comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
naturae sunt uites & palmites: ꝓpter quod cum ess& ds̃ cuius naturȩ non
factus ẽ. homo ut in illo ess& uitis humana natura. cuius & nos
omines palmites esse possemus.Quid ergo est ego sum uitis ue
uera hoc ad eam uitem retulit unde ista similitudo translata
ed cum dicit egosũ uitis uera. ab illa se utiq discernit cui dicitur. quo¬
modo conuersa es in a maritudinẽ uitis alienae : Nam qu

Expanded text:
naturae sunt vitis et palmites: propter quod cum esset Deus, cujus naturae non sumus, factus est homo, ut in illo esset vitis humana natura, cujus et nos homines palmites esse possemus. Quid ergo est, Ego sum vitis vera? Numquid ut adderet vera, hoc ad eam vitem retulit, unde ista simiSed cum dicit, Ego sum vitis vera , ab illa se utique discernit cui dicitur, Quomodo conversa es in amaritudinem vitis aliena ? Nam qu
Abbreviated transcription (Latin):
teris inuenitur. ut est. posuerunt in cęlo os suum. &. uerticem
capilli ꝑ ambulantium in delictis suis. & multa huius modi quȩ
scripturis scĩs non desunt. sicut alii tropi. hoc est locuti onum
modi. De quibus operosius disputarem. nisi eu angelista termi¬
nante euangelium suum. etiam ipse compellerer meum termi¬
nare sermonem. ExPLICIT SERMO. LXX¬

Expanded text:
teris invenitur: ut est: Posuerunt in coelo os suum ; et: Verticem teris invenitur: ut est: Posuerunt in coelo os suum ; et: Verticem capilli perambulantium in delictis suis : et multa hujusmodi, quae Scripturis sanctis non desunt, sicut alii tropi, hoc est, locutionum modi. De quibus operosius disputarem, nisi evangelista terminante Evangelium suum, etiam ipse compellerer meum terminare sermonem. » Explicit liber
Abbreviated transcription (Latin):
multa quȩ fecit illẽ. quȩ si scribantur ꝑsingula. nec ipsum arbitrort
mundum capere eos qui scribendi sunt libros. Non spatio locorum
credendũ est mundũ capere non posse quȩ in eo scribi quomodopossent
si scripta non ferret. sed capacitate legentium comp̃hendi fortasse
non possent. quamuis salua rerum fide plerumq uerba excedere ui¬
deantur fidem. Quod non fit. quando aliquid quod erat obscurũ uel
dubium. causa & ratione reddita exponitur. sed quando ad id quod
aꝑtum est uel augetur uel extenuatur. nec tamen a tramite signifi¬
candae ueritatis erratur. qm̃ sic uerba rem quȩ indicatur excedunt.
ut uoluntas loquentis. nec fallentis appareat. qui nouit quousq cre¬
datur. a quo ultra quã credendum est uel minuitur loquendo aliqĩd
uel augetur. Hunc loquendi modũ greco nomine non solũ gre¬
carũ. uerum etiam latinarum litterarũ magistri. yperbolen uo¬
cant. Qui modus. sicut hoc loco. ita in nonnullis aliis diuinis lit¬

Expanded text:
quae fecit Jesus, quae si scribantur per singula, nec ipsum, arbitror, mundum capere eos qui scribendi sunt libros. « Non spatio locorum credendum est, mundum capere non posse, quae in eo scribi quomodo possent, si scripta non ferret, sed capacitate legentium comprehendi fortasse non possent, quamvis, salva rerum fide, plerumque verba excedere videantur fidem. Quod non fit quando aliquid quod erat obscurum vel dubium, causa et ratione reddita, exponitur, sed quando id quod apertum est, vel augetur, vel extenuatur; nec tamen a tramite significandae veritatis erratur, quoniam sic verba rem quae indicatur excedunt, ut voluntas loquentis, nec fallentis appareat, qui novit quousque credatur, a quo ultra quam credendum est, vel minuitur loquendo aliquid, vel augetur. Hunc loquendi modum Graeco nomine non solum Graecarum, vel etiam Latinarum litterarum magistri Yperbolen vocant, qui modus, sicut hoc loco, ita in nonnullis aliis divinis lit
Abbreviated transcription (Latin):
exs ihe Quia uenit hora cius
cum dilexisset suos qui ena
Mundo. INΡIΝEM dILexiT Eos
Pascha autẽ fr̃s. non sicut quidam existimant grecũ nomen est sꝗ
um. Oportunissime tamen occurrit in hoc nomine quȩdam cq¬
tia utrarumq linguarũ. Quia enim patitur grece paschindiq
pascha passio putata est: uel hoc nomen apassione sic appellatũ. In si
lingua hoc est in hebrea: pascha transitus dicit᷑. Propterea tune
pascha celebrã uit populus dĩ : quando ex ȩgypto fugientes rubru
transierunt Nunc ergo figura illa prophetica in ueritate compl
Et agimus saluberrimũ transitum. cũ ad ilabolo transimus ad xp̃m
isto instabili sȩculo ad cius fundatissimũ regnum. Ideo quippe al
ꝑmanentem transimus. ne cũ hoc mundo transeunte transeamus.
nobis collata grã dñi laudans apłs dicit. Qui eruit nos de por
tenebrarũ. & transtulit in regnũ claritatis suae: Hoc itaq non

Expanded text:
esus quia venit hora ejus cum dilexisset suos qui erant in mundo, in finem dilexit eos. Pascha, fratres, non sicut quidam existimant, graecum nomen est, sed hebraeum: opportunissime tamen occurrit in hoc nomine quaedam congruentia utrarumque linguarum. Quia enim pati graece πάσχειν dicitur, ideo Pascha passio putata est, velut hoc nomen a passione sit appellatum: in sua vero lingua, hoc est in hebraea, Pascha transitus dicitur: propterea tunc primum Pascha celebravit populus Dei, quando ex Aegypto fugientes, Rubrum mare transierunt . Nunc ergo figura illa prophetica in veritate completa et agimus saluberrimum transitum, cum a diabolo transimus ad Christum, et ab isto instabili saeculo ad ejus fundatissimum regnum. Ideo quippe ad Deum permanentem transimus, ne cum mundo transeunte transeamus. De hac nobis collata gratia Deum laudans Apostolus dicit: Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae . Hoc itaque no
Abbreviated transcription (Latin):
aniua testimonium perhibeat de
lumine non tamnen est ipsa lumien
sed uerbum dei, dens enui est lumen
uerum quod ilamunat om̃em homi¬
nem uemientem in hune mundum
¶Et quia in hoc mundo erat et
ninidus per ipsum factus est et
mundus emi non coguouit ¶ maĩs¬
Il dit que il ne lut pas in propria benit
et sui eum non receperunt, quotquot
autem Receperunt eum dedit eis potes¬
tatem filios dei fieri credentibus in
non ex sangnine, non ex uolmitate
biri neq ex uoluꝑtate carius sed̾

Expanded text:
 testimonium perhibeat de lumine, non est tamen ipsa lumen, sed uerbum, deus ipse, est lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum; et quia in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et mundus eum non cognouit. quipropria uenit et sui eum non receperunt quotquot autem receperun! eum dedit eis potestatem filios dei fieri credentibus in non ex sanguine non ex uoluntate uiri neque ex uoluntate carnis sed
Abbreviated transcription (Latin):
o misen et causas cognoscite rerum¬
¶ Quid simus et quidnam uicturi
gigiumur ¶ Ordo quis datus aut
mete qmͣ mollio flexus ¶ E uare
quis modus argenti quid fas optare¬
Q q aud asper/ ntile nõmuo habet
¶Poatrie caris q proppinquide du¬
Quantum largur deceat quem sedens
esse iissit ¶ Et humana qua parte¬
locatus es mire

Expanded text:
o miseri, et causas cognoscite rerum, Quid sumus et quidnam uicturi gignimur, ordo Quis datus aut metae qua mollis flexus et unde, Quis modus argenti, quid fas optare, quid asper Utile nummus habet, patriae carisque propinquis Quantum largiri deceat, quem te Deus esse Iussit et humana qua partlocatus es in
Abbreviated transcription (Latin):
roles aute oma tempora et supra
omuia tempora in comunitabiliter
manet uingenitus filius tuus coetor¬
nis tibi ¶ Et quia de plenitudme
oncie reuouantur ut sapientes sunit¬

Expanded text:
 ante omnia tempora, et supra omnia tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coaeternus tibi, et quia de plenitudineentiae renovantur ut sapientes sint
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Tuy sa quidem cur hos celebret
meretricidia ludos. ¶ non ex diffici¬
li causa petita fuit ¶ non ex tetri¬
tis non est de magna professis
uult sua plebeys sacra petere chore¬
¶ Et monet etatis species dũflorat
uti Contempuiuit spuam cũ

Expanded text:
. turba quidem cur hos celebret meretricia ludos, non ex difficili causa petita subest. non est de tetricis, non est de magna professis, volt sua plebeio sacra patere choro, et monet aetatis specie, dum floreat, uti; contemni spinam, cum
Abbreviated transcription (Latin):
aduersus acies reuolutaqz tela. ber¬
tit in accores et turbme repulit hastas
ommium dilecte deo cui fundit ab
acies. cui nilitat ether Et conuirati
uenunt ad classica uenti ¶ Et cer¬

Expanded text:
adversas acies revolutaque tela vertit in auctores et turbine reppulit hastas o nimium dilecte deo, cui fundit ab emes, cui militat aether et coniurati veniunt ad classica venti.
Abbreviated transcription (Latin):
deus diẽ septimũ et sc̃ificauit eũ qr in eo re¬
quieuit ab om̃ib oꝑib suis q̃ inchoauit de-¬
us faceꝰ. Dies em̃ septimus eciã nosip̃i eri-¬
mꝰ qñ eius fuerimꝰ bñdc̃one et sãficacione
plem atq ꝑfecti. Ibi uatantes uidebimus
quĩ ip̃e est deus qdꝰ nobis nosip̃i ẽẽ uolumꝰ
qñ ab illo cecidimus audientes a seductore
eritis sicut dii et recedentes a deo ueo quo
faciente dii eẽmus eius ꝑticipatione nõ de¬
sertione. Qd em̃ sine illo fecimus nisi qdꝰ in
ira eius defecimus: A quo refecti et grã ma¬
iore ꝑfecti uacabimꝰ inet̾nũ uidentes qr ip̃e
hoc sabbatũ adipiscendũ imputãt᷑ quia si
nobis ea tribuei̾us seruilia erũt cũ de sab¬
bato dicat᷑ om̃e opus seruile nõ facietis ĩ¬
eo. ꝓptꝰ qdͦ et ꝑ ezechielem ꝓphetam dicit᷑.¬

Expanded text:
Deus diem septimum et sanctifiicauit eum, quia in eo requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit Deus facere. Dies enim septimus etiam nos ipsi erimus, quando eius fuerimus benedictione et sanctificatione pleni adque refecti. Ibi uacantes uidebimus quoniam ipse est Deus; quod nobis ipsi esse uoluimus, quando ab illo cecidimus, audientes a seductore: Eritis sicut di et recedentes a uero Deo, quo faciente di essemus eius participatione, non desertione. Quid enim sine illo fecimus, nisi quod in ira eius defecimus? A quo refecti et gratia maiore perfecti uacabimus in aeternum, uidentes quia ipse hoc sabbatum adipiscendum inputantur; quia si nobis ea tribuerimus, seruilia erunt, cum de sabbato dicatur: Omne opus seruile non facietis; propter quod et per Ezecbielem prophetam dicit
Abbreviated transcription (Latin):
noꝵ quos prĩe nõ correxit eu̾sio. xxxiii.
mentes amẽtes. Q̾s ẽ hic tantꝰ nõ¬
error s furor ut exitiũ urm sicut au¬
diuimꝰ plangentibꝰ oriẽtalibꝰ ppłis ⁊
maxĩs ciuitatibꝰ ĩ remotissĩs t̾ris publicũ
luctũ merorẽq ducẽtibꝰ. uos theatra q̃re̾¬
tis ĩtraretis ĩpleretis: ⁊ multo ĩsaniora
ꝙͣ suerãt antea face̾̃tis : Nãc aĩoꝵ labem
ac pestẽ hãc ꝓbitatis ⁊ honestatis eu̾sio¬
Neq emĩ censebat ille felicẽ ẽe rẽpublicã
stantibꝰ membꝰ ruẽtibꝰ moribꝰ. Sed ĩ uobꝰ
plus ualuit qd̾ demones impii seduxer̃t:
enĩ in urã securitate pacatã rẽpublicã¬
septimũ qdͦ nos erimus in seipõ deꝰ faciet
requiesce̾. De istis porro etatibꝰ singulis
nũc diligentꝰ longũ ẽ disputare. Hec tñ
septima erit sabbatũ nrm̃ cuius finis nõ
erit uespera s dm̃cus dies ueluti octauus
uidebimus et amabimus. amabimꝰ et lau¬
dabimus. Ecce qdꝰ ei̾t in fine sine fine. Nã

Expanded text:
norum, quos patriae non correxit euersio. 0 mentes amentes! quis est hic tantus noerror, sed furor, ut exitium uestrum, sicut audiuimus, plangentibus orientalibus populis et maximis ciuitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus uos theatra quaereretis intraretis inpleretis, et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis euersioNeque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in uobis plus ualuit quod daemones inpii seduxerunt,enim in uestra securitate pacatam rem publicaseptimum, quod nos erimus, in se ipso Deo faciet requiescere. De istis porro aetatibus singulis nunc diligenter longum est disputare; haec tamen septima erit sabbatum nostrum, cuius finis non erit uespera, sed dominicus dies uelut octauus auidebimus et amabimus, amabimus et laudabimus. Ecce quod erit in fine sine fine. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
et aĩoꝵ q̃ p̃cipue cauẽda st̃ nichil de¬
os falsos ppło cultori suo quo minus
eoꝵ maloꝵ agge̾ p̃met᷑ subueniẽ cu¬
rasse s pociꝰ ut maxĩe p̃mẽtur egisse
ñt de illis malis uideo dicẽdũ que soli
isti ppeti nolũt qualia st̃ fames morbꝰ
bellũ expoliatio. captiuitas. trucidano
⁊ si qua siłia iã in p̾mo libro cõmẽora¬
uimꝰ Hec enũ sola mali deputant ma¬
la q̃ nõ faciũt malos. n ͨ erubescũt ins
bona q̃ laudãt ip̃i mali ẽe qui laudãt

Expanded text:
e praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant
Abbreviated transcription (Latin):
dei ĩ similitudinẽ ymaginis corruptibilꝰ hoĩs
et uolucrũ et quadrupedũ et serpẽtiũ. Ad
huiuscemoĩ enĩ simulachra adoranda ulꝰ duces
ppłoꝵ uel sectatores fuerunt et coluerũt atq
seruierũt creature potius ꝙͣ creatori qui ẽ bñ¬
dictus ĩ secula. Iu hac aũt nulla ẽ hoĩs sapĩa

Expanded text:
 imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium: ad hujuscemodi enim simulacra adoranda vel duces populorum, vel sectatores fuerunt: et coluerunt atque servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula . In hac autem nulla est h
Abbreviated transcription (Latin):
ecerunt itaq ciuitates duas amores
duo. terrenã scilicz amor sui usq ad
otemptũ dei. celestem ueõ amor dei usq ad
ꝯtemptũ sui. Deniq illa in seipa. hec in dño
gloriat᷑. Illa eĩ qrit ab homibꝰ głiam. huic
aũt deus osciẽ testis maxiã ẽ gła. Illa ĩ gla
sua exaltat caput suũ. hec dicit deo suo głia
mea et exaltans caput meũ. Illi in prĩcipibꝰ
eius uel ĩ eis quas subiugat nationbꝰ duãn¬
di libido dnãtur ĩ hac seruiũt ĩuictẽ ĩ cai̾tate
et p̃positi osulendo et subditi obtemperando.
Illa ĩ suis potentibꝰ diligit u̾tutẽ suã. hec di¬
cit deo suo diligam te dnẽ u̾tus mea. Ideoq
ĩ illa sapientes eius ẜ ͫ hoiẽm uiuẽtes a cori¬
ꝑis aut aĩ sui bona a utriusq sectati stꝰ a ql
potuerunt cognosce deũ nõ ut deũ honora¬
uerũt uel gratias egerũt sed euanuerũt ĩ coi¬
gitationibus suis et obscuratũ ẽ insipiens
cor eoꝵ. Ditentes se eẽ sapiẽtes id ẽ dnante su¬

Expanded text:
ecerunt itaque civitates duas amores duo; terrenam scilicet amor sui usque ad contemptum Dei, coelestem vero amor Dei usque ad contemptum sui. Denique illa in se ipsa, haec in Domino gloriatur. Illa enim quaerit ab hominibus gloriam: huic autem Deus conscientiae testis, maxima est gloria. Illa in gloria sua exaltat caput suum: haec dicit Deo suo, Gloria mea, et exaltans caput meum . Illi in principibus ejus, vel in eis quas subjugat nationibus dominandi libido dominatur: in hac serviunt invicem in charitate, et praepositi consulendo, et subditi obtemperando. Illa in suis potentibus diligit virtutem suam: haec dicit Deo suo, Diligam te, Domine, virtus mea . Ideoque in illa sapientes ejus secundum hominem viventes, aut corporis aut animi sui bona, aut utriusque sectati sunt; aut qui potuerunt cognoscere Deum, non ut Deum honoraverunt, vel gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes se e
Abbreviated transcription (Latin):
hom̃is dicã ubi du¬
arũ ciuitatũ quãtũ
ad rõnaliũ mortaliũ
genus attinet appa-¬
rebit exortus sicut
ipis angel uideo ẽẽ dicẽda. quibꝰ demõstri¬
tur quãtũ a nob̾ p̃t ꝙͣ nõ ĩcõueniẽs neq¬

Expanded text:
hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicutipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis pot
Abbreviated transcription (Latin):
nuars duit quidã psalmus sacer. Denite et
pnũ quodamõ ꝓ digiũ quid p̃figurauerit di¬
ca alio loco quãtũ me dñs adiuueit. Nũc
qñ liber uste claudendus ẽ in hoc pͥmo hoĩc
qui pͥuutus factus ẽ nõdũ quidẽ ẜ ͫ euidẽ¬
tinemus in gene huãno societates tamꝙͣ ci¬
uitates duas. Ex illo eñ futuri em̃t hoẽs.
alii malis angelis in supplicio alii bonis
⁊ p̃mio sociandi ꝙͣuis occulto dei iudicio s
tñ iusto. Cũ em̃ scptũ sit uniu̾se uie dñi mi

Expanded text:
itur? Ait quidam psalmus sacer: Venite et primum quodam modo prodigium quid praefigurauerit, dicetur alio loco, quantum me Deus adiuuerit. Nunc quoniam liber iste claudendus est, in hoc primo homine, qui ptimemus in genere humano societates tanquam civitates duas. Ex illo enim futuri erant homines, alii malis angelis in supplicio, alii bonis in praemio sociandi, quamvis occulto Dei judicio, sed tamen justo. Cum enim scriptum sit, Universae viae Domi
Abbreviated transcription (Latin):
Surm̃ uiditẽ uiuorũ
atq mortuoꝵ ad de
altera dyaboli tuiusi
mõĩ suppliciũ sit futurũ dyaboli et om̃i ad
eũ ꝑtinentiũ in hoc libro nobꝰ quãtũ ope di.¬
uina ualebimus diligentius disputandũ ẽ.
Ideo aũt hũc tenere ordinẽ malui ut postra
ĩ eterna bñtudine ꝑmaneꝰ. Ac ꝑ hoc cũ illã
penã nõ debere ẽẽ incredibilem demõstiaue¬
ro. adiuuabit me plu̾mũ ut multo faciliꝰ
oĩ carens molestia ĩmorlitas corpoꝵ in sãs
futura tredat᷑. Nec a diuinis ordo iste ab¬
horret eloquiis ubi aliqñ quidẽ bonoꝵ dñ¬
tudo pͥus pomit᷑ ut ẽ illud qui bona fecẽs
⁊ resueretionẽ pite qui aũt mala egtrĩ¬

Expanded text:
strum, iudicem uiuorum adque mortuorum, ad debaltera diaboli, cuius modi supplicium sit futurum diaboli et omnium ad eum pertinentium. in hoc libro nobis, quantum ope diuina ualebimus, diligentius disputandum est. Ideo autem hunc tenere ordinem malui, ut posteain aeterna beatitudine permanere; ac per hoc cum illam poenam non debere esse incredibilem demonstrauero, adiuuabit me pluri- u mum, ut multo facilius omni carens molestia inmortalitas corporum in sanctis futura credatur. Nec a diuinis ordo iste abhorret eloquiis, ubi aliquando quidem bonorum beatitudo prius ponitur, ut est illud: Qui bona fecerunt, in resurrectionem uitae; qui autem mala eger
Abbreviated transcription (Latin):
sacuficia illis offei̾mꝰ nec eoꝵ ꝓbra in eoꝵ
satcra ꝯũtimꝰ Nã de yside uxore osyris e¬
gipcia dea ⁊ de parẽtibꝰ eoꝵ qui oẽs re¬
res fuisse scribũt᷑ quibꝰ ꝑntibꝰ suis illa cũ
sacuficaret ĩuenit ordei segetẽ atq inde spi-¬
tas marito regi ⁊ eiꝰ osiliario merturio de¬
mõstrauit. uñ eandẽ ⁊ cererẽ uolũt. Que
⁊ quãta mala nõ a poetis sz misticis eoꝵ
lũs meõrie mãdata sint sicut leone sacer¬
dote ꝓdente ad olimpiadẽ mrem scribit a¬
q legeiũt ⁊ uideant qͥbꝰ hõĩbꝰ mortuis ulꝰ
de quibꝰ eoꝵ fcis tãꝙͣ diis sacrificia fueñt
ĩstituta. Ab sit ut eos ꝙͣuis deos habeant
ulla ex ꝑte audeãt cõꝑare. Sit eĩ nõ osti¬
tiuimꝰ sacerdotes nͨ offeimꝰ sacrificia mnribꝰ¬

Expanded text:
sacrificia illis offerimus, nec eorum probra in eorum sacra convertimus. Nam de Iside uxore Osiris, Aegyptia dea, et de parentibus eorum, qui omnes reges fuisse scribuntur, quibus parentibus suis illa cum sacrificaret, invenit hordei segetem, atque inde spicas marito regi et ejus consiliario Mercurio demonstravit, unde eamdem et Cererem volunt, quae et quanta mala non a poetis, sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint, sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Aqui legerunt, et uideant quibus hominibus mortuis uel de quibus eorum factis tamquam dis sacra fuerint instituta. Absit ut eos, quamuis deos habeant,ulla ex parte audeant conparare. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia mar
Abbreviated transcription (Latin):
noes outonys gr̃s agamꝰ ⁊ nos ad amnitao¬
aie i auxiliũ ex illoꝵ mẽõtie renouacione
adhortrm ed uecũq icfs adhibent᷑ religioso¬
⁊ dioscquia ⁊̃ intm̃ locis ornamẽta st̃ mẽo¬
uari no sacra ulł sacrifitia mortuoꝵ tãꝙ̃
deor a aucũq eciã epulas suas eo defe
plerisqs tr̃arũ lotis nulla talꝰ ẽ osuetudo.
m̃ quĩq id faciũt quascũq apposuerĩt orãt

Expanded text:
nos ad imitacato in auxilium, ex illorum memoriae renovatione adhortemur. Quaecunque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis, ornamenta sunt memoriarum, non sacra vel sacrificia mortuorum tanquam deorum. Quicunque etiam epulas suas eo deferplerisque terrarum nulla talis est consuetudo: tamen quicunque id faciunt, quas cum appo
Abbreviated transcription (Latin):
gentꝰ oĩa ⁊ si forte sine studio ꝑtiũ iudi¬
cãtes talia ẽẽ ꝑspexerĩt q̃ pociꝰ exagitaiꝰ
ꝙͣ cõuelli possint garrulitate ĩpudẽtissi¬
ma ⁊ qͣi satirica uł ũimica leuitate cohi¬
beãt suas nugas ⁊ pociꝰ a prudentibꝰ
emẽdari ꝙͣ laudari ab ĩprudentibꝰ eligãt.
Nã si nõ ad lib̾tatẽ uea̾ dicendi s ad licẽ¬
ciã maledicẽdi tp̃s expectãt ab sit ut eis
eueniat qd̾ ait tullius de quodã q̃ pec¬
cãdi licẽtia felix appellabat᷑. O miserũ
cui peccae̾ licebat. Unde quisq̃s ẽ qͥ ma¬
ledicendi licẽtia felicẽ se putat młto erit
felicior si hoc illi oĩo nõ liceat cũ possit
deposita uanitate iactãtie eciã isto tꝑe tã-¬
ꝙͣ studio ꝯsulendi qͥdq̃d uoluei̾t cõtradi¬
ce̾ ⁊ quãtũ possunt ab eis quos ꝯsulit
amica disputacione honeste grauit̾ libe̾
qd̾ oportet audire ¶¬

Expanded text:
genter, et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam conuelli possint garrulitate inpudentissima et quasi satyrica uel mimica leuitate, cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab inpudentibus eligant. Nam si non ad libertatem uera dicendi, sed ad licentiam maledicendi tempus expectant, absit ut eis eueniat quod ait Tullius de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur:s o miserum, cui peccare licebat! Unde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino non liceat, cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid uoluerit contradicere et, quantum possunt, ab eis quos consulit amica disputatione honeste grauiter libere quod oportet audire
Abbreviated transcription (Latin):
satis uisũ ẽ demõstrantes qͥs nã sit duarũ
ciuitatũ celestis atq terrene ab inicio usq ĩ
finẽ ꝑmixtarũ mortalis extursus. Quarũ ill¬
la q̃ terrena ẽ fecit sibi quos uoluit ułꝰ unde¬
cũq ulꝰ eciã ex hom̃ib falsos deos quib sa¬
crificando seruiret. illa aũt q̃ celestis ꝑegri¬
natur in terra. falsos deos nõ facit s a ueo
deo ip̃a fit cuiꝰ uerũ sacrificiũ ip̃a sit. Ambe¬
affligunt᷑ diu̾sa fide. diu̾sa spe diu̾so amore
donet ultimo iudicio separent᷑ et ꝑcipiat u¬
naq̃q suũ finẽ cuius nullus ẽ finis. De qͥb
ambarũ finb deinceps disserendũ ẽ.¬

Expanded text:
es, quisnam sit duarum ciuitatum, caelestis adque terrenae, ab initio usque in finem permixtarum mortalis excursus; quarum illa, quae terrena est, fecit sibi quos uoluit uel undecumque uel etiam ex hominibus falsos deos, quibus sacrificando seruiret; illa autem, quae caelestis peregrinatur in terra, falsos deos non facit, sed a uero Deo ipsa fit, cuius uerum sacrificium ipsa sit. Ambaffliguntur, diversa fide, diversa spe, diverso amore, donec ultimo judicio separentur, et percipiat unaquaeque suum finem, cujus nullus est finis: de quibus ambarum finibus deinceps disserendum e
Abbreviated transcription (Latin):
petẽt pone̾t᷑ in noĩe ihu xp̃i sanus exiliuit
quĩq hom̃i milia crediderunt. ac dem̃ aliis
atq aliis accessib credentiũ creuit eccĩa. Ac
ꝑ hoc colligit᷑ eciã dies ex quo annus ipse
tenti sexaginta quĩq auni reꝑiuut᷑ impleti
ꝑ easdẽ idus cõsulatu honorii et euticiam.
Porro sequẽti anno cõsule manilio theodoro
alias terrarũ ꝑtes forsitan fcm̃ sit nõ fuit
nccẽ ꝑquire. interim qdꝰ scimus ĩ ciuitate no¬
tissima et eminẽtissima carthagine affrice.
gaudencius et iouius comites imꝑatoris ho¬
norii quartodecino kalendas aprilis falsoꝵ
deoꝵ templa eũterunt et simulachra confre¬
gerunt ex quo usq ad hoc tp̃s ꝑ triginta
ẜ xpĩam facti sunt qͥ tamꝙ̃ uea illa diuina.¬
cione reuotabant᷑ a fide eamq completo eodẽ
nuo̾ annoꝵ inanẽ ridendamq uiderũt: Nos
gͦ qui sumnꝰ uocamurq xpĩani nõ in petrũ

Expanded text:
peteret, poneretur, in nomine Jesu Christi salvus exsilivit, peteret, poneretur, in nomine Jesu Christi salvus exsilivit, quinque millia hominum crediderunt: ac deinde aliis atque aliis accessibus credentium crevit Ecclesia. Ac per hoc colligitur etiam dies, ex quo annus ipse centi sexaginta quinque anni reperiuntur impleti per easdem idus, consulatu Honorii et Eutychiani. Porro sequenti anno, consule Mallio Theodoro,alias terrarum partes forsitan factum sit, non fuit necesse perquirere. Interim quod scimus in civitate notissima et eminentissima Carthagine Africae Gaudentius et Jovius comites imperatoris Honorii, quarto decimo kalendas aprilis falsorum deorum templa everterunt, et simulacra fregerunt. Ex quo usque ad hoc tempus per triginta Christiani facti sunt, qui tanquam vera illa divinaabantur a fide, eamque completo eodem annorum numero inanem ridendamque viderunt? Nos ergo qui sumus vocamurque Christiani, non in Petrum
Abbreviated transcription (Latin):
ysq ad mortẽ ꝓ ueitate certare nõ armata po¬
foncia s potenciore paciã p̃pararẽt. Hoc si
uullis magicis artib fcñ ẽ cur credeꝰ dubitãt
eadĩ u̾tute diuina ꝑ totũ mũdũ id fiei potu¬
ise qua hoc fañ ẽ: Si aũt ut iheo̾solimis sic
Qd cultũ noĩs xp̃i accende̾t᷑ tanta homĩ mul¬
atudo. q̃ illũ in cruce ułꝰ fixerat pensũ uel ri¬
serat fixũ. iã maleficiũ illud fecerat petrus.
ex ip̃o q̃rendũ est anno qñ trecenti sexaginta
cerit tercio die sicut apłi sui eciã sensib ꝓba¬
uerũt. deinde pꝰ quadraginta dies ascendit in
celũ. post decẽ dies id ẽ quĩquagesimo post
suã resurrettionẽ die misit spm̃ scm̃. Tunc
sicut nos credimꝰ et ueitas ht̃ efficacia spũs
sã. Sicut aũt fuxit uanitas impia uł puta¬
uit magicis artib petri paulopꝰ eciã signo
mirabili facto qñ ad u̾bũ ip̃ius petri qdã
mendicus ab uteo mrĩs ita claudus ut ab
aliis portaret᷑ et ad portã templi ubi stipẽ

Expanded text:
sque ad mortem pro veritate certare, non armata potentia, sed potentiore patientia praepararent. Hoc si nullis magicis artibus factum est, cur credere dubitant, eadem virtute divina per totum mundum id fieri potuisse qua hoc factum est? Si autem ut Jerosolymis sic ad cultum nominis Christi accenderetur tanta hominum multitudo, quae illum in cruce, vel fixerat prensum, vel riserat fixum, jam maleficium illud fecerat Petrus, ex ipso anno quaerendum est, quando trecenti sexaginta rexit tertia die, sicut Apostoli suis etiam sensibus probaverunt. Deinde post quadraginta dies ascendit in coelum: post decem dies, id est quinquagesimo post suam resurrectionem die, misit Spiritum sanctum. Tunc sicut nos credimus, et veritas habet, efficacia Spiritus sancti; sicut autem finxit vanitas impia vel putavit, magicis artibus Petri. Paulo post etiam signo mirabili facto, quando ad verbum ipsius Petri quidam mendicus ab utero matris ita claudus, ut ab aliis portaretur, et ad portam templi, ubi stipem
Abbreviated transcription (Latin):
Ꝙ ꝙͣuis oĩ tꝑe deus iudicet in hoc tñ libro
de nouissimo eius iudicio sit ꝓp̾e disputãdũ
Edie ultimi iu¬
dicii dei qd ipse
don auei̾t locutiu̾

Expanded text:
 omni tempore Deus iudicet, in hoc tamen libro de nouissimo eius iudicio sit proprie disputandum. De die ultimi iudicii Dei quod ipse donauerit locutu
Abbreviated transcription (Latin):
on ig᷑ in hoc libro de illis pͥmis uis
de istis mediis dei iudicis s di ipse
no iussimo iudicio quãtũ ip̃e tribuerit dispi
ꝓp̾e iã uocat᷑ eo ꝙ nullus ibi eit imperas¬
a q̃rele locus cur ĩiustus ille sit felix et all¬

Expanded text:
on igitur in hoc libro de illis primis, nec de istis mediis Dei judiciis, sed de ipso novissimo judicio, quantum ipse tribuerit, dispuproprie jam vocatur, eo quod nullus ibi erit imperitae querelae locus, cur injustus ille sit felix, et
Abbreviated transcription (Latin):
mona iuiquitatis elemosinarũ largitate fe¬
cisset. Nunc ueo dũ uemialis iniquitatis e¬
aã si ꝑseueret ignorat᷑ modus ꝓfecto et stu¬
diũ in meliora ꝓficiendi orando et instando
uigilancius adhibetur et faciendi de mã¬
mona miqͥtatis scõs amitos cura nõ spnit᷑
uerũ ista liberatio q̃ sit siue suis quibusq
orõnb siue int̾cedentib sc̃ĩs id agit ut ĩ
ignẽ quisq nõ mittat᷑ eternũ. nõ ut cũ fuit
missus post quantũtũq inde tpis eruat᷑:
Nam illi qui putant sic intelligendũ ẽẽ ꝙ
sip̃tũ est afferre t̾ram bonã uberẽ fructũ al¬
liã fricenũ aliã sexagenũ aliã centenũ ut
sã pro suoꝵ diu̾sitate mei̾toꝵ alii tricenos
hoiẽs liberent alii sexagenos. alii centenos
hoc in die iudicii futurũ suspican solent
nõ post iudiciũ. Qua opimone quidã cũ
uideret hoiẽs impunitatẽ sibi ꝑuersissiẽ¬

Expanded text:
mona iniquitatis elemosynarum largitate fecisset. Nunc uero dum uenialis iniquitatis, etiamsi perseueret, ignoratur modus, profecto et studium in meliora proficiendi orando et instando uigilantius adhibetur et faciendi de mammona iniquitatis sanctos amicos cura non spernitur. Verum ista liberatio, quae fit siue suis quibusque orationibus siue intercedentibus sanctis, id agit ut in ignem quisque non mittatur aeternum, non ut, cum fuerit missus, post quantumcumque inde tempus ematur. Nam et illi, qui putant sic intellegendum esse quod scriptum est, adferre terram bonam uberem fructum, aliam tricenum, aliam sexagenum, aliam centenum, ut sancti pro suorum diuersitate meritorum alii tricenos homines liberent, alii sexagenos, alii centenos, hoc in die iudicii futurum suspicari solent, non post iudicium. Qua opinione quidam cum uideret homines inpunitate
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtineꝰ posse uideant᷑ elegantissime rñdis¬
se phibetur bñ potius eẽ uiuendũ ut intꝰ
eos quisq repiatur qui pro aliis int̾ressu.¬
ri sunt liberandis ne tam pauti sint ut ci¬
to ad nũm suũ uł tritenũ uł sexagenũ uł
tentenũ unoquoq eoꝵ ꝑueniente multi re¬
maneant qͥ erui iã de penis illoꝵ int̾cessiõe
nõ possint et in eis ĩueniat᷑ quisqͥs qui sibi
spem fructꝰ aliem temeitate uanissima pol¬
licetur. Hec me illis rũdisse suffecerit qui
sacrarũ lrãrũ quas coẽs habemus auctorita¬
tẽ nõ sꝑnũt s eas male uitelligendo nõ qd̾
ille loquũtur s hoc potius putant futurũ eẽ
qd̾ ip̃i uolunt: Hac itaq rñsione reddita li¬
brũ sicut ꝓmisimus terminamus.¬

Expanded text:
e posse uideantur, elegantissime respondisse perhibetur, bene potius esse uiuendum, ut inter eos quisque reperiatur, qui pro aliis intercessuri sunt liberandis, ne tam pauci sint, ut cito ad numerum suum uel tricenum uel sexagenum uel centenum unoquoque eorum perueniente multi remaneant, qui erui iam de poenis illorum intercessione non possint et in eis inueniatur quisquis sibi spem fructus alieni temeritate uanissima pollicetur. Haec me illis respondisse suffecerit, qui sacrarum litterarum, quas communes habemus, auctoritatem non spernunt, sed eas male intellegendo non quod illae loquuntur, sed hoc potius putant futurum esse quod ipsi uolunt. Hac itaque responsione reddita librum, sicut promisimus, terminamus.
Abbreviated transcription (Latin):
titarẽt. Nõ utiq magne ꝑitie uarro¬
nis tribuẽt᷑ ꝙ scribens de edibꝰ sa-¬
cris tã multa ignorata ꝯmeõrat. Sed

Expanded text:
titarent, non utique magnae peritiae Varronis tribueretur, quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtẽ q̃ p̃ualet opp̾init. Uictrici ẽĩ uicta sucã¬
bit dnãciom scilic ułꝰ etiã libertati qualẽ¬
cũq pacẽ p̃ferens ac salutẽ ita ut magie
mallent quĩb ꝯtingit uinci ꝙͣ bellica on¬
inpharia uastacione deleri. Hinc fañ it

Expanded text:
e praeualet, obprimit. Victrici enim uicta subcumbit, dominationi scilicet uel etiam libertati qualemcumque pacem praeferens ac salutem, ita ut magnae mallent, quibus contigit uinci, quam bellica omnifariam uastatione deleri. Hinc factum
Abbreviated transcription (Latin):
ab soluiuiꝰ et inde usq ad ip̃ius ĩ tarne sal¬
uatoris aduẽtũ quousq septimꝰdecimꝰ liber s̃¬
dit᷑ sola uidetur ĩ meo stilo cucurrisse dei aui¬
tas cũ in hoc scł̃o nõ sola cucurrerit s ambr
utiq ĩ genẽ huãno situt ab iuicio suul sus
ꝓcursu tꝑa uariauerint. Uerũ hoc ideo fec u
pus ex quo aꝑciores dei ꝓmissiones eẽ cepel¬
rũt usq ad eius ex u̾gine natiuitatẽ in qua
fuerãt q̃ pͥmo ꝓmittebãt᷑ ĩplenda sine inter¬
pellacione a cõtrario alterius ciuitatis ista q̃
dei ẽ ꝓcurrens distinctius appareret ꝙͣuis is
cucurrerit quãtũ satis uidet᷑ attiugã ut ãbe
iit̾ se possit osideraciõe legenciũ compari¬

Expanded text:
bsoluimus, et inde usque ad ipsius in carne Saluatoris aduentum, quo usque septimus decimus liber tenditur, sola uidetur in meo stilo cucurrisse Dei ciuitas; cum in hoc saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in genere humano, sicut ab initio, simul suo procursu tempora uariauerint. Verum hoc ideo feci, ut prius, ex quo apertiores Dei promissiones esse coeperunt, usque ad eius ex uirgine natiuitatem, in quo fuerant quae primo promittebantur inplenda, sine interpellatione a contrario alterius ciuitatis ista, quae Dei est, procurrens distinctius appareret; quamuis cucurrerit, quantum satis uidetur, adtingam, ut ambae inter se possint consideratione legentium conpar
Abbreviated transcription (Latin):
ta ꝓunssione ĩ decimũ sequẽtib quatuoe libis
ãbarũ ẽ digestus exortus dem̃ ꝓtursus ab
hoĩe p̃mo usq ad diluuũ libro uno qui est
huiꝰ oꝑis quĩtusoecunꝰ atq iñ uso ad abia¬
hã rursus arbe sicut ĩ tpib ita et ĩ nũs lãs

Expanded text:
ta promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius operis quintus decimus, adque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris
Abbreviated transcription (Latin):
ab homero fateant᷑ demonẽ nũtupatũ.
Hii aũt qͥ omẽs deos nõ isi bonos asser̃t¬
t̾ bom meito mouẽt᷑ demonũ factis que
negae̾ nõ pñt ea q nullo mõ a diis quos
om̃s bonos uolunt cõmitti posse existimã¬
tes differentiã int̾ deos ⁊ demones adhi-¬
bẽ cogunt᷑ ut qd qd mei̾to eis displicet ĩ
oꝑibꝰ ułꝰ affr̃bus prauis quibꝰ uim suã
manfestant occulti sp̃s. id credant ẽẽ de-¬
monũ nõ deoꝵ. Sed qr eosdẽ demones ĩt̾
hoiẽs ⁊ deos ita medios ostitutos putãt¬
tãꝙͣ nullus deus hoĩ misceat᷑ ut hinc ꝑ¬
ferãt desiderata inde referãt ĩpetrata atq
hoc platonici p̃cipui ph̾oꝵ ac nobilissimi¬

Expanded text:
ab Homero fateantur daemonem nuncupatum. Hi autem, qui omnes deos nonnisi bonos esse astur boni, merito mouentur daemonum factis, quae negare non possunt; eaque nullo modo a dis, quos omnes bonos uolunt, committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur, ut, quidquid eis merito displicet in operibus uel affectibus prauis, quibus uim suam manifestant occulti spiritus, id credant esse daemonum, non deorum. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios tanquam nullus deus homini misceatur ut hinc perferant desiderata, inde referant impetrata; atque hoc Platonici praecipui philos
Abbreviated transcription (Latin):
uel qd in eis legimꝰ uł qdͥ ex eis intelige p
tuimꝰ earũ ꝯgruentes auctoritati de ais rep̃
suꝑioribꝰ libris dixiuius. Enuleatius aũt si
ista q̃rant᷑ multiplices atq multimodas pas
ꝙͣ capaciores ad ĩtelligendũ nos oporteat ĩ¬
morai. Arbitror tũ satis nos iã fecisse mag
nis et difficillimis q̃stionibꝰ de mico uel de
duo gnͬa distribuimꝰ unũ eoꝵ qͥ ẜ ͫ hoiẽm.¬
mistice appellamus ciuitates duas hoc est
duas societates hom̃i quarũ ẽ una q̃ p̃desti¬
nata est inet̾uũ regnae̾ cũ deo. altera et̾nũ
suppliciũ subire cũ dyabolo. Sed iste funs ẽ
earũ de quo post loquendũ ẽ. Nũt ãt qm̃
de exortu earũ siue ĩ angłis quoꝵ mĩs igno¬
rat᷑ a nobꝰ. siue ĩ duobꝰ pͥmis hoĩbꝰ satis
dcm̃ ẽ. iã michi uidet᷑ earũ aggrediendus ꝙ
tp̃s siue scłm in quo cedũt moriẽtes succedĩti¬
q nascentes istarũ duarũ ciuiratũ de quibꝰ
disputamus excursus ẽ.¬

Expanded text:
vel quod in eis legimus, vel quod ex eis intelligere potuimus, earum congruentes auctoritati, de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices atque multimodas pariquam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fenis et difficillimis quaestionibus, de initio, vel de duo genera distribuimus, unum eorum qui semystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uisive saeculum, in quo cedunt morientes, succeduntque nascentes, istarum duarum civitatum, de quibus disputamus, excursus e
Abbreviated transcription (Latin):
Ost diluuũ ꝓcurrẽ¬
tis sc̃e uestigia ciui¬
tatis utrũ otinua ta
sint an intercurrẽti¬
b ĩpietatis interrupe
ta tꝑib ita ut nul¬
lus homi ueri uniꝰ
libris post noe qui cũ ꝯiuge ac trib filiis
totidẽq nurib suis meruit per archam a¬

Expanded text:
ost diluuium procurrentis sanctae uestigia ciuitatis utrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam
Abbreviated transcription (Latin):
tarũt ab uno ueo deo młto feliciꝰ acceper̃t.
Et si nõ ĩ eũ peccassent ĩpia curiositate tãꝙͣ
magicis artibꝰ seducti ad alienos deos et
ad ydola defluendo ⁊ postremo xpm oc¬
cidendo ĩ eodẽ regno ⁊ si nõ spaciosiõe tñ
feliciore mãsissent. Et nt̃ ꝙ ꝑ oẽs fere tͥ¬

Expanded text:
uero Deo multo felicius acceperunt. Et si non in eum peccassent, inpia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo, et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore, tamen feliciore mansissent. Et nunc quod per
Abbreviated transcription (Latin):
ciliari artibꝰ quibꝰ ydromãcia fieiꝰ potu¬
it cũcta illa ꝯfiteri ꝑmitterẽt᷑ ⁊ tñ ut
moriturus ĩcendet eã potiꝰ qͣ obrueret
ãmone nõ ꝑmitterent᷑. qͥ ne ĩotescerent
n ͨ aratro quo eruta stꝰ obsisteᷤ potuerit¬
n ͨ stilo uaironis quo ea q̃ de hac re pis¬
ta st̾ ĩ nr̃am mẽoriã ꝑuenerũt. Nonẽ
possũt qd̾ nõ sinũt᷑ effice̾. Sinũt᷑ ãt al¬
to dei sũmi iustoq iudicio ꝓ mei̾tis eoꝵ
quos ab eis uł afflgi tm̃ uł etiã subia
ac decipi iustũ ẽ. Qmͣ ueo ꝑnitiose uł
a cultu ueꝰ diuinitatis aliene ille lr̃e iui¬
dicate stꝰ hinc ĩtelligi p̃t ꝙ eas maluit
senatus ĩcendẽ quas põpiliꝰ occultauit
ꝙͣ timeꝰ qd̾ timuit qui hoc audere nõ
potuit. Qui gͦ uitã n ͨ mõ hr̃e uult pi¬
malignis demonibꝰ nõ uult hĩe socie¬

Expanded text:
ciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sue hac re gesta sunt, in nostram memoriam peruenerunt. Non enim possunt quod non sinuntur efficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult pimalignis d
Abbreviated transcription (Latin):
mãtia curiosissimꝰ rex ille romanꝰ ⁊ sacra
didicit q̃ ĩ libris suis põtifices haberent
⁊ eoꝵ cãs quas p̃ter se neminẽ scire uolu¬
it. Itaq eas seorsũ scp̃tas secũ quodãmõ
mori fecit qñ ita subtrahendas homĩ not¬
cie sepeliendas q curauit. Aut gͦ demonioꝵ
illit tã sordide ⁊ noxie cupiditates em̃t d¬
scpte ut ex hiis tota illa theologia ciuilis
etiã apud tales hoiẽs exetrabił appareret.
qui tã multa ĩ ipis sacris erubescenda sus¬
ceperãt. a illi oẽs nichil aliud ꝙͣ homines
mortui ꝓdebant᷑. quos tã ꝓlixi tꝑis ue¬
tustate fere oẽs ppłi genciũ deos ĩmorta¬
les ẽẽ crediderũt tũ ⁊ talibꝰ sacris idẽ illi
demones oblectarent᷑. qui se colendos ꝓ
ipĩs mortuis quos deos putari fecerãt qͥbuse¬
dã fallacibꝰ miratuloꝵ attestacioĩbꝰ sup¬
ponebant. S occulta dei ueĩ ꝓuidencia
fcin ẽ ut et pompilio amico suo illis cõ¬

Expanded text:
mantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra mantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis con
Abbreviated transcription (Latin):
eĩtati pietatis ĩimi¬
cas quas tenebrosis
aĩs alcius ⁊ tenacius
diuturnus huãni ge
Que siue intromãcia siue ydromãcia dicat᷑
idipm̃ ẽ ubi uident᷑ mortui diuinae̾. Quibꝰ
hec artibꝰ fiant ip̃i uiderint. Nolo eĩ diceᷤ̾
has artes etiã añ nr̃i saluatoris aduẽtũ ĩ
ipĩs tiuitatibꝰ gentiũ legibꝰ solẽ ꝓhiberi ⁊
pena seuerissima uindicai. nolo inꝙͣ hͦ di¬
ce fortassis em̃ talia tũt licebãt. Hiis tñ
artibꝰ didicit sacra illa pompiliꝰ quoꝵ sa¬
croꝵ facta ꝓdidit causas obruit. ita timuit
⁊ ip̃e ꝙ didicit quarũ causarũ ꝓditos libro s
senatus ĩcendit. Qd inͦ gͦ uarro illoꝵ sacro¬
rũ alias nescio quas cãs uelut phisitas ĩt¬
p̃tat᷑ quales si illi libri habuissent nõ ut¬
q arsissent. a ⁊ istos uarronis ad cesarẽ
se quẽad modũ in supͣdato libro uarronis
exponit᷑ Ita eñ solent res geste asꝑsione
mendacioꝵ ĩ fabulas uerti. In illa igi᷑ ydro¬

Expanded text:
itati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani gequae siue hydromantia siue necromantia dicatur, id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesaremse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydro
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ condidit regit. Sed qm̃ ⁊ ip̃i in illis
q̃ contͣ nos senciũt refellendi st̃. deesse
huic officio nõ debemꝰ. ut refutatis im¬
piis cõtradictoribꝰ ꝓ uiribꝰ qͣs deꝰ imꝑ¬
ciet. asseramꝰ tiuitatẽ dei uerãq pieta¬
tẽ ⁊ dei cultũ. ĩ quo uno ueracitꝰ sempi¬
t̾na bt̃itudo ꝓmittit᷑. Hic itaq modus
sit huius uolumĩs: ut deinceps dispo¬
sita ab alio sumamꝰ exordiũ.¶¬

Expanded text:
quod condidit, regit. Sed quoniam et ipsi in illis quae contra nos sentiunt, refellendi sunt; deesse huic officio non debemus: ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei, veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno ueraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius uoluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.
Abbreviated transcription (Latin):
xpeditis de nr̃i seculi
exortu et de inicio ge¬
nei̾s huãni difficilli¬
mis q̃stionibꝰ nũc
iã de lapsu pͥmi ho¬
nũ et de origine ac
ꝓpagine mortis huane disputacionẽ a nobis
institutã rerũ ordo deposcit. Non eñ eo mõ
quo anglos condiderat deus hoiẽs ut eciã
si peccassent mori õĩno nõ possent s ita ut
ꝓfunctos obedientie inuue̾ sine interuentu
mortis angelica ĩmortalitas et btã eteruitas
seq̃retur ĩobedientes aũt mors plecteret dap̃¬
nacione iustissima. Qd̾ eciã in libro suꝑio¬

Expanded text:
xpeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi honum, et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. Non enim eo modo, quo angelos, condiderat Deus homines, ut etiam si peccassent mori omnino non possent; sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interuentu mortis angelica inmortalitas et beata aeternitas sequeretur; inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima; quod etiam in libro superio
Abbreviated transcription (Latin):
bere. Uñ nichil hñt amiti demonũ qͥd̾
nobis dignũ afferãt cur eos tãꝙͣ adiuto¬
res coleꝰ debeamꝰ quos pociꝰ ut decep¬
tores uitare debemus. Quos aũt bonoᷤ
⁊ ideo nõ solũ ĩmortales uerũetiã btõs
deoꝵ noĩe sacris ⁊ sacrificiis ꝓptꝰ uitã
btam̃ post mortẽ adipiscẽdã colendos
putãt qualescũq illi sint ⁊ quolibet

Expanded text:
bere. Unde nihil habent amici daemonum quod nobis dignum adferant, quur eos tamquam adiutores colere debeamus, quos potius ut deceptores uitare debemus. Quos autem bonos et ideo non solum inmortales, uerum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter uitam beatam post mortem adipiscendam colendos put
Abbreviated transcription (Latin):
pellant id ẽ ĩmortales ⁊ btõs s ꝑ demo¬
nes fieĩ credũt quos ĩmortales tm̃ nõ e¬
ciã btõs audẽt diceᷤ. aꝰ certe ita ĩmortaleᷤᷤ
⁊ btõs ut tñ demones bonos nõ deos sb̾-¬
limitꝰ collotatos ⁊ ab huãna ꝯtrectatioẽ
semotos ꝙͣuis noĩs cõtrou̾sia uideat᷑ tũ¬

Expanded text:
mortales et beatos, sed per daemones fieri credunt, quos immortales tantum, non etiam beatos audent dicere; aut certe ita immortales ac beatos, ut tamen daemones bonos, non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos: quamvis nominis controversia videatu
Abbreviated transcription (Latin):
Onciꝑit liber decinus de ciuitate dei.
erã br̃tudinẽ siue angłis siue hõĩbꝰ ꝑ
unũ deũ tribui eciã płonicos diffinisse. S
utrũ hii quos ob hocipm̃ colendos putant
un tm̃ deo nõ etiã sibi sacrificai uelint
esse querendum. Capłm p̾mũ.

Expanded text:
. Veram beatitudinem siue angelis siue hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse: sed utrum hi, quos ob hoc ipsum colendos putant, uni tantum Deo, an etiam sibi sacrificari uelint, esse quaerendum. Omniu
Abbreviated transcription (Latin):
diuidens
inq̃t eius diuisa ẽ t̾ra. Hoc aũt qͥd sit
post apparebit. Alius ueo qui natꝰ ẽ
inti de sem uiginti septẽ. In sũma a

Expanded text:
iungens inquit, eius diuisa est terra. Hoc autem quid sit, postea apparebit. Alius uero, qui natus nt omnes progeniti de Sem uiginti septem. In summa