comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Asu la stremita dialta nꝑa
che facean gran pietre rotte incerchio
uenimo sopra piu crudele stipa.
Dieit hic autor ꝙ inmedio ciuitatis est
quedam maxina ꝓfunditas admodum
putei ꝓfundissimi cuius suꝑficies admo¬
dum circuli ẽ rotunda. Et istatalis cireu¬
lans rotunditas facta ẽ de lapidib ma¬
gnis nõ quidem politis nec cum calce cõ¬
positio uelmumtis s de lapidibus fractiᷤ
sicut solent aliqũ fierimatieuineaꝵ siũ
ortorum. ⁊ inista tali ꝓfunditate diẽ au¬
tor ꝙ sunt punita maiora pec̃a. Semper
enu quanto magis ad yma descenditũ
tanto magis maior iniquitas sine pra¬
uitas reperitur. Ideo ait in textu. Ueni
mo sopra piueru dele stiꝑa.
Anastagio papa guardo.
lo qual trasse fotin delauaritta. Hie faẽ
au cor mentionem de quodam papa here¬
tico qui uocatus ẽ anastasius quem ꝗda
hereticus nomine fotinus de recta uia ex¬
traxit/ ⁊ ad suumerrore addux̃.¶ Tẽpõe
nãq anastasii imꝑatoris fuit quidam

Expanded text:
su la 'stremità d'un alta ripa che facean gran pietre rotte in cerchio, venimo sopra più crudele stipa; Dicit hic autor quod in medio civitatis est quedam maxima profunditas admodum putei profundissimi, cuius superficies admodum circuli est rotunda. Et ista talis circularis rotunditas facta est de lapidibus magnis, non quidem politis, nec cum calce compositis vel muratis, sed de lapidibus fractis, sicut solent aliquando fieri materie vinearum sive ortorum; et in ista tali profunditate dicit autor quod sunt punita maiora peccata. Semper enim quanto magis ad yma descenditur, tanto magis maior iniquitas sive pravitas reperitur. Ideo ait in textu: «venimo sopra più crudele stipa». vv. 7-9 «Anastagio papa guardo lo qual trasse Fotin de la via ritta». Hic facit autor mentionem de quodam Papa heretico qui vocatus est Anastasius, quem quidam hereticus, nomine Fotinus, de recta via extraxit et ad suum errorem adduxit. Tempore nanque Anastasii imperatoris fuit quidam
Abbreviated transcription (Latin):
reducis admẽtem ꝯuenit genti .i. homĩ
a principio accipere suam iuitam. Huma¬
uelimus cumiusto labore deducere uitã
nr̃am. De pͥmoait seneca. Exiguũ natã
desiderat opinio uo inimĩsum. Et iterũ.
xit deus ade ut habet᷑ in principio libri
Genesis. Insudore uultus tui nesceris pa¬
ne tuo. Et psalmista. Labores manuum
tuaꝵ qr manducab̾ beatus es: ⁊ b̃ñ tͥ erit.
Istis gͥ duab uiis debet ħo uelle sueran.¬
ut .s. nonnuna appetat ⁊ qd appetit cum
suo sudore laboreq procuret. Et hoc ẽ quod
uult dicere textus. Dalprincipio cõuenc
la gente preder suauitu ⁊ auançare .i. lu¬
enari. ¶S qr usuranus aliamuiam te¬
net / qr nec pauea appetit nec id quod appe¬

Expanded text:
reducis ad mentem, convenit genti, idest homini, reducis ad mentem, convenit genti, idest homini, a principio accipere suam vitam. Humaquod velimus cum iusto labore deducere vitam nostram. De primo ait Seneca: Exiguum natura desiderat opimo vero immensum. Et iterum: xit Deus Ade, ut habetur in principio libri Genesis: In sudore vultus tui vesceris pane tuo. Et Psalmista: Labores manuum tuarum quia manducabis beatus es, et bene tibi erit. Istis igitur duabus viis debet hot non nimia appetat, et quod appetit cum suo sudore laboreque procuret. Et hoc est quod vult dicere textus: «dal principio convene / la gente prender sua vita et avanzare», idest lucrari. Sed quia usurarius aliam viam tenet, quia nec pauca appetit, nec id quod appe
Abbreviated transcription (Latin):
nota ⁊c. Hoc estiphya illi qui illam intes¬
ligit notat .i. dicit uel demonstrat non ĩ
.lopatur imitando ipm diuinum intelle¬
ctum. qr ip̃a natura quantum pot omĩa
q̃ facit ⁊ producit conat᷑ fac̾e̾ ⁊ ꝓduce̾ or¬
dmate ⁊ ꝑfẽe sicut deus omĩa fecit. Uñ
ip̃a natura talit̾ diffinit᷑. Natum ẽ uis
quedam rebus insita similia de similib
gnans uel ꝓducens. Rã nicħ gna̾t nel
producit nisi qd̾ diuina bonitas primitꝰ¬
oꝑibus similia quantumpõt. Ideo dicit᷑
in cextu.¬
¶ Natura lo su corso prende daldiuino ĩtel¬
inquantũ põt. Ita enun uadit ars post
naturam ⁊ imitatur ipãm sic̃ discipuluᷤᷤ
post ingrm̃. Et isto mͦ naͣ est filia dei/ ar
u̾oneptis. Ideo sequitur intextu.
Et setu benlatua ꝑhysica note ⁊cͣ. usq
Sicheuostrarte adio quasi e nepote.¬
Daquesti due setu tirechi amente
logenesi dal principio conuene
prender sua uita ⁊ auancar la gente.
Hoc ẽ si tu consideratis istis duob qũo.s.

Expanded text:
t, phylosophia, illi qui illam intelligit, notat, idest dicit vel demonstrat, non inidest operatur imitando ipsum divinum intellectum; quia ipsa natura, quantum potest, omnia que facit et producit conatur facere et producere ordinate et perfecte, sicut Deus omnia fecit. Unde ipsa natura taliter diffinitur: Natura est vis quedam rebus insita, similia de similibus generans vel producens. Nam nichil generat vel producit nisi quod divina bonitas primitoperibus similia quantum potest. Ideo dicitur in textu: Natura lo su' corso prende dal divino intelinquantum potest. Ita enim vadit ars post naturam, et imitatur ipsam sicut discipulus post magistrum. Et isto modo natura est filia Dei, ars vero neptis. Ideo sequitur in textu: «et se tu ben la tua Physica note», etc. usque: «sì che vostr'arte a Dio quasi è nepoteDa questi due, se tu ti rechi a mente lo Genesì dal principio, convene prender sua vita et avanzar la gente; Hoc est, si tu, consideratis istis duobus, quomod
Abbreviated transcription (Latin):
Nisto t̾tio cantu autor principałr tͥa facit.
¶Primo portamingredit᷑ inferoꝵ ¶ So
ponit incireuitu cuiusdã fluuii circułaiͣs
miẜos ⁊ uecordes. ¶ Tertio transit fluui

Expanded text:
isto tertio cantu autor principaliter tria facit: primo portam ingreditur inferorum; secundo, ponit in circuitu cuiusdam fluvii circularis miseros et vecordes; tertio, transit fluvi
Abbreviated transcription (Latin):
¶Come qñ lanebia si dissipa
losguardo apocapoco rafigura
cio ehecelaluapor chelaere stipa
Cosi forando laura grossa ⁊ scura
piu ⁊ piu appressando inuer laspõda
fugum errore ⁊ crescemi paura.
sta ꝯꝑatio ẽ naturalis et ẽ tal. Quãdo
enun aliqua nebula grossa ⁊ spissa aere
obnubilat uel ꝯstipat potentia uisiua ĩpe¬
ditur qr talemaerem spissũ ⁊ grossũ pe¬
netrare nõ põt. S quando talis nebula
incipit dissipari ⁊ dinidan tunc oeulus
paula tim uidere incipit id quod prius sibi
nebula abscondebat. Isto itaq modo dũ
autor iret ꝑtenebras infernales/ uisum
fuit qͥ uidere alonge magnas turres. S
postquam cepit paulatim appropinq̃re
ad oram pucei iusiua potentia illam au¬
min grossam ⁊ obscuram potuit meluᷤ
penecinre. Et iõ dicit ꝙ fugit error abeo
cicreuit gͥ timor qr illas quas prius cre¬
dedit ẽẽ curres uidit ẽẽ gigantes.

Expanded text:
Come quando la nebia si dissipa, lo sguardo a poc'a poco rafigura ciò che cela 'l vapor che l'aere stipa; così forando l'aura grossa et scura, più et più appressando inver la sponda, fugìmi errore et crescèmi paura; Ista comparatio est naturalis et est talis: quando enim aliqua nebula grossa et spissa aerem obnubilat vel constipat, potentia visiva impeditur, quia talem aerem spissum et grossum penetrare non potest. Sed quando talis nebula incipit dissipari et diradari, tunc oculus paulatim videre incipit id quod prius sibi nebula abscondebat. Isto itaque modo, dum autor iret per tenebras infernales, visum fuit sibi videre a longe magnas turres. Sed postquam cepit paulatim appropinquare ad oram putei, visiva potentia illam auram grossam et obscuram potuit melius penetrare. Et ideo dicit quod fugit error ab eo et crevit sibi timor, quia illas quas prius credidit esse turres, vidit esse gigantes.
Abbreviated transcription (Latin):
cantice comedie
Nisto xxxiiiͦi eantu autor traetat de
quarta ꝑte cõciti q̃ dr Iudeca in q̃ poĩt
laciferum in cuiꝰ circuitu poĩt illos ꝓdito¬
res q suos beneficos dominos ꝓdidesunt
cuntrib orib ipius luciferi ponit tres
summos istius nequitie patratores. U
Iudã scanoth qui ꝓdidit xpiñ filiũ dei sũ¬
mi. Brutũ ⁊ cassium qui ꝓdiderunt Iuli¬
um cesare primum ⁊ summu Monarchã
Romanum. Incip̃ at̃ ista quarta ꝑs cociti
Ibi.
Gia era ⁊ conꝑauralmetto in metro
la doue lombre tutte erancouerte
⁊ trasꝑaren come festuca inuetro. Et¬
fiit. Ibi
Quale quelpunto chiauea passato
Et sie finitur nonus ⁊ ultimus enrul
inferni.
Deductio textus deuulgan inlatinuum

Expanded text:
CANTICE COMEDIE. In isto XXXIIII cantu autor tractat de quarta parte Cociti, que dicitur Iudeca, in qua ponit Luciferum, in cuius circuitu ponit illos proditores qui suos beneficos dominos prodiderunt. Et in tribus oribus ipsius Luciferi ponit tres summos istius nequitie patratores, videlicet Iudam Scarioth, qui prodidit Christum, Filium Dei summi, Brutum et Cassium, qui prodiderunt Iulium Cesarem, primum et summum monarcham romanum. Incipit autem ista quarta pars Cociti ibi: Già era, et con pauralà dove l'ombre tutte eran coperte, e trasparien come festuca in vetro. finit ibi: qual'è quel punto ch'i' avea passato. Et sic finitur nonus et ultimus circulus inferni. DEDUCTIO TEXTUS DE VULGARI IN LATINUM
Abbreviated transcription (Latin):
Qi dicat. ego sumille qui ꝓpriã sororem
alteri ꝓcuraui ꝙͣuis sit horndũ atq tũpe
solummõ dicẽ alt̾i pͥam lenoniçare sororẽ.

Expanded text:
i dicat: Ego sum ille qui propriam sororem alteri procuravi, quamvis sit horridum atque turpe solummodo dicere alteri propriam lenonizare sororem.
Abbreviated transcription (Latin):
aliarumq gentium ubi soli mares ut
ait ysidorus.uiii. libro etħ. ¶ tẽ maro dr̃
qͣi effector mortiũ. nam a martemors nr̃¬
cupat᷑ mutata .a.ĩ.õ. Hunc ⁊ adulterũ
dicunt qr belligerantibus incertus est.
Nudo aut̃ pectore antiquituo pingebat᷑.
ut bello se quisq sine formidine cordis
obiciat. ut dicit ysidorus eodem libro. In
isto itaꝙ tp̃r autor de florentia fuit expł¬
sus. Ideo ait sibiiste latro.
Et deccolto perche doler tidebbia.
Inisto xxiiii cantu sunt.u. cõꝑationes. sex
notabilia ⁊ unumuaticinium. Prima cõ

Expanded text:
aliarumque gentium, ubi soli mares, ut aliarumque gentium, ubi soli mares, ut ait Ysidorus, VIII libro Eth. Item mars dicitur quasi effector mortium, nam a marte <mors> nuncupatur, mutata a in o. Hunc et adulterum dicunt quia belligerantibus incertus est. Nudo autem pectore antiquitus pingebatur, ut bello se quisque sine formidine cordis obiciat, ut dicit Ysidorus eodem libro. In isto itaque tempore autor de Florentia fuit expulsus. Ideo ait sibi iste latro: et dettol t'ò perchè doler ti debbia. In isto XXIIII cantu sunt V comparationes, sex notabilia, et unum vaticinium. vv. 25-27
Abbreviated transcription (Latin):
cenum adueniet pugnaturus. Iste eãp
ẽ illa planities cirea pistorium in q̃ iste
Marchio obsedit pistorium ⁊ finaliter ex¬
pugnauit. Q autem illam expugnatio¬
nem ⁊ suum exilium actribuit marti.
hoefacit more poetico qr poete guernas ⁊¬
diuisiones acmbuunt ip̃i marti. Est eĩ
mars quidam planeta ealidus est ⁊ sie¬
cus ⁊ ideo hominib cum regnat ualde
nociuus. Ex pͥetatib enĩ suis homineᷤ
ad bella mitat atq mouet. Rutilat enĩ
ut ignis ex uicinitate solis qr sẽꝑ est iuix̃
solem igneam ⁊ feruidissiman ꝯthit
qualitatem. unde hoĩes adirã ⁊ rixam
accendit. Nõ tũ liberum põt arbititum
unmutare sed sanguinem ⁊ alios hũo¬
res accendere. Inde est ꝙ abantiquis fin¬
gitur deus belli. Dicitur ãt mars qr per
uiros pugnatur qiͣ mas .i. uir.licet tria
sint gener bellantiũ.s ¶Scitarũ. ubi fe¬
mine ⁊ uin uadunt ad pugnam. ¶Ama¬
çonum ubi sole femine. ¶ Et romanoꝵ

Expanded text:
cenum adveniet pugnaturus. Iste campus cenum adveniet pugnaturus. Iste campus est illa planities circa Pistorium in qua iste Marchio obsedit Pistorium et finaliter expugnavit. Quod autem illam expugnationem et suum exilium attribuit Marti, hoc facit more poetico, quia poete guerras divisiones attribuunt ipsi Marti. Est enim Mars quidam planeta qui calidus est et siccus, et ideo hominibus cum regnat valde nocivus. Ex proprietatibus enim suis homines ad bella irritat atque movet. Rutilat enim ut ignis ex vicinitate solis, quia semper est iuxta solem, igneam et fervidissimam contrahit qualitatem; unde homines ad iram et rixam accendit. Non tamen liberum potest arbitrium immutare, sed sanguinem et alios humores accendere; inde est quod ab antiquis fingitur deus belli. Dicitur autem Mars quia per viros pugnatur, quasi mas, idest <vir>, licet tria sint genera bellantium, scilicet Scitarum, ubi femine et viri vadunt ad pugnam: Amazonum, ubi sole femine; et Romanorum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ est beato Iacobo apło dedicatus. Et istd
furtum fuit falso impositum aliis ꝗbus
Et falsamente gia fu apposto altrui.
ma perche dicaliusta tu non godi
semai sarai di fuor deluoghi bui
Apri liorecchi alimãnũtio ⁊ odi
Pistoia pͥa dinegn si dimagra
ꝑo firençe nnuouagenti ⁊ modi
Trage marte .i. deus belli. uapor diual di
magni .i. dñm Moruellum Marchionem
de malaspina qui hĩtabat inualle macre
que ꝯtrata ẽ in ep̃atu lunensi inter tusciã
⁊ nperiam ianuensẽ.
cat autor exercitum guelfoꝵ nubes uro¬
re eĩ fabuloso designat hie autor destrric¬
tionem eiuitatis pistorii. ⁊ suum inforty¬
natum exilium dicens ⁊ fingens ꝙ mãs
qui fingitur deus belli trahit .i. trahet.nã
posuit hic presens ꝓ futuro. quia inbrexi
euenit unum uaporem .i. marchionẽ qri
turbidis nubib inuolutus.i. cum quel¬
fis de cuscia associatus suꝑ campum py¬

Expanded text:
et est beato Iacopo apostolo dedicatus. Et istud et est beato Iacopo apostolo dedicatus. Et istud furtum fuit falso impositum aliis, quibet falsamente già fu apposto altrui. Ma perchè di tal vista tu non godi, se mai sarai di fuor de' luoghi bui, apri li orecchi al mi' annuntio et odi. Pistoia pria d'i Negri si dimagra; po' Firenze rinuova genti et modi. Trage Marte, idest deus belli, vapor di val di Magra, idest dominum Moruellum Marchionem de Malaspina, qui habitabat in Valle Macre, que contrata est in episcopatu lunensi, inter Tusciam et riperiam ianuensem. cat autor exercitum Guelforum <nubes invoaporem>, more enim fabuloso designat hic autor destructionem civitatis Pistorii, et suum infortunatum exilium, dicens et fingens quod Mars, qui fingitur deus belli, trahit, idest trahet. Nam posuit hic presens pro futuro, quia in brevi evenit unum vaporem, idest Marchionem, qui turbidis nubibus involutus, idest cum Guelfis de Tuscia associatus, super campum Py
Abbreviated transcription (Latin):
reb cius iuolentiaminfert sacrilegus ẽ
et demeretur tuitionẽ illius. si in ea uel in
reb cius ꝯmittat enm̃ flagitiosum. qr
ut dicunt iura. frustra legis auxiliũ in-¬
uocat qui in legem committit. Et indig᷑
ẽ eis abeccłia subuenin ꝑ quos ꝯstat in
eccã scandalum genern. ut hẽtur ui de¬
cretalib. Qui aũt incendit ecc̃am uel
deicit siue frangit ad sedẽ apłicam mittit
absoluendus. ¶Ratione uero rei ꝯmitti¬
tur sacrilegium cumres sae̾s ul sacͦ usy¬
i deputatas quisꝙͣ attentauerit usũpa¬
re. Et cnra hoc membrum est triplicit
distinguendum. ¶Aut enim furatũ ꝗs
sacrum de saero ut calieẽ de altanaut
sacrũ denon sacro. Ut calicẽ de domo sacer¬
dotis: aut non sacrum de sacro. ut alia õ¬
namenta ecẽe que sacratanõ sunt. Et sic
habebimus insequenti cantu. Iste itaq
Uannes fuecii ꝯmisit sacrilegium. qr fum¬
tus est thaurum pistoriẽsis ecc̃e qui erat

Expanded text:
rebus eius violentiam infert, sacrilegus est rebus eius violentiam infert, sacrilegus est et demeretur tuitionem illius, si in ea vel in rebus eius committat crimen flagitiosum; quia ut dicunt iura, frustra legis auxilium invocat qui in legem committit. Et indignum est eis ab ecclesia subveniri, per quos constat in ecclesia scandalum generari, ut habetur in Decretalibus. Qui autem incendit ecclesiam vel deicit sive frangit, ad sedem apostolicam mittitur absolvendus. Ratione vero rei committitur sacrilegium cum res sacras vel sacro usui deputatas quisquam attentaverit usurpare. Et circa hoc membrum est tripliciter distinguendum. Aut enim furatur quis sacrum de sacro, ut calicem de altari; aut sacrum de non sacro, ut calicem de domo sacerdotis; aut non sacrum de sacro, ut alia ornamenta ecclesie que sacrata non sunt. Et sic habebimus in sequenti cantu. Iste itaque Vannes Fuccii commisit sacrilegium, quia furatus est thesaurum Pistoriensis ecclesie, qui erat
Abbreviated transcription (Latin):
Siquis u̾o multima nẽcitate uictui necia
furatus fu̾it nec aliomõ uitam ẜuare
potest laborando ul mendicando nõ yec¬
cat mortaliter qr nõ summit alietiũ ied
yprium ꝙ ci debetur de iure naturali. Dñ
Salomon in ꝓu̾biis.uiͦ. capitulo. Nõ grã¬
dis ẽ culpa cum quis furatus fũit ut ani¬
mamesurientem impleat. ¶Et nota ꝙ di¬
cit. Nongrandio est culpa quia ⁊ milla
ultima nec̃itate si furatur aliqualit̾ pec¬
eat. Et hocꝓpt negligentiam prouidentie.¬
¶ Est ⁊ aliuid genuo furti quod dicit fuitu
spirituale quod sacrilegium appłłatur.
Est aũt sacnlegium sacre rei molatõ uel
usupatio. Et dicitur sacrilegium qͣi sacͥ
ledium qr ledir res sacms. Uel a legendo .i.
decretales. ¶Ratione loci cum quis ecclie
uł cimiteri emunitatẽ uolat. ¶ Et ẽ ecelie
emunitas priuilegium libertatum eiꝰ siũ
reꝵ ad ip̃am ꝑtinentium. Uñ qui cec̃e uł

Expanded text:
Si quis vero in ultima necessitate victui necessaria Si quis vero in ultima necessitate victui necessaria furatus fuerit, nec alio modo vitam servare potest, laborando vel mendicando, non peccat mortaliter, quia non summit alienum, sed proprium quod ei debetur de iure naturali. Unde Salomon in Proverbiis, VI capitulo: Non grandis est culpa cum quis furatus fuerit ut animam esurientem impleat. Et nota quod dicit: Non grandis est culpa, quia etiam in illa ultima necessitate, si furatur, aliqualiter peccat. Et hoc propter negligentiam providentie. Est et aliud genus furti quod dicitur furtum spirituale, quod sacrilegium appellatur. Est autem sacrilegium sacre rei violatio vel usurpatio. Et dicitur sacrilegium quasi <sacri ledium>, quia ledit res sacras; vel a <legendo>, idest Decretales. Ratione loci cum quis ecclesie vel cimiterii emunitatem violat. Et est ecclesie emunitas privilegium libertatum, eius sive rerum ad ipsam pertinentium. Unde qui ecclesie vel
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ siue puerum uł puellam. ¶ Pe¬
na pͥmi furti est multiplex ẜm̃ iura. ẜm
tendit Iudex ad penam corporis iudicia¬
liter infligendam aut ad penã pecumari¬
am ciuiliter imponendam. ¶Si ad penaz
corporis intendit. hoc facit dupliciter. art
ꝑ supplicim ut sunt carceres ⁊ eculcum.
Aut ꝑ cruciatum. ut membri mutilatio
⁊ gule suspensio. ¶Si u̾ointendit adꝑe¬
nam pecumariã tune distingue ¶Aut
furtum ẽ manifestum. ¶Aut nõ mani¬
festum ¶Si ẽ manifestum reddi debet in
quadruplum ut habet᷑ in exodo. Lxx. ubi
dicitur ꝙ quinq boues ꝓuno ablato red¬
dant᷑.i. quatuor eũ illo qui fuit ablatus.
Et sie intellexit cacheus cum dixit a dxp̃z
u daui reddo quadruplum ¶ Si uõ furtũ
non ẽ manifestum pena ĩponit᷑ in duplo
ut hr̃ in decrecalib. ¶ Pena secũdi furti
ẽ aliquando pecuniana aliquando capi
c̾ti furti semper est capitalis ẜm Iura.
Et sie pater defurto corporali ⁊ cius pena.

Expanded text:
hominem, sive puerum vel puellam. Pehominem, sive puerum vel puellam. Pena primi furti est multiplex, secundum iurtendit iudex ad penam corporis iudicialiter infligendam, aut ad penam pecuniariam civiliter inponendam. Si ad penam corporis intendit, hoc facit dupliciter: aut per supplicium, ut sunt carceres et eculeum, aut per cruciatum, ut membri mutilatio et gule suspensio. Si vero intendit ad penam pecuniariam, tunc distingue: aut furtum est manifestum, aut non manifestum. Si est manifestum, reddi debet in quadruplum, ut habetur in Exodo LXX, ubi dicitur quod quinque boves pro uno ablato reddantur, idest quatuor cum illo qui fuit ablatus. Et sic intellexit Cacheus cum dixit ad Chrisudavi reddo quadruplum. Si vero furtum non est manifestum pena imponitur in duplo, ut habetur in Decretalibus. Pena secundi furti est aliquando pecuniaria aliquando capitterti furti semper est capitalis, secundum iura. Et sic patet de furto corporali et eius pena.
Abbreviated transcription (Latin):
ter est de reb quibuscunque. Et est fur¬
tum attrettatio rei aliene muito dño. I
qua diffinitione tria sunt notanda.
¶ Pumũ est ꝙ furtum dicit᷑ attrettatio. i¬
¶ Secundũ ꝙ dicitur a ttrettatio rei aliene.
¶Tertium ẽ ꝙ ista attixctatio rei aliene fit
inuito domino. domino dico illius rei q̃
attrectatur. ¶ Est itaq fuitum attretta¬
tio.i. occulta ablatio uel captio rei aliene
nõ ꝓprie. Nã siquis attrectat ꝙ suum ẽ
uel credens suumẽẽ non ꝯmittit furtum.
Illicite tñ usipatur sine iuidicis arbitrio
ut dicit lex. Item inuito domino dic̃. Qͥa
si credat dominum uelle uel ꝑmitte̾ ⁊ syb¬
est iusta causa non committt furtũ ut
dic̃ lex. ¶ Heculatum aũt dicitur illu di
fuitum quod cominittitur in rebus pu¬
blias. Sicut est fumn bona rei publice
.i. cõmunis uel cõitatis ut dicunt decre¬
tales. ¶Plagimuo est illud fuitum qd
ꝯmittitur inꝑsona puta qñ quis funtur

Expanded text:
ter est de rebus quibuscunque; et est furter est de rebus quibuscunque; et est furtum attrettatio rei aliene, invito domino. In qua diffinitione tria sunt notanda: primum est quod furtum dicitur attrettatio; secundum quod dicitur attrettatio rei aliene; tertium est quod ista attrettatio rei aliene fit invito domino; domino dico illius rei que attrettatur. Est itaque furtum attrettatio, idest occulta ablatio vel captio, rei aliene, non proprie. Nam si quis attrettat quod suum est, vel credens suum esse, non committit furtum. Illicite tamen usurpatur sine iudicis arbitrio, ut dicit lex. Item invito domino dicit, quia si credat dominum velle vel permittere et subest iusta causa, non committitur furtum, ut dicit lex. Peculatum autem dicitur illud furtum quod committitur in rebus publicis, sicut est furari bona rei publice, idest communis vel communitatis, ut dicunt decretales. Plagium vero est illud furtum quod committitur in persona, puta quando quis furatur
Abbreviated transcription (Latin):
maioris pistoriensis ecẽe aliqua depulcͦᷤ
thesauro qui continet inea. Ad cuius eri¬
dentiã elariorẽ est sciendum ꝙ inciuita¬
te pistoriensi uñ iste latro traxit originẽ
ẽ qui dam nobilissimus thaurus bt̃o Ia¬
cobo apło dedicatus. Cuius thesauri qͣn¬
dam partem iste uannes fucei eum ꝗbz¬
dam suis ꝯplicib fuit una nocte oeculte
funitus quod quidẽ furtum nõ sibi nec
sociis sed quibusdam aliis hominib im¬
positum falso fuit. Propter istud itaq fr̃¬
tum ait autori sa enlegus iste latro.
Ingiu son messo tanto ꝑchifui spr
ladro ala sagrestia debelli arredi
Et falsamente gia fu apposto altnu. ¶Sz
quia de furto hiementio facta est. Idcurro
quot sunt genera furti ⁊ quot modis cõ¬
mittitur uideamus. ¶Fuitoꝵ cĩ aliud
dicitur corꝑale aliud spuale. ¶Corꝑale
subdiuiditur qr. ¶lliud dicit genemle.
¶lliud dr peculatum. ¶Aluid dicit᷑ plagi¬
um. ¶ Generale fuitum ẽ quod comuni¬

Expanded text:
maioris Pistoriensis ecclesie – aliqua de pulcro maioris Pistoriensis ecclesie – aliqua de pulcro thesauro qui continetur in ea. Ad cuius evidentiam clariorem est sciendum, quod in civitate Pistoriensi unde iste latro traxit originem est quidam nobilissimus thesaurus beato Iacobo apostolo dedicatus: cuius thesauri quandam partem iste Vannes Fuccii cum quibusdam suis complicibus fuit una nocte occulte furatus; quod quidem furtum non sibi nec sociis, sed quibusdam aliis hominibus impositum falso fuit. Propter istud itaque furtum ait autori sacrilegus iste latro. in giù son messo tanto, perch'i' fui ladro a la sagrestia de' belli arredi et falsamente già fu apposto altrui. Sed quia de furto hic mentio facta est, idcirco quot sunt genera furti et quot modis committitur videamus. Furtorum enim aliud dicitur corporale, aliud spirituale. Corporale subdividitur, quia aliud dicitur generale, aliud dicitur peculatum, aliud dicitur plagium. Generale furtum est quod comuni
Abbreviated transcription (Latin):
inferius eum pinsit. quia ego uidi eũ
hominẽ sanguinum ac q̃ iracundũ.Q
si dicat. Non hic sed suꝑius puñi debet᷑.
Et ille peccator intelligens uerba Uãtis
nõ se finxit s erexit u̾sus eũ animũ atq
sti u̾ecundia se depinxit. Et ait ad eum.
Puimi duol che tu mai colto
nelamiẜia doue tu minedi
che quando fui delaltra uita tolto
nonposso negar quel chetuchiedi
ingui son messo tanto ꝑchi fui
ladro a la sagrestia debelli arxedi.
Quasi dicat quanto maiora peceata
aiã secum portat canto inferius collo¬
catur. Cetera u̾o que sunt inliet̾a sũt
plana. S quod sequitur indiget clana
luce. Reddita eĩ iusta ⁊ debita ntione
quare nõ supius enmuncundis sed hie
infenuo est iste cum la tronib sie dãna¬
tus declarat qua furti spẽ siue quo gnͣe
in hac uica fuerit maclatus. Dicens. fui
la dro ala sagrestia debelli arredi .i. fin la¬
tro quia funtus fui de sacristia supple i¬

Expanded text:
inferius eum pinsit, quia ego vidi eum inferius eum pinsit, quia ego vidi eum hominem sanguinum ac etiam iracundum», quasi dicat: Non hic, sed superius puniri deberet. Et ille peccator, intelligens verba Dantis, non se finxit, sed erexit versus eum animum atque isti verecundia se depinxit, et ait ad eum: «Più mi duol che tu m'ài colto ne la miseria dove tu mi vedi, che quando fui de l'altra vita tolto. I' non posso negar quel che tu chiedi; in giù son messo tanto perch'i' fui ladro a la sagrestia de' belli arredi, Quasi dicat: Quanto maiora peccata anima secum portat, tanto inferius collocatur. Cetera vero que sunt in lictera sunt plana, sed quod sequitur indiget clara luce. Reddita enim iusta et debita ratione quare non superius cum iracundis, sed hic inferius est iste cum latronibus sic dannatus, declarat qua furti specie sive quo genere in hac vita fuerit maculatus, dicens Fui ladro a la sagrestia de' belli arredi, idest fui latro quia furatus fui de sacristia – supple
Abbreviated transcription (Latin):
Ideo subiunxit/ ⁊ pistoia mi fu deg̃ ta¬
¶Et io alduca dilli che non mucci
⁊domandalqual colꝑa quagiulꝑuise
chioluidi hom disangue ⁊ dieorueci.
Audiens Dantes responsionẽ quã fecit
aduirgilium iste latro statim ipsum eo¬
gnouit. s inmente sua quoddam dubi¬
uni subito ortum est. Ꝙ quidẽ dubium
tale fuit. Uantes eͥ cognouit istum uan¬
nem fuceii in hacuita. et cognouit ipsũ
hominẽ uacundũ ⁊ ad effusionẽ sãgui¬
nis ualde ꝓnum. Uñ miratus fuit inm̃¬
te sua quando ipm̃ninter latrones inue¬
nit. Debuerat enimiste uãnes ꝓpt̾ pee¬
catumiracundie punin suꝑius in .uiiͦ cͥ¬
culo girone primo cantu.xiiͦ. et autor
ipminista Bulgiait̾ fures ⁊ latrones
inuenit. Propter quod ait ad ducẽ suu
Die illi ũt non fugiat. hoc eͥ dixit qr om̃s
ille aĩe ꝑꝑ innumerabiles ẜpentum sp̃es
⁊ figuras uelut actonite fugiebant. Et
subiunxit ⁊ int̾roga ipm̃ que culpa huc

Expanded text:
ideo subiunxit: et Pistoia mi fu degna taideo subiunxit: et Pistoia mi fu degna ta vv. 127-129 Et io al duca: «Dilli che non mucci, et domandal qual colpa qua giù 'l pinse, ch'io 'l vidi hom di sangue et di corucci». Audiens Dantes responsionem quam fecit ad Virgilium iste latro, statim ipsum cognovit. Sed in mente sua quoddam dubium subito ortum est. Quod quidem dubium tale fuit: Dantes enim cognovit istum Vannem Fuccii in hac vita, et cognovit ipsum hominem iracundum et ad effusionem sanguinis valde pronum. Unde miratus fuit in mente sua quando ipsum inter latrones invenit. Debuerat enim iste Vannes, propter peccatum iracundie, puniri superius in VII circulo, girone primo, cantu XII, et autor ipsum in ista bulgia inter fures et latrones invenit. Propter quod ait ad ducem suum: «Dic illi ut non fugiat». Hoc enim dixit quia omnes ille anime, propter innumerabiles serpentum species et figuras, velut attonite fugiebant. Et subiunxit: «Et interroga ipsum que culpa huc
Abbreviated transcription (Latin):
litatio quod ad sacrilegium me indux̃
hic taliterut ꝯspicis sum punitus. Et
nota ꝙ sacnlegium abestialitate ꝓcedit.
Nam sicut bestie nonuerent loca sacͣ
qr in sacns locis omnem iminunditi¬
amfaciunt. et hoc qr iatione carent/ ita
latrones ⁊ fures dum sacra loca ypha¬
nant ratione carere uident. uñ tanquã
bestie saenis res rapere non formidant.
Et ideo qr latro dumaliena ⁊ maxime
que deo dicata sunt mpit. rationem ꝑ¬
dic ⁊ bescialitatem ĩdint. Ideo subum¬
git uirgilius istelatro. Si comamul
chi fui. uita bestialio michi placuit tã¬
quam mulo. Namiste dupliciter mulu
fuit origine .s. ⁊ opere. fuit enimspunuᷤ
umius nobilis um depistorio/ et oꝑa spu¬
norũ operatus ẽ inciuus ore nec frenũ
nec camus positus unꝙͣ fuit. De quib
admonet nos ꝑsalmista. Nolite ergo
fieri sicut equus ⁊ mulus quibz non est
intellectus. Et ad demonstrandũ ꝙ totꝰ
in hac uita fuerit bestialis annectit. Sõ

Expanded text:
litatis quod ad sacrilegium me induxit, litatis quod ad sacrilegium me induxit, hic taliter ut conspicis sum punitus. Et nota quod sacrilegium a bestialitate procedit. Nam sicut bestie non verentur loca sacra, quia in sacris locis omnem immunditiam faciunt, et hoc quia ratione carent, ita latrones et fures, dum sacra loca prophanant, ratione carere videntur. Unde tanquam bestie sacras res rapere non formidant. Et ideo quia latro, dum aliena et maxime que Deo dicata sunt rapit, rationem perdit et bestialitatem induit, ideo subiungit Virgilius iste latro: sì com'a mul ch'i' fui, vita bestialis michi placuit tamquam mulo. Nam iste dupliciter mulus fuit, origine scilicet et opere. Fuit enim spurius unius nobilis viri de Pistorio et opera spuriorum operatus est, in cuius ore nec frenum nec camus positus unquam fuit. De quibus admonet nos Psalmista: Nolite ergo fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. Et ad demonstrandum quod totus in hac vita fuerit bestialis annectit: son
Abbreviated transcription (Latin):
florentinum ⁊ tm̃ ualet quantum ꝑcu¬
tere magnoietu. Hic apostrophat au¬
tor ad diuinam potentiam que in infẽ¬
quia flecti non põt. uͥ est notandum ꝙ
diuina potentia ẽ ubiq qr ubicunq
est deus est sua potentia. S deus ẽ ubi¬
q iuxta illud psalmiste. Si ascenidero
incelum tu illie es. sidescendero minfẽ¬
nũ ades et c̃. Egro uͥq ẽ diuina potẽtia
Et i deo nulla creatura sue põt resistere
uoluntati. Quantũ aut̃ in inferno sua
potentia sit seuera apostrophando ad
ip̃am nobis autor mnuit Dieẽs.
Uidens uirgiliuo in irabilem passiõem
quam passus est iste latro quia ad tae¬
cum ẜpentis fuit accensus arsus ⁊ in
puluerem mox redactus necnõ ⁊ p̾ea
more fenicis ad statum pristinum de
suo puluere reuocatꝰ. intencogauit illũ
quisnã esset. Cui latro Egoinquit ĩ
hane bulgiam modieum tp̃s est de tu¬
scia more pluentis aque descendi. Ui¬
ta bestialis michi placuit nõ humana.
Quasi dicat, propter peceatum bestia¬

Expanded text:
florentinum et tantum valet quantum <percutere magno ictu>. Hic apostrophat autor ad divinam potentiam, que in inferquia flecti non potest. Ubi est notandum quod divina potentia est ubique, quia ubicunque est Deus est sua potentia. Sed Deus est ubique, iuxta illud Psalmiste: Si ascendero in celum tu illic es; si descendero in infernum, ades, etc. Ergo ubique est divina potentia. Et ideo nulla creatura sue potest resistere voluntati. Quantum autem in inferno sua potentia sit severa, apostrophando ad ipsam nobis autor innuit dicens: Videns Virgilius mirabilem passionem quam passus est iste latro, quia ad tactum serpentis fuit accensus, arsus, et in pulverem mox redactus, necnon et postea more fenicis ad statum pristinum de suo pulvere revocatus, interrogavit illum quisnam esset. Cui latro: Ego, inquit, in hanc bulgiam modicum tempus est de Tuscia more pluentis aque descendi. Vita bestialis michi placuit, non humana. Quasi dicat, propter peccatum bestia
Abbreviated transcription (Latin):
¶Ouendecta quanto tu dei
esẜ temuta dacia scũ che legge
cio che fu manifesto aliochimiei
Istud notabile nos admonet ꝙ qñ legi¬
mus uł audimus quõ uł qualit̾ se uin¬
dicat un dei ꝙ time̾ debenus. ⁊ hoc qr ti

Expanded text:
endetta, quanto tu dei esser temuta da ciascun che legge ciò che fu manifesto a li ochi miei! Istud notabile nos admonet quod quando legimus vel audimus quomodo vel qualiter se vindicat ira Dei, quod timere debemus,
Abbreviated transcription (Latin):
¶Eunphil ebe nome ⁊ cosilcanta
lalta mia tragedia malcun loco
ben lo sai tu che la sai turta quanta.
Hͥ manifrẽ aꝑꝑet quanto splendore poetico
in hoc mundo clanut au toriste ꝯ eneydẽ
q̃ ita ẽ obscura atq ꝓfanda plenissiẽ totã
sciuit. Quid aũt sit tragedia quo .s. stilo

Expanded text:
Euripilo ebbe nome, e così 'l canta l'alta mia tragedìa in alcun loco: ben lo sai tu che la sai tutta quanta.Hic manifeste apparet quanto splendore poetico in hoc mundo claruit autor iste, qui Eneydem, que ita est obscura atque profunda, plenissime totam scivit. Quid autem sit tragedia, quo scilicet stilo
Abbreviated transcription (Latin):
Iuidi due seder ase pogiati
comascaldar sipogia teghia ateghia
daleapalpie dischiançe maculati. Inista
ꝯꝑatione uult dicere autor ꝙ sic̃ teghia te¬
ghie appodiat adignẽ itauidit duos ley¬
sos sͥinuieẽ adherentes. E aut teghia te¬
sta qͣ olla operitur adignem. Et dicit᷑ te¬
ghia atego. gis. qr una tegit aliã.

Expanded text:
idi due seder a sè pogiati, com'a scaldar si pogia teghia a teghia, dal cap'al piè di schianze maculati; In ista comparatione vult dicere autor, quod sicut teghia teghie appodiatur ad ignem, ita vidit duos leprosos sibi invicem adherentes. Est autem teghia testa qua olla operitur ad ignem. Et dicitur teghia a tego, –gis, quia una tegit aliam.
Abbreviated transcription (Latin):
¶Mal fu lauollia tua sepre si costa. In
hoc no tabili reprehenditur presũptuosa
mus cum consilio agere debeamus. Et
poeta dicat Ytere consilio licet omĩa no¬
ueris unus. Et it̾m. Quicquid agis pry¬
dent̾ agas ⁊ respice finem. Reprehendẽ¬
da ẽ acetiam reꝓbanda temerana p̃sũp¬
tio magendis. Et ideo soerates dicir ꝙ
duo sunt maxime contraria consilio.
festinantia atq irti.
¶Necessitalcinduce ⁊ non dilecto. I hoc
ꝑu̾sorum delectationem non ħt. S ad
ꝯsiderationem ip̃orum aliqua nẽcitas
eum trahit. Et ideo ħetur in fra. cantu
xxx. Cheuoler cio udire e bassa uollia.
Et sic patet xiiͦ cantus pͥme cantice.
Incipit xiii cantus prime cãtice comedie.

Expanded text:
Mal fu la vollia tua sempre sì tosta. In hoc notabili reprehenditur presumptuosa mus cum consilio agere debeamus; et poeta dicat: Utere consilio licet omnia noveris unus; et iterum: Quicquid agis prudenter agas et respice finem; reprehendenda est ac etiam reprobanda temeraria presumptio in agendis. Et ideo Socrates dicit quod duo sunt maxime contraria consilio; festinantia atque ira. Necessità 'l ci 'nduce, et non dilecto. In hocperversorum, delectationem non habet. Sed ad considerationem ipsorum aliqua necessitas eum trahit. Et ideo habetur infra, cantu XXX: «chè voler ciò udire è bassa vollia». Et sic patet XII cantus prime cantice. XIII INCIPIT XIII CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ neleterna poi si malcimmolle. Inisto
notabili duo notubilia continentur.
¶Primum ẽ ꝙ ista duo peccata cupiditaᷤᷤ
atqira hnt hominem excecare. De pri¬
na ait diuina pagina. Munera exce¬
cant oculos sapientum. Et lucanus ĩ pͦ.
Omale concordes numiaq cupidiẽ ceci.
sio sanguinis circacor. Et poeta. Ira im¬
pedit animum ne possit cernere uenĩ.
tur tyrannia ut suꝑuis ẽ exp̃ssuni nos
ĩ hac breui uita calcanbus urgent ut
curnamus uel ccius uiã malam. Et po¬
stea malia eternaliter nos cruciãt ⁊ tor¬
mentant. Et hoc ẽ quod ait bts̃ ggͥ. Mom̃¬

Expanded text:
isto notabili duo notabilia continentur: Primum est quod isto duo peccata, cupiditas atque ira, habent hominem excecare. De prima ait Divina Pagina: Munera excecant oculos sapientum. Et Lucanus in primo: O male concordes nimiaque cupidine ceci. sio sanguinis circa cor. Et poeta: Ira impedit animum ne possit cernere verum. tur tyrannia, ut superius est expressum, nos in hac brevi vita calcaribus urgent ut curramus velocius viam malam; et postea in alia eternaliter nos cruciant et tormentant. Et hoc est quod ait beatus Grego
Abbreviated transcription (Latin):
¶Quiuidi gente piu caltroue troppa. Uẽ
ꝓpħam a maiori usq ad minorẽ os aua¬
ritie student. Et sic patet saptimꝰ cantus.
Incipit. uuiiꝰ cantus prime cantice comedie

Expanded text:
Qui vid'i' gente più c'altrove troppa. Vere nProphetam, a maiori usque ad minorem omnes avaritie student. Et sic patet septimus cantus. VIII INCIPIT VIII CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE
Abbreviated transcription (Latin):
Qualifuuiuo tal son morto.
Moralit̾. qualit̾ hõ uiuit talit̾ morit᷑.
Ideo beatus augꝰ. Qui beneuixit uix
male morit᷑. ⁊ quimale uixĩt uix bene
morit.¬

Expanded text:
Qual i' fu' vivo, tal son morto. Moraliter, qualiter homo vivit, taliter moritur. Ideo beatus Augustinus: Qui bene vixerit, vix male moritur; et qui male vixerit, vix bene morit
Abbreviated transcription (French):
ꝑcotendo risposaltrui legote
siche se fossi uiuo troppo fora
Uiuio sonio ⁊ caro essertipote
fumia risposta se dimandi fama
chimetta il nome tuo tralastre note
Et elli ame del contraro o io brama
leuati quinc ⁊ nonmidar piu lagna
che mal sai lusingar ꝑ q̃sta lamã¬

Expanded text:
percotendo", rispuose, "altrui le gote, percotendo", rispuose, "altrui le gote, sì che, se fossi vivo, troppo fora?". "Vivo son io, e caro esser ti puote", fu mia risposta, "se dimandi fama, ch'io metta il nome tuo tra l'altre note". Ed elli a me: "Del contrario ho io brama. Lèvati quinci e non mi dar più lagna, ché mal sai lusingar per questa lama
Abbreviated transcription (French):
conessun colpo ꝑ lamandartu
non focaeçia non questi che mingombra
olcapo sichinonueggioltre piu
⁊ fumomato sassol mascheroni
secosco fu ben sai omai chifu
sappi chifuil camiscion depaçi
⁊ aspetto carlin che miseagiont
Poscia uidio mille uisi cagnaçi n¬
factiꝑ freddo ondemiuien rĩpreço
⁊ uerra sempre degelati guaçi
mentra candauamo inuerlomeço
alqualognigmueça simunal
⁊ io tremauaneleterno reço
euoler fuo destino ofortuna
non so mapassegiando traleceste
forte ꝑcossil pie neliuso aduna
Pi angendo misgndo ꝑ chemipeste
setunonuen acrescer la uendecta
tio ma estro mio orquimaspecta e
si chiesea dundubio ꝑ costui i
põmifari quantun queuori fretta
oduca stecte ⁊ idissacolin
che biasteminiaua duramente ancora
qual setu che cosi rampogni altrui
r tu chise cheuai ꝑlantenora

Expanded text:
con esso un colpo per la man d'Artù; con esso un colpo per la man d'Artù; non Focaccia; non questi che m'ingombra col capo sì, ch'i' non veggio oltre più, e fu nomato Sassol Mascheroni; se tosco se', ben sai omai chi fu. E sappi ch'i' fu' il Camiscion de' Pazzi; e aspetto Carlin che mi scagioni". Poscia vid'io mille visi cagnazzi fatti per freddo; onde mi vien riprezzo, e verrà sempre, de' gelati guazzi. mentre c'andavamo in ver lo mezzo al qual ogni gravezza si rauna, et io tremava ne l'eterno rezzovoler fu o destino o fortuna, non so; ma, passeggiando tra le teste, forte percossi 'l piè nel viso ad una. Piangendo mi sgridò: "Perché mi peste? se tu non vieni a crescer la vendetta E io: "Maestro mio, or qui m'aspetta, sì ch'io esca d'un dubbio per costui; poi mi farai, quantunque vorrai, fretta". Lo duca stette, e io dissi a colui che bestemmiava duramente ancora: "Qual se' tu che così rampogni altrui?". "Or tu chi se' che vai per l'Antenora,
Abbreviated transcription (French):
daboccal freddo ⁊ daliocchilcor tristo
tralor testimonança si proraccia
Quandiebbi duitorño al quanto usto
uolsima piedi ⁊ uidi due sistrecti
chel pel delcapo aueno insieme musto
i temi uoi che si stungete ipetti
dissio chi siete ⁊ quei piegaro icolli
⁊ poi cheber ame liuisi erecti
iocchi lor chenanpria pur dentro molli
gdeciar superlelabra elgielo strinse
lelagrimetraessi cinẜ rolli
Con legno legno sprangti mai non cinse
forte cosi ondei come due becchi
coçaro insieme tantira liuuise
Etun canea perduti amboliorecchi
ꝑla freddum pur coluiso ingine
disse perche cocanto in noi tispecchi
euuoi sa per chison cotesti due
laualle onde bisentio si dichina
delpadre loro alberto ⁊ dilor fue
uncorpo usciro ⁊ tutta la cayna
potrai cercare ⁊ nontrouemi ombra
degna pu desser ficta ingelatina
Ron quella acu furoctolpecto ⁊ lombra

Expanded text:
da bocca il freddo, e da li occhi il cor tristo da bocca il freddo, e da li occhi il cor tristo tra lor testimonianza si procaccia. Quand'io m'ebbi dintorno alquanto visto, volsimi a' piedi, e vidi due sì stretti, che 'l pel del capo avieno insieme misto. "Ditemi, voi che sì strignete i petti", diss'io, "chi siete?". E quei piegaro i colli; e poi ch'ebber li visi a me eretti, li occhi lor, ch'eran pria pur dentro molli, gocciar su per le labbra, e 'l gelo strinse le lagrime tra essi e riserrolli. Con legno legno spranga mai non cinse forte così; ond'ei come due becchi cozzaro insieme, tanta ira li vinse. E un ch'avea perduti ambo li orecchi per la freddura, pur col viso in giùe, disse: "Perché cotanto in noi ti specchi? Se vuoi saper chi son cotesti due, la valle onde Bisenzo si dichina del padre loro Alberto e di lor fue. D'un corpo usciro; e tutta la Caina potrai cercare, e non troverai ombra degna più d'esser fitta in gelatina: non quelli a cui fu rotto il petto e l'ombra
Abbreviated transcription (French):
Io auesse le rime aspre ⁊ chiocce
come si conuerrebe altristo bueo
souralqual poncantutte lalte rocce
premere di mi concepto il suco
piu pienamente ma ꝑchinonlabbo
nonsançatema adicer mi conduco
Chenone impresa dapilliare agabbo
disenuer fondo acutto lumuerso
ne dalingua che chiami mãma ⁊ babbo
Maquelle donne aiutinolmiuerso
caiutar amphyone a chuider tebe
siche dal facto ildir non sia diu̾se
Osouratutte mal creata plebe
chestai nelloco onde parlare e duro
mei foste state qui pecore o çebe
Come noi fumo gui nel poço scuro
socto pie del gigante assai piubassi
auea diuetro ⁊ nonda qua sebiante
Lon fece alcorso suo sigrosso uelo
nifosse su caduto opietra pana
colmuso fuor delaqua quando sogna
dispigolarsouente la uillana
iudinsin ladonappar uergogna
eran lombre dolenti nela ghiaccia
mettendo identi mnota diçicogna
gnuna inguitenea uoltu la faecia

Expanded text:
o avessi le rime aspre e chiocce, come si converrebbe al tristo buco sovra 'l qual pontan tutte l'altre rocce, io premerei di mio concetto il suco più pienamente; ma perch'io non l'abbo, non sanza tema a dicer mi conduco; ché non è impresa da pigliare a gabbo discriver fondo a tutto l'universo, né da lingua che chiami mamma o babbo. Ma quelle donne aiutino il mio verso ch'aiutaro Anfïone a chiuder Tebe, sì che dal fatto il dir non sia diverso. Oh sovra tutte mal creata plebe che stai nel loco onde parlare è duro, mei foste state qui pecore o zebe! Come noi fummo giù nel pozzo scuro sotto i piè del gigante assai più bassiavea di vetro e non d'acqua sembiante. Non fece al corso suo sì grosso velo fosse sù caduto, o Pietrapana, muso fuor de l'acqua, quando sogna di spigolar sovente la villana; livide, insin là dove appar vergogna eran l'ombre dolenti ne la ghiaccia, mettendo i denti in nota di cicogna. Ognuna in giù tenea volta la faccia;
Abbreviated transcription (French):
auianspose ⁊ cio che cuuuo contra
manontacer setu di quaentreschi
dique chebbor cosi lalingua pronta
E piange qui largento de fmuceschiur
iuidipotradir quel daduera
la doue i peccatoristanno freschi
tuar dallato quel dibeccheria
dicuisego fiorença lagorgiera
Gi anni de soldamer credo chesia
piu la conganellone ⁊ tribaldello
capri faença quando sidormia
Poi erauam partiti gia daello/
chiuidi due ghiacciati muna buea
si che luncapo alaltro ena cappello
E comel panꝑfame simanduca
Lon altrimenti ty deo sirose
letempie amenalippo per disdegno
comei faceualteschio ⁊ laltre cõse
O tu che mostri ꝑ sibestial segno
odio soura colui checutimangi
Che setu aragion dilurtipiangi
sappiendio chiuosiete e⁊ la sua peeca
nelmondo suso ancor io tene eangi
Sequella conchi parlo non si secca.¬

Expanded text:
ispuose, "e ciò che tu vuoi conta; ma non tacer, se tu di qua entro eschi, di quel ch'ebbe or così la lingua pronta. El piange qui l'argento de' Franceschi: "Io vidi", potrai dir, "quel da Duera là dove i peccatori stanno freschi". 'era?", tu hai dallato quel di Beccheria di cui segò Fiorenza la gorgiera. Gianni de' Soldanier credo che sia più là con Ganellone e Tebaldello, ch'aprì Faenza quando si dormia". Noi eravam partiti già da ello, ch'io vidi due ghiacciati in una buca, sì che l'un capo a l'altro era cappello; e come 'l pan per fame si manduca,non altrimenti Tidëo si rose le tempie a Menalippo per disdegno, che quei faceva il teschio e l'altre cose. "O tu che mostri per sì bestial segno odio sovra colui che tu ti mangi,che se tu a ragion di lui ti piangi, sappiendo chi voi siete e la sua pecca, nel mondo suso ancora io te ne cangi, se quella con ch'io parlo non si secca"
Abbreviated transcription (Latin):
Breue ptugio dentro da la muda
la qualꝑme a iltitol dela fame
⁊ che conuienancor caltriu sichiuda.
Hic uaticinat comes ugolinus autori
dicens ꝙ illa turns que cã sue mortis
titulum ht̃ famis qr uocata ẽ p̾ea tur¬
ris famis oportet ꝙ ad huc alteri redu¬
datur. Et reuera istud uaticiniũ iã uide¬
mꝰ exꝑte impłctum. Na reclusi fu̾nt ibi
om̃s nobiles ⁊ magnates ꝗcapti funt
in bello montis catini ex quib multi ĩ
ea turri mortui sut. Et spalit Bolganie¬
cius comes de martiana. Pea tꝑr hen¬
rici septuni ẜenissimi romanoꝵ imꝑa¬
toris ex sña dcĩ principis fuit in ea re¬
clusus unꝰ exducib austrie. Qͥ .s. prede¬
sit die ¶trũ aũt exiuindca illius famĩ
quam passus ẽ ip̃e comes cum suis. ĩ ea
turri debeat aliquis recludi ⁊ fame siłx
cruciari. nescimꝰ. Cũ aũt illud ip̃s uen̾it
siuet̾ut indebit uaticiniũ clanus adim¬
płetum

Expanded text:
Breve pertugio dentro da la Muda, la qual per me ha 'l titol de la fame, t che convien ancor c'altrui si chiuda, Hic vaticinatur comes Ugolinus autori dicens quod illa turris, que causa sue mortis titulum habet famis, quia vocata est postea <turris famis>, oportet quod adhuc alteri recludatur. Et re vera istud vaticinium iam videmus ex parte impletum. Nam reclusi fuerunt ibi omnes nobiles et magnates qui capti fuerunt in bello Montis Catini, ex quibus multi in ea turri mortui sunt; et specialiter Bolgaruccius, comes de Marciana. Postea, tempore Henrici Septimi serenissimi, Romanorum imperatoris, ex sententia dicti principis fuit in ea reclusus unus ex ducibus Austrie, qui scilicet predesit diem. Utrum autem ex vindicta illius famis quam passus est ipse comes cum suis, in ea turri debeat aliquis recludi et fame similiter cruciari, nescimus. Cum autem illud tempus venerit, si venerit, videbitur vaticinium clarius adimpletum
Abbreviated transcription (Latin):
Cassoluer non si puo chinonsiꝑente
ne penter ⁊ uoler insieme puossi
ꝑlacontradietion che nol consente.
Inhoc sententioso notabili continetur ꝙ
duo contradictoria simul esse non possũt.
Cumaũt ista duo contradictoria .s. uelle
peccare ⁊ depeceato penitere insimul sta¬
re non possint hine est ꝙ absolui nõ põt
qui nõ penitet depeceato. Et sie patet ui¬
gesimus septimꝰ cantꝰ prime cantice.
Uigesimi oetaui cantus titulus talis ẽ.

Expanded text:
assolver non si può chi non si pente, nè penter et voler insieme puossi, per la contradiction che nol consente». In hoc sententioso notabili continetur quod dua contradictoria simul esse non possunt. Cum autem ista duo contradictoria, scilicet velle peccare et de peccato penitere, insimul stare non possint, hinc est quod absolvi non potest qui non penitet de peccato. Et sic patet vigesimus septimus cantus prime cantice. VIGESIMI OCTAVI CANTUS TITULUS TALIS E
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ continue enirẽdo illa arenã sine requie
circiuire. ¶Int̾cia u̾o ꝑte ponit usuranoᷤ
quoꝵ pena ẽ cũ bursis adcollum sedere
ut suꝑius est expressum.

Expanded text:
 continue currendo, illam arenam sine requie circuire; in tertia vero parte ponit usurarios, quorum pena est cum bursis ad collum sedere, ut superius est expressum.
Abbreviated transcription (Latin):
Et ce dencordar seben tadocchio
comifui dinacura buona scimmia.
Inista comparatione ponit autor ꝙ quẽad¬
modum symia imitatur artẽ qr quecunq
uidet facere conat/ ita iste capocchius imuta¬
tus ẽ naturam in falsificando metalla.

Expanded text:
et te de' ricordar, se ben t'adocchio, com'i' fui di natura buona scimmia. In ista comparatione ponit autor quod, quemadmodum symia imitatur artem, quia quecunque videt, facere conatur, ita iste Capocchius imitatus est naturam in falsificando metalla.
Abbreviated transcription (Latin):
nelqualiuo ãcora. Qa uita ip̃a q̃ frum
breuis ẽ. ideo ẜm salustiũ fama ⁊ laudib
logam face nos oportet. Et hoc ẽ uiuͬẽ nõ
motio s maliquo oꝑe memorãdo. Sicut
Incipit xxiꝰeantus prime cantice comedie.

Expanded text:
ivo ancora, Quia vita ipsa qua fruimus brevis est, ideo secundum Salustium fama et laudibus longam facere nos oportet. Et hoc est vivere non in otio, sed in aliquo opere memorando: sicut INCIPIT XVI CANTUS PRIME CANTICE COMEDIE.