comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
humilibꝰ Quisunt suꝑbi : Quib paruꝰ ÷ qd mala
facunt & defendere peccata sua uolunt. Namq de.
his qui arucifixeit̾ xp̃m. facta sunt postea mira¬
eła: qndo deipso numero nideoꝵ credidert̃. & do¬
natꝰ: illis sarguis xp̃i. Impias manꝰ & cruentas
desarguine. xp̃i portabant: lauit eos ipse cuiꝰ san¬
gumẽ fudeit̾. adiuncti sunt corꝑi ipsiꝰ id ÷ ec¬
cłiȩ: qui corpꝰ eiꝰ mortale qđ uiderant ꝑsecuti
sunt. fu̾dert̾ p̃cium suũ: ut biberent p̃ciu suũ.
Namq postea plures conuersi funt. Cũ multa mira¬
cła fierent ab apłis. aliqt hominũ milia una die
bat᷑ qͦm opꝰ erat. ⁊ erat illis una anima & cor unũ
in dm̃. deipsis crucifixorib dnĩ. S quare nͨ illis
redditu ÷: Quia redd& recributionẽ suꝑbis:
dictũ ÷. Iili aut̃: noluert̾. eẽ. suꝑbi. Et enĩ cũ ui¬
derent misita miracła fieri ꝑ nomen xp̃i quem
se putabant intfecisse: cõmoti miracłis audie.¬
runt apetro incuiꝰ nomine illa fierent. Nonem᷑

Expanded text:
parum est quod mala faciunt, et defendere peccata sua volunt. Namque de his qui crucifixerunt Christum facta sunt postea miracula, quando de ipso numero Judaeorum crediderunt, et donatus est illis sanguis Christi. Impias manus et cruentas de sanguine Christi portabant: lavit eas ipse cujus sanguinem fuderant. Adjuncti sunt corpori ipsius, id est Ecclesiae, qui corpus ejus mortale, quod viderant, persecuti sunt. Fuderunt pretium suum, ut biberent pretium suum. Namque postea plures conversi sunt. Cum multa miracula fierent ab Apostolis, aliquot hominum millia una die batur quomodo opus erat; et erat illis una anima et cor unum in Deum; de ipsis crucifixoribus Domini. Sed quare non illis redditum est? Quia, «Redde retributionem superbis,» dictum est; illi autem noluerunt esse superbi. Etenim cum viderent multa miracula fieri per nomen Christi, quem se putabant interfecisse; commoti miraculis, audierunt a Petro in cujus nomine illa fierent: non eni
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Unde intelligit᷑ etiam ipsũ uocabulũ salo¬
monis. ad figtir̾a significationis adhibitũ. ut in
eo xp̃s accipiat᷑. Salomot quippe: nt̃pretat᷑ paci¬
ficus. Ac ꝑhoc tale uocabulum illi uerissime atq
optime congruit: ꝑ quẽ maliatorẽ exmninucis ac¬
cepta rerissione peccatoꝵ reconciliamͣ deo. Et enĩ
cũ inimici. eemꝰ reconciliati sumꝰ deo: ꝑ mortem

Expanded text:
sunt. Unde intelligitur etiam ipsum vocabulum Salomonis ad figuratam significationem adhibitum, ut in eo Christus accipiatur. Salomon quippe interpretatur Pacificus; ac per hoc, tale vocabulum illi verissime atque optime congruit, per quem mediatorem ex inimicis, accepta remissione peccatorum, reconciliamur Deo. Etenim cum inimici
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c pacificus. eẽ. monstrat᷑. Hon scdm paceꝰ quã
pacem suꝑ pacem: cũ scilic& paci reconciliationis
addit᷑ pax immortalitatis. Nam p omĩa recddita¬
ea que ꝓmisit ds̃: nouissimã pace̾ nos expactare
notussima inunica destruet᷑mors. Et in quo
erit hoc: nisi inpacifico illo reconeiliatore tubͥ:¬

Expanded text:
tus pacificus esse monstratur: non secundum pacem quam pacem super pacem ; cum scilicet paci reconciliationis additur pax immortalitatis. Nam post omnia reddita quae promisit Deus, novissimam pacem nos exspectare novissima inimica destruetur mors. Et in quo erit hoc, nisi in pacifico illo reconciliatore
Abbreviated transcription (Latin):
dico. non nos ꝑsequit᷑ nͥ mors: Quia nisi
mortales eẽmꝰ: ñ. eẽt. qđ nobis facer&e ini¬
micus. Nũqͥd enĩ angłis qͥcquã facit:
łrgo eciam ipsa mors aqua maxime ha¬
bcmꝰ ꝑsequitionẽ. cuiꝰ finit᷑ infine conten¬
tio cũ resurrȩx̾imꝰ amortuis. sicut finita
ẽ. in capiit Nr̃o. sic finet᷑ & in nobis si rsti
fuermmꝰ inueriti. Nã mortuus ille: mortis
interfector fuit. Et magis millo mors mor¬
nom̃ si attendamꝰ: non ẽ. sine misterio. Nã
sauil int̾pretat᷑ peticio: hoc ÷ appeticio.¬

Expanded text:
nisi mortales essemus, non esset quod nobis faceret inimicus. Numquid enim Angelis quidquam facit? Ergo etiam ipsa mors, a qua maxime habemus persecutionem, cujus finitur in fine contentio cum resurrexerimus a mortuis, sicut finita est in capite nostro, sic finietur et in nobis, si justi fuerimus inventi. Nam mortuus ille mortis interfector fuit, et magis in illo mors moripsum si attendamus, non est sine mysterio. Nam Saül int
Abbreviated transcription (Latin):
caput xp̃c. Porro enĩ si ipsũ capd nr̃msine
orsum accepit. nͥ ꝑ tribulationis uiam:
quid audent mẽbra fꝑare capite suo ma¬
gisse posse. cẽ. felicia: Si patrẽ familias
bceltebub uocauerunt: qͣntomagis dome¬

Expanded text:
caput Christus . Porro enim si ipsum caput nostrum sine caput Christus . Porro enim si ipsum caput nostrum sine orsum accepit, nisi per tribulationis viam; quid audent membra sperare, capite suo magis se posse esse felicia? Si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto magis dome
Abbreviated transcription (Latin):
salmus
breuis est. dequo loquendũ sus¬
tepimꝰ caritati uestre.
sed titulum hab& aliqͣntulum
uego ciosum. lacienter gͥ sustincte
nos: donce illum enodemꝰ ut possu¬
Inꝰ qͣnͣtũ adiuuerit dĩs. Neq enĩ
ꝓassim p̃tereunda sunt hȩc : Quan¬
Aoquidem placuit fr̃ib nontan.¬
tũ aure & corde sed &stilo excipi.¬
enda quȩ dicimꝰi ut non audito¬
rem tantũ. sed & lectorem ctiam
uogitare debeamꝰ. Nata est qui¬
dem occasio psalmo hiic ex requa¬
dͥam gesta: quĩã uobis etiamfeci¬
mͦ recitare de libro regnorum.
Saul crũ rex ñ adꝑmanendum
electꝰ adño. sed scdm ppłi cor du¬
Irũ & malũ. dat᷑ adeorũ correp¬
tionẽ non adutilitatẽ: scd̾m
hominem hypocritã ꝓpt̃ ꝑuersitatẽ ppli. Cũ
gͦ talis eẽt saul. ꝑsequebat᷑ dđ in quo ds̃
p̃figurabat regnũ salutis et̃ne: & qũe ds
elegerat ꝑmansurũ insemine suo: Quan.
mo aꝑsequentib lib̾ar&: ut etiam in hoc
ipso p̃figurar& nos id÷ corpus eiꝰ: cuꝰ corꝑis

Expanded text:
salmus brevis est, de quo loquendum suscepimus Charitati Vestrae: sed titulum habet aliquantulum negotiosum. Patienter ergo sustinete nos, donec illum enodemus, ut possumus, quantum adjuverit Dominus. Neque enim passim praetereunda sunt haec; quandoquidem placuit fratribus, non tantum aure et corde, sed et stylo excipienda quae dicimus: ut non auditorem tantum, sed et lectorem etiam cogitare debeamus. Nata est quidem occasio psalmo huic ex re quadam gesta, quam vobis etiam fecimus recitari de libro Regnorum. Saül enim rex non ad permanendum electus a Domino, sed secundum populi cor durum et malum datus ad eorum correptionem, non ad utilitatem , secundum hominem hypocritam, propter perversitatem populi : cum ergo talis esset Saül, persequebatur David , in quo Deus praefigurabat regnum salutis aeternae, et quem Deus elegerat permansurum in semine suo; quandomo a persequentibus liberaret; ut etiam in hoc ipso figuraret nos, id est corpus ejus, cujus corporis
Abbreviated transcription (Latin):
sinnomine cuo psalirme
fac: & intirtute tua iudicã
me. Hoc dicat ȩccłiu latens
int̾ xipheos. hoc dicat corp
xp̾ianu habens in occułto
bonu morũ suoꝵ: sꝑans de occulto merce¬
dẽ merttorũ suorũ. Hoc dicat. Ds in nomi¬
ne tuo saliu me fac: & inuirtute tua iudi¬
came uenisti orñe humilis amariusti

Expanded text:
in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua judica me. Hoc dicat Ecclesia latens inter Ziphaeos. Hoc dicat corpus christianum habens in occulto bonum morum suorum, sperans de occulto mercedem meritorum suorum; hoc dicat: Deus in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua judica me. Venisti, o
Abbreviated transcription (Latin):
ixri insipiens incorde
suo nonẽ. ds̃. Tale genꝰ
est hominũ. int̃ qͦs dolo
et gemit corp xp̃i. Si
tale hoc hominũ genꝰ ẽ :
ñ multos parturimꝰ. Quantũ uidet᷑ occurre¬
re cogitationib nr̃is ꝑ pauci sunt & difficile
ẽ. ut incurramꝰ in hominẽ: qͥ dicat in corde

Expanded text:
ixit imprudens in corde suo: Non est Deus. Tale genus est hominum, inter quos dolet et gemit corpus Christi. Si tale hoc hominum genus est, non multos parturimus: quantum videtur occurrere cogitationibus nostris, perpauci sunt; et difficile est ut incurramus in hominem qui dicat in corde
Abbreviated transcription (Latin):
mus: hominem per quem recreati sumus. Aliud
in illo apparebat: aliud latebat. Et quod latebat:
multo erat prestantius quam id quod appare¬
bat. S quod erat prestantius : uideri non po¬
terat. Curabatur eger ꝑ id quod uideri poterat.
ut postea capax fieret uisionis eus que latendo
differebatur. non negando auferebatur. Unicus
itaq filius dĩ uenturus ad homines. assumpturus
homiinem. et ꝑ id quod sumpsit futurus homo.
moriturus. resurrecturus. ascensurus in celum
sessurus ad dexteram patris. et impleturus in
gentib que ꝓmisit. et post impletionem ꝓmis¬
soꝵ suoꝵ. ingentib etiam hoc impleturus ut
ueniat. et quod preerogauit exigat: discernat
uasa ire a uasis miscdiȩ: reddat impis quod
minatus est uistis quod pollicitus. Hoc ergo
totum ꝓpħandum fuit: prenuntiandum fuit.
U enturum cominendandum fuit: ut non
subito ueniens horreretur. s creditum expec¬
taretur Ex his ꝓmissionib est psalmus iste.

Expanded text:
mus, hominem per quem recreati sumus. Aliud mus, hominem per quem recreati sumus. Aliud in illo apparebat; aliud latebat; et quod latebat, multo erat praestantius quam id quod apparebat: sed quod erat praestantius, videri non poterat. Curabatur aeger per id quod videri poterat; ut postea capax fieret visionis ejus, quae latendo differebatur, non negando auferebatur. Unicus itaque Filius Dei venturus ad homines, assumpturus hominem, et per id quod sumpsit futurus homo, moriturus, resurrecturus, ascensurus in coelum, sessurus ad dexteram Patris, et impleturus in gentibus quae promisit, et post impletionem promissorum suorum in gentibus etiam hoc impleturus ut veniat, et quod praerogavit exigat, discernat vasa irae a vasis misericordiae, reddat impiis quod minatus est, justis quod pollicitus est: hoc ergo totum prophetandum fuit, praenuntiandum fuit, venturum commendandum fuit; ut non subito veniens horreretur, sed creditum exspectaretur. Ex his promissionibus est psalmus iste,
Abbreviated transcription (Latin):
puluere. et cinere. futuros homunes aequales
quemlibet angłm uł archangłm. s unicum fili¬
um suum: ut qua uia nos ꝑducturus eẽt ad
illum finem quem ꝓnusit ꝑ eam ipsum filium
suum et ostenderetꝰ et preberet. Parum eium
erat dõ si filium suum faceret demonstratorem
uȩ: eum ipsum uiam fecit: ut ꝑ illum ires
regentem te. ambulantem ꝑse. Promisit uero
quia uenturi eẽmus ad eum : id estꝰ illam in ef¬
fabilem immortalitatem. et cum angłis eius
aequalitatem. Quam longe eramus. Quã ille
sursum. quam nos deorsum : quam ille in sumo.
quam nos i uno desꝑati iacebamus. Sine ex¬
pectacione salutis egrotabamus. Missus est me¬
diciis: quem non cognouit egrotus. Si enuim
cognouissent: nunquam dũm głȩ crucifixisset̃.
S hoc quoq ualuit ad egroti medicamentum:
quod medicum occidit egrotus. Uenit ut uisi¬
taret: occisus est ut sanaret. Insinuauit se cre¬
dentib dm̃ et hominem. Dm̃ ꝑ quem facti su¬

Expanded text:
pulvere et cinere futuros homines aequales pulvere et cinere futuros homines aequales quemlibet angelum vel archangelum, sed unicum Filium: ut qua via nos perducturus esset ad illum finem quem promisit, per eum ipsum Filium suum et ostenderet et praeberet. Parum enim erat Deo si Filium suum faceret demonstratorem viae; eum ipsum viam fecit, ut per illum ires regentem te, ambulantem per se. 3. Promisit ergo quia venturi essemus ad eum, id est ad illam ineffabilem immortalitatem, et cum Angelis ejus aequalitatem. Quam longe eramus? quam ille sursum, quam nos deorsum? quam ille in summo, quam nos in imo desperati jacebamus? Sine exspectatione salutis aegrotabamus: missus est medicus, quem non cognovit aegrotus. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Sed hoc quoque valuit ad aegroti medicamentum, quod medicum occidit aegrotus: venit ut visitaret, occisus est ut sanaret. Insinuavit se credentibus Deum et hominem; Deum per quem facti su
Abbreviated transcription (Latin):
atq rectorem. quemadinodum quisq mortalis
in terra uiuat. Itane non computari se homo
putat a dõ: qui factus est a dõ: Talem hominẽ
si alloqui possumus. si admittat nos prius ad an¬
res suas deinde ad cor suum: si non repellat resis¬
tendo querentem se. et patiatur ꝑditus inueni¬
ri se: possumus ei dicere. O homo. quomodo te
ds factum non computauit: qui ut fieres ante
curauit: Cum te in ordine rerum conditarũ
numeri non prtas. noli ccedere seductori: ca¬
pilli tui numerati sunt a conditore. Hoc demiq
et dñs in euangłio discipłis suis ait ne mortem
timerent: ne aliquid suum in morte ꝑiturui
putarent. Ili in morte de aiimab siuis ꝑtimes¬
cebant: ille illis securitatem iam de capillis da¬
bat. Ita ne uero anima perit: cuius capillus nõ
perit: Ueruntamen fr̃s quia incredibile iudeba¬
tur hominib quod ꝓmittebat ds̃. ex hac mor¬
talitate. corruptione. abiectione. infirmitate.

Expanded text:
atque rectorem, quemadmodum quisque mortalis atque rectorem, quemadmodum quisque mortalis in terra vivat. Ita nec computari se homo putat a Deo, qui factus est a Deo. Talem hominem si alloqui possimus: si admittat nos prius ad aures suas, deinde ad cor suum; si non repellat resistendo quaerentem se, et patiatur perditus inveniri se; possumus ei dicere: O homo, quomodo te Deus factum non computabit, qui ut fieres ante curavit? Cur te in ordine rerum conditarum numerari non putas? Noli credere seductori: capilli tui numerati sunt conditori . Hoc denique et Dominus in Evangelio discipulis ait, ne mortem timerent, ne aliquid suum in morte periturum putarent. Illi in morte de anima sua pertimescebant, ille ipsis securitatem etiam de capillis dabat. Itane vero anima perit, cujus capillus non perit? Verumtamen, fratres, quia incredibile videbatur hominibus quod promittebat Deus, ex hac mortalitate, corruptione, abjectione, infirmitate,
Abbreviated transcription (Latin):
iustificatus: id est iustus effectus. Ab illo aut̃ fit
homo uistus: qui nunquam potest eẽ iniustus.
Sieut enim lucerna non ase ipsa accenditur: i ta
nec anima humana sibi prestat lucem. s clamat
ad dñm. tu illuminas lucernam meam dñe. Cũ
engo peccatorib ꝓmissum sit regnum cȩloꝵ. nõ
in peccato ꝑmanentib s a peccato liberatis et
iusticiȩ seruientib: quod ipsum ut possint gr̃a
ut dixximus adiuuantur. et ab eo qui semꝑ est
uistificantur: incredibile uidebatur tantam dõ
curam gerere ꝓ hominib: hodieq qui de grã
diuina desꝑant. atq apessimis morib nolunt se
conuertere ad dñm ut ab illo iustificentur. et ꝑ
eius indulgentiam deletis om̃ib peccatis suis in¬
illo incipiant iuuere ustȩ qui nunquam uixit
iniustȩ. hanc habeant ꝑniciem cogitacionis suȩ
in se ipsos ut dicant dm̃ res humanas non curare:
nec inde posse cogitare mundi huius artificem

Expanded text:
justificatus, id est, justus effectus: ab illo autem fit justificatus, id est, justus effectus: ab illo autem fit homo justus, qui nunquam potest esse injustus. Sicut enim lucerna non a seipsa accenditur, ita nec anima humana sibi praestat lucem; sed clamat ad Deum, «Tu illuminabis lucernam meam, Domine» . 2. Cum ergo peccatoribus promissum sit regnum coelorum, non in peccato permanentibus, sed a peccato liberatis, et justitiae servientibus; quod ipsum ut possint, gratia, ut diximus, adjuvantur, et ab eo qui semper est justus, justificantur: incredibile videbatur tantam Deum curam gerere pro hominibus, hodieque qui de gratia divina desperant, atque a pessimis moribus nolunt se convertere ad Deum, ut ab illo justificentur, et per ejus indulgentiam deletis omnibus peccatis suis incipiant in illo vivere juste, qui nunquam vixit injuste, hanc habent perniciem cogitationis suae in seipsos, ut dicant Deum res humanas non curare, nec inde posse cogitare mundi hujus artificem
Abbreviated transcription (Latin):
sepe iam dixximus ꝓmissionum. Promisit salu¬
tem ꝑternam. et beatam uitam cum angłis
sine fine: et hereditatem in marcescibilem.
głam sempiternam. dulcedinem uultus sui.
domus sc̃ificationis suȩ in celis: ex resurrectione
amortuis nullum deincops moriendi metum.
Hoc est ꝓmissum eus tanquam fiale quo decur¬
rit nr̃a intentio: quo cum uenerimus nichil
ampluis requiramus. nichil amplius exigamus
S ad illud quod erit in fine quo ordine ueniat᷑.
neq hoo tacuit: ꝓmittendo et prenunciando
romisit enuim hominib diuinitatem mortalib
imortalitatem. peccatorib ustificationem:
abiectis glorificationem. Quicquid ꝓmisit in¬
dignis ꝓmisit : ut non quasi oꝑib meites pro¬
mitteretur. s gr̃a a nomine suo gratis daretur:
quia et hoc ipsum quod iuste uiuit in quantũ
homo potest iuste uiuere. non meriti humani
s beneficii est dĩ. Nemo enim iuste uiuit nisi

Expanded text:
saepe jam diximus, promissionum. Promisit salusaepe jam diximus, promissionum. Promisit salutem aeternam, et beatam vitam cum Angelis sine fine, et haereditatem immarcescibilem, gloriam sempiternam, dulcedinem vultus sui, domum sanctificationis suae in coelis, ex resurrectione a mortuis nullum deinceps moriendi metum. Hoc est promissum ejus tanquam finale, quo decurrit nostra omnis intentio, quo cum venerimus, nihil amplius requiramus, nihil amplius exigamus. Sed ad illud quod erit in fine quo ordine veniatur, neque hoc tacuit promittendo et praenuntiando. Promisit enim hominibus divinitatem, mortalibus immortalitatem, peccatoribus justificationem, abjectis glorificationem. Quidquid promisit, indignis promisit, ut non quasi operibus merces promitteretur, sed gratia a nomine suo gratis daretur. Quia et hoc ipsum quod juste vivit, in quantum homo potest juste vivere, non meriti humani, sed beneficii est divini. Nemo enim juste vivit, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
do min Us donat qui
nos ministros constituit
uerbi et sacramenti sui ser¬
iure uobis in adipe miscđiȩ
suȩ. suscipimus psalmũ istũ
quem modo cantauimus breuem numero
uerboꝵ suoꝵ. magnum pondere sententiar̃:
adiuuante illo qui uos fecit intentos ut et
nos faciat idoneos. sicut possumus considerare
atq tractare: iuuat anima nr̃a et uigilet
in dm̃. Tempus enim constituit ds̃ ꝓmissis
suis: et tempus eis que ꝓmisit implendis.
Promissionẽm tempus erat tempore ꝓpħarum.
usq ad ioħm baptistam: ab illo aut̃ et deui¬
ceps usq in finem. tempus est implendi que
ꝓmissa funt. Fidelis ds̃ qui se nr̃m debitorem
fecit: nõ aliquid a nobis accipiendo.s tanta
nobis ꝓmittendo. Parum erat ꝓmissio: etiã
scripto se teneri uoluit: ueluti faciens no¬
biscum cyrographum ꝓmissoꝵ suoꝵ: ut cũ
ea que ꝓmisit soluereᷤ inciperet. in scriptura
ꝓmissorum consideremus ordinem soluendo¬
rum. Tempus itaq ꝓpħiȩ: p̃dictio erat ut

Expanded text:
Dominus donat, qui nos ministros constituit verbi et sacramenti sui servire vobis in adipe misericordiae suae, suscepimus psalmum istum, quem modo cantavimus, brevem numero verborum, magnum pondere sententiarum, adjuvante illo qui vos fecit intentos, ut et nos faciat idoneos, sicut possumus, considerare atque tractare. Vivat anima vestra, et vigilet in Deum. Tempus enim constituit Deus promissis suis, et tempus eis quae promisit implendis. Promissionum tempus erat tempore Prophetarum usque ad Joannem Baptistam: ab illo autem et deinceps usque ad finem, tempus est implendi quae promissa sunt. Fidelis Deus qui se nostrum debitorem fecit; non aliquid a nobis accipiendo, sed tanta nobis promittendo. Parum erat promissio, etiam scripto se teneri voluit, veluti faciens nobiscum chrirographum promissorum suorum; ut cum ea quae promisit solvere inciperet, in scriptura promissorum consideraremus ordinem solvendorum. Tempus itaque prophetiae, praedictio erat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
futuros quidem cęlum. ut celum celi se eẽ sci
ant: adhuc tamen terra: cui dicatur ego plã¬
taui apollo rigauit. s ds̃ incrementum dedit.
Ipsis enuim filiis hominum quos fecit cęluin. et
terram dedit in qua oꝑentur: qui nouit terrȩ
ꝓuidere ꝑ cȩlum. Maneant igitur cȩlum et t̾ra
in dõ suo qui fecit ea: et uiuant ex eo confi¬
tentes ei. et laudantes eum. Ham si ex se uelit̃
uiuere. morientur: sicut scriptum ẽ. A mor¬
tuo quasi qui non sit: ꝑit confessio. S non
mortui laudabunt te dñe. neq oñs qui
descendunt in infernum: clamat enim alio
loco tua scriptura. peccator dum uenerit in
ꝓfundum malorum contempnet: s nos qui
uiuimus benedicimus dño ex hoc nunc et

Expanded text:
futuros quidem coelum, ut coelum coeli se efuturos quidem coelum, ut coelum coeli se eant; adhuc tamen terram, cui dicant, Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit . Ipsis enim filiis hoterram dedit in qua operentur, qui novit terrae providere per coelum. Maneant igitur coelum et terra in Deo suo qui fecit ea, et vivant ex eo, confitentes ei et laudantes eum: nam si ex se velint vivere, morientur, sicut scriptum est, «A mortuo quasi qui non sit, perit confessio» . Sed, «Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum.» Clamat enim alio loco tua Scriptura: «Peccator, dum venerit in profundum malorum, contemnit» . «Sed nos qui vivimus, benedicimus Dominum, ex ho
Abbreviated transcription (Latin):
num: ut eius consideratione quantum possunt
coniciant creatorem: quem infirmis adhuc cor¬
dib sine isto comecture amminiculo iudere
non possunt. Est et alius intellectus a quo dissi¬
mulare non debeo uerborum istorum. quibus
dictum est celum cęli dño terram aut̃ dedit
filiis hominum: ut ab eo quod intelleximus
non recedat intentio. Dixeramus eium magnos
et pusillos significari: etiam eoquod adiectum
est benedicti uos dño qui fecit cęlum et t̃ram.
Si ergo magnos cęli. pusillos aut̃ terre nomine
accipimus: qm̃ pusilli crescendo futuri sunt
celum. et in ipsa spe lacte nutruntur:. sic sunt
illi magni celum terrȩ cum pariulos nutruit:
ut enam cęlum cęli se eẽ intelligant. dum
cogitant in qua spe paruuli nutriuntur.s.
tamen quia iam illi non ab homine neq ꝑ
hominem s ꝑ ipsum dm̃ capiunt finceritatem.
ubertatem q sapientiȩ: acceꝑunt paruulos

Expanded text:
num,» ut ejus consideratione, quantum possunt, num,» ut ejus consideratione, quantum possunt, conjiciant Creatorem, quem infirmis adhuc cordibus sine isto conjecturae adminiculo videre non possunt. 12. Est et alius intellectus, a quo dissimulare non debeo, verborum istorum, quibus dictum est, «Coelum coeli Domino, terram autem dedit filiis hominum:» ut ab eo quod diximus, non recedat intentio. Dixeramus enim magnos et pusillos significari etiam eo quod adjectum est, «Benedicti vos Domino, qui fecit coelum et terram.» Si ergo magnos coeli, pusillos autem terrae nomine accipimus: quoniam pusilli crescendo futuri sunt coelum, et in ipsa spe lacte nutriuntur; sic sunt illi magni coelum terrae, cum parvulos nutriunt, ut etiam coelum coeli se esse intelligant, dum cogitant in qua spe parvuli nutriantur. Sed tamen quia jam illi non ab homine, neque per hominem, sed per ipsum Deum carpunt sinceritatem ubertatemque sapientiae; acceperunt parvulos
Abbreviated transcription (Latin):
Proinde his utrisq pusillis et magnis. montibus
et collib. arietib et agnis: dicet propħa quod
sequitur. Benedicti uos dño: qui fecit cęlum
et t̾ram. Tanquam diceret benedicti uos dño
qui uos fecit cȩlum in magnis. terram in pusillis:
s cęlum non istud uisibile plenum luminarib
ad hos ocłos ꝑtinentib. Cęlum enim cęli dño.
qui erexxit et sublimauit quorundam sc̃orum
mentes. in tantum ut nulli homuium s ipsi dõ
suo docibiles fierent: in cuius cęli docibiles¬
comparatione quicquid carneis ocłis cernitur
terra dicenda est. quam dedit filiis hominũ:
ut eius consideratione siue ab ea parte qua suꝑ
illustrat sicut est hoc quod dicitur cȩli: siue
ab ea que subter illustratur. cui proprie terra
nomen est:cum totum sicut comiemorauinus
in illius comparatione quod cęlum cęli dr̃ terra
sit : terram ergo istam totam dedit filiis homi¬

Expanded text:
11. Proinde his utrisque magnis et pusillis, montibus 11. Proinde his utrisque magnis et pusillis, montibus et collibus, arietibus et agnis dicit Propheta quod sequitur: «Benedicti vos Domino, qui fecit coelum et terram.» Tanquam diceret, Benedicti vos Domino, qui vos fecit coelum in magnis, terram in pusillis: sed coelum non istud visibile, plenum luminaribus ad hos oculos pertinentibus. «Coelum» enim «coeli Domino;» qui erexit et sublimavit quorumdam sanctorum mentes in tantum, ut nulli hominum, sed ipsi Deo suo docibiles fierent: in cujus coeli comparatione quidquid carneis oculis cernitur, terra dicenda est; quam «dedit filiis hominum,» ut ejus consideratione sive ab ea parte quae super illustrat, sicut est hoc quod dicitur coelum, sive ab ea quae subter illustratur, cui proprie terra nomen est, cum totum sicut commemoravimus, in illius comparatione quod coelum coeli dicitur, terra sit; «terram» ergo istam totam «dedit filiis homi
Abbreviated transcription (Latin):
s sicut scriptum est reliquiȩ saluȩ facte sunt.
Ex ꝑsona enim eorum qui inde crediderunt dr̃
fuissemus. S idõ semen: quia sparsum ꝑ t̾ras
mutiplicatum est. Dixerunt enim magni dedo¬
no aaron. Adiciat dñs suꝑuos: suꝑ uos. et suꝑ
filios ur̃os. Et ita factum est. Accesserunt
enim etiam de lapidib suscitati filii abrahan
Accesserunt oues quȩ non erant de hoc ouili:
ut fieret unus grex et unus pastor. Accessit
fides omĩum gentium. et creuit numerus nõ
solum sapientium antistitum s eciam obedien¬
tium ppłorum: adiciente dño non solum super
patres qui ad illum in xp̃o ceteros unitaturos
preirent: s etiam suꝑ filios eorum. qui patrum
pia uestigia sequerentur. Nam sic ait ille his
quos ꝑ euangłium in xp̃o genuerat: imitato¬
res mei estote. sicut et ego xp̃i. Adiecit itaq
dñs non solum suꝑ montes gestientes sicut arie¬
res: s etiam suꝑ colles gestientes sieut agni ouiũ.

Expanded text:
sed, sicut scriptum est, «Reliquiae salvae factae sunt.» sed, sicut scriptum est, «Reliquiae salvae factae sunt.» Ex persona enim eorum qui inde crediderunt, dicfuissemus» . Sed ideo semen, quia sparsum per terras multiplicatum est. mo Aaron, «Adjiciat Dominus super vos, super vos et super filios vestros». Et ita factum est. Accesserunt enim etiam de lapidibus suscitati filii Abraham : accesserunt oves quae non erant de hoc ovili, ut fieret unus grex et unus pastor : accessit fides omnium gentium, et crevit numerus non solum sapientium antistitum, sed etiam obedientium populorum; adjiciente Domino non solum super patres, qui ad illum in Christo caeteros imitaturos praeirent, sed etiam super filios eorum, qui patrum pia vestigia sequerentur. Nam sic ait ille his quos per Evangelium in Christo genuerat: «Imitatores mei estote, sicut et ego Christi» . Adjecit itaque Dominus, non solum super montes gestientes sicut arietes, sed etiam super colles gestientes sicut agnos ovium.
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur: non est spes. Quod aut̃ uidet quis.
quid sperats Si aut̃ quod non uidemus sꝑa¬
mus: ꝑ patientiam expectamus. S ut ꝑduce¬
ret usq infinem ipsa patientia: ad uitor eoꝵ
et protector eorum est. An fortasse sp̃uales
a quib carnales instruuntur in sp̃u mansue¬
tudinis: quia ipsi tanquam suꝑiores ꝓ inferiori¬
b supplicantes uident: et illis iam res est. que
adhuc inferiorib spes est: Non est ita. Nam
et domus aaron: sꝑauit in dño. Ergo ut etiam
ipsi ꝑseueranter extendantur in ea que ante
sunt. et ꝑseueranter currant donec apprehen¬
dant u que apprehensi sunt. et cognoscant
sieut et cogniti sunt: aduitor et protector eoꝵ
est. Utriq enum timent dñm. et sꝑauerunt in
derunt in saluatorem iħm: quia non in om̃ĩb
illis bene placuit dõ. S si quidam illorum non
crediderunt: nunquid incredulicas illorum fidẽ
euacuauit: Absit. Neq enim om̃s qͥ st̃ ex ifrł hiist¬
isrł. neq quia sunt semen abraham. om̃s filii:

Expanded text:
quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus» . Sed ut perduret usque in finem ipsa patientia, «Adjutor eorum et protector eorum est.» An fortasse spirituales a quibus carnales instruuntur in spiritu mansuetudinis, quia ipsi tanquam superiores pro inferioribus supplicant jam vident, et illis jam res est quae adhuc inferioribus spes est? Non est ita: nam et «domus Aaron speravit in Dominum.» Ergo, ut etiam ipsi perseveranter extendantur in ea quae ante sunt, et perseveranter currant, donec apprehendant in quo apprehensi sunt , et cognoscant sicut et cogniti sunt , «Adjutor eorum et protector eorum est.» Utrique enim «timent Dominum, et speraverunt in derunt in Salvatorem Jesum, quia non in omnibus illis bene placuit Deo; sed si quidem illorum non crediderunt, nunquid incredulitas illorum fidem Dei evacuavit? Absit. Neque enim omnes qui sunt ex Israel, hi s neque qui semen sunt Abraham, omnes filii:»
Abbreviated transcription (Latin):
uł uasa. quid aliud quam oꝑa manuum homi¬
nums Uerumptanen nunquid os habent:
et non loquentur: Nunquid ocłos habent.: et
non uidebunt: Nunquid eis supplicamus: quia
ꝑ ea supplicamus dõ: Illa causa est maxxima¬
impietatis insane. quod plus ualet in affectib
miserorum uiuenti similis foria que efficit
supplicari: quam quod eam manifestum est
non eẽ iuuuentem. ut debeat a uiuente
contempni. Plus enim ualent simulachra
ad curuandam infelicem animam quod os
habent. ocłos habent. aures habent. nares
habent. manus habent. pedes habent: quã
ad corrigendam quod non loquentur. non
uidebunt. non audient. non hodorabunt.
non contrectabunt. non ambulabunt. Itaq
sequitur ut illud quoq fiat quod etiam in
hoc psalmo sequitur: ut scilicet simules illis
fiant om̃s qui faciunt ea. et om̃s qui confi¬
dunt in eis. Uideant ergo isti aꝑtis et senti¬
entib ocłis: et adorent clausis et mortiis men¬

Expanded text:
vel vasa, quid aliud quam opera manuum homivel vasa, quid aliud quam opera manuum hominum? Verumtamen numquid os habent, et non loquentur? numquid oculos habent, et non videbunt? numquid eis supplicamus, quia per ea supplicamus Deo? Illa maxime causa est impietatis insanae, quod plus valet in affectibus miserorum viventi similis forma quae sibi efficit supplicari, quam quod eam manifestum est non esse viventem, ut debeat a vivente contemni. Plus enim valent simulacra ad curvandam infelicem animam quod os habent, oculos habent, aures habent, nares habent, manus habent, pedes habent, quam ad corrigendam quod non loquentur, non videbunt, non audient, non odorabunt, non contrectabunt, non ambulabunt. 7. «vers.» 8. Itaque sequitur ut illud quoque fiat quod etiam in hoc psalmo sequitur; ut scilicet, «Similes illis fiant omnes qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis.» Videant ergo isti apertis et sentientibus oculis, et adorent clausis et mortuis men
Abbreviated transcription (Latin):
mus uiiens in sensib corporis. magis arbitretur
sentire corpus quod suo corꝑi simillimum uidoe.
quam rotundum solem. undasq diffusas: et
quicquid non eisdem liuamentis formatum
conspicit. quib illa formata sunt que iuiuen¬
tia uidere consueuit. Contra hunc affectum
quo humana et carnalis infirmitas facile capi
potest: cantat scriptura dei res ualde notissi¬
mas. quib cominemoret et tanquam exoi¬
tet mentes hominum in confuetudine corpo¬
rum dormientes: simulachra inquit gentiũ
angentum et aurum. S ds̃ fecit argentum
et aurum. Oꝑa inquit manuum hominum.
Hoc enum uenerantur: quod ipsi ex auro argen¬
toq fecerunt. S enim et nos pleraq instrum̃¬
ta et uasa ex hiuiuscemodi materia uł metallo
habemus in usu celebrandorum sacramentoꝵ:
que ipso ministerio consecrata scã dicuntur.
in eius honore cui pro salute nr̃a inde ser¬
uitur: et sunt ꝓfecto etiam ista instrumẽta

Expanded text:
mus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur mus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur sentire corpus quod suo corpori simillimum videt, quam rotundum solem undasque diffusas, et quidquid non eisdem lineamentis formatum conspicit, quibus illa formata sunt quae viventia videre consuevit. Contra hunc affectum, quo humana et carnalis infirmitas facile capi potest, cantat Scriptura Dei res valde notissimas, quibus commemoret et tanquam excitet mentes hominum in consuetudine corporum dormientes. «Simulacra,» inquit, «Gentium argentum et aurum.» Sed Deus fecit argentum et aurum. «Opera,» inquit, «manuum hominum:» hoc enim venerantur quod ipsi ex auro argentoque fecerunt. 6. Sed enim et nos pleraque instrumenta et vasa ex hujusmodi materia vel metallo habemus in usum celebrandorum sacramentorum, quae ipso ministerio consecrata sancta dicantur, in ejus honorem cui pro salute nostra inde servitur: et sunt profecto etiam ista instrumenta
Abbreviated transcription (Latin):
cium: et coluerunt et seruierunt creature
potius quam creatori. qui est d̾s benedictus
in scła. Nam priore parte huius sententiȩ
simulachra dampnauit: posteriore aut̃ inter¬
pretaciones simula chrorum. Effigies enim a
fabro factas. appellando nominib earum re¬
rum quas fabricauit ds̃. transmutant ueri¬
tatem dĩ in mendatium: res aut̃ ipsas pro
diis habendo et uenerando. serurunt creatu¬
re potius quam creatori. qui est benedictus in
scła. Quis aut̃ adorat aut orat intuens simu¬
lachrum. qui non sic efficitur ut ab eo se ex¬
audiri putet: ab eo sibi prestari quod desi¬
derat speret: Itaq homines talib suꝑsticio¬
nib obligati : plerunq ad ipsuin solem dor¬
sum ponentes. preces fundunt statuȩ quam
solem uocãt. Et eum sonitu maris a tergo
feriantur: neptuni statuam quam ꝓ ipso
mari coli uolunt. quasi sitientem gemitib
feriunt. Hoc enim facit. et quodaminodo
extorquet illa sigura membrorum. ut ani¬

Expanded text:
cium, et coluerunt et servierunt creaturae, cium, et coluerunt et servierunt creaturae, potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula» . Nam priore parte hujus sententiae, simulacra damnavit; posteriore autem, interpretationes simulacrorum: effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum quas fabricavit Deus, transmutant veritatem Dei in mendacium; res autem ipsas pro diis habendo et venerando, serviunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. 5. Quis autem adorat vel orat intuens simulacrum, qui non sic afficitur, ut ab eo se exaudiri putet, ab eo sibi praestari quod desiderat speret? Itaque homines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorsum ponunt, preces fundunt statuae quam solem vocant; et cum sonitu maris a tergo feriantur, Neptuni statuam quam pro ipso mari colunt, quasi sentientem gemitibus feriunt. Hoc enim facit et quodammodo extorquet illa figura membrorum, ut ani
Abbreviated transcription (Latin):
interpretantur sinulachra. ut alio dicant
significari terram. unde templum solent a¬
pellare telluris: alio mare. sicut neptum si¬
mulachrum: alio aerem. sicut uinonis: alio
ignem. sicut uulcani: alio luciferum. sicut
ueneris: alio solem. alio lunam: quorum
sunulacris eadem nomina sicut telluris in¬
ponunt.⁊ alio illud. alio illud sidus. uł illam.
aut illam creaturam. Neq enim cuncta enu¬
merare sufficimus. De quib rursum cum ex¬
agitari ceꝑuit quod corpora colant. maxime¬
q terram. et mare. et aerem. et ignem. quoꝵ
nobis usus in ꝓmptu est. nam deꝰ cęlestibus
quia nr̃o ea corpore contrectare atq conting̾e
nisi oculorum radiis non ualemus. non ita
erubescunt : audent respondere non se ipsa
corpora colere. s que illis regendis president
nuntina. Itaq apłs una sententia penam isto¬
rum dampnationemq testatur. Qui trans¬
mutauerunt inquit ueritatem dĩ in menda¬

Expanded text:
interpretantur simulacra, ut alio dicant interpretantur simulacra, ut alio dicant significari terram, unde templum solent appellare Telluris; alio mare, sicut Neptuni simulacro; alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, sicut Vulcani; alio luciferum, sicut Veneris; alio solem, alio lunam, quorum simulacris eadem nomina sicut Telluris imponunt; alio illud, alio illud sidus, vel illam vel illam creaturam: neque enim cuncta enumerare sufficimus. De quibus rursus cum exagitari coeperint, quod corpora colant, maximeque terram, et mare, et aerem, et ignem, quorum nobis usus in promptu est nam de coelestibus quoniam nostro ea corpore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita erubescunt; respondere audent non se ipsa corpora colere, sed quae illis regendis praesident numina. Itaque Apostoli una sententia poenam istorum damnationemque testatur: «Qui transmutaverunt,» inquit, «veritatem Dei in menda
Abbreviated transcription (Latin):
tus auctoritate quasi sapientium institutoꝵ
obsequentiumq turbarum: sine uiuo aliquo
habitatore eẽ non putat. hinc et mala de¬
monia ad possidenda gencium simulachra ta¬
lis hominum affectus muitat: quoꝵ presiden¬
tium uaria fallatia mortiferi seminantur et
multiplicantur errores. Ali is itaq locis econtra
ista diuinȩ littere iugilant: ne quisquam dicat
cum irrisa fuerut simulachra non hoc uisibi¬
le colo. s numen quod illic miusibiliter habi¬
tat. lpsa ergo numina in alio psalmo eadem
seriptura sic dampnat: qm̃ du gentium inquit
demonia. dñs aut̃ cęlos fecit. dicit et apłs. Nõ
quod idolum sit aliquid: s qm̃ que immolant
gentes domoniis immolant et non dõ: et no¬
lo uos socios fieri demoniorum. Uidentur aut̃
sibi purgatioris ẽẽ religionis. qui dicũt nec simulacrũ
nec demoniuncolo nec effigiem corporalem:
euis signum intueor quem colere debeo. Itaq

Expanded text:
tus auctoritate quasi sapientium institutorum tus auctoritate quasi sapientium institutorum obsequentiumque turbarum, sine vivo aliquo habitatore esse non putat? Hinc et mala daemonia ad possidenda Gentium simulacra talis hominum affectus invitat, quorum praesidentium varia fallacia mortiferi seminantur et multiplicantur errores. Aliis itaque locis et contra ista divinae Litterae vigilant, ne quisquam dicat, cum irrisa fuerint simulacra: Non hoc visibile colo, sed numen quod illic invisibiliter habitat. Ipsa ergo numina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: «Quoniam dii Gentium,» inquit, «daemonia; Dominus autem coelos fecit» . Dicit et Apostolus: «Non quod idolum sit aliquid, sed quoniam quae immolant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo vos socios fieri daemoniorum» . 4. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis, qui dicunt: Nec simulacrum, nec daemonium colo; sed effigiem corporalem ejus rei signum intueor, quam colere debeo. Itaque
Abbreviated transcription (Latin):
nec uixit. profecto et mortuus antecedit. Quid
hoc manifestius fr̃s mei dilecti: quid eudentius:
Quis puer in terrogatus non hoc certum ẽẽ respõ¬
deret. quod simulachra gentium hos habent
et non loquentur ocłos habent et non uidẽt:
et cetera que diuinus sermo contexuit: Cur
ergo tantoꝑe sp̃s sc̃s curat scripturarum pluri¬
b locis hec insinuare atq inculcare ueluti
nescientib. quasi non hominib aꝑtissuma at¬
q notissima: nisi quia spetiem menbrorum¬
significat. quam naturaliter in animantib ui¬
uentem uidere: atq in nobismet ipsis sentire
consueuinius: Quanquam ut illi asserunt
in signo aliquo fabrefacta atq enunenti collo¬
cata suggestu. cum adorari atq honorari a
multitudine ceꝑint. parent in uno quoq sor¬
didissimum erroris affectum: ut qm̃ in illo fig¬
mento non inuenit uitalem motum. credat
numen occultum. Effigiem tamen uiuentis
corporis similem. seductus forma. et commno¬

Expanded text:
nec vixit, profecto et mortuus antecedit. 3. Quid nec vixit, profecto et mortuus antecedit. 3. Quid hoc manifestius, fratres mei dilectissimi? quid evidentius? Quis puer interrogatus, non hoc certum esse respondeat, quod «Simulacra gentium os habent, et non loquentur; oculos habent, et non videbunt,» et caetera quae divinus sermo contexuit? Cur ergo tantopere Spiritus sanctus curat Scripturarum plurimis locis haec insinuare atque inculcare velut inscientibus, quasi non omnibus apertissima atque notissima; nisi quia species membrorum, quam naturaliter in animantibus viventem videre, atque in nobismetipsis sentire consuevimus, quanquam, ut illi asserunt, in signum aliquod fabrefacta atque eminenti collocata suggestu, cum adorari atque honorari a multitudine coeperit, parit in unoquoque sordidissimum erroris affectum, ut quoniam in illo figmento non invenit vitalem motum, credat numen occultum; effigiem tamen viventi corpori similem, seductus forma et commo
Abbreviated transcription (Latin):
ut anuma carnalib sensib dedita. quasi iuuenti
atq animate formę applicaret affectum: cum ea
uideret que in suo corpore uiua atq animata
sentiret. Quanto gͦ melius mures atq serpentes
et id genus animantium colerent. que de simu¬
lachris gentium si ita dicendum est quodãmo¬
do iudicant: in quib quia non sentiunt huma¬
nam uitam: non eurant humanam figuram:
Itiq in eis plerumq iudificant: et nisi humanis
motib deterreantur. uulla sibi habitacula
municiora conquirunt. Mouet ergo se homo
ut uiuentem bestiam a dõ suo deterreat: et
nullum non se mouentem quasi potentem co-¬
lat. a quo meliorem deterruit. Deterruit eni
uidentem a ceco. audientem a surdo. clamantẽ
a muto. ambulantem ab unmobili. sentientẽ
ab insensato. uiuentem a mortuo: inmo dete¬
riori quam mortuo. Mortuum quippe ficut
manifestum est non uiuere. ita manifestum est
aliquando uixisse: qua ꝓpter dm̃ qui nec uiuit

Expanded text:
ut anima carnalibus sensibus dedita, quasi viventi ut anima carnalibus sensibus dedita, quasi viventi atque animatae formae applicaret affectum, cum ea videret quae in suo corpore viva atque animata sentiret. Quanto ergo melius mures atque serpentes, et id genus animantium caetera, de simulacris Gentium, si ita dicendum est, quodammodo judicant, in quibus quia non sentiunt humanam vitam, non curant humanam figuram? Itaque in eis plerumque nidificant, et nisi humanis motibus deterreantur, nulla sibi habitacula munitiora conquirunt. Movet ergo se homo, ut viventem bestiam a suo deo deterreat; et illum non se moventem, quasi potentem colit, a quo meliorem deterruit. Deterruit enim videntem a caeco, audientem a surdo, clamantem a muto, ambulantem ab immobili, sentientem ab insensato, viventem a mortuo, imo deteriore quam mortuo. Mortuum quippe sicut manifestum est non vivere, ita manifestum est aliquando vixisse. Quapropter deum qui nec vivit
Abbreviated transcription (Latin):
subdidit dicens. non clamabunt in faucib suis
Q uod rursus hominib pecoribq commnune ẽ.
Quod si primo dixisset cum ab ore cepit menbra
ꝑcurrere. os habent et non clamabunt : eune¬
ta etiam sic ad naturam hominis referrentur:
nec facile ibi quicquam de comniunione fera¬
rum sensus audientis aduerteret. Cum uero il¬
lud de ore dixxit quod hominis ꝓprium est. et
post enumerationem partium corporis quam
cominemoratis pedib t̾minasse uidebatur. ad¬
uinxit non clamabunt in faucib suis: lectorẽ
uł auditorem fecit intentum. ut dum querit
cur additum sit. ammoneri se inueniat simu¬
lachris gentium non tantum homines. s etiam
beluas se debere preponere: ut si pudet adora¬
re bestiam quam fecit ds̃ uidentem. audientẽ.
odorantem. contrectantem. ambulantem. cla¬
mantem in faucib suis: uiderent quam pudendũ
eẽt adorare mutum et carens uita sensuq simula¬
chrum: cum ad hoc ineẽt similitudo menbroꝵ

Expanded text:
subdidit, dicens, «Non clamabunt in faucibus suis:» subdidit, dicens, «Non clamabunt in faucibus suis:» quod rursum hominibus pecoribusque commune est. Quod si primo dixisset, cum ab ore coepit membra percurrere, Os habent, et non clamabunt; cuncta etiam sic ad naturam hominis referrentur, nec facile ibi quidquam de communione ferarum sensus audientis adverteret. Cum vero illud de ore dixit, quod hominis proprium est, et post enumerationem partium corporis quam commemoratis pedibus terminasse videbatur, adjunxit, «Non clamabunt in faucibus suis;» lectorem vel auditorem fecit intentum, ut dum quaerit cur additum sit, admoneri se inveniat simulacris Gentium non tantum homines, sed etiam belluas se debere praeponere: ut si pudet adorare bestiam, quam fecit Deus videntem, audientem, odorantem, contrectantem, ambulantem, clamantem in faucibus suis, viderent quam pudendum esset adorare mutum, et carens vita sensuque simulacrum; cui ad hoc inesset similitudo membrorum,
Abbreviated transcription (Latin):
et non hodorabunt. Manus habent &e ñ pal¬
pabunt: pedes habiit et non ambulabunt.
non clamabunt in guiture suo. lam ergo ar¬
tifex melior est eis: quia potuit menbroꝵ
motu atq officio fabricare: quem tamen
artificem te utiq puderet adorare. Mlelior et
cu quamius ea non feceris: qm̃ que illa non pos¬
sunt facis. Melior est bestia. Ad hoc enim addi¬
tum est: non clamabunt in faucib siuis. Namq
cum suꝑus dixisset os habent et non loquent᷑.
quid opus erat postquam a capite usq ad pedes
menbra decursa sunt. de faucium clamore repe¬
cere: nisi credo quia illa que de ceteris menbris
commemorabat. cominuina eẽ hominib be¬
luisq sentimus: Nam et uident et audiunt
et olefaciunt. et ambulant: et quedam sicut
symiȩ manib contrectant. Illud aut̃ quod de
ore dixerat. proprium est hominis: qm̃ bestiȩ
non locuntur. Nequis aut̃ ad sola humanorum
menbrorum oꝑa referret que dieta sunt. et diis
gentium solos homines anteponeret: post om̃ia

Expanded text:
bunt: manus habent, et non contrectabunt; pedes habent, et non ambulabunt: non clamabunt in faucibus suis.» Jam ergo artifex melior est eis, quia ea potuit membrorum motu atque officio fabricare: quem tamen artificem te utique puderet adorare. Melior et tu, quamvis ea non feceris; quoniam quae illa non possunt facis. Melior et bestia: ad hoc enim additum est, «Non clamabunt in faucibus suis.» Namque, cum superius dixisset, «Os habent, et non loquentur;» quid opus erat, postquam a capite usque ad pedes membra decursa sunt, de faucium clamore repetere; nisi, credo, quia illa quae de caeteris membris commemorabat, communia esse hominibus belluisque sentimus? Nam et vident, et audiunt, et olfaciunt, et ambulant, et quaedam, sicut simiae, manibus contrectant. Illud autem quod de ore dixerat, proprium est hominis; quoniam bestiae non loquuntur. Ne quis autem ad sola humanorum membrorum opera referret quae dicta sunt, et diis Gentium solos homines anteponeret; post omnia
Abbreviated transcription (Latin):
et aurum et argentum: s speciosior atq ful¬
gentior solidior atq firmior. Noli ergo adde
manus hominum. ut ex eo metallo quod fe¬
cit uerus ds̃. uelis facere falsum dm̃: imino
falsum hominem quem pro uero uenerẽris
dõ: quem quisquis ꝓ uero homine in amiti¬
ciam reciꝑiet. insanie̾t. Ducit enim et̃ affectu
quodam infirmo rapit infirma corda mor¬
talium: forma. similitudo. et menbroꝵ inita¬
ta compago. S sicut fabricata singula osten¬
dis: sic osfende officia singuloꝵ. quoꝵ te ef¬
figies et humana uanitas crahit. Os enim hñt

Expanded text:
et aurum et argentum; sed speciosior atque fulet aurum et argentum; sed speciosior atque fulgentior, solidior atque firmior. Noli ergo addere manus hominum, ut ex eo metallo quod fecit verus Deus, velis facere falsum deum; imo falsum hominem, quem pro vero venereris Deo; quem quisquis pro vero homine in amicitiam reciperet, insaniret. Ducit enim, et affequodam infirmo rapit infirma corda mortalium formae similitudo, et membrorum imitata compago. Sed sicut fabricata singula ostendis, sic ostende officia singulorum, quorum te effigies et humana vanitas trahit. Os enim habent,
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃is. quia uos ea que colitis digito potestis
ostendere. Multo honestius non haberitis quod
possetis ostendere: quam ut in eo quod istis
oculis a uobis ostenditur. ur̃i cordis cecitas os¬
tendatur. Quid enim ostenditis: iusi aurum
et argentum: Habent quidem et ęrea et
ligna et ficcilia simulacra. hec huiuscemodi
alteruis alteriusq materies: s preciosum eo¬
rum maluit cominemorare sp̃s sc̃s: quia cũ
in eo quisq quod illi karius est erubescit:
multo facilius auertitur a ueneratione uilioꝵ
Nam dictum est alio loco scripturarum de
simula chroꝵ cultorib: dicentes ligno pater
meus es tu. et lapidi tu me geniustiꝰ. S ne tͥ
uideatur prudentior qui hoc non ligno et
lapidi dixerit. s auro et argento: huc aspici¬
at. huc aurem cordis intendat: simula chra
gentium argentum et aurum. Non abiectũ
aliquid et asꝑnabile nominatum est. Et ei
quidem animo qui terra non est. terra ẽ.

Expanded text:
vestris, quia vos ea quae colitis digito potestis vestris, quia vos ea quae colitis digito potestis ostendere. Multo quippe honestius non haberetis quod possetis ostendere, quam ut in eo quod istis oculis a vobis ostenditur, vestri cordis caecitas ostendatur: quid enim ostenditis, nisi aurum et argentum? Habent quidem et aerea, et lignea, et fictilia simulacra, et hujuscemodi alterius alteriusque materiae; sed pretiosum eorum maluit commemorare Spiritus sanctus, quia cum in eo quisque quod illi charius est erubuerit, multo facilius avertitur a veneratione viliorum. Nam dictum est alio loco Scripturarum de simulacrorum cultoribus: «Dicentes ligno, Pater meus es tu; et lapidi, Tu me genuisti» . Sed ne sibi prudentior videatur qui hoc non ligno et lapidi dixerit, sed auro et argento; huc aspiciat, huc aurem cordis intendat: «Simulacra Gentium argentum et aurum.» Non abjectum aliquid et aspernabile nominatum est: et ei quidem animo qui terra non est, terra est