comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ab illa testimoniũ inuenit ȩtate.
fuitne in illo corpusculo uulneri locuᷤᷤ:
Et quȩ ñ habuit quo ferrum reciperet:
habuit quo ferrũ uinceret. At istius ȩta¬
tis puellȩ:toruos etiam uultiis parentũ
ferrȩ ñ possunt: & acu clistricta puncta
ferre quasi uulnera. Hȩc eruentas car¬
ificum impauida manus. hȩc stridenti¬
um grauibus immobilis tractatꝰ cate¬
narum. minc furentis inucroni militiᷤᷤ
totum offerre corpus mori adhuc nescia
s parata: uel si ad aras inuita reparetur.
tendere xp̃o int̾ ignes manus. atꝙ in ipsiᷤᷤ
sacͥlegis focis tropheum dñi signare uic¬
boris: nũc ferratis colla manusꝙͥ ł serere
nexibꝰ: s nullus poterat tam tenuia
menbra nexus includere. Nouũ martr¬
rii genus. Nondum idonea pęnȩ. & iã
matura uictoriȩ: certare difficilis. faci¬
lis coronari. Magisterium uirtutis im¬
pleuit: quȩ prȩiudicir̃ uehebat ȩtatis.

Expanded text:
etiam ab illa testimonium invenit aetate. etiam ab illa testimonium invenit aetate. Fuitne in illo corpusculo vulneri locus? Et quae non habuit quo ferrum reciperet, habuit quo ferrum vinceret. At istius aetatis puellae torvos etiam vultus parentum ferre non possunt, et acu districta solent puncta flere, quasi vulnera. Haec inter cruentas carnificum impavida manus, haec stridentium gravibus immobilis tractibus catenarum, nunc furentis mucroni militis totum offerre corpus, mori adhuc nescia, sed parata: vel si ad aras invita raperetur, tendere Christo inter ignes manus, atque in ipsis sacrilegis focis tropaeum Domini signare victoris: nunc ferratis colla manusque ambas inserere nexibus: sed nullus tam tenuia membra poterat nexus includere. 8. Novum martyrii genus? Nondum idonea poenae, et jam matura victoriae: certare difficilis, facilis coronari: magisterium virtutis implevit, quae praejudicium vehebat aetatis.
Abbreviated transcription (Latin):
uirginis:
integrita¬
tem sequa¬
mur. Na¬
talis est
martyris:
hostias im¬
molemus.
Natalis ẽ
sc̃ȩ agnes: mirentur uiri. ñ desperẽt
paruuli: stupeant nuptȩ. inntentur
innuptȩ. S quid dignũ ea loqui poᷤ¬
simus: cuiꝰ ne nomen qͥdẽ uacuũ luce
laudis fuit : Deuotio supra etatẽ: uirtꝰ
supra nat᷑am: ut mͥ uideat᷑ ñ hõis ha¬
biisse nom̃ s oraculũ martiris. qͦd indi¬
cauit quid ẽẽt futura.
Habeo tam̃ unde michi subsidium
comparet᷑. Nomen uirginis: ticulus ẽ
pudoris. Appellabo martsrẽ: prȩdicaui
s tenet᷑. Facessant igit᷑ ingenia: eloquẽ¬
tia conticescat. Uox una preconiũ est:
hanc senes. hanc iuuenes. hãc pueri ca¬
nant. Nlemo est laudabilior: quam qͥ
ab om̃ibꝰ laudari potest. Et homines.
tot precones: qui martsrẽ prȩdicant
dum loquunt᷑. Hȩc duodecim annoꝵ
martrriũ fecisse tradit᷑: quo de testabi¬
lior crudelitas. quȩ nec minusculȩ pe¬
percit ȩtati. Immo magna uis fidei: quȩ

Expanded text:
irginis, integritatem sequamur. Natalis est martyris, hostias immolemus. Natalis est sanctae Agnes, mirentur viri, non desperent parvuli; stupeant nuptae, imitentur innuptae. Sed quid dignum de ea loqui possumus, cujus ne nomen quidem vacuum luce laudis fuit? Devotio supra aetatem, virtus supra naturam; ut mihi videatur non hominis habuisse nomen, sed oraculum martyris, quo indicavit quid esset futura. 6. Habeo tamen unde mihi subsidium comparetur. Nomen virginis titulus est pudoris. Appellabo martyrem, praedicabo sed tenetur. Facessant igitur ingenia, eloquentia conticescat, vox una praeconium est. Hanc senes, hanc juvenes, hanc pueri canant. Nemo est laudabilior, quam qui ab hominibus laudari potest. Quot homines, tot praecones, qui martyrem praedicant, dum loquuntur. 7. Haec duodecim annorum martyrium fecisse 148 traditur. Quo detestabilior crudelitas, quae nec minusculae pepercit aetati: immo magna vis fidei, quae
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ diuinis obtutib inspiceris leꝓsus magnꝰ.
Per pecuniã adqͥsiusti indebitũ honorẽ &
apud dm̃ ꝑ didisti interiorẽ hominẽ. Caro
suscepit dignitatẽ. ⁊ anima ꝑdidit honesta¬
tẽ. Caro ancilla. dña facta ẽ anime: & ani¬
ma que erat dña facta ẽ famula carnis.
Caro dñat᷑ popłis . & anima seruit demoni.
Carni sacdotiũ comꝑasti. & anime detͥm̃¬
tũ ꝑauisti. Et qͥd ꝓdest huiusmodi homini
si totũ mundũ lucret᷑. ⁊ anime sue detͥm̃¬
tũ patiat᷑: Aut quã dabit homo cõmuta¬
tionẽ ꝓ anima sua :

Expanded text:
 leprosus magnus. Per pecuniam adquisivit indebitum ordinem, et apud Deum perdidit interiorem hominem. Caro suscepit dignitatem, et anima perdidit honestatem. Caro ancilla domina facta est animae, et anima, quae erat domina, facta est famula carnis. Caro dominatur populis, et anima servit demoni. Carni sacerdotium comparavit, et animae detrimentum paravit. Et quid prodest huiusmodi homini, si totum mundum lucretur, et animae suae detrimentum patiatur? Aut quam dabit homo commutatio
Abbreviated transcription (Latin):
oNUs arcifex pͥus
fundamͣtum po¬
nit. postea fun¬
damento posito
edificationis men¬
bra distinguit.
adiungit ornamentũ. Posito gͥ fun¬
damento t̾re. & confirmata celi sub

Expanded text:
onus artifex prius fundamentum ponit, postea fundamento posito aedificationis membra distinguit et adiungit ornatum. posito igitur fundamento terrae et confirmata caeli sub
Abbreviated transcription (Latin):
rogatiua celi diuine uideat᷑ ad udi¬
cata substantie. ut pͥmogenite cre¬
ature. pͥuilegio potior estimet᷑. Itaq
illos suis relinquamꝰ contentionib qͥ
mutius disputationib refellunt se.
nobis autẽ satis ẽ ad salutẽ non dis

Expanded text:
rogativa coelo divinae videatur adjudicata substantiae, ut primogenitae creaturae privilegio potior aestimetur. Itaque illos suis relinquamus contentionibus, qui mutuis disputationibus se refellunt. Nobis autem satis est ad salutem, non di
Abbreviated transcription (Latin):
udi uerba di. Fiat. dicit.
ubentis ẽ: non estiman¬
tis. Imꝑat nature. nͥ
possibilitati obtẽꝑat.
nͨ mensuras colligit.
iħu. Uolun¬
tas eius. mensura rerũ ẽ. sermo eiꝰ:
int̾ mediũ aquarũ. Firmũ ẽ om̃e
qd̃ statuit d̾s Et satis pulchre pͥmi¬
sit fiat firmamentuͣ̃. anteꝗͣ subice¬
ret. int̾ medium aquarũ: ut tu priꝰ¬

Expanded text:
udi uerba dei: fiat dicit. iubentis est, non aestimantis, imperat naturae, non possibilitati obtemperat, non mensuras colligit, t. uoluntas eius mensura rerum est, sermo eius inter mediam aquam\'. firmum est omne quod statuit deus. et satis pulchre praemisit ferunt firmamentum\\ antequam subiceret \'inter mediam aquam>, ut tu pri
Abbreviated transcription (Latin):
suauius: Qͥd uitis odore iocundiꝰ:
Qͥd fabe flore gratiꝰ: Unde quauiᷤ
ingeniose quis ante nos dixerit.
ñ uitẽ aut ficuͣ patriarcha olebat
aut fruge̾. s uirtitͥe spirabat
grãm: ego tam & odorẽ ipsĩi terre
simplicẽ atq sincerum ꝓ gr̃a bene¬
dictionis accipiã: quẽ fraus nulla
composuit. s ueritas indulgentie
celestis infudit. Deniq int̾ bene¬
dictiones sacratissimas cõputat᷑.
ut tribuat nobis dñs a rore cęli ui
uini & olei atq frumͣti: cui ẽ honor

Expanded text:
suauius, quid uitis odore iucundius, suauius, quid uitis odore iucundius, quid fabae flore gratius? unde quamuis ingeniose quis ante nos dixerit: \'non uitem aut ficum patriarcha olebat aut frugem, sed spatiosum spirabat gratiam\', ego tamen et odorem ipsum terrae simplicem atque sincerum pro gratia benedictionis accipiam, quem fraus nulla composuit, sed veritas indulgentiae coelestis infudit. Denique inter benedictiones sacratissimas computatur, ut tribuat nobis Dominus a rore coeli vim vini, olei, atque frumenti: cui est honor
Abbreviated transcription (Latin):
post diluiuum a noe plantatã esse
cognouimꝰ. Sic enĩ habes qͥa noe agco¬
la erat terrȩ. &̾ plantauit uitẽ. &
bibit de uino eius & obdormiuit.
Non gͦ noe auctor ẽ uitis. s planta¬
tionis. Neq enĩ nͥ eam reperisset
tantã generatã. plantare potuisset.
Cultor gͦ nͣ auctor ẽ uitium. Ds
autẽ qͥ scir& qd uinũ sobrie pota¬
tum sanitate daret. augeret pru¬
dentiã. immodice sũptum ad uitia¬
tua causas daret. creaturã dedit.
abundantiã humano arbitͥo reser¬
uauit: ut parsimonia nature ẽẽt
magisteriũ sobrietatis. abundantie
noxiũ lapsũq temulentie sibi as¬
scriberet humana condicio. Deniq
& ipse in ebriatꝰ noe. & obdormiuit
consopitꝰ a uino. Itaq ꝑ unũ patu¬
it deformitati. qͥ ꝑ diluuiũ excreuit
ad głam. Sed dñs & in eo creature
suȩ grãm reseruauit. ut eius fruc¬
tum nobis conuertero ad salutem.
ꝓueniret. Unde pie ẏsaac dixit.
Odor iacob odor agͥ pleni. idẽ natu¬
ralis odor. Quid enĩ pleno rure

Expanded text:
post diluuium a N oe plantatam esse cognouimus. sic enim habes, quia Noe agricola erat terrae et plantauit uitem et bibit de uino eius et obdormiuit. non ergo Noe auctor est uitis, sed plantationis. neque enim nisi eam repperisset ante generatam, plantare potuisset. cultor ergo, non auctor est uitium. deus autem, qui sciret quod uinum sobrie potatum sanitatem daret, augeret prudentiam, inmodice sumptum ad uitia causas daret, creaturam dedit, abundantiam humano arbitrio reseruauit, ut parsimonia naturae esset magisterium sobrietatis, abundantiae noxiam lapsumque temulentiae sibi ascriberet humana condicio. denique et ipse inebriatus est Noe et obdormiuit consopitus a uino. inquit per uinum patuit deformitati, qui per diluuium excreuit ad gloriam. sed dominus et in eo creaturae suae gratiam reseruauit, ut eius fructum nobis conuerteret ad salutem sio proueniret. unde pie Isaac dixit: odor lacob odor agri pleni, id est naturalis odor. quid enim pleno rure
Abbreviated transcription (Latin):
ut
quoniã¬
trib li¬
orib de
uirginũ
laudib
disserui¬
arũ trac¬
tatꝰ inci¬
deret.
Neꝙ enim in honoratas debuimꝰ preterire. &
a uirginũ preconio separare: quas aplica
sententia cum uirginib copulauit. iuxta
quod scriptum ẽ. Et mulier in nuꝑta &

Expanded text:
ut quoniatribus lioribus de virginum laudibus disseruiarum tractatus incideret; neque enim inhonoras debuimus praeterire, et a virginum praeconio separare, quas apostolica sententia cum virginibus copulavit, juxta quod scriptum est: Et mulier innupta,
Abbreviated transcription (Latin):
N diluiuo quoq figurã baptis¬
matis pͥcessisse hesterno cepimus
disputare. Quid ẽ diluuiuͣ: nisi
in qͦ uistꝰ ad seminariu iustitie
reseruat᷑. peccatũ morit᷑: Ideo
dñs uidens hominũ pullulare
delicta. iustũ solu cũ sua ꝓgenie
reseruait: aquã autẽ supra
montes qͦq exire p̾cepit. &s ĩdeo
in illo diluuio om̃is corruptela
carnis interiit. sola iusti ꝓsapia
& forma ꝑmansit. Nonne hoc
ẽ diluinũ. qd̾ baptisma. in quo
mens & gr̃a resuscitat᷑: Multa genera¬
apłs. Quare: Sunt baptismata genti¬
um. s ñ sunt baptismata. lauachra st̃¬

Expanded text:
n diluvio quoque figuram baptismatis praecessisse hesterno coepimus disputare. Quid est diluvium , nisi in quo justus ad seminarium justitiae reservatur, peccatum moritur? Ideo Dominus ut vidit hominum pullulare delicta, justum solum cum sua progenie reservavit; aquam autem supra montes quoque exire praecepit. Et ideo in illo diluvio omnis corruptela carnis interiit, sola justi prosapia et forma permansit. Nonne hoc est diluvium, quod est baptisma; quo mens et gratia resuscitatut Apostolus . Quare? Sunt baptismata gentium, sed non sunt baptismata. Lavacra s
Abbreviated transcription (Latin):
Ui uindeᷤ¬
miã colli¬
git. uasa
priꝰ quib
uinum
infundi¬
tur mun¬
dare con¬
sueuit: ne sors
aliqua uini gram decoloret. Quid
enĩ ꝓdest ponere uiteͣ ordine. fodeit
quot annis. aut aratris sulcos du¬
cere. putare. subrigere. adiungere
ulmis. & quodã conubio copulare.
si tanto labore uina quesita in

Expanded text:
ui uindemiam colligit uasa prius quibus uinum infunditur mundare consueuit, ne sors aliqua uini gratiam decoloret. quid enim prodest ponere uitem ordine, fodere quodannis aut aratris sulcos ducere, putare, subrigere, adiungere ulmis et quodam conubio copulare, si tanto labore uina quaesita in
Abbreviated transcription (Latin):
eo generis humani¬
XIII Quod p̾scierit hominiem quem pͥmum¬
deus condidit peccaturum simulq p̾iuderit
qͣntum prorum ppłm ex eucs genere in ange¬
licum consorcũi sua eẽt grã translaturus.

Expanded text:
 genus humanu-- Quod praescierit Deus hominem, quem primum condidit, peccaturum; simulque praeviderit quantum piorum populum ex ejus genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus.
Abbreviated transcription (Latin):
i. Nullam ẽẽntiam deo ẽẽ contrariam
quia ab eo qui summe ⁊ semper est hoc in totum
udetur diuersum ẽẽ quod non ẽ.¬
uI. De uumicis dei non per naturam set ꝑ cont᷑
si non nocet non est.
tium que in sico gen̾e atq ordine ab unu̾isita¬
tis doͤ cere uon discrepat.

Expanded text:
I. Nullam essentiam Deo esse contrariam, quia ab eo, qui summe et semper est, hoc in totum uidetur diuersum esse quod non eI. De inimicis Dei non per naturam, sed per consi non nocet, non est. tium, quae in suo genere adque ordine ab uniuersitatis decore non discrepant.
Abbreviated transcription (Latin):
mutabili bono admutabile bonũ deficit.
ix An sc̃i angłi quem hñt creatorem natuie
eundem habeant bone uoluntatis auctorẽ per
spm̃ scm̃ in eis caritate diffusa sẽpet fuisse¬
Nt. De his qui hunc quidem mundum non sem¬
pit̾num pitant set aut innumerabiles aut
eumdem unum certa conclusione scłoꝵ semper
nasci ⁊ resolui opinant᷑.

Expanded text:
mutabili bono ad mutabile bonum deficit.I. An sancti angeli, quem habent creatorem naturae, eundem habeant bonae uoluntatis auctorem per Spiritum sanctum in eis caritate diffusa. Cum e. De his, qui hunc quidem mundum non sempiternum putant, sed aut innumerabiles aut eundem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolui opinantur.
Abbreviated transcription (Latin):
Loriosissimã cimi¬
tatem d̾i siuem h
tempoꝵ cursu qun
interimpios ꝑegͥ¬
natur ex fide uiuẽs.
siue milla stablita¬
tesedis eterne quã
nu̾nc expectat per
conditori eius.deos suos preferunt. fili kime.
Marcelline sascepimagnum opus ardum: s
d̾s adiutornr̃ ess. Nam scio quibus uiribus opꝰ
sit ut ꝑsuadeatur suꝑbis quanta situͥsus hu¬
militatis. qua situt om̃ia terrenacacumina.
temꝑali moblitate mutancia. Nonhumano
usurpata fasti s diuina gr̃a oonata celsitudo
transcendat. Rexenim ⁊ canditor cuutatis huiꝰ
de qua locͥoinstitiumus: in seͥptura ppłisui sentẽ¬
ciam diuine legis aꝑuit. qua dictum est. d̾s suꝑ¬
affectat. amatq sibi in laudibus dici parce sub¬
iectis ⁊ debellare supbos. Tnde enãde tͥrena.

Expanded text:
loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aaffectat, amatque sibi in laudibus dici, Parcere subjectis, et debellare superbos Unde etiam de terrena
Abbreviated transcription (Latin):
uam inprudenter romani deos penates qui tro.¬
iam custodire non potuerant. sibicredid̾int ꝓ¬
futuros
De asylo uinonis in troia ꝙ neminẽ liberauit
a grecis ⁊ basylicis apłox. que omnes ad se cõfu¬
gientes abarbaris defenderunt u¬

Expanded text:
uam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturosDe asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberauit a Graecis, et basilicis apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt
Abbreviated transcription (Latin):
uam inprudenter romani deos penates qui tro¬
iam custodire non potuerant. sibicredid̾int ꝓ¬
futuros
De asylo uinonis introia ꝙ neminẽ liberauit
a gretis ⁊ basylicis apłox. que omnes ad se cõfu¬
gientes abarbaris defenderunt u¬
egen̾ali consuetudine hostium uictas ciuitates
eu̾tencium ꝙͥ cato senserit
uod net romani quidem itaullas Soꝑ int cuutates
ut intemplis earum parcerent uictis un
dine accid̾int belli que uero clem̃ter de potẽtia

Expanded text:
Quam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturosDe asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberauit a Graecis, et basilicis apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderuntenerali consuetudine hostium uictas ciuitates euertentium quid Cato senserituod nec Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. dine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia
Abbreviated transcription (Latin):
conficta delectamenta demonum uoxiorum
si homĩes non fuerunt. Ex isto gen̾e demonũ
socrates non haberet dm̃: si haberet dĩ. S for¬
tasse hom̃i ab illa arte faciendi deos alieno
⁊ innocenti illi ĩportauerunt talem deum qui
eadem arte excellere uoluerũt. Quid gͦ plura:
Non ẽe sp̃c tstos colendos p̃p̃ tutam beatam q̃
post mortem futura est. nullus uł mediocitter
prudens ambigit. Set fortasse diauri sunt dõs
quidem ẽẽ omnes bonos: demones autẽ altos.
malos. alios bonos ⁊ eos per quos ad uitam ĩ
et̾num beatam ꝑueniamus colendos ẽẽ cense¬
bunt quos bonos opinant᷑. Quod quale sit: tam
ĩ uolumine sequenti uidendum est. Explicit ł¬
disputatio premissa peruenerit. ⁊ quia
dĩscuciendum sit de residua questione.¬
n Anit̾ demones quib dii suꝑiores sunt scc
aliqua pars bonorum quoꝵ p̾sidio ad ueram be¬
atitudinem possit humana aĩa ꝑuenire.
rationem ñ subtrahat nicħ uirtutis assignat.

Expanded text:
conficta delectamenta daemonum noxiorum, conficta delectamenta daemonum noxiorum, si homines non fuerunt. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum, si haberet Deum: sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti, illi importaverint talem deum, qui eadem arte excellere voluerunt. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam quae post mortem futura est, nullus vel mediocriter prudens ambigit. Sed fortasse dicturi sunt, deos quidem esse omnes bonos, daemones autem alios malos, alios bonos: et eos per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus colendos esse censebunt, quos bonos opinantur. Quod quale sit, jam in volumine sequenti videndum est. LIBER disputatio praemissa pervenerit, et quid discutiendum sit de residua quaestione.n inter daemones, quibus di superiores sunt, sit aliqua pars bonorum, quorum praesidio ad ueram beatitudinem possit humana anima peruenire. rationem non subtrahat, nihil virtutis assignat.
Abbreviated transcription (Latin):
omnium phylosophorum uanas opiniones
refutare suscepi: set eas tantum que ad the¬
ologiam pertinent. Auo uerbo greco signi¬
ficari intelligimus de diuinitate rationem
sute sermonẽ. nec eas omniũ set eorum tan¬
tum qui cum ⁊ ẽẽ diuinitatẽ ⁊ humana cu¬
rare consentiant: non tamen sufficere utꝰ
ĩ cõmutabilis dĩ cultum ad uutam adipis¬
cendam eciam post mortem beatam set
multos ab illo sane uno conditos atq insti¬
tutos ob eam causam colendos putant. In¬
instituta. Absit ut eos quamiuis deos habeant:
sc̃is martyribi nrĩs quos tamen deos non habe¬
mus ulla ex ꝑte audeant comparare. Sic enim
non constitiumus sacerdotes nec offerimus sacͥ¬
ficia martytib nr̃ts: quia incongruum in debitũ
illicitum est. atq uni deo tantum modo debitũ
ut nec tͥminib sius. uec ludis eos turpissimis
oblectemus ubi uel flagitia isti celebrant deoꝵ
suoꝵ si cũ homĩes ẽẽnt talia comiserunt: uel

Expanded text:
omnium philosophorum uanas opiniones omnium philosophorum uanas opiniones refutare suscepi, sed eas tantum, quae ad theologian pertinent, quo uerbo Graeco significari intellegimus de diuinitate rationem siue sermonem; nec eas omnium, sed eorum tantum, qui cum et esse diuinitatem et humana curare consentiant, non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad uitam adipiscendam etiam post mortem beatam, sed multos ab illo sane uno conditos adque institutos ob eam causam colendos putant. instituta. Absit ut eos, quamvis deos habeant, sanctis martyribus nostris, quos tamen deos non habemus, ulla ex parte audeant comparare. Sic enim non constituimus sacerdotes, nec offerimus sacrificia martyribus nostris; quia incongruum, indebitum, illicitum est, atque uni Deo tantummodo debitum: ut nec criminibus suis, nec ludis eos turpissimis oblectemus, ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum, si, cum homines essent, talia commiserunt; vel
Abbreviated transcription (Latin):
Unc intentione uiii.¬
nobis opus est animo mł¬
tum quam erat in suꝑioꝵ
solutione questionum et
explicatione librorum. De
theologia quippe quam na¬
turalem uocant. non cum
quib libet homuub non enun fabiaosa est
uel ciuilis. hoc est uel theatrica uel urbana. qua¬
rum alt̾a lactitat deorum crimina altera in¬
dicat dõrum desideria criminosiora ac ꝑ hoc
malignorum poitus demonum qmͣ deorũ:
set cum pbilosophis est habenda collatio. Qͦ¬
rum ip̃m nomen si latine interpretemur:
amorem sapientie profitemus. porro si sapi¬
entia deus est per quem facta sunt omnia
sicut diuina auccoritas. ueritasq monstrauit
ueies philosophus est amator dei. Set qr res
ip̃a cums hoc nomen est non est in omnibits
qui hoc nomine głant᷑. neq enim contuno
uere sapientie sant amatores quicumq ap¬
pellantur phylosos hi profecto ex omuil
quorum sentencias litt̃is nosse potuimus
ekgendi sunt cum quib non indigne q̃stio
nta tractet᷑. Neq enim hoc opere omnes

Expanded text:
unc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. De theologia quippe, quam naturalem uocant, non cum quibuslibet hominibus non enim fabulosa est uel ciuilis, hoc est uel theatrica uel urbana; quarum altera iactitat deorum crimina, altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum, sed cum philosophis est habenda conlatio; quorum ipsum nomen si Latine interpretemur, amorem sapientiae profitetur. Porro si sapientia Deus est, per quem facta sunt omnia, sicut diuina auctoritas ueritasque monstrauit, uerus philosophus est amator Dei. Sed quia res ipsa, cuius hoc nomen est, non est in omnibus, qui hoc nomine gloriantur neque enim continuo uerae sapientiae sunt amatores quicumque appellantur philosophi: profecto ex omnibus, quorum sententias ex litteris nosse potuimus, eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Neque enim hoc opere omnes
Abbreviated transcription (Latin):
De regło in quo captuutatis obreligionem ⁊̃ spõte
tolłandum extat exemplum ꝙ tamẽ illideos
celenti prodesse non pocuit
est captiuitas. contaminari potuerit iurtus
animi sũ uoluntatis assensu xuii.

Expanded text:
De Regulo, in quo captiuitatis ob religionem etiam sponte tolerandae extat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuitptiuitas, contaminari potuerit uirtus animi sine uoluntatis adsensu.
Abbreviated transcription (Latin):
e gͥ causa tot selectos deos ad hec oꝑa
minima compialit uͥ auitum no ⁊ sen¬
tino quos fama obscura recondit. in huura
munificencie puicione suꝑent᷑. Confert enĩ
selectus ianꝰ aditum ⁊ quasi ianitam semine
confert selectus saturntes semen ip̃m con¬
fert selectus liber emsdem seminis emissio¬
nem uitis confert hoc idẽ lib̾a que ceres
sc nenꝰ eit femines confert selecta uino. ⁊¬
subia ac deapr aunstum. est. Qiam uio ꝑ incioie
ił a ciatu uere dumnitatis aliene ale lict̾e
iudicate sunt huic intelligt potest. quod eas
maluit senatus incendere quas pompilius
occiatauit: quam timere quod tuuit. qui hoc
audere non potuit. Qui gͦ uitam nec modõ¬
uult habere piam: talibits sacris querat
et̾nam. Qui autem cum malignis demonilis
non uult habere societatem non suꝑsticionẽ
qua colunt᷑ noxiam ꝑtimescat. set ueram
religionem qua prodiuitut ⁊ iuncut᷑ ag¬

Expanded text:
 causa tot selectos deos ad haec opera minima conpulit, ubi a Vitumno et Sentino, quos fama obscura recondit, in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini; confert selectus Saturnus semen ipsum; confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem uiris; confert hoc idem Libera, quae Ceres seu Venus est, feminis; confert selecta Iuno, est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non uult habere societatem, non superstitionem, qua coluntur, noxiam pertimescat, sed ueram religionem, qua produntur et uincuntur, ag
Abbreviated transcription (Latin):
non ⁊ illud: an deos fas est. hõinibus feminis. mares
autem hominibus deabus misceri nefas: Dura uł
pocuis non credenda conditõ. ꝙ ex iure ueneris in
cõcubitu marti libuit: hoc in iuuire suo ip̃i ueneri
non licere. At utrumq firmatum est: auctoritate
romana. Neꝙenĩ minus credidit recenc ior cesar
auiã uenerẽ. quã patrẽ antiquior romulꝰ martẽ.
ego uo ista non credo. Nam ⁊ uir doctissimꝰ
eoꝵ uarro: falsa hec ẽẽ quamuis non audenterꝰ.
neqꝙ sidenterꝰ. pene tñ fatetur d utile ẽe tiuitatibꝰ

Expanded text:
non et illud? An deos fas est hominibus feminis, mares non et illud? An deos fas est hominibus feminis, mares autem homines deabus misceri nefas? Dura uel potius non credenda condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam patrem antiquior Romulus Martem. Ego uero ista non credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quamuis non audacter neque fidenter, paene tamen fate
Abbreviated transcription (Latin):
auctores enim doctoresꝙ pettatoꝵx eẽ assolẽt ñ ultores:
aAbem romam inqͥt salucuis sicuti ego ui¬
accepi. condidere atq habuere iinicio troiant.
qui aenea dulce profugi sedibus incertis uagabant᷑.
sigꝰ adulterium paridis uindicandum numinacen¬
suerunt. aut magis introianis aut terte in romanis¬
⁊̃ puniendum fuit. quia a eneemater ħ fecit. S qn
in illo illud flagicium oderant. qui in sua socia ue¬
nere non oderant. ut alia omutam ꝙcum anchesa
cõmiserat. ex quo eneam pepererat: anq illud fac¬
tum est in dignante menelao. illd̃ autem cõcedẽte
uulcano: Dn enim ut credo non zelant cõuues suas
usꝙ adeo: ut eas eciam cum hominibꝰ dignentur
habere conmunes. Irridere fabulas fortassis existi¬
mor nec grauiter ag̾e tanti ponderis causam. Nõg̾
credamus si placet eneam eẽ ueneris filium. Ecce
concedo sinec romulum martis si autem illud eur

Expanded text:
Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. \'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant ut alia omittam quod cum Anchise commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autem illud, quur
Abbreviated transcription (Latin):
credunt: erubescant calia colere numina. Si fabulis
non credunt: non obtendant troiana ꝓuiria. aut mi¬
rentur deos puiria punisse troiana: amasse romana
Uñ enim coniuratõ caciline in tanta tamquã corrup¬
ta. ciuitate habuit ⁊̃ eoꝵ grandemt copiam quos maneꝰ
atq linguia peruirio aut sanguine cuilialebat: Qͥd
enim aliud totiens senatores corrupti inudiciis to¬
ciens ppls in suffragiis uł inquibꝰ causis que ap̃eu
cautõnibtis agebantur. nisi eciam peierando p̾cabãt᷑:
Nam corruptissimis moub ad ħ mos uirandi serua¬
batur antiqus: non ut absceleribus metu religionis
proheberentur s ut peruiria quoꝙ scelerebus cet̾is ad¬
dicunt steterat illud imperium. cum a grecis ꝑte¬
ualentibus probentur uicti. troianis peierantibus
fingantur irati nec adulterio paridis ut rursus a qͥbꝰ¬
dam defenduntur. ut troiam desererent suctensuerũt.

Expanded text:
credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque sceleribus ceteris addicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
erunt. Illis quippe promisisse mercedem falsumq
uirasse pethibetur Mirorappollinem nominatũ
diuinatorem in tanto opificio laborasse: nescientem
ꝙ laomedon fuerat promissa negaturus. Quãquam
nec ip̃um neptunum patruũ eius frẽm iouis reg̾e
maris. decuit ignarum ẽẽ futuroꝵ. Nam huinc home¬
cit magnum aliꝙͥ diuinantẽ quom ⁊ nube rapuit
ut dicit ne abachille occideretur cuperetꝙ euertere
abimo ꝙ ap̃ iurgilium confitetur structa siuis maꝰ¬
mibuo puremenia trote nescientes gͥtanti dii nep¬
cunus ⁊ appolo laomedontem sibi negaturum es mete¬
dem. structotra mentum troianoꝵ grãtis ⁊ ingratis
suerunt. Utdeant negrauius sit tales deos crede. quã
diis talibus peierare. Hocemm nec ip̃e homertis facile
credidit quineptunũ quidem contra croianos. appolli¬
nem autem protroianis pugnantem facit cum illo
ꝑuirio ambos fabula narrer offensos. Siigitur fabuli

Expanded text:
erunt; illis quippe promisisse mercedem falsumque erunt; illis quippe promisisse mercedem falsumque jurasse perhibetur. Miror, Apollinem, nominatum divinatorem, in tanto opificio laborasse, nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quanquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futurorum. Nam hunc Homecit magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis
Abbreviated transcription (Latin):
quos alios quam istos deos mundus colebat. excepto
ino ppło̾ hebreo ⁊ quibusdam extra ip̃um ppłm ube¬
cumq grã diuina digni occultissimo atq di iustissi¬
mo iuditõ fuerunt: uerumne nimiũ longiuri
faciam: tacebo aliarum usq quiaꝙ genciũ mala
graussima. Ꝙ ad romam pertinet romanũꝙ impe¬
rium tantum eloquar. idẽ ad ip̃am ꝓp̾e ciuitatẽ. ⁊
quecumꝙ illi terrarum uł societate cõuuncte uel
conditõne subiecte sunt que sint ꝑpesse ante aduẽtũ
e cumiam ad eius quasi corpus rei publice ꝑtinẽt.
rimum ip̃a troia uł illiut unde origo .ii.¬
est ppłi romani neq enim pretereundũ aut
dissimulandum est. ꝙ ⁊ in pͥmo libro attigi. eosdem
habens deos et colens curagrecis uictum: captũ atq
deletum est. Pͥriamo inquiunt. sunt reddita laome¬
dontea paterna ꝑuria. Ergo uerũ ẽ ꝙ appolo atꝙ nep¬
tunus eidem laomedonti mercenartis oꝑibus serui¬

Expanded text:
quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo, et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia divina digni occultissimo atque justissimo Dei judicio fuerunt? Verum ne nimium longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanurium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate coniunctae uel condicione subiectae sunt, quae sint perpessae ante aduentum Christi, cum iam ad eius rimum ipsa Troja vel Ilium, unde origo est populi Romani neque enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro attigi Cap. 4, eosdem habens deos et colens, cur a Graecis victum, captum atque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna perjuria. Ergo verum est, quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servi
Abbreviated transcription (Latin):
Emsatis dictum arbitror de morun malis ⁊ aĩmo¬
rum que precipue cauenda sunt. nichil deos falsos
ppło conditori suo. quominus eoꝵ maloꝵ agere p̃me¬
retur subuenire curasse. s pocius ut maxime p̃me¬
returegisse. Nunc de illis malis uideo dicendum. que
sola isti ꝑpeti uolunt qualia sunt fames. moribus bel¬
lum. expoliatõ captiuitas. crucidatõ. ⁊ siqua similia
iam in p̾mo libro cõmemorauimus. Hec enim sola
mali deputant malaꝙ non faciunt malos. nec erubes¬
cunt inter bona que laudant tp̃imali eẽ qui laudãt.
Magisq stomachantur siuillam malam habeant
quam siuitam quasi hoc sit hominis maximũ bo¬
num habere bona omĩa pret̾ se ipsum: S neq talia.
mala que isti soli ita formidant. dii eoꝵ qñ ab eis lib̾e
colebantur. ne illis acciderent obstiterunt. Cũ enin
uarus perdiuersa tempibus ante aduentum redẽp̃¬
toris nr̃i innumerabilibus non nullis eciam incre¬
dibilibus cladibus genus contereretur humanum.

Expanded text:
satis dictum arbitror de morum malis et animorum, quae praecipue cavenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quominus eorum malorum aggere premeretur, subvenire curasse; sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis video dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames, morbus, bellum, exspoliatio, captivitas, trucidatio, et si qua similia jam in primo libro commemoravimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos, nec erubescunt inter bona quae laudant, ipsi mali esse qui laudant; magisque stomachantur, si villam malam habeant, quam si vitam: quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia, praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, dii eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent, obstiterunt. Cum enim variis per diversa loca temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum;
Abbreviated transcription (Latin):
Deoppinionibus uarronis qui reprobata ꝑsuãs¬
sione pplari licet ad noticiam ueri dei nõ ꝑuen̾it
unũ tam̃ dm̃ ẽẽ colendum censuerit: ꝯxix N¬
Obquam spẽciemutilitatis pͥncipes gencium
apud subiectos sͥ ppłos falĩaᷤᷤ eligiones uoluerũt
permanere .xxxiii.¬

Expanded text:
De opinionibus Varronis, qui reprobata persuasione populari, licet ad notitiam ueri Dei non pel\'uenerit, unum tamen Deum colendum esse censuerit. Quid Ob quam speciem utilitatis principes gentium aput \'subiectos sibi populos falsas religiones uoluerunt permanere. Dici
Abbreviated transcription (Latin):
institutione homĩs dicam uͥ
duarum quitatum qͣntum
ad iationalium mortalium
genus atimet apparebit
exortus sicut suꝑiore libro
appariusse in angelis iam
uidetur. prius in quedam de ip̃is angelis iudeo
ẽẽ dicenda quib demonsiret᷑ quantum a nobis
potest quam non inconueniens neq incongru¬
um dicat᷑ ẽẽ hom̃ib angłis q societas ut nõ
iiͣ. dite scilicet angłorum totidemq hominũ
set due potius cuutates hoc est societates et
merito ẽẽ dicant᷑ : una in bonis. alt̾a in malis.
pus q diuersis cum deus omnium sibstan¬
tiarum bonus auctor ⁊ conditor utrosq creau̾it
set uoluntatib ⁊ cupiditatib extitisse dubi¬
tare fas non est: dum alii constant̾ in ꝯmuni
potius delectati uelut suum bonum sibi ip̃i
ẽẽnt a superiore commiuni omnium heatifico
bono ad ꝓpria defluxerunt. ⁊ habentes elatio¬
nis fastum pro excellentissima et̾nitate. na¬
uitatis asticiam. pro certissima ueritate stu¬
Dei

Expanded text:
institutione hominis dicam, ubi duarum civitatum, quantum ad rationalium mortalium genus attinet, apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in Angelis jam videtur; prius mihi quaedam de ipsis Angelis video esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus Angelisque societas: ut non quatuor, duae scilicet Angelorum totidemque hominum, sed duae potius civitates, hoc est societates, merito esse dicantur; una in bonis, altera in malis, piisque diuersis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studi
Abbreviated transcription (Latin):
uina prebet᷑ auctoritas: Hec non ex nr̃a coniectura
probauimts s partim ex recenti memoria qr ⁊ ip̃i
uidimus talia actalibus numinibus exheb̾i partĩ
ex litteris eorum qui non tamquam in cõtumeliã s tãꝙͣ
in honorem deoꝵ suoꝵ ita conscͥpta posteris relinq̃rũt:
ita ut uirdoctissimus apd̾ eos uarro ⁊ grauissime
auctoritatis cum rerumhumanarũ atq diuin&ꝵ
disꝑtitos faceret libros. altos humanis alios diuinis
ꝓsua cuiꝰꝙ rei dignitate distribues non saltem ĩ rebꝰ
humanis s in rebus diuinis ludos scenicos poneret:
cumutiq si tantũmͦ boni ⁊ honesti homines ĩ ciuita.¬
te eeñt nec in rebus humanis ludi scentci ẽẽ debuissẽt:
Quod profecto non auctoritace sua fecit: s qm̃ eos ro¬
me natus ⁊ educatus in diuinis rebus inuenit. Et
qm̃ in fine primi libri que deincep̃s dicẽda eeñt bre¬
uiter posuimus. ⁊ exhiis quedam inditobꝰ cõsequẽtibꝰ

Expanded text:
uina praebetur auctoritas. Haec non ex nostra coniectura uina praebetur auctoritas. Haec non ex nostra coniectura probauimus, sed partim ex recenti memoria, quia et ipsi uidimus talia ac talibus numinibus exhiberi, partim ex litteris eorum, qui non tamquam in contumeliam, sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt, ita ut uir doctissimus aput eos Varro et grauissimae auctoritatis, cum rerum humanarum adque diuinarum dispertitos faceret libros, alios humanis, alios diuinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis, sed in rebus diuinis ludocum utique, si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent, nec in rebus humanis ludi scenici esse debuissent. Quod profecto non auctoritate sua fecit, sed quoniam eos Romae natus et educatus in diuinis rebus inuenit. Et quoniam in fine primi libri, quae deinceps dicenda essent, breuiter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus
Abbreviated transcription (Latin):
est salubris ⁊ uora religio: Et qm̃cum sic t̃ in eis uul¬
gus indoctum uelut doctoꝵ auctoritate modiũ nr̃m
grauius irritantur: existimantibus inꝑeritis ea que
suis cemporibus insolite acciderunt ꝑalia retro temꝑa
accid̾e non solere eoꝵq oppinionem ⁊ hiis qui eam fal¬
sam eẽ nouerunt ut adu̾sum nos iusta murmura.
habere uideantur: sue sciencie dissimulatõne firmã¬
tibus delibris quos auctores eoꝵ ad cognoscendam
preteritoꝵ temporum historiam memorie manda.¬
uerunt longealiter eẽ quam putant demõstrãdum
fuit ⁊ simul docendum deos falsos quos ul palam
colebant uł occulte adhuc colunt eos ẽẽ inmũdissimos
sp̃c ⁊ malignissimos ac fallacissimos demones usq ado.
ut aut ueris aut fictis ⁊̃ suis tamencͥminibus delec¬
tentur que dͥ scelebrari ꝑ suafesta uoluerũt: lita ꝑ¬
petrandis dampnabilibus factis humana reuocari
non possit infirmitas dum ad hec imitanda uelut di¬

Expanded text:
est salubris et uera religio. Et quoniam, cum sit in eis etiam uulgus indoctum, uelut doctorum auctoritate in odium nostrum grauius inritantur, existimantibus inperitis ea, quae suis temporibus insolite acciderint, per alia retro tempora accidere non solere, eorumque opinionem etiam his, qui eam falsam esse nouerunt, ut aduersum nos iusta murmura habere uideantur, suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris, quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandauerunt, longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos, quos uel palam colebant uel occulte adhuc colunt, eos esse inmundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones, usque adeo, ut aut ueris aut fictis etiam, suis tamen criminibus delectentur, quae sibi celebrari per sua festa uoluerunt, ut a perpetrandis damnabilibus factis humana reuocari non possit infirmitas, dum ad haec imitanda uelut di
Abbreviated transcription (Latin):
Queom̃ia proculdubio nob̾ tribuerent. si iam icel
uł clareret nr̃a religio: uł ita eos a sacris sacrilegͥis
phiberet. Hec insecło ⁊ terciolibro satis quantum
existimo absoluimus. in scd̾o agẽtes de mał morũ
que mala uł sola uel maxima. deputanda sunt:
intercio autem dehiis mał que stulti sola ꝑpeti exhor¬
rent corporis iudelicet externarumq rerum que
plerumq paciunt᷑ ⁊ boni : Illa uero mala nõ dico
pacienter s libenter habent quibus ip̃i fuint mali
⁊ que pauca dixi de sola ip̃a ciuitate atꝙ eius imꝑio:
necinde omia usꝙ ad cesarem auguistĩ. Suid sicõ¬
de codicib eoum prohibetur. quema dmos hrc
fuerit tanto ante ꝓpħ̾atum: ne forte cum lege¬
retur tuntĩs a nobis putaret᷑ ẽẽ confictum
Iam quod sequitur in uolumine seq̃nti udend̾
est. ⁊ hic dandus hiccus prolixitatis modies.

Expanded text:
 si iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si code codicibus eorum probetur, quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum; ne forte, cum legeretur in nostris, a nobis putaretur esse confictum. Iam quod sequitur in uolumine sequenti uidendum est, et hic dandus huius prolixitatis modus.
Abbreviated transcription (Latin):
Romiseramus gͦ quedam nos eẽ dicturos ad¬
uersus eos qui romane rei publite clades in
regionem nrãm refert̃. ⁊ cõmemoraturos q̃cumq
⁊ quantacũq occurre potuissent uł satis eẽ uid̾ent᷑:
mala que illa cuuitas ꝑtulit uł ad eiꝰ imꝑiũ prouĩcie

Expanded text:
romiseramus ergo quaedam nos esse dicturos aduersus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent uel satis esse uiderentur mala, quae illa ciuitas pertulit uel ad e
Abbreviated transcription (Latin):
Eciutace dei dicere exorsus.
prius respondendũ putaut
eius inimicis qui terrena gau¬
dia consetantes rebusq fuga¬
cibus in hiantes qͥcꝙ in eis tris¬
te miscd̾a pocius admonẽtis
d̃i quã punientis seueritate
pasuintur beligioiu increpitant xp̃ane que tina

Expanded text:
ciuitate Dei dicere exorsus prius respondendum putaui eius inimicis, qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes, quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis seueritate patiuntur, religioni increpitant Christia
Abbreviated transcription (Latin):
uelut int̾posito corporalium locorum int̾¬
uallo. Multum enim simulta sunt talta uisa
corꝑib. set loquitur ipsa ueritate: siquis
sit idoneus ad audiendu mente non cor¬
pore. Ad illud enum hom̃is ita loquit᷑. quod
in homine cet̾is quib homo constat ẽ meltꝰ
⁊ quo ip̃e deus solus est melior. Cum enm
homo rectissime intelligat᷑. uł si hoc non po¬
test saltem credatur factus ad ymaginẽ
dei: profecto ea sui ꝑte eit ꝓpinquior suꝑio¬
ri deo: qua superat inferiores suas quas
eciam cũ pecorib cõmunes habet .iii.
Et qr ip̃a mens cui ratio ⁊ intelligẽtia
de duab istis diuersis uit̾ se atq contrariis socie¬
tatibus angłoꝵ in quibi scinit quedam exordia
duarum eniam in reb humanis cuutatum. de
quib deinceps dicere militut qͣntum satis esse
uisum est disputauimus hunc quoq librum

Expanded text:
uelut interposito corporalium locorum interuelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius, et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rectissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum
Abbreviated transcription (Latin):
modo diximus inuicemq ꝑmixtas exortu ⁊ ex¬
cursu ⁊ debitis finib: quantum ualuero dis¬
putare eius ip̃us domini. ⁊ regis nr̃e ubiq
opitulatione fretus aggrediar. pͥmumq
dicam quemad modum exordia duarum uta¬
rum cuutatum in angelorum diu̾sitate pre¬
rarum. uniu̾sam creaturam corporeã
⁊ incorpoream consideratã. comꝑtamq nuta¬
bilem intentione mentis excedere. atq ad in¬
cominutabilem dei sud stantiam ꝑuenirem:¬
⁊ illic discere ex ip̃o quod cunatam natiuam
que non est quod ip̃e: non fecit nisi ip̃e. Sic
enim deus cum homine non ꝑ aliqͣm creatu¬
ram loquitur corporalem corporalib q in¬
strepens aurib ut inter sonanten ⁊ audi¬
entem aerea spacia uerberentur. neq per
eiusmodi spũalem q̃ corporum similitudi¬
nib figurat᷑. sicut in sompnis uel quo alio
tali modo nam ⁊ sic uelut corporis aurib
loquit᷑. quia uelut per corpus loquit᷑. et

Expanded text:
modo diximus inuicemque permixtas, exortu et exmodo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in angelorum diuersitate prrarum uniuersam creaturam corpoream et incorpoream consideratam conpertamque mutabilem intentione mentis excedere adque ad incommutabilem Dei substantiam peruenire et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam, quae non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem, corporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et