comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
querant quid respondeant de uitunno et sen¬¬
tino. utrum et ipsos uelint habere omnium
quȩ uiuunt et sentiunt potestatem. Qđ si con¬
cedunt: attendant qͣm eos sublimuis locatu¬
ri sint. Nam seminib nasci inteͬra et ext̾ra ẽ.¬
iuueit aurem atq sentire etiam dõs sideos
opinantur. Si autem dicunt uitunno hȩc sola
adminiculant᷑: cur non ds̃ ille qui facit
ominia uiuere atq sentire etiam carni uitã
p̃bet et sensum. uniuersali oꝑe hoc munus
etiam partib tribuens. et quid opus ẽ. uitun¬
no atq sentino: Qđ si ab illo qui uite ac sensib
uniuersalit p̃sidet. his quasi famuł ista car¬
nalia uelut extrema et ima commissa sunt.
ita ne sunt illi selecti destituti familia ut ñ
inuenirent quib etiam ipsi ista commute¬
rent. s cum tota sua nobilitate qua uisi sunt
seligendi opus facere cum ignobilib cogerent᷑:
Iuno selecta & regina iouisq soror et conux:

Expanded text:
quaerant quid respondeant de Vitumno et Senquaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino, utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. Quod si concedunt, attendant quam eos sublimius locaturi sint. Nam seminibuiuere autem adque sentire etiam deos sidereos opinantur. Si autem dicunt Vitumno adque Sentadminiculantur, quur non. deus ille, qui facit omnia uiuere adque sentire, etiam carni uitam praebet et sensum, uniuersali opere hoc munus etiam partubus tribuens? et quid opus est Vitumno adque Sentino? Quod si ab illo, qui uitae ac sensibus uniuersaliter praesidet, his quasi famulis ista carnalia uelut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia, ut non inuenirent quibus etiam ipsi ista committerent, sed cum tota sua nobilitate, qua uisi sunt seligendi, opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iouisque et soror et coniunx;
Abbreviated transcription (Latin):
nec sentiunt merito p̃ferunt᷑. Int̾ selectos itaq
dõs uitunnus uiuificator. et sentinꝰ sensifica¬
tor mag̾is habere debuerunt: quam ianꝰ semi¬
nis ad missor. et saturnus seminis dator uł dator.
uł liber & libera seminum comnotores uł
emissores. Quȩ semina cogitare indignum est nͥ¬
aduitam sensumq ꝑuenerint: quȩ munera
selecta non dantur adiis selectis s aquib dam
incognitis. & p̃istorum dignitate neglectis. Qđ
si respondetur om̃ium initiorum potestatem
habere ianum. et ideo illi etiam qđ aꝑitur con¬
ceptui non immerito atcribui. et om̃ium semi¬
nun saturnum. et ideo seminationẽ quoq
hominis non posse ab eiꝰ oꝑatione se iungi:
om̃ium seminum emitendoꝵ liberum et libe¬
ram. et ideo his etiam p̃eẽ. quȩ ad substituen¬¬
dos homines ꝑtinent: om̃ium purgationum
& pariendorũ unonẽ. et ideo eam non deẽẽ.
purgationib feminarum. et partub homnũ:

Expanded text:
nec sentiunt, merito praeferuntur. Inter selectos itaque nec sentiunt, merito praeferuntur. Inter selectos itaque deos Vitumnus uiuificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator uel sator et Liber et Libera seminum commotores uel emissores; quae semina cogitare indignum est, nad vitam sensumque pervenerint. Quae munera selecta non dantur a diis selectis, sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Quod si respondetur, omnium initiorum potestatem habere Janum, et ideo illi etiam quod aperitur conceptui, non immerito attribui; et omnium seminum Saturnum, et ideo seminationem quoque hominis non posse ab ejus operatione sejungi; omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam, et ideo his etiam praeesse, quae ad substituendos homines pertinent; omnium purgandorum et pariendorum Junonem, et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum:
Abbreviated transcription (Latin):
Que gͥ causa tot selectos dõs adhȩc oꝑa mini¬
ma compulit. ubi auicunno & sentino quos
fama obcura recondit in huiꝰ munificentiȩ
participatione suꝑantur: Confert enim sele¬
ctus ianus aditum & quasi ianuam semini:
confert seleceus saturnus semen ipsum: con¬
fert selectus liber. eiꝰdem seminis emissionem
uiris: confert hoc quidem libera quȩ ceres seu
uenus ẽ. feminis: confert selecta uino. ethoc
non solam. s cum mena filia iouis. fluores
menstruos. ad eiꝰ qđ conceptum ẽ increm̃tum:
et confert uitunnus obcurus. et ignobilis uitã.
confert sentinus obscurus & ignobił sensum.
Quȩ duo tanto illis reb p̃stantiora sunt: qͣn¬
to & ipsa intellectu ac ratione uincunt᷑. Sicut
enim quȩ tatiocinantur. & intelligunt ꝓfecto
potiora sunt his quȩ sine intellectu atq ratio¬
ne ut pecora uiuunt et sentiunt: ita et illa q̃
uita sensuq sunt p̃dita his quȩ non uiuunt

Expanded text:
Que igitur causa tot selectos deos ad hec opera miniQue igitur causa tot selectos deos ad hec opera minima compulit, ubi a Vitumno et Sentino, quos fama obpartitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini; confert selectus Saturnus semen ipsum; confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem uiris; confert hoc idem Libera, quae Ceres seu Venus est, feminis; confert selecta Iuno, et hoc non sola, sed cum Mena, filia Iouis, fluores menstruos ad eius, quod conceptum est, incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis uitam; confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum; quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt, quanto et ipsa intellectu ac ratione uincuntur. Sicut enim, quae ratiocinantur et intellegunt, profecto potiora sunt his, quae sine intellectu adque ratione ut pecora uiuunt et sentiunt: ita et illa, quae uita sensuque sunt praedita, his, quae nec uiuunt
Abbreviated transcription (Latin):
nus. ꝓpt̃ ipsum sem̃. Ibi liber. qui marem
effuso semine lib̾at. Ibi libera. quã & uene-¬
rem uolluit. quȩ hoc idem beneficium confe¬¬
rat feminȩ ut etiam ipsa emisso semine libet᷑.
Om̃s hi ex illis sunt qui selecti appellant᷑. S
ibi ẽ. et dea mena. quȩ m̃struis fluorib p̃est.
quanuis iouis filia. tm̃ ignobił Et hanc ꝓuin¬
tiam fluorum menstruorũ in libro selectorũ
dõrum ipsi uinoni idem auctor assignat: quȩ
indiis selectis etiam reginaẽ. Et hic tanquam ui¬
no lucina cum eadem mena pͥugna sua eidẽ
cruori p̃sidet. Ibi sunt et duo nescio qui obs¬
curissimi. uitunnus. & sentinꝰ. quorum alter
uitam alt̾ sensus puerꝑio larguintur. Et ni¬
mirum multo plus p̃stant cum sint ignobi¬
lissimi : qͣm illi tam ꝓceres et selecti. Nam ꝓ.¬
fecto sine uita et sensu quid ẽ. illud totum
qđ muliebri utero geritur: nͥ nescio quid ab.¬
iectissimum limo ac pulueri comparandum:

Expanded text:
nus, propter ipsum semen: ibi liber, qui marem nus, propter ipsum semen: ibi liber, qui marem effuso semine liberat: ibi libera, quam Venerem volunt, que hoc idem beneficium conferat femine, ut ipsa etiam emisso semine liberetur. Omnes hi ex illis sunt qui selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena, que menstruis fluoribus preest, quamvis Iovis filia tamen ignobilis. Et hanc providentiam fluorum menstruorum in libris selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat, que in diis selectis etiam regina est. Et hic tanquam Iuno lucina, cum eadem Mena privigna sua, eidem cruori presidet. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi Vitumnus et Sentinus, quorum alter vitam, alter sensus puerperio largiuntur; et nimirum multo plus prestant, cura sint ignobilissimi, quam illi tot proceres et selecti. Nam profecto sine vita et sensu quid est illud totum quod muliebri utero geritur, nisi nescio quid abiectissimum, limo ac pulueri comparandum.
Abbreviated transcription (Latin):
uitupandi sunt s ad uertendum potius qui¬
nan isti sint. & ad quã rẽ selecti uideant᷑. Hos¬
certe dõs selectos uarro unius libri contexione
commendat. ianum iouem saturnum. geniũ.
mercuruim. apollinem martem. uulcanum.
neptunum. solem. orcum. liberum. patrem tel¬
lurem. cererem uinonem. lunã. dianam. mi¬
neruam. uenerem. uestam: In quib om̃ib fer-¬
mȩ uiginti duodecim mares: octo feminȩ. Hȩc
numina. utrum ꝓpter maiores in mundo ad¬
ministrationes selecta dicunt᷑. an qđ popłis
magis innotuerunt. maiorq ẽ. eis cultus exhi¬
bitus: Si ꝓpterea quia oꝑa maiora abhis ad¬
ministrantur inmundo non eos inueniri
dehemus int̃ illam quasi plebeiam numinũ
multitudinem minutis opuscuł deputatam.
Nam ipse pͥmum ianꝰ cum puerꝑium conci¬
pituir. unde illa cuncta oꝑa sumunt exordi¬
um minutatim minucis distributa numinib
aditum aꝑte recipiendo semini. Ihi ẽ. et satur¬

Expanded text:
uituperandi sunt, sed aduertendum potius quiuituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti uideantur. certe deos selectos, Varro unius libri contextione commendat, Ianum, Iovem, Saturnum, Genium, Mercurium, Appollinem, Martem, Vulcanum, Neptunum, Solem, Orcum, Liberum patrem, Tellurem, Cererem, Iunonem, Lunam, Dianam, Minervam, Venerem, Vestam. In quibus omnibus ferme viginti duodecim mares, octo sunt femine. Hec numina, utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur, an quod populis magis innotuerunt, maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea quia opera maiora ab his administrantur in mundo, non eos invenire debuimus inter illam, quasi plebeiam numinum multitudinem, minutis opusculis deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum puerperium concipitur, unde illa cuncta opera exordium minutatim, minutis distributa numinibus aditum aperit, recipiendo semina: ibi est et Satur
Abbreviated transcription (Latin):
istum forsitan legerit. quid de hac questione
expedienda ulterius desideret non habebit.
fieri enim potest: ut saltem dõs seleccos atq
p̃cipuos quos uarro uolumine complexus ẽ.
ultimo. de quib parum diximꝰ quisqͣm colen¬
dos ꝓpt̃ uitam beatam quȩ non nͥ ęcna ẽ. opine¬
tur. Qua inre non dico qđ facetius ait tercul¬
lianus fortasse qͣm ueruis Si seliguntur ut
Uideo enim etiam exselectis seligi aliquos ad
aliquid maius atq p̃stantius: sicut in mili¬
tia cum cy rones electi fuerint. exhis quoq
eliguntur adopus aliquod mauis armorũ.
Et cum eliguntur in eccłaꝰ pͣpositi: non utiq
cetĩ reꝓbantur cum om̃s boni fideles elecci
merito nuncupent̾. Eliguntur in edificio la¬
pides angłares: non reꝓbatis cȩceris qui stru¬
cturȩ partib aliis depurant᷑. Non opus ẽ. mul¬
non ex hoc qđ dii exmultis quidam selecti st̃.
uł isqui scripsit. uł eorum cultores. uł dii ipsi

Expanded text:
istum forsitan legerit, quid de hac quaestione istum forsitan legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam uerius: Si di eliguntur ut uideo enim etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structurae partibus aliis deputantur. Eliguntur uuae non ex hoc, quod di ex multis quidam selecti sunt, uel . is qui scripsit uel eorum cultores uel di ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
IIS ENTIUS me pͣuas & ueteres
opiniones ueritati pietatis inimi-¬
cas. quas tenebrosis animis altiꝰ
et tenatus diuturnus humani generis error
infinxit. euellere atq extirpare conantem. illi
grã qui hoc ut uerus ds̃ potest ꝓ meo modu¬
lo in eiꝰ aduitorio cooꝑante. ingenia celsiora
atq meliora quib adhanc rem suꝑiores libri
satis suꝑq sufficunt pacient̾ et ȩquanimiter
ferre debebunt: et ꝓpter alios non putare
suꝑfluum. qđ iam sibi sentiunt non necessa¬
rium. Multum magna res agitur: cum uera
et uere scã dunitas. quanuis ab ea nob̃ etiam
huic qͣm nunt gerimus fragilitati necessaria
iam nr̃os non piget ut de greco exp̃ssus tran
logia qͣm ciuilem uocant quȩ amarco uar¬
rone sexdecim uoluminib explicata ẽ. idẽ.
non ꝑueniri ad ȩtnȩ uitȩ felicitatẽ. talium
iõrum cultu quales aciuitatib qualiterq
dolendi instituti sunt. cui nundum ꝑsuasit
sextus liber quem ꝓxime ab soluimus: cum

Expanded text:
igentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria iam nostros non piget, ut de Graeco expressius translogia, quam ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum
Abbreviated transcription (Latin):
iracuivm qđ medio lani faccumẽ.
cum illic eẽmus quando illuminatꝰ ẽ cȩcus.
ad multorum noticiã potuit ꝑuenire: quia et gͣndis ẽ.
citutas et ibi erac cunc imꝑator et imm̃so popło teste res
gestiest. currente ad corpora marexrum ꝓtasii et ger¬
uasii Quȩ cum laterent et pęnitus nescirent᷑. ep̃o
ambrosio ꝑsomnium reuelata reꝑta sunt. ubicȩcus ille
depulsis ueterib tenebris diem uidit:¬

Expanded text:
iraculum, quod Mediolani factum est, cum illic essemus, quando inluminatus est caecus, ad multorum notitiam potuit peruenire, quia et grandis est ciuitas et ibi erat tunc imperator et inmenso populo teste res gesta est concurrente ad corpora martyrum Protasii et Geruasii; quae cum laterent et penitus nescirentur, episcopo Ambrosio per somnium reuelata reperta sunt; ubi caecus ille depulsis ueteribus tenebris diem uidit
Abbreviated transcription (Latin):
disputauimꝰ de aliis hominum coniecturis satis diximꝰ
quanta sit futura incorꝑe in cotruptibili facilitas mot̾
de p̃sentis bonȩ ualitudinis temꝑam̃to. quȩ utiq nul:
lomͦ illi comparanda ẽ. immortalitati: in libroccio
decimo satis ut opinor ostendimꝰ: Legant suꝑiora huiꝰ
oꝑis quiuł ñ legerunt: uł nolunt recobere qđ legerunt:¬

Expanded text:
disputauimus; de aliis hominum coniecturis satis diximus; disputauimus; de aliis hominum coniecturis satis diximus; quanta sit futura in corpore incorruptibili facilitas motus, de praesentis bonae ualetudinis temperamento, quae utique nullo modo illi conparanda est inmortalitati, in libro tertio decimo satis, ut opinor, ostendimus. Legant superiora huius operis, qui uel non legerunt uel uolunt recolere quod legerunt
Abbreviated transcription (Latin):
faciant illies cuitam magnum ꝑhibent testimonium.
tantam ꝓ isus ei uł eciam grauiorẽ faciunt inuiriã. si
alit̃ dicunt eẽ incelligenda non sicut mund̾ea eredidit.
quem creditutũ ipse laudauit ipse sȩ ꝓmisit ip̃se com¬
pleuit Uttum enim ũ potest facere ut resurgat caro et
uiuat in ȩc̾num. an ꝓpterca credendum ñ ẽ ideum eẽ.
facturum quiamalumẽ atq indignũdo: Sed de om̃ii¬
potentia eiꝰ quacot et tanta fecit: incredibilia iã multa
ꝓrsus ego dicam mentiri ũ potest: Credam ergo qđ
potest: ñ credendo ñ potest: Nonitaq credentes qđ m̃¬
tiri possit: credant ec̃. facturum qđ se facturum ẽe ꝓmi¬
sit Et sic cred ant sic̃ id credidit mundus quẽ crediturũ
et̃. p̃dixit. quẽ credit̾um eẽ laudauit. quem creditum
eẽ ꝓmisit. quem credidisse iamostendit: hoc autem
malumeẽ. unde demonstrant: Non erit illic ulla cor¬
ruptio: qđ ẽ corꝑis malũ: Deordine elem̃corum iam

Expanded text:
faciant illi deo, cui tam magnum perhibent testimonium, tantam prorsus ei uel etiam grauiorem faciunt iniuriam, si etiam aliter dicunt esse intellegenda, non sicut mundus ea credidit, quem crediturum ipse laudauit, ipse promisit, ipse compleuit. utrum enim non potest facere, ut resurgat caro et uiuat in aeternum, an propterea credendum non est id eum esse facturum, quia malum est atque indignum deo ? sed de omnipotentia eius, qua tot et tanta facit incredibilia, iam multa abent prorsus, ego dicam: mentiri non potest. credamus ergo quod potest non credendo quod non potest. non itaque credentes quod mentiri possit credant esse facturum quod se facturum esse promisit, et sic credant, sicut id credidit mundus, quem crediturum esse praedixit, quem crediturum esse laudauit, quem crediturum esse promisit, quem credidisse iam ostendit. hoc autem malumruptio, quod est corporis malum. De ordine elementorum iam
Abbreviated transcription (Latin):
ei contͣrias tenebras. idẽ. malorum angłorum aũ¬
sorum aluce uisticiȩ teterrimas mentes: ipse di¬
uidere potuit. cuietiam futurum ñ naturȩ s
uoluntatis malum occulaĩ aut incertum eẽ.

Expanded text:
ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum averei contrarias tenebras, id est malorum angelorum aversorum a luce justitiae teterrimas mentes, ipse dividere potuit, cui etiam futurum, non naturae, sed voluntatis malum, occultum aut incertum esse
Abbreviated transcription (Latin):
angłi ereat intelligant᷑ et int sos angłoset
immundos fuisse discretum ubi dictum e
Solus quippe ille ista discernere potuit:
qui potuit etiam pͥusqͣm caderent p̃scire ca¬
suros. et lumine pͥuatos ueritatis in tenebro¬
sa suꝑbia remansuros. Flam int̃ istum no-¬
bis notissimum diem et noctem idẽ. int̾ hanc
lucem et has tenebras uulgatissimas sensib
nr̃is. luminaria cęli ut diuiderent imꝑaũ
fiant in quit luminaria infirmam̃to celi. ut
luceant suꝑ t̾ram et diuidant int̃diem et
noctem. Et paulo pꝰ. Et fecit inquit duo
luminaria magna Luminare mauis in pͥn¬¬
cipio diei. et luminare minus in pͥncipiono¬
ctis et stellas Et posuit illa dĩ in firma¬
mento cęli. lucere suꝑ t̾ram et p̃eẽ. diei et
nocti. et diuidere int̾ lucem et tenebras:
Int̃ illamuͭ lucem quȩ scã societas angłoꝵ ẽ.
illustratione ueritatis intelligibil e ẽ fulgens. et

Expanded text:
angeli creati intelleguntur, inter sanctos angelos et angeli creati intelleguntur, inter sanctos angelos et inmundos fuisse discretum, ubi dictum est: it noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, luminare maius in principia diei, et luminare minus in principia noctis, et stellas; et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et diuidere inter lucem et tenebras. Inter illam uero lucem, quae sancta societas angelorum est inlustratione ueritatis in
Abbreviated transcription (Latin):
ductores et ueraces. Ut qui ignoranur et cog¬
noscimur: Quasi morientes et ecce uiiunus
Ut coherati et non porortificati. Ut cristes. senꝑ
autem gaudentes anqͣm nichil habentes: et¬
om̃ia possidentes Sicut gͦ ista contraria contra¬
riis opposita: sermonis pul chritudinem red¬
dunc: ita quadam non uerborum s rerum
eloquentia cont̾riorum oppositione sc̃tipul¬
oniaitbo componitur Aꝑtissime hoe positum ẽ
in lobio erelastico istomͦ Cont̃ mat po sroune
et cont mortem uita. Si cont piualpei boni
moni obseuritas etiam adhoc st ltuns. Et
plures seuaptias ueritatis parit et in lucem
artestatione rerum minisestarĩ ut aliis lo¬
cis minime dubiis asseratur. siue cummul¬
ta tractantur adid qͦꝗ pueniatir qt sensit
ille qui scripsit. siue id lateat s ex occasione
tractandȩ ꝓfundȩ obscuritatis ediã queram
uera licantur: non mͥ uidetur ab oꝑib di
ab surda sententia. cum siluxilla pͥma faccaẽ.

Expanded text:
ductores et ueraces, ut qui ignoramur et cogductores et ueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur; quasi morientes, et ecce uiuimus, ut coherciti et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut omnia possidentes Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt; ita quadam, non verborum, sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo conponitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. monis obscuritas etiam ad hoc sit utilis, quod plures sententias ueritatis parit et in lucem adtestatione rerum manifestarum uel aliis locis minime dubiis adseratur: siue, cum multa tractantur, ad id quoque perueniatur, quod sensit ille qui scripsit, siue id lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam uera dicantur: non mihi uidetur ab operibus Dei absurda sententia, si, cum lux prima illa facta est,
Abbreviated transcription (Latin):
utiq ignarus et p̃uðebat quȩ bona de malis eiꝰ
eẽt ipse facturus: ꝓpcerea psalmus ait. Dracho
hic quem finxisti ad illudendum ei. Ut in eo
ipso qđ eum finxit licet ꝑ suam bonitatem bo¬
num: iam ꝑsuam p̃scientia p̃parasse intelligat᷑.
quomͦ illo uteretur et malo: Neq enim ds ullũ
non dico angłorum s uł hominum crearet.
quem malum futurum ẽẽ. p̃scisset: nisi parit̃
nossec quib eos bonorum usib com modaret.
atq ita ordinem scłorum tanqͣm pulcherrimũ
carmen: etiã exquibdam quasi antithetis ho¬
nestaret: Antitheta enim quȩ appellant᷑: in
ornamentis elocutionis sunt decentissima.
buli consuetudo cum tm̃ eisdem ornamentis
locutionis etiam sermo latinus utaatur. immo
linguȩ om̃ium gentium: his antithetis et pau
cum suauit̃ explicat ubi dicit. ꝑarma iusti¬
ciȩ adextris et a sinistris: ꝑ głam et ignobili¬
tatem ꝑ infamiam et bonam faman Ut se-¬

Expanded text:
utique ignarus, et praevidebat quae bona de malis ejus utique ignarus, et praevidebat quae bona de malis ejus esset ipse facturus: propterea Psalmus ait, Draco hic, quem finxisti ad illudendum ei , ut in eo ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem bonum, jam per suam praescientiam praeparasse intelligatur quomodo illo uteretur et malo. CAPUT XVIII.-- non dico angelorum, sed uel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, buli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulcum suauiter explicat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra: per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut se
Abbreviated transcription (Latin):
naturam gͥ non ꝓpt̃ malitiam diaboli dictum
recte intelligimiuis. hoc ẽ initium figm̃ti dñi. qͥa
sine dubio ubieẽt. uicium malitiȩ natura non
uiciata p̃cessit. Uitium autem ita contra naturã
ẽ. ut ñ possit nͥ nocere naturȩ. Non itaq eẽt ui¬
tium recedere ab̾ eo: nͥnatuie quiꝰ iduit uimẽ
potiꝰ competeret eẽ. cum dõ. Quaꝓpt̾ etiam
uoluncas mala grande testimonium ẽ. nat᷑e bo¬
ne. Sed ds̃ sicut naturarum bonarũ obtimus¬
creatorẽ: ita malarũ uoluntatum iustissimus
ordinator. ut cum ille male utuntur naturis bo¬
nis ipse bene ucatur etiam uoluntatib malis
Itaq fecit udubolus institutione illius bonꝰ.
uoluntate sua malꝰ ĩ infexiorib ordinatꝰ illu¬
deretur ab angłis eiꝰ: idẽ ut ꝓsint temptationes
eiꝰ scĩs quib eas obeẽ. desiderat: Et qm̃ ds̃ cum¬
eum conderet futurȩ malignitatis eiꝰ non erat

Expanded text:
naturam igitur, non propter malitiam diaboli, dictum naturam igitur, non propter malitiam diaboli, dictum recte intelligimus, Hoc est initium figmenti Domini : quia sine dubio ubi esset vitium malitiae, natura non vitiata praecessit. Vitium autem ita contra naturam est, ut non possit nisi nocere naturae. Non itaque esset vitium recedere a Deo, nisi naturae, cujus id vitium est, potius competeret esse cum Deo. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut naturarum bonarum ocreator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uoluntate sua malus, in inferioribus ordinatus inluderetur ab angelis eius, id est, ut prosint tentationes eius sanctis, quibus eas obesse desiderat. Et qeum conderet, futurae malignitatis ejus non erat
Abbreviated transcription (Latin):
de natura rerum aufferre uellemus. siue quẽ
inea locum habent ignorantes. fiue etiam sei¬
anius. nr̃is ea commodis pꝰponentes Quis
enum non domi suȩ panem habere. qͣm mures.
numnos qͣm pulices malit: S quid mirum.
cum ui ipsorum etiã hominum estimatione ꝙrũ
quorum cerce natura cantȩ ẽ. dignitatis plerũ¬
q clarius comparet᷑ equus qͣm seruus. gemma
qͣui fabula: Ita libtate uidicandi plurimũ
distat ratio consid̾antis anecessitate in digentis
seu uoluptate cupientis. cum ista quid ꝑse ip¬
sum inrerum gradib pendat. necessitas autẽ
quid ꝓpt̃ quid expetat cogitat: Et ista quid
uerum lucimentis appareat appareat uolup¬
tasuͦ quid icundum corꝑis sensib blandiatur
expectat. S cum ualet in naturis rationalibꝰ
quoddam uelut pondus uoluntatis et amoris: ut
cum ordine naturȩ augłi hominib tm̃ lege ui¬
sticiȩ boni homines malis angłis p̃ferantur: ẜpt̃¬

Expanded text:
de natura rerum auferre uellemus, siue quem de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nenim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid mirum, cum ipsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius comparetur equus quam servus, gemma quam famula? Ita libertate judicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis, seu voluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat, necessitas autem quid propter quid expetat, cogitet; et ista quid verum luci mentis appareat, voluptas vero quid jucundum corporis sensibus blandiatur, exquirat. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris, ut cum ordine naturae Angeli hominibus, tamen lege justitiae boni homines malis angelis praeferantur.
Abbreviated transcription (Latin):
inextromis infimisq bestioł. qͣm non ille consti¬
tuit a quo ẽ om̃is modus. om̃is speties. om̃is ordo
sine quib nichil rerum in ueniri uł cogitari
potest. Quanto magis angłica creatura quȩ
om̃ia gtã quȩ dĩ condidit. naturȩ dignitatem
qđ ds est aquo facta sunt p̃ponunt᷑ iuuentia
non uiuentib sicut ea quȩ habent ium gignen¬
di ut etiam appetendi us quȩ isto motu caren
Et in iis quȩ uiuunt p̃ponunt᷑ sententia non
sentientib sicut arborib animalia. Et in us
quȩ sentuuit p̃ponuntur intelligentia ñ in¬
telligentibꝰ sicut homines peccorib Etinus
quȩ intelligunt p̃ponuntur mortalia morta¬
lib. sicut angli hominib. S ista p̃ponunt᷑
natiux ordinẽ. Est autem alius atq alius ꝓ
suo ciuꝰq usu estimationis modus. quo fit ut
quedam sensu carentia quib dam sentientib
p̃ponamus. ui tantum ut si potestas eet eapriᷤ

Expanded text:
etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constietiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inueniri uel cogitari potest; quanto magis angelica creatura, quae omnia cetera, quae Deus condidit, naturae digniquod Deus est a quo facta sunt, praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae isto motu carent; et in his, quae uiuunt, praeponuntur sentientia non sentientibus, sicut arboribus animalia; et in his, quae sentiunt, praeponuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecorquae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus
Abbreviated transcription (Latin):
fuisti. om̃i lapide p̃cioso ornatꝰ es. ubi intelligi¬
tur fuisse aliquando sine peccato : Nam ex
p̃ssius ei paulo pꝰ dr̃ Ambulasti indieb tuis
sine uitio Quȩ si alit̃ conuenientiꝰ intelligi
nequeunt: oportet etiam illud qd dictumẽ
inueritate ñ stecit. sic accipiamus. qđ inueri¬
te fuerit s nom ꝑmanserit: et illud qđ ab in¬
itio diabolus peccat. ñ abinitio ex quo creatꝰ ẽ.
peccare putandus ẽ. s ab initio peccati. qđ ab
ipsius suꝑbia oꝑit eẽ. peccatum. Nlec illud qđ¬
scriptum ẽ. in libro iob cum de diabolo sermo eẽt.
hocẽ. initium figñtũm dñi qđ fecit ad illudendũ
ab angłis suis. cui sonare uidecur. et psalmus ubi
legitur. draco hic quem finxisti ad illudendũ
ei. sic intelligendum ẽ. ut existimemꝰ talem ab in-¬
itio creatum cui ab angłis illuderetur. s in hac
poena pꝰ peccaum ordinatum Initium gͦ eiꝰ. fi.

Expanded text:
fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegifuisti, omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine ppressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio . Quae si aliter convenientius intelligi nequeunt, oportet etiam illud quod dictum est, In veritate non stetit, sic accipiamus, quod in veritate fuerit, sed non permanserit. Et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio ex quo creatus est peccare putandus est; sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud qscriptum est in libro Job, cum de diabolo sermo esset, Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad illudendum ab Angelis suis ; cui consonare videtur et Psalmus, ubi legitur, Draco hic quem finxisti ad illudendum ei ; sic intelligendum est, ut existimemus talem ab initio creatum, cui ab angelis inluderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo eius fi
Abbreviated transcription (Latin):
ait: Quia non e ueritas in eo Essec autem
in eo: sunilla stecissec Locutigre autem di¬
ctumẽ. minus usitata ẽ Sic exim udet᷑ sãnare.
qͣm ea sit causa ut inixritate ñ stetehͥt qđ in
eo ueritas nonsit: cum potiusea sir causa ut
meouericas non sic: qđ inueritate non stetit:
Ista locutioẽ et inpsalmo. ego clamaui qm̃
exaudistime ds̃: cum dicendum fuisse uidea¬
tur. exaudisti meds̃ qͣm clamaui. S cum di¬
xisset ego clamaui. tanqͣm ab eo quereret᷑. uñ
se clamasse monstraret ab effectu exauditionis
dĩ. clamoris sui ostendit affectum: Tanqͣm dice¬
ret. Hinc ostendo clamasse me: qm exaudisti
cio diabolus peccat: non intelli gunt si nat᷑a
talisẽ. nullomͦ eẽ. peccatum. S quid respon¬
cdetur ꝓpheticis cestimoniis siue qđ ait isayas
sub figurata ꝑsona pͥncipis babiloniȩ diabo¬
lum notans quomͦ cecidit lucifer qui mane ori¬
ebatur. siue qđ ethechiel. in deliciis paradisi dĩ

Expanded text:
ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem in eo, si in illa stetisset. Locutione autem dictum est minus usitata. Sic enim uidetur sonare: , tamquam ea sit causa, ut in ueritate non steterit, quod in eo ueritas non sit; cum potius ea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritate non stetit. Ista locutio est et in psalmo: Ego clamaui, quoniam exaudisti me Deus; cum dicendum fuisse uideatur: Exaudisti me Deus, quoniam clamaui. Sed cum dixisset: \'Ego clamaui, tamquam ab eo quaereretur, unde se clamasse monstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tamquam diceret: \'Hinc ostendo clamasse me, quoniam exaudisti tio diabolus peccat, non intellegunt, si natura talis est, nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, siue quod ait Esaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. qui mane oriebatur; siue quod Hiezechiel: In deliciis paradisi Dei
Abbreviated transcription (Latin):
ri. et suꝑbia sua uelut pͥuata pocestate elatꝰ
ac ꝑ hoc falsus et fallax. quia neq unqͣm po-¬
testatem om̃ipotentis euadit: etqͥ ꝑ piam
subiectionem noluit tenere. qđ uere ẽ affep¬
tat ꝑ suꝑbam elationem simulate qđ non
ex quo factus ẽ. iusticiam recus auit. qͣm nͥ pia
dõq subdita uoluntas habere non poss hu¬
ic sententiȩ quisqͥs ad quiescit ñ cũ ilł hereticis
sapit idẽ manicheis et siquȩ aliȩ pestes
ita sentiunt. qđ suam quandã ꝓpͥam cãqͣm
exadũso quodam pͥncipio diabolus habeat
naturam mali. Qui tanta uanitate desipiunt:
ut cumũba ista euangłica auctoritate nob̃cũ
habeant. non attendant ñ dixisse dũm aue¬
inueritate nonstecit. Ubi aueritate lapsum
intelligi uoluit. Inqua utiq noħi stetisset:
eiꝰ particeps factus cum sc̃is angłis ꝑ man̾et¬
Subiecit autem indicium quasi quesissemꝰ.
unde ostendat᷑ qđ inueritate ñ stecerit. atq

Expanded text:
ri et sua per superbiam uelut priuata potestate laetatus, ri et sua per superbiam uelut priuata potestate laetatus, ac per hoc falsus et fallax, quia nec quisquam potestatem Omnipotentis euadit, et qui per piam subiectionem noluit tenere quod uere est, adfectat per superbam elationem simulare quod noex quo creatus est, iustitiam recusauit, quam nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis sapit. id est Manichaeis, et si quae aliae pestes ita sentiunt, quod suam quandam propriam tamquam ex aduerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueueritate non stetit, ubi a ueritate lapsum intellegi uoluit, in qua utique si stetisset, eius particeps factus beatus cum sanctis angeSubiecit autem indicium, quasi quaesissemus, unde ostendatur, quod in ueritate non steterit, adque
Abbreviated transcription (Latin):
diabolum ex bonis angłis ulterius fut᷑um.
sicut nec istum insocietatem bonorum angło¬
rum ulterus rediturum: Ueritas quippe
certi sumus. nunqͣm nos ex illa imnortali
felicitate casuros. illi uͦi certi non sunt: iam
potiores non ȩquales eis erimꝰ. S quia neq qͣm
ueritas fallit: et ȩquales eis erimus ꝓficto
etiam ipsi certi sunt suę felicitatis et̃nȩ
Cuiꝰ illi alii quia certi non fuerunt. ñ el im
erat eorum ȩt̾na felicitas cuiꝰ certieẽnt. quȩ
finem fuerat habitura: restat ut aut impa¬
res fuerint. aut si pares fuerunt. post istorũ
riunã illis certa scientia suȩ sempit̃nȩ feli¬
citatis accesserit. Nisi forte quisdicat id qđ
itio idẽ. initio humani generis ex quo utiq
homo factusẽ. quẽ decipiendo poss occidẽ.
uerumetiam ab inicio suȩ conditionis inueri¬
tate ñ steterit. et idõ numqͣm beatus cum scĩs
angłis fuerit suo recusans eẽ. subditꝰ ereato¬

Expanded text:
diabolum ex bonis angelis ulterius futurum, diabolum ex bonis angelis ulterius futurum, sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe certi sumus numquam nos ex illa inmortali felicitate casuros, illi uero si certi non sunt, iam potiores, non aequales eis erimus. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus, profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. Cuius illi alii quia certi non fuerunt non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent, quae finem fuerat habitura, restat, ut aut inpares fuerint, aut, si pares fuerunt, post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id, quod itio, id est initio humani generis, ex quo utique homo factus est, quem decipiendo posset occidere, uerum etiam ab initio suae conditionis in ueritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit, suo recusans esse subditus creato
Abbreviated transcription (Latin):
in eo se in ȩc̃num eẽ mansurum nec ulla dubi¬
tatione cunctetur. nec ullo errore fallatur:
hanc habere angłos lucis pia fide credimus.
hanc nec anteqͣm cadereait habuisse angłos
peccatores. qui sua prauitate illa luce pͣuati
sunt: consequenti ratione colligimus. habuis¬
se tm̃ aliquam et si non p̃scĩam beatitudinẽ
si uitam egerunt aute pecratum: ꝓfecto cre¬
dendi sunt. aut si durum uidet᷑ quando fac¬
ti sunt angłi. alios credere ita factos ut ñ ac¬
ciꝑent p̃scientiam ut ꝑ seuerantiȩ ut cassu
alios autem ita ut aueritate certissima et̃ni¬
tatem suȩ beatitudinis nossent s equat feli¬
citatis om̃s ab initio creatisunt. et ita fuerant
dones esti qui mali sunt nunc a illo bonitatis
cidissent. ꝓfecto multo ẽ. durius minc putare
angłos sitos. et̾nȩ suȩ beatitudinis incertos.
et ipsos de semet ipsis ignorare qđ nos de ut
catholicus xp̃ianus ignoraf. nullum nouũ

Expanded text:
in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubiin eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec ullo errore fallatur. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus; hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores, qui sua prauitate illa luce priuati sunt, consequenti ratione colligimus; habuisse tamen aliquam, etsi non praesciam, beatitudinem, si uitam egerunt ante peccatum, profecto credendi sunt. Aut si durum uidetur, quando facti sunt angeli, alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam uel perseuerantiae uel casus sui, alios autem ita ut ueritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent, sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt, et ita fuerunt, donec isti, qui nunc mali sunt, ab illo bonitatis cidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos, et ipsos de semet ipsis ignorare, quod nos de catholicus Christianus ignorat nullum nouum
Abbreviated transcription (Latin):
incerti: Quis enim hominum se in actione ꝓ¬
fectuq iusticiȩ ꝑseueraturũ usq infinem
sciat. nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certꝰ
qui dehac re iusto latentiq udicio ñ om̃s
instruit. s neminem fallit: Quantum itaq
ꝑtinet ad delectationem p̃sentis honi heati.¬
orerat pͥmus homo in paradiso. qͣm qͣmqͥlibet
iustus inhac infirmitate mortali Quantũ
autem ad spem futuri: beatior quilibȩt in
quib libet cruciatibꝰ corꝑis. cui ñ opinione.s
certa ueritate manifestum ẽ. sine fine se ha¬
biturum om̃i molestia carentem societatem
angłorum inparticipatione summi dĩ. quã
erat ille homo sui casus incertus in magna
illa felicitate paradysi. Quo circa cuiuis iam¬
non difficulter occurrit: utroq conuncto effi¬
ci beatitudinem. qͣm recto ꝓposito intellectu¬
ał natura desiderat hoc ẽ. ut et hono in cominu¬
tabili qđ ds̃ ẽ sine ulla molestia ꝑ fruatur. et

Expanded text:
incerti. Quis enim hominum se in actione pincerti. Quis enim hominum se in actione prouectuque iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni, beatior erat primus homo in paradiso, quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali; quantum autem ad spem futuri, beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis, cui non opinione, sed certa ueritate manifestum est, sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei, quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem, quam recto proposito intellectualis natura desiderat, hoc est, ut et bono incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et
Abbreviated transcription (Latin):
głis eẽ. credimus ñ habebat: Neq enim bea¬
tȩ uitȩ uocabulum ita contrahimꝰ ad qͣsdã
significationis angustias: ut solũ dm̃ dicamꝰ
beatum Qui tm̃ tea uere beatꝰ ẽ. ut maior
beatitudo eẽ. ñ possit Incuiꝰ comꝑatione qd
angłi beati sunt sua quadã sumna beati¬
tudine quanta eẽ. inͣgłis potest. qͣaut qͣntũ ẽ:
Mec ipsos tantum qđ attinet ad rationalem
ut incellectualem creaturam. beatos nuncupan¬
dos putamus Quis enim pͥmos illos homines in
paradiso negate audeat beatos fuisse ante
peccatum. quamius sua beatitudo quam duit᷑¬
nͥ peccassent. cum hodie non impudent̃ beatos¬
uocemus quos uidemus uiste ac pie acp̃spe
futurȩ immorcatis hãc uitam ducere sine cri¬¬
mine uastante conscientiam. facile impecran¬
tes peccatis huiꝰ infirmitatis diuinam miscđi.¬
am. qui licet de suȩ ꝑfeuerantie p̃mio certi
sunt. de ipsa tm̃ ꝑseuerantia sua reꝑiuntur

Expanded text:
gelis esse credimus, non habebat. Neque enim beagelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine, quanta esse in angelis potest, quid aut qec ipsos tantum, quod adtinet ad rationalem uel intellectualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum, quamuis sua beatitudo quam diutunisi peccassentvocemus, quos videmus iuste ac pie cum spe future immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscienciam, facile impetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam misericordiam. Qui licet de suae perseuerantiae praemio certi sint, de ipsa tamen perseuerantia sua reperiuntur
Abbreviated transcription (Latin):
turi sumꝰ. qͣndoquidem siequales in ea fuissent
etiam isti in eiꝰ et̾nitate mansissent parit̃ beati
quia parit̃ certi: Neq enim sicut uita qͣm¬
dui cumq fuerit: ita ȩt̃na uita ueracit̃ dici
poterit si finem habitura sit. Si quidem uita
tantum mͦ uiuendo. ȩt̃na uͦ finem ñ habendo
nominata ẽ. Qua ꝓpt̃ quamuis ñ quicqͥd
et̃num continuo beatum sit. dr̃ enuim etiam
poenał ignis ęt̃nus: tm̃ si uere ꝑfecteq bea¬
ta uita non nͥ et̃naẽ nonerat talis istorum
quandoq desitura et ꝓpterea ñ ȩt̃na. siue id
scirent siue nescientes aluid putarent. quia
scientes timor. nescientes error beatos ẽẽ. utiq
non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant ut
falsis incertis ue ñ fiderent. s utrum sempit̃.¬
num an qͣndoq finem habiturum eẽt. bonũ
suum in neutram partem firma assensione
ferrentur ipsa de tanta felicitate cunctatio.
eam beatȩ uitȩ plenitudinem qͣm in sc̃is an¬

Expanded text:
turi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, turi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter certi. Neque enim sicut uita, quamdiucumque fuerit, ita aeterna uita ueraciter dici poterit, si finem habitura sit; si quidem uita tantummodo uiuendo, aeterna uero finem non habendo nominata est. Quapropter quamuis non, quidquid aeternum, continuo beatum sit dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus: tamen si uere perfecteque beata uita non nisi aeterna est, non erat talis istorum, quandoque desitura et propterea non aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis an
Abbreviated transcription (Latin):
occurrit animo qͥddammirũ s cm̃ uerum. ꝙ¬
qđ iste mundus nob notꝰ eẽ ñ poss nͥ eẽt.¬
sint: nullo quidẽ mͦ scd̾m spacium aliquod
temporis pͥ us erant sp̃s illi tenebrȩ quosan¬
głos dicimꝰ. s simul ut facti sunt. luxfacti st̃:
Non tm̃ ita tantum creati ut quoqͦ mͦ. ẽẽnt.
et quo qͦ modo uiuerent: s etiã illuminati
ut sapient̃ beateq uitȩ uiuerent: Abhac
illuminatione aũsi quidam angłi ñ obti¬
nuerunt excellentiã sapientiȩ beatȩq uitȩ
cerca atq secura S rationalem uitã licet
insipientẽ sic habent: ut eam ñ possint amut¬
tere nec si uelint: Quatenus autẽ anteqͣm
peccassent. illiꝰ sapientiȩ fuerint parcici¬
pes. definire quis pocest: In eiꝰ cm̃ partici¬
patione ȩquales fuisse istos illis qui ꝓpt̃ea
uere pleneq beati sunt. qm̃ nequaqͣm de suȩ
beatitudinis ec̃nicate falluntur. quo mͦ dic¬

Expanded text:
occurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, qoccurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notus esse non possetsint, nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae, quos angelos dicimus; sed simul ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantum ita creati, ut quoquo modo essent et quoquo modo uiuerent; sed etiam inluminati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, ut eam non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, antequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis, qui propterea uere pleneque beati sunt, quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur, quo modo dic
Abbreviated transcription (Latin):
a litid quȩ dicuntur locorum quorũq corꝑa.¬
lium tenebre. qͣm aer carens luce: itatene¬
brescere animam sapientie luce pͥuacam:
Scđ̾m hoc gͦ dñr illa simplicia quȩ pͥncipa¬
lit̾ uereq diuina sunt qđ ñ aliud ẽ. in eis qͣli¬
tas. aliaͣ substantia. nec aliorum participatiõe
uł diuina uł sapientia uł beata sunt Cet̾m
dictus ẽ. inscripturis scĩs sp̃s sapientię multi¬
plex: eoqđ mulca inse se habeat S quȩ habet
hoc et ẽ. et ea om̃ia unus ẽ. Neq enim multȩ
s una sapientia ẽ. in qua sunt infinita quedã
eiq infiniti chesauri rerum intelligibilium.
inquib sunt om̃s inuisibiles atq in cominu¬
tabiles rationes rerum etiam uisibilium et
mutabilium. quȩ ꝑipsam factȩ sunt. Qm̃ ds̃
naliquid nesciens fecit. qđ nec de quolibetho¬
mine arcifice recte dici potest: Porro si seiens
fecit om̃ia: eautiq fecit. quȩ nouerat Ex qͦ

Expanded text:
aliud quae dicuntur locorum quorumcumque corporaaliud quae dicuntur locorum quorumcumque corporalium tenebrae quam aer carens luce, ita tenebrescere animam sapientiae luce priuatam. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia, quae principaliter uereque diuina sunt, quod non aliud est in eis qualitas, aliud substantia, nec aliorum participatione uel diuina uel sapientia uel beata sunt. Ceterum dictus est in scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex, eo quod multa in sese habeat; sed quae habet, haec et est, et ea omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapientia est, in qua sunt infiniti quidam eique finiti thensauri rerum intellegibilium, in quibus sunt omnes inuisibiles adque incommutabiles rationes rerum etiam uisibilium et mutabilium, quae. per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest; porro si sciens fecit omnia, ea utique fecit quae nouerat. Ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
digiti: Ac ꝑhoc quanuis acorꝑe incorruptibili
inseparabilis incorruptibilitas sit: alud tm̃ ÷
substantia qua corpus dr̃. aliud qualitas eiꝰ
qua incorruptibile nuncupat᷑. Et idõ etiam
sic non hocẽ qđ habet. Anima quoq ipsa eciã¬
si semꝑ sit sapiens. sicut erit cum libabitur in
et̃num: participatione tm̃ incominutabilis
sapientiȩ sapiens erit. quȩ ñẽ. qđ ipsa. Neq
enim si aer infusa luce numqͣm deseratur.
ideo non aluid ẽ ipse. aliud lux qua illumina.¬
tur. Neq hoc ita dixerim: quasi aer sit anima.
qđ putauerunt quidã qui ñ potuerunt in¬
corpoream cogitare naturam. S habent hȩc
adilla etiam in magna disparilitate quandã
similitaidinem ut ñ inconuenient̃ dicatur
sic illaminari animam incorꝑeam luce in¬
corꝑta simplicis sapientiȩ dĩ: sicut illumi¬
natꝰ aeris corpꝰ luce corporea Et sicut aer te¬
nebrescit ita luce desertꝰ. nam nichil sunt

Expanded text:
digiti. Ac per hoc quamuis a corpore incorruptibili digiti. Ac per hoc quamuis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit, aliud est tamen substantia, qua corpus dicitur, aliud qualitas eius, qua incorruptibile nuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum, participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit, quae non est quod ipsa. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua inluminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima, quod putauerunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quandam similitudinem, ut non inconuenienter dicatur sic inluminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut inluminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce desertus nam nihil sunt