comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
famari. Idonea uͦ causaut magnum
ẽet imꝑium: cur eẽ deheret inquie¬
tum: Nonne incorporib hominum sa¬
tius ẽ modicã staturam cũ sanitate
habere: qm admolẽ aliqͣm grgante¬
am ꝑpetuis afflictionib ꝑuenire. nec
cum ꝑueneris requiescere. s quanto
grandiorib menbris tanto maiorib
agitari malis. Quid autẽ mali ẽẽt.
ac ñ potius plurimũ bom si ea tẽpora
ꝑdurarent que ꝑstrinxit salustius uͥ
ait: igitur mitio reges. nam inderris
nomen imꝑii id pͥmum fuit diuer¬
si. pars ingeniũ. alii corpꝰ exercebant.
etiã tum uita hominum sine cupidi¬
tate agitabat᷑. sua cuiq satis placebant:
an ut tammultũ dilataret᷑ imꝑium.
debuit fieri qͦd uirgilius decestatur
dicens: deterior donec paulatim ac
decolor etas. & belli rabies & amor suc¬
cessit habendi. S plane ꝓ tantis bel¬
lis susceptis & gestis iusta defensio ro¬
manorum ẽ: qͦd irruentib sibi im¬
portune inmicis. resistere cogebat

Expanded text:
famari? Idonea vero causa: ut magnum famari? Idonea vero causa: ut magnum esset imperium, cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicum staturam cum sanitate habere, quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire, nec cum perveneris, requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto majoribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait, « Igitur initio reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diversi; pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant » ? An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Virgilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas, Et belli rabies, et amor successit habendi? . Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis justa defensio Romanorum est, quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat,
Abbreviated transcription (Latin):
S si hoc tam magnu̾ bonũ du illi ro¬
me uł pompilio contulerunt: curim¬
perio romano ꝑ ipsa tempora lauda¬
bilia id numqͣm postea prestiterunt :
An utiliora erant sacra cum institue¬
rentur : qͣm cũ instituta celebrarent᷑:
At quitẽ ñdum erant s ut e̾ent ad¬
debantur: postea uͦ iam erant que ut
ꝓdessent custodiebantur. Quid gͦ ẽ
qͦd illi quadraginta tres uł ut alii uo¬
lunt triginta & nouẽ anm intã lon¬
ga pace transacti sunt regnante nu¬
ma: & postea sacris instiai tutis. di¬
isq ipsis qui eisdem sacͥs i fuerant
inuitati. iam presidib atq tutorib
uix post tam multos annos aburbe
condita usq ad augustum ꝓ magno
miraculo unus commemoratur an¬
nus post pͥmum bellum punicum.
quo belli portas romani claudere po¬
tuerunt.¬
In responãent qͦd nsi assiduis
sibiq continuis succedentib bel¬
lis romanũ imꝑium tã longe latẽq
ñ posset augeri. & tam grandi gła dif¬

Expanded text:
Sed si hoc tam magnum bonum di illi RoSed si hoc tam magnum bonum di illi Romae uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut prodessent custodiebantur. Quid ergo est, quod illi quadraginta tres uel, ut alii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribus uix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani claudere potueruntAn respondent quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri, et tam grandi gloria dif
Abbreviated transcription (Latin):
ii etiã numã pompiliũ successo¬
rem romuli adiuuisse credun¬
tur. ut toto regni sui tempore pacẽ
haberet. & ian portas que bellis pa¬
tere solent clauderet: ẽo merito sci¬
licet quia romanis multa sacra con¬
stituit. Illi uͦ homini ꝓtanto otio
gratulandum fuit. si mͦ ĩ reb salu¬
brib scisset impendere: & ꝑnitio¬
sissima curiositate neglecta. dm̃
uerũ uera pietate ꝑ quireret. Nunc
autẽ non eidii contulerunt illud
otum: s eum minus fortasse dece¬
pissent siociosũ minime repꝑissenł.
Quanto enĩ eũ minꝰ occupatum in¬
uenert̾: tantomagis ipsi occupaue¬
runt. Nam qͥd ille molitꝰ sit. & qͥb
artib dõs tales sibi uł illi ciuitati
consociare potuerit: uarto prodit.
Qͦd si dño placuerit. suo diligentiꝰ
difseretur loco. Modo autẽ quia
de beneficiis eoꝵ questio ẽ. magnũ
beneficiũ ẽ pax. s di ueti beneficiũ
ẽ. plerumq etiã sic̃ sol. sic̃ pluiuia. ui¬
teq alia subsidia suꝑ ingratos & neqͣm.

Expanded text:
Hi etiam Numam Pompilium, successorem Romuli, adjuvisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet, et Jani portas, quae bellis patere assolent, clauderet: eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset impendere, et perniciosissima curiositate neglecta, Deum verum vera pietate perquirere. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium; sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime reperissent. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt, tanto magis ipsi occupaverunt. Nam quid ille molitus sit, et quibus artibus deos tales sibi, vel illi civitati consociare potuerit, Varro prodit: quod si Domino placuerit, suo diligentius disseretur loco. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est, magnum beneficium est pax: sed Dei veri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos et nequam.
Abbreviated transcription (Latin):
ut dictum ẽ ꝓmissa terrena. quib ta¬
men significarent᷑ ȩt̾na: quȩ uisibi¬
lib sacramentis cȩlebrarent multi.
intelligerent pauci. Unius tamen
dicultus aꝑtissima illic & uocũ & re¬
rlm omĩum concestatione precipi¬
t᷑. hon uniꝰ de turba. s qui fecit cę¬
lum & t̾ram. & omẽm animã et
omẽm sp̃m qui non ẽ qͦd ipse. Ille¬
enim fecit. hec facta sunt: atq ut
sint & bene se habeant. eius indigeit

Expanded text:
ut dictum est, promissa terrena. quibus taut dictum est, promissa terrena. quibus tamen significarentur aeterna, quae uisibilibus sacramentis celebrarent multi, intellegerent pauci. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et uocum et rerum omnium contestatione praecipitur, non unius de turba, sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum, qui non est quod ipse. Illeenim fecit, haec facta sunt, adque ut sint et bene se habeant, eius indigent
Abbreviated transcription (Latin):
placuit ordinare temporũ cur¬
sum. ut quem admodũ dixi & inac¬
ctib apłors legitur. lex inedictis an¬
głorum daretur de unius ueri dĩcul¬
tu: in quib & ꝑsona ipsius dĩ. non
quidem ꝑ suã substantiã que semꝑ
corruptibilib ocłis inuisibilis ꝑma¬
net. s certis indicuis ꝑ subiectam cre¬
atori creaturam uisibiliter apparer&:
& syllabatim ꝑ transitorias tempoꝵ
morulas humane lingue uocib lo¬
queretur. Qui in sua natura ñ corpo¬
raliter s sp̃italiter. ñ sensibiliter. s
intelligibiliter. ñ temporaliter. sed
ut ita dicam eternaliter. nec incipit
loqui nec desinit: quod apud illum
sincerius audiunt ñ corporis aure
s mentis ministri eius & nuntu qui
eius ueritate incõmutabili ꝑfruunt᷑
immortaliter beati: & qͦd faciendum
modis meffabilib audiunt. & usq
mista uisibilia ac sensibilia ꝑducen¬
dum. incunctant᷑ atq indifficulter
efficiunt. Hec autẽ lex distributio¬
ne tempoꝵs data ẽ quȩ prius hab̾et

Expanded text:
placuit ordinare temporum cursum, ut quemadmodum dixi, et in Actibus Apostolorum legitur, lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu , in quibus et persona ipsius Dei, non quidem per suam substantiam, quae semper corruptibilibus oculis inuisibilis permanet, sed certis indiciis per subiectam creatori creaturam uisibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae uocibus loqueretur, qui in sua natura non corporaliter, sed spiritaliter, non sensibiliter, sed intellegibiliter, non temporaliter, sed, ut ita dicam, aeternaliter nec incipit loqui nec desinit; quod aput illum sincerius audiunt, non corporis aure sed mentis, ministri eius et nuntii, qui eius ueritate incommutabili perfruuntur inmortaliter beati: et quod famodis ineffabilibus audiunt, et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum, incunctanter atque indifficulter efficiunt. Haec autem lex distributione temporum data est, quae prius haberet,
Abbreviated transcription (Latin):
iis itaq sliacis post troie ipsius
documentũ quatandẽ pruden-¬
tia roma custodienda commissa ẽ.
Dixerit quispiam iam eosrome habi¬
tare solitos. quando expugnante
fimbria cecidit ylium. Unde gͦ ste¬
tit minerue symulachrũ. Dẽinde
si apud romam erant quando fi¬
bria deleuit ylium: fortasse apud̃
ylium erant quando ãgallis ipsa ro¬
ma capta & incensa ẽ. S ut sunt au¬
ditu acutissimi motuq celerrimi:
aduocẽ anseris cito redierunt. ut
saltem capitolinũ collem qui reman.¬
serat tuerentur. Cet̾um ad alia de¬
fendenda. serius st̃ redire commoni

Expanded text:
is itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Unde ergo stetit Mineruae simulacrum? Deinde, si aput Romam erant, quando Fimbria deleuit ilium, fortasse aput Ilium erant,. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est; sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad uocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur; ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoni
Abbreviated transcription (Latin):
de labe mors: quib primũ paulatĩ
decoloratis. deinde torrentis modo
p̃cipitatis tͥanta qͣmuis integris tecti
menibq facta ẽ ruina rei publice.
ut magni auctores eoꝵs tunc amissã
ñ dubitent dicere. Recte autem ab¬
scesserant ut amitteretur om̃s adi¬
tis arisq relictis du: si eorum de bona
uita atq iustitia ciuitas p̾cepta con¬
tempserat. Nunc uͦ quales queso du
fuerunt: si noluerunt cum popło
cultore suo uiuere. quem male uiuen¬
tem ñ docuerant bene uiuere:¬

Expanded text:
de labe morum, quibus primum paulatim de labe morum, quibus primum paulatim decoloratis, deinde torrentis modo praecipitatis tanta quamuis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae, ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. Recte autem abscesserant, ut amitteretur, omnes adytis arisque relictis di, si eorum de bona uita adque iustitia ciuitas praecepta contemserat. Nunc uero quales, quaeso, di fuerunt, si noluerunt cum populo cultore suo uiuere, quem male uiuentem non docuerant bene uiuere
Abbreviated transcription (Latin):
ponere audebunt: discessere omnes
aditis arisq relictis du quib impe¬
rium hoc steterat. Primum si hoc¬
ita ẽ: ñ habent cur querantur de re¬
ligione xp̃iana qͦd hac offensione¬
aras di sui ddeseruerint: qm̃quidem
maiores eorum iam pridem morib¬
suis aburbis altarib tam multos
ac minutos dõs tamqͣm muscas abe¬
gerunt. S: tam̃ hȩc numinum t᷑ba
ubi erat: cum longe anteqͣm mores
corrumperentur antiqui. a gallis
roma capta & incensa ẽ. Anforte pre
sentes dormiebant. Tunc enim tota
urbe in hostium potestatẽ redacta. so¬
lus collis capitolinus remanserat:
qui etiam ipse caꝑetur nisi salteman¬
seres duis dormientib ingilarent.
Unde pene insuꝑstitionem egyptioꝵs
bestias auesq colentium romam de¬
ciderant: cum anseri sollemnia cele¬
brabant. Uerum de his aduentitus
ꝙ corporis magis qm animi malis. qͥ
uł abhostib uł alia clade accidunt:
nondũ interim disputo. Nunc ago

Expanded text:
ponere audebunt:. Discessere omnes ponere audebunt:. Discessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat? Primum si ita est, non habent quur querantur de religione Christiana, quod hac offensi eos di sui deseruerint, quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribsuis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos, tanquam muscas abegerunt. Sed tamen haec numinum turba ubi erat, cum longe antequam mores corrumperentui antiqui, a Gallis Roma capta et incensa est? an praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta, solus collis Caqui etiam ipse caperetur, nisi saltem anseres dis dormientibus uigilarent. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias auesque colentium Roma deciderat, cum anseri sollemnia celebrabant. Verum de his aduenticiis et corporis potius quam animi malis, quae uel ab hostibus uel alia clade accidunt, nondum interim disputo: nunc ago
Abbreviated transcription (Latin):
rib. tam multiplicib uariisq sacͥs.
tot festis sollemnitatib. tot tanto¬
rumq ludoꝵ celebritatib coleban¬
tur. ubi nichil demones nisi nego¬
tium suuꝰ egerunt. ñ curantes quem
admodũ illi uiuerent. immo cu¬
rantes ut etiam ꝑdite uiuerent. dũ
tamen honori suo illa omĩa metu
subditi ministrarent. Aut si dede¬
runt: proferatur. ostendat᷑. legat᷑
quas deors leges illi ciuitati datas
contempserint gracci ut seditionib
cuncta turbarent: quas marius et
cinna. & carbo. ut inbella etiam ꝓ¬
grederentur ciuilia. causis iniquis¬
simis suscepta. & crudelit̾ gesta. cru¬
deliusq finita: quas deniq sylla
ipse cuius uitã. mores. facta descri¬
bente salustio. alusq scriptorib histo¬
rie quis non ex horreat: Quis illã rem
publicam ñ tunc ꝑisse fateat᷑. An
forte ꝓpter huiuscemodi ciuiũmores
uirgilianam illam sententiam sicut
solent pro defensione suoꝵ deorũ op¬

Expanded text:
ribus, tam multiplicibus uariisque sacris, ribus, tam multiplicibus uariisque sacris, tot festis sollemnitatibus, tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur; ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt, non curantes quem ad modum illi uiuerent, immo curantes ut etiam perdite uiuerent, dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. Aut si dederunt, proferatur ostendatur legatur, quas deorum leges illi ciuitati datas contemserint Gracchi, ut seditionibus cuncta turbarent, quas Marius et Cinna et Carbo, ut in bella etiam progrederentur ciuilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita, quas denique Sylla ipse, cuius uitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? An forte propter huiusce modi ciuium mores Yergilianam illam sententiam, sicut solent, pro defensione deorum suorum ob
Abbreviated transcription (Latin):
publicam. quia numqͣm in eafuit
uera iustitia. Scd̾m probabiliores
autẽ diffinitiones pro suo modo
quondam res publica fuit: & melius
abantiquiorib romanis qͣm aposte¬
riorib administrata ẽ: uera autem
iustitia ñ ẽ nisi in ea re publica cuiꝰ
publicam placet dicere: qm̃ eam rẽ
popłi eẽ negari non possumus. Si autẽ
hoc nomen qͦd alibi aliterq uulga¬
tum ẽ. ab usu nr̃e locutionis forte ẽ¬
remotius: mnea certe ciuitate ẽ uera
iustitia. de qua scriptura sc̃a dicit.
Głosa dicta sunt dete ciuitas di.¬
dicant istam fuisse uł ẽẽ rem publi¬
cam: scd̃m eoꝵs auctores doctissimoᷤ
iam longe ante xp̃i aduentũ pes¬
sima & flagitiosissima facta erat
immo uͦ nulla erat atq omĩno ꝑi¬
erat ꝑditissimis morib. Ut gͦ non
ꝑiret: di custodes eiꝰ popło cultori
suo dare precipue uite ac mors pre¬
cepta debuerunt: a quo tot templis.
tot sacerdotib. & sacrificiorũ gene¬

Expanded text:
publicam, quia numquam in ea fuerit publicam, quia numquam in ea fuerit uera iustitia. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit, et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est; uera autem iustitia non est nisi in ea re publica, cuius am rem publicam placet dicere, quoniam eam rem populi esse negare non possumus. Si autem hoc nomen, quod alibi aliterque uulgatum est, ab usu nostrae locutionis est forte remotius, in ea certe ciuitate est uera iustitia, de qua scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Ddicant istam fuisse uel esse rem publicam, secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi aduentum pessima ac flagitiosissima facta erat; immo uero nulla erat adque omnino perierat perditissimis moribus. Ut ergo non periret, di custodes eius populo cultori suo dare praecipue uitae ac morum praecepta debuerunt, a quo tot templis, tot sacerdotibus et sacrificiorum gene
Abbreviated transcription (Latin):
putare: adhuc tamen ante aduen¬
tum xp̃i. Que si diffamata & p̾uale¬
scente religione xp̃iana sentirentur
atq dicerentur: quis ñ istors ea xp̃i¬
anis imputanda ẽẽ censeret: Quã
obrem cur ñ curarunt di eoꝵ: ne tc
ꝑiret atq amitteretur res publica¬
illa qͣm cicero longe anteqmͣ xp̃c in
carne uenisset. tam lugubriter de¬
plorat amissam.Uiderint laudato¬
res eiꝰ etiam illis antiquis uiris & mo¬
rib qualis fuerit. utrum mea uigu¬
erit uera iustitia. anforte ne tc̃ fue¬
rit uiua morib. s picta colorib: qͦd
q ipse cicero nesciens cum eã p̾ferra
expressit. S alias si d̾s uoluerit hoc
uidebimus. Enitar enĩ suo loco ut
ostendam scd̃m diffinitiones ipsius
ciceronis quib qͥd sit res publica.
& qͥd sit popłs loquente scipione
breuiter posuit. attestantib etiam
multis siue ipsius siue eoꝵ quos
loqui fecit meadem disputatione
sententiis. numqͣm illam fuisse rem

Expanded text:
putare, adhuc tamen ante aduenputare, adhuc tamen ante aduentum Christi; quae si diffamata et praeualescente religione Christiana sentirentur adque dicerentur, quis non istorum ea Christianis inputanda esse censeret? Quam ob rem quur non curarunt di eorum, ne tunc periret adque amitteretur illa res publica, quam Cicero longe, antequam Christus in carne uenisset, tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis uiris et moribus qualis fuerit, utrum in ea uiguerit uera iustitia an forte nec tunc fuerit uiua moribus, sed picta coloribus; quod et ipse Cicero nesciens, cum eam praeferret, expressit. Sed alias, si Deus uoluerit, hoc uidebimus. Enitar enim suo loco, ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis, quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breuiter posuit adtestantibus etiam multis siue ipsius siue eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis, numquam illam fuisse rem
Abbreviated transcription (Latin):
strã memoriam & mos ipse patrius
prestantes uiros adhibebat : & uete¬
rem morẽ & maiorum instituta reti¬
nebant excellentes uiri. Nr̃a uͦ etas
cũ rempublicã sicut picturam acce¬
pisset egregiã. s euanescentẽ uetu¬
state. ñ modo eam colorib isdem
quib fuerat renouare neglexit: s
ne id qͥdem curauit ut formã saltẽ
eiꝰ & extrema tamqͣm linsamenta ser¬
uaret. Quid̃ enim manet ex antiqͥs
morib quib ille dixit rem publicã¬
stare romanã: quos ita obliuione
obsoletos uidemus. ut ñ solũ ñ co
lantur s iam ignorent᷑.. Nam de
uiris qͥd dicam. : Mores enĩ ipsi in¬
terierunt uiroꝵ penuria: cuiustan¬
ti mali ñ modo reddenda ratio nob̃.
sietiã tamqͣm reis capitis quodãmͦ
dicenda causa ẽ. Nris emm uituis
ñ casu aliquorem publicam uerbo re¬
tinemus: reipsa uero iampridema¬
misimus. Hȩc cicero fatebatur longe
quidem post mortẽ affricani quem
insuis libris fecit de re publica dis¬

Expanded text:
stram memoriam et mos ipse patrius stram memoriam et mos ipse patrius praestantes uiros adhibebat, et ueterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes uiri. Nostra uero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam, sed euanescentem uetustate, non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renouare neglexit, sed ne id quidem curauit, ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta seruaret. Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem stare Romanam, quos ita obliuione obsoletos uidemus, ut non lantur, sed iam ignorentur. Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria, cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis, sed etiam tamquam reis capitis quodam dicenda causa est. Nostris enim uitiis, n casu aliquo, rem publicam uerbo retinemus, re ipsa uero iam pridem amisimus.\' Haec Cicero fatebatur, longe quidem post mortem Africani, quem in suis libris fecit de re publica dis
Abbreviated transcription (Latin):
nec ipse popłe iam popłs ẽẽt sieẽt
iniustus. qm ñ eẽt multitudo uiriᷤᷤ
consensu & utilitatis communione
sociata sicut popłs fuerat diffinitꝰ.
Quando gͦ res publica romana talis
erat qualem illã describit salustius.
ñ iam pessima ac flagitiosissima sic̃
ipse ait: s omĩno nulla erat scdm istã
rationem qmͣ disputatio dere publi¬
ca inter magnos eius tum principes
habita patefecit: sicut etiam ipse tul¬
lius ñ scipionis nec cunusqm alteriꝰ.
s suo sermone loquens inprincipio
quinti libri. cominemorato prius
ennu poete uersu quo dixerat. morib
antiquis resstat romana uirisq. Quẽ
quidem ille uersũ. inquit. uł breuita¬
te. uł u̾itate tamqͣm exoraculo michi
quodam eẽ effatus uidetur. Nam neq
uiri nisi ita morata ciuitas fuisset.
neq mores nisi hi uiri p̾fuissent. aut
fundare aut tamdiu tenere potuis¬
sent tantam & tã iuste lateq impe¬
rantẽ rempublicã. Itaq ante no¬

Expanded text:
nec ipse populus iam populus esset, si esset nec ipse populus iam populus esset, si esset iniustus, quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata, sicut populus fuerat definitus. Quando ergo res publica Romana talis erat, qualem illam describit Sallustius, non iam pessima ac flagitiosissima, sicut ipse ait, sed omnino nulla erat secundum istam rationem, quam disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius, sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Ennii poetae uersu, quo dixerat:. Moribus antiquis res stat Romana uirisque, \'quem quidem ille uersum, inquit, uel breuitate uel ueritate tamquam ex oraculo quodam mihi  esse effatus uidetur. Nam neque uiri, nisi ita morata ciuitas fuisset, neque mores. nisi hi uiri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam iuste longe lateque imperantem rem publicam. Itaque ante no
Abbreviated transcription (Latin):
commendat breuẽ rei publice diffini¬
tionẽ qua dixerat eam ẽẽ rem popłi:
popłm autẽ ñ omẽm cetũ multitu¬
dinis. s cetũ iuris consensu & utili¬
tatis cõmunione sociatum ẽẽ deter¬
nunat. Docet deinde quanta sit in
disputando diffinitionis utilitas.
atq ex illis suis diffinitionib colligit
tunc ẽẽ rem publicã id est rem popłi.
cum bene aciuste regitur siue ab uo
rege. siue a paucis obtimatib. siue ab
uniuerso popło. Cum uͦ inustusẽ rex.
quẽ tyrannum more greco appellauit.
uł iniusti optimates. quoꝵ consensũ
dixit ẽe factionẽ. aut iniustus ipse
popłs cui nomen usitatũ ñ repperit.
nisi ut etiam ipsũ tyrannũ uocaret:
ñ iam uiciosã sicut pridie fuerat dis¬
putatũ. s sicut ratio ex illis diffinitio¬
nib conexa docuisset. omĩno nul¬
lam ẽẽ rempublicã: qm̃ ñ eẽt res po¬
płi cum tẏrannꝰ eã factione capesseret:

Expanded text:
commendat breuem rei publicae definicommendat breuem rei publicae definitionem, qua dixerat eam esse rem populi. Populum autem non omnem coetum multitudinis, sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas, adque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam, id est rem populi, cum bene ac iuste geritur siue ab uno rege siue a paucis optimatibus siue ab uniuerso populo. Cum uero iniustus est rex, quem tyrannum more Graeco appellauit, aut iniusti optimates, quorum consensum dixit esse factionem, aut iniustus ipse populus, cui nomen usitatum non repperit, nisi ut etiam ipsum tyrannum uocaret: non iam uitiosam, sicut pridie fuerat disputatum, sed, sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset, omnino nullam esse rem publicam, quoniam non esset res populi, cum tyrannus eam factioue capesseret,
Abbreviated transcription (Latin):
sent longius progredi.nisi eẽt confir¬
matum ñ modo falsum ẽẽ illud.
sine iniuria non posse: s hoc ueris¬
simum ẽẽ sine summa iustitia rem
publicam geri ñ posse. Cuius questi¬
onis explicatio cum indiẽ consequen¬
tem disata ẽẽt: int̾tio libro magna
conflictatione res acta est. Suscepit
enim pilus ipse disputationẽ eorũ
qui sentirent sine iniustitia ñ posse¬
geri rem publicã. purgans precipue
ne hoc ipse sentire uideretur. egitq
sedulo ꝓimustitia contra iustitiam:
ut hanc ẽẽ utilem rei publice. illam
uͦ mutilem ueri similib rationib
o exemplis uelut conaret᷑ ostendẽ.
Tum lelius rogantib om̃ib iustitiam
defendere aggressus ẽ: asseruitq quan¬
tum potuit nchil tam mimicũ qmͣ
iniustitiã ciuitati: nec omĩno nisi ma¬
gna iustitiageri aut stare posse rem
publicam. Qua questione quantum
satis uisum ẽ ꝑtractata. scipio ad int̾¬
missa reuertitur: recolitq suam atq

Expanded text:
sent longius progredi, nisi esset confirsent longius progredi, nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud, sine iniuria non posse, sed hoc uerissimum esse, sine summa iustitia rem publicam regi non posse. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset, in tertio libro magna conflictione res acta est. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum, qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam, purgans praecipue, ne hoc ipse sentire crederetur, egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam, ut hanc esse utilem rei publicae, illam uero inutilem, ueri similibus rationibus et exemplis uelut conaretur ostendere. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere adgressus est adseruitque, quantum potuit, nihil tam inimicum quam iniustitiam ciuitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam., Qua quaestione, quantum satis uisum est, pertractata Scipio ad intermissa reuertitur recolitque suam adque
Abbreviated transcription (Latin):
limarũ uocũ moderatione concors
tam̃ efficit᷑ ꝙ congruens. sic ex sum¬
mis a infimis & medus interiectis
ordinib ut sonis moderata ratione ci¬
uitatẽ consensu dissimillimorũ conci¬
nere. & que armonia a musicis dicit᷑
incantu. eam ẽẽ meiuitate concor¬
diam. Artissimũ atq optimũ om̃i
nre publica uinculum incolumi¬
tatis. eamq sine iustitia nullo pacto
eẽ posse: Ac demnde cum aliquanto la¬
tius & uberius disseruisset quantũ
ꝓdesset iustitia ciuitati. quantũq
obeẽt si abfuisset: suscepit deinde
pilus unus eors qui disputationi ad¬
erant: & poposcit ut hec ipsa que¬
stio diligentius tractaretur. ac de ui¬
stitia plura dicerentur. ꝓpter illud
qͦd iam uulgo ferebatur rem publicã
regi sine imuria ñ posse. Hanc pro¬
inde questionem discutiendam & e¬
nodandam ẽẽ assensus ẽ scipio: res¬
ponditq nichilẽe qͦd ad huc de re
publica dictum putaret ex quo pos¬

Expanded text:
limarum uocum moderatione concors limarum uocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus, ut sonis, moderata ratione ciuitatem consensu dissimillimorum concinere, et quae harmonia a musicis dicitur in cantu, eam esse in ciuitate concordiam, artissimum adque optimum omni in re publica uinculum incolumitatis, eamque sine iustitia nullo pacto esse posse,\' ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset, quantum prodesset iustitia ciuitati quantumque obesset, si afuisset, suscepit deinde Philus, unus eorum qui disputationi aderant, et poposcit, ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur, propter illud, quod iam uulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse adsensus est Scipio responditque nihil esse, quod adhuc de re publica dictum putaret, quo pos
Abbreviated transcription (Latin):
qui romanã rem publicã pessimã
ac flagitiosissimã dixit. nec curant
isti quanta morũ pessimors ac flagi¬
tiosorũ labe ac dedecore impleatur.
s tantummͦ ut consistat & maneat:
audiant eam ñ ut salustiꝰ narrat.
pessimã ac flagitiosissimã factam:
s sicut cicero disputat iam tc̾ pror¬
sus ꝑisse. & nullam omĩno remansisse
rem publicã. Inducit enĩ scipionem
eum ipsũ qui carthaginẽ extinxerat
de re publica disputantẽ: quando p̃¬
sentiebat᷑ ea corruptione qmͣ descri¬
bit salustius iamiamq peritura. Eo
quippe tempore disputatur quo iam
unus graccorũ occisus fuit: aquo se
ditiones graues cepisse scribit salu¬
stius. Nam mortis eius fit in eisdem
libris commemoratio. Cũ autẽ scipio
inscdi libri fine dixisset. ut infidib
aut tybus atq cantu ipso ac uocib
concentus ẽ quidam tenendus ex
distinctis sonis. quẽ immutatũ ac
discrepantem aures erudite ferre
ñ possunt: isq concentꝰ ex dissimil¬

Expanded text:
qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit, nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosissimorum labe ac dedecore inpleatur, sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non, ut Sallustius narrat, pessimam ac flagitiosissimam factam, sed, sicut Cicero disputat, iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. Inducit enim Scipionem, eum ipsum qui Carthaginem extinxerat, de re publica disputantem, quando praesentiebatur ea corruptione, quam describit Sallustius, iam iamque peritura. Eo quippe tempore disputatur, quo iam unus Gracchorum occisus fuit, a quo scribit seditiones graues coepisse Sallustius. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset, ut in fidibus aut tibiis adque cantu ipso ac uocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. isque concentus ex dissimil
Abbreviated transcription (Latin):
III De assumenda historra. qua ostendatur que
mala acciaderint romanis cum dõs cole¬
rent. anteqͣm religio xp̃iana obcresceret.
Quod cultores deorũ nulla unqͣm adus suis
precepta probitatis acceꝑint. & in sacris
eorum turpia queq celebrauerint.

Expanded text:
III.-- De assumenda historia, qua ostendatur quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio christiana obcresceret. Quod cultores deorum nulla umquam a dis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebrauerint.
Abbreviated transcription (Latin):
leta est. Cuius int̾itum legere quan¬
tomagis scribere horroris est: Bre¬
uiter tamen eũ cõmemorabo. Adrẽ
quippe que agitur multum ꝑtinet.
Prio fame contabuit: nam etiam
ꝑueniret: ingentẽ rogum publice
instrurit. inquẽ ardentẽ ferro etiã
trucidatos se suosq om̃s miserunt.
Hic aliquid agerent dii. elluones
atq nebulones: sacrificioꝵ adipib
inhiantes. & fallaciũ diuinationũ
caligine decipientes. Hic aliquid

Expanded text:
leta est. Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam perueniret, ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium diuinationum caligine decipientes; hic aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
ter audiret. Absit ut senator popłi
romani ea mente p̾ditus qua tħeatrũ
edificati murbe fortiũ uitoꝵ phibuit.:
sic uellet colimatrem suam ut talib
dea sacris ꝓpitiaretur. qualib matrona
uerbis offenderetur nec ullomodo cre¬
deret uerecundiam laudabilis femine
ita incontrarium diuinitate mutari.
ut honorib eam talib aduocarent cul¬
tores sui: qualib conuiciis inquemlibet
iaculatis cum inter homines uiueret
nsi aures clauderet seseq subtraheret.
erubescerent. ꝓ illa & ꝓpinqui & maritꝰ
& liberi. Promde talis mater deorum
qualem habere matrẽ puderet etrã¬
quemlibet pessimũ uirum: romanas
occupatura mentes. quesiuit optimũ
uirum. ñ quẽ monendo & adiuuando
faceret. s quem fallendo deciꝑet. ei
similis de qua scriptum ẽ. mulier au¬
tem uiroꝵs preciosas animas captat:
ut ille magne indolis animus hoc
uelut diumo testimonio sublimatꝰ.
& uere se optimũ existimans. ueram

Expanded text:
ter audiret? Absit, ut senator populi ter audiret? Absit, ut senator populi Romani ea mente praeditus, qua theatrum aedificari in urbe fortium uirorum prohibuit, sic uellet coli matrem suam, ut talibus dea sacris propitiaretur, qualibus matrona uerbis offenderetur. Nec ullo modo crederet uerecundiam laudabilis feminae ita in contrarium diuinitate mutari, ut honoribus eam talibus aduocarent cultores sui, qualibus conuiciis in quempiam iaculatis, cum inter homines uiueret, nisi aures clauderet seseque subtraheret, erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. Proinde talis mater deum, qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum uirum, Romanas occupatura mentes quaesiuit optimum uirum, non quem monendo et adiuuando faceret, sed quem fallendo deciperet, ei similis de qua scriptum est: Mulier autem uirorum pretiosas animas captat, ut ille magnae indolis animus hoc uelut diuino testimonio sublimatus et uere se optimum existimans ueram
Abbreviated transcription (Latin):
tius qͣm dm̃ uerum. & optet ꝓpitios.
flagitiosissime consuetudinis uitus
oblectari magis qͣm obluctari studerł:
s illũ ipsum nasicam scipionẽ qͥ uir
optimus a senatuelectꝰ ẽ. cuius ma¬
nib eiꝰdem demonis simulachrum
susceptum ẽ. inurbemq ꝑuectũ. ha¬
bere de hac re iudicẽ uellem. Diceret
nobis utrũ matrẽ suã tam optime de
re publica uellet mereri. ut ei diumni
honores decernerent᷑: sicut & grecos
& romanos aliasq gentes constat qui¬
bdam decreuisse mortalib. quorum
erga se beneficia magnipenderant:
eosq immortales factos. atq indeors
numerũ receptos ẽẽ crediderant. ꝓfe-¬
cto ille tantam felicitatẽ sue matri si
fieri posset optaret. Porro si abillo de¬
inde quereremus. utrũ inter illos di-¬
uinos honores uellet illa turpia cele
brari: nonne se malle clamaret ut sua
mater sine ullo sensu mortua iaceret.
qͣm ad hoc dea uiueret. ut illa liben¬

Expanded text:
tius quam Deum uerum et optet propitios tius quam Deum uerum et optet propitios flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student, sed illum ipsum Nasicam Scipionem, qui vir optimus a senatu electus est, cujus manibus ejusdem daemonis simulacrum susceptum est, in Urbemque pervectum, habere de hac re judicem vellem. Diceret nobis, utrum matrem suam tam optime de republica vellet mereri, ut ei divini honores decernerentur: sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus, quorum erga se beneficia magnipenderant, eosque immortales factos, atque in deorum numerum receptos esse crediderant. Profecto ille tantam felicitatem suae matri, si fieri posset, optaret. Porro si ab illo deinde quaereremus, utrum inter ejus divinos honores vellet illa turpia celbrari: nonne se malle clamaret, ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret, quam ad hoc dea uiueret, ut illa liben
Abbreviated transcription (Latin):
libet honestorũ uitorum. immo uero
qualia nec matre ipsors scenicorũ de¬
ceret audire. Habet eñ quid̃am er¬
ga parentes humana uerecundia: qͦd
nec ipsa nequitia possit auferre. Illã
ꝓinde turpitudinẽ obscenorũ dictor
atq factoꝵ scenicos ipsos domi suȩ ꝓ¬
ludendi causa coram matrib suis age¬
re puderet: qͣm ꝑpublicum agebaił
coram matre deoꝵs. spectante & audi¬
ente utriusq sexus frequentissima
multitudine. Que si illecta curiosita¬
te adẽẽ potuit circumfusa: saltemof¬
fensa castitate debuit abire confusa.
Que sunt sacrilegia:. si illa erant sacra
Aut que inquinatio: si illa lauatio.:
E hec fercula appellabantur: quasi
celebraretur conuuũ. quouelut su¬
is epulis immunda demonia pasceren¬
tur. Quis enĩñ sentiat cuius modi
sp̃s talib obscenitatib delectentur.
nisi uł nesciens utrũ omĩno sint ulli
immundi sp̃s deorũ nomine decipien¬
tes. uł talem agens uitã. inqua istospo¬

Expanded text:
libet honestorum uirorum, immo uero libet honestorum uirorum, immo uero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. Habet enim quiddam erga parentes humana uerecundia, quod nec ipsa nequitia possit auferre. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum adque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet, quam per publicum agebant coram deum matre spectante adque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. Quae si inlecta curiositate adesse potuit circumfusa, saltem offensa castitate debuit abire confusa. ae sunt sacrilegia, si illa sunt sacra? aut quae inquinatio, si illa lauatio? Et haec fercula appellabantur, quasi celebraretur conuiuium, quo uelut suis epulis inmunda daemonia pascerentur. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur, nisi uel nesciens, utrum omnino sint ulli inmundi spiritus deorum nomine decipientes, uel talem agens uitam, in qua istos po
Abbreviated transcription (Latin):
illorum sacra: ita illiistorum facta cura¬
rent. S respondetur qͦd uoluntate ꝓ¬
pria quisq malus ẽ. Quis hoc negaue¬
rit. Uerumtam̃ ꝑtinebat ad consul¬
tores deos uite bone pͣcepta ñ occultare
popłis cultorib suis. s clara p̃dicatione
prebere: ꝑ uates etiam conuenire atq
arguere peccantes palam. minaripe¬
nas male agentib. premia recte uiuen¬
tib polliceri. Quid umqͣm tale inde¬
orũ illorũ templis prompta & eminen¬
ti uoce concrepuit. Uemebamus eti¬
am nos aliquando adolescentes ad
spectacula ludibriaq sacrilegiorum:
spectabamꝰ arrepticios audiebamus
sẏmphoniacos. ludis turpissimis. qui
diis deabq exibebantur. oblectabam᷑
celesti uirgim & berecinthiȩ matri de¬
orũ omĩum: ante cuius lecticam die
sollemm lauationis eius talia ꝑ publi¬
cum cantitabantur a nequissimis sce¬
icis. qualia ñ dico matrẽ deors. s ma¬
trẽ qualiumcũq senatorũ. uł quorũ¬

Expanded text:
illorum sacra, ita illi istorum facta curaillorum sacra, ita illi istorum facta curarent. Sed respondetur, quod uoluntate propria quisque malus est. Quis hoc negauerit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos uitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis, sed clara praedicatione praebere, per uates etiam conuenire adque arguere peccantes, palam minari poenas male agentibus. praemia recte uiuentibus polliceri. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti uoce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum, spectabamus arrepticios, audiebamus synphoniacos, ludis turpissimis, qui dis deabusque exhibebantur, oblectabamur, Caelesti uirgini et Berecynthiae matri omnium, ante cuius lecticam die sollemni lauationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis, qualia, non dico matrem deorum, sed matrem qualiumcumque senatorum uel quorum
Abbreviated transcription (Latin):
nis xp̃iani: qͦd contra dõs suos ingen¬
ti fama & p̾clatissima celebritate per
cuncta diffunditur. Recolant gͦ no¬
biscum anteqͣm xp̃c uenisset incarne.
anteqͣm eius nomen ea cui frustra in¬
uident gła popłis innotesceret. qͥb
calamitatib res romane multiplicit̾
uarieq contrite sint. & in his defen¬
dant sipossunt dõs suos. si ꝓpterea
coluntur ne ista mala patiantur cul¬
tores eorum: quors siquid ñc passi fu¬
erint. nobis imputanda ẽẽ contendt̃.
Cur enĩ ea que dicturꝰ sum ꝑmisert̃
accidere cultorib suis: anteqͣm eos de¬
sacrificia ꝓhiberet. Primo ipsos mores
ne pessimos haberent: quare dii eors
curare noluerunt. Ds̃ enim uerus.
eos a quib ñ colebatur merito negle¬
xit. Uu autẽ illi a quorum cultu se
prohiberi homines ingratissimi con¬
queruntur: cultores suos adbeneiu¬
uendũ quare nulliᷤ legib adiuuert᷑:
Utiq dignum erat ut quomodo isti

Expanded text:
nis Christiani, quod contra deos suos ingennis Christiani, quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. Recolant ergo nobiscum, antequam Christus uenisset in carne, antequam eius nomen ea, cui frustra inuident, gloria populis innotesceret, quibus calamitatibus res Romanae multipliciter uarieque contritae sint, et in his defendant, si possunt, deos suos, si propterea coluntur, ne ista mala patiantur cultores eorum; quorum si quid nunc passi fuerint, nobis inputanda esse contendunt. Quur enim ea, quae dicturus sum, permiserunt accidere cultoribus suis, antequam eos desacrificia prohiberene pessimos haberent, quare di eorum curare noluerunt? Deus enim uerus eos, a quibus non colebatur, merito neglexit; di autem illi, a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur, cultores suos ad bene uiuendum quare nullis legibus adiuuerunt? Utique dignum erat, ut, quo modo isti
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ corda cupiditatib qmͣ ignib decta
illius urbis arderent. Quib dictis. pͥ¬
mum terminaui librũ. Deinceps itaq
dicere institui que mala ciuitas illa ꝑ¬
pessa sit ab origine sua. siue apud se
ipsam. siue inprouinciis iam sibi sub¬
ditis. Que omĩa xp̃iane religiomi tri¬
buerent: si iamtẽ euangłica doctrina
aduersus falsos & fallaces eors dõs te¬
stificatione liberrima ꝑsonaret.
emento autẽ me ista cominenoran¬
tem ad huc contra imꝑitos agere:
exquorũ imꝑitia illud quoq ortum ẽ
uulgare prouerbium. Pluina defit
causa xp̃iam. St namq qui eore
studus liberalib instituti amant hẏsto¬
riam qua facillime ista nouerunt : s
ut nobis meruditorum turbas infestis¬
simas reddant. se nosse dissimulant:
atq hoc apud uulgus confirmare in¬
tuntur. clades quib ꝑcerta int̾ualla
locorum & temporũ genus humanũ
oportet affugi. causa accidere nomi¬

Expanded text:
eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. Quibus dictis primum terminaui librum. Deinceps itaque dicere institui, quae mala ciuitas illa perpessa sit ab origine sua siue aput se ipsam siue in prouinciis sibi iam subditis, quae omnia Christianae religioni tribuerent, si iam tunc euangelica doctrina aduersus falsos et fallaces eorum deos testificatione liberrima personaret. Memento autem, me ista commemorantem, adhuc contra imperitos agere, ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: Pluvia defit, causa Christiani. Sunt namque qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam, qua facillime ista noverunt: sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant, se nosse dissimulant; atque hoc apud vulgus confirmare nituntur, clades quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet aff
Abbreviated transcription (Latin):
accidunt. solent multi mouere. ut ꝓ
suscepti oꝑis necessitate dissoluerem
aliquantũ immoratus sũ. maxime
ad consolandas scãs feminas & pie ca
tum ẽ qd intulit uerecundie dolorem.
&. si ñ abstulit pudicitie firmitatem:
ne peniteat eas uite. quas non ẽ unde
possit penitere nequitie. Deinde pau¬
ca dixi meos qui xp̃ianos aduersis il¬
lis reb affectos. &. precipue pudorẽ
humiliatarũ feminarum qͣmuis ca¬
starũ atq sc̃arum ꝓterurtate impu¬
d̃entissima exagitant: cum sint ne¬
quissu & irreuerentissimi. longe
ab eis ipsis romanis degeneres. quors
p̃clara multa laudantur & litterarũ
memoria celebrantur. immo illorum
gle uehementer aduersi. Romã qͥp¬
pe partã ueterũ auctãq laborib fe¬
diorem stantẽ fecerant qͣm ruentem:
quandoquidem inruma eiꝰ lapides
& ligna. in istors autẽ uita omĩa non
muroꝵ s mors munimenta atq or¬
namenta ceciderunt: cum funestiorib

Expanded text:
accidunt, solet multos mouere ut pro accidunt, solet multos mouere ut pro suscepti operis necessitate dissoluerem, aliquantum inmoratus sum maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castratum est, quod intulit uerecundiae dolorem, etsi non abstulit pudicitiae firmitatem, ne paeniteat eas uitae, quas non est unde possit paenitere nequitiae. Deinde pauca dixi in eos, qui Christianos aduersis illis rebus adfectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamuis castarum adque sanctarum proteruitate inpudentissima exagitant, cum sint nequissimi et inreuerentissimi, longe ab eis ipsis Romanis degeneres, quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur, immo illorum gloriae uehementer aduersi. Romam quippe partam ueterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem, quando quidem in ruina eius lapides et ligna, in istorum autem uita omnia non murorum, sed morum munimenta adque ornamenta ceciderunt, cum funestioribus
Abbreviated transcription (Latin):
uꝑiori itaq libro eũ
de ciuitate cdĩ dicere instituissem.
unde hoc uniuersum opꝰ illo adiuuan¬
te in manus sũptum ẽ: occurrit mͥ
resistendũ ẽẽ primitus eis qui hec bel¬
la quib mundus ipse conteritur. ma¬
ximeq romane urbis recentẽ abarba¬
ris uastationẽ xp̃iane religioni tribu¬
unt qua prohibentur nefandis sacri¬
ficus seruire demonib: cũ potius hoc
nomen contra institutũ morẽq bel¬
lors eis quo confugerent religiosa & am¬
plissima loca barbari libera p̾buert̃.
sic honorauerunt. ut qͦd meos belli iu¬
re fieri licuisset. illicitum sibi fore iu¬
dicarent. Inde incidit questio cur
hȩc diuina beneficia & ad impios in¬
gratosq ꝑuenerint: & cur illa itidem
dura que hostiliter facta st̃ pioscũ impiis
pariter affuxerint. Quã questionem
ꝑ multa diffusã. in omĩb enĩ cotidia¬
nis uł ci munerib uel hominum
cladib quorum utraq bene ac male¬
uiuentib ꝑmixte atq indiscrete sepe

Expanded text:
iore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus, illo adjuvante, in manus sumptum est; occurrit mihi respondendum esse primitus eis qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae urbis recentem a Barbaris vastationem christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus: cum potius hoc nomen, contra institutum moremque bellorum, eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca Barbari libera praebuerunt; sic honoraverunt, ut quod in eos belli jure fieri licuisset, illicitum sibi esse judicarent. Inde incidit quaestio, cur haec divina beneficia etiam ad impios ingratosque pervenerint; et cur illa itidem dura, quae hostiliter facta sunt, pios cum impiis pariter afflixerint. Quam quaestionem per multa diffusam in omnibus enim quotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibuiuentibus permixte adque indiscrete saepe
Abbreviated transcription (Latin):
do uel sacrificando qui debetur deo.
& eorum sunt admonitione prohi¬
biti. iussiq sunt hoc ei deferre cui¬
uni fas ẽẽ nouerunt. Imitati sunt
quodam miraculo sanitatis putati
sunt dii. eisq lycaonii iuctimas im¬
molare uoluerunt. Quod a se humi¬
li pietate remouentes: eis inquem
crederent an nuntiauerunt dm̃.
Nec ob aliud fallaces illi suꝑbe sibi
hoc exigunt: nsi quia uero o debe¬
ri sciunt. Non enim re uera ut ait por¬
phiriꝰ & ñnulli putant eadauerinis nidorib. s
diuinis honorib gaudent. copiã uͦ nidoꝵ magn̾a
habent undiq: & si ampliꝰ uellent. ip¬
si sibi poterant exhibere. Qui gͦ di¬
uinitatẽ sibi arrogant sp̃s. non cuiꝰ¬
libet corporis fumo s supplicantis a¬
nio delectantur. cui decepto sub¬
iectoq dominentur. intercludentes
sacrificiũ dum sacrificatur cuipiã
p̾ter illum.

Expanded text:
do uel sacrificando, qui debetur Deo, do uel sacrificando, qui debetur Deo, et eorum sunt admonitione prohibiti iussiquni fas esse noverunt. Imitati sunt quodam miraculo sanitatis, putati sunt Dii, eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt: quod a se humili pietate removentes, eis in quem crederent annuntiaverunt Deum. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt, nisi quia vero Deo deberi sciunt. Non enim revera ut ait Porphyrius, et nonnulli putant cadaverinis nidoribus, sed divinis honoribus gaudent. Copiam vero nidorum magnam habent undique, et si amplius vellent, ipsi sibi poterant exhibere. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus, non cujuslibet corporis fumo, sed supplicantis animo delectantur, cui decepto subjectoque dominentur, intercludentes sacrificium, dum sacrificatur cuipiam praeter illum.