comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
contradicunt. Misit autẽ seruũ suum
hora cȩnae dicere inuitatis ut uenirent.
Quid hora caenȩ nsi sinis est mundi: In
quo nimirũ nos sumꝰ. sicut ĩãdudum
paulus testat᷑ dicens. Nos sumꝰ in
quos fines scłoꝵ deuenerunt. Si
ergo hora iã cęnde est cũ uocamur:
quia nihil est quod restat: eo debemus
ꝑtimescere. ne tempꝰ grãe qđ presto
est pereat. Idcirco autẽ hoc coninuiũ
dĩ non prandiũ sed cęna nominatur.
quia post prandiũ cęna restat. post
çȩnã uero conuuuium nullũ restat. Et
quia ȩternũ dĩ conunuñ nobis in
extremo prȩparabit᷑ : rectũ suit ut
hoc non prandiũ sed cȩna uocaretur
S ed quis per hunc seruũ qui a patrefa¬
milias ad inuitandũ mittitur. insi
prȩdicatorũ ordo signatur : De quo
uidelicet ordine quamuis adhuc
indigni existimꝰ. quamuis peccatori
in istis diebus sumus. Et cũ de ȩdifi¬
catione ur̃a uobis aliquid loquor:
hoc est quod ago. Seruus enim sum
sũmi patris familias: cũ uos admoneo

Expanded text:
Sequitur: Misit autem servum suum hora coenae dicere invitatis ut venirent. Quid hora coenae, nisi finis est mundi? In quo nimirum nos sumus, sicut jam dudum Paulus testatur, dicens: Nos sumus in quos fines saeculorum devenerunt . Si ergo jam hora coenae est cum vocamur, quia nihil est quod restat, eo debemus pertimescere ne tempus gratiae quod praesto est pereat. Idcirco autem hoc convivium Dei non prandium, sed coena vocatur, quia post prandium coena restat, post coenam vero convivium nullum restat. Et quia aeternum Dei convivium nobis in extremo praeparabitur, rectum fuit ut hoc non prandium, sed coena vocaretur. Sed quis per hunc servum, qui a patrefamilias ad invitandum mittitur, nisi praedicatorum ordo designatur? De quo videlicet ordine quamvis adhuc indigni existimus, quamvis peccatorum in istis diebus sumus, et cum de aedificatione vestra aliquid vobis loquor, hoc est quod ago, servus enim sum summi patrisfamilias. Cum vos admoneo
Abbreviated transcription (Latin):
discrepant. dũ dicit eo ꝓbare illa.
quia uidelicet aliquando ꝑtinere
ꝓbatio ad curiositatẽ solet. Sed
notandũ quod & is qui propt̃ullam
& is qui propt̾ ꝓbanda iuga boum
a cena sui inuitatoris excusat. humi¬
litatis uerba ꝑmiscet dicens. rogo te
habe me excusatũ. Dum enin d̾icit
rogo & tam̃ uenire contẽpnit. humi¬
litas sonat in uoce. suꝑbia in actione
Et ecce hoc diudicat prauus quisq
cũ audit. nectamen ea quȩ iudicat
agere desistit. Nam dũ ciulibet
per uerse agenti dicimus. conuertere.
đm sequere᷑. mundũ relinque. ubi
hunc nisi ad dnicam cęnã uocamꝰ:
Sed cũ respondet ora pro me quia
peccator sum. hoc facere non possũ:
quid aliud agit. nisi & rogat et
excusat: Dicens namq peccator sũ
humilitatẽ insinuat. Subiungens
autẽ conuerti non possũ: superbiã
demonstrat Rogando igit᷑ excusat.

Expanded text:
discrepant dum dicit: Eo probare illa, discrepant dum dicit: Eo probare illa, quia videlicet aliquando pertinere probatio ad curiositatem solet. Sed notandum est quod et is qui propter villam et is qui propter probanda juga boum a coena sui invitatoris excusat, humilitatis verba permiscet, dicens: Rogo te, habe me excusatum. Dum enim dicit Rogo te, et tamen venire contemnit, humilitas sonat in voce, superbia in actione. Et ecce haec dijudicat pravus quisque cum audit, nec tamen ea quae dijudicat agere desistit. Nam dum cuilibet perverse agenti dicimus Convertere, Deum sequere, mundum relinque, ubi hunc nisi ad Dominicam coenam vocamus? Sed cum respondet: Ora pro me, quia peccator sum, hoc facere non possum, quid aliud agit, nisi et rogat et excusat? Dicens namque: Peccator sum, humilitatem insinuat; subjungens autem: Converti non possum, superbiam demonstra
Abbreviated transcription (Latin):
cogitat propter substantiã. Alt̃ dixit
uga boũ emi quinq & eo ꝓbare illa
Rogo te habe me excusatũ. Quid in
quinq iugis boum nisi quinq corporis
sensus accipimꝰ: Qui recte quoq uiga
uocati sunt. quia in utroq sexu gemi¬
nant᷑. Qui uidelicet corporales sensus
quia interna cõprehendere nesciunt.
sed sola exteriora cognoscunt. & dese¬
rentes intima ea quę extra sunt tangt̃
recte per cos curiositas designat᷑. quãce
dũ alienã quęrit uitã discutere: semꝑ
sua intima nesciens studet exteriora
cogitare Graue nãq curiositatis est
uitium. quȩ dũ cuiuslibet mentem
Ad inuestigandã uitã proximi exte¬
rius ducit. semꝑ ei sua intima abscon¬
dit. ut aliena sciens se nesciat. et
curiosi animꝰ quanto peritꝰ fuerit
alieni meriti: tanto fiat ignarus sui
Propter hoc nãq & de eisdem quinq
quinq et eo ꝓbare illa. rogo te habe
me excusatum Ipsa enĩ excusantis
uerba a uitu sui signisicatione non

Expanded text:
itat propter substantiam. Alter dixit: Juga boum emi quinque, et eo probare illa; rogo te, habe me excusatum. Quid in quinque jugis boum nisi quinque corporis sensus accipimus? Qui recte quoque juga vocati sunt, quia in utroque sexu geminantur. Qui videlicet corporales sensus, quia interna comprehendere nesciunt, sed sola exteriora cognoscunt, et, deserentes intima, ea quae extra sunt tangunt, recte per eos curiositas designatur. Quae dum alienam quaerit vitam discutere, semper sua intima nesciens, studet exteriora cogitare. Grave namque curiositatis est vitium, quae dum cujuslibet mentem ad investigandam vitam proximi exterius ducit, semper ei sua intima abscondit, ut aliena sciens, se nesciat, et curiosi animus quanto peritus fuerit alieni meriti, tanto fiat ignarus sui. Propter hoc namque et de eisdem quinque probare illa; rogo te, habe me excusatum. Ipsa enim excusantis verba a vitii sui significatione non
Abbreviated transcription (Latin):
cipit qui displicebat. & is cuius nobis
amara suerant prȩcepta repente dul¬
cescit in memoria. & peccatrix anima
quȩ adultera conata est esse nectam̃
aꝑto opere potuit. decernit esse si¬
delis coniunr. Qui ergo huiꝰ mundi
aduersitatibus fracti ad dĩ amorem
redeunt. atq a pręsentis uitȩ deside¬
rus corrigunt᷑. quid isti fr̃s km̃i nisi
cõpelluntur ut intrent: Sed ualde
est tremenda sententia quę protinus
subinfert᷑ Intenta hanc cordis aure
ꝑcipite fr̃s & domini mei. Inquantũ
peccatores fr̃s mei. inquantũ iusti
domini mei. Intenta hanc aure ꝑcipite
ut tanto eã minus sentiatis in examme
quanto nunc andistis formidolosius
in prȩdicatione. Ait enĩ. Dico autem
uobis. quod nemo uirorum illorum

Expanded text:
cipit qui displicebat; et is cujus nobis cipit qui displicebat; et is cujus nobis amara fuerant praecepta repente dulcescit in memoria; et peccatrix anima quae adultera conata est esse, nec tamen aperto opere potuit, decernit esse fidelis conjux. Qui ergo hujus mundi adversitatibus fracti ad Dei amorem redeunt, atque a praesentis vitae desideriis corriguntur, quid isti, fratres mei, nisi compelluntur ut intrent? 10. Sed valde est tremenda sententia quae protinus subinfertur. Intenta hanc cordis aure percipite, fratres et domini mei: in quantum peccatores, fratres mei; in quantum justi, domini mei. Intenta hanc aure percipite, ut tanto eam minus sentiatis in examine, quanto nunc auditis formidolosius in praedicatione. Ait enim: Dico autem vobis quod nemo viro
Abbreviated transcription (Latin):
male cupimꝰ dolorũ punctiones
inuenimꝰ Et sepiam eam maceria
& semitas suas non inueniet. Uiae
enĩ nr̃ȩ maceria sepiunt᷑. cũ desiderus
nris durȩ in hoc mundo obiectiones
resistunt Et semitas nr̃as inuenire
non possumꝰ. quia hoc qđ male quęri¬
mus adipisci prohibem᷑. Et sequetur
amatores suos & non apprehend& eoᷤᷤ
quęret & non inueniet eos. quia ma¬
lignos sp̃s quib se indesideriis sius
anima subdidit. ad desideriorũ suorũ
effectũ minime cõprehendit. Sed de
hac salubri aduersitate quanta utilitas
nascat᷑ adiungit cũ subditur. Et dicit.
uadã & reuertar ad uirũ meũ priorẽ
quia bene mͥ erat tunc magis quam
nunc Postquã ergo uias suas spinis septaᷤᷤ
inuenit postquã amatores suos appre¬
hendere non nalet: ad amorem uiri
prioris redit. quia plerũq postquam
in hoc mundo non possumus obtinere
qđ uolumꝰ. postquã in terrenis deside¬
rus de impossibilitate lassam᷑ : tunc ad
mentẽ dm reducimꝰ. tunc placere in¬

Expanded text:
cupimus, dolorum punctiones invenimus. Et sepiam eas maceria et semitas suas non inveniet. Viae enim nostrae maceria sepiuntur, cum desideriis nostris durae in hoc mundo objectiones resistunt. Et semitas nostras invenire non possumus, quia hoc quod male quaerimus, adipisci prohibemur. Et sequetur amatores suos, et non apprehendet eos; quaeret et non inveniet eos; quia malignos spiritus, quibus se in desideriis suis anima subdidit, ad desideriorum suorum effectum minime comprehendit. Sed de hac salubri adversitate quanta utilitas nascatur, adjungit cum subditur, Et dicet: Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc. Postquam ergo vias suas spinis septas invenit, postquam amatores suos apprehendere non valet, ad amorem viri prioris redit, quia plerumque postquam in hoc mundo non possumus obtinere quae volumus, postquam in terrenis desideriis de impossibilitate lassamur, tunc ad mentem Deum reducimus, tunc placere in
Abbreviated transcription (Latin):
nuisi uoluptas carnis accipit᷑: Nam
quamuis bonũ sit coniugiũ atq ad
ꝓpagandã sobolem ꝓuidentia diuina
constitutũ: nonnulli tamen non ꝑ
hoc fecunditatẽ prolis sed desideria
expetunt uoluptatis. Et idcirco per
rem iustã significari potest non
incongrue res iniusta. Ad cęnã ergo
uos ȩterni conuiui summꝰ pat̾fami¬
lias inuitat. sed dũ alius auaritiȩ.
alius curiositati. alius uoluptati
carnis est deditꝰ : nimirum reprobi
simul om̃s excusant. Dum hunc
terrena cura occupat. illũ alieni
actus sagax cogitatio deuastat:
alterius etiã mentem uoluptas
carnis inquinat : fastidiosus quisq
ad ȩternȩ uitae ępulas non festinat

Expanded text:
cipitur? Nam quamvis bonum sit conjugium, atque ad propagandam sobolem providentia divina constitutum, nonnulli tamen non per hoc fecunditatem prolis, sed desideria expetunt voluptatis, et idcirco per rem justam significari potest non incongrue res injusta. Ad coenam ergo vos aeterni convivii summus paterfamilias invitat; sed dum alius avaritiae, alius curiositati, alius voluptati carnis est deditus, nimirum reprobi simul omnes excusant. Dum hunc terrena cura occupat, illum alieni actus sagax cogitatio devastat, alterius etiam mentem voluptas carnalis inquinat, fastidiosus quisque ad aeternae vitae epulas non festinat
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃m repellere debeamꝰ inuitat Nã¬
fr̃s km̃i homo quidã fecit caenam
magnã. & uocauit multos Quis
iste homo est. nisi ille de quo per
prophetã dicit᷑. & homo est. et
quis cognoscit eũ: Qui fecit cęnã

Expanded text:
nostrum repellere debeamus invitat. Ainostrum repellere debeamus invitat. Ait namque: Homo quidum fecit caenam magnam, et vocavit multos. Quis est iste homo, nisi ille de quo per Prophetam dicitur: Et homo est, et quis
Abbreviated transcription (Latin):
dicat Suauitatẽ eius non cognoscitis.
si hanc minime gustatis. Sed cibum
uitȩ ex palato cordis tangite. ut
ꝓbantes eius dulcedinẽ amare ualeatsᷤ
Sas autẽ homo delitias tinc amisit. cũ
in paradiso peccauit. Cxtra exut. s
a cibo aeternȩ dulcedinis clausit. Unde
nos quoq nati in huius peregrinationiꝰ
erũna huc fastidiosi iam uenimus.
nescimꝰ quid desiderare debeamus
Tanto se amplius fastidu nr̃i morbus
exaggerat. quantomagis ab escis illius
dulcedinis animꝰ elongat. Et eo iam
internas delicias non appetit. quo eaᷤ
comedere diu longeq desuenit
Fastidio ergo nr̃o tabescimͦ & longa
inedię peste fatigam᷑. Et quia gus¬
tare intus nolumus paratã dulce¬
dinem: amamꝰ foris miseri famem
nram Sed suꝑna iã nos pietas nec
descrentes se deserit. Contẽptas enĩ
illas delicias ad memoriae nr̃e oculos
reuocat: easq nobis ꝓponit In ꝓmissione
torporẽ excutit. atq ut fastidium

Expanded text:
dicat: Suavitatem ejus non cognoscitis, dicat: Suavitatem ejus non cognoscitis, si hanc minime gustatis. Sed cibum vitae ex palato cordis tangite, ut probantes ejus dulcedinem amare valeatis. Has autem homo delicias tunc amisit, cum in paradiso peccavit ; extra exiit, cum os a cibo aeternae dulcedinis clausit. Unde nos quoque nati in hujus peregrinationis aerumna, huc fastidiosi jam venimus, 1619 nec scimus quid desiderare debeamus; tantoque se amplius fastidii nostri morbus exaggerat, quanto magis ab esu illius dulcedinis animus elongat; et eo jam internas delicias non appetit, quo eas comedere diu longeque desuevit. Fastidio ergo nostro tabescimus, et longa inediae peste fatigamur. Et quia gustare intus nolumus paratam dulcedinem, amamus foris miseri famem nostram. Sed superna nos pietas nec deserentes se deserit. 2. Contemptas enim illas delicias ad memoriae nostrae oculos revocat, easque nobis proponit; in promissione torporem excutit, atque ut fastidium
Abbreviated transcription (Latin):
fr̃s km̃i int̾ deliciai corporis &
cordis solet. qđ corporales
delitiȩ cũ non habent᷑ graue in se
desiderium accendunt. cum uͦ habitae
edunt᷑: comedentẽ ꝓtinus in fastidium
per sacietatẽ uertunt. At contra sp̃uales
delitiȩ cum non habent᷑ in fastidio sunt
cũ uero habent᷑ in desiderio. tantoq a
comedente. amplius esuriunt᷑. quanto et
ab esuriente amplius comedunt᷑. In illis
appetit᷑ placet. experientia displicet. in
istis appetitus uilis est. & experientia ma¬
gis placet. In illis appetitꝰ saturitatem.
saturitas fastidiũ generat. in istis autem
appetit᷑ saturitatem. saturitas appetitũ
parit Augent enim spũales delicie desi¬
deriũ in mente dũ satiant. quia quan¬
tomagis earũ sapor percipitur : eo
amplius cognoscit᷑ quod auidiũ amet᷑
Et idcircoͣ habitȩ amari non possunt.
quia earũ sapor ignorat᷑. Quis enim
amare ualeat qđ ignorat: Proinde
psalmista nos admonẽt dicens Gustate
& uidete qm̃ suauis est dñs. Acsi aꝑte

Expanded text:
arissimi, inter delicias corporis et cordis solet, quod corporales deliciae cum non habentur grave in se desiderium accendunt, cum vero habitae eduntur comedentem protinus in fastidium per satietatem vertunt. At contra spiritales deliciae cum non habentur in fastidio sunt, cum vero habentur in desiderio; tantoque a comedente amplius esuriuntur, quanto et ab esuriente amplius comeduntur. In illis appetitus placet, experientia displicet: in istis appetitus vilis est, et experientia magis placet. In illis appetitus saturitatem, saturitas fastidium generat; in istis autem appetitus saturitatem, saturitas appetitum parit. Augent enim spiritales deliciae desiderium in mente, dum satiant, quia quanto magis earum sapor percipitur, eo amplius cognoscitur quod avidius ametur. Et idcirco non habitae amari non possunt, quia earum sapor ignoratur. Quis enim amare valeat quod ignorat? Proinde Psalmista nos admonet, dicens: Gustate, et videte quoniam suavis est Dominus . Ac si aperte
Abbreviated transcription (Latin):
& in mundi dolore uident. quia nihil
confidere de eiꝰ uoluptate debuerunt
seq ipsos in suis desideriis reprehendenteᷤᷤ
addm̃ corda conuertunt. De his quippe
dñs ꝑ prophetã dicit. Ecce ego sepiam
uiam tuã spinis & sepiam eã maceria.
& semitas suas non inueniet. & sequet᷑

Expanded text:
et in mundi dolore vident quia nihil et in mundi dolore vident quia nihil confidere de ejus voluptate debuerunt, seque ipsos in suis desideriis reprehendentes, ad Deum corda convertunt. De his quippe Dominus per Prophetam dicit: Ecce ego sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria, et semitas
Abbreviated transcription (Latin):
sequunt᷑. Ulocant᷑ & ueniunt. qui
acceptã intellectus grãm operando ꝑfi¬
cunt. Quidã uero sic uocant᷑. ut etiã
cõpellantur. Nam sunt non nulli qui
bona facienda intelligunt. sed haec
facere desistunt. Uident quȩ agere
debeant. sed hȩc ex desiderio non se
contingit. ut eos in carnalib desiderus
suis mundi huiꝰ aduersitas feriat. ap¬
prehendere temporalẽ gl̃am conentur
& nequeant. Et du per alta pelagi
quasi ad grandiores curas huius scłi
nauigare ꝓponunt : semꝑ aduersis
flatibus ad deiectionis suę littora repel¬
lantur. Cumq se frangi in desideriis
suis aduersante mundo conspiciunt: qͥd
de se auctori suo debeant cõmemorant᷑.
ita ut ad cũ erubesrentes redeant. quẽ¬
suꝑbientes ꝓ mundi amore deserebant
Sepe nãq nonnulli ad temporalẽ głant
ꝓficere uolentes aut longa ȩgritudine
tabescunt. aut afflicti iniurus c̃cidunt.
aut ꝑcussi grauib dãpnis affliguntur

Expanded text:
sequuntur; vocantur et veniunt qui sequuntur; vocantur et veniunt qui acceptam intellectus gratiam operando perficiunt; quidam vero sic vocantur, ut etiam compellantur. Nam sunt nonnulli qui bona facienda intelligunt, sed haec facere desistunt; vident quae agere debeant, sed haec ex desiderio non seqmus, contingit ut eos in carnalibus desideriis suis mundi hujus adversitas feriat; apprehendere temporalem gloriam conentur, et nequeant; et dum per alta pelagi quasi ad grandiores curas hujus saeculi navigare proponunt, semper adversis flatibus ad dejectionis suae littora repellantur. Cumque se frangi in desideriis suis, adversante mundo, conspiciunt, quid de se auctori suo debeant commemorantur, ita ut ad eum erubessuperbientes pro mundi amore deserebant. Saepe namque nonnulli ad temporalem gloriam proficere volentes, aut longa aegritudine tabescunt, aut afflicti injuriis concidunt, aut percussi gravibus damnis affliguntur,
Abbreviated transcription (Latin):
mea. Cũ de uicis & plateis ad cęnam
quosdã dns mintat : illũ uidelic& popłm
designat. qui tenere legẽ sub urbana
conuersatione noueratꝰ. Cum uero
conuiuas suos colligi ex uiis & sepibus
precipit : nimirũ agrestẽ populum
colligere idest gentilem quęrit De cuiꝰ
significatione per psalmistam dicitur
Tunc exultabunt om̃a ligna siluarum
ante faciem dni qm̃ uenit. Ligna enĩ
siluȩ gentes uocatȩ sunt. quia infide¬
litate sua tortȩ & infructuosȩ semper
fuerunt. Qui ergo ex illo agresti usu
conuersi sunt ad cenã dnicam: quasi
ex sepibus uenerunt. Notandũ uero
qđ in hac inuitatione tertia non dicit᷑.
iuita. sed cõpelle intrare. Alii enim
uocant᷑. & uenire. contẽpnunt. alii
uocant᷑ & ueniunt Alii autẽ nequaquã
dicit᷑ quia uocant᷑. sed cõpelluntur ut
intrent. Uocant᷑ & uenire contẽpnunt.
qui donũ quidẽ intellectus accipiunt.
sed eumdẽ intellectũ operibus non

Expanded text:
mea. Cum de vicis et plateis ad coenam mea. Cum de vicis et plateis ad coenam quosdam Dominus invitat, illum videlicet populum designat qui tenere legem sub urbana conversatione noverat; cum vero convivas suos colligi ex viis et sepibus praecipit, nimirum agrestem populum colligere, id est gentilem, quaerit, de cujus significatione per Psalmistam dicitur: Tunc exsultabunt omnia ligna silvarum ante faciem Domini, quoniam venit . Ligna enim silvae gentes vocatae sunt, quia in infidelitate sua tortae et infructuosae semper fuerunt. Qui ergo ex illo agresti usu conversi sunt, ad coenam dominicam quasi ex sepibus venerunt. 9. Notandum vero est quod in hac invitatione tertia non dicitur Invita, sed Compelle intrare. Alii enim vocantur, et venire contemnunt; alii vocantur et veniunt; alii autem nequaquam dicitur quia vocantur, sed compelluntur ut intrent. Vocantur et venire contemnunt qui donum quidem intellectus accipiunt, sed eumdem intellectum operibus non
Abbreviated transcription (Latin):
duces sibi inuia eligit. dũ suos etiam
prȩdicatores facit. Dum enim xp̃m
peccatorũ cordib inferunt: quasi da¬
uid suꝑ hostes ducunt. Qui c̃uiuanteᷤᷤ
amalechitas quasi dauid gladio feriunt.
quia suꝑbos quosq qui se in mundo
despererant: dñi uirtute prosternunt
Puer ergo egyptius qui in uia reman¬
serat amalechitas int̾ficit. qͥa plerumq
ipsi mentes seculariũ predicando supe¬
rant. qui prius cũ saccularib in hunc
mundũ currere non ualebant. Sed
eductis ad cȩnã pauperib quid puer
subiungat audiamꝰ : Domine. factũ est
qđ imperasti. & adhuc locus est. Multi
tales ad cenã dnicam ex iudȩa collecti
sunt. sed multitudo quȩ ex ifrahelitico
popło credidit. locũ superni conuiuii
non impleuit: Intrauit iã frequentia
iudȩꝙ. sed adhuc locus uacat in regno
ubi suscipi debeat numerositas gentiũ
Unde & eidẽ seruo dicit᷑. Exi in uias et
sepes & cõpelle intrare. ut impleat᷑ domꝰ

Expanded text:
duces sibi in via eligit, dum suos etiam duces sibi in via eligit, dum suos etiam praedicatores facit. Dum enim Christum peccatorum cordibus inferunt, quasi David super hostes ducunt. Qui convivantes Amalecitas velut David gladio feriunt, quia 1623 superbos quosque qui se in mundo despexerant Domini virtute prosternunt. Puer ergo Aegyptius qui in via remanserat Amalecitas interficit, quia plerumque ipsi mentes saecularium praedicando superant, qui prius cum saecularibus in hoc mundo currere non valebant. 8. Sed, deductis ad coenam pauperibus, quid puer subjungat audiamus: Domine, factum est ut imperasti, et adhuc locus est. Multi tales ad coenam dominicam ex Judaea collecti sunt, sed multitudo quae ex Israelitico populo credidit locum superni convivii non implevit. Intravit jam frequentia Judaeorum, sed adhuc locus vacat in regno, ubi suscipi debeat numerositas gentium. Unde et eidem servo dicitur: Exi in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur domus
Abbreviated transcription (Latin):
in uia. fame sitiq aruit. Quem tam̃
cdauid inuenit. ei cibũ potũq prebuit
qui ilico conualescens dux dauid factuᷤᷤ
est. Conuiuantes amalechitas reppe¬
rit & eos qui se debilẽ reliquerant
cũ magna fortitudine prostrauit
Amalłchitȩ quippe popłs lambens
nisi mentes seculariũ designantur:
Quȩ terrena cuncta ambiendo quasi
lambunt. dũ solis temporalibus
delectant᷑. Quasi enĩ popłs lambenᷤ
predã facit. dũ terrena diligentes
lucra de alienis dãpnis exaggerant
Sed puer egyptius eger in uia relin¬
quit᷑. quia peccator quisq dum insit¬
mari ab huius mundi statu cęperit.
mox secularibus mentib in despectum
uenit Quẽ tamen dauid inuenit.
eiq cibũ & potũ prębet. quia manu
fortis dñs abiecta mundi non despicit.¬
& eos plerũq qui sequi mundũ minime
ualentes quasi in uia remanent. ad
amoris sui grãm conuertit. eisq uerbi
sui cibũ potũq porrigit. & quasi

Expanded text:
in via, et fame sitique aruit. Quem tamen in via, et fame sitique aruit. Quem tamen David invenit, ei cibum potumque praebuit; qui illico convalescens dux David factus est. Convivantes Amalecitas reperit, et eos qui se debilem reliquerant cum magna fortitudine prostravit. Amalecitnisi mentes saecularium designantur? Quae terrena cuncta ambiendo quasi lambunt, dum solis temporalibus delectantur. Quasi enim populus lambens praedam facit, dum terrena diligentes, lucra de alienis damnis eSed puer Aegyptius aeger in via relinquitur, quia peccator quisque dum infirmari ab hujus mundi statu coeperit, mox saecularibus mentibus in despectum venit. Quem tamen David invenit, eique cibum et potum praebet, quia manu fortis Dominus abjecta mundi non despicit, et plerumque eos qui, sequi mundum minime valentes, quasi in via remanent ad amoris sui gratiam convertit, eisque verbi sui cibum potumque porrigit; et quasi
Abbreviated transcription (Latin):
tiam suadebat. Hic peccata donabat. Ꝙ id
petrus non expectauit popłi sententiam:
s suam prompsit dicens. Tu es xꝑc filius
dei iiiii. Qui est. semꝑ est: nec cepit ut ee̾t.
& ee̾ non defecit.

Expanded text:
tiam suadebat, hic peccata donabat. Et ideo Petrus non exspectauit populi sententiam, sed suam promsit dicens: tu es Christus filius dei uiui. qui est semper est nec coepit ut esset et esse non deficit.
Abbreviated transcription (Latin):
cõmiseris: pergendũ est ergo ad reconci¬
liationẽ. cum in mente uenerit qđ nos
forte fratrem in aliquo lesimꝰ. Pergendum
autẽ non pedibus corporis sed motibus
animi. ut te humili affectu ꝓsternas fr̃i
ad quẽ cara cogitatione cũ curreris in
conspectu eius cui munꝰ oblaturus es. ita
enĩ etiamsi prȩsens sit poterit eum non
simulato animo lenire atq in gratiam
reuocare ueniã postulando. si hoc prius
corã dõ feceris ꝑgens ad eũ non pigro
motu corporis sed celerrimo dilectionis
affectu. atq inde ueniens idest intentionẽ
reuocans ad id qđ agere cȩperas offeres mu¬

Expanded text:
d ipse commiseris. Pergendum est ergo ad reconcid ipse commiseris. Pergendum est ergo ad reconciliationem, cum in mentem venerit, quod nos forte fratrem in aliquo laesimus. Pergendum autem non pedibus coranimi, ut te humili affectu prosternas fratri, ad quem chara cogitatione cucurreris, in conspectu ejus cui munus oblaturus es. Ita enim etiam si praesens sit, poteris cum non simulato animo lenire, atque in gratiam revocare, veniam postulando, si hoc prius coram Deo feceris pergens ad eum non pigro motu corporis, sed celerrimo dilectionis affectu, atque inde veniens, id est, intentionem revocans ad id quod aegre coeperas, offeres mu
Abbreviated transcription (Latin):
dõ. nisi fidei sinceritate fulciat᷑. & ei fixe
atq immobilit̃ tamquã in altari ĩponat᷑.
ut possit integrũ atq inlibatũ esse quod
loquim᷑. Nam multi heretici non haben¬
tes altare id est uerã fidẽ blasphennias pro
laude dixerunt. terrenis iudelicet opino¬
nibus aggrauati. uotũ suñ tamquara in
terrã ꝓicientes. Sed debet esse sana etiã
offerentis intentio Et ꝓpterea cũ tale
aliquid oblaturi sumꝰ in corde nr̃o idest
in interiori dĩ tẽplo. templũ enĩ dĩ sc̃m est
inquit qđ estis uos. & in interiore homine
habitare xp̃m per sidẽ in cordibus nr̃is.
si in mentẽ uenerit qđ aliquid habeat
aduersũ nos frater. id est sinos eum in
aliquo lesimꝰ. tunc enĩ ipse habet aduersũ
nos. nam nos habenꝰ aduersus illum si
ille nos lesit. ubi non est opus ꝑgere ad
reconciliationẽ. non enĩ ueniã postulabiᷤᷤ
ab eo qui tͥ fecit inuriã. sed tantũ dimit

Expanded text:
Deo, nisi fidei sinceritate fulciatur, et ei fixe Deo, nisi fidei sinceritate fulciatur, et ei fixe atque immobiliter tanquam imponatur, ut possit integrum atque illibatum esse quod loquimur. Nam multi haeretici non habentes altare, id est veram fidem, blasphemias pro laude dixerunt; terrenis videlicet opinionibus aggravati, votum suum tanquam in terram projicientes. Sed debet esse sana etiam offerentis intentio. Et propterea cum tale aliquid oblaturi sumus in corde nostro, id est in interiore Dei templo; Templum enim Dei sanctum est, inquit, quod estis vos ; et, In interiore homine habitaresi in mentem venerit, quod aliquid habeat adversum nos frater, id est si nos eum in aliquo laesimus; tunc enim ipse habet adversum nos; nam nos adversus illum babemus, si ille nos lreconciliationem. Non enim veniam postulabis ab eo, qui tibi fecit injuriam, sed tantum dimitt
Abbreviated transcription (Latin):
nos habere fratrẽ munus ante altare relin¬
quere. & pergere ac reconciliari fratri.
deinde uenire & munꝰ offerre. Quod si
accipiat᷑ ad litterã: fortassis aliqͥs credat
ita fieri oportere. si prȩsens sit frat̾. Non
enĩ diutins differri potest. cũ munꝰ tuũ
relinquere ante altare iubearis. Si ergo
de absente & qđ sieri potest etiam trans
mare constituto aliquid tale ueniat in
mentẽ: absurdũ est credere ante. altare
munus reluiquendũ. qđ post terras et
maria ꝑerrata offeras dõ. Et ideo prorsus
intro ad spũalia resugere cogim᷑. ut hoc
quod dictũ est sine absurditate possit in¬
telligi. Altare itaq sp̃ualiter in interiori
dĩ templo ipsã sidẽ accipere possumꝰ. cuiꝰ
signũ est altare uisibile. Quodlibet enĩ
munꝰ offerimus dõ. siue ꝓphetiam siue
doctrinã. siue orationẽ. siue. ymnũ. sine
psalmũ. Et si quid tale aliud spũaliũ donoꝵ
animo occurrit acceptũ esse non potest

Expanded text:
nos habere fratrem, munus ante altare relinnos habere fratrem, munus ante altare relinquere, et pergere, ac reconciliari fratri; deinde venire, et munus offerre. Quod si accipiatur ad litteram, fortassis aliquis credit ita fieri oportere, si praesens sit frater: non enim diutius differri potest, cum munus tuum relinquere ante altare jubearis. Si ergo de ab sente, et quod fieri potest etiam trans mare constituto, aliquid tale veniat in mentem, absurdum est credere ante altare munus tuum relinquendum, quod post terras, et maria pererrata offeras Deo. Et ideo prorsus intro ad spiritalia refugere cogimur, ut hoc quod dictum est, sine absurditate possit intelligi. Altare itaque spiritaliter, in interiore Dei templo ipsam fidem accipere possumus, cujus signum est altare visibile. Quodlibet enim munus offerimus Deo, sive prophetiam, sive doctrinam, sive orationem, sive hymnum, sive psalmum, et si quid tale aliud spiritualium donorum animo occurrit, acceptum esse non potest
Abbreviated transcription (Latin):
qđ apłs galathas uocat stultos quos etiã
fr̃s nominat. Non enĩ id facit sine causa
deo autẽ hic frat̃ subaudiendꝰ est. quia
de inimico postea dicit᷑ quomͦ etiã ipse
tractandus est maiore iustitia. Deinde hic
sequit᷑. Si ergo obtuleris munꝰ tuum in
Saltare & illic recordatꝰ sueris qđ frater
Stius habet aliquid aduersũ te. relinque
Sibi munꝰ tuũ aute altare. & uade prius
reconciliari sr̃i tuo. & tunc ueniens offer
munꝰ tuũ. Hic utiq apparet de fratre
dictũ esse superius. qm̃ sententia quae
sequit᷑ ea coniunctione conectit᷑. ut supe¬
riori attestet᷑. Non enĩ ait si autẽ obtu¬
tuum. Nam si irasci non fas est animo
fr̃i sine causa aut dicere racha. aut
dicere fatuȩ: multo minꝰ fas est animo
tenere aliquid ut in odiũ indignatio
conuertat᷑. Quo ꝑtinet etiã quod alio
loco dicit᷑. Non occidat sol suꝑ iracundiã
altare. si recordati fuerimꝰ aliquid aduersũ

Expanded text:
quod Apostolus Galatas vocat stultos , quos etiam quod Apostolus Galatas vocat stultos , quos etiam fratres nominat: non enim id facit sine causa. Ideo autem hic frater subaudiendus est, quia de inimico postea dicitur quomodo etiam ipse tractandus sit majore justitia. CAPUT X.--26. Deinde hic sequitur: Si ergo obtuleris munus tuum ad altare, et illic recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid  tuum ante altare, et vade, prius reconciliare fratri tuo: et tunc veniens offer munus tuum. Hinc utique apparet de fratre dictum superius; quoniam sententia quae sequitur, ea conjunctione connectitur ut superiori attestetur: non enim ait, Si autem obtutare. Nam si irasci fas non est fratri suo sine causa, aut dicere Racha, aut dicere Fatue; multo minus fas est animo tenere aliquid ut in odium indignatio convertatur. Quo pertinet etiam quod alio loco dicitur, Non occidat sol super iracundiam altare, si recordati fuerimus aliquid adversum
Abbreviated transcription (Latin):
iustitiã phariseorũ & istã maiorẽ quae
in regnũ celorũ introducit:. Quodcũ sit
grauius occidere quã uerbo in rogare
conuitiũ : ibi occisio facit reũ iudicio.
hic autẽ ira facit reũ iudicio. Quod triũ
illorũ peccatoꝵ lenissimũ est. quia illic
questionẽ homicidii int̾ homines agitalãt
hic antẽ om̃a dinino indicio dimittunt᷑
ubi finis dãpnatoꝵ est gehenna ignis
Quisquis autem dixerit qđ graniori sup¬
plicio in maiore iustitia punit᷑ homici¬
diũ. si gehenne ignis punt᷑ conuitium.
cogit intelligi differentias eẽ gehennarũ
Sane in trib istis sententus subauditio
uerboꝵ intuenda est. Habet enĩ prima
sententia om̃a uerba necessaria ut nihil
autem dixerit fr̃i suo racha: subauditur
sine causa. & ita subiingit᷑ rens erit con¬
cilio. Iam in tertia ubi dit qui autem
dixerit fatue duo subaudiunt᷑ & fr̃i suo
& sine causa. hoc est unde defenditur

Expanded text:
justitiam Pharisaeorum, et istam majorem quae justitiam Pharisaeorum, et istam majorem quae in regnum coelorum introducit, quod cum sit gravius occidere quam verbo irrogare convicium, ibi occisio reum facit judicio, hic autem ira facit reum judicio, quod trium illorum peccatorum levissimum est: quia illic quaestionem homicidii inter homines agitabant; hic autem omnia divino judicio dimittuntur, ubi finis damnatorum est gehenna ignis. Quisquis autem dixerit quod graviore supplicio in majore justitia punitur homicidium, si gehenna ignis punitur convicium, cogit intelligi esse differentias gehennarum. 25. Sane in tribus istis sententiis subauditio verborum intuenda est. Habet enim prima sententia omnia verba necessaria, ut nihil autem dixerit fratri suo, Racha, subauditur, sine causa, et ita jungitur, reus erit concilio. Jam in tertia ubi ait, Qui autem dixerit, Fatue, duo subaudiuntur, et fratri suo, et sine causa. Hoc est unde defenditur,
Abbreviated transcription (Latin):
ederetur : Itaq inprimo unũ est ira
sola: in secundo duo. ira & uax quȩ irã
significat. & in tertio tria ira & uor.
sio. Uide nunc etiã tres reatꝰ. uidicn.
concilu. gehennȩ ignis. Nam in iudicio
adhuc defensioni dat᷑ locus. In concilio
autem quamquã & iudiciũ esse soleat.
tamen quia interesse aliquid hoc loco
fateri cogit ipsa distinctio. uidetur ad
concilium ꝑtinere sententiȩ probatio.
quando non iã cum ꝓpso reo agit᷑ utrũ
dãpnandus sit sed int̃ se. qui indicant
conferunt quo supplicio dãpnari oporteat.
quẽ constat esse dãpnandũ. Gehenna
uero ignis nec dãpnationẽ habet dubiam
sicut indiciũ. nec dãpnati pęnam sicut
conciliũ. In gehenna quippe est certa oe
dãpnatio & pena dãpnati. Ulident᷑ ergo
aliqui gradus in peccatis & in reatu.
Sed quib modis inuisibiliter exhbeantur
meritis animarũ quis potest dicere:
Audiendũ est itaq quantũ intersit inter

Expanded text:
ederetur? Itaque in primo unum est, id est, ira ederetur? Itaque in primo unum est, id est, ira sola; in secundo duo, et ira, et vox quae iram significat; in tertio tria, et ira, etsio. Vide nunc etiam tres reatus, judicii, concilii, gehennae ignis. Nam in judicio adhuc defensioni datur locus: in concilio autem quanquam et judicium esse soleat, tamen quia interesse aliquid hoc loco fateri cogit ipsa distinctio, videtur ad concilium pertinere sententiae prolatio; quando non jam cum ipso reo agitur, utrum damnandus sit, sed inter se qui judicant conferunt quo supplicio damnari oporteat quem constat esse damnandum: gehenna vero ignis, nec damnationem habet dubiam, sicut judicium; nec damnati poenam, sicut concilium; in gehenna quippe ignis certa est et damnatio et poena damnati. Videntur ergo aliqui gradus in peccatis et in reatu: sed quibus modis invisibiliter exhibeantur meritis animarum, quis potest dicere? Audiendum est itaque quantum intersit inter
Abbreviated transcription (Latin):
Has interiectiones grãmatici uocant par¬
ticulas orationis significantes cominoti
animi affectum. uelut cũ dicit᷑ a dolente
heu uel ab irascente hem. quȩ uoces qua¬
rumq linguarũ sunt propriȩ. nec in
aliam linguã facile transferunt᷑. Quae
cansa utiq coegit tam grecũ interpretẽ
quã latinũ uocem ipsam ponere. cum
quomodo eã interpretaret᷑ non inuenir&
Gradus itaq sunt in istis peccatis. ut primo
quisq irascat᷑. & cum motũ retineat cor¬
de conceptum. lam si extorserit uocem
indignantis ipsa cõmotio non significantẽ
aliquid sed illũ animi motũ ipsa erupti¬
oue testantem qua feriat᷑ ille cui irascit᷑:
plus est utiq quã si surgens ira silentio
premeret᷑. Si uero non solũ uox indignan¬
tis audit᷑. sed etiam uerbũ quod iam
certam uituperationẽ ens in quẽ ꝓfert᷑
designet & notet : quis dubitet amplus
hoc esse quã si solus indignationis sonꝰ

Expanded text:
Has interjectiones grammatici vocant parHas interjectiones grammatici vocant particulas orationis significantes commoti animi affectum: velut cum dicitur a dolente, Heu; vel ab irascente, Hem. Quae voces quarumque linguarum sunt propriae, nec in aliam linguam facile transferuntur: quae causa utique coegit tam graecum interpretem quam latinum vocem ipsam ponere, cum quomodo eam interpretaretur non inveniret. 24. Gradus itaque sunt in istis peccatis, ut primo quisque irascatur, et eum motum retineat corde conceptum: jam si extorserit vocem indignantis ipsa commotio, non significantem aliquid, sed illum animi motum ipsa eruptione testantem, qua feriatur ille cui irascitur; plus est utique quam si surgens ira silentio premeretur: si vero non solum vox indignantis audiatur, sed etiam verbum quo jam certam ejus vituperationem in quem profertur, designet et notet, quis dubitet amplius hoc esse, quam si solus indignationis sonus
Abbreviated transcription (Latin):
reũ iudicio & reũ concilio & reum ge¬
henne ignis: Nam hoc postremũ grauis¬
simũ sonat. & admonet gradus quosdã
factos a lenioribus ad grauiora. donec
ad gehennã ignis ueniretur. Et ideo
Oportet leuius esse intelligatur irasci
sine causa fratri. quani dicere racha
Et rursus leuius est dicere racha. quam
dicere fatuȩ. Non enĩ reatꝰ ipse haberet
gradus. nisi gradatĩ etiam peccata com¬
rum positũ est. quia nec grecũ est nec
latinũ racha. Cetera uero in sermone
nr̃o usitata sunt. Non nulli autem de
greco trahere uoluerunt interpreta¬
tionem huius uocis. Pntant pannosum
Aquib tamen cuai querit᷑ quid dicatur
grece pannosus: non respondent racha
Deinde posset latinꝰ interpres ubi posuit
racha panuosũ pouere. nec uti uerbo
inusitato quod in latina lingua nullum
sit. & ingreca musitatũ. Probabilius ergo
est quod audim a quodã hebreo cũ id
interrogassem Dirit enĩ esse uocem
non significantem aliquid. sed indig¬
nantis animi motũ exprimentem

Expanded text:
reum judicio, et reum concilio, et reum gehennae ignis? Nam hoc postremum gravissimum sonat, et admonet gradus quosdam factos a levioribus ad graviora, donec ad gehennam ignis veniretur: et ideo Oportet levius esse intelligatur irasci sine causa fratri quam dicere, Raca, et rursus levius esse dicere Raca, quam dicere, Fatue. Non enim reatus ipse haberet gradus, nisi gradatim etiam peccata comrum positum est, quia nec graecum nec latinum est Racha: caetera vero in sermone nostro usitata sunt. Nonnulli autem de graeco trahere voluerunt interpretationem hujus vocis, putantes pannosum a quibus tamen cum quaeritur quid dicatur graece pannosus, non respondent Racha; deinde posset latinus interpres ubi posuit Racha, pannosum ponere, nec uti verbo quod et in latina lingua nullum sit, et in graeca inusitatum. Probabilius est ergo quod audivi a quodam Hebraeo, cum id interrogassem: dixit enim esse vocem non significantem aliquid, sed indignantis animi motum exprimentem.
Abbreviated transcription (Latin):
arescat in ipso uitȩ fonte collocant. Assi¬
milant᷑ et eis quȩ de palmarũ sint foluᷤ
contexta. cũ indefectiuã ȩternȩ retri¬
butionis memoriã puro in corde reti¬
nent. Et bene turba quãuis reliquias
dñici prandu non caperet. manducasse
tamen & saturata esse narrat᷑. quia sunt
non nulli qui & si om̃a sua relinquere ne¬
queunt neq explere hoc qđ de uirginib
dicit᷑ qui potest capere capiat cȩteraq
huiusmodi: tamen esurientes & sitientes
iustitiã saturant᷑. cũ audiendo mandata
legis dĩ ad uitã ꝑueniant ȩternã. Erant
antẽ qui manducauerunt quasi quattuor
milia & dimisit eos. Bene quattuor
milia. ut ipso etiam numero docerent
euangelicis se pastos esse cibarus

Expanded text:
arescat, in ipso vitae fonte collocant. Assiarescat, in ipso vitae fonte collocant. Assimilantur et eis quae de palmarum sunt foliis contexta, cum in defectivam aeternae retributionis memoriam puro in corde retinet. Et bene turba quamvis reliquias dominici prandii non caperet, manducasse tamen et saturata esse narratur. Quia sunt nonulli qui etsi omnia sua relinquere nequeunt, neque explere hoc quod de virginibus dicitur: Qui potest capere capiat , caeteraque hujusmodi, tamen esurientes et sitientes justitiam saturantur, cum audiendo mandata legis Dei, ad vitam perveniunt aeternam. Erant autem qui manducaverunt quasi quatuor millia, et dimisit eos. Bene quatuor millia, ut ipso etiam numero docerent evangelicis se pastos esse cibar
Abbreviated transcription (Latin):
uentre memoriȩ recipiunt. Et sustulert̃
qđ superauerat de fragmentis septẽ sportaᷤ
Quod turbis saturatis suꝑerat apłi sustol¬
lunt & septẽ sportas implent. quia sunt
altiora ꝑfectionis prȩcepta uel potius
exhortam̃ta & consilia quȩ generalis fi¬
deliũ multitudo nequit seruando &
implendo attingere. quorũ exsecutio¬
ad illos ꝓprie respicit. qui maiore scĩ
sationem mentis atq operis sublimitate¬
transcendunt. Qualib dicit᷑. Si ius
ꝑfectus esse: uade uende om̃a que habes
& cęcera Vlnde bene sportȩ quib dñicoꝵ
sunt condita fragmenta ciborũ. propt̃
septiformẽ sp̃s grãm septem fuisse me¬
morantur. Nam quia sportȩ iunco et
palmarũ folus solent contexi: merito in
scõrum significatione. ponunt᷑. Iuncus
quippe suꝑ aquas nasci consueuit palma
uero uictricẽ ornat manũ. Et iunceis
uasis recte cõparant᷑ electi. cum radicem
cordis ne forte ab amore ȩteruitatis

Expanded text:
ventrem memoriae recipiunt. Et sustulerunt ventrem memoriae recipiunt. Et sustulerunt quod superaverat de fragmentis septem sportas. Quod turbis saturitatis superat, apostoli sustollunt, et septem sportas implent, quia sunt altiora perfectionis praecepta vel potius exhortamenta et consilia, quae generalis fidelium multitudo nequit servando et implendo attingere. Quorum exsecutio illos proprie respicit, qui majore sanctsationem mentis atqtranscendunt. Qualibus dicitur: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes , etc. Unde bene sportae, quibus dominicorum sunt condita fragmenta ciborum, propter septiformem spiritus gratiam, septem fuisse memorantur. Nam quia sportae junco et palmarum foliis solent contexi, merito in sanctorum significatione ponuntur. Juncus quippe super aquas nasci consuevit, palma vero victricem ornat manum. Et junceis vasis recte comparantur electi, cum radicem cordis, ne forte ab amore aeternitatis
Abbreviated transcription (Latin):
exemplo suȩ uel uitȩ prębuere uel mortiᷤᷤ.
Et manducauert̃ & saturati sunt Man¬
dicant de panibus đni ac piscibus et
saturantur. qui audientes uerba dĩ &
exempla intuentes ad ꝓfectũ uitȩ correc¬
tioris ꝑ hȩc excitari atq assurgere fes¬
tinant. Quib apte congruit illud psal¬
mistȩ Edent pauperes & saturabunt᷑.
& laudabunt dñm qui requirunt eum
uiuent corda eorũ in scłm scłi. Quod
est aꝑte dicere. Audient humiles uerbũ
cłĩ & facient. & ad laudẽ non suã sed
suꝑni largitoris cuncta quȩ bene gert̃
referent. Unde merito ad uitã interi¬
oris hominis ȩternã ut pote pane uitȩ
saturati ꝑuenient. Cui contra tardis
auditoribus ꝑ prophetã ex ꝓbratur
Manducastis & non estis saturati. Mandu¬
cant namq & non saturant᷑. qui panem
uerbi dĩ audiendo degustant. sed non
faciendo quȩ audiunt nihil ex his int̾nȩ
dulcedinis quo cor ipsorũ consirmetur in

Expanded text:
exemplo suae vel vitae praebuere vel mortis. exemplo suae vel vitae praebuere vel mortis. Et manducaverunt et saturati sunt. Manducant de panibus Domini ac piscibus, et saturantur, qui audientes verba Dei et exempla intuentes, ad profectum vitae correctioris per haec excitari atque assurgere festinant. Quibus apte congruit illud Psalmistae: Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirent eum. Vivet cor eorum in saeculum saeculi . Quod est Dei, et facient, et ad laudem non suam, sed superni largitoris cuncta quae bene gerunt referent. Unde merito ad vitam interioris hominis aeternam, utpote pane vitae saturati, pervenient. Cui contra tardis auditoribus per prophetam exprobratur: Manducastis, et non estis saturati . Manducant namque, et non saturantur, qui panem verbi Dei audiendo degustant, sed non faciendo quae audiunt, nihil ex his internae dulcedinis, quo cor ipsorum confirmetur, in
Abbreviated transcription (Latin):
conualescerent refici. nec erat magistris
deficientibus qui eis scripturarũ archa na
patefaceret. cosq aduiam ueritatis instruer&
Acceptis aut̃ ad frangendũ panib dñs grãs
agit. ut et ipse quantũ de salute generis
humani congaudeat ostendat. et nos
ad agendas semꝑ do grãs informet. cum
uel terreno pane carnẽ uel animã cęlesti
suꝑna grã largiente reficimus. & habebat
piscieulos paucos. et ipsos benedirit. et
iussit apponi. Si inpanib septem scriptura
noui testamenti designatur. incuius
epulas inuenimus. quid inpisciculis quos
benedicens parit᷑ dns turbȩ iussit ad poni
nisi scõs accipimus illius temporis quo
cadem est condita scriptura. uel quorum
ista scriptura fidẽ uitã & passiones continet
qui de turbulentis huius scłi fluctib
crepti ac diuina benedictione conseerati.
refectionem nobis internã. ne in huius
mundi transeuntis excursu deficiamꝰ

Expanded text:
convalescerent refici, nec erat, magistris convalescerent refici, nec erat, magistris deficientibus, qui eis Scripturarum arcana patefaceret, eosque ad viam veritatis institueret. Acceptis autem ad frangendum panibus, Dominus gratias agit, ut et ipse quantum de salute generis humani congaudeat, ostendat, et nos ad agendas semper Deo gratias informet, cum vel terreno pane carnem, vel animam coelesti superna gratia largiente reficimus. Et habebant pisciculos paucos, et ipsos benedixit, et jussit apponi. Si in panibus septem Scriptura Novi Testamenti designatur, in cujusepulas invenimus, quid in pisciculis quos benenisi sanctos accipimus illius temporis, quo eadem est condita Scriptura, vel quorum ipsa Scriptura fidem, vitam, et passiones continet? Qui de turbulentis hujus saeculi fluctibus erepti, ac divina benedictione consecrati, refectionem nobis internam, ne in hujus mundi transeuntis excursu deficiamus,
Abbreviated transcription (Latin):
tem panes grãs agens fregit. & dabat dis¬
cipulis suis ut apponerent. Et apposuert̃
turbȩ Dñs accipiens panes dabat disci¬
pulis ut ipsi acceptos turbȩ apponerent.
quia spũalis dona scientiȩ tribuens apłis.
per eorũ ministeriũ uoluit aeccłȩ suae
ꝑ orbem uitȩ cibaria distribui. Quod
autem fregit panes quos discipulis daret:
apertionẽ designat sacramentorũ. quib
ad ꝑpetuã salutem nutriend̾ erat mundꝰ
Cum enĩ ait ipse dñs & nemo nouit filiũ
nisi pater. neq patrẽ quis nouit nisi fi
lius & tui uoluerit filius reuelare: quid
nisi panem uitȩ nobis per se aperiendum
demonstrauit. ad cuis interiora cernen¬
da ꝑ nosipsos penitrare nequiuimus:
Cui contra ꝓpheta miserabiłẽ quorundam
famem deplorans aidat. Paruuli petierunt
panem. nec erat qui frangeret eis. Quod est
ali is uerb dicere. indocti quęsier̃ pabulo
uerbi dĩ quo ad uirtutẽ bonȩ operationis

Expanded text:
tem panes, gratias agens fregit, et dabat distem panes, gratias agens fregit, et dabat discipulis suis ut apponerent, et apposuerunt turbae. Dominus accipiens panes dabat discipulis, ut ipsi acceptos turbae apponerent, quia spiritalis dona scientiae tribuens apostolis, per eorum ministerium voluit Ecclesiae suae, per orbem vitae cibaria distribui. Quod autem fregit panes quos discipulis daret, apertionem designat sacramentorum, quibus ad perpetuam salutem nutriendus erat mundus. Cum enim ait ipse Dominus: Et nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Flius, et cui voluerit Filius revelare , quid nisi panem vitae nobis per se aperiendum demonstravit, et cujus interiora cernenda per nos ipsos penetrare nequivimus? Cui contra propheta miserabilem quorumdam famem deplorans, aiebat: Parvuli petierunt panem, nec erat qui frangeret eis . Quod est aliis verbis dicere: Indocti quaesierunt pabulum verbi Dei, quo ad virtutem bonae operationis
Abbreviated transcription (Latin):
medulla tenacissima palea tegitur
Et prȩcepit turbȩ discũbere suꝑ terrã
Supra in refectione quinq panũ turba suꝑ
fȩnũ uiride discũbebat. nunc ubi septem
panibus resicienda est suꝑ terrã discum¬
bere prȩcipit᷑. quia per scripturã legis
carnis desideria calcare & comprimere
iubemur. Om̃is enuim caro fenũ. & om̃is
gła eius tamquã flos fen. In nouo autẽ
testamento ipsam quoq terrã ac facul
tates temporales derelinquere prȩcipim᷑.
uel certe quia mons in quo turba dñicis
pambus resiciebatur. altitudinẽ. ut supra
dixinus redẽptoris nr̃i significat. Ibi
supra fęnũ. hic suꝑ terrã reficitur. Ibi
enim celsitudo xp̃i propter carnales ho¬
mines & hierusalem terrenã carnali spe
& desiderio tegitur. hic autem remota
om̃i cupiditate carnali conuiuas noui
testamenti spei ꝑmanentis sirmamentũ
tamquã ipsius montis soliditas nullo fȩno
int̾posito continebat. Et accipiens sep

Expanded text:
medulla tenacissima palea tegitur. medulla tenacissima palea tegitur. Et praecepit turbae discumbere super terram. Supra in refectione quinque panum turba super fenum viride discumbebat, nunc ubi septem panibus reficienda est, supra terram discumbere praecipitur, quia per Scripturam legis carnis desideria calcare et comprimere jubemur. Omnis enim caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni . In Novo autem Tetates temporales derelinquere praecipimur, vel certe, quia mons in quo turba Dominicis panibus reficiebatur, altitudinem, ut supra diximus, redemptoris nostri significat. Ibi super fenum, hic super terram reficitur: ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines, et Hierusalem terrenam, carnali spe et desiderio tegitur; hic autem remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti spei permanentis firmamentum tanquam ipsius montis soliditas nullo feno interposito continebat. Et accipiens Jesus