comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
re ꝑpessi sunt. Neq enim adhuc innocens ca¬
pitoliũ instruxit & postea malis meritis ur-¬
be pulsusẽ.: s ad ipsum regnum in quo capi¬¬
tolium fabricaret. immanissum scełis ꝑpet̾ci¬
one ꝑuenit. Qđ uͦ eum regno romani postea
depulerunt ac secluserunt mȩnib ciuitatis.
non ipsius de lucrecie stupro s filii peceatũ
fuit. illo ñ solum nesciente s etiam ab sente
commissum. Ardeam ciuitatẽ tunc obpug¬
nabat: ꝓpopło romano bellum gerebat. Nes-¬
eimus quid faceret. si adeius noticiã flagiciũ
filii deferret᷑. Ꝙtm̃ in explorato uidicio euis
&e in exꝑto ei popłs ademit imꝑium & recepto
exercitu a quo deseri uissus ẽ clausis de inde
portis non sinunt intrare redeuntem. At ille
post bella grauissima quib eosdẽ romanos.
concitatis finitimis attriuit. postea quã deser¬
tus ab eis quorũ fidebat auxilio regnũ reciꝑe
non eualuit: in oppido tusculo rome uicino.

Expanded text:
re perpessi sunt. Neque enim adhuc innocens Care perpessi sunt. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis Urbe pulsus est. sed ad ipsum regnum, in quo Capitolium fabricaret, inmanissimi sceleris perpetratione peruenit. Quod uero eum regno Romani postea depulerunt ac secluserunt moenibus ciuitatis, non ipsius de Lucretiae stupro, sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente, sed etiam absente commissum. Ardeam ciuitatem tunc obpugnabat, pro populo Romano bellum gerebat: nescimus quid faceret, si ad eius notitiam flagitium filii deferretur; et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu, a quo deseri iussus est, clausis deinde portis non siuit intrare redeuntem. At ille post bella grauissima, quibus eosdem Romanos concitatis finitimis adtriuit, postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non eualuit, in oppido Tusculo Romae uicino
Abbreviated transcription (Latin):
interierunt: qͣm horrendos exitus habuert.
Tullus ut dixi hostilius uictor ce eũsor alber
eum tota domo sua fulmine concrematꝰ ẽ. łris¬
cus tarquinius ꝑsui decessoris filios interẽptꝰe.
Seruius tullus generis sui tarquinu suꝑbiqui
e successit in regnum nefario scełe occisus ẽ.: nec disces
aditis arisq relictis dii. tanto inoptimum illiꝰ
popłi regem parricidio ꝑpecrato:. quos dicunt
ut hoc miserȩ troiȩ facerent. eamq grecis diru¬
endam exurendamq relinquerent. ad ulterio
paridis fuisse commotos: sed insuꝑ int̾fecto
a se socero tarquinius ipse successit. Hunc illi
dii nefariũ parricidã soceri int̃fectione reg¬
nantem. insuꝑ multis bellis uictoriisq głan¬
tem & de manubiis capitoliũ fabricantem.
ñ abscedentes s p̃sentes manentesq uiderunt:
&e regẽ suum iouem m illo altissimo templo
hoc ẽ. in oꝑe parricidȩ sibi p̃sidere atq regna¬

Expanded text:
interierunt, quam horrendos exitus habuerunt! interierunt, quam horrendos exitus habuerunt! Tullus, ut dixi, Hostilius, uictor et euersor Albae, cum tota domo sua fulmine concrematus est. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemtus est. Seruius Tullius generi sui Tarquinii Superbi, qui ei successit in regnum, nefario scelere occisus est. Nec \'discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato, quos dicunt, ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relinquerent, adulterio Paridis fuisse commotos; sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. Hunc illi di nefarium parricidam soceri interfectione regnantem, insuper multis bellis uictoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem non abscedentes, sed praesentes manentesque uiderunt et regem suum louem in illo altissimo templo, hoc est in opere parricidae, sibi praesidere adque regna
Abbreviated transcription (Latin):
mulũ ipsa consumpsit. De tullo quippe etiã
hostilio qui t̾cius a romulo rex fuit quia &e ip¬
se fulmine absumptꝰ ẽ: dicit in eisdem libris
idem cicero. ꝓpterea & istum non creditum in
dõs receptum tali morte. qua fortasse qđ erat
inromulo ꝓbatum id÷ ꝑsuasum romani uul¬
gare noluerunt idẽ. uile facere si hoc & alteri
facile tribueret᷑. Dicit etiam aꝑte i̾uectuus.
illum qui hanc urbem condidit romulum.
ad dõs immortales beniuolentia famaq su¬
stulimus: ut nonuere factum s ꝓpt̾ merita
uirtutis eiꝰ beniuole iacꝰtatum diffamatumq
monstraret. In ortensio uͦ dialogo. cum de solis
canonicis defectionib loqueret᷑ ut easdem
inquit tenebras efficiat. quas effecit in interi¬
tu romuli. qui obscuratione solis est factus.
Cecte hic minime timuit hominis interitũ
dicere: quia dispitator magis qͣm laucdator
fuit. Ceteri autẽ reges popłi romani excep¬
to numa pomꝑilio & ancomarro qui morbo

Expanded text:
mulum ipsa consumsit. De Tullo quippe etiam mulum ipsa consumsit. De Tullo quippe etiam Hostilio, qui tertius a Romulo rex fuit, quia et ipse fulmine absumtus est, dicit in eisdem libris idem Cicero, propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte, quia fortasse quod erat in Romulo probatum, id est persuasum, Romani uulgare noluerunt, id est uile facere, si hoc et alteri facile tribueretur. Dicit etiam aperte in inuectiuis: <Illum, qui hanc urbem condidit, Romulum ad deos inmortales beniuolentia famaque sustulimus\', ut non uere factum, sed propter merita uirtutis eius beniuole iactatum diffamatumque monstraret. In Hortensio uero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem, inquit, tenebras efficiat, quas effecit interitu Romuli, qui obscuratione solis est factus\'. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere, quia disputator magis quam laudator fuit. Ceteri autem reges populi Romani, excepto Numa Pompilio et Anco Marcio, qui morbo
Abbreviated transcription (Latin):
uera factumẽ. cum dñs crucifixusẽ. crudelita¬
te atq impietate iudȩorum. Quam soł obscu.¬
rationẽ non excanonico siderum cursu accidis¬
se satis ostendit: qđ tunc erat pascha uideoꝵ.
Nam plena luna sollẽnit agitur. Regularis
autẽ solis defectio: non nͥ lunȩ fine contingit.
Satis ce cicero illam int̾ dõs romuli receptionẽ
putatam magis significat eẽ. qͣm factam quan.¬
do & laudans eum in libris de re .p. scipionisq
sermone. tantum ẽ. inquit consecutꝰ ut cum
subito sole obscurato non comparuss: dõrũ
innumero collocatꝰ putaret᷑. Quã opinionem
nemo unqͣm mortalis assequi potuit sine exi¬
mia uirtutis gła. Qđ autem dicit eum subito
non compatusse : ꝓfecto ibi intelligit᷑ aut
uiolentia pͣdtestatis aut cedis facinorisq secre¬
tum. Nam &e alii scriptores eorum defectio¬
ni solis. addunt etiam subitam tempestatem:
quȩ ꝓfecto aut occasionẽ scełi p̃buit. aut ro¬

Expanded text:
uera factum est, cum Dominus crucifixus est crudelitauera factum est, cum Dominus crucifixus est crudelitate adque inpietate Iudaeorum. Quam solis obscurationem non ex canonico sideruin cursu accidisse satis ostendit, quod tunc erat pascha Iudaeorum; nam plena luna sollemniter agitur, regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam, quando et laudans eum in libris de re publica Scipionisque sermone: \'Tantum est, inquit, consecutus, ut, cum subito sole obscurato non conparuisset, deorum in numero conlocatus putaretur, quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia uirtutis gloria\'. Quod autem dicit eum subito non conparuisse, profecto ibi intellegitur aut uiolentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum; nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem, quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Ro
Abbreviated transcription (Latin):
sterosq repetita: ñ paruum indiciũ calami¬
tatis huꝰ fuit qđ portas belli nullus clausit
illors. Nullus gͦ illorũ sub totdiis p̃sidib in
pace regnauit. Ipsorũ autẽ regum. qui exitus
fuerunt : de romulo uiderit adulatio fabulo.¬
sa qua ꝑ hibetur receptus incȩlum: uderint
quidam seriptores eoꝵ qui eum ꝓpt̾ ferocita¬
cem a senatu diserptum eẽ. dixerunt. subor¬
natumq nescio quẽ iulum ꝓculũ qui cum
sibi apparuisse diceret. eumq ꝑse populo
mandasse romano ut int̾ numina coleret᷑ eoq mͦ
popłm qui contra senatum intume soere cȩꝑat
rep̃ssum atq sedatum. Accidat enim &e solis
defectio quam certa ratione sui cursus effectam
imꝑita nesciens multitudo meritis romuli trr¬
buebat: quasi uͦ siluctꝰ ille solis fuisset non ma¬
gis ideo credi deberet occisus ipsumq scelus aũ¬
sione etiam diurni luminis indicatũ. sicut re

Expanded text:
sterosque repetita? Non parvum indicium calamisterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis hujus fuit, quod portas belli nullus clausit illorum. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in erit. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo uiderit adulatio fabulosa, qua perhibetur receptus in caelum; uiderint quidam scriptores eorum, qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum, qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano, ut inter numina coleretur, eoque modo populum, qui contra senatum intumescere coeperat, repressum adque sedatum. Acciderat enim et solis defectio, quam certa ratione sui cursus effectam inperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. Quasi uero si luctus ille solis fuisset, non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus auersione etiam diurni luminis indicatum; sicut re
Abbreviated transcription (Latin):
S more suo etiam inde.iam fortasse migraue¬
rant: idõ deleta ẽ. Discesserant uidelicet om̃s
aditis arisq relictis dii quib inꝑium illud
steterat. Discesserunt sane ecce iam ĩcio: ut eis
quarta roma ꝓuidentissime crederet᷑. Displi¬
cuerat enĩ &e alba. ubi amuluis expulso fr̃e. &
roma placuerat. ubi romulus occiso fr̃e reg¬
nauerat. S anteqͣm alba dirueret᷑ tranfusus:
ciuitas fieret. Esto. Ita factumsit. Urbs tiñ illa
ascanii regnum &e tc̃ium domicilium: romano.¬
rũ dõrum. ab urbe filia mat̾ eũsa ẽ. Ut autẽ
belli reliquiȩ exduob popłis unum facerent:
mi serabile coagulum multus ante fusus utriꝰ.¬
q sanguis fuit. Quidiam singłatim dicam sub
ceteris regib tocies eadem bella renouata que
uictoriis finita uidebant᷑ & tantis stragib tt̃m
iterumq confecta. itm̃ iterumq pꝰ fȩdus & pa¬
cem int̾ generos & soceros & eorũ styrpem po.¬

Expanded text:
Sed more suo etiam inde iam fortasse migraueSed more suo etiam inde iam fortasse migrauerant, ideo deleta est. Discesserant uidelicet omnes adytis arisque relictis di, quibus imperium illud steterat. Discesserant sane ecce iam tertio, ut eis quarta Roma prouidentissime crederetur. Displicuerat enim et Alba, ubi Amulius expulso fratre, et Roma placuerat, ubi Romulus occiso fratre regnauerat. Sed antequam Alba dirueretur, transfusus civitas fieret. Esto, ita factum sit: urbs tamen illa, Ascanii regnum et tertium domicilium Trojanorum deorum, ab urbe filia mater eversa est. Ut autem belli reliquiae e duobus populis unum facerent miserabile coagulum, multus ante fusus utriusque sanguis fuit. Quid jam singillatim dicam sub caeteris regibus toties eadem bella renovata, quae victoriis finita videbantur, et tantis stragibus iterum iterumque confecta, iterum iterumque post foedus et pacem inter generos et soceros et eorum stirpem po
Abbreviated transcription (Latin):
alter ẽẽt pater: tale spectaculũ quis ferret
alteriꝰ filaȩ ciuitatis. int̾ se armoꝵ potuit ẽẽ
certam̃s Anidõ diũsum fuit qđ arena illa
non fuit & latiores campi ñ luoꝵ gladiatoꝵ
s in diyb popłis multoꝵ funerib implebant᷑.
nes mphiceatro cingebant᷑ illa certamina s uni¬¬
d orbe & tunc uiuis &e posteris quousq ista fa¬
ma porrigitur impium spectaculũ p̃bebatur:
Um tm̃ paciebant᷑ studii sui di illi p̃sides in¬
ni romani &e calium certaminum tanquã the-¬
Itrici spectatores: donec oratiorũ soror ꝓpt̾ cu¬
riacios tres ꝑemptos etiam ipsa t̾cia ex altera par¬
te fr̃no ferro duob fr̃ib adderet᷑. ne minus ha
beret mortuum etiam roma quȩ uicerat. Deinde
ad fructũ uictorię alba subũsa ẽ: ubi post ilium
qđ gẽi euercerunt. & post lauinium ubi ȩneas
regnum ꝑ egrinum atq fugituium constitue¬
rat t̾cio loco habitauerant numina illa troiana.

Expanded text:
alter pater esset, tale spectaculum quis ferret? alter pater esset, tale spectaculum quis ferret? alterius filiae civitatis, inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit, quod arena illa non fuit, et latiores campi non duorum gladiatorum, sed in duobus populis multorum funeribus implebantur; nec amphitheatro cingebantur illa certamina, sed universo orbe, et tunc vivis, et posteris, quousque ista fama porrigitur, impium spectaculum praebebatur? 3. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani, et talium certaminum tanquam theatrici spectatores, donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fberet mortium etiam Roma quae uicerat. Deinde ad fructum uictoriae Alba subuersa est, ubi post Ilium, quod Graeci euerterunt, et post Lauinium, ubi Aeneas regnum peregrinum adque fugitiuum constituerat, tertio loco habitauerant numina illa Troiana.
Abbreviated transcription (Latin):
subigere. libidinem dominandi causam
bellihab̾e maximã głam in maximo imꝑio
putare. & cet̾a quȩ ipse instituerat dicere.
Michi hucusq satis sit eiꝰ ũba posuisse. Libido
ista dominandi malis magnis agitat & conte¬
rit humanum genꝰ. Hac libidine roma cunc
uictam albam se uicisse triumphabat. & sui
sceleris laudem głam nominabat. Qm̃ laudat᷑
inquit scriptura nr̃a peccator indesideriis ani¬
mȩ suȩ & quuniqua gerit benedicit᷑. fallacia
gͥ teginina & deceptoriȩ dealbationes aufe.¬
rantur a reb : ut sincero inspiciant᷑ ex amine.
Nemo mͥ dicat. Magnus ille atq ille quia cũ
illo & illo pugnauit &e uicit. Pugnant etiam
gladiatores. uincunt &e ipsi: habet p̃mia lau¬
dis & illa crudelitas s ꝓutoeẽ. sacius cuiꝰ libet
mertiȩ penas luere: qͣm illoꝵ armorum que¬
rere głam. Et tm̃ si in arenam ꝓcederent pu¬
gnaturi int̾se gladiatores. quoꝵ alter filius

Expanded text:
subigere, libidinem dominandi causam subigere, libidinem dominandi causam belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare\', et cetera quae ipse instituerat dicere. Mihi huc usque satis sit eius uerba posuisse. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. Hac libidine Roma tunc uicta Albam se uicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat, quoniam laudatur, inquit scriptura nostra, peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerigitur tegmina, et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus, ut sincero inspiciantur examine. Nemo mihi dicat, Magnus ille atque ille, quia cum illo et illo pugnavit, et vicit. Pugnant etiam gladiatores, vincunt et ipsi: habet praemia laudis et illa crudelitas. Sed puto esse satius cujuslibet inertiae poenas luere, quam illorum armorum gloriam quaerere. Et tamen si in arenam procederent pugnaturi inter se gladiatores, quorum alter filius,
Abbreviated transcription (Latin):
uerit: si uiri hostes a se uictos etiã cum laude
fleuerunt. Ergo sponso a fr̃e illatam morde quan¬
do femina illa flebat: tunc se cont̃ matie
euitacem tanta strage bellasse &e tanta hieie
inde cognati cruoris effusione uicisse roma
gaudebat. Qud m obtendit᷑ nomen laudis
nom̃q uictorie: remotis obtaculis in sane opi¬
monis. facmora nuda cernant᷑ nuda pensent
nuda uidicent᷑. Causa dicat᷑ albȩ sicitt cpoie
adulterium dicebat᷑. Nulla talis: nulla fime
inuenit᷑. Tantum. ut resides moueret cullur
in arma uiros: etiã desueta triumphis agini¬
na. Illo itaq uicio tm̃ scelus ꝑpetratume.
sociał belli atq cognati: qđ uiciĩ salustius
magnum transeunt᷑ attingit. Cum enim lau¬
dans breuit̃ antiquiora commemorass cem¬
pora. quando uita hominum sine cupiditate
agitabat᷑ & sua cuiq satis placebant. postea
uͦ inquit qͣm inasia cyrrus. ing̾cia lacedemo¬
nii & athenienses ceꝑe urbes atq nationes

Expanded text:
uerit, si uiri hostes a se uictos etiam cum laude uerit, si uiri hostes a se uictos etiam cum laude fleuerunt. Ergo sponso a fratre inlatam mortem quando femina illa flebat, tunc se contra matrem ciuitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione uicisse Roma gaudebat. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomenque uictoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur, nuda pensentur, nuda iudicentur. Causa dicatur Albae, sicut Troiae adulterium dicebatur. Nulla talis, nulla similis inuenitur; tantum ut resides moueret Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis Agmina. Illo itaque uitio tantum scelus perpetratum est socialis belli adque cognati, quod uitium Sallustius magnum transeunter adtingit. Cum enim laudans breuiter antiquiora commemorasset tempora, quando uita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea uero, inquit, quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes adque nationes
Abbreviated transcription (Latin):
uit. Accessit aluid huic tͣgeminorum
pugnȩ ultimȩ. atrox atq horrendum
malum. Nani ut erant ambo popłi
pͥus amici. uicini qͥppe atq cognati:
um curatiorum desponsata fuerat ora¬
tiorum soror. Hec postea quã sponsi spolia
inuictore frẽ conspexit: ab eodem frẽ q̃m
fleuit occisa ẽ. humanior huiꝰ uniꝰ feminȩ
qͣm un uiersi popłi romani mͥ fuisse cudet᷑
affectus. Illa quẽ uirum iã fide media retr¬
nebat. aut forte eciam ipsũ frẽm dolens. qui
eum occidat cui sororem ꝓmiserat: puto q̃
non culpabilit̾ fleuerit. Unde eni aput
uirgilium pius eneas laudabilit̃ dolet
hostem etiã sua ꝑemptum manue Unde mar¬
cellus siracusanã ciuita tem. recolens eius
paulo ante culm̃ & głam. sub manus suas
subito concidisse. communẽ cogitãs concliti¬
onem. flendo miseratus ẽ: Queso abhu¬
mano impetremꝰ affecꝰtu. ut femina spon¬
sum suũ afr̃e suo ꝑemptũ sine crimine fle¬

Expanded text:
uit. Accessit aliud huic tergeminorum uit. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox adque horrendum malum. Nam ut erant ambo populi prius amici uicini quippe adque cognati, uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror; haec postea quam sponsi spolia in uictore fratre conspexit, ab eodem fratre, quoniam fleuit, occisa est. Humanior huius unius feminae quam uniuersi populi Romani mihi fuisse uidetur adfectus. Illa quem uirum iam fide media retinebat, aut forte etiam ipsum fratrem dolens, qui eum occiderat cui sororem promiserat, puto quod non culpabiliter fleuerit. Unde enim aput Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremtum manu? Unde Marcellus Syracusanam ciuitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est? Quaeso ab humano inpetremus adfectu, ut femina sponsum suum a fratre suo peremtum sine crimine fle
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: quia uidelicet pax numȩ tam longa ui¬
luerat. Quam crebre strages romani albaniq
exercitiis fuerunt. & utriusq comminutio ei¬
uitatis. Alba namq illa quam filius eneȩ cre¬
auit ascanius. romȩ mat̾ ꝓpior ipsa q̃m troras
a tullo hostilio rege ꝓuocata conflixit Confli¬
gens autẽ. & afflicta ẽ &e afflixit: donec mul¬
corum tederet pari defectione certaminum.
Tunc euentũ belli. de t̾geminis hinc atq in¬
de frib placuit exꝑiri: Aromanis tres oratii.
ab albanis autẽ tres curiacii ꝓcesserunt. A cu¬
riacis trib oratii duo. ab uno autẽ oratio
tres curatii suꝑati & extincti sunt. Ita roma
extitit uictrix ea clade etiã in certamine
extremo: ut de sex unus rediret. domum.
Cui dampnũ in utrisq ciu luctus. nisi
ȩneȩ styrpi. nͥ ascanii posteris. nͥ ꝓli ue¬
neris. nisi nepotib iouis: Nlam & hoc
plusqͣm ciuile bellum fuit: quando fi¬
lia ciitas cum ciuitate matre pugna¬

Expanded text:
sunt, quia uidelicet pax Numae tam longa uisunt, quia uidelicet pax Numae tam longa uiluerat! Quam crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio ciuitatis! Alba namque illa, quam filius Aeneae creauit Ascanius, Romae mater proprior ipsa quam Troia, a Tullo Hostilio rege prouocata conflixit, confligens autem et adflicta est et adfiixit, donec multorum taederet pari defectione certaminum. Tunc euentum belli de tergeminis hinc adque inde fratribus placuit experiri; a Romanis tres Horatii, ab Albanis autem tres Curiatii processerunt; a Curiatiis tribus Horatii duo, ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et extincti sunt. Ita Roma extitit uictrix ea clade etiam in certamine extremo, ut de sex unus rediret domum. Cui damnum in utrisque, cui luctus, nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris, nisi proli Veneris nisi nepotibus Iouis? Nam et hoc plus quam ciuile bellum fuit, quando filia ciuitas cum ciuitate matre pugna
Abbreviated transcription (Latin):
perans iouem orauit. ut starent. atq ille
hac occasione nom̃ statoris inuenit. Nec
finis eẽt. tanti mali: nͥ raptȩ ille laceratis
crinib enicarent &e ꝓuolutȩ parentib eoꝵ
iram uistissimam non armis uictricib s sup¬
plici pietate sedarent. Deinde titum tacisĩ
regem sabinoꝵ. socium regni romulus ferre
compulsusẽ: germani consortis impatiens.
S quando &e istum dui coleraret. qui frẽm
geminumq ñ ꝑculit: Unde &e ipso inter¬
fecto ut maior ds̃ eẽt regnum solus obtinu¬
it. Quȩ sunt ista uira nuptiarũ. quȩ irrita.¬
m̃ta bellors. quȩ fȩlera germanitatis. assi¬
nitatis. societatis. diuinitatis: quȩ postremo
sub tot diis tutorib uitia ciuutatis: uides
quanta hinc dici & qͣm multa possent: nͥ.
quȩ suꝑsunt nr̃a curaret intentio &e sermo
in alia festinaret. Quid deinde post numam¬
sub aliis regib : Quanto malo ñ solum suo
s etiam romanorum. inbellum albã ꝓuocati

Expanded text:
perans Iouem orauit ut starent, adque ille perans Iouem orauit ut starent, adque ille hac occasione nomen Statoris inuenit; nec finis esset tanti mali, nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et prouolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis uictricibus, sed supplici pietate sedarent. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre conpulsus est, germani consortis inpatiens: sed quando et istum diu toleraret, qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto, ut maior deus esset, regnum solus obtinuit. Quae sunt ista iura nuptiarum, quae inritamenta bellorum, quae foedera germanitatis adfinitatis, societatis diuinitatis? quae postremo sub tot dis tutoribus uita ciuitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent, nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo, sed etiam Romanorum in bellum Albani prouocati
Abbreviated transcription (Latin):
inthalamis. Illa uictori subdita: dolere tantũ
suorũ mortem potuit. non timere: illȩ sociate
bellantib. parentum suoꝵ mortes ꝓcedentib
uiris timebant redeuntib dolebant. nec timo¬
rem habentes lib̾um nec dolorem. Nam ꝓpt̃
aut pie cruciabant᷑ aut crudelit̾ letabantur
uictoriis maritorum. huc accedebat qđ ut st̃
alt̾na belloꝵ. aliquȩ parentum ferco amise¬
runt iuros. aliquȩ utrorumq ferro & paren:¬
tes &e uiros. Neq enini & aput romanos
parua fuerunt illa discrimina. Si quidem
ad obsidionem quoq ꝑuentuẽ ciuitatis.
clausisq portis se cuebant᷑. Quib dolo aꝑtis
admissisq hostib intra męnia. in ipso foro
scełata & nimis atrox int̾ generos socerosq
pugna commissa ẽ. Et rap̃tores illietiam
suꝑabant᷑. & crebro fugientes. int̃ domos
suas gͣuius fedabant p̾stinas quanuis ce
ipsas pudendas lugendasq uictorias. Id
tm̃ romulus de suors iam uirtute des¬

Expanded text:
in thalamis. Illa uictori subdita dolere tantum in thalamis. Illa uictori subdita dolere tantum suorum mortem potuit, non timere; illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus uiris timebant, redeuntibus dolebant, nec timorem habentes liberum nec dolorem. Nam proptaut pie cruciabantur. aut crudeliter laetabantur uictoriis maritorum. Huc accedebat, quod, ut sunt alterna bellorum, aliquae parentum ferro amiserunt uiros, aliquae utrorumque ferro et parentes et uiros. Neque enim et aput Romanos parua fuerunt illa discrimina, si quidem ad obsidionem quoque peruentum est ciuitatis clausisque portis se tuebantur; quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est, et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas grauius foedabant pristinas, quamuis et ipsas pudendas lugendasque uictorias. Hic tamen Romulus de suorum iam uirtute des
Abbreviated transcription (Latin):
socerũ & unum generũ eiꝰ pompeium. iam
mortua cęsaris filia. uxore pompeii: qͣnto &
qͣm iusto doloris instinctu lucanus excla-¬
mat. B̾ella ꝑ emathios plusqͣm ciuilia campo ᷤ.
iusq cdatum scełi canimus. Uicerunt gͦ roma-¬
ni ut strage scerorum manib cruentis ab eoꝵ
filiab amplexus miserabiles excorquerent.
nec ille auderent flere patres occisos ne offen-¬
derent uictores maritos. quȩ adhuc illis pug¬
nantib ꝓ quib facerent uota nesciebant. Iali¬
b nuptus popłm romanum non uenus sed
bellona donauit. aut fortassi allecto illa in¬
ferna furia iam eis fauente iunone plus in
illos habuit licentiȩ qͣm cum eis p̃cib contͣ
aneam fuerat excitata. Andro macha feliciꝰ Ixiiii
captiuata ẽ: qͣm illa coniugia romana nupser̃
licet seriules tm̃ ꝓ eiꝰ amplexꝰ nullum t̾oianoꝵ
pẏrrus occidit: romani autẽ soceros int̾ficie¬
bant in p̃lus. qͦrum iani filias amplexabant᷑

Expanded text:
socerum et unum generum eius Pompeium iam socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia, uxore Pompei, quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam ciuilia campos Iusque datum sceleri canimus. Vicerunt ergo Romani, ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent, nec illae auderent flere patres occisos, ne offenderent uictores maritos, quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent uota nesciebant. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus, sed Bellona donauit; aut fortassis Allecto illa inferna furia iam eis fauente Iunone plus in illos habuit licentiae, quam cum eius precibus contra Aenean fuerat excitata. Andromacha felicius captiuata est, quam illa conubia Romana nupserunt. Licet seruiles, tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit; Romani autem soceros interficiebant in proeliis, quorum iam filias amplexabantur
Abbreviated transcription (Latin):
maiorfacta ẽ sicut nauis nautas tanto plures
adhibendos putauit. credo desꝑans paucio¬
res illos sub quib in comparatione peioris uitȩ
melus uixerat. non sufficeie adopitulandum
granditati suȩ. Primo enim sub ipsis regib ex¬
cepto numa pompilio de quo iam supͣ locutꝰ
sum: quantũmalum discordiosi certaminis fu¬
it: qđ fr̃ẽm romuli coegit occidi. Quomͦ nec
rerum dños genteniq togatam. nec gͣenus ip¬
sa aeneidas suos potuit aduiuare. ut bono &
equo more coniuigia mererent̃. cladesq tanta
irruit huiꝰ inopiȩ. ut ea dolo raꝑent moxq cõ-¬
pellerent᷑ pugnare cum soceris: ut miserȩ fe¬
minȩ nondum ex inuiria maritis conciliatẽ
iam parentum sanguine dotarent᷑. At enim
incerunt in hac conflictatione romani uicinoᷤᷤ
suos. quantis & qͣm multis utrinq uulnerib
ac funerib tam ꝓpinquors & confinium istę
uictoriȩ constiterunt. ꝓpt̾ unum cesarem

Expanded text:
maior facta est, sicut nauis nautas, tanto plures maior facta est, sicut nauis nautas, tanto plures adhibendos putauit; credo, desperans pauciores illos, sub quibus in conparationem peioris uitae melius uixerat, non sufficere ad opitulandum granditati suae. Primo enim sub ipsis regibus, excepto Numa Pompilio, de quo iam supra locutus sum, quantum malum discordiosi certaminis fuit, quod fratrem Romuli coegit occidi! CAPUT XIIIrerum dominos gentemque togatam, nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuuare, ut bono et aequo more coniugia mererentur, cladesque tanta inruit huius inopiae, ut ea dolo raperent moxque conpellerentur pugnare cum soceris, ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur? At enim uicerunt in hac conflictione Romani uicinos suos. Quantis et quam multis utrimque uulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae uictoriae constiterunt! Propter unum Caesarem
Abbreviated transcription (Latin):
cynocephalum: qui longe postea uenit ex
egipto. Utrum etiam dã febris ex illa natasit:
uiderit esculapiꝰ ꝓnepos eiꝰ. S unde cumq
nata sit: ñ opinor audebunt eã dicere igno¬
bilem dii ꝑegrini. deam ciuem romanam.
Sub hoc tot dõrum p̃sidio quos numerare
quis potest. indigenas. & alienigenas. celi¬
tes. t̾restͣes. infernos. marinos. fontanos. flu¬
uales. & ut uarro dicit cercos atq incercos.
in omnib q generib deoꝵs sicut in anima¬
lib mares & feminas. subhoc gͦ tot dõrũ
p̾sidio constituta roma: non tam ma¬
gnif & hor tenclis cladib quales ex
muis paucas commemorabo agitari affligiq
clebuit. Nimis enim multos dõs grandi fumo
suo tanquam signo dato ad cuitionẽ cong̃gaue¬
rat: quib templa altaria sacrificia sacerdotes
institu endo atq p̃bendo. sũmum dm̃ uerũ ciu
uni hec rite gesta debent᷑ offendat. Et felicior
quidem cum pauciorib uixit: s quanto

Expanded text:
Cynocephalum, qui longe postea uenit ex Cynocephalum, qui longe postea uenit ex Aegypto. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit, uiderit Aesculapius pronepos eius; sed undecumque nata sit, non, opinor, audebunt eam dicere ignobilem di peregrini deam ciuem Romanam. Sub hoc tot deorum praesidio quos numerare quis potest, indigenas et alienigenas, caelites terrestres infernos, marinos fontanos fluuiales, et, ut Varro dicit, certos adque incertos, in omnibusque generibus deorum, sicut in animalibus, mares et feminas? — sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus, quales ex multis paucas commemorabo, agitari adfligique debuit. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregauerat, quibus templa altaria, sacrificia sacerdotes instituendo adque praebendo summum uerum Deum, cui uni haec rite gesta debentur, offenderet. Et felicior quidem cum paucioribus uixit, sed quanto
Abbreviated transcription (Latin):
neq lauiniense ab ipso ȩnea conditũ regnum
dui conseruare potuisse: alios ꝓuidendos exi¬
stimauit. quos illis pͥorib siue cum romulo iã
romam transierant. siue quandoq alba eũsa
fuerant transituri. uł tanqͣm fugitiuis custo¬
des adhib̾et. uł tanqͣm inualidis aduitores.
Nec his sacris tñi roma dignata ẽ eẽ. contemp¬
ta: quȩ tam multa illic pompiliꝰ constituerat.
Nam ipsius summum templũ ñdum habe¬
bat iouis. Rex quippe tarquimꝰ ibi capitoliũ
fabricatꝰ ẽ. Esculapius autẽ abepidauro ambi¬
uit ad romã: ut ꝑitissimus medicus in urbe
nobilissima artẽ głosius exerceret. Mat̃ etiã
dm̃ nescio unde apesinunte. Indignũ enim erat:
ut cum eiꝰ filiꝰ iam colli capitolino p̃sideret.
adhuc ipsa i loco ignobili latitaret. quȩ tm̃
siom̃ium dõrum mat̾ ẽ. non solum secuta ẽ.
romam quosdã filios suos. uerũ & alios p̃ces¬
sit etiam. secuturos. Miror sane si ipsa peꝑit

Expanded text:
neque Lauiniense ab ipso Aenea conditum regnum neque Lauiniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conseruare potuisse: alios prouidendos existimauit, quos illis prioribus, qui siue cum Romulo iam Romam transierant, siue quandoque Alba euersa fuerant transituri, uel tamquam fugitiuis custodes adhiberet uel tamquam inualidis adiutores. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta, quae tam multa illic Pompilius constituerat. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iouis; rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricauit; Aesculapius autem ab Epidauro ambiuit ad Romam, ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret; Mater etiam deum nescio unde a Pessinunte. Indignum enim erat, ut, cum eius filius iam colli Capitolino praesideret, adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. Quae tamen si omnium deorum mater est, non solum secuta est Romam quosdam filios suos, uerum et alios praecessit etiam secuturos. Miror sane, si ipsa peperit
Abbreviated transcription (Latin):
derunt simulachri apollinis fletum ideo
ꝓsꝑum eẽ. romanis: qm̃ cumana colonia gre¬
ea eẽt suisq t̾ris uncde accitꝰ eẽt iclẽ ipsi greciȩ
luctum & cladẽ appollinem significasse
plorantẽ. Deinde mox regem aristonicum
uictum & captũ eẽ. nunciatum ẽ. quẽ uinci
utiq apollo nolebat &e dolebat. & hoc sui
lapidis etiam lacrimis indicabat. uUnde ñ
usq quaq in congrue. quanuis fabulosis cam̃
ueritati similib mores demonum deseribunt
carminib poeta rum. Nam camillam diana do¬
luit apud uirgiliũ &e pallantẽ moriturum her.¬
eules fleuit. Hinc fortassis & numa pompilius.
pace abundans s quo donante nesciens nec re¬
quirens. cum cogitaretotiosus quib nã dũs tuen¬
dam romanam salutẽ regnumq committeret.
nec uerum illũ atq omipotentem summũ dm̃
curare opinaret᷑ ista t̾rena. atq recoleret troia¬
nos dõs quos ȩneas aduexerat. neq troianum

Expanded text:
derunt simulacri Apollinis fletum ideo derunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis, quoniam Cumana colonia Graeca esset, suisque terris, unde accitus esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Deinde mox regem Aristonicum uictum et captum esse nuntiatum est, quem uinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Unde non usquequaque incongrue quamuis fabulosis, tamen ueritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. Nam Camillam Diana doluit aput Vergilium et Pallantem moriturum Hercules fleuit. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans, sed quo donante nesciens nec requirens, cum cogitaret otiosus, quibusnam dis tuendam Romanam salutem regnumque committeret, nec uerum illum adque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena, adque recoleret Troianos deos, quos Aeneas aduexerat, neque Troianum
Abbreviated transcription (Latin):
si semꝑ hoc possent. nec aliud secretiore aut
suꝑiore potestate contra eoꝵ conatum sepe pco.
alit̾ ageret᷑: semꝑ inpotestate hab̾ent paces
bellicasq uictorias. quȩ semꝑ fere ꝑhuma¬
norũ animorum motꝰ accidunt. Quas tm̃
plerũq contͣ eorum fieri uoluntatẽ: ñ solu̾
fabulȩ multa m̃tientes. & uix ueri aliquid
uł indicantes uł significantes. s etiã ipsa ro¬
mana confitet᷑ historia. Neq enim aliunde¬
apollo ille cumanus. cum alũsus acheos. regẽ¬
q stratonicum bellaret̃: quatriduo fleuisse
nunciatus ẽ Ex quo ꝓdigio haruspices t̾riti.
cum id simulachrum in mare putauissent
eẽ. ꝓiciendum: cumani senes int̾cesserunt.
atq retulerunt tale ꝓdigium & antiochi & ꝑ
sei bello in eodem aparuisse figm̃to & quia ro-¬
manis felicit̾ ꝓuenisset: ex senatꝰ consulto
eidem apollini sua dona eẽ missa testati sunt.
Tunc uelut ꝑiciores acciti haruspices respon¬

Expanded text:
I si semper hoc possent nec aliud secretiore ac I si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur, semper in potestate haberent paces bellicasque uictorias, quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt; quas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur historia. Apollo ille Cumanus, cum aduersus Achiuos regemque Aristonicum bellaretur, quatriduo fleuisse nuntiatus est; quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putauissent esse proiciendum, Cumani senes intercesserunt adque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento, et quia Romanis feliciter prouenisset, ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. Tunc uelut peritiores acciti haruspices respon
Abbreviated transcription (Latin):
sociis atq amicis auxilia portabant magisq
dandis qͣm accipiendis bene ficiis amicitias
parabant. Decent̾ his aitib roma creuit.
S regnante numa. ut tam longa par eẽt u¬
trum irruebant imꝓbi belloq temptabant.
an nichil eorum fiebat ut posset paxilla fesi
stere : Si enim bellis etiã tum roma lacessebat᷑.
nec armis arma obuia ferebant᷑: quib modis
augebatur. ut nulla pugna suꝑati nullo mar¬
tio impetu t̾riti sedarent᷑ inimici his modis
semꝑ ageret᷑ & semꝑ roma clausis iani portis
pacata regnaret. Qđ sim potestate non fuit.
non gͦ roma pacem habuit: qͣm diu dii eors
s qͣm diu homines finitimi cucũqͣq uolue.¬
runt qui eam nullo bello ꝓuocauerunt: nͥ for¬
te dii tales & iam id homini uendere aude¬
bant qđ alius homo uoluit siue noluit. Int̾ẽ
quidem iam uitio ꝓpͥo malas m̃tes. quatenꝰ
sinant᷑ isti demones uł t̾iere uł excitare. Sed

Expanded text:
sociis atque amicis auxilia portabant, magisque sociis atque amicis auxilia portabant, magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant . Decenter his artibus Roma crevit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utrum irruebant improbi belloque tentabant; an nihil eorum fiebat, ut posset pax illa pestere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio impetu territi sedarentur inimici, his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes quatenus sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; sed
Abbreviated transcription (Latin):
retur imꝑium debuit fieri q̃ uirgilius de-¬
testatur dicens. deterior donec paulatim
ac decolor etas. & belli rabies & amorsucces¬
sit habendi: s plane ꝓ tantis bellis suscep.¬
tis & gestis uista defensio romanorũ ẽ. qđ
irruentib sibi importune ininicis resistere
cogebat. non auiditas ad ipisccende laudis
humane s necessitas tuendȩ salutis & lib̾ta¬
tis. Ita sit plane. Nam pꝰ qͣm res eorĩ sicut
seribit ipse salustius legib morib agris au¬
cta. satis ꝓsꝑa satis ꝓsꝑa satisq pollens ui¬
debatur: sicuti pleraq mortalium habent᷑
inuidia exopulentia orta ẽ. Igit᷑ reges popłiq
finitimi bello temptare. pauci ex amicis
auxilio eẽ. Nam cet̾i metii ꝑculsi aꝑicłis
aberant. At romani domi militiȩ q intenti
festinare. parare. aliꝰ alium hortari: hostib
obuiam ire. libertatẽ patriã parentesq art¬
ms tegere. Post ubi ꝑicła uirtute ꝓpulerant.

Expanded text:
retur imperium, debuit fieri quod Virgilius deretur imperium, debuit fieri quod Virgilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas, Et belli rabies, et amor successit habendi? . Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis justa defensio Romanorum est, quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat, non aviditas adipiscendae laudis humanae, sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam postquam res eorum, sicut scribit ipse Sallustius, legibus, moribus, agris aucta, satis prospera, satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare, pauci ex amicis auxilio esse: nam caeteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire; libertatem, patriam, parentesque armis tegere. Post ubi pericula virtute propulerant,
Abbreviated transcription (Latin):
commemorat᷑ annus pꝰpͥmum bellũ punicũ.
Quo belli portas romani claudere potuerunt :¬
An respondent qđ nisi assiduis sibiq continue
succedentib bellis romanum imꝑium tam
longe lateq ñ poss augeri. & tam grandigła
diffamari : idonea uͦ causa ut magnũ eẽt. im¬
ꝑuim: cur eẽ. deb̾et inquietũ. Nonne incor-¬
ꝑib hominum sadiuise. modicã staturam cũ
sanitate hab̾e qͣm ad molem aliquam gigan.¬
ceam ꝑpetius afflictionib ꝑuenire. nec cũ
ꝑ uenerit requiescere s quanto grandiorib
membris canto maiorib agitari malis. Quid
autẽ mali eẽc. ac non potiꝰ plurimũ boni
si ea temꝑa ꝑlurarent. quȩ ꝑstrinxit salu¬
stius ubiait. gͥ initio reges. nam interris no¬
m̃ imꝑii id pͥmum fuit. diũsi pars ingeniũ
alii corpus exercebant. & iã tum uita homi¬
num sine cupiditate agitabatur. sua cuiq
satis placebant: An ut tam multum auge¬

Expanded text:
commemoratur annus post primum bellum Punicum, commemoratur annus post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani claudere potueruntAn respondent quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri, et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa: ut magnum esset imperium, cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicum staturam cum sanitate habere, quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire, nec cum perveneris, requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto majoribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait, « Igitur initio reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diversi; pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant » ? An ut tam multum auge
Abbreviated transcription (Latin):
tales sibi uł illa ciuitati consociare potuerit.
uarro ꝓdit. Qđ si dño ꝑlaeuerit: suo dili¬
gentius disseret᷑ loco. Modo autẽ quia de be¬
neficiis eorum questioẽ. magnum beneficiũ
ẽ pax s dei ueri beneficium ẽ plerũq etiam
sicut sol. sic̃ pliuua. uiceq alia subsidia suꝑ
ingratos &e neqͣm. s si hoc tam maguũ bonum
du illi romȩ uł pompilio contulerunt: cur
cum insticuerent᷑ qͣm cum insticuta celebra¬
rent᷑: At qui tunc ñ dum erant s ut eẽnt.
addebant᷑ postea uͦ iam erant quȩ ut ꝓdeẽnt
custodiebant᷑. Quid gͦ ẽ. qđ illi quadraginta
tres uelut alii uolunt triginta & nouẽ
anni in tam longua pace transacti sunt.
regnante numa. & postea sacris institu.¬
tis diisq ipsis. qui eisdem sacris fuerant
inuitati iam p̃sidib atqtit torib¬
uix post tam multos annos ab urbe condita
usq ad augustum. ꝓmagno miracło unus

Expanded text:
tales sibi, vel illi civitati consociare potuerit, tales sibi, vel illi civitati consociare potuerit, Varro prodit: quod si Domino placuerit, suo diligentius disseretur loco. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est, magnum beneficium est pax: sed Dei veri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluvia vitaeque alia subsidia, super ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt, cur cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea vero jam erant, quae ut prodessent custodiebantur. Quid ergo est quod illi quadragtres uel, ut alii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribuix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus
Abbreviated transcription (Latin):
rant quando fimbra deleuit ilium: fortas¬
se apud ilium erant quando a gallis ipsa Ix¬
roma capta & incensa ẽ. s ut sunt auditu
acutissimi motuq celerrimi ad uocẽ anseris
cito redierunt. ut saltem capito linũ collem
qui remanserat tuerent᷑. Ceterũ ad alia de¬
fendenda serius sunt redire commoniti.
hi eciam numampompiliũ sucessorem ro-¬
muli adiuusse credunt᷑. ut toto regni sui
temꝑe pacem haberet. & iani tunc portas q̃
bellis patere assolent clauderet eo merito sci¬
licec qua romanis multa sacra constituit.
Illi uͦ homini ꝓ tanto otio gratulandũ fuit.
si mͦ id reb salubrib sciss impendere & ꝑ
nitiosissima curiositate neglecꝰta dm̃ uerum
uera pietate ꝑquirere. Ilunc autẽ non ei
dii contulerunt illud otiũ s eum minus
fortasse decepissent. si ociosum minime rep¬
ꝑissent. Quanto enim minus eũ occupatum
inuenerunt: tanto magis ipsi occupauer̃t.
Nam quid ipse molitꝰ sit. & quib artib dõs

Expanded text:
rant, quando Fimbria delevit Ilium - fortasse apud Ilium erant, quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est: sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad vocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur: caeterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti.Hi etiam Numam Pompilium, successorem Romuli, adjuvisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet, et Jani portas, quae bellis patere assolent, clauderet: eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset impendere, et perniciosissima curiositate neglecta, Deum verum vera pietate perquirere. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium; sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime reperissent. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt, tanto magis ipsi occupaverunt. Nam quid ille molitus sit, et quibus artibus deos
Abbreviated transcription (Latin):
s significandis ȩternis: &e ideo cum ea quod
corꝑalia uisibiliaq eẽnt. ꝑire contingeret.
nichil his reb minui ꝓpt̾ quas fuerant in¬
stituta. & posse ad eosdem usus denuo repa-¬
rari. Nunc uero cecitate mirabili eis sacris
quȩ ꝑire possent fieri potuisse existimant
ut salus t̾rena & temporał felicitas cuutatis
ꝑire non posset. ꝓinde cum illis etiam ma¬
nentib sacris. uł salutis contritio uł infelici¬
dsenuusse monsirat mutare sente nto quã
punicobello uami longumne comiano:

Expanded text:
sed significandis aeternis, et ideo, cum ea, quod sed significandis aeternis, et ideo, cum ea, quod corporalia uisibiliaque essent, perire contingeret, nihil his rebus minui, propter quas fuerant instituta, et posse ad eosdem usus denuo reparari. Nunc uero caecitate mirabili eis sacris, quae perire possent, fieri potuisse existimant, ut salus terrena et temporalis felicitas ciuitatis perire non posset. Proinde cum illis etiam manentibus sacris uel salutis contritio uel infelicitas inruisse monstratur, mutare sententiam, quam P
Abbreviated transcription (Latin):
miliarissimo non peꝑcit. ubi ei ueluti uitã
ꝑpetuam diligentissima substitutione ligno¬
rum non tam bonoratȩ qͣm dampnatȩ urgi¬
nes donare consueuerant. Tum uͭ illic ignis
non tantum uiuebat: s eciam seuiebat. Cuius
impetu ext̾ritȩ iurgines. sacra illa fatalia quȩ
iam tres in quib fuerant p̾serant ciuitates.
cum abillo incendio liberare non possent.
metellus pontifex suȩ quodam mͦ salutis obli¬
tus irruens ea semi ustulatus arripuit. Neq
enim uł ipsum ignis agnouit. Aut uͦ erat
ibi num̃ qđ non etiam si fuiss fugiss : ho¬
mo gͥ potiꝰ sacris ueste: qͣm illa homini ꝓde¬
sse potuerunt. Si autem a se ipsis ignem non
repellebant: ciuitatem cuiꝰ salute cueripu¬
tabant᷑ quid contra illas aquas flammasq
poterant adiuuare. sicut etiã res ipsa nichil
qͣm obicerentur a nob̾: si illa sacra dicerent
non tuendis his bonis temꝑalib instituta.

Expanded text:
miliarissimo non pepercit, ubi ei ueluti uitam miliarissimo non pepercit, ubi ei ueluti uitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non tam honoratae quam damnatae uirgines donare consuerant. Tunc uero illic ignis non tantum uiuebat, sed etiam saeuiebat. Cuius impetu exterritae uirgines sacra illa fatalia, quae iam tres, in quibus fuerant, presserant ciuitates, cum ab illo incendio liberare non possent, Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus inruens ea semiustus abripuit. Neque enim uel ipsum ignis agnouit, aut uero erat ibi numen, quod non etiam, si fuisset, fugisset. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. Si autem a se ipsis ignem non repellebant, ciuitatem, cuius salutem tueri putabantur, quid contra illas aquas flammasque poterant adiuuare? sicut etiam res ipsa nihil aquam obicerentur a nobis, si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta,