comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nũquã potuisse nescire:
ec ẽ predestinatio manifesta &
Icerta scõꝵ: quã postea diligen¬
tiꝰ & oꝑosius cũ iam contra pelagi¬
Didicimꝰ eñĩ singłas quasq hereses
intulisse eccłȩ ꝓprias questiones :¬
contra quas diligentiꝰ defenderet᷑
seript᷑a iuina. quã si nulla talis
necessitas cogeret. Qͥd aut̃e coe¬
git loca script᷑aꝵ quib p̃destinatio
comendata ẽ copiosiꝰ & enueleatius
isto labore defendi: nͥ qd pelagia¬
ni dicunt gr̃ãm dd̃i sed̾m merita nr̃a
dari: Qđ quid̃ est aliud̃. quã gr̃ȩ
ta d̃o sententia destruatur gratu¬
itis di bñficiis quib liberam᷑. ini

Expanded text:
nunquam potuisse nescire? Haec est praedestinatio manifesta et certa sanctorum: quam postea diligentius et operosius, cum jam contra PelagiDidicimus enim singulas quasque haereses intulisse Ecclesiae proprias quaestiones contra quas diligentius defenderetur Scriptura divina, quam si nulla talis necessitas cogeret. Quid autem coegit loca Scripturarum, quibus praedestinatio commendata est, copiosius et enucleatius isto nostro labore defendi, nisi quod Pelagiani dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari? quod quid est aliud quam gratiae ta Deo sententia destruatur, gratuitis Dei beneficiis quibus liberamur ini
Abbreviated transcription (Latin):
occurre̾ potuerunt. Nic liber sic
Id quẽ scͥpseram tres libͦs. quorum
Ititulꝰ ÷ de pecc̃oꝵ m̾itis. ⁊ remissi¬
one uͥ diligent̃ disputat᷑ &̃ de bap¬
tismo paruuloꝵ: rescͥpsit mͥ se fu¬
isse ꝑmotũ qd̾ dix̾im fieri posse. ut
si hõ sine pecc̃o. si uoluntas eiꝰ ñ de¬
sit. ope adiuuante diuina. ꝙͣuis
nemo tam ꝑfecte iusticiȩ in hac
uita uł fuerit. uł sit. uł futurꝰ sit
Quesiuit enĩ quomͦ dix̾im posse fi¬
eri: cuiꝰ rei defit exemplũ. ꝑꝑ hanc
eius inqͥsitionẽ scͥpsi librũ. euiꝰ est

Expanded text:
occurrere potuerunt. Hic liber sic Ad quem scripseram tres libros, quorum titulus est de Peccatorum Meritis et Remissione, ubi diligenter disputatur etiam de baptismo paruulorum, rescripsit mihi se fuisse permotum, quod dixerim fieri posse, ut sit homo sine peccato, si uoluntas eius non desit ope adiuuante diuina. quamuis nemo tam perfectae iustitiae in hac uita uel fuerit uel sit uel futurus sit. quaesiuit enim, quomodo dixerim posse fieri, cuius rei desit exemplum. propter hanc eius inquisitionem scripsi librum, cuius est
Abbreviated transcription (Latin):
spc̃ iuuificat: in quo libro qͣntũ
ds adiuuit acrit̃ disputaui contͣ
inimicos gr̃e di qua iustificatur
impiꝰ. Cum aũ agerẽ de obserua¬
tionib udeoꝵ a quibd̾a escis se
ed̾m ueterẽ legẽ abstinentium.
dixi quaruind̾a escaꝵ cerimoniȩ qd̾ nom̃
nõ est in usu sc̃a scͥpturarũ. Ideo tamen
mͥ congruse lᷝlisũ est qd̾ a carendo appella¬
tas cerinionias quasi carimonias: me¬
moria tenebam. eoqd̾ obseruantes care¬
ant his reb a quib se abstinent. Qd̾ si
est origo alia huiꝰ nominis que abhorr&
Hie liber sic incipit. Lectis opusculi
quȩ ad te nuꝑ elaboraui fili carissime
sunt mͥ a quib d̾ã fr̃ib laicis quid̾e
s diuinoꝵ eloquioꝵ studiosis. scͥpta nõ¬
nulla: quȩ ita distinguerent a boniͤ
se: sine ilł aũ posse ꝑueniri suaderet᷑
ad et̃nam uitã. Quib respondens
librũ scͥpsi cuiꝰ nom̃ ÷ de fide ⁊ oꝑib
in quo disputaui ñ solũ. quẽ admo¬
dũ uiu̾e̾ debeant gr̃a xp̃i regen̾ati.

Expanded text:
iuificat. In quo libro, quantum deus adiuuit, atrociter disputaui contra inimicos gratiae dei, qua iustificatur inpius. cum autem agerem de obseruationibus Iudaeorum a quibusdam esciscundum veterem legem abstinentium, dixi: Quarumdam escarum cerimoniae , quod nomen non est in usu Litterarum sanctarum: ideo tamen mihi congruens visum est, quod a carendo appellatas cerimonias, quasi carimonias memoria tenebam, eo quod observantes careant his rebus a quibus se abstinent. Quod si est origo alia hujus nominis, quae abhorret Hic liber sic incipit: Lectis opusculis, quae ad te nuper elaboraui, fili carissime  a quibusdam fratribus laicis quidem, sed diuinorum eloquiorum studiosis scripta nonnulla, quae ita distinguerent a bonis se, sine illis autem posse perueniri suaderetur ad aeternam uitam. quibus respondens librum scripsi, cuius nomen est: de fide et operibus. in quo disputaui. non solum quemadmodum uiuere debeant gratia Christi regenerati
Abbreviated transcription (Latin):
ant᷑. quãius ardua ⁊ diuina p̃cepta
⁊ ꝓmissa: que illis etiã lib̾s uet̾ib
defint. Sud ⁊̃ enĩ qd̾ i sermone
eunangłico. in monte dñs diẽ. audi¬
stis qd̾ dictum ⁊ antiqͥs hoc. ego
autem dico uobis hoc. si nich̾
amplius ipse p̃cepit quam qd̵̃ p̃ceptũ:
in illis uet̾ib lib̾s: Deinde regnum
celoꝵ illi ppło fuisse ꝓmissũ nõ legimꝰ
in his quȩ ꝓmissa sinit lege data ꝑ

Expanded text:
a et diuina praecepta et promissa, quae illis etiam libris ueteribus desint. quid est enim, quod in sermone euangelico in monte dominus dicit: audistis, quia dictum est antiquis hoc; ego autem dico uobis hoc, si nil ipse amplius praecepit, quam praeceptum est in illis ueteribus libris? deinde regnum caelorum illi populo fuisse promissum non legimus in his, quae promissa sunt lege
Abbreviated transcription (Latin):
ut apud carthagiẽ ipt̃ nos qͥ
simul eramꝰ ad romanos apłi epsa
legeret᷑: ⁊ quedam int̃rogata afr̃ĩb
quib dam cum sicut poterã responde¬
rem: uoluerunt scribi potius que di¬
cebam. quã sine litt̾is fundi. Ubi cũ
eis obtemꝑarẽ: liber unus accessit suꝑi¬
orib opuscuł meis. In quo libro. qd
aũ ait inꝙͣ scimꝰ quia lex spiritalis÷
ego aũ carnał sum. satis ostendit. ñ
posse impleri legem nͥ ab spiritalib
quales facit gr̃a dĩ : qd̾ utiq nõ ex
ꝑsona accipi apłi uolui. qui iam spi¬
ritał erat: s hominis sub lege posit
nondũ sub gr̃a. Sic enĩ pͥus hee uer¬
ba sapiebam: quȩ postea lectis qͥbd̃a
diumoꝵ tractatorib eloquioꝵ qͦꝵ
me moueret auctoritas. consid̾aui di¬
ligentius ⁊ uidi. Ẽ de ip̃o apło posse
intelligi qd̾ ait. scimꝰ qm̃ lex spiritał:¬
potui diligent̃ ostendi. I isto ergo
libꝰ. ⁊ hoc qd̾ dictum ÷ ego aũ carnal

Expanded text:
rthagine inter nos, qui simul eramus, ad Romanos apostoli epistula legeretur, et quaedam interrogatus a fratribus quibusdam cum sicut poteram responderem, uoluerunt scribi potius, quae dicebam, quam sine litteris fundi. ubi cum eis obtemperarem, liber unus accessit superioribus opusculis meis. In quo libro: quod autem ait, inquam, scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, satis ostendit non posse inpleri legem nisi ab spiritalibus, quales facit gratia dei. quod utique non ex persona apostoli accipi uolui, qui iam spiritalis erat, sed hominis sub lege positi, nondum sub gratia. sic enim prius haec uerba sapiebam, quae postea lectis quibusdam diuinorum tractatoribus eloquiorum, quorum me moueret auctoritas, consideraui diligentius et uidi etiam de ipso apostolo posse intellegi, quod ait: scimpotui diligenter ostendi. In isto ergo libro et hoc quod dictum est, Ego autem carnal
Abbreviated transcription (Latin):
milit̾ nondũ nato reꝓbau̾it. de qͥb ꝑꝑ¬
hoc ꝯmemorat᷑ quãuis longe postea ꝓla¬
tum ꝓpħicũ testimoniũ. iacob dilexi
esau aũ odio habui. ad hoc ꝑduxi racio¬
cinationẽ ut dicerẽ: ñ gͦ elegit d̾s oꝑa
cuiꝰꝙͣ in p̃scientia quȩ ipse daturꝰ : sed
fidem elegit in p̃scientia. ⁊ quẽ sibi cre¬
dtrurũ ẽẽ p̾sciuit ip̃m elegit. cui sp̃m
scm̃ daret. ut bona oꝑando. etiã et̾nam
uitã ꝯsequeret᷑: nondũ diligentius
quesiuerã. nec adhuc inuenerã qͣliꝰ
sit electio gr̃ȩ de qua id̾e dic̃ apłs. reli¬
quiȩ ꝑ electionẽ gh̃ȩ saluȩ facte ssint. que¬
utiq ñ est gr̃a. si eam m̾ita ulla p̃ce

Expanded text:
militer nondum nato reprobauerit, de qmiliter nondum nato reprobauerit, de qhoc commemoratur quamuis longe postea prolatum propheticum testimonium: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, ad hoc perduxi ratiocinationem, ut dicerem: non ergo elegit deus opera cuiusquam in praescientia, quae ipse daturus est, sed fidem elegit in praescientia, ut, quem sibi crediturum praesciuit, ipsum elegerit, cui spiritum sanctum daret, ut bona operando etiam aeternam uitam consequeretur, nondum diligentius quaesiueram nec adhuc inueneram, qualis sit electio gratiae, de qua idem dicit apostolus: reliquiae per electionem gratiae factae sunt; quutique non est g
Abbreviated transcription (Latin):
spe sci. ꝑ quẽ diffusa caritas in cordib
nr̃is. auncit carnis ꝯcupiscentias ne con¬
sentiamꝰ eis ad malefaciendũ s potuis
bona faciamꝰ. Uñ quid̃ iam eũtit᷑ hesis
pelagiana: quȩ uult ñ ex dõ nob̾. s ex nobͥ
ẽẽ caritatẽ. qua bñ ac pie uiuimꝰ. S in
ił libͥs quoᷤ adu̾sus eos edidimꝰ.d̃ spirital
homĩs iam ꝙ sub gr̃a ꝯstituti meliꝰ intelli¬
gi u̾ba ista monstrauimꝰ ꝑꝑ corpꝰ carnis
cũ qua ita confligunt scĩ. ñ ei consentien¬
tes ad malũ. ut tn eus motib quib repug¬
nantib resistunt. ñ careant in hac uita.
N eos aũ habebunt in illa. uͥ absorbebitur
mors in uictoriã. I hanc itaq ꝯcupiscen¬
scram. motꝰq ipsos quib ita resistit᷑
ut tñ sint in nob̾. potest quisq sc̃s iã
sub gr̃a positus dice̾ ista om̃a que hic ẽẽ
dixi u̾ba homĩs nondũ sub gr̃a positi sed
elegerit d̾s in ñdum nato cui dix̃ serui¬
turũ ẽe maiorẽ. ⁊ quid in eod̾ maiore si¬

Expanded text:
per quem diffusa caritas in cordibus nostris uincit carnis concupiscentias, ne consentiamus eis ad male faciendum, sed potius bona faciamus. unde quidem iam euertitur heresis Pelagiana, quae uult non ex deo nobis, sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in illis libris, quos aduersus eos edidimus, etiam spiritalis hominis iamque sub gratia constituti melius intellegi uerba ista monstrauimus propter corpus carnis, cupiscentiam, cum qua ita confligunt sancti non ei consentientes ad malum, ut tamen eis motibus, quibus repugnantibus resistunt, non careant in hac uita. non eos autem habebunt in illa, ubi absorbebitur mors in uictoriam. propter hanc itaque concupiscentiam motusque ipsius, quibus ita resistipotest quisque sanctus iam sub gratia positus dicere ista omnia, quae esse dixi uerba hominis nondum sub gratia positi, sed elegerit deus in nondum nato, cui dixit seruiturum esse maiorem, et quid in eodem maiore si
Abbreviated transcription (Latin):
sponsionẽ meã. qd̃ opus uno uolumi¬
ne conclusi. et in eo quib da q̃stionib
cũ iam iterũ respondissem. Aliq̃s sane
earuid̃ questionũ ppłarib ecclasti¬
cis sermonib soluy adhuc ẽ quib dã
ũ respondi: aliquȩ remanserunt. quȩ
reb aliis mag̃ urgentib p̃termisse
sunt. cumulo qͦ obliuionis adtuncto.
In hoc gͦ dixi. certis enĩ quibusclam
umbͥs ⁊. figuris rerũ ante dñi aduen¬
tum. scd̃m mirabilẽ atq oedinatissimã
distributionẽ tempoꝵ. p̃płr ille tene¬
bat᷑. qui testam̃tũ uetus accep̃. Tam̃
in eo tanta p̃dicatio ⁊ p̃nimitiatio noui
destam̃ti est. ut nulla in euuangłica
atq aplica doct᷑m reꝑrant᷑ ꝙͣuis ardua

Expanded text:
sponsionem meam. quod hic uno uolumisponsionem meam. quod hic uno uolumine inclusi et in eo quibusdam quaestionicum iam iterum respondissem. aliquas sane earundem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solui; adhuc etiam quibusdam non respondi; aliquae remanserunt, quae rebus aliis magis urgentibus praetermissae sunt cumulo quoque obliuionis adiuncto. In hoc dixi: certis enim quibusdam umbris ct figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio noui testamenti est, ut nulla in euangelio atque apostolica doctrina reperiantur qua
Abbreviated transcription (Latin):
ipse abstulit de media sententia uer¬
ba adrem necessarta: ubi cum scriptũ
sit qui baptirat᷑ a mortuo. ⁊ iterum
tangit illũ. quid ꝓficit lauatio eiusꝰ
iste sic eã posiit. tanꝙͣ scriptum ess¬
qͥ baptriat᷑ a mortuo. quid ꝓficit la¬
uatio eus. Nos aũ et añꝙ̃ ẽẽt pars do¬
nati. sic habuisse codices plur unoᷤ ue¬
rumt̃n affros. ut ñ eẽt in medio. ⁊ ite¬
rum tangit illũ. postea didicimiꝰ: qͦd
si tam sc̾rem: nõ in istum tanquã in
furẽ diuini eloquii uł molatorem
tanta dixissem. Nic liber sic incipit.
Abs te ipso p̃sente audierã. Cap̃ xxi.¬
Cont adimantiũ manichei discipłm lib̾.i.
odem tempore uenerunt in manꝰ
meas quedam dispitationes adim¬
antii qui fuera discipulus manichei.
quas conscripsit adu̾sus legeni ⁊ ꝓphas
uelut contͣria eis euuaglica ⁊ apłica scͥp¬
ta demonstrare conatꝰ. Huic gͦ respon¬
di. uerba eius ponens eis q reddeus re¬

Expanded text:
ipse abstulit de media sententia ueripse abstulit de media sententia uerba ad rem necessaria, ubi, cum scriptum sit: qui baptizatur a mortuo et iterum tangit illum, quid proficit lauatio eius? iste sic posQui baptizatur a mortuo, quid proficit lavatio ejus? Nos autem et antequam esset pars Donati, sic habuisse codices plurimos, verumtamen afros, ut non esset in medio, et iterum tangit illum, postea didicimus. Quod si tunc scissem, non in istum tanquam in furem divini eloquii, vel violatorem tanta dixissem. Hic liber sic incipit: Abs te ipso pCONTRA ADIMANTVM MANICHEI DISCIPVLVM LIBER VNVS. Eodem tempore uenerunt ad manus meas quaedam disputationes Adimanti, qui fuerit discipulus Manichei, quas conscripsit aduersus legem et prophetas, uelut contraria eis euangelica et apostolica scripta demonstrare conatus. huic ego respondi uerba eius ponens eisque reddens re
Abbreviated transcription (Latin):
edificat᷑. ⁊ accipit claues regni cȩloꝵ.
Non enĩ dictum ÷ illi tu es pet᷑. s tu
es petrꝰ : petra aũ erat xp̃e. quem
confessus symon sicut ei tota eccłã
confitet᷑. dictus ⁊ petrus. Harũ aũ
duaꝵ sententiaꝵ quȩ sit ꝓbabilior
eligat lector. Alio loco dixi. nulliuꝰ
mortẽ d̾s querit. qd̾ sic accipien¬
dum est quia homo sͥ ad quisiuit
mortẽ deserens d̾m. et adquirit
cum ñ recurrat ad dm̃. scd̃m quod
scriptũ ÷. d̃s moitẽ non fecit. S etiã
illud ñ minꝰ uerum ẽ. uita ⁊ mors. ã
dño deo ÷. uita scilicet a donante. morͤ
a uindicante. Itẽ qd̃ dixi. donatum
cuiꝰ epłam refellebam rogasse. ut im¬
ꝑator int̃ ip̃m et cecilianũ tͣnsmari¬
nos ep̃os uidices daret: nõ ip̃m sed
aliũ donatũ eiusde̾ tñ scismatis hoc
fecisse. ꝓbabilius inuenit᷑. Ille aũ ñ
Nec sane donatus carthaginiensis ut
xp̃rani rebaptizarent᷑ instituit: quod

Expanded text:
aedificatur, et accepit claves regni coelorum. aedificatur, et accepit claves regni coelorum. Non enim dictum est illi, Tu es petra; sed, Tu es Petrus. petra autem erat Christus, quem confessus Simon, sicut et tota ecclesia confitetur, dictus est Petrus. harum duarum autem sententiarum quae sit probabilior, eligat lector. Alio loco dixi: nullius mortem deus quaerit. quod sic acci- piendum est, quia homo sibi adquisiuit mortem deserens deum et adquirit, qui non redit ad deum, secundum quod scriptum est: deus mortem non fecit. sed etiam illud non minus uerum est: uita et mors a domino deo est, uita scilicet a donante, mors a uindicante. Item quod dixi Donatum, cuius epistulam refellebam, rogasse, ut imperator inter ipsum et Caecilianum transmarinos episcopos iudices daret, non ipsum, sed alium Donatum, eiusdem tamen scismatis, hoc fecisse probabilius inuenitur. ille autem non nec sane Donatus Carthaginiensis, ut Christiani rebaptizarentur, instituit — quod ego
Abbreviated transcription (Latin):
compelleret. Iste psalmꝰ sic incipit.
Om̃s qui gaudetis de pace: mͦ uerũ
iudicate qd̃ eius ypopsalma sit. Cont̾
ibrum etiam contͣ epłam do¬
natĩ qui partis donati sed̃s post ma¬
lormũ ep̃c apud carthaginẽ fuit.
eod̾ p̃sbiterii mei tp̃e scripsi: in qua
epła ille agit. ut ñ nisi in eius cõmu¬
nione baptisma xp̃i ẽẽ credat᷑. eui noᷤˢ
contͣdicimꝰ in hoc libro: in quo dixi
quodã loco de apło petro qd in illo.
tanꝙ̃ in petra fundata sit eccła. Qui
sensus etiam cantat᷑ ore muscoꝵ in uer¬
sib beatissimi ambrosii. ubi de gallo
gallinatio ait. Hoc ipsa pet̾ eccłe ca
nente culpã diluit. S scio me postea
sepissime sic exposuisse. qd a dño dic̃¬
tum ÷ tu es petrus. ⁊ suꝑ hanc petrã
ȩdificabo ȩccłam meã: ut suꝑ hunc
intelligeret᷑ quẽ confessus est petrꝰ
dicens. tu es xp̃c filius dĩ uixii: ac
sic petrꝰ ab hac petra appellatꝰ. ꝑsonã
ȩccłe figuraret. que suꝑ hanc petrã

Expanded text:
compelleret. Iste Psalmus sic incipit: Omnes qui gaudetis de pace, modo verum iudicate, quod eius ypopsalma est. CAPVT Librum etiam contra epistulam Donati, qui partis Donati secundus post Maiorinum episcopus apud Carthaginem fuit, eodem presbyterii mei tempore scripsi; in qua epistula ille agit, ut non nisi in eius communione baptisma Christi esse credatur. cui nos contradicimus in hoc libro. In quo dixi quodam loco de apostolo Petro, quod in illo tam- quam in petra fundata sit ecclesia. qui sensus etiam cantatur ore multorum in uersibus beatissimi Ambrosi, ubi de gallo gallinacio ait: hoc ipse, petra ecclesiae, canente culpam diluit. sed scio me postea saepissime sic exposuisse, quod a domino dictum est: tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, ut super hunc intellegedicens, Tu es Christus filius Dei vivi : ac sic Petrus ab hac petra appellatus personam Ecclesiae figuraret, quae super hanc petram
Abbreviated transcription (Latin):
state quã ipsa uoluntas ÷: s p̃parat᷑
uoluntas a dño: eo mͦ gͦ dat potesta¬
tem. Sie intelligendũ ⁊ et qd̾ dixi
postea. in nr̃a potestate ẽẽ ut uł inseri
bonitate dĩ. uł excidi eius seueritate
mereamͦ : quia in potestate nr̃a ñ÷
cum fortis ⁊ potens pp̃arat᷑ a dño.
facile fit opꝰ pietatis. etiam qdͣ diffici¬
le atq impossibile fuit. Nie liber
sie meipit. D e eo qd scriptũ est in¬

Expanded text:
uam ipsa uoluntas est. sed praeparatur uoluntas a domino. eo modo ergo dat potestatem. sic intellegendum est et quod dixi postea: in nostra potestate esse, ut uel inseri bonitate dei uel excidi eius seueritate mereamur, quia in potestate nostra nocum fortis et potens praeparatur a domino, facile fit opus pietatis, etiam quod difficile atque inpossibile fuit. Hic liber sic incipit: De eo, quod scriptu
Abbreviated transcription (Latin):
modos sine dubio p̃termnisimꝰ. sicut
d̾r filius gehemie. uł filtus adopti¬
uus᷑ quȩ utiq ñ scdm naturam
neꝙ scd̾m doctrinã neq scd̃m mu¬
tationẽ dñr: quoꝵ triũ modoꝵ.¬

Expanded text:
modos sine dubio praetermisimus, sicut dicitur filius gehennae uel filius adoptiuus, quae utique nec secundum naturam nec secundum doctrinam nec secundum imitationem dicuntur. quorum trium modo
Abbreviated transcription (Latin):
Scd̾m naturã. sic̃ iudei filii abxa¬
nos sumꝰ. cuiꝰ imitam᷑ fidẽ. Sd̾ aũ¬
diri cũ iduerit incor uytionẽ:
immortalitatẽ. iam nõ caro ⁊ sanguis
erit. scd̃m corruptionẽ carnalem dictã ÷
quisq uoluntatẽ mutauerit. bonũ
oꝑari ñ pot̃. qd̾ in ur̃a potestate  posi¬
tum alio loco docet dñs uͥ ait: aut fa¬
cite arborẽ bonã ⁊ fructum eiꝰ bonũ.
aut facite arborem malã ⁊ fructuo

Expanded text:
dum naturam, ut Iudei sunt filii Abranos sumus, cuius imitamur fidem. Audixi: cum induerit incorruptionem et inmortalitatem, iam non caro et sanguis erit, secundum corruptionem carnalem dictum est quisque uoluntatem mutauerit, bonum operari non potest. quod in nostra potestate esse positum alio loco docet, ubi ait: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum: aut facite arborem malam et f
Abbreviated transcription (Latin):
ñ figurata s ꝓpͥa quȩ ñ in uec̾e sed
in nouo iueniunt᷑. cautiꝰ ⁊ mod̾atiꝰ
diceret᷑ pene nulla. quã nullã hic
esse quȩ ñ sint ⁊ illie: quãuis illie
suit duo illa p̃cepta de dilectione d̾i
ꝓximi: quo rectissime om̃a ⁊ legit¬

Expanded text:
non figurata, sed propria, quae non in uetere, sed in nouo inueniuntur, cautius et modestius diceretur paene nulla quam nulla hic esse, quae non sint et illic, quamuis illic sint duo illa praecepta de dilectione dei et proximi, quo rectissime omnia et legi
Abbreviated transcription (Latin):
dentia immissũ fuisse contendunt
a corruptorib scripturarũ: tamqͣm ñ
fuerit ab apłis dictum. Contra pela¬
gianos aut̃ hoc defendendũ est quod
utraq scͥptura cõmendat: quã se acci¬
pere ꝓfitentur. Hoc opus sic mei¬
pit. Dic mͥ queso te utrũ s ñ sit au¬

Expanded text:
dentia inmissum fuisse contendunt dentia inmissum fuisse contendunt a corruptoribus scripturarum, tamquam non fuerit ab apostolis dictum. contra Pelagianos autem hoc defendendum est, quod utraque scriptura commendat, quam se accipere profitentur. Hoc opus sic incipit: Dic mihi, quaeso te, utrum
Abbreviated transcription (Latin):
sit etiam bonus usus lib̾e uolunta¬
tis. que uirtus ẽ. et in magnis nume¬
ratur bonis. Deinde dictum ẽ ex qua
miseria peccantib iustissime infli¬
cta liberet di gr̃a ⁊ quia sponte homo
id est libero arbitrio cadere potuit.
non etiam surgere. Ad quã miseri¬
am iuste damrnationis ꝑtinet igno¬
rantia. ⁊ difficultas. quã patit᷑ om̃is
homo ab exordio natiuitatis sue
nec ab isto malo quisqͣm nͥ gr̃ã d̃i li-¬
beratur. Quã miseriam pelagiani
nolunt ex uista dam: natione descen¬
dere: negantes originale peccatũ.
Quamius ignorantia ⁊ difficultas
etiam si essent hominis pͥmordia na¬
turalia. nec sic culpandus ds. s lau¬
dandus esset: sicut in eodem libro
t̾cio disputauimꝰ. Que disputatio
contra manicheos habenda ẽ quiñ
accipiunt scͥpturas scãs uet̾is instru¬
menti: in quib pecẽm originale
narratur. Et quicqͥd inde in litt̾is
apostolicis legitur detestabili impu¬

Expanded text:
sit etiam bonus usus liberae uoluntasit etiam bonus usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere. ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis primordia naturalia, nec sic culpandus, sed laudandus deus esset, sicut in eodem libro tertio disputauimus. quae disputatio contra Manicheos habenda est, qui non accipiunt scripturas sanctas ueteris instrumenti, in quibus peccatum originale narratur, et quidquid inde in litteris apostolicis legitur, detestabili inpu
Abbreviated transcription (Latin):
minis ueniat. Et alio loco. Appro¬
bare inqͣm falsa ꝓ ueris ut quis er¬
ret inuitus ⁊ et ut resistente atq
torquente dolore carnalis uinculi
non posse a libidinosis oꝑib tem¬
ꝑare: non ẽ natura instituti homi¬
nis s pena damꝑnati. Cum aut̃ de¬
illa uoluntate recte faciendi loqui¬
mur: de illa seilicet in qua homo
factus ẽ loquin. Ecce quã longe
anteqͣm pelagiana heresis extitis¬
set. sic disputauimꝰ: uelut iam con¬
tra illos disputaremꝰ. Cum enim¬
om̃ia bona dicerent᷑ ex do. id est.
et magna ⁊ media et munima: in
mediis quide bonis inuenitur liberũ
uoluntatis arbitriũ. quia ⁊ male illo
uti possumꝰ: s tam̃ tale ẽ. ut sine illo
recte uiuere nequeamꝰ. Bonus autẽ
usus eius iam uirtus ẽ. que in magniᷤ
re ꝑitur bonis: quib male uti nul¬
lus potest. Et quia om̃ia bona sicut
dictum ẽ et magna ⁊ media & mini¬
ma ex cło sunt: sequitur ut ex deo

Expanded text:
minis ueniat. et alio loco: adprominis ueniat. et alio loco: adprobare, inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis operibus temperare non est natura instituti hominis, sed poena damnati. cum autem de uoluntate recta faciendi loquimur, de illa scilicet, in qua homo factus est, loquimur. Ecce tam . longe, antequam Pelagiana heresis extitisset, sic disputauimus, uelut iam contra illos disputaremus. cum enim bona dicerentur ex deo, id est et magna et media et minima, in mediis quidem bonis inuenitur liberum uoluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte uiuere nequeamus. bonus autem usus eius iam uirtus est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus potest. et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna et media et minima, ex deo sunt, sequitur, ut ex deo
Abbreviated transcription (Latin):
non ẽ ista pena hominis. s natura:
nulla ista peccata st̃. Si enim ñ rece¬
ditur ab eo mͦ quo naturalit̾ factus
est. ita ut melior esse ñ possit: ea que
debet facit. cum hec facit. Si aut̃ bo¬
nus homo esset. si alit̾ esset ⁊ nunc aut̃
quia ita ẽ. non ẽ bonus. nec habet in
potestate ut bonussit. siue ñ uiden¬
do qualis esse debeat. si ue iuden
do & ñ ualendo esse. qualem debere
esse se uidet Penam istam esse quis
dubitet: Om̃is aut̃ pena si iusta est.
esse nemo ambigit : iniusto aliquo
dominante homini imposita est.
Porro quia de om̃ipotentia d̃i ⁊ iu¬
sticia dubitare dementis ẽ: iusta
hec pena ẽ. et ꝓ pecẽo alĩquo pendi¬
tur. Non enĩ quisqͣm inustꝰ dñator
aut surriꝑe hominẽ potuit uelut
ignoranti đo ÷ aut extorquere inui¬
to tamqͣm inualidiori. uł t̾rendo
uł conturbando: ut hominẽ inui¬
sta pena cruciaret. Relinquit᷑ gͦ
ut hec pena iusta de damntione ho¬

Expanded text:
non est ista poena hominis, sed natura, non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. si enim non receditur ab eo modo, quo naturaliter factus est ita, ut melius esse non possit, ea quae debet facit, cum haec facit. si autem bonus homo esset, aliter esset; nunc autem quia ita est, non est bonus nec habet in potestate, ut bonus sit, siue non uidendo, qualis esse debeat, siue uidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta est, esse nemo ambigit — iniusto aliquo dominante homini inposita est. porro quia de omnipotentia dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur. non enim quisquam iniustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel conturbando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec poena iusta de damnatione ho
Abbreviated transcription (Latin):
im̃ xp̃i. firma fide teneamꝰ. Et in
libro t̾cio cum dixissem illud quo et
pelagium de meis opusculis usum
fuisse cõmemorauli: quis enĩ peccat
in eo qd̃ nullomͦ caueri potest. pecca¬
tur aut̃. caueri gͥ potest ⁊ continuo
secutus adiunxi. Et tam̃ etiam ꝑ
ignorantiã facta quedam imꝓbant᷑.
et corrigenda iudicant᷑ : sicut in di¬
uinis auctoritatib legimꝰ. Ait enim
apłs. Miscđiam consecutꝰ sum: quia
ignorans feci. Ait ⁊ ꝓpħa. Delicta ui¬
uentutis et ignorantie mee. ne
memineris. Sunt etiam necessitate
facta. imꝓbanda: ubi uult homo re-¬
cte facere ⁊ ñ potest. Nam inde sunt
ille uoces: ñ enim quod uolo facio
bonum ÷ s qd̃ odi malum. hoc ago.
Et illud. Uelle adiacet mͥ: ꝑficere
aut̾ bonum non. Eẜ illud. Caro con-¬
cupiscit adu̾sus sp̃m: sp̃e aut̃ adu̾¬
sus carnẽ. Hec enim inuicem aduer-¬
santur: ut ñ ea que uultis faciatis.
S hec om̃ia hominũ sunt ex illa mor¬
tis dampnatione uenientiũ. Nam si

Expanded text:
m, firma fide teneamus . 5. Et in libro tertio, cum dixissem illud, quo et Pelagium de meis opusculis usum fuisse commemoravi, Quis enim, inquam, peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest, continuo secutus adiunxi: et tamen etiam per ignorantiam facta quaedam inprobantur et corrigenda iudicantur, sicut in diuinis auctoritatibus legimus. ait enimsericordiam consecutus sum, quia ignorans feci; ait et propheta: delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne memineris. sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potest. nam unde sunt illae uoces: non quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago; et illud: uelle adiacet mihi, perficere autem bonum non; et illud: caro concupiscit aduersus spiritum, spiritus aursus carnem. haec enim inuicem aduersantur, ut non ea, quae uultis, faciatis? sed haec omnia hominum sunt ex illa mortis damnatione uenientium. nam si
Abbreviated transcription (Latin):
constitutus. scripsi duos libros de
genesi contra manicheos. Quãiuis
enĩ in suꝑiorib libris quicqͥd dispu¬
taui unde ostenderem dm summe
bonũ ⁊ immutabilem creatorem esse
om̃ium mutabiliũ naturarũ: nec ul¬
lam esse naturam malam siue sub¬
stantiam in quantũ natura ẽ atq su¬
bstantia. adu̾sus manicheos nr̃a uigi¬
laret intentio: isti tam̃ duo libri a¬
ꝑtissime adu̾sus eos editi sunt in de¬
fensione uet̾is legis. quã uehementi
studio uesani erroris oppugnant.In
pͥmo. ab eo qͦd scͥptum ẽ. in pͥncipio
fecit ds celum ⁊ t̾ram. donec septem
ꝑagantur dies: ubi legitur ds re¬
quieuisse in die septimo. In sedo
aut̾ ab eo quod scͥptum ẽ hic liber
creature celi et t̾re. donec adam et
mulier eius dimissi st̃ de paradyso:
et custodia posita ẽ ligno uite. Dem
de in fine libri errori manicheoꝵ
fidem catholice ueritatis opposui:
quid illi dicant. et nos quid dica¬
mus. breuit̾ aꝑteq complectens.
Quod uͦ dixiillud aut̃ lum̃ non

Expanded text:
constitutus scripsi duos libros de Genesi contra Manicheos. quamuis enim superioribus libris quidquid disputaui, unde ostenderem deum summe bonum et inmutabilem creatorem esse omnium mutabilium naturarum nec ullam esse naturam malum siue substantiam, in quantum natura est atque substantia, aduersus Manicheos nostra uigilaret intentio, isti tamen duo libri apertissime aduersus eos editi sunt in defensionem ueteris legis, quam uehementi studio uaesani erroris oppugnant, in primo ab eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, donec septem peraguntur dies. ubi legitur deus requieuisse in die septimo, in secundo autem ab eo, quod scriptum est: hic liber creaturae caeli et terrae, donec Adam et mulier eius dimissi sunt de paradiso et custde in fine libri, errori Manichaeorum fidem catholicae veritatis opposui; quid illi dicant, et nos quid dicamus, breviter aperteque complectens. 2. Quod vero dixi, Illud autem non
Abbreviated transcription (Latin):
se ꝓprio arbitrio lib̾ari. S id eon¬
ueniens asserunt ueritatĩ uł con¬
gruũ p̃dieationi: ut cũ ꝓstratis
& nũquã suis uirib surrecturis
annuntiat᷑ obtinendȩ salutis oc¬
casio ͥ eo merito quo uoluerint
& crediderint a suo morbo se pos¬
se sanari : & ipsiꝰ fidi augmentũ
& totiꝰ sanitatis suȩ consequant᷑
effectũ. Ceterũ ad nullũ opus

Expanded text:
se proprio arbitrio liberari: sed id conse proprio arbitrio liberari: sed id conueniens adserunt ueritati uel congruum praedicationi, ut, cum prostratis et numquam , suis uiribus surrecturis adnuntiatur obtinendae salutis occasio, eo merito, quo uoluerint et crediderint a suo morbo se posse sanari, et ipsius fidei augmentum et totius sanitatis suae consequantur effectum. ceterum ad nullum
Abbreviated transcription (Latin):
in xꝑo suscipiendo patͥ augustino.
hylariꝰ. Si cessantib contradicen¬
tium questionib gratȩ st̃ plerũq
studiosoꝵ. inquisitiones. ut etiã
illa q̃ absꝙ ꝑicło ignorarent᷑. edi¬
scantͥ arbitror gratiorẽ fore sedu¬
litatem nr̃e relationis: quȩ dum
indicat sedm quorundã ꝓsecutio¬
nes quȩdã aduersantia ueritati:
ñ tam sibi quã illis qui turbant᷑
& turbant. ꝑ consiliũ sc̾itatis tue
satagit ꝓuideri: dñe beatissime
ac toto affectu desiderande &e mul¬
tum in xꝑo suscipiende pater
Hec sunt itaq q̃ massilie uł ĩa aliqͥ¬
bus locis in gallia uentilantur
nouũ & inutile ẽẽ p̃dicationi. qđ
quida sed̾m ꝓpositũ eligendi dican¬
tur ut idnec arriꝑe ualeant
nec tenere nͥ credendi uoluntate
donata. Exeludi putant omnẽ
p̃dicandi ugorem: sinichil qđ ꝑ eũ
excitet᷑ in hominib remansisse di¬
cat᷑. Consentiunt omñe homine
in adã ꝑisse: nec inde quẽq pos¬

Expanded text:
AUGUSTINO HILARIUS. Si cessantibus contradicentium quaestionibus gratae sunt plerumque studiosorum inquisitiones, ut etiam illa. quae absque periculo ignorarentur, ediscant, arbitror gratiorem fore sedulitatem nostrae relationis, quae, dum indicat secundum quorundam prosecutiones quaedam aduersantia ueritati, non tam sibi quam illis, qui turbantur et turbant, per consilium sanctitatis tuae satagit prouideri, domine beatissime ac toto affectu desiderande et multum in Christo suscipiende pater. Haec sunt itaque, quae Massiliae uel etiam aliquibus locis in Gallia uentilantur: nouum et inutile esse praedicationi, quod quidam secundum propositum eligendi dicantur, ut id nec arripere ualeant nec tenere nisi credendi uoluntate donata. excludi putant omnem praedicandi uigorem, si nihil, quod per eam excitetur, in hominibus remansisse dicatur. consentiunt omnem hominem in Adam perisse nec inde quemquam pos
Abbreviated transcription (Latin):
curiora & ad ꝑcipiendũ difficilio¬
ra st̃ quã lucidissimis & expositio¬
nib digneris aꝑire: ac primũ qr
pleriq ñ putant xꝑianã ficłe hac
dissensione iiolari. quantũ ꝑiełi
sit in eoꝵ ꝑsuasione patefacias:
ꝑsa q̃ sunt ꝓposita. sint accipienda
prescita. anꝑ genera causaꝵx. et
species ꝑsonaꝵ ista uarient᷑. ut
q diuerse st̃ uocationes. in his qͥ
nichil oꝑat᷑i st̃ saluant᷑. quasi so¬
lum di ꝓpositũ uidegt᷑ existere.
in his autẽ qui aliqͥboni acturi
st̾. ꝑ p̃scientiã possit stare ꝓpositũ:
An uero uniformiter. licet duudi
p̃seientia ã ꝓposito. tẽporali di¬
stictione ñ possit. p̃scientia tam̃
Quodã ordine sit subnixa ꝓposito:
& sicut nichil sit quoꝵ cũq nego¬
tioꝵ. qđ ñ scientia diuina p̃uene¬
rit. Ita nichil sit boni qđ in nrã
participationẽ ñ dõ au tor e de¬
fluxerit. Postrimo que admodũ
ꝑ hanc p̃dicationẽ ꝓpositi di quo
fideles. fiunt qui preordinatift̃

Expanded text:
curiora et ad percipiendum difficiliora sunt, quam lucidissimis expositionibus digneris aperire. Ac primum, quia plerique non putant Christianam fidem hac dissensione uiolari, quantum periculi sit in eorum persuasione, patefacias; sa, quae sunt proposita, sint accipienda praescita, an per genera causarum et species personarum ista uarientur, ut, quia diuersae sunt uocationes in his, qui nihil operaturi saluantur, quasi solum dei propositum uideatur existere, in his autem, qui aliquid boni acturi sunt, per praescientiam possit stare propositum, an uero uniformiter, licet diuidi praescientia a proposito temporali distinctione non possit. praescientia tamen quodam ordine sit subnixa proposito et. sicut nihil sit quorumcumque negotiorum, quod non scientia diuina praeuenerit, ita nihil sit boni, quod in nostram participationem non deo auctore defluxerit; postremo. quem ad modum per hanc praedicationem propositi dei, quo fideles fiunt, qui praeordinati sunt
Abbreviated transcription (Latin):
fine facturus. incertũ est. S et
omniũ nr̃m fatigatio. ꝓuidente
hoc p̃senti scło di gr̃a intuȩ earitatis
&ẽ seientiȩ uigore respirat. Adde
eruditionẽ humilib: adde mnere¬
patione suꝑbis. HNecessariũ &
utile ẽ etiam q̃ seripta st̃ scribere:
ne leue existimet᷑ qđ ñ frequenter
arguit᷑. Sanũ enĩ putant eẽ qđ
ñ dolent: nec uulnꝰ suꝑductũ eute
sentiunt: s intelligant ꝑuent᷑um
ad sectionẽ. qđ habuerit ꝑseuerai¬
tem tumor̃ẽ. Gr̃a d̃i &e pax dñi¬
uirtutẽ głificet inęternũ dñe
papa beatissime ineffabiliter mi¬
rabilis: incõparabiliter honoran¬
de p̃stantissime patrone. Explicit¬
NO:BEASIS¬

Expanded text:
fine sit facturus, incertum est et fine sit facturus, incertum est et omnium nostrum fatigatio prouidente hoc praesenti saeculo dei gratia in tuae caritatis et scientiae uigore respirat, adde eruditionem humilibus, adde increpationem superbis. necessarium et utile est etiam, quae scripta sunt, scribere, ne leue existimetur, quod non frequenter arguitur. sanum enim putant esse, quod non dolet, nec uulnus superductum cute sentiunt; sed intellegant peruenturum ad sectionem, quod habuerit perseuerantem tumorem. gratia dei et pax domivirtutem glorificet in aeternum, domine papa beatissime, ineffabiliter mirabilis, incomparabiliter honorande, praestantissime patrone. EPISTno beatis
Abbreviated transcription (Latin):
insipientiam nr̃am ferendo de¬
monstres. qđ retractatis prior
de hae re opinionib. Pene om̃¬
um par inuenit᷑ & una sentin¬
tia. qua ꝓpositũ & p̃destinatio¬
nẽ di seam prescientiã receꝑint:
ut ob hoc ds alios uasa honoris
alios contumeliȩ fecerit. qr fiñe
uniꝰ euiꝰq p̃uiderit ÷ & sub ipso
gr̃e adiutorio in qua fut᷑us es¬
set uoluntate & aetione p̃sererit
Quib om̃ib enodatis & multis
insuꝑ q̃ altiori intuitu adͥ cau¬
sam hanc ꝑtinentia magis potis
s etiã ipsos quos meritis atq
honorib elaros. caligo istiꝰ opi¬
nionis obseurat. defecatissimũ
lum̃ gr̃e recept᷑os. Nã unũ eoꝵ
p̃cipue auctoritatis &sꝑualiũ
studioꝵ. uirũ. scm hylarũ ari¬
latensem ep̃m. seiat beatitudo
tua admiratorẽ sectatorẽ q in
aliis om̃ib tuȩ ẽẽ doctrinȩ. a̾
de hoc in querelam trahi: & sã
pride apud sc̃itatẽ tuã sensum
suũ ꝑ litteras uelle conferre. S
utrum hoc sit facturus. uł quꝰ

Expanded text:
insipientiam nostram ferendo demonstres, quod retractatis priorum de hac re opinionibus, paene omnium par inuenitur et una sententia, qua propositum et praedestinationem dei secundum praescientiam receperunt, ut ob hoc deus alios uasa honoris alios contumeliae fecerit, quia finem uniuscuiusque praeuiderit et, sub ipso gratiae adiutorio in qua futurus esset uoluntate et actione, praescierit. Quibus omnibus enodatis et multis insuper, quae altiore intuitu ad causam hanc pertinentia magis potes sed etiam ipsos, quos meritis atque honoribus claros caligo istius opinionis obscurat. defaecatissimum lumen gratiae recepturos. nam unum eorum praecipuae auctoritatis et spiritalium studiorum uirum, sanctum Hilarium, Arelatensem episcopum, sciat beatitudo tua admiratorem sectatoremque in aliis omnibus tuae esse doctrinae et de hoc, quod in querelam trahit, iam pridem apud sanctitatem tuam sensum suum per litteras uelle conferre. sed quia, utrum hoc facturus aut quo
Abbreviated transcription (Latin):
nali accipi uellem: quãuis in scͥptu¬
ris scis animas dictas esse angłoꝵ. aut¬
non om̃ino aut ñ possit facile reꝑiri.
sicut supra iam diximꝰ. Idem alio lo¬
co. Ego dico inqͣm peccatũ non ẽẽ. si
non ꝓpria uoluntate peccetur ⁊ ubi
peccatũ illud intelligi uolui. quod ñ
est etiam pena peccati. Nam de tali
pena dixi alibi in eadẽ disputatione
quod dicendũ fuit. Idemq dixi ut
postea eadem ipsa caro que nos pe¬
nis torsit in peccatis manentes. subi¬
ciatur nob̃ in resurrectione. ⁊ nulla
adu̾sitate nos quatiat quo minus
non ẽ ita accipiendũ. tamqͣm ⁊ in illo
di regno ubi incorruptibile atq in¬
mortale corpꝰ habebimus. de scͥpturis
diuinis lex ⁊ precepta sumenda sint:
s quia ꝑfectissime ibi lex et̾na serua¬
bitur ⁊ & illa duo p̾cepta de diligen
do ło ⁊ ꝓximo ñ in lectione. s in ip¬
sa ꝑfecta & sempit̾na dilectione tene¬
bimus Hoc opus sic incipit .ii. Rł

Expanded text:
nali accipi uellem, quamuis in scriptunali accipi uellem, quamuis in scripturis sanctis animas dictas esse angelorum aut omnino aut non possit facile reperiri, sicut supra iam diximus. item alio loco: ego dico, inquam, peccatum non esse, si non propria uoluntate peccatur. ubi peccatum illud intellegi uolui, quod est etiam poena peccati: nam de tali poena dixi alibi in eadem disputatione, quod dicendum fuit . Itemque dixi: Ut postea eadam ipsa caro, quae nos poenis torsit in peccatis manentes, subjiciatur nobis in resurrectione, et nulla adversitate nos quatiat, quominus non ita est accipiendum, tanquam et in illo Dei regno, ubi incorruptibile atque immortale corpus habebimus, de Scripturis divinis lex et praecepta sumenda sint: sed quia perfectissime ibi lex aeterna servabitur, et illa duo praecepta de diligendo Deo et proximo, non in lectione, sed in ipsa perfecta et sempiterna dilectione tenebimus. Hoc opus sic incipit: Quinto
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sbiterii mei contra fortuna¬
tum quendã manicheoꝵ p̃sbiterũ dis¬
putaui: qui plurimũ temporis apud
ipponẽ iuxerat seduxeratq tam multoᷤ
ut ꝓpt̾ eos ibi eum delectaret habita¬
re.Que disputatio nob̃ alt̾cantib ex¬
cepta est a notariis: ueluti gesta con¬
ficerent᷑. Nam ⁊ dit habet ⁊ consu¬
lem. Hanc in librũ memorie mandan¬
dum conferre curaui. Uersat᷑ ibi
questio unde sit malum ⁊ me asseren¬
te exortũ fuisse hominis malũ ex li¬
bero uoluntatis arbitrio: illo aut̃ na¬
turam mali do coȩt̾nam ꝑsuadere
moliente. S consequenti die tandem
confessus est nichil se aduersus nos
inuenire quod diceret: nec sane ca¬
tholicus factus ẽ: s tam̃ ab ippone di¬
scessit. In hoc libro illud quod dixi.
animã dico esse factam a do ut cet̾a
om̃ia que a do facta sunt. s int̾ illa
que łs omp̃s fecit. pͥncipalem locũ
datũ esse anime ⁊ ita dixi ut hoc ge¬
neralit̾ de uniuersa creatura ratio¬

Expanded text:
sbyterii mei contra Fortunatum quendam, Manicheorum presbyterum, disputaui, qui plurimum temporis apud Hipponem uixerat seduxeratque tam multos, ut per eos ibi eum delectaret habitare. quae disputatio nobis altercantibus excepta est a notariis, ueluti gesta conficerentur; nam et diem habent et consulem. hanc in librum memoriae mandandum conferre curaui. uersatur ibi quaestio, unde sit malum, me asserente exortum fuisse hominis malum ex libero uoluntatis arbitrio, illo autem naturam mali deo coaeternam suadere moliente. sed consequenti die tandem confessus est nihil se aduersus nos inuenire, quod diceret, nec sane catholicus factus, sed tamen ab Hippone discessit. In hoc libro illud, quod dixi: animam dico esse factam a deo, ut cetera omnia, quae a deo facta sunt, et inter illa, quae deus omnipotens fecit, principalem locum datum esse animae, ita dixi, ut hoc generaliter de uniuersa creatura ratio
Abbreviated transcription (Latin):
qr dixit. qui in uobis bonũ opus ce¬
id̃o ut inciꝑent homines & ꝑseuera¬
rent usq in fiñe ipse ñ suasit: Nem¬
pe ipse dñs hominib p̃cepit ut ere¬
derent: atq ait. Credite indm̃.:En
me credite. Nec tñ ido eiꝰ fala m¬
tentia ẽ nec uana definitio ilbi a
Lemo uenit adme id̃ est nemo cret
in me. nͥfuerit ei datum apatro
meo. Nec rursus qr uera ẽ hec des¬
nitio di: uana ẽ illa p̃ceptio. Cur:
p̃dicationi. p̃ceptioni. ex hortatis
correptioni. quȩ omĩa frequente
scriptura diuina. existimamꝰ min¬
lem definitionẽ p̃destinationis qua
cõmendat ẽadẽ script᷑a diuina:
An quisquã dicere audebit dm̃ ñ pr¬
seisse quib esset dat᷑us ut ereaerit
aut quos dat᷑us esset filio suo. ut pi
eis ñ ꝑderet quẽquã: Quȩ utics
p̃sciuit: ꝓfecto beneficia sua quit¬

Expanded text:
dixit, Qui in vobis bonum opus coeideo ut inciperent homines et perseverarent usque in finem, ipse non suasit? Nempe ipse Dominus hominibus praecepit ut crederent, atque ait, Credite in Deum, et in me credite : nec tamen ideo ejus falsa sententia est, nec vana definitio ubi ait, Nemo venit ad me, id est, nemo credit in me, nisi fuerit ei datum a Patre meo . Nec rursus, quia vera est haec definitio, ideo vana est illa praeceptio. Cur ergo praedicationi, praeceptioni, exhortationi, correptioni, quae omnia frequentat Scriptura divina, existimamus inutilem definitionem praedestinationis, quam commendat eadem Scriptura divina. 35. An quisquam dicere audebit, Deum non praescisse quibus esset daturus ut crederent, aut quos daturus esset Filio suo, ut ex eis non perderet quemquam ? Quae utique si praescivit, profecto beneficia sua, qui
Abbreviated transcription (Latin):
tis fideliũ dicit᷑ ut sursum cor habeanꝰ
addñm: munꝰ est dñi. De quo mu¬
nere ipsi dño dõ nr̃o gr̃as agere a
sacerdote pꝰ hanc uoc̃e quib hoc dr
admonent᷑. & dignũ & iustũ ẽ re¬
state cor nr̃m. s diuino subleuet᷑
re agende st̃ gr̃e. nͥ hoc facienti dño
do nr̃o. qui nos ꝑtale bñfiẽ libe¬
rando de ꝓfundo huiꝰ mundi elegit.
& p̃destinauit ante constitutionem
mundi: S aiunt p̃destinationis
definitionẽ utilitati p̃dicationis
aduersam: quasi uͦ adu̾satasit apło
p̃dicanti. Nonne ille doctor genti¬
lim infide & ueritate. & p̃destinati¬
onem totiens cõmendauit. & uerbũ
di p̃dicare ñ destitit Numqͥd
qr dixit. d̾s est qui oꝑat᷑ in uobis
& uelle & oꝑari ꝓbona uoluntate.
ido ñ ipse & ut uelimꝰ quȩ dõ place

Expanded text:
tis fidelium dicitur, ut sursum cor habeamus ad Dominum, munus est Domini: de quo munere ipsi Domino Deo nostro gratias agere, a sacerdote post hanc vocem quibus hoc dicitur admonentur; et dignum ac justum esse restate cor nostrum, sed divino sublevetur re agendae sunt gratiae, nisi hoc facienti Domino Deo nostro, qui nos per tale beneficium liberando de profundo hujus mundi, elegit, et praedestinavit ante cond aiunt « praedestinationis definitionem utilitati praedicationis adversam . Quasi vero adversata sit Apostolo praedicanti. Nonne ille doctor Gentium in fide et veritate et praedestinationem toties commendavit, et verbum Dei praedicare non destitit? Numquid quia dixit, Deus est qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate ; ideo non ipse, et ut velimu
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ. siue qr ꝓnullo pecc̃o habendũ
ẽ qđ tantũ est ut hoc pietati ñ um¬
putet ds̃. quãuis aliter sit beatꝰ
sine pecc̃o. aliter aut̃ beatus cui ñ
imputat dñs pecẽm : ñ numis exi¬
stimo reluctandũ. Scio enĩ quibus¬
dã ẽẽ uisũ quoꝵ de hacre sententi¬
am ñ audeo reprehendere. quãquã
nec defendere ualeã: s plane qͥsꝗs
negat nos orare debere ne intremꝰ
intẽptationẽ. negat aut̾ hoc qͥ con¬
tendit ad ñ peccandũ gr̃ȩ di ad utto¬
riũ ñ ẽẽ hõi necessariũ. s sola lege accepta
humanã suffic̾e uoluntate : ab au¬
rib omniũ remouendũ. & ore õi¬
um anathematizandũ eẽ ñ du

Expanded text:
eius siue quia pro nullo peccato habendum eius siue quia pro nullo peccato habendum est, quod tantum est, ut hoc pietati non imputet deus — quamuis aliter sit beatus sine peccato, aliter autem beatus cui non imputat dominus peccatum — non nimis existimo reluctandum. scio enim quibusdam esse uisum, quorum de hac re sententiam non audeo reprehendere, quamquam nec defendere ualeam. sed plane quisquis negat nos orare debere, ne intremus in temptationem — negat autem hoc qui contendit ad non peccandum gratiae dei adiutorium non esse homini necessarium, sed sola lege accepta humanam sufficere uoluntatem — ab auribus omnium remouendum et ore omnium anathemandum esse n
Abbreviated transcription (Latin):
uitiũ qđ peccantis pͥmi hõis uolun¬
tate contractũ ẽ. cuiꝰ pecc̃ĩ deside¬
riis ne obediamꝰ paulus apls p̃ci¬
pit. ñ aut̃ peccare qui eide peccõ
quãuis in carne habitanti ad nul¬
lum opꝰ malũ om̃ino consentit uł
facti uł dicti uł cogitatus. quãuis
ipsa concupiscentia moueat᷑. que
alio modo pecc̃i nom̃ accepit. qđ
ei consentire peccare sit. nobisq:
moueat᷑ inuitis: Subtilit̾ quidem
ista disc̾nit: s uideat qͥd agat᷑ de
dñica orõne ubi dicimꝰ. dimute
nob̾ debita nr̃a. Qd nͥ fallor ñ opꝰ
ẽẽt dicere: sinũquã uł inlapsu
lingue. uł in oblectanda cogit̃one
eiusdẽ pecc̃ĩ desideriis aliquantũ
multis offendimꝰ om̃s. Non eñĩ offen¬
dit nͥ cui mala concupiscentia contͣ
iusticiȩ rationẽ appetendo seuuitan¬
do. faciendũ uł dicendũ uł cogitan¬
dumn aliqͥd qđ ñ debuit siue fallens
siuie p̃ualens ꝑsuadet. Postremosi
excepto illo capite nr̃o sui corꝑis sal¬

Expanded text:
vitium quod peccantis primi hominis voluntate contractum est, cujus peccati desideriis ne obediamus, Paulus apostolus praecipit: non autem peccare, qui eidem peccato, quamvis in carne habitanti, ad nullum opus malum omnino consentit, vel facti, vel dicti, vel cogitati, quamvis ipsa concupialio modo peccati nomen accepit, quod ei consentire peccare sit nobisque moueatur inuitis: subtiliter quidem ista discernit, sed uideat quid agatur de dominica oratione, ubi dicimus: dimitte nobis debita nostra. quod, nisi fallor, non opus esset dicere, si numquam uel in lapsu linguae uel in oblectanda cogitatione eiusdem peccati desideriis aliquantum multis offendimus omnes. non enim offendit, nisi cui mala concupiscentia contra iustitiae rationem appetendo seu uitando faciendum uel dicendum uel cogitandum aliquid, quod non debuit, siue fallens siue praeualens persuadet. postremo, si excepto illo capite nostro, sui corporis sal
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd ei ddebeat responderi: Qd am¬
pliꝰ dicã inquit. nͥqr credi potest
qđ ignes ignib extinguunt᷑ : sicre¬
di pot̾ qđ peccatis pecc̃a curentur:
uid si ignes qͥsquã extinguere ñ po¬
test ignib: S tnposst̾ ut dociu do¬
lores curari dolorib. Possunt etiã si

Expanded text:
d ei debeat responderi? quid amplius dicam, inquit. nisi quia credi potest quod ignes ignibus extinguntur, si credi potest quod peccatis peccata curentur? quid si ignes quisquam extinguere non potest ignibus, sed tamen possunt, ut docui, dolores curari doloribus? possunt etiam, si
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit fortuna. Quod aut̃ quodã lo-¬
co dixi ita comparatũ est. siue ꝓ meri¬
tis nr̃is. siue ꝓ necessitate nature: ut
diuinũ animũ mortalib inherentẽ
nequaqͣm philosophiȩ portus acci-¬
piat.⁊ cet̾a ⁊ aut nichil horũ duoꝵ
dicendũ fuit. quia etiam sic sensus
integer posset esse: aut satis erat
dicere ꝓ m̃itis nr̃is. sicut uerum ẽ. ex a¬
dam tracta miseria ⁊ nec addere siuie

Expanded text:
voluit fortuna. Quod autem quodam lovoluit fortuna. Quod autem quodam loco dixi, Ita comparatum est, sive pro meritis nostris siue pro necessitate naturae, ut diuinum animum mortalibus inhaerentem nequaquam philosoph\'ae portus accipiat et cetera, aut nihil horum duorum dicendum fuit, quia etiam sic sensus posset esse integer, aut satis erat dicere: pro meritis nostris, sicut uerum est ex Adam tracta miseria, nec addere: siue