comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
unt autem multe sp̃es.. x y.¬
somnioꝵ. &e multiplices cause . &. uarie
figure &e significationes. Aut enĩ in¬
somuium aut fantasma. aut somniũ aut oracu¬
lum: aut uisio est. Porro in sominia: ex ebrietate
uel crapula. aut uariis passionibus corporis. af¬
fectuũq tumultib et reliquiis cogitationum fre¬
quentissime oriuntur. Uñ & male sanis aman¬
tiũ mentib in somnia nunquã desunt. qd̃ pru¬
dent̾ innuit maro. Anna soror que me suspen¬
sam in somnia terrent: Multa uiri uirtus
ammo: multusq retursat gentis honos. herent
infixi in pectore uultus. uerbaq nec placidam
membris dat cura quietem. Hanc quoq dolenti¬
um aut gaudentiũ. aut quos cunoris uexat
angustia. aut ĩmoderate cupidinis ardor accen¬
dit. non pretereunt passionẽ. fantasma: cum
rerũ ignote uidentur spẽs qualitate uel quan¬
titate aut partiũ mͦ uł numero a natura discre¬
mosa suꝑne. Has quidẽ spẽs ex infirmitate
mentis & corporis tradunt fisici ꝑuenire: earũ¬

Expanded text:
unt autem multae species somniorum, et multiplices causae, et variae figurae, et significationes. Aut enim insomnium, aut phantasma, aut somnium, aut oraculum, aut visio est. Porro insomnia ex ebrietate, vel crapula, aut variis passionibus corporis affectuumque tumultibus, et reliquiis cogitationum frequentissime oriuntur. Unde et male sanis amantium mentibus insomnia nunquam desunt. Quod prudenter innuit Maro: Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent? Multa viri virtus animo, multusque recursat Gentis honos, haerent infixi pectore vultus, Verbaque, nec placidam membris dat cura quietem. Haec quoque dolentium aut gaudentium, aut quos timoris vexat angustia, aut immoderatae cupidinis ardor accendit, non praetereunt passionem. Phantasma, cum rerum ignotae videntur species, qualitate vel quantitate, aut partium modo vel numero a natura discremosa superne. Has quidem species ex infirmitate mentis et corporis, tradunt physici provenire, earum
Abbreviated transcription (Latin):
alienum. Si modesta forte iocunditas uel uti¬
litas sub est. et nemini noceatur. Hocetenĩ
non aduersatur officio uel nature. Sinautẽ
impugnat alterutrũ: statim est et simplicit̾
alienum. et usq quaq non licet. Huiꝰ itaq
contrectatio: semꝑ est aut erroris aut cͥminiᷤ.

Expanded text:
alienum. Si modesta forte jucunditas, vel utialienum. Si modesta forte jucunditas, vel utilitas subest, et nemini noceatur, hoc etenim non adversatur officio vel naturae; sin autem impugnat alterutrum, statim est et simpliciter alienum, et usquequaque non licet. Hujus itaque contrectatio semper est, aut erroris aut criminis.
Abbreviated transcription (Latin):
digit. et in contumeliam auctoris effundit
Quid eo brutuis qui ex defectu rationis et
impulsu libidinis dimissis ꝓpriis aliena
negotia curat: et non modo negotiis. sed et
alienis ocuis iugiter occupatur: Quid eo be¬
stialius. qui omisso officio de media nocte
surgit. ut sagacitate canum. uenatorum
industria studio cõmilitonũ. seruulorum
t̃retus obsequio temporis et fame iactu¬
ra rerũ laboriiq dispendio. de nocte ad noctẽ
pugnet ad bestias.
uel officu non inducit si tamen in¬
terdum recte dicitur aliͤnum: quod
rectius fuerat semꝑ fuisse nullius. Que u̾s
nature sunt. ꝑeq sunt omniũ: que officii
sua sunt singulorum. Aliud itaq ex officio.
aliud ex natura. licet nature uis ex officio de¬
beatur. Patricidii siquidem spẽs est impug-¬
nare iura nature. & sacrilegi instar. paren¬
tis leges euacuare: et matri omnium honorẽ
debitum non referre. Quod tamen ratio ex
honestis causis ad mittite non est simpliciter

Expanded text:
digit, et in contumeliam auctoris effundit? digit, et in contumeliam auctoris effundit? Quid eo brutius, qui ex defectu rationis, et impulsu libidinis, dimissis propriis, aliena negotia curat, et non modo negotiis, sed et alienis otiis jugiter occupatur? Quid eo bestialius, qui omisso officio, de media nocte surgit, ut sagacitate canum, venatorum industria, studio commilitonum, servulorum fretus obsequio, temporis et famae jactura, rerum laborisque dispendio, de nocte ad noctem pugnet ad bestias? vel officii non inducit, si tamen interdum recte dicitur alienum, quod rectius fuerat semper fuisse nullius. Quae vero naturae sunt, peraeque sunt omnium; quae officii, sua sunt singulorum. Aliud itaque ex officio, aliud ex natura: licet naturae vis ex officio debeatur. Parricidii siquidem species est, impugnare jura naturae, et sacrilegii instar, parentis leges evacuare, et matri omnium honorem debitum non referre. Quod tamen ratio ex honestis causis admittit, non est simpliciter
Abbreviated transcription (Latin):
tis obseq̾ilitur. ut in fine ꝑniciem ope¬
retur: conuiuis suis abintio propinans
dulcia: et cum in ebriati fuerint. letale
uirus misdet. et si quid deterius est. Quo
speciẽ sui clarescit amplius: eo stupentibus
oculis densiorem infundit caliginem. Inuales¬
centibus ergo errorũ tenebris. ueritas eua¬
nescit: et uirtutũ radice suecisa. seges ger¬
minat uiciorum: lumen rationis extinguit᷑.
et totus homo casu miserabili fertur in pre¬
ceps. Sic rationalis creatura brutescit. sic ima¬
go crearoris quadam morũ similitudine de¬
formatur in bestiam: sic a conditionis sue dig¬
nitate degenerat homo. uanitati similis factꝰ.
eo quod ex honore collato intumuit. et a tumo¬
re ꝑdidit intellectum. Quis enum eo indig¬
mor. qui sui ipsiis contennit habere no¬
ticiam. qui temptis quod parca manu datũ
est ad mensuram in isũ uite et solũ repara¬
ri non potest. usuraria quadam accessione
&. penali repetendũ : in uite dispendia pro¬

Expanded text:
tis obsequitur, ut in fine perniciem operetur, convivis suis ab initio propinans dulcia, et cum inebriati fuerint, lethale virus miscet, et si quid deterius est: quo specie sui clarescit amplius, eo stupentibus oculis densiorem infundit caliginem. Invalescentibus ergo errorum tenebris, veritas evanescit, et virtutum radice succisa, seges germinat vitiorum, lumen rationis exstinguitur, et totus homo casu miserabili fertur in praeceps. Sic rationalis creatura brutescit, sic imago Creatoris quadam morum similitudine deformatur in bestiam, sic a conditionis suae dignitate degenerat homo, vanitati similis factus, eo quod ex honore collato intumuit, et a tumore perdidit intellectum. Quis enim eo indignior, qui sui ipsius contemnit habere notitiam? qui tempus, quod parca manu datum est, ad mensuram in usum vitae, et solum reparari non potest, usuraria quadam accessione et poenali repetendum in vitae dispendia pro
Abbreviated transcription (Latin):
ce. nullus inter gentiles ethicos inuenit᷑ aut
possis. Ad om̃ia enĩ suũ aliquid confert. Si
hic: qd discipline liberales. uirũ bonũ ñ fas
Ego ei consentio: & de aliis hoc ipsũ arbitror
sophi boni iuri sunt. Gramaticus in quit cͥt
autẽ parũ non est. s plurimũ ꝓdest ad inte¬
onẽ uirtutis que facit uirũ bonũ. Głaturh¬
se uirtutis catisa relegisse homerũ. Quidst
ẽẽ: celebre est. Disciplinas liberales tante
tatis ẽẽ tradit antiquitas: ut quicũq eas p
norint. libros om̃s & quecũq scripta st̃ po
intellig̾e etiã sine dactore. Ut enĩ ait quin
non nocent he discipline ꝑ illas euntib. sel
illas herentibus. .xxiii.

Expanded text:
calce, nullus inter gentiles ethicus invenitur, aucalce, nullus inter gentiles ethicus invenitur, aupossis. Ad omnia enim, suum aliquid confert. Sentit hic, quod disciplinae liberales virum bonum non faciunt. Ego ei consentio, et de aliis hoc ipsum arbitror.philosophi boni viri sunt. Grammaticus, inquit, cirautem parum non est, sed plurimum prodest ad informationem virtutis, quae facit virum bonum. Gse, virtutis causa, relegisse Homerum: Qui, qum cunas esse, celebre est. Disciplinas liberales tantae utilitatis esse tradit antiquitas, ut quicunque eas plene norint, libros omnes, et quaecunque scripta sunt, possint intelligere, etiam sine doctore. Ut enim ait Quintilianus, non nocent hae disciplinae per illas euntibus, sed circa illas haerentibus. CAP. XXIII.
Abbreviated transcription (Latin):
que ex ea puenit. pacientiũ mitigat penã.
Manũ quoq ad recte scribendũ reddit ido¬
neam. Acuit & uisũ ut ei paries littere den¬
sioris aut uelũ multipliciter elaboratũ: obsta
eoꝵ que dicuntur aut scripta sunt. ad philosi¬
dũ credit. ẽẽ suꝑfluam: Utiq qui eam abicius
aut contempnunt. cecos & surdos philosophicis
diis faciunt aptiores: quã eos quib nature gra
ereoris sui senecam laudat auctorẽ.
quidẽ duab de causis merito a pluri
cõmendatur. Multus enĩ est in laude uirtit
moꝵq doctrina. & comatico gn̾e dicendi utens
breuiter & succincte sententias colligit. ornati
borũ splendet: ut his displicere ñ possit. qui
uirtutẽ amant aut eloquentiã. Nam ut pac
tiliani loquar. qui sic hominis ingeniũ laud
iudiciũ culpet. dicitq eũ dulcib uiciis habu¬
se. & magis placuisse pueris quã eruditis. a
ma rerũ minutissimis sententiis frang̾e. u̾n

Expanded text:
quae ex ea provenit, patientium mitigat poenam. quae ex ea provenit, patientium mitigat poenam. Manum quoque ad recte scribendum reddit idoneam; acuit et visum, ut ei partes litterae densiores, aut velum multipliciter elaboratum, obstareorum quae dicuntur, aut scripta sunt, ad philosophandum credit esse superfluam. Utique qui eam abjiciunt aut contemnunt, caecos et surdos philosophicis studiis faciunt aptiores, quam eos, quibus naturae gratia erroris sui Senecam laudat auctorem. Qui quidem duabus de causis, merito a pluribus commendatur. Multus enim est in laude virtutis morumque doctrina; et commatico genere dicendi utens, quod breviter et succincte sententias colligit, ornatu verborum splendet: ut eis displicere non possit, qui aut virtutem amant, aut eloquentiam. Nam ut pace Quintiliani loquar qui sic hominis ingenium laudat, ut judicium culpet, dicitque eum dulcibus vitiis abundasse, et magis placuisse pueris quam eruditis, et summas rerum minutissimis sententiis frangere, und
Abbreviated transcription (Latin):
piam ꝑuenire. Quintilianus eam cõmendat ado.
ut dicat quia usus gramatices & amor lectionis:
ñ scolarũ temporib. s uite spacio terminetur.
Iam &e intelligere docet & dicere. accentus regit:
&̾ ipsiꝰ uocis qua utimur ꝓ ut ꝑsonis & rebus
conuenit usq quaq instrumenta cõponit. Nam
& ꝓnuntiationis lex alia metro alia ꝑse p̃scͥbit᷑.
Siquidẽ alia melica. alia metrica. alia signi¬
ficatiua ẽ. S ad musicã melica ꝑtinet. Unde
& cesar p̃textatus egregio scomate lusit in
quendã. Si legis. cantas: si cantas. male cantas.
Cospectat qd̃ marcianus in nuptiis mercurui
& philologie gramaticã inducit cũ scalpro &
ferula. & unguentaria pixide medicoꝵ Seal¬
pro siquidẽ oris uicia purgat. & infantium
te & ducente ituri sunt. radit dũ erudit: &¬
ne barbarismo aut soloecismo balbuciant. in
sermone p̃format. Pcͤcantes autẽ castigat fe¬
rula: & unguento honestatis & utilitatis

Expanded text:
piam pervenire. Quintilianus eam commendat adeo, piam pervenire. Quintilianus eam commendat adeo, ut dicat: « quia usus grammatices, et amor lectionis, non scholarum temporibus, sed vitae spatio terminetur. » Nam et intelligere docet et dicere: accentus regit, et ipsius vocis, qua utimur, prout personis et rebus convenit, usquequaque instrumenta componit. Nam et pronuntiationis lex alia metro, alia prosae praescribitur. Siquidem alia melica, alia metrica, alia significativa est. Sed ad musicam melica pertinet. Unde et Caesar praetextatus egregio scommate lusit in quemdam: « Si legis, cantas; si cantas, male cantas. » Eo spectat quod Martianus in nuptiis Mercurii et Philologiae, grammaticam ducit cum scalpro, et ferula, et unguentiaria pyxide medicorum. Scalpro siquidem oris vitia purgat, et infantium te et ducente ituri sunt, radit, dum erudit: et ne barbarismo aut soloecismo balbutiant, in sermone performat; peccantes autem castigat ferula, et unguento honestatis et utilitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
lis. Qtua & si non om̃s ad omĩa : quisq utilis in¬
uenitur ad multa. Isidorus tam̃ & satis coĩs est.
& diligenti breuitate laudabilis: & si totꝰ haberi
ñ potest ad instructionẽ legendoꝵ plurimum
confert ipsiꝰ memorit̾ uel hanc tenuisse particłam.
atet ex his ñ circa unũ gramaticã.xxi.
occupart. sed ad om̃ia que u̾bo doceri pos¬
sunt. ut eoꝵ capax sit animũ p̃formare.
Unde quantũ ei om̃s alie discipline obnoxie sint.
quisq consideret. Ad laudẽ suã referendũ pu¬
tant quidam nr̃oꝵ. qd̾ sine gramatica garriunt:
eamq credunt inutilem. & palam culpant. glo¬
riantes se ei oꝑam non dedisse. At marcus tul¬
lius ñ oderat filiũ: a quo in epłis sicut apparet.
gramaticã instantissime exigebat. Gauis cesar
analogia libros edidit. sciens sine ea
neq L ad phiam inqua ꝑitissimus erat: nec
ad eloquentiã in qua potentissimus posse quẽ¬

Expanded text:
lis. Quia, etsi non omnis ad omnia quaeque utilis inlis. Quia, etsi non omnis ad omnia quaeque utilis invenitur, ad multa Isidorus tamen, et satis communis est, et diligenti brevitate laudabilis; et si totus haberi non potest, ad instructionem legendorum, plurimum confert ipsius memoriter vel hanc tenuisse particulam. atet ex his, non circa unum grammaticam occupari; sed ad omnia, quae verbo doceri possunt, ut eorum capax sit, animum praeformare: unde quantum ei omnes aliae disciplinae obnoxiae sint, quisque consideret. Ad laudem suam referendum putant quidam nostrorum, quod sine grammatica garriunt, eamque credunt inutilem, et palam culpant, gloriantes se ei operam non dedisse. At Marcus Tullius non oderat filium, a quo in epistolis, sicut apparet, grammaticam instantissime exigebat. Caius Caesar de analogia libros edidit; sciens sine ea, neque ad philosophiam in qua peritissimus erat nec ad eloquentiam in qua potentissimus, posse quem
Abbreviated transcription (Latin):
uisse maiores. aut tante scientie ꝑditas ẽẽ claues
Se neca se artẽ cõparande memore traditurũ
facillime pollicetur: & utinã in notuisset michi.
s qd̾ eam tradiderit om̃ino ñ recolo. Tulliꝰ in retho¬
ricis. oꝑam dedisse uisus est: s similib mei non¬
multũ ꝓdest. Extant autẽ que dic̾e iux sufficimꝰ.
s minus curamꝰ: ꝓficerent tam̃ płimũ reguie
analogiarũ. ethimologiarũ. glosenatũ. diffarũ.
& que barbarismi. soloecismi. alioꝵ q uitandoꝵ
uicia monstrant. metaplasmi. scematũq & tͦpoꝵ
licentiosas & ornatas edocent rationes: ꝓsas ape¬
riunt. metrori. leges edicunt. & exponunt cau¬
sas. & qua ratione uti oporteat in historus aut
narrationib fabulosis. Si quis istoꝵ diffinitiones
figurasq desiderat. suꝑioꝵ grãmaticoꝵ. libres
euoluat: quos si uniu̾sos ad manũ habere non
pocest. exploret quid scitu dignũ. carpat. a singu¬

Expanded text:
visse majores, aut tantae scientiae perditas esse claves. visse majores, aut tantae scientiae perditas esse claves. Seneca se artem comparandae memoriae traditurum facillime pollicetur: et utinam innotuisset mihi, sed quod eam tradiderit, omnino non recolo. Tullius in rhetoricis operam dedisse visus est; sed similibus mei multum non prodest. Exstant autem, quae discere vix sufficimus, sed minus curamus. Proficerent tamen plurimum regulae analogiarum, etymologiarum, glossematum, differentiarum; et quae barbarismi, soloecismi, aliorumque vitandorum vitia monstrant; metaplasmum, schematumque et troporum licentiosas et ornatas edocent rationes, prosas aperiunt, metrorum leges educunt, et exponunt causas, et qua ratione uti oporteat in historiis aut narrationibus fabulosis. Si quis istorum definitiones figurasque desiderat, superiorum grammaticorum libros evolvat; quos si universos ad manum habere non potest, exploret quid scitu dignum carpat a singu
Abbreviated transcription (Latin):
riter punctũ dicimꝰ aut quendã sp̃c tractum:
coma ubi quasi diuisione media partim u̾sũ.
piodũ que sermonis eũ integritate concludit.
Sunt & note que scripturarũ distingunt mo¬
das. ut dep̃hendat᷑ qͥd in eis lucidũ. qͥd obscurũ.
qͥd c̃tũ. quid dubiũ. & in hunc modũ plima. Pars
ħ tñ artis iã ex maxima parte indesuetudinem
abiit. adeo quidẽ ut studiosissimi litterarum
merito querant᷑. & fere lugeant rem utilissimã.
& tam ad res retinendas quã ad intelligendas et¬
ficacissimã: maioꝵ nr̃oꝵ inuidia aut negligentia.
artẽ dico deꝑisse notariã. Nec miret᷑ quis tantam
ium fuisse innotulis. cũ & musici cantores paucis
caracterib multas acutarũ & grauiũ differentias
indicent uocũ. Et ob hoc qͥdẽ: caract̾es illos musice
claues dieunt. Si tam̃ tanta scientie clauis fuit in
notulis. mirũ est nr̃os licet pła scierint ñ agno¬

Expanded text:
riter punctum dicimus aut quemdam spiritus tractum: riter punctum dicimus aut quemdam spiritus tractum: comma, ubi quasi divisione media partimur versum; periodum, quae sermonis sensum cum integritate concludit. Sunt et notae, quae scripturarum distinguunt modos, ut deprehendatur, quid in eis lucidum, quid obscurum, quid certum, quid dubium; et in hunc modum, plurima. Pars haec tamen artis jam ex maxima parte in desuetudinem abiit: adeo quidem, ut studiosissimi litteram merito querantur, et fere lugeant, rem utilissimam, et tam ad res retinendas, quam intelligendas, efficacissimam, majorum nostrorum invidia aut negligentia, artem dico deperisse notariam. Nec miretur quis, tantam vim fuisse in notulis: cum et musici cantores, paucis characteribus, multas acutarum et gravium differentias indicent vocum. Et ob hoc quidem, characteres illos musicae claves dicunt. Si tamen tanta scientiae clavis fuit in notulis, mirum est nostros, licet plura scierint, non agno
Abbreviated transcription (Latin):
tan auditoꝵ. ex loco & tempore. aliusq uario mado
apud diligentem exploratorẽ considerndis. Siqͥs
autẽ his diligenter institerit. que adusus tria
urcellectus repagula ꝓposita surit: ꝓfecti suũ in
scripturis & dictis intelligendis. & ipse mirabit᷑.
& non modo litterarũ. sillabarũ. dictio¬
nũq naturã considerat: s pedes in metͥs
accentus in silłis attendit. sed & figuras accentitĩ
ut scias eui silłe grauis. acutus. aut cireũ flexus
accentus innitatur. Sensus quoq distinguit po¬
situris .i. figuris indicantib ubi colon. ubi coma
ubi ꝑiodus.i. ubi subdistinctio. aut media distuictio
aut distinctiꝰfacienda est. Quod quidẽ significatt¬
tius interp̃tari possumꝰ. ut sit colon mẽbrũ. conia
articulus. ꝑiodus circuitus qui sermonis sen¬
tentiã claridit. Sed quidã ut patentiꝰsit. diet
an recte uidint ipsi. colon eẽ ubi uulga¬

Expanded text:
tate auditorum, ex loco et tempore, » aliisque, vario modo, tate auditorum, ex loco et tempore, » aliisque, vario modo, apud diligentem exploratorem, considerandis. Si quis autem his diligenter institerit, quae adversus tria intellectus repagula proposita sunt, profectum suum in scriptis et dictis intelligendis, et ipse mirabitur,et non modo litterarum, syllabarum dictionumque naturam considerat, et pedes in metris, accentus in syllabis, attendit; sed et figuras accentuum; ut scias cui syllabae gravis, acutus aut circumflexus accentus innitatur. Sensus quoque distinguit posituris, id est figuris indicantibus ubi colon, ubi comma, ubi periodus, id est ubi subdistinctio, aut media distinctio, aut distinctio facienda sit. Quod quidem significantius interpretari possumus, ut sit colon membrum, comma articulus, periodus circuitus, qui sermonis sententiam claudit. Sed quidam, ut patentius sit, dicunt an recte viderint ipsi, colon esse, ubi vulga
Abbreviated transcription (Latin):
is. nulloq studio ignotũ p̃cipitiũ declinabis.
imregulis uix aliquid utisius aut cõpendiosiꝰ
arim ea parte artiũ que dũ figuras notat au
urtutes & uicia sermonũ luculent᷑ ostendit.
ne miror quare tantoꝑe a coetaneis nr̃is ne¬
igidur. cũ utilissima sit & cõpendiosissima &
re ab om̃ib scriptorib artis huiꝰ diligentissime
uatata. Donatus. seruius. p̾scianus. ysidorus.
ludoius. beda nr̃. & alii quã plures eam singiili
aut: ut nisi ex negligentia ignota esse non
foniis: ut sine hac nec nom̃ pfessionis dicat
ae gramatico. & frustra ad artis ꝑttiam
exausuendaꝰ est: & quid sermo quilibet in se.quidab
adiunctis incontextu possit solleetius ꝑscrutan¬
dul tit sophismatũ umbtas que uerũ obnubilant
discutere possit. Dicendi aũ tõ pensanda est ex
cireuinstantia dictoꝵ. ex qualitate ꝑsone. ex q̃li¬

Expanded text:
corriges nulloque studio ignotum praecipitium declinabis. corriges nulloque studio ignotum praecipitium declinabis. At in regulis, vix aliquid utilius aut compendiosius dixerim ea parte artium, quae dum figuras notat auctorum, virtutes et vitia sermonum luculenter ostendit. Unde miror quare tantopere a coaetaneis nostris negligitur, cum utilissima sit, et compendiosissima, et fere ab omnibus scriptoribus hujus artis diligentissime pertractata. Donatus, Servius, Priscianus, Isidorus, Cassiodorus, Beda noster, et alii quam plures, eam singuli tractant, ut nisi ex negligentia, ignota esse non praeconiis, « ut sine hac nec nomen professionis dicat constare grammatico, et frustra ad artis peritiaexcutienda est, et quid sermo quilibet in se, quid ab adjunctis in contextu possit, solertius perscrutandum, ut sophismatum umbras, quae verum obnubilant, discutere possit. Dicendi autem ratio pensanda est, « ex circumstantia dictorum, ex qualitate personae, ex quali
Abbreviated transcription (Latin):
n. Rigulariter enĩ ꝓditũ est: quia figuras exten¬
a ñ licet. Siqtus etiã in translationib & figuris
toꝵ studiosus imnitator est: caueat ne sit dura
m̃ causa est. necessitas aut ornatui. Nam ser¬
onistitutus est ut explicet intellectũ. & figure
onisse. ut quod in eis ab arte dissidet: aliqua cõ¬
oiate cõpensent. Hoꝵ autẽ maxime necessaria
uuctis tropis oratoꝵ: sophismata quȩ fallacia
nibe obducunt animos auditoꝵ. & rationũ
talligentie cognita parat uiam. Si quidẽ ut hi¬
nis ait: intelligentia sumenda est ex causis di
a. Alioquin etia inscripturis canonieis rixabun¬
aox insulsus ad solã dictoꝵ suꝑficiẽ. & non ad
utiũ mentes aspiciat. Hoc itaq pu̾si ingenũ est
lũ asꝑnantis ꝓfectũ. Nonne salomon ñ modo
aiciaris ei similis. Et. responde stulto scam
t qiud enorme: Quia nisi ad regulã praua non

Expanded text:
gari. Regulariter enim proditum est, quia figuras extengari. Regulariter enim proditum est, quia figuras extendere non licet. Si quis etiam in translationibus et figuris auctorum studiosior imitator est, caveat ne sit dura m causa est necessitas, aut ornatus. Nam sermo institutus est, ut explicet intellectum: et figurae admissae, ut quod in eis ab arte dissidet, aliqua commoditate compensent. Horum autem maxime necessaria adjunctis tropis oratorum, sophismata quae fallaciarum nube obducunt animos auditorum, et rationintelligentiae cognita parat viam. Siquidem, ut Hilarius ait: « Intelligentia sumenda est ex causis dicendi; » alioquin etiam in Scripturis canonicis rixabunii, si judex insulsus, ad solam dictorum superficiem, et non ad dicentium mentes aspiciat. Hoc itaque perversi ingenii est, et suum aspernantis profectum. Nonne Salomon, non modefficiaris ei similis; et: Responde stulto secunsit, quid enorme; quia nisi ad regulam, prava non
Abbreviated transcription (Latin):
siderabo. Transfer in liberã forensemq dicdis
quis ñ eam fugere atq intheatra se condere.¬
bit: Congere multa in unũ locũ: totũ actrss¬
tidũ. rancidũ. fastidibo. Ergo moderator retĩs
ea nec ubi libet nec nusquã ẽẽ patiet᷑: quis sl¬
sitis alias iacens & uilis erigitur. & illusbeati
oratio hec ille ut ap̃cepta constet auctortae
necessaria sit noticia eoꝵ que doctorib cona
omnẽ fere latitudinẽ occupant serptuurĩ
raro fidelem. nunquã uero facilẽ eoꝵ que serpta
t incelligentiã assequatur. .xix¬
isponit & tropas .i. modos locutionũ. ut cum
a ppria significatione ex causa ꝓbabili sermo
ad ñ ꝓpͥam trahitur significationẽ. Qualis
nechaph&ra. metonomia. sine doche. & simities quã
amerare longũ est. Sed & hi admodũ scematum
algiati sunt. & solis eruditissimis ꝑatet usus eoꝵ.
̃ & lex eorr artiorest. qua ñ ꝑmittunt᷑ longiꝰ ena¬

Expanded text:
desiderabo. Transfer in liberam forensemque dictionem, desiderabo. Transfer in liberam forensemque dictionem, quis non eam fugere, atque in theatra se condere jubebit? » Congere multa in unum locum, totum arte putidum et rancidum fastidibo. Ergo moderator rerum ordo, ea nec ubilibet, nec nusquam esse, patietur: quibus interpositis, alias jacens et vilis erigitur et illustratur oration. Haec ille; ut a praecepta constet autoritate, quam necessaria sit notitia eorum, quae doctioribus concessa, omnem fere latitudinem occupant scripturaruraro fidelem, nunquam vero facilem eorum, quae scripta sunt, intelligentiam assequantur. isponit et tropos, id est modos locutionum, ut cum, a propria significatione ex causa probabili, sermo ad non propriam trahitur significationem: qualis est metaphora, metonymia et synecdoche, et similes, quas enumerare longum est. Sed et hi giati sunt, et solis eruditissimis patet usus eorum: unde et lex eorum arctior est, qua non permittuntur longius eva
Abbreviated transcription (Latin):
& artẽ que uirtus eloquii est & norma. figit
e scemata sunt. Metaplasmꝰ scilicet si ratione
cetur in u̾bo: scema si ex causa ꝓbabili delictũ
in contextu u̾boꝵ. Est enĩ teste̾ isidoro figurau
cũ ratione. Ideoq solis auctorib auc̃toꝵq sun
q nouerunt rationes: hec licentia induletu
Magnis enĩ ut ait cicero & diuinis bonis hanes
centiã assecuti sunt & assequunt᷑. Non est leus
auctoritas ꝑsonarũ. quarũ om̃ia dicta uesfato
laudẽ afferunt. uel crim̃ auferunt: quã fruss
affectat. nisi qui se in magnis bonis unitabilen
p̃bet. ꝓfecto hoc aliarũ uirtutũ auctoritas mers¬
ut etiã uicia maioꝵ dulcia sint & grata posteri
Unde in scdo de ordine augustinꝰ. Soloescismos
barbarismos quos uocant poete. & qͦs ad amaues
scemata & metapla̾mos mutatis maluerunt
lare nominib. quã manifesta uicia declinare
trahe dñ ista carminib: suauissima condimen

Expanded text:
et artem, quae virtus eloquii est et norma, figurae et schemata sunt. Metaplasmus scilicet, si ratione peccetur in verbo; schema, si ex causa probabili delictum sit in contextu verborum. Est enim teste Isidoro, figura « vitium cum ratione, » ideoque solis auctoribus, auctorumque mque noverunt rationes, haec licentia indulgetur: « Magnis, ut ait Cicero, et divinis bonis, hanc licentiam assecuti sunt, » et assequuntur. Non est levis auctoritas personarum: omnia dicta vel facta laudem afferunt, vel crimen auferunt, quam frustra affectat, nisi qui se in magnis bonis imitabilem praebet. Profecto haec aliarum virtutum auctoritas meruit, ut haec vitia majorum, dulcia sint et grata posteris. Unde in secundo De ordine Augustinus: « Soloecismos et barbarismos, quos vocant poetae, et quos adamaverunt, schemata et metaplasmos, mutatis maluerunt appellare nominibus, quam manifesta vitia declinare. Detrahe tamen ista carminibus, suavissima condimenta
Abbreviated transcription (Latin):
naturalib plerũq corporalib & mutabilib dic
ratio de monstrandi. s in math̾aticis efficacissime
ꝯualescit. Quicqͥd enĩ in numeris ꝓportionibus
figuris. similibq ab ea colligit᷑ indubitant̾ ueq
ẽ. & alit̾ ẽẽ ñ pocest. Itaq ad de monstrandi scĩam¬

Expanded text:
naturalibus plerumque corporalibus et mutabilibus dico naturalibus plerumque corporalibus et mutabilibus dico ratio demonstrandi, sed in mathematicis efficacissime convalescit. Quidquid enim in numeris, proportionibus, figuris, similibusque ab ea colligitur, indubitanter verum est, et aliter esse non potest. Itaque ad demonstrandi sci
Abbreviated transcription (Latin):
ñ necessarũ ẽẽ docuit integerrime uirginis pariꝰ
Qd̾ enĩ simplicit̾ necesse ẽ: nullomͦ ałr ẽẽ potest.
Mutari uͦ pot̾: qd̾ a det̾minatione necesse ẽ. Uicdo¬
rimus in rechoricis in explanatione necessarui h
ipsũ docet. & qd̾ ad partũ corruptio ñ quidẽ neces¬
sario: s ꝓbabilit̾ ꝯsequat᷑. Augustinꝰ quoq ratio¬
nes que necessarie st̃ ẽẽ asserit sempit̾nas. & nul
lom euacuari posse. ꝓbabiliũ uͦ rationes mutari
posse palam est: nisi necessaria fuerint. Unde
ostat quã arduũ sit demonstratoris ꝓpositũ. qui
semꝑ necessitatẽ seqͥt᷑: & au̾itatis ꝗͣ ꝓfitet᷑ pͥncipi
ñ recedit. Si enĩ u̾itatẽ dep̃hendere q̃ ut aiuint ach¬
demici nr̃i tanꝗͣ in ꝑfundo putei latet magnũ i
quante uiuacitatis ẽ ñ mͦ u̾itatẽ. s ipsiꝰ necessita¬
tis penetrare archanaͨ. Si qͥdẽ existentiũ quam
possibiliũ: facilior ẽ assignatio. Uacillet itaq in

Expanded text:
n necessarium esse, docuit integerrimae virginis partus. Quod enim simpliciter necesse est, nullo modo aliter esse potest; mutari vero potest, quod a determinatione necesse est. Victorinus in Rhetoricis in explanatione necessarii hoc ipsum docet, et quod ad partum corruptio, non quidem necessario, sed probabiliter consequatur; Augustinus quoque rationes, quae necessariae sunt, esse asserit sempiternas, et nullo modo evacuari posse. Probabilium vero rationes mutari posse palam est, nisi necessariae fuerint. Unde constat quam arduum sit demonstratoris propositum, qui semper necesnon recedit. Si enim veritatem deprehendere, quae, ut aiunt academici nostri, tanquam in profundo putei latet, magnum est: quantae vivacitatis est, non modo veritatem, sed ipsius necessitatis penetrare arcana, siquidem existentium, quam possibilium, facilior est assignatio? Vacillat itaque in
Abbreviated transcription (Latin):
monstratiua necessaria. Quod si qui
ꝓbabile & necessariũ est: ad utramq
poterit ꝑtinere. s aliunde ad alterã. Sola ene
ꝓbabilitas: dialectico sufficit. Uñ cic̾o in scđit
culanarũ. Nos qͥ seqͥmur ꝓbabilia. ne. ultraqͥ
qd̾ ueri simile occurrit ꝓgredi possumꝰ: & refes¬
re sine iracundia. & refelli sine ꝑtinatia pis
sumꝰ. Itẽ quoq alibi. Hanc nõbis dat achadens
nr̃a licentiã. ut quicqͥd ꝓbabile occurrit: nost
iure liceat defend̾e. Est autẽ ꝑbabile qd̃ habes
iudiciũ etiã asuꝑficie in notescit. sic quidem

Expanded text:
demonstrativae necessaria. Quod si quid probabile, et necessarium est, ad utraque poterit pertinere, sed aliunde ad alteram. Sola enim probabilitas dialectico sufficit. Unde Cicero, in secundo Tusculanarum: « Nos qui sequimur probabilia, nec ultra quam quod verisimile occurrit, progredi possumus et refellere sine iracundia, et refelli sine pertinacia parati sumus. » Idem quoque alibi: « Hanc nobis dat Academia nostra licentiam, ut quidquid probabile occurrit, nostro jure liceat defendere. » Est autem probabile, quod habenti judicium, etiam a superficie innotescit, sic quide
Abbreviated transcription (Latin):
tes inferula. hodie stolati docenti
thedra: ex ignorantia aliarũ arguunt gract
cõmendari. quid de laude eiꝰ inueniat᷑ in libte
institutione oratoris audianit pacient̾. &
magne sit oꝑe discernere a uocalibz conlal
easq ipsas in semiuocaliũ numerũ muta
partiri: sed quia interiora uelut sacra hu
untib apparebit rerũ multa subtilitas.
modo acuere ingenia puerilia. s exercer
minus ferendi sunt: qui hanc artẽ uts¬

Expanded text:
tes in ferula, hodie stolati docentes in tes in ferula, hodie stolati docentes in cathedra, ex ignorantia aliarum, arguunt grammaticam commendari, quid de laude ejus inveniatur in libro De institutione oratoris, audiant patienter, emagnae sit operae discernere a vocalibus consonantes, easque ipsas, in semivocalium numerum, mutarumque partiri, sed quia interiora velut sacri hujus adeuntibus, apparebit rerum multa subtilitas, quae non modo acuere ingenia puerilia, sed exerceriam, possit. Quo minus ferendi sunt, qui hanc artem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ad scientiã: & plurimũ confert ad uitã. si tam
hanc sedulitatẽ regit caritas: si in ꝓfectu litt̾
seruetur humilitas. Non ẽ enĩ eidẽ homin
teris. & carnalib uicus inseruire. Ad huiꝰ n¬
stri formã p̃ceptores mei in gramatica. Wilłs
impetu multitudinis iꝑite uicti cesserurt.
ftudio impensũ est. Ex quo contigit ut quio
artes tam liberales quã mecanicas ꝓfitentur.
primã nouerint ÷ sine qua frustra quis ꝓgred
ad reliquas. Licet autẽ & alie discipline ad lit¬
turã ꝓficiant: hec tam̃ pͥuilegio singulari fat¬
licteratũ. Siquidẽ Romulus eam litt̾aturã. u
uero litt̾ationẽ appellat: & ꝓfessor eiꝰ siue ass
dicit᷑ licteratus. Antiquitus tam̃ uocabatur
rator. iuxta illud catulli. Munus dat tibis
terator. Unde ꝓbabile est qd̾ contemptor gt¬
ce non modo littator non est: sed nec litt̾atus
pueri. magistri hodierni. heri uari¬

Expanded text:
ad scientiam, et plurimum confert ad vitam, si tamen ad scientiam, et plurimum confert ad vitam, si tamen hanc sedulitatem regit charitaetur humilitas. Non « est enim ejusdem hominis, litteris et carnalibus vitiis inservire. » Ad hujus magistri formam praeceptores mei in grammatica, Gulielmus impetu multitudinis imperitae victi, cesserunt.iae, in grammaticae studio impensum est. Ex quo contigit, ut qui omnes artes, tam liberales quam mechanicas, profitentur, nec primam noverint: sine qua, frustra quis progredietur ad reliquas. Licet autem et aliae disciplinae ad litteraturam proficiant, haec tamen privilegio singulari falitteratum. Siquidem Romulus eam litteraturam, Varro vero litterationem appellat, et professor ejus, sive assertor, dicitur litteratus. Antiquitus tamen vocabatur litterator juxta illud Catulli: Munus dat tibi Sylla litterator. Unde probabile est quod contemptor grammaticae, non modo litterator non est, sed nec litteratuspueri, magistri hodierni, heri vapulan
Abbreviated transcription (Latin):
etiã lectione indignas: ñ magis ad sẽ ꝑtinet.
ꝗͣ amilibus fabulis oꝑã dare. Ut enĩ ait au¬
gustiuꝰ in libro de ordine: quis ferat imꝑitũ
uideri hominẽ qui uolasse dedalũ ñ audie¬
rit. mendacẽ illũ qui dixerit. stultum qui
crediderit. impudentẽ qui interrogauerit
ñ uideri: Aut in quo nr̃os familiares gra¬
uiter miserari soleo. qui si ñ responderint
quid uocata sit mater euriali accusantur
inscitie: cũ ipsi eos a quib interrogant᷑ uanoᷤ.
ineptas. & curiosos ñ audeant appellare. Hec
quidẽ ille eleganter & nere. Unde inter iurtu
gramatici merito reputatũ est ali antiquis: ali
ignorare. Et quia in toto p̃exercitamine erudi¬
doꝵ nichi utiliꝰ est quã ei qd̃ fieri exarte oporta
suescere: psas & poeinata cotidie scͥptitabant.
mutuis exercitabant eollationib: quo quidẽ s¬
cicio nichil utilius ad eloquentiã. nichil expes

Expanded text:
etiam lectione indignas, non magis ad rem pertinet, etiam lectione indignas, non magis ad rem pertinet, quam anilibus fabulis operam dare. Ut enim ait Augustinus in lib. De ordine: « Quis ferat imperitum videri hominem, qui volasse Daedalum non audierit: mendacem illum, qui dixerit; stultum, qui crediderit; impudentem, qui interrogaverit, non videri? Aut in quo nostros familiares graviter miserari soleo, qui si non responderint quid vocata sit mater Euryali, accusantur inscitiae: cum ipsi eos, a quibus interrogantur, vanos, ineptos et curiosos, non audeant appellare. » Haec quidem ille, eleganter et vere. Unde inter virtutes grammatici merito reputatum est ab antiquis, aliqua ignorare. Et quia in toto praeexercitamine erudiendorum, nihil utilius est quam ei, quod fieri ex arte oportet, assuescere, prosas et poemata quotidie scriptitabant, et se mutuis exercebant collationibus, quo quidem exercitio, nihil utilius ad eloquentiam, nihil expeditius
Abbreviated transcription (Latin):
men meruerat inepta positio ad exprimendã
auctoꝵ imaginẽ modesta indulgentia conscende
iubebat: faciebatq ut qui maiores imitabat᷑
fieret posteris imitandus. Id quoq int̾ rudim̃
mia uirtus. que in decore recũ. que in uerbis
laudanda sint: ubi tenuitas & qͣsi macies sermo¬
nis. ubi copia ꝓbabilis. uͥ excedens. uͥ omniũ
modus. historias. poemata ꝑcurtenda monebat.
diligent quidẽ & qui uelut nullis calcaribus
urgebantur ad fugã. & ex singulis aliqͥd recon¬
ditũ in memoria diurnũ debitũ diligenti in¬
stantia exigebat. Suꝑflua tam̃ fugienda dice¬
bat: & ea sufficere que a claris auctorib scripta
lunt. Siquidẽ ꝑsequid quis unꝗͣ uel contemp¬
tissimoꝵ hominũ dixerit. aut nimie miserie
nia meliꝰ aliis uacatura. Quod autẽ meliꝰ tollit.
eo usq ñ ꝓdest: qd̾ nec boni censetut nomine
Om̃s enim cedas excutere. & euolu̾e script᷑as

Expanded text:
men meruerat inepta positio, ad exprimendam men meruerat inepta positio, ad exprimendam auctorum imaginem, modesta indulgentia conscendere jubebat faciebatque, ut qui majores imitabatur, fieret posteris imitandus. Id quoque inter primamia virtus: quae in decore rerum, quae in verbis laudanda sunt: ubi tenuitas et quasi macies sermonis, ubi copia probabilis, ubi excedens, ubi omnium modus. Historias, poemata, percurrenda monebat diligenter quidem, et qui velut nullis calcaribus urgebantur ad fugam: et ex singulis, aliquid reconditum in memoria, diurnum debitum, diligenti instantia exigebat. Superflua tamen fugienda dicebat; et ea sufficere, quae a claris auctoribus scripta sunt: siquidem « persequi quid quis unquam contemptissimorum hominum dixerit, aut nimiae miseriae,nia, melius aliis vacatura; quod autem melius tollit, eo usque non prodest, » quod nec boni censetur nomine; omnes enim schedas excutere et volvere scripturas,
Abbreviated transcription (Latin):
in eo ꝑ annũ integrũ uersaretur. ronẽ soquen¬
di & scribendi si non esset hebetior haberet ad ma¬
nũ. & significationẽ sermonũ qui in cõi usu
u̾sartur. ignorare non posset. Sed quia nec sco¬
lam nec diem aliꝗ̃ decet ẽẽ religionis exꝑtẽ:
ea ꝓponebatur materia que fidẽ edificaret &
mores. & unde qui conuenerant qͣsi collatione
quadã animarent᷑ ad bonũ. Nouissimus autem
rũ cõmendabat deuota oblatione psalmi qui
in penitentialib sextus est. & oratione dñica
redemptori suo. Quib autẽ indicebant᷑ pre¬
exercitamina pueroꝵ. in ꝑsis aut poematibus
imitandis: poetas aut oratores ꝓponebat. & eor
iubebat uestigia imitari: ostendens uncturas
dictionũ. & elegantes sermonũ clausulas. Siqͥs
autẽ ad splendorẽ sui oꝑis alienũ pannũ assue¬
rat dep̃hensũ redarguebat furtũ: sed penã sepis¬
sime non infligebat. Sic uͦ redargutũ si hoc ta¬

Expanded text:
in eo per annum integrum versaretur, rationem loquenin eo per annum integrum versaretur, rationem loquendi et scribendi, si non esset hebetior, haberet ad manum, et significationem sermonum, qui in communi usu versantur, ignorare non posset. Sed quia nec scholam, nec diem aliquem decet esse religionis expertem, ea proponebatur materia, quae fidem aedificaret, et mores, et unde qui convenerant, quasi collatione quadam, animarentur ad bonum. Novissimus autem rum commendabat, devota oblatione psalmi, qui in Poenitentialibus sextus est, et in oratione Dominica, Redemptori suo. Quibus autem indicebantur praeexercitamina puerorum, in prosis aut poematibus imitandis, poetas aut oratores proponebat, et eorum jubebat vestigia imitari, ostendens juncturas dictionum et elegantes sermonum clausulas. Si quis autem ad splendorem sui operis, alienum pannum assuerat, deprehensum redarguebat furtum; sed poenam saepissime non infligebat. Sic vero redargutum, si hoc ta
Abbreviated transcription (Latin):
morem bernardus car notenies atur. hune.¬
mus moder nis temporios fonis si euridant su
& adimaginẽ regule positũ ostendrupltꝰ segu¬
os gramatice. colores rethorioest. dutilla fioes
sopbhismatũe se qua parte sui poosite esl atioe
aetiet liis pespiciebat ad alias discipl atiopis¬
nebat in medio. Ita cam̃ ut ñ inssipgnles po¬
pensaret eie in fempore docteuore men dus
Et quia splendor orationis ant apꝑ mlensue
d cũ adtectuũ aut u̾bũ substas tiuos segant
ad iungiaue aut ateauslatione.i. ubs sexto
ex eausa ꝓbabili ad alienã traducit᷑ sgstici¬
tionẽ. hõc sũpta oocasione in culcabat mentes
auditorp: Et qm̃ memoria execcicio firmat s
ageniiq aeuitue: adimitandilcas que auoie¬
bant aleas ad monitionib. alde flagerise a udie¬
nis uenrgebat. Cogebant᷑ ex soliue singelli. eep
sequenti aliuad eor que pcedenti audierant:
exe inctũ q uod declinatio dicebatue spania
copiostate gramatice uestertũ eiut: ut si ͥe

Expanded text:
morem Bernardus Carnotensis, exundantissimus modernis temporibus fons litterarum in egulae positum, ostendebat; figuras grammaticae, colores rhetoricos, cavillationes sophismatum, et qua parte sui propositae lectionis articulus respiciebat ad alias disciplinas, proponebat in medio: ita tamen, ut non in singulis unpensaret eis in tempore doctrinae mensuram. Et quia splendor orationis aut a proprie cum adjectivum aut verbum, substantivo eleganter adjungitur, aut a translatione, id est ubi sermo ex causa probabili, ad alienam traducitur significationem, haec, sumpta occasione, inculcabat mentibus auditorum. Et quoniam memoria exercitio firmatur, ingeniumque acuitur, ad imitandum ea quae audiebant, alios admonitionibus, alios flagellis et poenis urgebat. Cogebantur exsolvere singuli die sequenti aliquid eorum, quae praecedenti audierant; exercitium, quod declinatio dicebatur, tanta copiositate grammaticae refertum erat, ut si quis
Abbreviated transcription (Latin):
oce ꝓpositi planior est intentio. &x
logicã aggredit᷑ expignare: que ais
philosophie semitas pari furore ꝑseqil
Ueruntam̃ ab aliqua fuerat in ohoandũ. los
itaq p̃ferr placuit que cet̾is notior. & huio
heresi familiarior uidebat᷑. Congrediam ergi
& quid censeatur nomine logice. ꝓferaturi
mediũ. Est itaq logica ut nominis significas
latissime pateat: loquendi ues disserendi tatis
Contrahitur enĩ interdũ: & dũtaxat arcas¬
serendi rationes. ius nominis cohartatur d
aq taciotinandi iuas doceat. siue omniũ sermo¬
ñ regulam p̃beat. ꝓfecto desipiunt qui eam diet̃
st inutilem: cũ utrũq ratione uerissima doceatur
i pnecessariũ. Duplicitatẽ uero huiꝰ significationis

Expanded text:
opositi planior est intentio, et logicam aggreditur expugnare, quae omnis philosophiae semitas pari furore persequitur. Verumtamen ab aliqua fuerat inchoandum. Illam itaque praeferri placuit, quae caeteris notior, et huic haeresi familiarior videbatur. Congrediamur ergo, et quid censeatur nomine logicae, proferatur in medium. Est itaque logica, ut nominis significatio latissime pateat, loquendi vel disserendi ratio. Contrahitur enim interdum, et duntaxat circa disserendi rationes, vis nominis coarctatur. Sive itaque ratiocinandi vias doceat, sive omnium sermonum regulam praebeat, profecto desipiunt, qui eam dicunt esse inutilem: cum utrumque ratione clarissima doceatur esse pernecessarium. Duplicitatem vero hujus si
Abbreviated transcription (Latin):
nare: nec uenustates auctoꝵ facile pot̾it imit
Quod si eoꝵ ignarus recte scribit aut loquitu
ꝑitie eiꝰ ascribendũ ñ est: eo qd̃ casus agit uiti
opus. Ars itaq ẽ quasi staata publica: qua u
ambulare. & agere sine calumnia & concussi
om̃ib ius ẽ. Uiciũ est om̃ib deuiũ ut qui in eo
actũ ue. exercet. aut p̃cipitiũ subeat aut cabĩ
& concussionẽ interpellantiũ paciat᷑. figurai
mediũ tenet locũ. & dũ aliquatenꝰ recedit abs
non cadet in altͥutriꝰ rationẽ. Om̃s itaq sequu

Expanded text:
clinare, nec venustates auctorum facile poterit imitari. clinare, nec venustates auctorum facile poterit imitari. Quod si eorum ignarus, recte scribit aut loquitur, peritiae ejus ascribendum non est, eo quod casus agit virtutis opus. Ars itaque est quasi strata publica, qua ire, ambulare et agere, sine calumnia et concussione omnibus jus est. Vitium est omnibus devium, ut qui in eo iter, actumve exercet, aut praecipitium subeat, aut calumniam et concussionem interpellantium patiatur. Figura vero, medium tenet locum: et dum aliquatenus recedit ab utroque, non cadit in alterutrius rationem.
Abbreviated transcription (Latin):
contra. aut si in eadẽ parte. genus unũ u̾borũ
qͥs ꝓ altero ponat. puta scđe inuentionis ꝓ eo qd̾
prime esse oportuit. ꝑaccidentia uͦ. ut ꝑ quali¬
tates. genera. casus. numeros. & figuras. Simi¬
liter & in metro metaplasmꝰ repperit᷑. qui fit
in uno uerbo licentiꝰ urgente metͥ lege: sicut
& barbarismꝰ uniꝰ dictionis ẽ in soluto eloquio.
Dr̃ autẽ methaplasmus quasi transformatio ues
formatio: eo qd̃ quasi a iure suo dictionẽ tͣusforn
aut deformat. Sunt item scem̾ata que figure
terp̃tat᷑ in u̾bis aut in sententus: fiuntq ꝑtiari
dictionũ formas ad eloquui uenustatẽ. Ergo barsi¬
mus & methaplasmꝰ: in u̾bis singulis dep̃hen¬
tur. Soloescismꝰ & scemata. ñ i singulis s in ple
coniunctione fiunt. Cũ autẽ tria sint arsuicu
& figura: noticiam singuloꝵ. necesse ẽ habere
maticũ. Alioquin neo arte muniri. nec uicia ĩ¬

Expanded text:
contra: aut si in eadem parte, genus unum verborum contra: aut si in eadem parte, genus unum verborum quis pro altero ponat, puta, secundae inventionis, pro eo quod primae esse oportuit. Per accidentia vero, ut per qualitates, genera, casus, numeros et figuras. Similiter et in metro metaplasmus reperitur, qui fit in uno verbo licentius urgente metri lege, sicut et barbarismus, unius dictionis est in soluto eloquio. Dicitur autem metaplasmus, quasi transformatio vel deformatio, eo quod quasi a jure suo dictionem transformat, aut deformat. Sunt item schemata, quae figurae interpretantur, in verbis aut in sententiis: fiuntque per varias dictionum formas, ad eloquii venustatem. Ergo barbarismus et metaplasmus, in verbis singulis deprehenduntur, soloecismus et schemata, non in singulis, sed in plurium conjunctione fiunt. Cum autem tria sint, ars, vitium et figura: notitiam singulorum necesse est habere grammaticum. Alioquin nec arte muniri, nec vitium de
Abbreviated transcription (Latin):
loquondo artis & usus auctoritatẽ. In eo autẽ
orthographia .i. recta scriptura consistit. ut que¬
q litera suo ponatur loco. nec alteriꝰ usur pet
officiũ aut deserat. Loqui autẽ est: articulata
& litt̾ata uoce suũ interp̃tari intellectũ. Nam
qd̃ dr̃ nutu signisq loquunt᷑: a sermonis ꝓpͥetate
recedit. Recte quidẽ loqui est soloecisini & bar¬
barismi uiciũ in sermone declinare. Est autẽ
barbarismꝰ corruptio dictionis ñ barbare .i. q̃
greca sit aut latina. Si enĩ barbara dictione
in nr̃o utamur eloquio: non barbarismꝰ. s bar¬
barolexis est. Soloetismꝰ autẽ est corruptio non
quidẽ dictionis. s constructionis: cũ aduersus
legẽ construendi in cõpetent̾ uerba iungant᷑
fit autẽ duplicit̾. aut ꝑ partes ipsiꝰ orationis. aut
ꝑ accidentia partiũ. ꝑ partes quidẽ. ut si alt̾ã
quis ponat ꝑ alt̾a: puta p̃positionẽ ꝓ adu̾bioł

Expanded text:
loquendo, artis et usus auctoritatem. In eo autem loquendo, artis et usus auctoritatem. In eo autem orthographia, id est recta scriptura consistit, ut quaeque littera suo ponatur loco, nec alterius usurpet officium aut deserat. Loqui autem, est articulata et litterata voce suum interpretari intellectum. Nam quod dicitur, . . . Nutu signisque loquuntur a sermonis proprietate recedit. Recte quidem loqui, est soloecismi et barbarismi vitium in sermone declinare. Est autem barbarismus corruptio dictionis non barbarae, id est quae Graeca sit, aut Latina. Si enim barbara dictione in nostro utamur eloquio, non barbarismus, sed barbarolexis est. Soloecismus autem est corruptio non quidem dictionis, sed constructionis; cum adversus legem construendi, incompetenter verba jungantur. Fit autem dupliciter: aut per partes ipsius orationis, aut per accidentia partium. Per partes quidem, ut si alteram quis ponat, pro altera, puta, praepositionem pro adverbio,
Abbreviated transcription (Latin):
cũ omia a nat᷑e officina ꝓueniant. Adeo quide in
assidet poetica reb naturalib. ut eam pleriq ne¬
gauerint gramatice spẽm ẽt̾: asserentes eam ẽẽ
artẽ ꝑ se. nec ad gramaticã magis quã ad rethori¬
cam ꝑtinere. affinem tam̃ utriq eo qd̾ cumhis
hãt p̃cepta coĩa. Rixentur suꝑhoc qͥ uoluerint.
ñ enĩ hanc ꝓtendo litem: s omniũ pace opinior
ut sit hec ad gramaticã referenda. sicut ad matrẽ
& altricẽ studii sui. Licet autẽ neutra illarum
om̃ino naturalis sit & ex maxima parte sub̾e
sue hominẽ qui eam inuenit. utraq laudet
auctorẽ: natura tam̃ aliquid sͥ uiris uendicat
inutraq. ꝑfecto aut poeticã gramatica optine¬
bit: aut poetica anum̾o liberaliũ disciplinarũ
eliminabitur. xuiii.
scribendi. recteq loquendi scientiam
Recte quidẽ dr̃ ut uiciũ excludat.
ut scilicet in scribendo sequat᷑ ortographiã. in

Expanded text:
cum omnia a naturae officina proveniant. Adeo quidem cum omnia a naturae officina proveniant. Adeo quidem assidet poetica rebus naturalibus, ut eam plerique negaverint grammaticae speciem esse, asserentes eam esse artem per se, nec magis ad grammaticam, quam ad rhetoricam pertinere; affinem tamen utrique, eo quod cum his habeat praecepta communia. Ringantur super hoc, qui voluerint non enim hanc protendo litem, sed omnium pace, opinor ut sit haec ad grammaticam referenda, tanquam ad matrem et altricem studii sui. Licet autem neutra illarum omnino naturalis sit, et ex maxima parte substantiae suae hominem, qui eas invenit, utraque laudet auctorem, natura tamen aliquid juris sibi vindicat. In utraque profecto, aut poeticam grammatica obtinebit, aut poetica a numero liberalium disciplinarum eliminabitur. CAP. XVscribendi recteque loquendi scientiam. Recte quidem dicitur, ut vitium excludat, ut scilicet in scribendo sequatur orthographiam, in