comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
partẽ tenuorem supernis s¬
tionib deputauit. crassiorẽ iͥ
limosamq inferiorib destina¬
uit: ut illa que ex inicio frã
est temperatio ꝑmaueret
quarum paulatĩ minution
confecta. S tu quĩdem liquo¬
ris amplitũdim non discreds.
ad ignis autem uim ñ respee¬
tats: qui licet exiguus habe¬
atur in usu: multitudinẽ
tñ aquarum ualet expend̾e.
Semper enĩ trahit ad se sub¬
iectas undas in mõdum mec¬
catorie cucurbite:facile q con¬
sumit eas exemplo luminis
lucernalis: qͦd per appositam
stuppam lambens oleũ mox
peredit. Ether autem qͥs du¬
bitet flamineũ esse atq torni¬
dum: Qͦd nͥ statutis sibiacre¬
atore finib frenaret᷑. facile
cuncta ꝯsumeret: que res phi¬
bet. ut non totus humor qui
reb diuersis insertus est cab¬
re solis uoratus aresceret:
obhoc celestis facta est aqua
loco superiore collecta: qͣm pa¬
ludes &e fluuis pelagusꝙ sus¬
gentib de se uaporib exalan:

Expanded text:
partem tenuiorem supernis stpartem tenuiorem supernis stationibus deputavit, crassiorem vero limosamque inferioribus destinavit, ut illa quae ex initio facta est temperatio permaneret, aquarum paulatim minutione confecta. Sed tu quidem liquoris amplitudini non discredis, ad ignis autem vim non respectas, qui licet exiguus habeatur in visu, multitudinem tamen aquarum valet expendere. Semper enim trahit ad se subjectas undas, in modum medicatoriae cucurbitae; facileque consumit eas exemplo luminis lucernalis, quod per appositam stuppam lambens oleum mox peredit. Aether autem quis dubitet flammeum esse atque torridum? Quod nisi statutis sibi a Creatore finibus frenaretur, facile cuncta consumeret: quae res prohibet ut non totus humor qui rebus diversis insertus est calore solis voratus aresceret. Ob hoc coelestis facta est aqua loco superiore collecta, quam paludes, et fluvii, pelagusque surgentibus de se vaporibus exhalant,
Abbreviated transcription (Latin):
qui repugnatricẽ calori na¬
turam ut esset sufficiens ordi¬
nauit. Erit aut̃ tempꝰ quo
ignis cuncta torrebit: ut tes¬
tatur ysaias loquens ad om¬
nium dñm deum. Qͥ dicit
abysso difsipaberis: & omĩa
flumina tua siccabo. Desp̃ta
gͦ sapientia seclari. reci¬
pe una nobiscũ magis¬
terium ueritatis: nullis
quidem facundie faleris exor¬
natum : scientie uͦ ratione
potissimũ. ꝓpterea fiat fir¬
mamentũ in medio aque ꝙ
sit diuidens inter aquam &
aquam. Diximꝰ quid signifi¬
cat appellatio firmamenti:idr
non duram fortẽq naturã
que fulcimine aliqͦ sustenta¬
tur & ponde : Nam mubco
pͥus euismodi uocabulum
terra meruisset: sed
ꝓpt̾ substantiam suꝑiorum
que subtilis & rara est. nullo¬
q sensu cõprehensibilis ha¬
betur. firmamentũ nuncupa¬
uit ⁊ comparatione scilicet cor¬
porum leuiorum: que nͨ usu
nec tactu ualemus attingere.
Et simł cogita locum queñdã
qui discernit humorẽ ⁊ curc

Expanded text:
qui repugnatricem calori naqui repugnatricem calori naturam, ut esset sufficiens ordinavit. Erit autem tempus quo ignis cuncta torrebit, ut testatur Isaias, loquens ad omnium Dominum Deum: Qui dicit abysso: Dissipaberis, et omnia flumina tua siccabo . Despecta ergo sapientia saeculari, recipe una nobiscum magisterium veritatis, nullis quidem facundiae phaleris exornatum, scientiae vero ratione potissimum. 7. Propterea: Fiat firmamentum in medio aquae, et sit dividens inter aquam et aquam. Diximus quid significat appellatio firmamenti: id est, non duram fortemque naturam, quae fulcimine aliquo sustentatur et pondere. Nam multo proprius ejusmodi vocabulum terra meruisset, sed propter substantiam superiorum, quae subtilis et rara est, nulloque sensu comprehensibilis habetur, firmamentum nuncupavit, comparatione scilicet corporum leviorum, quae nec visu, nec tactu valemus attingere. Et simul cogita locum quemdam, qui discernit humorem, cujus
Abbreviated transcription (Latin):
pontũ. Ab occidentis uͭ elimatib
estiuis sub pyreneo uertice tar¬
tesus atq hyster: quorũ unꝰ
in exteriora maria decurrit :
alter ueniens ꝑ europam dige¬
ritur in pontũ. Eos autẽ qͣd
necesse est enuraerare:qͥ de
cipheis secchie interioris mon¬
tib orunt᷑: Quoꝵ est
rodanus: qui cũ pluri¬
mis aliis nauigalibus
fluuiis galathas & hesperios
celthorũꝙ gentem. multasq
finitimas preteriens nationes:
pelago miscetur occiduo. Nam
eoꝵ qui ex superiore merioie
ꝑ ethyopiam descenditnt. idẽ
thages & nisus & cremeas. &
nilus. alii in nr̃m mare influ¬
unt ⁊ alii in citeriorem deuol¬
uuntur occeanũ. Licet nilus
non sit flumĩb cõparandus:
qͥpoe qͥ more pelagi. tẽ¬
pore diffusus estiuo. ter¬
ram stagnare ꝯsueuit egyptiã
Ita mundi pars habitabilis
aquis dota repleta est: ñ minꝰ
fluctib equoreis circũ septa. ꝙͣ
amnib irrigata : ꝓpt̾ ineffa¬
bilem sapientiam ꝯditoris:

Expanded text:
Pontum. Ab Occidentis vero climatibus Pontum. Ab Occidentis vero climatibus aestivis, sub Pyrenaeo vertice Tartesus, atque Ister, quorum unus in exteriora maria decurrit, alter veniens per Europam, digeritur in Pontum. Eos autem quid necesse est enumerare, qui de Riphaeis Scythiae interioris montibus oriuntur? Quorum est Rhodanus, qui cum pluribus aliis navigalibus fluviis, Galatas et Hesperios, Celtorumque gentem, multasque finitimas praeteriens nationes, pelago miscetur Occiduo. Nam corum qui ex superiore meridie per Aethiopiam descendunt, id est, Tages, et Nisus, et Cremeas, et Nilus; alii in nostrum mare influunt, alii in citeriorem devolvuntur Oceanum; licet Nilus non sit fluminibus comparandus, quippe qui more pelagi, tempore diffusus aestivo, terram stagnare consuevit Aegyptiam. Ita mundi pars habitabilis aquis tota repleta est, non minus fluctibus aequoreis circumsepta, quam amnibus irrigata, propter ineffabilem sapientiam Conditoris,
Abbreviated transcription (Latin):
defuisset. Aquarum qͦq
abundantia ualde fuit neces¬
saria: ut incessabilit̾ & sine
int̾missione pastũ sͥ de his
ignis attraheret. Intuere de¬
niꝙ diligentius. creaturã: &
inuenies uim feruoris cunc¬
tis que oruint᷑ & occidunt. po¬
tenter herere.Ppterea terris
aque largissime sunt infuse
ultra quã uidentur extense:
que &e fundũ telluris atting̃t:
Unde cẽ fontib ce puteis lar¬
gioe copia manandi suppedi¬
tat p̃cipitesꝙ torrentiũ cursꝰ:
ut humor in multis ac diu̾sis
uidelicet horreis conderetur.
Itaq ab orientis ꝑtib hiberniᷤᷤ
ꝓgredit᷑ indus fluuiꝰ. omniũ
uiolentior fluentoꝵ: sic̃ specu¬
lati sunt hi qui sitũ orbis des¬
cripsere terrarũ. De metidia¬
nis autẽ locis Bactrus effluit.
& coaspis. & araxes: ex quo tha¬
nais abruptꝰ. ra meoticã tran¬
sit palũdem. Phasis autẽ de
caucasiis exit montib: & in¬
numerabiles alii de regionib
arctois ad euxinũ feruntur

Expanded text:
defuisset. Aquarum quoque defuisset. Aquarum quoque abundantia valde fuit necessaria, ut incessabiliter et sine intermissione pastum sibi de his ignis attraheret. 6. Intuere denique diligentius creaturam, et invenies vim fervoris cunctis quae oriuntur et occidunt, potenter haerere. Propterea terris aquae largissimae sunt infusae, ultraque quam videntur sunt extensae, quae et fundum telluris attingunt; unde etiam fontibus et puteis largior copia manandi suppeditat, praecipitesque torrentium cursus, ut humor in multis ac diversis videlicet horreis conderetur. Itaque ab Orientis partibus hibernis progreditur Indus fluvius, omnium violentior fluentorum, sicut speculati sunt ii qui situm orbis descripsere terrarum. De meridianis autem locis Bactrus effluit et Choaspis, et Araxes, ex quo Tanais, abruptus in Maeoticam transit paludem. Phasis autem de Caucasiis exit montibus, et innumerabiles alii, de regionibus arctois ad Euxinum feruntur
Abbreviated transcription (Latin):
cũ abuñdauerit: extinguit
ignem. Erat enĩ necessariũ
defectione. alderiꝰ prebere cãn
solutionis rerũ omniũ: ide
sufficientẽ gubernator mun
reposuit humoris copiam: it
p̃scriptos sͥ terminos ñ eprd
ignee possit edacitati resister
Ss enĩ qui omĩa sub ponder¬
tioneis ce mensure ordinatõe
dstituit ÷ cui cẽ gutte imbrum
numerate sunt deste iob: nor¬
rat qͣnto dempore aqua in coebte
terrarũ permanere deberet: it
qͣntam igni alimoniam p̃para¬
ret. hec est aquarum ratio scb̃t
creaturam. Uerũtũ usus igne
qͣm necessaruis sit reb huma¬
nis quis ita uniendi penitus
expers habetur ⁊ ut hoc ñ alt
nisi ex doctrine traditione e¬
nouit:Nam non solum he ar¬
tes que uite humane susten¬
tatͥces sunt. indigent ignis aui¬
lio ⁊s arboꝵ etiã germinam
fructuum ꝙ maturitas. & a¬
maliũ tam terrestriũ qͣm na¬
rinoꝵ natiuitas. neq pͥncipis
ꝓcessisset. neq perduraret in
tempora: si caloris beneficũ

Expanded text:
cum abundaverit exstinguit cum abundaverit exstinguit ignem. Erat ergo necessarium, defectione alterius, praebere causam solutionis rerum omnium, ideoque sufficientem gubernator mundi reposuit humoris copiam, ut praescriptos sibi terminos non excedens, igneae posset edacitati resistere. Deus enim, qui omnia sub ponderationis et mensurae ordinatione constituit, cui etiam guttae imbrium numeratae sunt, teste Job rat quanto tempore aqua in orbe terrarum permanere deberet, et vel quantam igni alimoniam praepararet. Haec est aquarum ratio secundum creaturam. Verumtamen usus ignis quam necessarius sit rebus humanis, quis ita vivendi penitus expers habetur, ut hoc non aliter nisi ex doctrinae traditione cognoverit? Nam non solum eae artes quae vitae humanae sustentatrices sunt, indigent ignis auxilio, sed arborum etiam germinatio, fructuumque maturitas, et animalium tam terrestrium quam marinorum nativitas, neque principio processisset, neque perduraret in tempora, si caloris beneficium
Abbreviated transcription (Latin):
grauiorẽ firmantes in mẽdio
om̃ium hanc libratam esse ꝓ¬
nuntiant: illam ꝙͦ celestem
aquam ꝓpter naturalẽ im¬
petum eius semper ad una
tendentem ÷ & ꝓpt̾ equalita¬
dem ex om̃i parte collatam:
necesse est super orbẽ t̾rarũ
stabiliter ꝑmanere. Ergo am¬
pla nimis erat aquarũ na¬
tura. ac ñ pro derre dimen¬
sione diffusa:s multo lar¬
gus illtꝰ ambitũ suꝑabat.
Ita ex micio magnificentissi¬
mꝰ arufex futura ꝓspiciens:
sequentiũ utilitatem ex pͥoꝵ
dispositione ostituit. Que
causa fuit gͦ ut aque enormi¬
tas exuberaret in derris: Qm̃
necessaria est reb ignis na¬
tura: ñ solura erga dispensa¬
tionem terrestrium: s cẽ ad
perfectionẽ cunctorũ. Ecenĩ
breuissima semiplenaq forẽt
orania. si macimis ac pͥncipa¬
lib elementis aliqͥd minus
ẽẽt. que quidem ⁊traria sibi¬
met. atq alterne substancie
deuoratoria scimus eẽ. Ignis
enum osurait aquam qͣndo
uirtute precellit:aqua uero

Expanded text:
graviorem firmantes, in media omnium hanc libratam esse pronuntiant, illam quoque coelestem aquam, propter naturalem impetum ejus, semper ad ima tendentem, et propter aequalitatem ex omni parte collocatam, necesse est super orbem terrarum stabiliter permanere. Ergo ampla nimis erat aquarum natura, ac non pro terrae dimensione diffusa, sed multo largius illius ambitum superabat. Ita ex initio magnificentissimus artifex futura prospiciens, sequentium utilitatem ex priorum dispositione constituit. Quae causa fuit ergo ut aquae enormitas exuberaret in terris? Quoniam necessaria erat rebus ignis natura, non solum erga dispensationem terrestrium, sed etiam ad perfectionem cunctorum. Etenim brevissima semiplenaque forent omnia, si maximis ac principalibus elementis aliquid minus esset, quae quidem contraria sibimet, atque alternae substantiae devoratoria scimus esse. Ignis enim consumit aquam, quando virtute praecellit, aqua vero
Abbreviated transcription (Latin):
cõpletis operib animũ curaꝵ
nexu solutum. rursꝰ dapib S
exhibeant uespertinis. Interea
dñs qui magnifica fecit ex nͥlo
e a nobis hec parua uerboꝵ
ꝓferri libamina dispensauit:
det uobis intellectũ sue ueri¬
tatis. ut ex uisibilib inuisi¬
bilem reputetis: ut ex mag¬
nitudine ac pulchritũdrne
reate decentẽ glam oditoris
m̃sura percipiat ÷ ut & int̾ra
& in aere ce in celo &e in aqͥs¬

Expanded text:
completis operibus animum curarum completis operibus animum curarum nexu solutum, rursus dapibus exhibeant vespertinis. Interea, Dominus, qui magnifica fecit ex nihilo, et a nobis haec parva verborum proferri libamina dispensavit, det vobis intellectum suae veritatis; ut ex visibilibus invisibilem reputetis, et ex magnitudine ac pulchritudine creaturae, decentem gloriam Conditoris meus vestra percipiat, ut et in terra, et in aere, et in coelo, et in a
Abbreviated transcription (Latin):
sparsim ꝓiecta. nulli uiden
dur bona⁊ cum aut̃ in suim
ordinẽ cõposita redigant᷑. spi¬
ciemq ꝯgrue formationis as¬
ceꝑint: a qͦlibet imꝑito facles
discernuntur. At uͦ elem̃toꝵ
creator ce ante singuloꝵ cõp¬
bonum.singulaq coliaudus
cogitationẽ sue mentis ad fu¬
turum exctũ dirigit formate
Talis gͦ nc̃ qͦq artifex singlai
ꝑtium. deus assertor &
p̃dicator s paulopost
om̃i pariter mundo cõ-¬
petentẽ laudem cũ fu̾it con¬
summatꝰ imꝑciet. S hic iam
narratio matutina scde diei
t̾minũ sorciat᷑ ut auditorib
studiosis inducias p̃beamus:
quo inter se ꝯferre que dc̃a
sunt. memorieq beneficio. in
intimis cordib ad utilitatẽ
ꝯpͥam retinere cuncta ꝓcurẽt :
e usu meditationis assiduo
doctrine cibum ruminantes:
pꝰ digestionẽ salubrem residui
flagitant alim̃ta sermonis.
his uͦ qui uiuendi causas ma¬
nib exercent. indulgentiã mo¬
dico tempore tͥbuamus: ut

Expanded text:
sparsim projecta nulli videntur sparsim projecta nulli videntur esse bona; cum autem in suum ordinem composita redigantur, speciemque congruae formationis acceperint, a quolibet imperito facile discernuntur. At vero elementorum Creator, et ante singulorum compbonum: singulaque collaudans, cogitationem suae mentis ad futurum exitum dirigit formatorum. Talis ergo nunc quoque artifex singularum partium Deus, assertor et praedicator; sed paulo post omni pariter mundo, competentem laudem, cum fuerit consummatus, impertiet. Sed hic jam narratio matutina secundae diei terminum sortiatur: ut auditoribus studiosis inducias praebeamus, quo inter se conferre quae dicta sunt, memoriaeque beneficio, in intimis cordibus ad utilitatem propriam retinere cuncta procurent, et usu meditationis assiduae, doctrinae cibum ruminantes, post digestionem salubrem, residui flagitent alimenta sermonis. His vero qui vivendi causas manibus exercent indulgentiam medio tempore tribuamus; ut
Abbreviated transcription (Latin):
cit creatoris. Non solum enm
aqua que super celos ẽ. tan¬
qͣm ceteris honore p̃cellens.
ꝓpt̾ insitã sibimet uenusta¬
tem laudem dependit dño:s
idem facere cẽ que in terrast̾
inuitant᷑: idest drachones. &
om̃s abyssi. Ita nͨ abyssus qͣm
in peiorẽ partẽ conant᷑ abice
fabricatores allegoriarũ. refu¬
tabilis estimat᷑ a psalmista:
cum &e ip̃a scd̃m sui qualita¬
tem hymnos potentie oditoris
emittio. Et iuidit deus: qri
bonũ ẽ firmam̃tũ. Non oals
ꝓbatione dixit bonũ : neq eñ
corpoream delectationẽ preste
nobis que ostituunt᷑ a der:ĩ
ea illoꝵ ꝑcipienda uoluptass
que uidentur iocunda morta
ratione pensat᷑: & ad finẽ fu¬
ture cõmoditatis intendit. Mx¬
rito gͦ quidem in rationẽ gig¬
nentiũ manifestam ẽẽ ꝓposu¬
it ⁊ illa que subiide per ꝑta
effecta sunt. opifico sue utu¬
tis sermone ꝑcurrens: uitpore
mundi ꝯsũmatoria collauda¬
uit. Nam manꝰ & oculi ceters
membra simu lachri enei

Expanded text:
ris. Non solum enim aqua quae super coelos est, tanquam caeteris honore praecellens propter insitam sibimet venustatem, laudem dependit Domino; sed idem facere etiam quae in terra sunt invitantur, id est, dracones, et omnes abyssi . Ita nec abyssus, quam in pejorem partem conantur abjicere fabricatores allegoriarum, refutabilis aestimatur a Psalmista: cum et ipsa secundum suam qualitatem hymnos potentiae Conditoris emittit. 10. Et vidit Deus quia bonum est firmamentum. Non oculorum probatione dixit bonum. Neque enim corpoream delectationem praestant nobis quae constituuntur a Deo, nec ea illorum percipienda voluptas est quae videntur jocunda mortratione pensatur, et ad finem futurae commoditatis intendit. Merito ergo quidem in rationem gignentium manifestam esse proposuit; illa quae subinde per partes effecta sunt, opifico suae virtutis sermone percurrens, ut pote mundi consummatoria collaudavit. Nam manus et oculus, caeteraque membra simulacri aenei
Abbreviated transcription (Latin):
affingant ethetereum esse cor¬
pus. cui neꝙ ignis ammixtus
& motum nat᷑eͣ. ut grauiora
demergant. & in ꝓnum ferart᷑.
uacuã & leuia in suꝑiora se
subrigant: Est enĩ ꝓpriꝰ ciiq
motus. In spere autem circu¬
tu est ista confundi. & ium sui
cursus amittere: q̃m spera in
orbem suum uoluit᷑. & suꝑiora
inferiorib. suꝑiorib qͦ inferi¬
ora mutant᷑. Quoꝵ autẽ scdm
naturam motus mutati sunt:
hoꝵ necessario ferunt mutari
solere qualitatis substantiarũ
suarum. Quid gͥ defendimis
ethereum coepus esse: ne uide¬
atur corruptiomi obnoxium
Q d̾ enĩ compositũ ex corruptibi¬
lib elem̃tis est: necesse: resolua

Expanded text:
affingant aethereum esse coraffingant aethereum esse corpus, cui neque ignis admixtus et motum naturae, ut graviora demergant, et in pronum ferantur, vacua et levia in superiora se subrigant; est enim proprius cuique motus, in sphaerae autem circuitu ista confundi, et vim sui cursus amittere, quoniam sphaera in orbem suum volvitur, et superiora inferioribus, superioribus quoque inferiora mutantur. Quorum autem secundum naturam motus mutati sunt, horum necessario ferunt mutari solere qualitates substantiarum suarum. Quid igitur defendimus aethereum corpus esse, ne videatur corruptioni obnoxium? Quod enim compositum ex corruptibilibus elementis est, necesse est resolva
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑatoris ȩt̾ni excellentiam.
Qͥs enĩ artificũ non ab illo ac¬
cepit: Aut quis mulieribus¬
dedit texture sapientiam:
aut uarietatis disciplinam :
Ego tam̃ qui ꝓfundum maiesta¬
tis eiꝰ & artis excellentiam ñ
queo comp̾hendere:ñ dispu
tatoriis me libram̃tis cõmit¬
do atq mensuris: s om̃ia re¬
fundam̃tum sit uniuersoꝵ:
& ꝓpter eum adhuc mundus
ceat astruere auctoritatis exẽ¬
plo. Scͥptũ ẽ enĩ. qͥa uanitati
creat᷑a subiecta ẽ ñ sponce: s
ꝓpter eũ qui subiecit eam in
spe. Liberabit᷑ autẽ & ipsa cre¬
atura a seruitute corruptio¬
nis : cum gr̃a diuinȩ remu¬
nerationis affulserit. De na¬
tura autẽ & qualitate substan¬
nͦ subtiȩ cęli quid ea enumerem. q̃¬
te disputationib suis philosophi
texuerunt: cũ alii composi¬
tum cȩlum ex qͣtuor elem̃tis
asserant. abii qͥntam qͣndam
nat᷑am noui corꝑis ad consti¬
tutionẽ eius inducant. atꝙ

Expanded text:
operatoris aeterni excellentiam; operatoris aeterni excellentiam; quis enim artificum non ab illo accepit? aut quis dedit mulieribus texturae sapiaut uarietatis disciplinam? — ego tamen, qui profundum maiestatis eius et artis excellentiam non queo conprehendere, non articulis me libramentis committo atque mensuris, sed omnia refundamentum sit uniuersorum et propter eum adhuc mundus ceat astruere auctoritatis exemplo. scriptum est enim quia uauitaticreatura subjecta est non sponte, sed propter eum qui subjecit in spe . Liberabitur autem et ipsa creatura a servitute corruptionis, cum divinae remunerationis gratia affulserit. 23. De natura autem et qualitate substantiae coeli quid enumerem ea quae disputationibus suis philosophi texuerunt? cum alii compositum coelum ex quatuor elementis asserant: alii quintam quamdam naturam novi corporis ad constitutionem ejus inducant, atque
Abbreviated transcription (Latin):
facit eam tremere. Et alibi. Ad
manet. s frequenter dei nutu
& arbitrio cõmouet᷑: sicut & iob
dicit. Quia dñs commouet eam
a fundam̃tis: colũpnȩ autem eiꝰ
exagitant᷑. Et alibi. Nuda infer¬
na in conspectu eiꝰ. ꝙ ñ est morti
inuolucrum: extendens boream
ꝓ nichilo: suspendens terram in
nichilo: & alligans aqͣm in nubi¬
b suis. Columpnȩ cȩli euolaue¬
runt: & expauerunt ab increpa¬
tione eius. Uirtute mitigauit
mare: disciplina strauit cetũ:
claustra autẽ cęli timent eum.
gͦ fundam̃tis suis nixa subsistit.
nec fulcris sius stabilis ꝑseue¬
rat: s dñs statuit eam. & fir¬
mam̃to uoluntatis suȩ con¬
tinet: quia in manu eius om
nes fines terrȩ. Et hec fidei
simplicitas: argum̃tis om̃ib
ancecellit. Laudent alii qd id̾o
nusqͣm decidat terra. qͥa scd̾m
naturam in medio. regionem
possideat suam: eo qd necesse
sit eam manere in regione su¬
predicent artificis diuini. &

Expanded text:
facit eam tremere et alibi: adhfacit eam tremere et alibi: adhmanet, sed frequenter dei nutu et arbitrio commouetur, sicut et Iob dicit quia dominus commouet eam a fundamentis, columnae autem eius exagitantur et alibi: nuda inferna in conspectu eius, et non est morti inuolucrum. extendens boream pro nihilo, suspendens terram in nihilo, alligans aquam in nubibus suis. columnae caeli euolauerunt et expauerunt ab increpatione eius. uirtute mitigauit mare, disciplina strauit cetum, claustra autem 12 coeli timent eum ergo fundamentis suis nixa subsistit, nec fulcris suis stabilis perseverat: sed Dominus statuit eam, et firmamento voluntatis suae continet; quia in manu ejus sunt omnes fines terrae. Et haec fidei simplicitas argumentis omnibus antecellit. Laudent alii quod ideo nusquam decidat terra; quia secundum naturam in medio regionem possideat suam, eo quod necesse sit eam manere in regione suturam. Praedicent artificis divini et
Abbreviated transcription (Latin):
tatis suȩ eam lege constringit.
ut suꝑ instabile atꝙ mane sta¬
bilis ꝑseueret: sicut dauid ꝙͦ ꝓ
pħ̃a testat᷑ dicens. Fundauit t̃¬
clinabit᷑ in scłm scłi. Non utiꝙ
hic qͣsi tantũmͦ artifex d̾s. s qͣsi
om̃i potens predicat᷑: qui ñ cen¬
tro quodam terram. s p̃cepti
sui suspenderit firmam̃to: nec
eam inclinari patiat᷑. Non er¬
go mensuram centri s iudicii
diuini acciꝑe debemꝰ: qͥa ñ artis
m̃sura est. s potestatis. Mensu¬
ra iusticiȩ. mensura cognaitio¬
nis: quia om̃ia ñ tanqͣm im¬
mensa p̾tereant eiꝰ scientiam.
s cognitioni eius tanqͣm dimen¬
sa subiaceant. Neq enĩ cum le¬
gimꝰ. ego confirmaui colũpnas
eiꝰ uere colũpnis eam subnixã
possumꝰ estimare: s ea uirtu¬
de quȩ suffulciat substantiam
eius atq sustineat. Deniq quia
potestate dei sit terrȩ constitu¬
tio. etiam hinc collige: qm̃ scrip¬
tum est. Qui aspicit terram: &

Expanded text:
tatis suae eam lege constringit, tatis suae eam lege constringit, ut supra instabile atque inane stabilis perseueret, sicut Dauid quoque propheta testatur dicens: fu-ndauit teclinabitur in saeculum saeculi. non utique hic quasi tantummodo artifex deus, sed quasi omnipotens praedicatur, qui non centro quodam terram, sed praecepti sui suspenderit firmamento nec eam inclinari patiatur. non ergo mensuram centri, sed iudicii diuini accipere debemus, quia non artis mensura est, sed potestatis, mensura iustitiae, mensura cognitionis, quia omnia non tanquam inmensa praetereant eius scientiam, sed cognitioni eius tanquam dimensa subiaceant. neque enim cum legimus: ego confirmaui columnas eius, uere columnis eam subnixam possumus aestimare, sed ea uirtute, quae subfulciat substantiam terrae atque sustineat. denique quam in potestate dei sit terrae constitutio etiam hinc collige, quoniam scriptum est: qui aspicit terram et
Abbreviated transcription (Latin):
demergat᷑ in aquam grauis t̾ra¬
rum ruma: Aut quomͦ ei ma¬
ris unda ñ cedat: & in latera
eiꝰ sese loco suo mota diffundat:
Multi etiã in medio aeris esse t̾rã
dixerunt. & mole sua ĩmobilẽ
manere: qd equabili motu hinc
atq inde ex om̃i parte ꝓpende¬
at : de quo satis putamus a do¬
mino dictum ad iob seruũ su¬
um. qͣndo locutus ꝑ nubem ait.
Ubi eras cum fundarem terrã:
Indica mͥ si habes scientiam. Qͥs
posuit mensurã eius si nosti :
aut quis ẽ qui suꝑ induxit m̃¬
suras suꝑ eam: Aut suꝑ quid
circuli eius confixi sunt: Et
infra. Conclusi mare portis: &
dixi. Usq huc uenies. ꝙ ñ tnͣ¬
sibis: s in te cõminuent᷑ fluctꝰ
tui. Nõne eusdenter ostendit
d̾s om̃ia maiestate sua consi¬
stere: nimero. pondere. atq m̃¬
sura: Neq enim creatura legẽ
tribuit s accepit: & seruat ac¬
ceptam. Non ergo qͦd in medio
sit t̾ra quasi equa lance suspen¬
dit᷑: s quia maiestas dei uolun¬

Expanded text:
demergatur in aquam grauis terrademergatur in aquam grauis terrarum ruina? aut quomodo ei maris unda non cedat et in latera eius sese loco suo mota diffundat? multi etiam in medio aeris terram esse dixerunt et mole sua inmobilem manere, quod aequabili motu hinc atque inde ex omni parte protendat. de quo satis putamus dictum a domino ad Iob seruum suum, quando locutus per nubem ait: ubi eras, cum fundarem terram? indica mihi, si habes scientiam. quis posuit mensuras eius, si nosti? aut quis est qui superinduxit mensuram super eam? aut super quid circuli eius confixi sunt? et infra: conclusi mare portis et dixi: usque huc uenies et non transibis, sed in te comminuentur fluctus tui. nonne euidenter ostendit deus omnia maiestate sua consistere, non numero, pondere atque mensura? neque enim creatura legem tribuit, sed accipit aut seruat acceptam. non ergo quod in medio sit terra, quasi aequa lance suspenditur, sed quia maiestas dei uolun
Abbreviated transcription (Latin):
stis expressit dicens: qd̾ firma¬
uerit cȩlum sicut fumũ: subti
cupiens declarare. Ad speciem
qͦ eius abundat. qd ipse de cȩli
firmam̃to locutus ẽ. quia fecit
Ũs celum sicut cameram: qd̾ intͣ
cȩli ambitũ uniu̾sa claudant᷑.
terris. Quod similiter signifi
catur: cum legit᷑. qͥa cęlũ dñs
extendit. Extendit᷑ enĩ uel qͣsi
pellis ad tabernacula habita¬
tiones ꝙ scõꝵ: uel quasi liber ut
plurimoꝵ scribant᷑ nomina: qͥ
xp̃i gr̃am fide & deuotione me¬
ruer̃t: quib dicit᷑. gaudete qͥa
De terrȩ ꝙͦ uel qualitate. uel po¬
sitione tractare. nichil ꝓdest ad
spem futuri: cũ satis sit ad sci¬
entiam. qd scripturarũ diuina¬
rum series comp̃hendit. qͥa su¬
spendit terram in nichilo. Qd
nobis discutere utrũ in aere
pendeat. an suꝑ aquas : ut in¬
de nascat᷑ controuersia. quomͦ
aeris natura tenuis & mollior.
molem possit sustentare t̾renã:
Aut qͦm si suꝑ aquas: ñ pondere

Expanded text:
stis expressit, dicens quod firmastis expressit, dicens quod firmaverit coelum sicut fumum Esa. Lcupiens declarare. Ad speciem quoque ejus abundat, quod ipse de coeli firmamento locutus est, quia fecit Deus coelum sicut cameram; quod intra coeli ambitum universa claudantur terris. Quod similiter signifcatur, cum legitur, quia caelum deus extendit. extenditur enim uel quasi pellis ad tabernacula, habitationes sanctorum, uel quasi liber, ut plurimorum scribantur nomina, qui Christi gratiam fide et deuotione meruerunt, quibus dicitur: gaudete quia de terrae quoque uel qualitate uel positione tractare nihil prosit ad speciem futuri, cum satis sit ad scientiam quod scripturarum diuinarum series conprehendit quia suspendit terram in nihilo. quid nobis discutere utrum in aere pendeat an super aquam, ut inde nascatur controuersia, quomodo aeris natura tenuis et mollior molem possit sustentare terrenam aut quomodo, si super aquas, non
Abbreviated transcription (Latin):
lum est : tam̃ satis est ad p̃sen
nerationis & causa ÷ & t̾ram fe¬
cerit in qua esset generationis
substantia. In his enĩ .iiii. illa ele¬
m̃ta creata st̃: ex quib gen̾an¬
tur omnia ista que mundi st̃:¬
mentis aer. ignis. aqua. & t̾ra:
que in om̃ib sibi mixta sunt.
Siqͥdem ꝙ in t̾ra ignẽ reꝑias. qͥ ex
lapidib & ferro freqͥnter excu¬
tit᷑ : ꝙ in cęlo. cũ sit ignitꝰ ꝙ mi¬
cans fulgentib stellis polus aq̃
esse possit intelligi: quȩ uel supͣ
cȩlum ẽ. uel de illo suꝑiori loco.
in t̾ram largo freqͥnter imbre
demittit᷑. Quȩ plurib colligere
possemꝰ: si qͥd ad edificationem
quia his occupari infructuosũ
negotium est: ad illa magis in¬
tendamꝰ animũ. in quib iuitȩ
sit ꝓfectus eternȩ: De qͣlitate
igit᷑ & substantia celi. satis ẽ ea
ꝓmere. quȩ in ysaie scͥptis repe¬
rimꝰ: qui mediocrib & usitatis
sermonib qͣlitatẽ naturȩ cȩle¬

Expanded text:
lum; tamen satis est ad praeselum; tamen satis est ad praesenerationis et causa; et terram fecerit, in qua esset generationis substantia. In his enim quatuor illa elementa creata sunt, ex quibus generantur omnia ista quae mundi s aer, ignis, aqua, et terra, quae in omsiquidem et in terra ignem repperias, qui ex lapidibus et ferro frequenter excutitur, et in caelo, cum sit ignitus et micans fulgentibus stellis polus, aqua esse possit intellegi, quae uel supra caelum est uel de illo superiore loco in terram largo frequenter imbre demittitur. quae pluribus colligere possemus, si quid ad aedificationem quia his occupari infructuosum negotium est, ad illa magis intendamus animum in quibus vitae sit profectus aeternae. De qualitate igitur et substantia coeli satis est ea promere quae in Esaiae scriptis reperimus, qui mediocribus et usitatis sermonibus qualitatem naturae coele
Abbreviated transcription (Latin):
patre transunt in filiũ: & in pa¬
trem reu̾tit᷑ a filio. Egregie itaq
apłs & hoc loco filiũ dixit auctorẽ
om̃ium: & maiestate sua continen¬
tem omĩa. E ad romanos de patͣ
so st̃ om̃ia. Ex ip̃o. pͥncipiũ ꝙ ori¬
go substantiȩ unu̾isoꝵ: id est ex
uoluntate eiꝰ et potestate ¶Ex ũ¬
Omnia enim ex eius uo ip̃m. .¬
luntate ceperunt: quia unus
deus pater ex quo omĩa. Et enĩ
tanqm ex suo fecit: qui unde
uoluit fecit. ꝑ ipsum continu¬
atio: finis in ipso. Ex ipso gͦ ma¬
teria: ꝑ ip̃m oꝑatio: quȩ liga¬
irit atq constrinxit uniuersa.
In ipso: qͥa ꝙ qnͣdiu uult deus.¬
om̃ia eiꝰ uirtute manent atq
consistunt: & finis eoꝵ in dei
uoluntatẽ recurrit: & eiꝰ arbi¬
trio resoluunt᷑. In pͥncipio ita¬
q temꝑis: celũ & terrã deus fe¬
cit. Tempus enĩ ab hoc mundo.
struere. qd primo. diem fecerit
dñs & noctem. que st̃ uices tem¬
m̃tum. quo discreuit aqͣm quȩ

Expanded text:
patre transiuit in filium et in papatre transiuit in filium et in patrem reuertit a filio. egregie itaque apostolus et hoc loco filium dixit auctorem omnium et maiestate sua continentem omnia et ad Romanos de patre sum omnia. ex ipso principium et origo substantiae uniuersorum, id est ex uoluntate eius et potestate — omnia enim ex eius uoluntate coeperunt, quia unus deus pater, ex quo omnia; etenim tamquam ex suo fecit, qui unde uoluit fecit, — per ipsum continuatio, finis in ipsum. ex ipso ergo materia, per ipsum operatio, quae ligauit atque constrinxit uniuersa, in ipsum, quia et quamdiu uult omnia eius uirtute manent atque consistunt et finis eorum in dei uoluntatem recurrit et eius arbitrio resoluuntur. I In principio itaque temporis caelum et terram deus fecit. tempus enim ab hoc mundo, struere quod primo diem fecerit dominus et noctem, quae sunt uices temfecerit, quo discreuit aquam quae
Abbreviated transcription (Latin):
se ñ posset: Quomͦ etiam incor¬
porei luminis splendor. possit ẽẽ
corporeus: S si queris splendo¬
rem dei: filiꝰ est umago dei inui¬
sibilis. Qualis gͦ deus: talis et¬
imago. Inuisibilis deus: etiã
unago inuisibilis est. Est enĩ
splendor gloriȩ pat̾ne : atq eiꝰ i¬
mago substantiȩ. In pͥncipio in¬
quit fecit d̃s celum & t̾ram. Et¬
factus ẽ gͦ mundus: & cepit ẽẽ
qui ñ erat. Uerbũ autẽ dei in
pͥncipio erat: & erat sempeR.
des. & si aliqndo ceꝑunt: erant
tam̃ iam qnͣdo hic mundꝰ factꝰ ẽ.
Om̃ĩa namq creata & condita st̃.
uisibilia & inuisibilia: siue se¬
des. siue dñationes. siue pͥncipatꝰ.
siue potestates. Omĩa inqͥt ꝑ ip̃m
& in ipso creata st̃. Qͥd ẽ in ipso
creata st̃: Quia ipse ẽ heres patͥs.
eo qd a patre in ip̃m transierit he¬
reditas : sicut pater dicit. Posce
a me: & dabo tͥ gentes heredita¬
tem tuam. Quȩ tam̃ hereditas a

Expanded text:
se non possit? Quomodo etiam incorse non possit? Quomodo etiam incorporei luminis splendor possit esse corporeus? Sed si quaeris splendorem Dei, Filius est imago Dei invisibilis. Qualis ergo Deus est, talis imago. Invisibilis Deus, etiam imago invisibilis. Est enim splendor gloriae paternae, atque ejus imago substantiae. In principio, inquit, fecit Deus coelum et terram. Factus est ergo mundus, et coepit esse, qui non erat: Verbum autem Dei in principio etes etsi aliquando coeperunt, erant tamen iam, quando hic mundus est factus. omnia namque creata et condita sunt, uisibilia et inuisibilia, siue sedes siue dominationes sine principatus siue potestates, omnia inquit per ipsum et in ipsum creata sunt. quid est in ipsum creata? quia ipse est heres patris, eo quod a patre in ipsum transierit hereditas, sicut pater dicit: posce a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam. quae tamen hereditas a
Abbreviated transcription (Latin):
uidens ꝓpħa. simul & ad inuisi¬
bilia oculos m̃tis actollens: ait.
Qm magnificata st̃ oꝑa tua dñe :
om̃ia in sapientia fecisti. Nec
ociose uibiq factũ legimꝰ qͥa gen¬
tiles pleriq qui coet̾nuim deo
mundum uolunt esse. quasi ad¬
umbrationẽ uirtutis diuinȩ.
asserunt etiã sua sponte subsi¬
stere: & qmuis causam eiꝰ deũ
esse fateant᷑ : causa tam̃ factũ
uolunt. ñ ex uoluntate & dispo¬
sitione sua: s ita ut causa um¬
brȩ. corpus est. Adheret enim
umbra corꝑi ut fulgor lumi¬
ni: naturali magis societate.
qm uoluntate arbitra. Pulcre
ergo ait moyses: quia fecit d̾s
gȩlum & terram. Non dixit
quia subesse secit. ñ dixit. quia
causam mundo ut esset p̾buit :
s fecit quasi bonꝰ qd̾ foret utile.
qͣsi sapiens qd optimũ iudica¬
bat: quasi om̃ipotens. qd̾ am¬
plissimũ preuidebat. Quomͦ
autẽ quasi umbra esse poterat.
ubi corpus ñ erat: cũ incorpo¬
rei dei corporea adumbratio es¬

Expanded text:
uidens propheta simul et ad inuisiuidens propheta simul et ad inuisibilia oculos mentis adtollens ait: quam magnificata sunt opera tua, domine! omnia in sapientia fecisti. Nec otiose utique factum legimus quia gentiles plerique, qui coaeternum deo mundum uolunt esse quasi adumbrationem uirtutis diuinae, adserunt etiam sua sponte subsistere. et quamuis causam eius deum esse fateantur, causam tamen factum uolunt non ex uoluntate et dispositione sua, sed ita ut causa umbrae corpus est, adhaeret enim umbra corpori et fulgur lumini naturali magis societate quam uoluntate arbitra. pulcergo ait Moyses, quia fecit Deus coelum et terram. Non dixit quia subesse fecit; non dixit quia causam mundo ut esset, praebuit: sed fecit quasi bonus quod foret utile: quasi sapiens quod optimum judicabat: quasi omnipotens quod amplissimum praevidebat. Quomodo autem quasi umbra esse poterat, ubi corpus non erat, cum incorporei Dei corporea adumbratio es
Abbreviated transcription (Latin):
Cȩli enarrant głam dei: & opera
manuũ eiꝰ annunciat firmam̃¬
tiam dicens: quia inuisibilia
eiꝰ. ꝑ ea quȩ facta st̃ intelliguit᷑.
Auctorem enĩ angłoꝵ & domina¬
tionũ. & potestatũ. facile intel¬
ligimꝰ eum. qui mom̃to imꝑii su¬
⁊ Hanc tantam pulchritudinẽ
erat: & ñ extantib aut reb
aut causis donauit habere
substantiam. Est gͦ hic mundꝰ
diuinȩ specimen oꝑationis: qͥa
dum opus usdet᷑. prefert᷑ opera¬
tor. Namq ut istarũ artiũ a¬
liȩ st̃ actuose. quȩ st̃ in corporis
motu. aut sono uocis: cessauit
motus aut sonus. nichil suꝑfu¬
it nec remansit spectantib uł
huiꝰ modi. ut cessante ꝙͦ oꝑatio¬
nis officio. oꝑis munꝰ appareat.
ut edificatio atꝙ textura: quȩ
etiam tacente artifice ꝑitiam eiꝰ
ostendant. ut oꝑatori oꝑis sui
testimoniũ sufraget᷑: similiter
etiam hic mundus diuine ma¬
iestatis insigne ẽ. ut ꝑ ipsũ. dei
sapientia manifestet᷑. Quem

Expanded text:
caeli enarrant gloriam dei et opera caeli enarrant gloriam dei et opera manuum eius adnuntiat firmameentiam dicens: quia inuisibilia eius per ea quae facta sunt intelleguntur. auctorem enim angelorum et dominationum et potestatum facile intellegimus eum qui momento imperii sui hanc tantam pulchntudinempuerat, et non extantibus aut rebus aut causis donauit habere substantiam. est enim hic mundus diuinae specimen operationis, quia dum opus uidetur, praefertur operator. namque ut istarum artium aliae sunt actuosae, quae sunt in corporis motu aut sono uocis — cessauit motus aut sonus, nihil superfuit nec remansit spectantibus uehuiusmodi, ut cessante quoque operationis officio operis munus adpareat, ut aedificatio atque textura, quae etiam tacente artifice peritiam eius ostendant, ut operatori operis sui testimonium suffragetur: similiter etiam hic mundus diuinae maiestatis insigne est, ut per ipsum dei sapientia manifestetur. quem
Abbreviated transcription (Latin):
mogenitꝰ om̃is creat᷑e ⁊ siue qͥa
ante omnẽ creat᷑am. siue qͥa sc̃s.
quia pͥmogeniti sc̃i st̃. ut pͥmo¬
genitus isrł: ñ quia ante om̃s. s
quia sanctior ceteris. Sc̃s autem
dñs supra omnẽ creaturã. ꝙ scd̃m
corꝑis susceptionẽ: quia solus si¬
ne peccato. solus sine uanitate:
om̃is autẽ creat᷑a. subiecta uanita¬
ti ẽ. Possumꝰ etiam intellig̾e. in
pͥncipio fecit ołs cȩlũ & t̾ram. idẽ
ante tempꝰ : sicut iniciũ uiȩ. ñ¬
dum uia : ꝙ& initiũ domꝰ ñdũ do¬
mus.Deniq: alii dixer̃t en cepha¬
leon qͣsi in capite : quo significa¬
tur in breui & exiguo mom̃to.
sũma oꝑationis impleta. St̃ gͦ
& qui pͥncipiũ non ꝓ temꝑe ac¬
on uel caput ut dicamꝰ latine
qͣsi summã oꝑis: qͥa rerum ui¬
sibilium sũma. celũ & terra ẽ:
quȩ ñ solum ad mundi huius
spectare uident᷑ ornatũ: s etiam
ad indicium rerum inuisibiliũ.
& qͦdlam argum̃tum eoꝵ quȩ
ñ uident᷑: ut ẽ illud ꝓpħicum.

Expanded text:
ae, siue quia ante omnem creaturam, siue quia sanctus, quia primogeniti sancti sunt, ut primogenitus Istrahel, non quia ante omnes, sed quia sanctior ceteris. sanctus autem dominus super omnem creaturam et secundum corporis susceptionem, quia solus sine peccato, solus sine uanitate, omnis autem creatura subiecta uanitati est. possumus etiam intellegere: in principio fecit deus caelum et terram, id est ante tempus, sicut initium uiae nondum uia est et initium domus nondum domus. denique alii dixerunt h κεφαλαίψ quasi in capite. quo significatur in breui et in exiguo momento summa operationis inpleta. sunt ergo et qui principium non pro tempore acον uel caput, ut dicamus adtribuit, quasi summam operis, quia rerum uisibilium summa caelum et terra est, quae non solum ad mundi huius spectare uidentur aduertere, sed etiam ad indicium rerum inuisibilium et quoddam argumentum eorum quae non uidentur, ut est illud propheticum:
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ erat oportuna om̃ib uerna
tẽꝑies. Unde & annꝰ. mundi i¬
maginẽ nascentis exp̃ssit: ut pꝰ
hybernas glacies. atq hyemales
caligines. seremor solito uerm
temꝑis splendor eluceat. Dedit
gͦ formã fut᷑is annoꝵ c̾riculis.
mundi primꝰ exortus: ut ea le¬
ge. annor uices surgerent. atqꝑ
inicio cuiꝰq anni. ꝓduc̾et terra
noua seminũ germina: quo pͥ¬
mum dñs d̃s dixerat. germin&̧
t̾ra herbam feni seminans se¬
men scdm genꝰ. & scd̾m similitu¬
dinẽ. & lignũ fructiferũ faci¬
ens fructũ. Et statĩ ꝓduxit

Expanded text:
ubi erat oportuna omnibus uerna ubi erat oportuna omnibus uerna temperies. unde et annus mundi imaginem nascentis expressit, ut post hibernas glacies atque hiemales caligines serenior solito uerni temporis splendor eluceat. dedit ergo formam futuris annorum curriculis mundi primus exortus, ut ea lege annorum uices surgerent atque initio cuiusque anni produceret terra noua seminum germina, quo primum dominus deus dixerat: germinet terra herbam faeni seminans semen secundum genus et secundum similitudinem et lignum fructiferum facie
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ si referas: ita conuenit
ut accipias. In pͥmis fecit d̾s¬
cȩlũ & t̾ram: deinde colles. re¬
giones. fines inhabitabiles.
Uel sic. Ante reliq̃s uisibilee.
creaturas. diem.noctem.ligna
fructifera. animantiũ diuersa
genera: celũ & terrã fecit. Si
uͦ ad fundam̃tum referas pͥn¬
cipiũ: t̾rȩ fundam̃ta esse legi¬
sti dicente sapientia: qnͣdo for¬
tia faciebat fundam̃ta t̾rȩ. erã
penes illũ componens. Est etiã
bone pͥncipiũ discipline: sicut
est illud. Iniciũ sapientiȩ : ti
clinat errorem: & ad uirtutis
semitam. uias suas dirigit. N
enĩ quis timuerit dm̃: ñ pot
renunciare peccato. Qd̃ eque ȩ¬
tiam de illo possumꝰ acciꝑe: m̃¬
sis hic inicium mensiũ erit uo¬
bis. Qmuis & de temꝑe istuo
accipiat᷑. quia de pascha dñi
loquebat᷑ : qd̾ ueris inicio cele¬
brat᷑. In hoc gͦ pͥncipio mensi¬
um. cȩlũ & terrã fecit: qd inde
mundi capi oportebat exordiũ.

Expanded text:
autem si referamus, ita conuenit, autem si referamus, ita conuenit, ut accipias: inprimis fecit caelum et terram, deinde colles regiones fines inhabitabiles uel sic: ante reliquas uisibiles creaturas, diem noctem ligna fructifera animantium genera diuersa, caelum et terram fecit. si uero ad fundamentum referas, principium terrae fundamentum esse legisti dicente sapientia: quando fortia faciebat fundamenta terrae, eram penes illum disponens. est etiam bonae principium disciplinae, sicut est illud: initium sapientiae timorclinat errorem et ad uirtutis semitam uias suas dirigit. nisi enim quis timuerit deum, non potest renuntiare peccato. quod aeque etiam de illo possumus accipere: mensis hic initium mensuum erit uobis, quamuis et de tempore istud accipiatur, quia de pascha domini loquebatur, quod ueris initio celebratur. in hoc ergo principio mensuum caelum et terram fecit, quod inde mundi capi oportebat exordium.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ uniu̾sitatẽ isdẽ passionib qͥ¬
b ꝓpͥe portiones eius st̃ obnoxi¬
e subiacere: Principiũ gͥ esse
docet: qui dicit. In pͥncipio fe¬
cit d̾̃s celũ & t̾ram. Principi¬
um aut ad tẽpus refert᷑. aut
ad numerũ. aut ad fundam̃¬
mo. initiũ fundam̃tum est.
Principiũ qͦ & conu̾sionis &
depͣuationis dici posse: scͥpt᷑a¬
rum cognoscimꝰ auctoritate.
Est & pͥncipiũ artis. ars ipsa:
ex qua artificũ diu̾soꝵ dem¬
ceps cepit oꝑatio. Est etiã pͥn¬
cipiũ bonoꝵ oꝑum. finis opti¬
mus: ut miscdiȩ pͥnciprũ est.
deo placere quod facias. Et enĩ
ad conferendũ hominibus
subsidiũ: maxime ꝓuocam.
Est etiã uirtꝰ diuina: ꝗͣ hac
expͥmit᷑ appellatione. Ad tẽ¬
pus refert᷑. si uelis dicere ĩ
quo tẽpore fecit ds̃ cȩlũ et
terram. io est in exordio mun¬
di qnͣdo fieri cepit: sicut ait
sapientia. Cum pararet ce¬
los: cũ illo eram. Ad numerũ

Expanded text:
est uniuersitatem isdem passionibus quest uniuersitatem isdem passionibus quibus propriae portiones eius sunt obnoxiae subiacere? ! Principium igitur esse docet qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram. principium aut ad tempus refertur aut ad numerum aut ad fundamemo initium fundamentum est. principium quoque et conuersionis et deprauationis dici posse scripturarum cognoscimus auctoritate. est et principium artis ars ipsa, ex qua artificum diuersorum deinceps coepit operatio. est etiam principium bonorum operum finis optimus, ut misericordiae principium est deo placere quod facias; etenim ad conferendum hominibus subsidium maxime prouocamur. est etiam uirtus diuina, quae hac exprimitur adpellatione. ad tempus refertur, si uelis dicere in quo tempore deus fecit caelum et terram, id est in exordio mundi, quando fieri coepit, sicut ait sapientia: cum pararet caelos, cum illo eram. ad numerum
Abbreviated transcription (Latin):
tram̃to uł graphio ducas uel
centro exprimas. unde ceꝑis
aut uͥ desieris. int̾uallo int̾po¬
sito ñ facile uel ocłis colligis. uł
m̃te repetis: & tam̃ cepisse & de¬
siuisse tu ipse tͥ testis es. Nam
& si sensũ subt̾fugit: ueritatẽ
ñ subruit. Quȩ autẽ mitrũ
habent. & finẽ habent: & qͥb
finis dat᷑. initiũ datũ constat.
Finem autẽ mundi futurum:
ipse saluator docet in eugłio su¬
o dicens. Preterit eñĩ figura
huiꝰ mundi: & celũ ꝙ t̾ra p̾te¬
ribunt. Et infra. Ecce ego uo¬
biscum sũ: usq ad consũma¬
tionẽ mundi. Quomͦ gͦ coet̾¬
num deo mundũ asser̃t. & c̃a¬
tori om̃iũ sociant. atq eqͣlem
esse disputant creaturã. corpꝰ¬
ꝙ mat̾iale mundi. inuisibili
illi atq in accessibili nat᷑e di¬
uinȩ coniungendũ putant:
cũ presertim scđm suã sententi¬
am ñ possint negare. qm̃ cuniᷤᷤ
partes corruptioni & mutabi¬
litati subiacent. Huiꝰ necesse

Expanded text:
atramento, vel graphio ducas, vel atramento, vel graphio ducas, vel centro exprimas, unde coeperis, aut usito non facile uel oculis colliges uel mente repetes: et tamen et coepisse et desiuisse te ipse tibi testis es. nam etsi sensum subterfugit, ueritatem non subruit. quae autem initium habent et finem habent et quibus finis datur initium datum constat. finem autem mundi futurum ipse saluator docet in euangelio suo dicens: praeterit enim figura huius mundi et caelum et terra praeteribunt etinfra: ecce ego uobiscum sum usque ad consummationem mundi. quomodo ergo coaeternum deo mundum adserunt et creatori omnium sociant atque aequalem esse disputant creaturam corpusque materiale mundi inuisibili illi atque inaccessibili naturae diuinae coniungendum putant, cum praesertim secundum suam sententiam non possint negare quoniam cuius partes corruptioni et mutabilitati subiacent, huius necesse
Abbreviated transcription (Latin):
lum fecit. Et iheremias dixit.
Dii qui ñ fecerunt cȩlũ ꝙ t̾ram:
ꝑibunt a t̾ra & de sub celo isto.
Dñs qui fecit t̾ram in uirtute su¬
a. & correxit orbem in sapiemi¬
a sua: & in sua prudentia ex¬
tendit cȩlũ: & multitudinẽ aqͤ
in cȩlo. Et addidit. Infatuatus
est homo: ab scientia sua:¬
ruptibilia mundi seqͥt᷑.¬
& ex his putat. qd diuinȩ pos¬
sit nat᷑e cõprehendere uerita¬
dem: quomͦ ñ infatuat᷑ uersi¬
te disputationis astutia: Ey
gͦ tot oracula audias qͥb testi¬
ficat᷑ deus qd̃ fecerit mundũ:
noli eũ sine principio esse cre¬
dere: qͥa qͣsi spera esse munduꝰ
dicat᷑. ut pͥnciprũ eius nullũ
uideat᷑ extare. Et cũ intonat
qͣsi in circuitu omia cõmouert᷑:
ut unde incipiat uel uͥ desina
ñ facile comp̾hendas: qͥa cir¬
cuitus pͥncipiũ sensu colligere
desinat menstrua lune defec¬
tio. Neq uͦ si ipse ñ comp̃hen¬
das. idcirco ñ cepit: aut neqͣqͣ
desinetꝰ Si ipse circuitũ uła

Expanded text:
emias ait: dii qui non fecerunt caelum et terram peribunt a terra et desub caelo isto. dominus qui fecit terram inuirtute sua et correxit absoluit sapientia sua et in sua prudentia extendit caelum et . multitudinem aquae in caelo. et addidit: infatuatus est homo ab scientia suaruptibilia mundi sequitur et ex his putat quod diuinae possit naturae conprehendere ueritatem quomodo non infatuatur uersutae disputationis astutia? Cura ergo tot oracula audias, quibus testificatur deus quod fecerit mundum, noli eum sine principio esse credere, quia quasi sphaera mundus esse dicatur, ut principium eius nullum uideatur extare. et cum intonat, quasi in circuitu omnia commoventur, ut unde incipiant, ubi desinant non facile comprehendas; quia circuitus principium sensu colligere desinat menstrua lunae defectio. Neque vero si ipse non comprehendas, idcirco non coepit, aut 6 nequaquam desinet. Si ipse circuitum vel
Abbreviated transcription (Latin):
lum & terrã. Et credidit abra¬
ham & ait. Extendo manũ me¬
am ad deum sũmum: qͥ fecit cȩlũ
& terrã. Uides quia hoc ñ homo
pacis & iusticie: nec initium di¬
erum nec finem habens. Non mi¬
rũ gͦ. si d̾s qui est sine initio.i¬
nitiũ om̃ib dedit: ut que non
erant esse inciꝑent. Non mirũ
si d̾s qui omia uirtute sua con¬
tinet. & incomp̾hensibili maie¬
state uniu̾sa complectit᷑. fecit
hȩc quȩ uident᷑: cũ etiã illa fe¬
cerit quȩ ñ uident᷑. Inuisibilia
autẽ his quȩ uident᷑ potiora
esse quis neget: cũ ea quȩ uiden¬
t᷑ temꝑalia sint. et̾na autẽ quȩ
ñ uident᷑: Qͥs dubitet qd̾ deus
hȩc fec̾it qͥ ꝑ ꝓpħam locutꝰ ait:
qͥs mensus ẽ manu aqͣm. ꝙ celũ
palmo. & uniu̾sam t̾ram clausa
manu: Qͥs statuit montes in
libra. ꝙ rupes in statera: & nemo¬
ra in iugo:Qͥs cognouit sensũ
dñi. aut qͥs consiliariꝰ enus fuit:
uel qͥs instruxit eũ: De quo et¬

Expanded text:
lum et terram. et credidit Abralum et terram. et credidit Abraham et ait: extendo manum meam ad deum summum, qui fecit caelum et terram. uides quia hoc non homo pacis et iustitiae nec initium dierum nec finem habens. non mirum ergo si deus, qui est sine initio, initium omnibus dedit, ut quae non erant esse inciperent. non minim si deus, qui omnia uirtute sua continet et inconprehensibili maiestate uniuersa conplectitur, fecit haec quae uidentur, cum etiam illa fecerit quae non uidentur. inuisibilia autem his quae uidentur potiora esse quis neget, cum ea quae uidentur temporalia sint, aeterna autem quae non uidentur? quis dubitet quod deus haec fecerit, qquis mensus est manu aquam et caelum palmo et uniuersam terram clausa manu? quis statuit montes in libra et rupes in statera et nemora in iugo? quis cognouit sensum domini aut quis consiliarius ei fuit uel quis instruxit eum? de quo et