comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit mora temꝑum qͣsi qui ñ potuerit creare
om̃ia simul. quȩ deinceps congrius motibꝰ ꝑag̾ent
temꝑa. s qͥa ꝑsenaruim numerum ẽ. oꝑũ signifi¬
cata ꝑfectio Numerus qͥppe senariꝰ pͥmꝰ cõplet᷑
suis partib idẽ. sexta sui parte et t̾ria. et dimidia
quȩ sunt unum et duo ettria. que insumma¬
ducra sex fiunt: Parces autem in hac consue¬
tudine numerorũ illȩ intelligendȩ sunt. quȩ
quotȩ sint dici potest. sicut dimidia t̾cia. qͣrta
et deinceps ab aliquo numero: dinumeratȩ.
Neq enim exempli grã. quia in nouenario
numero. quarta pars aliqua eiꝰẽ. ideo dici potẽ.
quota eiꝰ sit. Unum autem pot̃. Nam nona eiꝰ ẽ. Et
tria potest Nam cc̃ia eiꝰẽ. Conũictȩ uͦ istȩ duȩ par¬
teseiꝰ. nona scilicet atq t̾cia idẽ. unũ ec crialonge
sunt a tota sumniaaiꝰ. qđ ẽ. nouẽ: Itemq in denario.

Expanded text:
ria mora temporum, quasi qui non potuerit creare ria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria, quae in summaducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario
Abbreviated transcription (Latin):
tabili : alit̃ in anima uisti Sic ideinde cetera:
Sicut firmam̃tum int̾ aquas suꝑiores et infe¬
riores qđ celum uocatumẽ: sicut deorsum aqͣrũ
congeries t̃rȩq nudatio et herbarum institutio
atq lignorum sicut soł ac lunȩ stellarũq con¬
dicio. sicut ex aquis animalium uolucrum
scilicet atq pisciũ beluarumq natantium. sic̃
quorumq int̾ra gradientium atq repentium
et ipsius hominis qui cunctis int̾ra reb excelleret
om̃ia hȩc alit̃ in ũbo dĩ cognoscunt᷑ ab angłis ubi
habent causas rationesq suas idẽ. scđin quas
facta sunt in commutabilit̃ ꝑmanentes alit̃ ui se
ipsis. illa clariore hac obscuriore uelut artis atq
uenerationemq referunt᷑. canqͣm mane lucescit
inmentib contem plantium. Hȩc autẽ ꝓpt̃ sena¬
rii numeri ꝑ fectionem. eodem die sȩxies repetito
sex dieb ꝑfecta narrant᷑ non quia dõ necessaua¬

Expanded text:
tabili, aliter in anima iusti. Sic deinde cetera, tabili, aliter in anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores, quod caelum uocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio adque lignorum; sicut solis ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, uolucrum scilicet adque piscium beluarumque natantium; sicut quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitione, uelut artis adqueuenerationemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. CAPUT XXX. De senarii numeri pesex diebus perfecta narrantur, non quia Deo fuerit necessa
Abbreviated transcription (Latin):
mutabił ueritatis. hocẽ. ũbum eiꝰ unige nitum
Et ipsum ũbum et patrem et eorum sp̃msẽm.¬
eamq eẽ in seꝑ adilem crinitatem. singłasq in
ea ꝑsonas e anam substantiã. et cm̃ om̃s non
tres dõsꝙ s unum dm̃. ita nouerunt. ut eisma¬
gis isti qͣm nos ipsi nob̾ cogniti sumꝰ. Ipsam qͦq
creaturam meliꝰ ibi hoc ẽ. insapientia dĩ canqͣm
in arte qua factaẽ. qͣm in ea ipsa scuint. Acꝑ
hoc et se ipso sibi meluis: qͣm in se ipsis Uerum
cam̃ et in xe ipsis Facti sunt enim et aluid st̃.
qͣm ille qui fecit: Ibi ergo tamqͣm indiułna
cogitatione. in se ipsis autem tamqͣm inuesꝑti¬
na. sicut supra iam diximꝰ: multum enim dif¬
fert. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid
scđm qđ factum ẽ: an in se ipso. Sicut alit̾ scit᷑
rectitudo linearum seu ueritas figurarũ cum
incellecta conspicitur: alit̃ cum in puluere
scribitur. Et alit̃ iusticia inueritate in cominu¬

Expanded text:
mutabilis ueritatis, hoc est Verbum eius unigenitum, mutabilis ueritatis, hoc est Verbum eius unigenitum, et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritumabilem trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam, et tamen omnes non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incommu
Abbreviated transcription (Latin):
certa teneamus. nec aliis ea credamꝰ testib sed
nos ipsi p̃sentia sentiamus. atq interiore uera.¬
cissimo cernamus aspectu: tm̃ qͣm dui futura
uł utrum numqͣm de futura. et quo simale.
quo autem sibene agant᷑ ꝑuentura sint. qm̃ ꝑ
nos ipsos nosse ñ possumꝰ: alios hinc testes
uł querimus uł habemus: de quorum fide
cur nulla debeat eẽ dubitatio: non ẽ iste s
posterior eric diligentus disserendi locus.
In hocautem libro de ciuitate dĩ quȩ ñ ꝑ egrinat᷑
in huiꝰ uitȩ mortalitate s immortał semꝑ in
cȩłis ẽ. idẽ. de angłis scĩs dõ coherentib qui
nec fuerunt uinqͣm nec fut᷑iꝰ sunt. desercores
int̃ quos et illos qui et̃nam lucem deserentes
tenebie facti sunt. dm̃ pͥmitꝰ duusisse iam di¬
ximus: illo ad iuuante qđ cȩpimꝰ ut possumꝰ
explicemus: Illi qui ppe angli sc̃i non ꝑ uerba¬
sonantia dm̃ discunt. s ꝑ ipsam p̃sentiam im¬

Expanded text:
certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut possumus explicemus. sonantia Deum discunt, sed per ipsam praesentiam in
Abbreviated transcription (Latin):
pondere Sicut animus amore fertur quo
atoris imaginem creati. cuiꝰ ẽ. uera ȩt̃nitas. ȩt̃na
ueritas. ęcͣna et uera caritas. ẽ.q ipse ȩt̃na et
uera et cara trinitas. neq confusa neq sepa¬
rata: in hiis quidem reb quȩ infranos sunt :
qm̃ ec ipsa nec aliquo mͦ eẽnt. nec aliqua sp̃e
continerent᷑ nec aliquẽ ordinem uł appete¬
rent uł tenerent. nͥ ab illo facta eẽnt qui
sumine ẽ Qui summe sapiens ẽ. qͥ sum me
bonus ẽ. tanqͣm ꝑ om̃ia quȩ fecit mirabili
stabilitate currentis quasi quȩdam eiꝰ alibi
magis. alibi minus. imp̃ssa uestigia colliga¬
mus. uinob̾ autem ipsi s eiꝰ imaginem contu¬
entes canqͣm minor ille euangłicꝰ filiꝰ ad nos¬
met ipsos reũsi sugamus. et ad illum redeamꝰ
a quo peccando recesseramus. Ibi enim nr̃m eẽ.
non habebit mortẽ. ibi nosse nr̃m ñ habebit
ertorem. ibi amare nr̃m non habebit offensi¬
onem. Nunc autem tria ista nr̃a quamiuis

Expanded text:
pondere, sicut animus amore fertur, quopondere, sicut animus amore fertur, quoatoris imaginem creati, cuius est uera aeternitas, aeterna ueritas, aeterna et uera caritas, estque ipse aeterna et uera et cara trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus, quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpeterent  qui summe bonus est, tamquam per omnia, quae fecit mirabili stabilitate, currentes quasi quaedam eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
amorem odit inse. qui illum diligit quo id
amatur qđ amandum ẽ. Possunt enim am-¬
bo eẽ. in uno homine: Et hoc bonum est ho¬
mini: ut illo ꝓficiente quo bene uuumꝰ iste
deficiat quo male uiuimus donec ad ꝑfec¬
tum sanecur et in bonum commurtetur
om̃e qđ uiuimꝰ: Sienim pecora essemus: car¬
nalem uitam et qđ scdm sensum eiꝰ ẽ. a mare¬
mus. idq eẽt sufficiens bonum nr̃m. et scđm
hoc cum eẽt. nob̃ bene nichil aliud quereremꝰ
Item si arbores eẽmꝰ. nichil quidem sentiente
motu amare possemus. uerum tam̃ id quasi
appetere uidemur. quo feratiꝰ eẽmꝰ. uberiusq
fructuose. Si eẽmꝰ lapides. aut fluctus aut
uentus. aut flamina. uł quid eiꝰ modi: sine
ullo quidem sensu atq uita. non tm̃ nobis
deessetꝰ qͣuidam nr̃orum locorum atq ordinis
appetitus: Nam uelut amores corporum mo¬
menta sunt pondum. siue deorsumgͣuitate.
suie sursum leuitate nitant᷑ Ita enim corpꝰ

Expanded text:
amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene uiuimus, iste deficiat quo male uiuimus, donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod uiuimus. Si enim pecora essemus, carnalem uitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc, cum esset nobis bene, nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, uerum tamen id quasi adpetere uideremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides aut fluctus aut uentus aut flamma uel quid huius modi, sine ullo quidem sensu adque uita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum adque ordinis adpetitus. Nam uelut amores corporum momenta sunt ponderum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus
Abbreviated transcription (Latin):
officium: non acies pupillȩ. non foramen au¬
ricłȩ. non spiram̃ta narium. non gustꝰ fauci¬
un. non ullus corꝑeus tactus accedit Ibi me
et eẽ. et hoc nosse certꝰ sum. et hec amo. atq
amare me similit̃ certꝰ sum. Sed de duobus
illis essentia scilicet et noticia. quantum am̃t᷑
in nob̾. et quemadmodum etiam in&teris re¬
b quȩ infra sunt. eorum reꝑiatur et si diffei¬
rens quedam tam̃ similitudo : quantum sus¬
cepti huiꝰ oꝑis ratio uisa ẽ postulare satis dixi¬
mus: De amore autem quo amant᷑. utrum
et ipse amor ametur non diccumẽ. Amatur
autem: Et hinc ꝓbamus : qđ in hominib
qui rectiꝰ amant᷑ ipse magis amat᷑ Neq enĩ
uir honus merito dicitur qui scit qđ bonũ
ẽ: s qui diligit. Cur gͦ et in nob ipsis ñ et ip¬
sum amorem nos amare sentimus. quo ama-¬
mus quicquid boni amamus : Est enim et
amor quo amatur et qđ amandum nĩ ẽ. Et istũ

Expanded text:
officium non acies pupulae, non foramen auofficium non acies pupulae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium, non ullus corporeus tactus accedit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum, et haec amo adque amare me similiter certus sum. illis, essentia scilicet et notitia, quantum amentur in nobis, et quem ad modum etiam in ceteris rebus, quae infra sunt, eorum reperiatur, etsi differens, quaedam tamen similitudo, quantum suscepti huius operis ratio uisa est postulare, satis diximus; de amore autem, quo amantur, utrum et ipse amor ametur, non dictum est. Amatur autem; et hinc probamus, quod in hominibus, qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim uir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est, sed qui diligit Quur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est, et istum
Abbreviated transcription (Latin):
quodam modo radiatur. ut de his om̃ib recce
uidicare possimus. Nam in quantum eã capimꝰ:
intantum id possumꝰ: Ueruntam̃ inẽ. setisibꝰ
irrationalium animaliũ: et si scientia nullo
modo: aut cerre quȩdam scientiȩ similitudo.
Cȩtera autem rerum corꝑaliũ. non quia senti¬
unt s quia non sentiuntur sensibilia nun-¬
cupata sunt. Quorum in arbutis hoc simile
ẽ. sensib: qđ aluntur etgignunt. Uerũtam̃
et hȩc om̃ia corꝑalia latentes innatura causas
habent. s formas suas quib mundi huiꝰ usibilis
struetura formosa ẽ. sentiendas sensib p̃bent.
ut ꝓeo qđ nosse non possunt quasi in notes¬
cere uelle uideantur: S nos ea sensu corꝑis
ita capimus: ut de hiis ñ sensu corꝑis uidice¬
mus Habemus enim alium interioris homi¬
nis sensum isto longe p̃stantiorem. quo uista
et in iusta sentimus Iusta ꝑ intelligibilem
sp̃em. in iusta ꝑ eiꝰ pͥuationem. Adhuiꝰ sensꝰ

Expanded text:
quodam modo radiatur, ut de his omnibus recte quodam modo radiatur, ut de his omnibus recte iudicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verum tamen inest in sensibus inrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo; cetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus, quod aluntur et gignunt. Verum tamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent; sed formas suas, quibus mundi huius uisibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo, quod nosse non possunt, quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis iudicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo iusta et iniusta sentimus, iusta per intellegibilem speciem, iniusta per eius priuationem. Ad huius sensus
Abbreviated transcription (Latin):
sunt motib indicant : Quid arbusta om̃sq
fructices. quib nullus est sensus ad uitandam
manifesta motigne ꝑniciem: Nonne ut in
auras cutum cacuminis germ̃ emittant. altius
t̾rȩ radices affigunt quo alimentum crahant
atq ita suum quodã modo eẽ. conseruent: Ip¬
sa postremo corꝑa quib non solum sensus s
nec ulla saltem seminał est uita. ita cm̃ uł exi¬
luint in suꝑna uł in imma descendunt uł li¬
brantur in mediis ut eẽntiã suam ubi scđm
naturam possunt eẽ. custodiant: Iamuͦ nosse
quantum ametur quãq falli nolit natura
humana: uł hinc incelligi potest. qđ lamenta¬
ri quisq sana m̃te mauult qͣm lecarinam̃tia
Quȩ uis magna atq mirabilis mortalib pret̃
homini animantib nulla ẽ. licet eorum quibꝰ¬
dam ad istam lucem contuendam multo qͣm
nob̾ sit acrior sensus oculorum S lucem illam
incorpoream contingere nequeunt. qua m̃s nr̃a

Expanded text:
sunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque sunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum culminis germen emittant, altius terrae radices affigunt, quo alimentum trahant, atque ita suum quodammodo esse conservent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminaliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura, uel hinc intellegi potest, quod lamentari quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. Quae uis magna adque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est, licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum; sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt, qua mens nostra
Abbreviated transcription (Latin):
sibi qđ si ineadem miseria semꝑ eẽ. nollent.
nulli et nusqͣm eẽnt. futuri. s om̃i mͦ ꝑituri:
ꝓfecto exulcarent lecicia. Et sic semꝑ eligerent
eẽ. qͣm om̃ino non eẽ. Huiꝰ rei testisẽ. notissimꝰ
sensus eorum: Unde enim mori mecuunt et
malunt in illa erumna uiuere qͣm eam morte
finire nͥquia satis apparet qͣm refugiat na-¬
tura ñeẽ. atq ita cum se nouerint eẽ. moritu¬
ros ꝓmagno beneficto sibi hanc impendi mi¬¬
scđiam deficłant. ut aliquanto ꝓductius in
eadem miseria uiuant. tarduisq moriantur:
ꝓcul dubio gͦ indicant: immortalitatem saltẽ
talem quȩ non habeat finem mendaͥcitatis
quanta gratulatione susciꝑent Quid anima¬
lia om̃ia etiam irrationabilia quibꝰ datum ñ ẽ.¬
ista cogitare ab imm̃sis cogitare drachonib
usq ad exiguos uermicłos: Nonne seeẽ. uel¬
le atq obhoc interitum fugere. om̃ib quib pos¬

Expanded text:
sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omista cogitare, ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos, nonne se esse velle, atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus pos
Abbreviated transcription (Latin):
Quã qͣm et si illa falsa ẽẽnt: falsa me amare
uerum eẽt Nam quo pacto recte rep̃henderes
et recte ꝑ hiberer ab amore falsorum. si me illa
amare falsum eẽt: Cum uͦ et illauera atq
certa sint. quis dubitet qđ eorum cum amant᷑.
et ipse amors uerus et certꝰ ẽ: Tam porro ne¬
mo ẽ. qui eẽ. se nolit. qͣm nemo ẽ. qui non eẽ.
beatus uolit: Quomͦ enim pocest beatꝰ eẽ.
si nichil sit: Ita uͦ ui quadam naturali ipsũ¬
eẽ. iocundum ẽ: ut ñ ob aluid et hii quimiseri
sunt nolint interire: et cum se miseros eẽ. sen¬
tiant. non se ipsos dereb s miseriam suam
pociꝰ auferri uelint. Illis etiam qui et sibi mi¬
serrimi apparent et plane sunt. et non solum
asapientib qm̃ stulti. uerũ et abhiis qui se
beatos putant miseri uidicantur. quia pauꝑ¬
es atq mendici sunt. siquis immortalitatem
daret qua nec ipsa miseria moreret᷑. ꝓposito

Expanded text:
quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse beatus uelit. Quo modo enim potest beatus esse, si niesse iucundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito
Abbreviated transcription (Latin):
lia contrectando sentimus: Quorum sensibi¬
lium etiam imagines eis simillimas. nec iam
corꝑeas cogitatione ũsamus. memoria cenemꝰ.
et ꝑ ipsas in istorum desideria concitamur:
S sine ulla phantasiarũ uł phantasmatum.
imaginatione ludificatoria. mͥ me eẽ. idq nos¬
se et amare cercissimum ẽ. Nulla inhis ueris
achademicorum argum̃ta formido dicentiũ:
Quid si falleris: Si enim fallor: sum. Nam qͥ
non ẽ: utiq nec falli potest: Ac ꝑ hoc sum. si
certum ẽ. me eẽ. si fallor: Q uia gͥ eẽm. qui fal¬
lerer. etiam si fallar ꝓculdubio in eo qđ mie
roui eẽ. non fallor: Consequens ẽ. autem. ut
etiam in eo qđ me noui nosse ñ fallar Sicut
enim noui eẽ. me ita noui etiam hoc ipsum
nosse me. Faq duo cum amo: eundem quoq
amorem quiddam tẽium nec imparis ȩstima¬
tionis eis quas noui reb adungo Neq enĩ
fallor a mare me: cum in hiis quȩ amo ñ fallar.

Expanded text:
lia contrectando sentimus, quorum sensibilia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli potest: ac per hoc sum, si certum est me esse, si fallor? Quia igitur essem qui fallerer, etiamsi fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis aestimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar;
Abbreviated transcription (Latin):
ad beatȩ uiuendum sufficeret. nec bono alio
quo fruerem᷑ ullo indigeret: Nuncuͦ quia
natura nr̃a ut eẽt dm̃ habet auctorem: ꝓ¬
cul dubio ut uera sapiamꝰ. ipsum debemꝰ
habere doctorem. ipsum etiam ut beatisimꝰ.
suauitatis intimȩ largitorẽ: et nos quidem¬
in nob̾ tam et si non ęqualem unmo ualde
longeq distantem. neq coet̃nam & quo
breuius totum dr̃ non eiusden substantię
cuiꝰ ds ẽ. tm̃ qua dõ nichil sit in reb ab eo
factis natura ꝓpinquius. imaginẽ dĩ hoc
ẽ. summȩ illiꝰ crinitatis agnoscimꝰ. ad huc
reformatione ꝑficiendan. ut sit etiam si¬
militudine ꝓxima Nam et sumus. et nos
eẽ. nouimus. et nr̃m eẽ ac nosse diligimus.
Inhis autem crib quȩ dixi. nulla nos falsi¬
tas ueri similis curbat Non enim ea sicut
illa quȩ foris sunt. ullo sensu corꝑis cangimꝰ
uelut colores uidendo. sonos audiendo. odo¬
res ol faciendo. sapores gustando. dura et mol¬

Expanded text:
ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem, procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis intimae largitorem._ CAPUin nobis, tametsi non aequalem, immo ualde longeque distantem, neque coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei, hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mol
Abbreviated transcription (Latin):
ud referenda ꝑse ipsam deleccat. uti uͦ eare
qͣm ꝓpt̃ aliud querimꝰ. Unde temꝑalib ma¬
gis utendum ẽ. qͣm fruendum. ut frui me¬
reamur ȩc̃nis Nonsicut ꝑũsi qui frui uolt
nummo. uti autem dõ Qm̃ non numnium
colunt Ueruntam̃ eo loquendi mͦ quem
plus obtinuit consuetudo. et fructib uti¬
mur et usib fruimur Nam et fu̾ctꝰ tam
iam ꝓpͥe dicuntur agrorum. quib utiq om̃s
temporalit̃ utimur Hoc itaq more usum
dixerim in his trib quȩ in homine spectan¬
da commonui. quȩ sunt natura. doctrina.
usus. Ex his ꝓpt̃ obtinendam beatam uitã
Triꝑtita ut dixi aphilosophis inuenta ẽ.
disciplina. Naturat ꝓpt̃ naturam. Ratio¬
nał ꝓpt̾ doctrinam. Morat ꝓpt̃ usum
Si gͦ natura nr̃a eẽt. a nob̾ ꝓfecto et nr̃am
nos genuissemus sapientiam. nec eam doc¬
trina idẽ aliunde discendo ꝑciꝑe curaremus.
et nr̃ amor a nob ꝓfectus et ad nos relatus.

Expanded text:
ud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, ud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti autem Deo; quoniam . non nummum colunt; uerum tamen eo loquendi modo, quem plus obtinuit consuetudo, et fructibus utimur et usibus fruimur; nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam uitam tripertita, ut dixi, a philosophis inuenta est disciplina, naturalis propter naturam, rationalis propter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam, nec eam doctrina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et
Abbreviated transcription (Latin):
distributionem repperisse iudeatur ẽt com
mendasse. cui neq naturarum omnium auc¬
tor nͥ d̾s uisusẽ: neq intelligentiȩ dator. neq
amoris quo bene beateq uiuat᷑ inspirator.
S cerce cum de natura rerum et deratione
incdagande ueritatis et de fine boni ad quem
cuncta quȩ agimus referce debemꝰ. diũsi
diũsa sentiant : inhis tm̃ trib magnis & gene¬
ralib questionib omĩs eorum ũ sectur intentio
Ita cum in una quaq earum quid quisq sectet᷑.¬
multiplex sit discrepantia opinionum eẽ.
tm̃ aliquam naturȩ causam. scientiȩ̨ formã.
uite summam. nemo cunctatur: Tria eciam
sunt. quȩ in uno quoq homine artifice spec¬
tantur ut aliquid efficiat Nat᷑u. doctrina. usus:
Natura ingenio. doctrina scientia. usus fru¬
ctu diuidicandus ẽ. Nec ignoro qđ ꝓpͥe fruat̾
fłuentis. usus uͦ utentis fit. atq hoc int̃ eẽ. ui¬
deatur. qđ ea re frui dicim᷑ quȩ nos ñ ad ali¬

Expanded text:
distribdistribmendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est, neque intelligentiae dator, neque amoris, quo bene beateque vivitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum, et de ratione indagandae veritatis, et de boni fine ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. Ita cum in unaquaqmultiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad ali
Abbreviated transcription (Latin):
re bonitati ꝓpt̃ qͣm facta ẽ. indicetur: Quȩ bo¬
nitas si sp̃s sc̃s recte intelligitur: uniũsa nõbis
tͣinitas insuisoꝑib intimat᷑. Inde ẽ. ciuitatis
scẽ quȩ inscĩs angłis sursum ẽ. et origo et infor¬
matio et beaticudo. Namsi queratur unde sic.
tens modificatur. contemplans illustratur. in¬
herens iocundatur: Est. uidet amat In ęt̾nitate
dĩ uiget. inueritate dĩ lucet. in bonitate dei
losophi datur sapientiȩ disciplinã criꝑtitam ẽẽ
uoluerunt. immo uͦ triꝑtitam eẽ. animad uer-¬
terepotuerunt. Neq enim ipsi instituerunt ut
ita eẽt. s ita eẽ potiꝰ inuenerunt. Cuiꝰ una pars
appella retur physica alt̾a logica. t̃cia ethica.
Quarum nomina latina iam multorum lit.¬
teris frequentata sunt. ut naturalis. rattonał.
morałq uocatentur. quas etiam in octauo li-¬
bro breuit᷑ striͣximus: Non quo sit conseq̃ns
ut isti in his trib aliquid scdm sdm̃ de trinita¬
te aogitauerint: Quamuis plato pͥmus istam

Expanded text:
re bonitati propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intelligitur, universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. Inde est civitatis sanctae, quae in sanctis Angelis sursum est, et origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit, tens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei uiget, in ueritate Dei lucet, in bonitate Dei losophi sapientiae disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam
Abbreviated transcription (Latin):
longe a conspectib nr̃is. suie unde sol pꝰmo.¬
dumꝰ accensus ẽ. aut lucis nomine significata ẽ.
sc̃a ciuitas inscĩs angłis et sꝑitib beatis. deqͣ
dicit apłs. Quȩ sursumẽ. iherłm mat nr̃a et̃

Expanded text:
longe a conspectibus nostris, sive unde sol postmolonge a conspectibus nostris, sive unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est sancta civitas, in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit Apostolus: Quae sursum
Abbreviated transcription (Latin):
detur se habe eciã ordo ille pͥmorum sex uł
septem dierum. in quib mane et uesꝑa no¬
minantur. donec om̃ia quȩ his dieb ds̃ fecit.
sero ꝑficiantur die septimoq in magno
misterio dĩ uacatio comm̃detur. Qui dies
cuiꝰ mͦi sint aut ꝑdifficile noł aut etiam im¬
possibile ẽ. cogitare quanto magis dicere: Ui¬
demus quippe istos notos dies ũhabere uesꝑã
nͥ de soł occasu nec mane nͥ de soł gcortu. Illorũ
autempͥores tres dies fine sole ꝑ acti sunt qͥ
quarto die factus refertur. Et pͥmitus quidẽ
lux ũbodĩ facta atq int̾ ipsam et tenebras ds̃
separasse narratur et eamdem lucem uocasse
diem. tenebras autem noctẽ: S quał illa sit
lux. et quo alt̾nante metu qͣl emq nesꝑam et
mane fecerit remotume. a sensib nt̃is nec ita
ut ẽ intelligi a nob̃ pocest. Qđ cm̃ sine ulla
hesitatione credendume. Qut enim aliqua
lux corꝑea ẽ. siue insuꝑiorib mundi partib

Expanded text:
detur se habere etiam ordo ille primorum sex vel detur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum in quibus mane et vespere nominantur, donec omnia quae his diebus Deus fecit sexto perficiantur die, septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur; qui dies cujusmodi sint, aut perdifficile nobis, aut etiam moossibile est cogitare, quanto magis dicere! Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu, nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux verbo Dei facta, atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur, et eamdem lucem vocasse diem, tenebras autem noctem. Sed qualis illa sit lux, et quo alternante motu, qualemque vesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris: nec ita ut est intelligi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est, sive in superioribus mundi partibus
Abbreviated transcription (Latin):
succedit in breuiorib uł ꝓductiorib morarũ
tate nulla ẽ. om̃ino mutatio ereator sit temꝑũ
et ordinator. quomͦ dicat᷑ pꝰ temꝑum spatia
mundum creasse non uideo. nͥ dicatur ante
mundum iamaliqͣm fuisse creaturã cuiꝰ mo¬
tib temꝑa currerent: Porrosi latere sacrȩ
maximeq ueraces ira dicunt in pͥncipio fẽcis¬
se dm̃ cęlum et tram ut nichil antea fecisse
intelligatur. quia hoc potiꝰ in pͥncipio fecisse
diceret᷑. si quid fecisserante cętera cuncta quȩ
fec̃: ꝓculdubio nẽ. mundus faccus intemꝑe.
s cum temꝑore Qđ enim fit intemꝑe: et pꝰ
aliqd fit et ante aliquod tempus. Post id qđ
p̃ceritum ẽ. ante id qđ futurum ẽ. Nullum
autem posset eẽ. p̃teritum quia nulla erat
creatura cuiꝰ mutabilib motib ageretur:
Cum temꝑe autem factus ẽ. mund̾us. si in
eiꝰ condicione factꝰ ẽ mutabił motꝰ. sicut ui¬

Expanded text:
succedit, in breuioribus uel productioribus morarum succedit, in breuioribus uel productioribus morarum tate nulla est omnino mutatio, creator sit temporum et ordinator, quomodo dicatur post temporum spatia mundum creasse, non video, nisi dicatur ante mundum aliquam fuisse creaturam, cujus motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt, in principio fecisse Deum coelum et terram, ut nihil antea fecisse intelligatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante caetera cuncta quae fecit, proculdubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit, et ante aliquod tempus, post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est. Nullum autem posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cujus mutabilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in ejus conditione factus est mutabilis motus, sicut vi
Abbreviated transcription (Latin):
tionem qua id factum e. nulla possit humana
comp̃hende narura: ita non ẽ. consequensut
dõ aliquid existimemꝰ accidisse fortuitum qđ
illo potiꝰ qͣm anteriore temꝑe condidit mun¬
dum cum equalit̃ anteriora tempora ꝑ infim̃¬
tum recro spatium p̃terissent. nec fuiss aliqͣ
differentia unde tempꝰ tempori eligendo p̾¬
poneret᷑. Qđ si dicunt in anescẽ hominum
cogitationes quib infinita imaginantur
loca. cum locus nullus sit p̃t̃ mundũ: respon¬
detur eis isto mͦ in anit̾ homines cogitare p̃te¬
rita temꝑa uacationis dĩ. cum tempꝰ nullum
sit ante mundum: Si enim recte discernunt᷑
ȩt̾nitas et tempꝰ. quod tempꝰ sine aliquamuta¬
bilitate non ẽ. inȩt̾nitate autem nulla mutatio
ẽ: quis non uideat qđ temꝑa ñ fuissent ͥcrea¬
tura fieret. quȩ aliquid aliqua motione mu¬
taret. cuiꝰ motionis et mutationis. cum aliud
atq aliud quȩ simul eẽ. ñ possunt ceditatq

Expanded text:
tionem, qua id factum est, nulla posset humana tionem, qua id factum est, nulla posset humana comprehendere natura; ita non est consequens ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent, nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei, cum tempus nullum sit ante mundum: si enaeternitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque
Abbreviated transcription (Latin):
forte substantiã dĩ quam nec includunt nec
det̾minant. nec distendunt loco. s eam sicut
de dõ sentite̾ dignum ẽ. fatent᷑ in corꝑea p̃sentia
ubiq totam. atantis locorũ extra mundum
spatiis absentem eẽ. dicturi sunt. et unotan¬
tum atq in comꝑacione illiꝰ infinitatis tam
exiguo loco in quo mundus ẽ. occupatam :
Non opinor eos in hȩc uani loquia ꝓ g̃ssuros.
Cum gͥ unum mundum ingenti quidem
mole corꝑea finitum tmñ et in loco suo deter¬
minatum et oꝑante dõ factum eẽ. dicant:
qđ respondent de infinitis extͣ mundum lo-¬
cis cur meis ab oꝑe ds̃ cesset. hoc respondeant
de infinitis ante mundũ temꝑib curin eis
aboꝑe dĩ cessauerit: Et sicut ñ ẽ. consequens
ut fortuitu pociꝰ quaratione diuma ds ñ alio
si isto in quo ẽ. loco mundum constituerit. cum
parit̾ infinitis ubiq pacentib nullo excellentio
re merito poss hic eligi. qͦui eãdem diuinam ra¬

Expanded text:
forte substantiam Dei, quam nec includunt nec forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus, quur in eis ab opere Deus cessauerit. Et sicut non est consequens, ut fortuito potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellre merito posset hic eligi, quamvis eamdem divinam ra
Abbreviated transcription (Latin):
cogitent extͣ mundum infinita spatia locorũ.
Inquib si quisqͣm dicat ñ potuisse uacaret
omnipotentẽ. nonne consequens erit ut innu¬
merabiles mundos cum epicuro somniate
cogantur ea tantum differentia qđ eos ille for¬
tutis motib athomorum gigni asserit et re¬
solui isti autem oꝑe dĩ factos dicturi sunt si
eum ꝑ int̾minabilẽ imm̃sitacem locorum extͣ
mundum cutumqͣq patentium uacare nolu¬
erint. nec eosdem mundos qđ eciam de isto sen¬
tiunt ulla causa posse dissoluis Cum iis enĩ
agimꝰ ⁊ qui et dm̃ incorꝑeum et om̃ium nat᷑a¬
rum quȩ ñ sunt qd ipse creatorem nob̾cum
sentiunt: Alios autem nimis indignum ẽ ad
istam disputationẽ religionis ad mutere. ma
ixime eos qui multis diis sacrorum obsequiũ
deferendum putant: Isti philosophos cȩteros
nobilitate atq auctoritate uicerunt. non ob
aluid n quia longo quidem int̃uallo uerũ
camen reliquis ꝓpinquiores st̃ ueritati. An

Expanded text:
cogitent extra mundum infinita spatia locorum, cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An
Abbreviated transcription (Latin):
eum alienum ab ea quȩ illisquoq displicet
mutabilitate monstrabunt: Porro si extemꝑe
ercatam s nullo ulteriꝰ temꝑe ꝑiturã camqͣm
numerum habere initiaim s ñ hab̾e finẽ fa¬
teutur. et ideo semel exꝑtam miserias si abeis
fuerit lib̾ata. nũqͣm miseram pꝰ ea futuram.
ñ utiq dubitabunt hoc fieri manente incõ¬
mutabilitate consilii dĩ Sie gͦ credant mun¬
dum ex temꝑe fieri potuisse. nec tm̃ idõ dm̃
ineo faciendo ȩc̃num consiliũ uoluntatemq
mutasse. Deinde uidendum ẽ istis qui dm̃¬
conditorem miundi eẽ. consentiunt. et cm̃quer̃.
de mundi temꝑe quid respondeamus: quid
ipsi respondeant de mundi loco: Ita enim
queritur cur potius tunc et non antea factus
sit. quemadmodum queri potest cur hic po¬
tius ibi ẽ. et ñ alibi. Nam sinfinita spatia cem¬
ꝑis ante mundum cogitant. in quib eis non
uidecur ds̃ ab oꝑe cessare potuisse: similit̃

Expanded text:
eum alienum ab ea, quae illis quoque displicet, eum alienum ab ea, quae illis quoque displicet, mutabilitate monstrabunt? Porro si ex tempore creatam, sed nullo ulterius tempore perituram, tamquam numerum, habere initium, sed non habere finem fatentur, et ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium uoluntatemque mutasse. conditorem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter.
Abbreviated transcription (Latin):
si futuram suam misriã et turpitudinem prȩ¬
uidet. Si autẽ ñ p̃uilet nec se turpẽ ac miseram
fore s bearam semꝑ existimant: falsa opinione
sit beata. quo dici stultuis nichil potest. Si au¬
tem semꝑquidem ꝑ scła retro infinita cumbea¬
titudine alẽnasse animȩ miseriam putant. s
nunc iam de oȩtero cum fuerit lib̾ata ad mise¬
riam ñ eẽ. redituram: nichilominus conuincun¬
tur nnqͣm eã fuisse uere beatam s de inceps
eẽ. inciꝑe iuua quadam nec fallaci beatitu¬
dine. Ac ꝑ hoc satebunt᷑ accidere illi aliquid
noui et hoc magnum atq p̃clarum qđ nũqͣm
retro ꝑ eternicatẽ accidiss. Guiꝰ nouitatis cau¬
sam si dm̃ negabunt in etno habuisse consilio:
simul eum negabunt etiam beatitudinis au
Ctorem. qđ nefandȩ impietatis est. SSi autem di¬
cent etiam ipsum nouo consilio excogitasse.
ut de cętero sit anima in ȩt̃num beata: quomͦ

Expanded text:
si futuram suam miseriam et turpitudinem praesi futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultius nihil potest. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuincuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipere noua quadam nec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum adque praeclarum, quod numquam retro per aeternitatem accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio, simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem, quod nefandae inpietatis est; si autem dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse, ut de cetero sit anima in aeternum beata, quo modo
Abbreviated transcription (Latin):
citus et factum se ẽẽ. et ñ nͥ a dõ in effabilit᷑
atq inuisibilit̃ magno. atq in effabilit̃ et
inuisibilit̃ pulchro. fieri se potusse ꝓcla¬
nat Qui autem a dõ quidem factum putent
ñ tm̃ eum temꝑis uolunt habere s sue creati¬
onis initium. ut mͦ quodam uix intelligibili
semꝑ sit faccus: dicunc quidem aliquid uñ
sibidm̃ uidentur uelut a fortuita temeritate
defende. ne subito illi uenisse credatur im̃tẽ
qđ nunqͣm ante ueniss facere mundum ec ac¬
cidisse illi uoluntatem nouam cum innullo sit
anima. Quam sidõ coec̃nam eẽ. contendint.
unde accidit noua miseria quȩ num qͣm an-
tea ꝑȩc̃num nullo mͦ poterunt explicare Si enĩ
alternasse semꝑeiꝰ miseriamet beatitudinem
dixerint: necesse ẽ. dicant eciam semꝑ alt̾uasse¬
naturam. Unde illa eos sequetur absurditas
ut etiam cum beata dr̃ in hoc utiq ñ sic beara

Expanded text:
citus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter citus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellsemper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi venisse credatur in mentem, quod nunquam ante venisset, facere mundum, et accidisse illi voluntatem novam, cum in ullo sitanima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi acciderit noua miseria, quae numquam antea per aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata,
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ ꝑquam facta sunt om̃ia quȩ in aninas¬
etiam scãs se transfert autacos dĩ et ꝓphas con¬
stituit eisꝙ oꝑa sua sine strep uits easo¬
rat Loquuntur eis quoq angłi aui semp
uident faciem patris uoluntatemq squib
oportet annunciant. Exhis unus erat ist ᷝ¬
pħa qui scripsit et dixit. Inpͥncipio fecit ds
celum et tr̃am. Qui tam idoneus testis ẽ. ꝑque
dõ credendum sit ut eodem sp̃u dĩ quo hecsbi
reuelata cogno uit etiã ipsam fidẽ nr̃am fudi¬
ram tanto ante p̃dixerit. S quid placuic
et̃no dõ tunc facere celum et t̾ram quȩ antea
non fecisset: Qui hoc dicunt. simundum et̃¬
num sine ullo initio et ideo nec adõ factume
uderiuolunt: nimis auersi sunt aueritate
et letali morbo impietaris in sanuint. Excẽptis
enim ꝓpheticis uocib mundus ipse ornatissi¬
nia sua mutabilitate et mobilitate ec uisibi¬
lium om̃ium pulcherrima sp̃e quodam mͦ ta¬

Expanded text:
dei, per quam facta sunt omdei, per quam facta sunt ometiam sanctas se transfert amicos dei et prophetas constituit, eisque opera sua sine strepitu erat. Loquuntur eis quoque angeli Dei, qui semper uident faciem Patris uoluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. Qui tam idoneus testis est, per quem Deo credendum sit, ut eodem spiritu Dei, quo haec sibi reuelata cognouit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium pulcherrima specie quodam modo ta
Abbreviated transcription (Latin):
udicauit locutus: etiam scripturam condi¬
didit quȩ canonica nominatur eminentis¬
sime auctor itaͬs mutat. cui fidem habemus de
hisreb quas ignorare non expedit nec ꝑ nos
ipsos nosse idonei sumꝰ. Nam si ea sciri possunt
testib nob̃ quȩ remota non sunt a sensib nr̃is
siue int̾iorib siue exteriorib unde et p̃sentia
scire non possumus. de iis alios cestes requi¬
mus eisq credimus aquorũ sensib remota
ee e. tienisse non credimꝰ. Sici dc uisibilib
que nonuidimꝰ eis erediuꝰ qui iasaunt ato
ita de cȩceris quȩ ad suumqueq sedum orpis
ꝑtuient: ita de iis quȩ animo ac iñcex ciunt᷑
quia et ipse rectissune dr̃ sensus unde nsen¬
centia uocabulum accepit hocẽ. de inuabi¬
lib que ant̃o sensu inceriore remota sunt
uis oportet nos oedere qui hȩc in illo incorpd¬
reo lumine disposita didicerunt ut manen¬
ds̃ elum et t̾tame Non. S ibi fuit saplentia

Expanded text:
iudicauit, locutus etiam scripturam condiiudicauit, locutus etiam scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus unde et praesentia scire non possumus, de his alios testes requirimus eisque credimus, a quorum sensibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his, quae animo ac mente sentiuntur quia et ipse rectissime dicitur sensus, unde et sententia uocabulum accepit, hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt uel manendeus caelum et terram? non; sed ibi fuit sapientia