comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniũ &iam po& a laudator.
dit enĩ. Natosq paternabella mouen¬
tos ad poenã pulchra ꝓlibertate uocamilus¬
cauit. infelix utcũq ferent ea facta
minores. sed uersu sequenti consola¬
tus ẽ. infelicẽ. uincit amor patriae
laudũq inmensa cupido Hlaec st̃
duo illa libertas &cupiditas laudis
humanae quae ad facta conpulit mi¬
randa romanos. Siergo ꝓliberta¬
te moriturorum &cupiditate lau¬
dũ quae amortalib: exp&untur oc¬
cidifilii apatrepotuer̃ quidmag¬
nũ est si prouera libertate quaenos
ab iniquitatis & mortis & diabolido¬
minatu liberos facit. Neccupidita¬
te humanarũ laudum sed caritate
liberandorum hominũ non a tarqui¬
nio rege sed ad aemonibus &daemo¬
nũ principe non filii occiduntur sed
xp̃i pauperes interfilios compu¬
tantur. si alius &iam romanus
princeps cognomine torquatus fi¬
liũ non quia contrapatriã sed &iã¬
propatria tamen quia contralmpe¬

Expanded text:
testimonium etiam poeta laudator. testimonium etiam poeta laudator. Ait enim: Natosqne pater nona bella monentes Ad poenam pulchra pro libertate uocabit Infelix, utcumque ferent ea facta minores. Sed uersu sequenti consolatus est infelicem: Uincit amor patriae laudumque inmensa cupido. Haec sunt duo illa, libertas et cupiditas laudis humanae, quae ad facta conpulit miranda Romanos. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum, quae a mortalibus expetuntur, occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est, si pro uera libertate, quae nos. ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit, nec cupiditate humanarum laudum, sed caritate liberandorum hominum, non a Tarquinio rege, sed a daemonibus et daemonum principe, non filii occiduntur, sed Christi pauperes inter filios conputantur? Si alius etiam Romanus princeps, cognomine Torquatus, filium, non quia contra patriam, sed epro patria, tamen quia contra impe
Abbreviated transcription (Latin):
rum quaeciues ad a&nam colligit
patriã hab& aliquid cui ꝑumbram
quandã simile fuit a sylum illud
romuleũ quomultitudinẽ qua illa
ciuitas conder&ur quorũlib& delio¬
torũ congregauit impunitas . quid¬
ergo magnum ẽ proilla a &erna cae¬
lestiq patria cuncta sđi huius quã¬
lib& iucunda blandim̃ta contẽnere
si prohac tẽporali atq terrena fili¬
osbrutus potuit & occidere : qđ illa
facere neminẽ cogit. Sed certe diffi¬
cilius ẽ filios interimere quam qđ
ꝓista faciendum ẽ ea quaefiliis con¬
greganda uidebantur atq seruanda
ueł don are pauperibus uelsi existat
temptatio quae idꝓfide atq iustitia
fieri compellat ammittere Felices
enim nos uel filios nrõs non diuitiae
terrenae faciunt aut nobis uiuentib
amit tendae aut nobis mortuis a quib:
nescimus uel forte a quibus nolumis
possidendao sed ds̃ felices facit quiẽ
mentium uera opulentia. Bruto aũt
quia filios occidit infelicitatis ꝑhib&

Expanded text:
rum, quae ciues ad aeternam colligit rum, quae ciues ad aeternam colligit patriam, habet aliquid, cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum, quo multitudinem, qua illa ciuitas conderetur, quorumlibet delictorum congregauit inpunitas. ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere, si pro hac temporali adque terrena filios Brutus potuit et occidere, quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere, quam quod pro ista faciendum est, ea, quae filiis congreganda uidebantur adque seruanda, uel donare pauperibus uel, si existat tentatio, quae id pro fide adque iustitia fieri conpellat, amittere. Felices enim uel nos uel filios nostros non diuitiae terrenae faciunt aut nobis uiuentibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus uel forte a quibus nolumus possidendae; sed Deus felices facit, qui est mentium uera opulentia. Bruto autem, quia filios occidit, infelicitatis perhibet
Abbreviated transcription (Latin):
nisi homines : quod si peruersitas
saeculi ãmitter& ut honoratiores
essent quique meliores nec sic ꝓmag¬
no haberi debuit honor humanus.
qui a nullius ẽ. ponderis fumus. Sed
ut amur &iã in hisrebus beneficio
dñi dĩ nr̃i consideremus quanta con¬
tẽpserint. quae ꝑtulerint quascupi¬
ditates sub egerint prohumanaglo¬
ria qui eam tãquã mercedẽ taliũ
uirtutũ accipere meruerunt
It ualeant nobis &iam hoc ad opprimen¬
dam suꝑbiam. ut cumilla ciuitas inqua
nobis regnare promis sumẽ tantum
ab hac dist& quantũ distat caelum
a terra. atẽporali. la&itia uita a&¬
na. ab in anibus laudibus solida glo¬
ria a soci& atemortaliũ soci&as an¬
gelorũ alumine solis & lunaelum̃ eĩ
qui solem fecit & lunã. Nihilsibi mag¬
num fecisse uideantur tantae patriȩ
ciues si proilla adipiscenda fecerint
boni operis aliquid. uel mala aliqua
sustinuerint. Cum illi prohacter¬
rena lam adepta tanta ꝑ pessi sunt.

Expanded text:
nisi homines? Quod si peruersitas nisi homines? Quod si peruersitas saeculi admitteret, ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus, quia nullius est ponderis fumus. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri; consideremus quanta contemserint, quae pertulerint, quas cupiditates subegerint pro humana gloria, qui eam tamquam mercedem talium uirtutum accipere meruerunt, et ualeat nobis etiam hoc ad obprimendam superbiam, ut, cum illa ciuitas, in qua nobis regnare promissum est, tantum ab hac distet, quantum distat caelum a terra, a temporali laetitia uita aeterna, ab inanibus laudibus solida gloria, a societate mortalium societas angelorum, a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam, nihil sibi magnum fecisse uideantur tantae patriae ciues, si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid uel mala. aliqua sustinuerint, cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint, tant
Abbreviated transcription (Latin):
ubinemopugnauerat. nonne roma¬
nis & c&eris gentibus una e& ea
demq conditio : praesertim simox
fier& qđ postea gratissime atq
humanis sime factumẽ. ut om̃s ad
romanũ imperium pertinentes
soci& atem acciperent ciuitatis & ro¬
maniciues essent: acsic ess& omnium
quoderat ante paucorum. Tantum
quod plebsilla quae suos a gros non
haber& depublico uiuer& qui
pastus eĩ perbonos adminis tratores
rei publicae gratis a concordib praes¬
tar&ur quã uictis extorquer&ur
Namquid intersit ad in columitatẽ bo¬
nosq mores ipsȩcerte hominũ digni¬
tates qđ alii uicerunt aliiuicti sunt
omnino non uideo pra&er illũ gloriȩ
humanae in anissimũ fastum in quo per¬
ceper̃ mercedẽ suam qui eĩ ingenti
cupidine arserunt. & ardentia bella
gesserunt. Nũ quid enĩ illorum tri¬
buta non soluunt : Numquideis disce
multi senatores sunt in aliis terris
qui romã nefacie quidemnorunt:
Tolle iactantiã & om̃s homines quid st̃

Expanded text:
ubi nemo pugnauerat: nonne Romaubi nemo pugnauerat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret, quod postea gratissime adque humanissime factum est, ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent ciuitatis et Romani ciues essent, ac sic esset omnium, quod erat ante paucorum; tantum quod plebs illa, quae suos agros non haberet, de publico uiueret; qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam uictis extorqueretur. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores, ipsas certe hominum dignitates, quod alii uicerunt, alii uicti sunt, omnino non uideo, praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum, in quo perceperunt mercedem suam, qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. Numquid enim illorum agri tributa non soluunt? Numquid eis licetmulti senatores sunt in aliis terris, qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam, et omnes homines quid sunt
Abbreviated transcription (Latin):
angustis. ubithes aurus cõmunis ẽ
ueritatis. Pro inde non solũ ut talis¬
mercos talibus hominibus red der&
romanũ imperiũ adhumanã gloriã
dilatatum ẽ uerum &iã ut ciues a &¬
nae illius ciuitatis quam diuhio pere¬
grinantur diligenter & sobrie illa in¬
tueantur exempla & uideant quan¬
ta dilectio debeatur suꝑ nae patriae
propt̃ uitã a&ernam. sitantũ asuis
ciuibus terrena dilectaẽ propter
paucis diebus ducitur & finitur . quid
inter est sub cuius imperio uiuat ho¬
momoriturus siilli qui imperant
ad impia & iniqua non cogant: aut
uero aliquid nocuerunt romani
gentibus quib subiugatis imposue¬
runt leges suas nisi qui a id factũ
ẽ ingenti stragebellorũ quod si
concorditer fier & id ipsum fier&
meliore successu. sed nulla e& gloria
triumphantiũ. Neq enim & romani
non uiuebant sub legib suis quas
c&eris imponebant. hoc si fier&
sine marte & bellona ut nec uicto¬
ria locũ haber& nemine uincente

Expanded text:
angustis, ubi thensaurus communis est angustis, ubi thensaurus communis est ueritatis. Proinde non solum ut talimerces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est; uerum etiam ut ciues aeternae illius ciuitatis, quamdiu hic peregrinantur, diligenter et sobrie illa intueantur exempla et uideant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter uitam aeternam, si tantum a suis ciuibus terrena dilecta est propter paucis diebus ducitur et finitur, quid interest sub cuius imperio uiuat homo moriturus, si illi qui imperant ad inpia et iniqua non cogant? Aut uero aliquid nocuerunt Romani gentibus, quibus subiugatis inposuerunt leges suas, nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret, id ipsum fieret meliore successu; sed nulla esset gloria triumphantium. Neque enim et Romani non uiuebant sub legibus suis, quas ceteris inponebant. Hoc si fieret sine Marte et Bellona, ut nec Victoria locum haberet, nemine uincente
Abbreviated transcription (Latin):
suam. Sic & isti priuatas ressuas
prore cõmuni hoc ẽ republica & ꝓ
eius aerario contẽpserunt a uaritiȩ
restiterunt consuluer̃ patriae
consilio libero neq delicto secundũ
suas leges neq libi dini obnoxii
His omnibus artibus tãquã uera uia
nisi sunt adhonores imperiũ gloriã
honorati sunt in omnibus feregen¬
tibus imperii sui leges in posuert̃
multis gentib hodieq litteris &
historia gloriosi sunt pene in omni¬
bus gentibus nonẽ quod de summi
& ueridĩ iustitia consequantur
Perce perunt mercedẽ suã mer¬
ces autẽ scorum longe aliaẽ &iam
hic opprobria sustinentiũ pro
ueritatedĩ quae mundihuius
dilectoribus odiosa est. Illaciuitas
sempiternaẽ ubi nullu soritur
nus accepimus quã diuperegri¬
nantes eĩ pulchritudini suspiramus
Ibi nonoritur sol suꝑbonos & malos
sed sol iustitiae solos protegitbonos
Ibi nonerit magna industriadita¬
republicũ derariũ priuatis rebus

Expanded text:
suam. Sic et isti priuatas res suas suam. Sic et isti priuatas res suas pro re communi, hoc est re publica, et pro eius aerario contemserunt, auaritiae restiterunt, consuluerunt patriae consilio libero, neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii; his omnibus artibus tamquam uera uia nisi sunt ad honores imperium gloriam; honorati sunt in omnibus fere gentibus, imperii sui leges inposuerunt multis gentibus. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et ueri Dei iustititia conquerantur; perceperunt mercedem suaces autem sanctorum longe alia est etiam hic obprobria sustinentium pro ueritate Dei, quae mundi huius dilectoribus odiosa est. Illa ciuitas sempiterna est; ibi nullus oritur,nus accepimus, quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus; ibi non oritur sol super bonos et malos, sed sol iustitiae solos protegit bonos; ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium priuatis rebus
Abbreviated transcription (Latin):
sed in latas ferendo & uirtute uera
qm̃ uera pi&ate & innumerabili
multitudine superarunt: sed cũ illi
essent inciuitate terrena quibus
propositus erat omniũ proilla offi¬
tiorũ finis in columitas ẽi regnum
non incaelo sed interra ñ inuita
a&erna sed indecessione morien¬
tiũ & successione moriturorum
quid aliud amarent quã gloriam
quã uolebant &iam postmortẽ
uitam a&ernã cũ scĩs angelissuis
insua ciuitate caelosti adcuiusso¬
ci&atẽ pi& asuera ꝑducit quae ñ
exhib& seruitutẽ religionis quã
latri angreci uocant nisi uni uero
dõ sineq hanc eis terrenã gloriã
excellentissimi imperii conceder&.
non red der&ur mercesbonis asti¬
bus eorũ id est uirtutibus quibus
ad tantam gloriã peruenire nite¬
bantur. Det alibus enĩ qui propt̃ hoc
boni aliquid facere uidentur ut glo¬
rificentur ab hominibus &iã dñs ait
Amen dicouobis porceper̃ mercedẽ

Expanded text:
sed inlatas ferendo et uirtute uera, sed inlatas ferendo et uirtute uera, quoniam uera pietate, et innumerabili multitudine superarunt. Sed cum illi essent in ciuitate terrena, quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo, sed in terra; non in uita aeterna, sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam, qua uolebant etiam post mortem uitam aeternam cum sanctis angelis suis in sua ciuitate caelesti, ad cuius societatem pietas uera perducit, quae non exhibet seruitutem religionis, quam λατρείαν Graeci uocant, nisi uni uero Deo, si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum, id est uirtutibus, quibus ad tantam gloriam peruenire nitebantur. De talibus enim, qui propter hoc boni aliquid facere uidentur, ut glorificentur ab hominibus, etiam Dominus ait: Amen dico uobis, perceperunt mercedem
Abbreviated transcription (Latin):
quoq: ipsam ad diglori amreferen¬
tes cuius gratia taleserant. isto
quoq: fomite eos quibus consulebant
ad amorẽ illius aquo & ipsi tales fie¬
rent accendebant: Namq ne propt̃
humanã gloriam boniessent doc ue¬
rat eos magister illorumdicens. Ca¬
u&e facere lustitiam uram corã homi¬
nibus ut uid eamini ab eis alio quinmer¬
cedem non habebitis apud patrẽ urm
qui incaelis ẽ sed rursum ne hoc
peruerse intellegentes hominib:
placere m&uerent minusq pro¬
dessent latendo qđ bonisunt de¬
monstrans quofine in notescere
deberent. luceant inquitopera
urã corã hominib: ut uide antbona
facta ur̃a. & glorificent patrem
uestrum qui incaelis est: Nonergo ut
uide amini ab eis idest hac intentione
ut eos aduos conuerti uelitis. quia non
puos aliquid estis. sed ut glorificent
patrem urm qui incaelis est: adquẽ
conuersi fiant quodestis. hos secutis
martrres quiscae uolas &curtios
& detios non sibi inferendo poenas

Expanded text:
quoque ipsam ad Dei gloriam referenquoque ipsam ad Dei gloriam referentes, cuius gratia tales erant, isto quoque fomite eos, quibus consulebant, ad amorem illius, a quo et ipsi tales fierent, accendebant. Namque ne propter humanam gloriam boni essent, docuerat eos magister illorum dicens: Cauete facere iustitiam uestram coram hominibus, ut uideamini ab eis; alioquin mercedem non habebitis aput patrem uestrum, qui in caelis est. Sed rursus ne hoc peruerse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo, quod boni sunt, demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant, inquit, opera uestra coram hominibus, ut uideant bona facta uestra et glorificent patrem uestrum, qui in caelis est. Non ergo ut uideamut eos ad vos converti velitis, quia non per vos aliquid estis: sed ut glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est, ad quem conversi fiant quod estis. Hos secuti martyres, qui Scaeuolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas,
Abbreviated transcription (Latin):
Item de quibusdã qui in eum credide¬
rant & uerebantur palam confi¬
teri ait euangelista. Dilexert̃¬
inquit gloriã hominũ magis quãdĩ
quod sc̃i apłi non fecerunt quicum in
his locis praedicarent xp̃i nomen
ubi non solũ in probabatur sicut ille
ait. lacentq ea semꝑ quae apud
quosq improbantur uerum &iam
sũmae detestationis habebatur.
tenentes qđ audierant ab onomagis¬
tro eodẽq medicomentiũ siquis me
ne gauerit coram hominibus negabo
eum corã patremeo qui incaelis est
uel coram an gelisdi Inter male¬
dicta & ob probria intergrauissi¬
mas ꝑsecutiones crudelesq poenas
non sunt d&erriti a praedicatione
salutis humanae tanto fremitu of¬
fensionis humanae. & qđ eos diuina
facientes atq dicentes diuineq ui¬
uentes debellatis quodammodo
cordibus duris atq introducta
pace iustitiae ingens in ec clesia xpigloria
consecutaẽ. Non in eatam quã insuȩ
uirtutis fine quieuerunt sed eam

Expanded text:
Item de quibusdam, qui in eum credideItem de quibusdam, qui in eum crediderant et uerebantur palam confiteri, ait euangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei. Quod sancti apostoli non fecerunt; qui cum in his locis praedicarent Christi nomen, ubi non solum inprobabatur sicut ille ait: iacentque ea semper, quae aput quosque inprobantur, uerum etiam summae detestationis habebatur, tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negauerit coram hominibus, negabo eum coram patre meo, qui in caelis est, uel coram angelis Dei, inter maledicta et obprobria, inter grauissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. Et quod eos diuina facientes adque dicentes diuineque uiuentes debellatis quodam modo cordibus duris adque introducta pace iustitiae ingens in ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae uirtutis fine quieuerunt, sed eam
Abbreviated transcription (Latin):
luce claris confit&ur: Cũ enim de
studus talibus loquer&ur quaeutiq
sectanda sunt fine ueriboni nonuento¬
sitate laudis humanae hanc uniuer
salem generalemq sententiã honos
alit artes om̃s que accenduntur
ad studia Noriosa. Iacentq ea semꝑ
quae apud quosq in probantur. huic¬
igitur cupiditati melius resistitur sine
dubitatione quã ceditur. Tanto enim
quisq: ẽ dõ similior quanto ẽ ab hao
inmunditiamundior quae in hac
uita &si non funditus eradicatur ex
corde quia &iam bene proficientes
animos tẽptare noncessat. saltem
cupiditas gloriae super&ur dilectio¬
ne iustitiae. Vtsi alicubi iacent
quae apud quosq improbantur si
bona sirecta sunt &iã ipse amor hu¬
manae laudis erubescat &cedat a¬
mori ueritatis. Tam enĩ ẽ. hocuitiũ
in imicũ piaefidei simaior incorde sit
cupiditas gloriae quã dĩtimor ut
deregloriã ab inuicẽ expectantes
& gloriã quae a solo dõ est ñ quȩ rentes

Expanded text:
luce clarius confitetur. Cum enim de luce clarius confitetur. Cum enim de studiis talibus loqueretur, quae utique sectanda sunt fine ueri boni, non uentositate laudis humanae, hanc intusalem generalemque sententiam: « Honos alit artes, et gloria accenduntur ad studia, jacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. Tanto enim quisque est Deo similior, quanto et ab hac inmunditia mundior. Quae in hac uita etsi non funditus eradicatur ex corde, quia etiam bene proficientes animos tentare non cessat, saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae: ut, si alicubi iacent quae aput quosque inprobantur, si bona, si recta sunt, etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori ueritatis. Tam enim est hoc uitium inimicum piae fidei, si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor uedere gloriam ab inuicem expectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes?
Abbreviated transcription (Latin):
re tumescunt certapiacula quaetem
pore lecto poterunt recreare libello
łdemq in carmine lprico ad reprim̃dã
domin andi libidinẽ itacecinit. latius
regnes auidum domando spm̃ quã si libiã
remotis gradibus iungas &uterque
poenus seruiat uni. Verumtamen
quilibi dines turpiores fidepi&atis
bilis pulchritudinis non refrenant
melius saltẽ cupiditate hum anaelau¬
dis & gloriae non quidẽ lamsc̃i sed
minus turpes sunt. &iã tullius hinc
dissimulare ñ potuit in eisdem libris
quos dere publica scripsit. ubiloquit᷑
de instituendo principe ciuitatis
quem dicit alendũ essegloria & con¬
sequenter cõmemorat maiores suos
multamira atq p̃clara gloriae cupi¬
ditate fecisse huic igitur uitio ñ solũ
non resistebant. uerum &iã id exci¬
tandũ & accendendũ ẽẽ censebant.
put antes hoc utile eẽ. rei publicae
Quam quã nec in ipsis philosophiae libris
tullius ab hac pestes dissimul& ubieam

Expanded text:
re tumes: sunt certa piacula, quae te Ter re tumes: sunt certa piacula, quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes auidum domando Spiritum, quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Seruiat uni. Uerum tamen qui libidines turpiores fide pietatibilis pulchritudinis non refrenant, melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti, sed minus turpes sunt. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos de re publica scripsit, ubi loquitur de instituendo principe ciuitatis, quem dicit alendum esse gloria, et consequenter commemorat maiores suos multa mira adque praeclara gloriae cupiditate fecisse. Huic igitur uitio non solum non resistebant, uerum etiam id excitandum et accendendum esse censebant, putantes hoc utile esse rei publicae. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet, ubi eam
Abbreviated transcription (Latin):
tratuum uitia sustentabat. pau¬
corum igitur uirtus ad gloriam
honor ẽ imperium uerauia id est
ipsauir tute nitentium &iã acatone
laudataẽ. Hinc erat domi indus¬
tria quã memorauit cato ut aera¬
rium e& opulentum tenues res
priuatae. Vnde corruptis morib:
uitiũ econtrario posuit publice
egestatem . priuatim opulentiam
quam obrem cũ diu fuissentregna
orientis iniustria. uoluit ds & oc¬
cidentale fieri quod tẽpore ess&
posterius sedimperii latitudine &
magnitudine in lustrius. Idq tali¬
bus potissimũ concessit hominibus
addomanda grauia mala multa¬
rũ gentiũ quicaus ahonoris laudis
& gloriae consuluerunt patriam
inqua ipsam gloriã requirebant
salutẽq eius saluti suae praeponere
non dubitauerunt. proisto uno
uitio id est amore laudis. pecuniae
cupiditatẽ & multa alia conprim̃tes
Nã sanius uid& qui & amorẽ laudis
uitiũ eẽ cognoscit qđ nec po & am
fugit oratium. quiait. laudis amo¬

Expanded text:
tratuum uitia sustentabat.\' Pautratuum uitia sustentabat.\' Paucorum igitur uirtus ad gloriam honorem imperium uera uia, id est ipsa uirtute. nitentium etiam a Catone laudata est. Hinc erat domi industria, quam commemorauit Cato, ut aerarium esset opulentum, tenues res priuatae. Unde corruptis moribus uitium e contrario posuit, publice egestatem, priuatim opulentiamQuam ob rem quam diu fuissent regna Orientis inlustria, uoluit Deus et Occidentale fieri, quod tempore esset posterius, sed imperii latitudine et magnitudine inlustrius, idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda grauia mala multarum gentium, qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae, in qua ipsam gloriam requirebant, salutemque eius saluti suae praeponere non dubitauerunt, pro isto uno uitio, id est amore laudis, pecuniae cupiditatem et multa alia uitia conprimentes. Nam sanius uidet, qui et amorem laudis uitium esse cognoscit, quod nec poetam fugit Horatium, qui ait: Laudis amo
Abbreviated transcription (Latin):
Sre atq ab aliis perturbationibus
ali amaiore cura cohibere animas
Sinqui etos & ad concordiã reuocare
Sciuilem. Sed ꝑ quosdam paucos qui
Eprosuomodo bonierant magna
adminis trabantur. atq illisto¬
leratis actem peratis malis paucorũ
Sbonorum ꝓuidentia res illacres¬
Scebat. sicut idem historicus dicit.
Multa sibi legenti & audienti quae
populus romanus domimiliti aeque¬
idara mari atq terra praeclara facino¬
ra fecerit libuisse se attendere quȩ
resmaxime tantanegotia susti¬
nuiss&. qm̃ sciebat sae penumero
parua manu cũ magnis legionibus
hostium contendisse : Romanos cog¬
nouerat paruis copis bella gesta
cum opulentis regibus sibiq multa
agitanti constare dixit. Pauco¬
rum ciuium egregiã uirtutem
cuncta patrauis se eoq factũ ut diui¬
tias paupertas. multitudinẽ pauci¬
tas superar&. Sed postquã luxu
atq desidia inquit ciuitas corrup¬
taẽ rursus respublica magnitu¬
dine sui imperatorum atq magis¬

Expanded text:
ere adque ab illis perturbationibus ere adque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et\' ad concordiam reuocare ciuilem. Sed per quosdam paucos, qui pro suo modo boni erant, magna administrabantur adque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum prouidentia res illa crescebat; sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti, quae populus Romanus domi militiaeque, mari adque terra praeclara facinora fecerit, libuisse adtendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset; quoniam sciebat saepenumero parua manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos, cognouerat paruis copiis bella gesta cum opulentis regibus; sibique multa agitanti constare dixit, paucorum ciuium egregiam uirtutem cuncta patrauisse, eoque factum ut diuitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. \'Sed postquam luxu adque desidia, inquit, ciuitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sui imperatorum adque magis
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutis praemia ambitio possid&
Neq mirũ ubr uiosseparatim sibiquis¬
Sq. consilium capitis. ubi domi uo¬
Sluptatibus hic pecuniae aut gratiȩ.
seruituraefit ut imp&us fiat In
Suacuam rẽpublicã. qui audit
haec catonis uerba. siue sallustii
putat quales laudantur romani
u&eres om̃s eostales tunc fuis se
uel plures non ita est: alio quin
uera non essent quae ipseltem
scribit ea quae cõmemoraui in
scđo libro huius operis ubidicit
In iuri as ualidiorũ & obeas disces¬
sionem plebis a patribus aliasq
Sdiscessiones domifuisse : Iam inde
a principioneq ãplius dequo &
modesto iure actum quam expulsis
regibus quã dium&us atarquinio
fuit donec bellum graue qđ propter
Sipsum cũ &ruria susceptum fuerat
finir&ur poste a uero seruili im¬
perio patres exercuisse & c&eris
Quarum discordiarum dum illi domi¬
n ari uellent illi seruire nollent.
finem fuis se bello punico scđo quia
rursus grauis m&us coepit urge¬

Expanded text:
uirtutis praemia ambitio possidet. uirtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem publicam.\' Qui audit haec Catonis uerba siue Sallustii, putat, quales laudantur Romani ueteres, omnes eos tales tunc fuisse uel plures. Non ita est; alioquin uera non essent, quae ipse item scribit, ea quae commemoraui in secundo libro huius operis, ubi dicit, iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio, neque amplius aequo et modesto iure actum quam expulsis regibus quamdiu metus a Tarquinio fuit, donec bellum graue, quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat, finiretur; postea uero seruili imperio patres exercuisse plebem, rquarum discordiarum, dum illi dominari uellent, illi seruire nollent, finem fuisse bello Punico secundo, quia rursus grauis metus coepit urgu
Abbreviated transcription (Latin):
tabał & quobonis artibus ꝑuenire
nitebantur boni nondeb & sequi uir¬
tus sed ipsa uirtutem. neq enim est
uera uirtus nisi quae ad eum finem
tendit ubi ẽ bonum hominis quome¬
lius non ẽ. Vnde & honores quos
sedcum illa memoria duoram ani
essent uirtutem agni caesar &cato
longeuirtus acatonis ueritati
uid&ur propinquior fuissequã
caesaris. pro inde qualis e& illo
tempore ciuitas & antea qualis
fuiss& uide amus in ipsa sententia
catonis. Nolite inquit existimare
iaiores nrõs armis rẽpublicam
ex parua magnã fecisse siita ẽ&
multo pulcherrimã eã nos haberem
quippesotiorum atq ciuium prae¬
terea armorum & quorũ maior
copia nobis quã illis est. Sed alia
fuere quaeillos magnos fecerunt
quaen obis nulla sunt domi indus
tria foris iustum imperiũ animus
in consulendo liberneq delicto
Ineq libidini obnoxius. prohis
nos habemus luxoriã atq aua
quimur inertiam in terbonos &
malos discrim̃ nullum. omnia

Expanded text:
tabant et quo bonis artibus peruenire tabant et quo bonis artibus peruenire nitebantur boni, non debet sequi uirtus, sed ipsa uirtutem. Neque enim est uera uirtus, nisi quae ad eum finem tendit, ubi est bonum hominis, quo melius non est. Unde et honores, quos Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni, Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior fuisse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore ciuitas et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia Catonis: \'Nolitros armis rempublicam ex parva magnam fecisse. Si ita esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus nunc. Quippe sociorum atque civium, praeterea armorum et equorum major copia nobis quam illis est. Sed alia fuere quae illos viros magnos fecerunt, quae nobis nulla sunt. Domi indtria, foris iustum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto neque libidini obnoxius. Pro his nos habemus luxuriam adque auaquimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum; omnia
Abbreviated transcription (Latin):
habuis seromanos &iam deorum apud
illos aedes indicant quas coniunctissi¬
mas constituer̃ uirtutis & honoris
prodiis habentes quaedantur adõ
Vnde intellegi potest quẽ finẽ uolebant
eẽ uirtutis & quo eam referebant qui
bonierant. adhonorẽ scilic& namm ali
nechabebant eam quãuis honorẽ habe¬
recuperent. quẽ malis artibus cona¬
bantur adipisci id est dolis atq fallacus
:Melius laudatus ẽ cato Deillo quippe
ait: quominus p&ebat gloriã. eo illũ
magis assequebatur . quando quidẽ
gloriaẽ cuius illicupiditate flagra¬
bant iudiciũ hominũ benede hominib:
opinantium. Etideo melior ẽ uirtus
qua ehumano testimonio contenta ñ ẽ :
nisi conscientiae suae. undedicit apłs
Namglori anra haec ẽ testimonium
conscientiaenrae. & alioloco apłs
Opus aũt suum prob& unusquisq &
tunc insem& ipso tantũ gloriã habebit
& non in altero. Gloria mergo &ho¬
norẽ & imperium quae sibi exop¬

Expanded text:
habuisse Romanos, etiam deorum apud habuisse Romanos, etiam deorum apud illos aedes indicant, quas conjunctissimas constituerunt, Virtutis et Honoris, pro diis habentes quae dantur a Deo. Unde intelligi potest quem finem volebant esse virtutis, et quo eam referebant, qui boni erant, ad honorem scilicet: nam mali nec habebant eam, quamvis honorem habere cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est dolis atque fallaciis. 4. Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait, Quo minus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur . Quandoquidem gloria est, cujus illi cupiditate flagrabant, judicium hominum bene de hominibus opinantium. Et ideo melior est virtus, quae humano testimonio contenta non est, nisi conscientiae suae. Unde dicit Apostolus, Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae . Et alio loco, Opus autem suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso tantum gloriam habebit et non in altero. Gloriam ergo et honorem et imperium, quae sibi exop
Abbreviated transcription (Latin):
artes tanto peritius exertebant : quan¬
tominus seuo luptatibus dabant & ener¬
uationi animi &corpori in concupis¬
cendis & augendis diuitiis & per illas
moribus corrũpendis rapiendo mise¬
ris ciuibus largiendo scenicis turpibus
Vnde quitales lam morũ labe supera¬
bant atq habundabant quando scribe¬
bat ista salustius canebatq uirgilius
non illis artib adhonores & gloriam
sed do lis atq fallacuis ambiebant
÷Vndeidem dicit. sed primo magna
ambitio quã auaritia animos hominũ
ex ercebat quod tam̃ uitium propius
uirtutẽ erat. Namgloriã honorem
imperiũ bonus & ignauus aeque sibiex¬
optant sed ille inquit uerauianititur.
huic qui abonae artes de suntdolisatq
fallacus contendit. Hae sunt illa ebo¬
nae artes peruirtutẽ salic& non ꝑ
fallacẽ ambitionẽ adhonorẽ & gloriã
&imperium ꝑuenire . quaet am̃bonus
tam quã ad possessionis finẽ id est ad
gloriã honorem imperiũ. hoc insitũ

Expanded text:
artes illi tanto peritius exercebant, quanartes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis et augendis diuitiis et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus. Unde Qui tales iam morum labe superabant adque abundabant, quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius, non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis adque fallaciis ambiebant. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam auaritia animos hominum exercebat, quod tamen uitium propius uirtutem erat. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignauus aeque sibi exoptant; sed ille, inquit, uera uia nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis adque fallaciis contendit.\' Hae sunt illae bonae artes, per uirtutem scilicet, non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium peruenire; quae tamen bonustanquam ad possessionis finem, id est ad gloriam, honorem, imperium. Hoc insitum
Abbreviated transcription (Latin):
caelumq fatigat consilia in melius refer&
mecũq fouebit. Romanosrerũ domi¬
nos gentẽq togatam sic placitũ ueni&
iustris labentibus a&as. Cumdomus
assa raciplthiam clarasq micenas
seruitio prem& ac ui ctis dominabit᷑
argis quae quidem uirgilius louem
inducens tamquã futura praedicentẽ
ipseiam fata recolebat. Cernebatq
praesentia. Verum propterea cum¬
memorare illa uolui ut ostenderemdo¬
minationẽ post libertatẽ sic habuisse
romanos ut in eorũ magnis laudibus
proprias romanorũ artes regnandi
atq imperandi & subigendi ac debel¬
landi populos ante poner& ait. Excu¬
dent alii spirantia mollius aera. cre¬
do equidẽ & uiuosducent demarmo¬
reuultus. Orabunt causas alii caeliq
÷meatus describent radio & surgentia
÷sideradicent. Turegere imperiopo¬
pulos romane memento haetibiert̃
artes paciq imponere mores . Parcere
subiectis & debellare superbos. has¬

Expanded text:
caelumque fatigat, Consilia in melius referet caelumque fatigat, Consilia in melius referet mecumque fouebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Seruitio premet ac uictis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum magnis laudibus proprias Romanorum artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait: Excudent alii spirantia mollius aera, Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus, Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inponere mores, Parcere subiectis et debellare superbos. Has
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ imperiũ exercitum bellum
nouũ exoptabat. Vbi uirtus enites¬
cere poss& : Ita fiebat in uotis uirorum
uirtutem agnorum ut excitar & inbellũ
miseras gentes & flagello agitar&
bellona sanguineo ut e& ubi uirtus eo¬
rum enitescer&. Hoc illa profecto
laudis auiditas & gloriae cupido fa¬
ciebat amore itaq primitus liber
tatis post &iam dominationis & cupi¬
ditate laudis & gloriae. multa mag¬
na fecerunt . Reddit eis utriusq tes
timoniũ &iam po&a insignis illorum
In de quippe ait Nec nontarquinium
eiectũ porsenna iubebat. accipere. in¬
gentiq urbẽ obsidione p̃mebat aeneadae
inferrũ ꝓlibertate ruebant. Tunc
itaq magnũ illis fuit aut fortiter emori
aut liberos uiuere Sed cume& ad¬
epta libertas tanta cupido gloriae in¬
cesserat ut parum e& sola libertas
nisi &dominatio quaerer&ur dum
promagno haber &ur qđ uelut loquen¬
te ioue idem po&adicit quin aspera
iuno quaemare nunc terrasq metu

Expanded text:
magnum imperium, exercitum, bellum magnum imperium, exercitum, bellum novum exoptabat, ubi virtus enitescere posset . Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes, et flagello agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi virtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libetatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente Ioue idem poeta dicit: Quin aspera Iuno, Quae mare nunc terrasque metu
Abbreviated transcription (Latin):
appellati sunt a consulendo non reges
aut domini aregnando atq dominando
Cum & reges utiq aregendo dictime li¬
us uideantur ut regnum aregibus
Reges aut̃ ut dictum ẽ a regendo: Sed
fastus regius non disciplina putata ẽ
regentis uel beniuolentia consulen¬
tis sed superbia dominantis. Expul¬
so itaq rege tarquinio & consulibus
institutis. secutũ ẽ quod idem auctor
in romanorũ laudib posuit qđ ciuitas
incredibile memoratuest. adeptaliber¬
tate quantũ breui creuit tanta cu¬
pido gloriae incesserat. Istaergo
laudis auiditas &cupido gloriae.
multa illa miranda fecit: Laudabilia
scilic& atq gloriosa scđm hominum
existimationẽ : Laudatidem salus¬
tius tẽporib suis magnos & praeclaros
uiros marcũ catonem & gaium
caesarem dicens: quod diuilla respub¬
lica non habuit quẽ quã uirtutẽmag¬
nã sed sua memoria fuisse illos duos
ingenti uirtute diuersis moribus:
n laudibus aut̃ caesaris posuit qđ sibi

Expanded text:
appellati sunt a consulendo, non reges appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando adque dominando\'; cum et reges utique a regendo dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina putata est regentis uel beneuolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio et coninstitutis, secutum est quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod civitas, incredibile memoratu est, adepta libertate quantum brevi creverit, tanta cupido gloriae incesserat . Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit, laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. 2. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros, Marcum Catonem et Caium Caesarem, dicens quod diu illa respublica non habuit quemquam virtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute, diversis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi
Abbreviated transcription (Latin):
fatiquaestione tollenda nequisquã
cui iampersua sum ess& non illorũ
deorum cultu romanũ imperium
propagatum atq seruatũ nescio
cui fato potius id tribuer& quamdĩ
sũmi potentissimȩ uoluntati
V&eres igitur primiq romani quan¬
tũ eorum doc& & cõmendat historia
quamuis ut aliae gentes excepta un a
populi haebracorum deos falsos cole¬
rent & non dõ uictimas sed dȩmoniis
immolarent. tamen laudis auidi pe¬
cuniae liberaleserant. Cloriam ingen¬
tem diuitias honestates uolebant. hanc
ardentissime dilexerunt propter¬
uincere ualuerunt. prohac & mori
non dubita uerunt. C&era scupidita¬
tes huius unius ingenti cupiditate
presserunt. Ipsamdeniq patriam
suam qm̃ seruire uidebatur inglo¬
rium dominariuero atq imperare
glorio sum prius omnistudio liberam
de inde dominam eẽ concupiuerunt
Hincẽ quod regalem dominationẽ non
ferentes annua imperia binosq im¬
peratores sibi fecerunt qui consules

Expanded text:
fati quaestione tollenda, ne quisquam, fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque seruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime dilexerunt,uiuere uoluerunt, pro hac emori non dubitauerunt; ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules
Abbreviated transcription (Latin):
Quidedit & carni originem. pulchri¬
tudinẽ . ualitudinem. propagationis
fecunditatẽ membrorũ dispositionẽ
Salutem concordiam. qui & animae
inrationali dedit memoriã sensu
app&itam. Rationali autẽ in super
mentẽ in tellegentiam uoluntatem
quinon solum caelũ & terram. nec solum
angelũ & hominem sed nec exigiui.
& contemstibilis animantis uiscera nec
auis pennulam nec herbae flosculum
nec arboris folium sine suarũ partiũ
conuenientia & quadã ueluti pace
dereliquit : nullo modo ẽ credendus
legibus alienas eẽ uoluisse Fro¬
res & quam ob causã ds̃uerus ad au¬
gendum imperium adiuuare digna¬
tus ẽ. incuius potestate sunt &i am
regna terrena. quod ut absoluti¬
us disserere possemus ad hoc ꝑtinen¬
tẽ & superiorem librum conscripsi¬
mus quod in hacre potestas nulla sit
eorum deorum quos &iam rebus
nugatoriis colendosputarunt. Et
praesentis uoluminis partes superio¬
res quas huc usq perduximus de

Expanded text:
qui dedit et carni originem, pulchriqui dedit et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem, concordiam; qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum. appetitum; rationali autem insuper mentem, intelligentiam, voluntatem, qui non solum coelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera, nec avis pennulam, nec herbae flosculum, nec arboris folium sine suarum partium convenientia, et quadam veluti pace dereliquit, nullo modo est credendus legibus alienas esse voluisseres et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Quod autem ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de
Abbreviated transcription (Latin):
peccaturum eẽ praesciuit. Immoideo
non dubitatur ipsum peccare cũ peccat.
quia ille cuius praescientia falliñ potest
Non fatũ non fortunam non aliquid ali
ud sed ipsum peccaturum eẽ praesciuit:
noluerit. &iam hoc ille praesciuit
Ds itaq suminus &uerus cum uerbo suo
corporis cuius sunt participatione
felices quicũq sunt ueritate ñ uani¬
tate felices : quifecit hominẽrationa¬
le animal ex anima &corpore
Qui eum peccantẽ nec impunitũ esseper¬
misit nec sine misericordia dereliquit
quibonis & malis essentiam &iam cum
lapidibus. uitã seminalem &iam cũ
arboribus uitam sensualem &iã cũ
pecoribus . Vitã intellectualẽ cum
solis angelis dedit. A quo ẽ om̃is mo
dus omnisordo a quo ẽ mensura nu¬
merus pondus : A quo est quicquid
naturaliter ẽ cuiuscũq. generis est.
cuius lib& aestimationis est a quos
semina formarũ formae seminum
motus seminum atq. formarum.

Expanded text:
peccaturum esse praesciuit; immo ideo peccaturum esse praesciuit; immo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquud, sed ipsum peccaturum esse praescivit; noluerit, etiam hoc ille praescivit . Deus itaque summus et verus, cum Verbo suo corporis cujus sunt participatione felices, quicunque sunt veritate, non vanitate felices, qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore, qui eum peccantem nec impunitum esse permisit, nec sine misericordia dereliquit, qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus, vitam seminalem etiam cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecoribus, vitam intellectualem cum solis angelis, dedit; a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, a quo est mensura, numerus, pondus, a quo est quidquid naturaliter est, cujuscunque generis est, cujuslibet aestimationis est; a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum atque formarum;
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim qui hoc praesciuit quid futurũ
sed aliquid praesciuit. Profecto
& illo praesciente est aliquid in nrã
uoluntate quo circanullo modo co¬
gimur autretenta praescientiadĩ
tollere uoluntatis arbitrium aut
retento uoluntatis arbitrio dm̃
quod nefas est negare praescium fu¬
turorum sed utrumq amplectimur
utrumq fideliter &ueraciter con¬
fitemur. Illud utbene credamus¬
hoc ut beneuiuamus. Male autem
uiuitur. sidedõ nonbene creditur
Vnde ab sit anobiseius negare prae¬
scientiam uel libere uelimus quo ad¬
uiuante sumus liberi uel erimus
Pro inde non frustra sunt. leges ob¬
iurgationes exortationes. laudes
& uituperationes quia & ipsas
futuras esse praesciuit & ualent
plurimum quantum eas ualituras
esse praesciuit. & preces ualent
ad ea im p&randa quae se precantib
concessurum ẽẽ praesciuit. Et iuste
praemia bonis factis & peccatis
supplicia constituta sunt. Neq enim
ideo non peccat homo qui ads̃ illum

Expanded text:
Non enim, qui hoc praesciuit, nihil praescNon enim, qui hoc praesciuit, nihil praescsed aliquid praesciuit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra uoluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis arbitrio Deum quod nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamushoc, ut bene uiuamus. Male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus concessurum esse praesciuit, et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum
Abbreviated transcription (Latin):
dicimus necesse esse utcumuolumus
libero uelimus arbitrio &uerum
procul dubio dicimus & non ideo ipsũ
liberum arbitrium necessitati subi¬
cimus qua a dimimus libertatem
Sunt igitur nrae uoluntates. & ipsae
faciunt quic quid uolendo facimus
quod nonfier&  si nollemus quic¬
quid autem aliorum hominum uolun¬
tate nolens quisq patitur & sic uo¬
luntas ual& & sinon illius tamen
hominis uoluntas sed potestasdĩ.
N am siuo luntas tantum essor nec poss&
quoduell& potior& uoluntate in¬
pedir&ur nec sic tamen uoluntas
nisi uoluntas ess& nec alterius
sed eius ess& qui uell& & si ñ poss&
implere quaduell&. Vnde quio¬
quid prop̃ter suamuo luntatem
patitur homo ñ deb& tribuere hu¬
manis uel angelicis uel cuius quam
creati sp̃s uoluntatibus sed ẽĩ potius
quidat potestatem uolentibus
Non ergo propterea nihilest in nrã
uoluntate. quiads̃ praesciuit quid
futurum ess& innostra uoluntate

Expanded text:
dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo propterea nihil est in nostra uoluntate, quia Deus praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate.