspirati ab eo sumus, non ut coelum videremus et solem quod Anaxagoras putaficem solis et caeli deum pura et integra. mente coleremus. quamuis autem praecedentibus libris pro ingenii mediocritate defenderim ueritatem, tamen ex ritu quoque ipso elucere uel maxime potest. nihil enim sancta et singularis illa maiestas aliut ab homine desiderat quam solam innocentiam: quam si quis obtulerit deo, satis pie, satis religiose litabit. omnes autem neglecta iustitia cum sint omnibus flagitiis ac sceleribus inquinati, religiosos
Abbreviated transcription (Latin):
ter nast̾entur: apparet. Sed ne¬
qz saturno fictio hominis neqz
celo patu eius assigͣu solet. E¬
si nullus eoꝵ qui coluntur for¬
masse apͥncipio atq institusse
hominem traditur: nullus igi¬
tur ex his pat̾ hoĩs nũcupari
pt̾: ita ne deus quid. gͦ fas
non est uenerari eos : a quibꝰ
non sit hõ gn̾atus. quia neqz
amultis generari pt̾. unus
igitur ac solus coli debet. qui
iouem. qui saturmĩ. qui celum
ip̃m̃. t̾ramq antecessit. Is em̾
ncc̃e est hoĩem figurau̾it: qͥ
ante hommẽ celũ t̾ramq ꝑfecit.
Solus pat̾ uocandus est: qui
creauit. solus dñs nũcupandꝰ
qui regit qui ht̃ uite ac necis
ueram ac ꝑpetuã ptãtem. Quẽ
qui non adorat et insipiens seriꝰ
est. qui diñ suũ aut fugit aut
nestiat: et impius filius qui
suui̾ ueris̃ patrem oderit uel igfia¬

Expanded text:
ter nascerentur apparet; sed neter nascerentur apparet; sed neque Saturno fictio hominis neque Caelo patri eius adsignari solet. quodsi nullus eorum qui coluntur formasse a principio atque instituisse hominem traditur, nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne deus quidem. ergo fas non est uenerari eos a quibus non sit homo generatus, quia neque .... a multis generari pigitur ac solus coli debet, qui Jovem, qui Saturnum, qui Coelum ipsum, terramque antecessit. Is enim necesse est hominem figuraverit, qui ante hominem coelum terramque perfecit. Solus pater vocandus est, qui creavit; solus dominus nuncupandus, qui regit, qui habetueram et perpetuam potestatem: quem qui non adorat, et insipiens seruus est, qui dominum suum aut fugiat aut nesciat, et inpius filius, qui suum uerum patrem uel oderit uel ignor
Abbreviated transcription (Latin):
neq hn dñm. Et sicut abdicati
hereditatẽ patris non assequũt᷑
et fugitiuui impunitatem: ita nz¬
phĩ imortalitatem accipient
q̃ est regn celestis ħeditas id est
sũmũ bomĩ. qd̾ illi maxĩe quert̾.
neqz cultores deoꝵ penam sempi¬
terne mortis effugient. que est
aĩadu̾sio ueri dm̃. aduersus fu¬
gitinos sue maiestatis ac noĩs.
Deui uero esse patrem eundẽqz
res deoꝵ: ꝙͣ ipĩ sapĩe professo¬
res. qui aut nichil oĩo colend̾
putauerunt. aut religiones
flãs approbauerunt. aut eciam¬
si uimi ac potestatem siu̾m dei
intellex̾unt. ut plato qui ait
unũ esse fabricatorẽ mundi dm̃.
Et marcus tullius qui fatetur
hominẽ p̾clara quad̾ condicõne
a sũmo deo esse gn̾atũ: tamen
ei debitũ cultũ tamꝙͣ sũmo pa¬
tri non reddid̾unt. qd̾ erat cõ¬
sequens ac nccͣm. deos at̾ neqz
patres neqz duõs esse posse. nõ
deos ipsos antecede̾ originem
hominis inuenitur. si quidem

Expanded text:
neque hi dominum: et sicut abdicati neque hi dominum: et sicut abdicati haereditatem patris non assequuntur, et fugitivi impunitatem: ita nphi inmortalitatem accipient, quae est regni caelestis hereditas, id est summum bonum, quod illi maxime quaerunt, neque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animaduersio ueri domini aduersus fugitiuos suae maiestatis ac nominis. deum uero esse patrem eundemqueres deorum quam ipsi sapientiae professores, quia aut nihil omnino colendum putauerunt aut religiones falsas adprobauerunt aut, etiamsi uim potestatemque summi dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi deum, et Marcus Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam condicione a supremo deo esse generatum, tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat consequens ac necessarium. deos autem neque patres neque dominos esse posse non deos ipsos antecedere originem hominis inuenitur, siquidem f
Abbreviated transcription (Latin):
interse comucta sint re¬
ligio et sapĩa. sapiencia spͤtat
nam sicut ‸ patrem diligere de¬
bent et honorare: sic hii dnm̃ co¬
lere ac uereri. deus aute qui unꝰ
et patris et dmꝰ: et amare eñ
debenius. quia filii sumus. et
timere quia ẜui. Non pt̾ igit ᷑
nec religio a sapiencia separi.¬
nec sapiã areligione secerui. qr
id̾ deus est qui et intelligi debet.
qd̾ est sapiencie. et honorari qd̾
est religiomis. sed sapĩa p̾cedit.
religio sequitur. quia pͥus est de¬
uin scire: consequens colere. Ita
in duobus noĩbus una uis est
ꝓͣrmis diu̾sa esse uideantur. Al¬
terum enm positum est in sẜu.
alt̾m in actu. sed tñ similia sunt
duobus ruus ex uno fonte manã¬
tibus. fons autẽ sapĩe et religi¬
oms deus est. aquo hii duo riu
si aberrai̾unt arestant ncͣe est.
que qui nestiunt nec sapientes
esse pñt. nec religiosi. Sic fit ut
phĩ et qui deos colunt similes siit
aut fihis abdicatis. aut ẜuis fu¬
gitiuis. qr neqz illi prẽm qrunt.

Expanded text:
inter se coniuncta sint sapientia et religio. sapientia spectat nam sicut illi patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere ac uereri. deus autem, qui unet patris et domini, et amare eum debemus, quia filii sumus, et timere, quia serui. non potest igitur nec religio a sapientia separa religione secerni, quia idem deus est qui et intellegi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis. sed sapientia praecedit, religio sequitur, quia prius est deum scire, consequens colere. ita in duobus nominibus una uis est, quamuis diuersa esse uideantur: alterum enim positum est in sensu, alterum in actu; sed tduobus rivis ex uno fonte manantibus. Fons autem sapientiae et religionis, Deus est: a quo hi duo rivi si aberraverint, arescant necesse est; quem qui nesciunt, nec sapientes esse possunt, nec religiosi. Sic fit, ut philosophi, et qui deos colunt, similes sint aut filiis abdicatis, aut servis fugitivis; quia neque illi patrem quaerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
inuennn. Conside̾mus singula
ut nos ad latebra bentatis et
rõ et ordo deducat. pͥmũ autem
illud de deo neno dixit umꝙͣ ira¬
non mou̾i. Est emm disto̾uem¬
ens deo ut eiusmodi ptãte sit
p̾ditus. qua noceat et obsit.
prodesse uero ac bñfac̾e̾ neq̃at.
Que igitur rõ. que spes salu¬
tis hoĩbus ꝓposita est. si maloꝵ
maiestas illa uen̾abilis non
ad iudicis ptãtem cui licet ẜ̾ua¬
re et liberare. sed ad tortons
et carificis offm̃ de ducetur.
Cum autẽ uideamus non modo
mala esse in rebus hũanis. sed
etiã bona. utiqz si deus non est.
auctorem esse alt̾m ncc̾e est. qui
contria duo faciat et det nobis
dona. Si est quo noĩe appellãdꝰ
est. Cur nobis qui malefacit
notior est: ꝙ̃ ille qui bene: Si
at̾ nichil potest esse p̾ter deum:
absurdũ est et unũ putare dĩ¬
nam potestatem qua nichil est
aude̾t id dicere. quia nec rõnem
ht̃. iec ullomodo pt̾ credi. qd̾
qr conuenit transe anus et uĩ¬
tatem alibi requiramus

Expanded text:
inueniri. consideremus singula, ut nos ad latebras ueritatis et ratio et ordo deducat. Primum illud nemo de deo dixit umquam, iranon moueri: est enim inconueniens deo ut huiusmodi potestate sit praeditus qua noceat et obsit, prodesse uero ac bene facere nequeat. quae igitur ratio, quae spes salutis hominibus proposita est, si malorum it, iam maiestas illa uenerabilis non ad iudicis potestatem, cui licet seruare ac liberare, sed ad tortoris et carnificis officium deducetur. cum autem uideamus non modo mala esse in rebus humanis, sed etiam bona, utique si deus est auctor malorum, esse alterum necesse est qui contraria deo faciat et det nobis bona. si est, quo nomine appellandus est? aut cur nobis qui male facit notior est quam ille qui bene? si autem nihil potest esse praeter deum, ab-, surdum est et uanum putare diuinam potestatem, qua nihil est auderet id dicere, quia nec rationem habet nec ullo modo potest credi. quod quia conuenit, transeamus et ueritatem alibi requiramus
Abbreviated transcription (Latin):
des. Iure igitur uirgo est que
semina nulla remictit. nec capit.
et comites uirginitatis amat.
uulcano qͦ id potuit astribi qͥ
quid̃ putatur ignis et tñ eu̾
poete nõ abstiderũt genitalia.
potuit et soli in quo est nat᷑a
et causa gignenciũ. nam fine
solis igneo calore neq nasti qͥcꝙͣ
neqz augi̾ potest. ut nulli ali
elenento magis opus sit gem¬
talibus ꝙͣ calori cuius fotu con¬
cipiũtur. nastuntur. sustẽtant᷑
omĩa. postremo si etiã ita sit
ut uolunt: quid magis absti
sum celo putemus quẽ oĩo sñ
genitalibꝰ natũ: nam si ꝑse
gignnt: non indigebat utiqz
trenitalibus. cũ saturnuĩ ipm̃
protrearet. Si uero hũit et a
filio abstisa sunt. ortus reꝵ
et natura omnis int̾isset.
Quid ꝙ ipĩ saturno nõ dñnĩ
modo sensum sed humanũ qͦꝵ
a dimũt cũ affmnant eum esse
saturnũ qui cursũ et conũsioẽ

Expanded text:
des. iure igitur uirgo est, quae des. iure igitur uirgo est, quae semina nulla remittit nec capit, et comites uirginitatis amat. Vulcano quoque id potuit adscribi, qui quidem putatur ignis, et tamen eum poetae non absciderunt. potuit et Soli, in quo est natura et causa gignentium. nam sine Solis igneo calore neque nasci quicquam neque augeri potest, ut nulli alii elemento minus opus sit genitalibus quam calori, cuius fotu concipiuntur nascuntur sustentantur omnia. postremo etiamsi ita sit ut uolunt, qui magis abscisum esse Caelum putemus quam omnino sine genitalibus natum? nam si per se gignit, non ingenitalibus, cum Saturnum ipsum procrearet. Si vero habuit, et a filio abscissa sunt, ortus rerum, et natura omnis interisset. Quid, quod ipsi Saturno non divinum modo sensum, sed humanum quoque adimunt, cum affirmant eum esse Saturnum, qui cursum et conversionem
Abbreviated transcription (Latin):
uoniam reuelauimꝰ miste¬
ria poetar ac saturni pa¬
rentes inuemimꝰ ad uirtutes eiꝰ
et facta redeamus. instus in re¬
gno fuit. pͥmũ in hoc ip̃o iam deꝰ
non est: qd fuit. deniqz ꝙ ne iu¬
stus quid̾ fuit sed impus non
modo in filios quos necauit. u̾m
etiã in prẽm cui dicitur abstidisse
genitalia. qd forsitan u̾e̾ accidi̾t.
Sed hoĩes respectu elĩ qd dicit ͣ
celũ totam fabulã explodunt
tamꝙͣ meptissiẽ fictam. Quã
tñ stoiti ut solent ad rõnem phĩ¬
sentenciã ticero denatura deoꝵ
disẜens posuit. Celestẽ inqͥt al¬
tissimã etheamq naturã id est
igneam. et que ꝑse se omnia
gign̾et. uotareqz uoluerũt ea
parte corporis que cõiunctioẽ
alt̾ius egeret ad procreandum
Que rõ in uestam potuit cõuer¬
re si mas dice̾tur. Idccͥo enim
uirgine̾ putant uestam: quia
ꝙ̃ arripu̾it cõsumat. Ouidius
in fastis. nec tu aliud uestam
ꝙͣ uiuã intellige flãniam. Na¬
taqr de flãma corpora nulla ui¬

Expanded text:
uoniam reuelauimus mysteria poetarum ac Saturni parentes inuenimus, ad uirtutes eius et facta redeamus. iustus in regno fuit. primum ex hoc ipso iam deus non est, quod fuit: deinde, quod ne iustus quidem fuit, sed impius non modo in filios, quos necauit, uerum etiam in patrem, cuius dicitur abscidisse genitalia, quod forsitan uere acciderit. sed homines respectu elementi quod dicitur caelum totam fabulam explodunt tamquam ineptissime fictam, quam tamen Stoici ut solent ad rationem physsententiam Cicero de natura deorum disserens posuit. caelestem inquit altissimam aetheriamque naturam id est igneam, quae per sese omnia gigneret, uacare uoluerunt ea parte corporis, quae coniunctione alterius egeret ad procreandum. quae ratio in Vestam potuit conuenire, si mas diceretur. idcirco enim uirginem putant Vestam, quia quae arripuerit absumat. Ouidius in Fastis: nec tu aliud Vestam quam uiuam intellege flammam nataque de flamma corpora nulla ui
Abbreviated transcription (Latin):
ciĩ temporis. Saturnus autẽ
est appellatus ꝙ saturetur ãnis
hec ciceronis uerba st̃: exponẽ¬
tis siñam stoicoꝵ. Que ꝙͣ uana
sit. ciuius intellige̾ promptissim̃
est. Si emꝰ saturnus celi est filiꝰ
quomiͦ. potuit aut tpũs ecelo qr¬
gni. aut celũ a tempore abstidi.
aut postea tpũs imꝑio spolian
a filio ioue: aut quomiͦ iupit̾
natus ex tempore est. aut qͥbꝰ
annus saturari possit et̾nitas
cui nullus est finis.

Expanded text:
tium temporis, Saturnus autem est appellatus, quod saturetur annis. haec Ciceronis uerba sunt exponentis sententiam Stoicorum; quae quam uana sit, cuiuis intellegere promptissimum est. si enim Saturnus Caeli est filius, quomodo potuit aut tempus e Caelo gigni aut Caelum a tempore abscidi aut postea tempus imperio spoliari a filio Ioue? aut quomodo Iuppiter natus ex tempore est? aut quibus annis saturari possit aeternitas, cui nullus est finis?
Abbreviated transcription (Latin):
sequend̾. quomodo p̾stand̾ sit:
docebit hꝰ libri disputacio. Nich̾
ciam. Apud ciceronẽ catulus in
hortensio phĩam rebus omĩbꝰ
p̾ferens male se dicit. uel bnuĩ
ꝑuũ de officio libellũ. qmͣ longã
orõnem prosedicioso homme cor¬
nelio. Que sentencia non utiqz
catuli qui illud fortasse non di¬
xit: sed ciceronis est putanda
qui stripsit. Credo ut libros qͦs
de officus erat scripturus cõme̾¬
daret. in qͥbus ipẽ nich̾ esse testa¬
tur in om̃i phĩa melius et fru¬
ctuosius ꝙͣ p̾cepta uite dare. Q¬
si hoc illi faciunt quibus nõ est
bitas cognita ꝙ̃tomagis nos fa¬
cere debenius: qui a deo eiuditi ⁊
illiũãti possumꝰ uera p̾ciꝑe. Nec
tñ sic docebimus qͣi pͥma uirtu¬
tis elem̃ta tradamus. qd̾ est in¬
fimũ. sed tamꝙͣ docend̾ sustepe¬
rimꝰ eum. qui apud illos iam ꝑ¬
fectus esse uideatur. Manẽtibꝰ
enim p̾ceptis eor que solent ad
probitatem recte dare. ignota

Expanded text:
sequendum, quomodo praestandum sit, sequendum, quomodo praestandum sit, docebit huius libri disputatio. nihil tiam. aput Ciceronem Catulus in Hortensio philosophiam rebus omnibus praeferens malle se dicit uel unum paruum de officio libellum quam longam orationem pro seditioso homine Cornelio. quae sententia non utique Catuli, qui illut fortasse non dixit, sed Ciceronis est putanda, qui scripsit, credo ut libros quos de officiis erat scripturus commendaret: in quibus ipsis nihil esse testatur in omni philosophia melius et fructuosius quam praecepta uitae dare. quodsi hoc illi faciunt quibus non est ritas cognita, quanto magis nos facere debemus qui a deo eruditi et inluminati possumus uera praecipere! nec tamen sic docebimus ut quasi prima uirtutis elementa tradamus, quod est infinitum, sed tamquam docendum susceperimus eum qui aput illos iam perfectus esse uideatur. manentibus enim praeceptis eorum quae solent ad probitatem recte dare, ignota
Abbreviated transcription (Latin):
probari et intelligi potest. de¬
os istos cũ aliqnꝰ uix̾it. mor¬
tuos esse. ꝙͣ exipõ ritu qui est
totus et̾ra. Quid eñ celestis
in se bom potest hre peccudum
sanguis effusus: quo aras in¬
qͥuant: nͥ forte deos existimant
eo besti. qd̾ homines asꝑnant᷑
attingere. Et quisquis ill hanc
riada sit beatus ac felre ert.
hunc diligunt. hunc tuentur hu¬
ic om̃a que optau̾it p̾stant. Mle¬
rito gͦ ꝑsius hꝰmodi suꝑsticiones
suo more deridet. qr tu inqͥt m̾¬
ce de deor emeris. auriculis pul¬
mone et lactibus unctis. Sencie¬
bat uidelicet non carne opus eẽ
ad placandã celeste̾ maiestatem:
sed mente stã et iusto aio. et pe¬
ctore ut ipẽ ait. qd̾ naturali sit
honestate gn̾osum. hec est reli¬
gio celestis. non q̃ constat ex re¬
bus corruptis. sed que uirtutibꝰ
ai̾ qui oritur ecelo, hic uerus est¬
cultus. in quo mens colentis se
ipsam deo ininacdatam uictimã
sistit. Id autẽ ip̃m quomodo cõ¬

Expanded text:
probari et intelligi potest, deprobari et intelligi potest, deos istos, cum aliquando vixerint, mortuos esse, quam ex ipso ritu qui est totus e terra. Quid enim coelestis in se boni potest habere pecudum sanguis effusus quo aras inquinant? nisi forte deos existimant eo vesci, quod homines aspernantur attingere. Et quisquis illis hanrricida sit, beatus ac felix erit. Hunc diligunt, hunc tuentur; huic omnia, quae optaverit, praestant. Merito ergo Persius hujusmodi superstitiones suo more deridet: Qua tu inquit mercede deorum Emeris auriculas; pulmone et lactibus unctis? Sentiebat videlicet non carne opus esse ad placandam coelestem majestatem, sed mente sancta, et justo animo, et pectore ut ipse ait quod naturali sit honestate generosum. Haec est religio coelestis, non quae constat ex rebus corruptis, sed quae virtutibus animi, qui oritur ecultus, in quo mens colentis se ipsam deo inmaculatam uictimam sistit. id autem ipsum quomodo con