comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
partem defunca sub̾e agnatis sibiuendi¬
cantibus excuiusdam consaidutionis a uc¬
toritate memoratam quidem costitutiõẽ
anostro codice segregauunns. neq iisen
ram extheodosiano codice meo concus¬
sinnis. INostra autem consticunone pro¬
mulgata: dot iri eius derogatum est. et
sauxiraus talibus nepotibus exfila uł
pronepotibus exnepte et deuiceps suꝑstit¬
bus agnatos nullam partem mortiu succeᷤᷤ¬
sionis sibi uendicare./ Nec hiͥ qui extra
transuersa lineaiteniunt. potiores his
hasbe antur qui recto urce descendunt.
¶tuam constidutionem nostram op¬
fieri iulxmus. uel ut interomines nepoteᷤᷤ
et ueptes et aliã deiiceps petsonas ut u¬
traꝙ progemies matris iue uelpatris
auie uel aiꝰ pdetionem sine ulla dimitui¬
tione consequantur. Ut si forte unus uł
duo exuna parte. ex aldera tres uel .iiiͦiʳ.
extent: iuius aut duo dimidiam. alteri
tres aut.iłi. alteram dimidiam heredi¬
tatis habeant:¬
Inens su̾us heres uel
eorum quos intersuos heredes peetorł

Expanded text:
artam defuncti substantiae adgnatis sibi vindicantibus ex cuiusdam constitutionis auctoritate, memoratam quidem constitutionem a nostro codice segregavimus neque inseri eam ex Theodosiano codice in eo concessimus. nostra autem constitutione promulgata toti iuri eius derogatum est et sanximus, talibus nepotibus ex filia vel pronepotibus ex nepte et deinceps superstitibus, adgnatos nullam partem mortui successionis sibi vindicare, ne hi qui ex transversa linea veniunt potiores his habeantur qui recto iure descendunt: quam constitutionem nostram obfieri iubemus, vel inter omnes nepotes et neptes et alias deinceps personas, ut utraque progenies matris suae vel patris, aviae vel avi portionem sine ulla deminutione consequantur, et, si forte unus vel duo ex una parte, ex altera tres aut quattuor extent, unus aut duo dimidiam, alteri tres aut quattuor alteram dimidiam hereditatis habeantnemo suus heres, vel eorum quos inter suos heredes praetor vel
Abbreviated transcription (Latin):
proximitats nomine introducta ꝑbo
norum possessionem eas ad inuabant. ⁊
pollicebantur his bonorum possessionẽ
que unde cognati appellatur. ¶Nos uero
lageni .xii. tabularum sequentes. ⁊ eiuis ues¬
tigia uihac parde conseruantes. landamus
quidem pretores sue humanitatis nontñ
eos inplenum causemederi innenimus.
uare et enim imo eodemꝙ gradi natri¬
rali concurrentem et agnatiomsntulis
tam inmasculis quamnnfimihis equa
iance constiutis masculis quidem daba¬
tur adsuccessioneai uenire omnium a¬
gnatorum exagnatis autem mulieribus
um omma reducentes. et adius.xii. tabu
tunas personias .. peruurilem sexum des cen¬
dentes. sine masculini sinefemini geñis
sunt simili modo adiurasnocessionis le¬
gatime ab intestato notari secundũ gra¬
dus si prerogatiuam nec ideo excludẽ¬
das quia comsanguinitatis uira situtig̾¬
mane nonhabent᷑ hoc etiam ꝯaiddendũ
nr̃e consiturioni estimaniinis ut tranis¬
feratur unusdantum modo gradus aie

Expanded text:
proximitatis nomine introducta, per bonorum possessionem eas adiuvabant et pollicebantur his bonorum possessionem quae unde cognati appellatur. 3b. Nos vero legem duodecim tabularum sequentes et eius vestigia in hac parte conservantes laudamus quidem praetores suae humanitatis, non tamen eos in plenum causae mederi invenimus: quare etenim, uno eodemque gradu naturali concurrente et adgnationis titulis tam in masculis quam in feminis aequa lance constitutis, masculis quidem dabatur ad successionem venire omnium adgnatorum, ex adgnatis autem mulieribus um omnia reducentes et ad ius dutimas personas, id est per virilem sexum descendentes, sive masculini sive feminini generis sunt, simili modo ad iura successionis legitimae ab intestato vocari secundum gradus sui praerogativam, nec ideo excludendas quia consanguinitatis iura sicuti germanae non habent. Hoc etiam addendum nostrae constitutioni existimavimus, ut transferatur unus tantummodo gradus a iure
Abbreviated transcription (Latin):
funidam̃tum ĩ delligit᷑ docͥi testamenti ħedi ᷤ
institucio.pari rõne nc libertas anteħes
arelequi quod ⁊ ip̃i antiquitati uituꝑã¬
dum sueratiusnm sꝑui autem testatoris
ulundadem pernostram constitncionẽ ⁊ ħ

Expanded text:
fundamentum intellegitur totius testamenti heredis institutio. pari ratione nec libertas ante herturae sequi quod et ipsi antiquitati vituperandum fuerat visum, sperni autem testatoris voluntatem: per nos
Abbreviated transcription (Latin):
patris sui et ad successionem auisinno¬
cat: ita ⁊ principalis duspolicio mlociim ẽ¬
matris sue uel auie os cum lam designa¬
ta partis dertie diminutione uocat ¶S
noscum ad huc dubitatio manebat in¬
teragnados et memoratos nepotes. qͣrtã¬

Expanded text:
successionem avi vocat: ita et principalis dispositio in locum matris suae vel aviae eos cum iam designata partis tertiae deminutione vocat. Sed nos, cum adhuc dubitatio manebat inter adgnatos et memoratos nepotes, part
Abbreviated transcription (Latin):
decerto ani destam̃to siuis heres efficc᷑tire.
Piane ⁊ si conceptus et natus fuerit post
morte am anoguo pr̃e suo. deseitoq p̾ea
am destamento: suus heres auo non existit.
quia nullo uire cognationis patrem sin pa¬
tris datigit. Sic nec ille est ͥ siberos auo
quemfilius emancipat᷑ ad optauerat. hnꝰ au¬
dem cum nonsurt sin quantum adheredi¬
tatem liberineꝙ lonoium possessionem
petere possunt. qͣsi ⁊ ꝑrimi cognati. hec die¬
ta sunt desuis heredibus:
ti autem antem libeti ire cuuisi nichiu
beri. ꝑuide acsimpotestate parentis mortis tp̃r
fuissent. siuesoli sint. sinecum suis heredib
concurrant. Itaꝵ: dnob liberis ext antibuᷤ.¬
no emancipato. et eo qui mortis tp̃e inpote ᷤᷤ¬
tatẽ fuerit sane quidem is quim potestate
beneficio precoris inpartem admsttitur: euẽit

Expanded text:
deserto avi testamento, suus heres efficitur. deserto avi testamento, suus heres efficitur. plane si et conceptus et natus fuerit post mortem avi, mortuo patre suo desertoque postea avi testamento, suus heres avo non existit, quia nullo iure cognationis patrem sui patris tetigit. sic nec ille est inter liberos avo quem filius emancipatus adoptaverat. hi autem cum non sunt quantum ad hereditatem liberi, neque bonorum possessionem petere possunt quasi proximi cognati. haec de suis heredibus. Emancipati autem liberi iure civili nihil beri, perinde ac si in potestate parentis mortis tempore fuissent, sive soli sint sive cum suis heredibus concurrant. itaque duobus liberis extantibus, emancipato et qui mortis tempore in potestate fuerit, sane quidem is qui in potestatbeneficio praetoris in partem admittitur, evenit
Abbreviated transcription (Latin):
nepos uepotisue extant pariter ad ħe se pu¬
tatẽmuocantur. nec qui gradu proximior
est ulteriorem excludit. equura enim ẽẽ
uidetur nepotes neptesue inpatrissin lo¬
cum succedere. pari ratione ⁊ si uepos uep¬
tisue sit exfilio ẽx nepote ꝓnepos ꝓneptisii
simuluocantur. quia placiit nepotes
neptesue pronepotes ⁊ ꝑuepteᷤᷤ inpatrislo¬
incapita sed instirpes hereditadem diuidi
ut filiuis partem dimidiam hereditatis
duobꝰ filiis nepotes neptesue excant. ⁊ exat
cero unus forte aut duo exalteto .iii. aũ .iiͦii.
adiuium aut duos dimidia paris pertinet
autem queritur anquis suus heres exrst̾e
potest. eo tempore querendum est quo
certum est aliquemisine testariendo decessi¬
sse Qod accidit ex destituto testamendo:
hac ratione: sifilus exheredat᷑ fuerit et
extraneus heres inslitutus est.⁊ filio mortuo
sus heres existet. quia quo cempore certum
iclicet post mortem auinatus sitr damenni¬
uo auo conceptus mortuo patre eus postraꝙ

Expanded text:
nepos neptisve extant, pariter ad hereditatem vocantur, nec qui gradu proximior est ulteriorem excludit: aequum enim esse videtur, nepotes neptesque in patris sui locum succedere. pari ratione et si nepos neptisque sit ex filio et ex nepote pronepos proneptisve, simul vocantur. et quia placuit, nepotes neptesque, item pronepotes proneptesque in parin capita, sed in stirpes hereditatem diuidi, ita ut filius partem dimidiam hereditatis duobus filiis nepotes extent et ex tero unus forte aut duo, ex altero tres aut quattuor, ad unum aut duos dimidia pars pertinet, autem quaeritur, an quis suus heres existere potest: eo tempore quaerendum est quo certum est aliquem sine testamento decessisse: quod accidit et destituto testamento. hac ratione si filius exheredatus fuerit et extraneus heres institutus est, filio mortuo suus heres existet, quia quo tempore certum Et licet post mortem avi natus sit, tamen avo vivo conceptus, mortuo patre eius posteaque
Abbreviated transcription (Latin):
ubi scilis ubifrater ⁊ soror suꝑͤstites nonsũt.
his et enim persomis precedeatibus et suc¬
cessionem adrantentibus. sedeti gradus
remanent penicus semoti iuidelicet here¬
dicate nou instrrrpes sed incapite duudẽ¬
tum. Si plures sunt guidris agnatorum
aperte lex duodecim cabularum proxim¬

Expanded text:
 scilicet ubi frater et soror superstites non sunt his etenim personis praecedentibus et successionem admittentibus ceteri gradus remanent penitus semoti: videlicet hereditate non ad stirpes, sed in capita dividenda. Si plures sint gradus adgnatorum, aperte lex duodecim tabularum proxim
Abbreviated transcription (Latin):
sine competenti emendatione relinque
quam exfeminis descendunt. iõ eundẽ
nature sed etiam uet̾luris suffragio
muniuntur. portionem nepotnm ues fenunis¬
neptum uel aliorum deinceps dequib
supra diximus paulo minuendam ẽẽ xxiᷤ
te quam mater eorum uel auia fuerat
acceptura. uel pater eorum uel aus pa¬
ternus. sine matermis quando femina
mortuasit cuius dehereditate agitut.
hisꝙ lioet soli sint ad̾ eiuatibus agna¬
tus minime uocabant et quem ad̾ra lex

Expanded text:
sine competenti emendatione relinquersine competenti emendatione relinquerquam ex feminis descendunt, ideo eundemnaturae sed etiam veteris iuris suffragio muniuntur, portionem nepotum et neptium vel deinceps, de quibus supra diximus, paulo minuendam esse existiperent quam mater eorum vel avia fuerat acceptura, vel pater eorum vel avus paternus sive maternus, quando femina mortua sit cuius de hereditate agitur, hisque, licet soli sint, adeuntibus adgnatos minime vocabant. et quemadmodum lex
Abbreviated transcription (Latin):
łestamento autem abeofc̃o neq iure ci¬
uili neꝙ pretorio aliquid exhereditate
sitas padri adoptino inponitur. uel here¬
dem eum insdituere ues ex heredatum fa¬
cere. ut pote. nullo naturali uinculo co¬
pulatum. na si ex sabiniano senatus
consuldo extribis maribus fu̾it adoptaiꝰ.
ham et inhuiꝰmodi casunaẜ . iiii. euis
seruatur. nec ulla accio adeuis persecutõ¬
uem ei cõpetit.¶Nost̾a autem constini¬
cione exceptus est is quem parers natu¬
fate constitutionis tenore possunt colli¬
gi ¶Itemuetustas eemasculis proge¬
indos plus diligens. solos nepotes. uel
neptes qui exiurili semine descendunt
ad suorum uocabañt successionem et iu¬
ri agnatorum eos anteponebant. Nepo¬
tes autim qui exfiliab nati sunt.⁊ prouepo¬
des exneptibus cognatorimi loco nimĩans
postagnatorum liueam eosuocabat. tã
proauie siue paderne siue materne succeᷤᷤ¬
sionem. ¶Diui antem principes nonpaᷤ¬
si sunt talem contra naturam iuiutiã

Expanded text:
estamento autem ab eo facto neque iure civili neque praetorio aliquid ex hereditatesitas patri adoptivo imponitur vel heredem eum instituere vel exheredatum facere, utpote nullo naturali vinculo copulatum: neque si ex Sabiniano senatus consulto ex tribus maribus fuerit adoptatus, nam et in huiusmodi casu neque quarta ei servatur nec ulla actio ad eius persecutionem ei competit. nostra autem constitutione exceptus est is quem parens natuaefatae constitutionis tenore possunt colligi. Item vetustas ex masculis progenitos plus diligens solos nepotes vel neptes, qui ex virili sexu descendunt, ad suorum vocabat successionem, et iuri adgnatorum eos anteponebat: nepotes autem qui ex filiabus nati sunt et pronepotes ex neptibus cognatorum loco numerans, post adgnatorum lineam eos vocabat, tam proaviae sive paternae sive maternae successionem. divi autem principes non passi sunt talem contra naturam iniuriam
Abbreviated transcription (Latin):
emancipationem soluta: adueutruis patͥs¬
si suocessionem uocabantur. hoc solitomo¬
re corrigendes constitutionem scripsimus
perquam diffiniuimus quando parens uaru¬
indegra uira omnia seruari. aAtqͣ si inꝑa¬
tris naturalis podestate ꝑmansissec nec

Expanded text:
emancipationem soluta, ad neutrius patris successionem vocabantur. hoc solito more corrigentes, constitutionem scripsimus per quam definivimus, quando parens natuintegra omnia iura ita servari atque si in patris nat
Abbreviated transcription (Latin):
adierit. siue detinuerit quartam parterasi
tenta quasi partis ⁊ ꝓparte stipulationes in¬
terponebantur. tanꝰ quam uterparciarium
legatarium ⁊ heredem. ¶ Si uero totami
dampnosam: cauetur. pegasiano senatus ꝯ¬
sulto. ut desiderante eo cui restituere roga¬
tus est iuissu pretoris adea ⁊ restituat here¬
reditadem acciones deatur ac suuris eẽt cxtͤ¬
besuano senatus consulto. Quu casu milł sta¬
pulatiombus opus est. quia simul ⁊ huic̃
qui testituit securitas datur tactiones
hereditarie ei ⁊ in eum transferuntir
qui iecipit hereditatem utroq senadus
consuldo nihac specie concurrente: ¶S
quia stipulationes exsenarus consulto
di displicnerunt. et quibusd̾am oisibus¬
eas captiasas homo excelsungenii papini
nobis sigestas tara simaitu dinib quam
differentiis utruisꝙ senatus consula placuit
exploso senarus censulto pegasiano quod
postea superuenit omnem auctoritatem c re¬
belliano senatus consulto prestiare ut ex

Expanded text:
adierit, siue retinuerit quartam partem siutenta quasi partis et pro parte stipulationes interponi debent tamquam inter partiarium legatarium et heredem; si uero damnosam, cavetur Pegasiano senatus consulto ut, desiderante eo cui restituere rogatus est, iussu praetoris adeat et restituat herereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebelliano senatus consulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia simul et huic qui restituit securitas datur, et actiones hereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. Sed quia stipulationes ex senatus consultoi displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianobis suggestis tam similitudinibus quam differentiis utriusque senatus consulti, placuit exploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex
Abbreviated transcription (Latin):
telinqͣuere. sed relinquebãt sidei ommi¬
debant eorum qui copere extestamento
poderant. Ẽtidoo fidei cominissa apellata
sunt. quia nullo iculo uris sed cc̃pu
dore aorum qui rogabantur continebã¬
dur postea primis duꝑis augustis semł
it̾mq gratia ꝑsonari motus. uel quia
ꝑlpͣsilis salutem roganus quis diceretur.
auit obinsignem queruadam ꝑsidiam
uasit comsulib auctoritatem suam
inter ponere. quiꝗ quod instum iude¬
batur et popułare  erat. pauladim etiarn¬
sarum apellabant. ¶ Inpemis gͥ sciẽ
testamento ħes instituatur. eusfidei cõ¬
dadem iuean adixe: eara gaio seiored¬
das ⁊ restituas ¶ potest autem qͥs ꝙ
⁊ deparde restituenda heredem rogare.
⁊ liber̃ est uel pure᷑ subcondiciono re¬
linquere fidei commnissum uel ex die c̃¬
¶ to ¶Restituta antemhereditare is qͥd̾
qui restitiit nichilominus heteł pͥer:¬
⁊manꝰeat. IIs uero qui recipit heredi¬
tatem aliquando heredis. aliquandole¬

Expanded text:
elinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere ex testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata sunt, quia nullo vinculo iuris, sed tantum pudore eorum qui rogabantur, continebantur. postea primus divus Augustus semel iterumque gratia personarum motus, vel quia per ipsius salutem rogatus quis diceretur, aut ob insignem quorundam perfidiam iussit consulibus auctoritatem suam interponere. quod, quia iustum videbatur et populare erat, paulatim conrum testamento heres instituatur, eiusque fidei comtatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die certo. Restituta autem hereditate is quidem qui restituit nihilo minus heres permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis aliquando le
Abbreviated transcription (Latin):
pat̾er quoq ut̾riusꝙ non etiam auꝰ uel
filie excludelat matrem.Soror autẽ
cousangninea pariter cranmatre ad¬
nutcebatur. Sed lifuerant frater ⁊ so¬
ror consanguinei et mater libetis oũ¬
ata. fͥiiter quidem matrem excludebat.
¶Cõnumis autem erat hereditas exeqͥs
partibus fr̃is ⁊ sororũ. Ged nostre¬
ꝯstitutionem quam incodice nostip no¬
mitie decorato possimnus matribus
subueniendum eẽ. existimairimꝰ.re¬
spicientes ad naturam ⁊ puerperium
et periculum. ⁊ sepe mortem ex hoc casuma.¬
tribus illatam Ideoꝙ impium et credunꝰ
casum fort̾uitum iieuis admita detrimẽ¬
tum. Si enim ingenua ter uel libera quia¬
ter nonpeperit minerito defraudabadar
luccessionem suorum liberorum. Eindit
peocauit sed nonpluxes s paucos peꝑit.
et dedimus ius legictimam plemim mr̃ib
siue ingenuis siue lib̾tinis ⁊ siuion ter eni¬
ix fueruit uel quater sed eum tantum uel eã
qui que ue morte mͣtercepti sunt. ut sic uo¬

Expanded text:
pater quoque utriusque, non etiam avus vel filiae excludebat matrem: soror autem consanguinea pariter cum matre admittebatur: sed si fuerat frater et soror consanguinei et mater liberis honorata, frater quidem matrem excludebat, communis autem erat hereditas ex aequis partibus fratri et sorori. Sed nos constitutione, quam in codice nostro nomine decorato posuimus, matri subveniendum esse existimavimus, respicientes ad naturam et puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc casu matribus illatam. ideoque impium esse credidimus, casum fortuitum in eius admitti detrimentum: si enim ingenua ter vel libertina quater non pepererit, immerito defraudabatur successione suorum liberorum; quid enim peccavit, si non plures sed paucos pepererit? et dedimus ius legitimum plenum matribus sive ingenuis sive libertinis, etsi non ter enixae fuerint vel quater, sed eum tantum vel eam qui quaeve morte intercepti sunt, ut et sic vo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ c̃andem ꝓoisessionem. Cosuero qui madop¬
uo patre sicrit abiutestado. ita longe minuᷤᷤ
cipati fueruit. intestato parente naturali
mortuo. licet ea pͥarte edicti qͥua lib̾i adbo¬
norum possessionem nocaritur nonadmit¬
tandur alia tamen parte uocari .i. qua cogiͥ¬
ti defucti nocantur.¶Exqua parte.i. ad¬
mittuntur sineq suiheredes liberineꝙ emã¬
cipadi obstent. neq agnatus quidemultas in¬
teruemat. Ande enim pretor lib̾os uotat eã
suos heredes. quam emancipatos. deuide log¬
timos heredes. de hinc proximos cognatos.
Sed ea quidem ornia antiquitati placue¬

Expanded text:
 bonorum possessionem: eos vero qui in adopvo patre, sicut ab intestato ita longe minus ccipati fuerint, intestato parente naturali mortuo, licet ea parte edicti qua liberi ad bonorum possessionem vocantur non admittantur, alia tamen parte vocari, id est qua cognati defuncti vocantur. ex qua parte ita admittuntur si neque sui heredes liberi neque emancipati obstent neque adgnatus quidem ullus interveniat: ante enim praetor liberos vocat tam suos heredes quam emancipatos, deinde legitimos heredes, deinde proximos cognatos. Sed ea omnia antiquitati qu
Abbreviated transcription (Latin):
loco fuerit. et quantum᷑ naturalis parendis
bona pertinet. nichomagis liberorum gra¬
dum nanciscuntur. Qd̾ id sic placuit: quia
rent utrum ad liberos eiłis. an ad agna¬
dos. Minus ergo iuris habent optiui qͣm
uaturales. Namꝙ uaturales emoncipa¬
ci beneficio predoris gradum liberorito
redinend᷑ uire ciuuli perdent. Adopt
uero emancipali et̃ iuire cuuli perdunt
gradum liberoruum et apredore non ad¬
u̾niant᷑. et recte. Naturalia enim iunu
desm̃t suiheredes ẽẽ desmere possunt si¬
lii filieue aut nepotes ueptesue. ad opti¬
ui nero emancipati extrancorum loco mn¬
cipiunt esse. quia ius nomenꝙ fdii filie¬
ue qͦil peradoptionem consecati siat a
bonorum possessione quam cõtra tabulaᷤ¬
neꝙ heredi institutis neꝙ ut oportet ex¬

Expanded text:
loco fiunt, et quantum ad naturalis parentis bona pertinet, nihilo magis liberorum gradum nanciscuntur: quod ideo sic placuit, quia rent, utrum ad liberos eius an ad adgnatos. Minus ergo iuris habent adoptivi filii quam naturales. namque naturales emancipati beneficio praetoris gradum liberorum retinent, licet iure civili perdunt: adoptivi vero emancipati et iure civili perdunt gradum liberorum et a praetore non adiuvantur. et recte: naturalia enim iura desinunt sui heredes esse, desinere possunt filii filiaeve aut nepotes neptesve esse: adoptivi vero emancipati extraneorum loco incipiunt esse, quia ius nomenque filii filiaeve, quod per adoptionem consecuti sunt, abonorum possessione, quam contra tabulae heredibus institutis, neque ut oportet ex
Abbreviated transcription (Latin):
te parentis quasi bontinuatur dominũ. et
idco nec tutoris auctoritate opusmpupillis.
cum etiam ignorãtib ao quiricur sius bere¬
dib heteditas nec curatoris consensu ad qui¬
ritur furioso sed ipio iure interdum nt̃
licet inpotestate  ñ lordis cempore suuĩ niolre
hoc facit. ꝑ contrarum enenit ut ucet
quis infamilia defuncti sit mortis tempo¬
re: tamen suit heres nonfiat. uelnti si post
mordem suam pater uidicatiĩ fuerit reus
ꝑ duellionis ac ꝑhoc memoria eiuis damp¬
uada fuerit. Suium enim heredem habere
non pocest cum fistus ei succedit. / Sedpot̾¬

Expanded text:
te parentis quasi continuatur dominium: et te parentis quasi continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctoritate opus est in pupillis, cum etiam ignorantibus adquiritur suis heredibus hereditas: nec curatoris consensu adquiritur furioso, sed ipso iure. Interdum autem, licet in potestate mortis tempore suus herehoc facit. Per contrarium evenit ut, licet quis in familia defuncti sit mortis tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post mortem suam pater iudicatus fuerit reus perduellionis, ac per hoc memoria eius damnata fuerit: suum enim heredem habere non potest, cum fiscus ei succedit. sed pot
Abbreviated transcription (Latin):
ti łecd̾ diualium constituciones que suꝑ
his poside sunt tenorem suerm uiranãsci¬
sainitur. Nec noneos quos ñe amplexe sũt q¬
consaitutiones perquas iusurais siquis mu¬
lierem in suo contub̾mo copulauerit non
abinicio affectione maritali eanĩgamencũ
qua poderat habere coniugium ⁊ ex ea lib̾¬
os sustiaerit postea uero assectione ꝓcedẽ¬
ce etiam nuptiatia ustoumenta cum ea fec̾it
filiosꝙ uel filias habuerit. nonsolum eos li
postea natisunt oc̃conent logittimi nominis
luce suberaca sueriat Ita demum tñ nepos
inero sunt: si precedens persona desierit in
pocestade parentis ẽ. siue morte id acciderit
siuealiaratione uelnti emancipatione. Nã
si perid tempiis quo quis moreretur filius
inpotestade eiꝰ sit: uepos exeo suus ħes ẽẽ nõ
potest. Idx ⁊ inceteris deinceps lit̾orum ꝑ¬
sinis dictum intelligunus: ¶posthumni ꝙͦ ⁊
qui si niuo parente nati eẽnt inpotestate futi
heredes possunt existere. qui exquibus cari

Expanded text:
ti, secundum divalium constitutionum quae super his positae sunt tenorem, suoram iura nanciscuntur: nec non eos quos nostrae amplexae sunt constitutiones, per quas iussimus, si quis mulierem in suo contubernio copulaverit non ab initio affectione maritali, eam tamen cum qua poterat habere coniugium, et ex ea liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non solum eos lipostea nati sunt occasionem legitimi nominis luce subtracti fuerint. 2b. Ita demum tamen nepos mero sunt, si praecedens persona desierit in potestate parentis esse, sive morte id acciderit sive alia ratione, veluti emancipatione: nam si per id tempus quo quis moreretur filius in potestate eius sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idque et in ceteris deinceps liberorum personis dictum intellegimus. postumi quoque, qui, si vivo parente nati essent in potestate futurheredes possunt existere: quia quibus ex cau
Abbreviated transcription (Latin):
liano senatus consulto restituebatur here¬
ditas ⁊ mnuccunqi acciones hereditaris
proeata part̾e dabautur. Inhere᷑m quid̾ q̃
ire culi. in eum uero qui recipiebat
hereditatem exsenatus consulto tubelliano
tanquam in heredem: Iat si plus quam¬
⁊ dotͣuntem ue̾ eciam tocam hrredidadem
restituere uogatiis sit iocus pogasiano se¬
natus con. Ntheres qui semes adierit¬

Expanded text:
liano senatus consulto restituebatur hereliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabantur: in heredem quidem iure civili, in eum vero qui recipiebat hereditatem, ex senatus consulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus con
Abbreviated transcription (Latin):
nica consulib seuatus cousultu factum¬
est. que consultum est quo cautum estut
si bereditas exsidei cominissi causa reilitu¬
ta sit: onnes acciones que uite cuudi tu¬
redi ⁊ inheredem competerent. ei eum
darentur cui exfid̾i commisso restituta
est hereditas: post quod senatus consals¬
ere rogabantur. adrre hereditatem obnlł¬
um uel obminimum lacrum recusabãt.
ea uespasiani augusti temporib peũgaso
⁊ pusione consulib senatus sensuit. ut ei ro
gatus õẽt herłditatem testituere. ꝑũilic̾et
quartam ꝑtem retiuere. atꝙ lage falcidia
ex legatis retinere conceditur. ¶ Ex singͥulis
quoꝙ rebus que ꝑfidei cominissum relinqunt᷑¬
⁊deadem recentio permissaest. post quod se¬
nacus comultum ip̃e ħes uniuersa bn̾ahe¬
cui pari bonorum legabatur. que species
recͤipit hereditatem ⁊ heredem .i. ut lucrũ¬
inter eos cominune sit. ¶ Ergo siquidẽ q¬
nouplus quam dõdͣntem hereditatis scͥptus
heres rogatus sit restituere: tunc extͣbel¬

Expanded text:
neca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum est ut, si cui hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae iure civili heredi et in heredem competerent, ei et in eum darentur cui ex fideicommisso restituta esset hereditas. post quod senatus consulere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel minimum lucrum recusaban, aea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex quoque rebus, quae per fideicommissum relincuntur, eadem retentio permissa est. per quod senatus consultum ipse heres onera hecui pars bonorum legatur; quae species causa recipit hereditatem, et heredem, id est, uinter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebel
Abbreviated transcription (Latin):
ciores quam .o. uel nemo penitꝰ testis incer¬
uenerit: tunc siue pater heredis siue aliuᷤ
quicumq sit qui fidem elegerit heredis ⁊
abeo aliquid restatui uoluerit. si heres ꝑ¬
fidia tentus ad implere fidem recusat ne¬
gando itarem ẽẽ iubsecutam sisidei com¬
missarsus ei iusiurandum detulenit cũ
ipse prius decalumpnia uirauerit nocẽe  eũ
habere uelusurand̾ subire quod uich tele
adestatore audiuit. uel recusantem ad fid̾i cõ¬
missi uel uniuersitatis uel sp̃alis solucio¬
nẽ coartari ne deperrat ultima uolurtaᷤᷤ
Itestatoris fida heredis cõmassa. ¶ Eadẽ
obs̃uari censuimus ⁊ si alegatario. uel fi¬
dei cõmissario aliquid sumliter relictũ
Sed ad legis subtilitatem decixerat: omni

Expanded text:
ciores quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi vel universitatis vel specialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sed ad legis subtilitatem decurrat, omni
Abbreviated transcription (Latin):
in adꝯptiua familia sunt. hara uiuo doemã¬
cipati ad optiuo patre perinde adiui̾tuntur
adbona naturalis patris ac si emancͥipcti abͣ
e ẽẽnt. nec unquam madoptiua fauulia
pertinet: extumeorur loco ẽẽ incipiunt.

Expanded text:
in adoptiva familia sint. nam vivo eo emancipati ab adoptivo patre perinde admittuntur ad bona naturalis patris, ac si emancipati ab ipso essent nec umquam in adoptiva familia pertinet,
Abbreviated transcription (Latin):
hon̾e hereditario apud eum remaneiet.
quasi exlegato ei adquisita. Altero u̾o
casu .i. sum quarta parte retenta regat᷑ sit
heres restituere hereditatem. ⁊ curm restrã
scindantur ac̾tiones ⁊ prodo dute quidẽ
transferantur ad fidei cõmissarium pro
quadrante remaneaat apud heredem.
Qrin etiam licet inimare aliqua deduc. q
tis contineatur. eque insolidum transt̃
at sibrrestitucio. ⁊ sadem scił interueniunt

Expanded text:
onere hereditario apud eum manet, onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id est cum, quarta parte retenta, rogatus est heres restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remaneant apud heredem. quin etiam licet in una re, qua deducta atis contineatur, aeque in solidum transferat sibi restitui. eadem scilicet interveniunt
Abbreviated transcription (Latin):
quasi exdrebelliano senatus cons ulto prora¬
ta port̾ione accionib tam in heredem. ma̾
erit: omnes hereditarie actiones sidi¬
commissario et ad uersus eura compe¬
st̃unt sed eciam id quod p̃ceptũ. paga¬
siani senatus consulti fuerat. ut qͣn᷑ recus a¬
lnt heres scriptus sibi datam hereditatẽ
adire: noceslitas ei m ponelatur totam
hereditatem uolont fi dei cõmissario
resticuere ⁊ omnes adeam ⁊ ce̾ entu tran¬
sire acciones. ⁊ hoc transposumus adse¬
uatus consultum trebelli anum. ut ex ħ
solo ⁊ nocessessitas heredi̾maponatur:
sup̃onolende a dire fidei comissaruis desi¬
oerat restitui sibi hereditadem. millo nec
dampno nec cõmodo apud heredem ma
incocuis hereditatis restituaone dixumuis
Si quisuna aliquare deduct̾a sine precep q¬
ta que quaram partem condinetaielutitũ¬
Douel aliauͦgatus sit restituere hereditatẽ.
simili modo extͣbelliano senatus consul¬
to restitutio fiat ꝑm̃ ac si quarta parte re¬
tenta rogatus ẽet reliquam hereditatem

Expanded text:
quasi ex Trebelliano senatus consulto pro rata portione actionibus tam in heredem quam erit, omnes hereditariae actiones fideicommissario et adversus eum competunt; sed etiam id quod praecipuum Pegasiani senatus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus ad senatus consultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo nec damno nec commodo apud heredem main totius hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re, rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Trebelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem
Abbreviated transcription (Latin):
ceptaue que quartam uel etiam mari¬
aam partem hereditatis cortiuet rogatꝰ
sit aliquis herditatẽ resatuere idem iu¬
ris est Que dͣixͣirnus deco qui ex asse
heres institutus est eadem dransferamus

Expanded text:
eptave, quae quartam vel etiam maximam partem hereditatis continet, rogatus sit aliquis hereditatem restituere, idem iuris est. quae diximus de eo qui ex asse heres institutus est, eadem transferimus
Abbreviated transcription (Latin):
pore spectatur. Ita si ubi graciã is qui
c aureorum patrimonium in bonis
ꝑseruos hereditarios. aũ expartu ancil¬
larum heredicariarum aut exsecu pe¬
corum tm̃ accesserit hereditati. ut. .¬

Expanded text:
pore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patrimonium habebat cper servos hereditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut,
Abbreviated transcription (Latin):
fidei commissorum similitudinem p̃stanteᷤ.
ueuel mhoc casu deterior causa legatoꝵ
quam fid̾i commissoꝵ muemiat᷑. ¶ pene
quoꝙ nomine imitiliter legabrtiu pene ͥ¬
autem nomine legari uidenir quod coħ̾ en¬
di heredis cã relinquitur. quo magis ali
quid faciat uel norfaciat. ueluti si quis
ita scͥpserit hes meus si filiam suam i

Expanded text:
fideicommissorum similitudinem praestantes, ne vel in hoc casu deterior causa legatorum quam fideicommissorum inveniatur. Poenae quoque nomine inutiliter legabatuautem nomine legari videtur, quod coercendi heredis causa relinqquid faciat aut non faciat: veluti si quis ita scripserit: ‘ heres meus si filiam suam i
Abbreviated transcription (Latin):
Ndestatus decedit. qui aut to deferum¬
omnino destamentum nonfecit. aut noniute
fecitaut id quod secerat rupturritum ueꝰ
factum estaut si nemo exeoħes extinit. Intes¬
tatorum autem autemheroditates ex lege.xii.¬
cabidatum primum adsuos heraes pertinent.
suiantem heredes exndmantur ut supradi¬
xiniis qui in potestate morientis fueruntiue¬
luti filus faia. nepos neptisue ex filio ꝓ nepoᷤ
proneptisue exnepote. filionato ꝑgna̾tus ꝑ¬
gnataue. Nec inter est utrum᷑ natutale s sintli
beri an adopeiui quib cõmimaari necpe est
etiam eos qui exlegittimis quidem matmonũ
uonsunt ꝓgeniti curis tamenciuitatũ da

Expanded text:
ntestatus decedit qui aut omnino testamentum non fecit, aut non iure fecit, aut id quod fecerat ruptum irritumve factum est, aut nemo ex eo heres extitit. Intestatorum autem hertabularum primum ad suos heredes pertinent. Sui autem heredes existimantur, ut supraberi qui in potestate morientis fuerunt, veluti filius filiave, nepos neptisve ex filio, pronepos proneptisve ex nepote filio nato prognatus prognatave. Nec inteberi an adoptivi. 2a. Quibus connumerari necesse est etiam eos, qui ex legitimis quidem matrimoniis non sunt progeniti, curiis tamen civitatum da
Abbreviated transcription (Latin):
oportet. quadrigeutorum õẽ quarta ꝑs
singulis legataris detrahi debct. Qpo
inicio quinta. dem̃ qunta decrasi de¬
bet. Ance enim decrahendum est quod
ex bonorum quantitatem est deinde qd̾
hereditatibiu fidei comissariis in datins

Expanded text:
oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis legatariis detrahi debet. quodinitio quinta, deinde quarta detrahi debet: ante enim detrahendum est quod extra bonorum quantitatem est, deinde quod hereditatibus fideicommissariis videamus
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ adeum qui ex parde heres scriptus est.
ꝑreterea intestadis quoꝙ morituus pot̾
rogare eum ad q̃tu bonasua uel legse¬
gtur ut hereditatei luant ta partẽ¬
ne eius aut rem aliquam ueluti fundũ.
holiiem pocumam alicui restituat. cum
allioqumn lẽgata nsi & cestam̃to nõuale¬
ant. ¶ Cum quoꝙ cu aliquid restituturr po¬
test rogare ut id rursus alii cocum aut ꝓ¬
parte uel etiam aliud aliquid restituat
Et quia prima fidei cõmorsorum amabular
afideherdunm pendent: ⁊ tam nomen quam
sub gn acceperunt: ⁊ ideo dimis augustus
a dneᷤͤsitatem uiris ea que decraxit nuper.
⁊ nos cundem principem superare conten¬
dentes. estõ quod tribunianus uir excel¬
lenassimus questor sacri palacii iuggesit:
constitutionem fecimus ꝑ quani duposui¬
mus. si destador fidei heredͥũ su ⁊ cõmusit. uł

Expanded text:
 ad eum qui ex parte heres scriptus est. Praeterea intestatus quoque moriturus potest rogare eum ad quem bona sua vel legitegit, ut hereditatem suam totam partemve eius aut rem aliquam, veluti fundum, hominem, pecuniam, alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non valeant. Eum quoque, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus alii totum aut partem vel etiam aliud aliquid restituat. Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide heredum pendent et tam nomen quam substantiam acceperunt, et ideo divus Augustus ad necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem principem superare contendentes, ex facto quod Tribonianus vir excelsus quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem fecimus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit
Abbreviated transcription (Latin):
tamento siũ incodicilł hoc fecerit. quocasu
gatis erogare. iiuppe ea lege ita gautum
erat ut legasset quisꝙ sue rei. ita iii esto
uissum est hanc legandi licentiam coarta¬
re idꝙ ip̃orum desfatoꝵ gracia pronissumm
est. ob io qd̾ płmꝙ indestati moriebantur re
falcidia qua cauetur ne plus legari andm¬

Expanded text:
tamento sive in codicillis hoc fecerit: quo casugatis erogare quippe ea lege ita cautum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum est, ob id quod plerumque intestati moriebantur, reFalcidia, qua cavetur, ne plus legare
Abbreviated transcription (Latin):
scripti fuerant ꝑꝑ inserta uerba sccundo tes¬
tamento quibis ut ualeret prius destament
ex paessum est dubidari non oportet. ⁊ tuptum¬
i quidem destamentum hoc modo efficitiar alio aũ¬
mitus sit. bood quibus modis accidit libro pͥmo
irtica sunt: ⁊ ea que iure fact̾a luunt: postrape
capitis diminutionem itrita fuiit: possumins
ncħominus ruptadicere. sed quia sane como¬
dius enit singulas cansas singulis apellaniõ¬
mbris distingi ⁊ deo quedam non ure fcã.
dicirntrro. quedam ułe facca rumpiuł ro¬
rita fieri Non cm̃ ꝑ omnia uiutilia sunt
ea testamenta que abinicio facta ꝓpt̾ capi¬
cestidium signis signata sunt: põcest scriptꝰ
heres secundum tabulas testamentibonoꝵ
possessionm agnoscere. Si modo defimetus
et enius romanus et sue potestatiᷤᷤ mortis

Expanded text:
scripti fuerant, propter inserta verba secundo testamento, quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet. ’ et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. Alio quonutus sit; quod quibus modis accidat, primo comminrita sint; sed et ea, quae iure facta sunt et postea propter capitis deminutionem inrita fiunt, possunt nihilo minus rupta dici. sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non iure fieri dicuntur, quaedam iure facta rumpi uel inrita fieri. Non tamen per omnia inutilia sunt ea testamenta, quae uel ab initio non iure factestium signis signata sunt, potest scriptus heres secundum tabulas testamenti bonorum possessionem agnoscere, si modi defunctus et civis Romanus et suae potestatis mortis
Abbreviated transcription (Latin):
it fucidum dolego. N s̃uo ħ̾edis ree¬
de legatur queritur. ⁊ constat pure ĩ¬
utiliter legari. nec quicquam perfic̾e
si iuiuo testatore depotestate hedis exie¬
rit. quia quod inutile foret legatura si sta

Expanded text:
rit, fundum do lego ’. An servo heredis recrit, fundum do lego ’. An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, pure inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si stat
Abbreviated transcription (Latin):
peratꝰ est siune iusta emendatione relic¬
ta. cum inuostro coelice condiatio possita
est ꝑqͣmr ⁊ huic parti medemurt ñ solum
inhereditatibꝰ ied ⁊̃ inlegatis uel fid̾icõ¬
missis. qd euidenter exipsiꝰ consaitutio¬
lis lectione cdarescit Tutor autem uec ꝑ
uostram constitututionem incertus da¬
ri debet. quia cerdo iudicio debet quis ꝑ¬
gnomine. legatarii errauerit cestator. si
mina enim signisirandorum homainmi
gratia reꝑta sunt. q̃si quolidet alio mo¬
do incesligartur nicħ interest. ¶huie
one legatum nonꝑiim. uelutisiquis ita
leganerit. iucum seruũ meũ uernama do
lego. licet enim non uernased emptus
sit: sidesuo tamen constati urale ẽ lega¬
me negotia mea curaiit: Sticum do le
lego. licet enim neq negrtiaur desta¬
toris unquam gessit cicius. neq
ꝓatrociuio eis liberadus est legatum
dñ ualet. S si condicionaliter emii¬
ciata fuerit causa aliud iuris estuelu¬
ti hoc modo. diciosi negotia mea curau̾¬

Expanded text:
penitus est sine iusta emendatione derelicta, cum in nostro codice constitutio posita est, per quam et huic parti medevimus non solum in hereditatibus, sed etiam in legatis et fideicommissis: quod evidenter ex ipsius constitutionis lectione clarescit. tutor autem nec per nostram constitutionem incertus dari debet, quia certo iudicio debet quis enomine legatarii erraverit testator, si mina enim significandorum hominum gratia reperta sunt, qui si quolibet alio modo intellegantur, nihil interest. Huic pione legatum non peremi, veluti si quis ita legaverit ‘ Stichum servum meum vernam do lego ’: licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile est legame negotia mea curavit, Stichum do lelego ’: licet enim neque negotia testatoris umquam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo: ‘ Titio, si negotia mea curave
Abbreviated transcription (Latin):
cat. quicũꝙ filiomeo minatrimoniura
meus silũ fundum daco. ¶Illud quoꝙ ꝙ
his relinquebatur qui post mortum teᷤᷤ¬
tamentũ scͥptum primi consules desi¬
gnati erunt: eq̃ inc̾ce ꝑsone legari ui¬
debatur. Et deniꝙ multe alie huius modi
rem duierit: ei hes meus illam remdato.
incertis uero personis lagata uel fidi cõ¬
missa relict̾a. ⁊ pererrorem soluca repe¬
ci nonposser sacris constidationib cautũ
erat. ¶ posthumo ꝙͦ alieno mutiliter le.¬
gubatur. est autem alierus posshuus
quinatus inteesuos ħ des testatoris fu¬
turus nonest. Ideoꝙ ẽ mancipato filio
conceptus nẽpos. excraneus erat post¬
humns auo. Sed nec huius crodi spẽs

Expanded text:
monium meus illum fundum dato ’: illud quoque, quod his relinquebatur qui post testamentum scriptum primi consules designati erunt aeque incertae personae legari videbatur: et denique multae aliae huiusmodi rem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio conceptus nepos extraneus erat postumus avo. Sed nec huiusmodi species
Abbreviated transcription (Latin):
debetur. potest alicui legari: actiones suas
guitut. ¶ Sed ⁊ tale legatum ualet damp¬
alia res lagetur. electio legatariz est nͥ alud
testator dix̾it. Optionis legatur .i. uͥ testa¬
tor ext̾ns suis uł aliis rebus optare legata¬
rium userat. habebat inse condicionem
uns legatatiꝰ ħ ñfecit ⁊ diligẽtiore tracta

Expanded text:
debetur potest alicui legari, ut actiones sunguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damalia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, habebat in se condicionem, dem legat
Abbreviated transcription (Latin):
dis ꝑierit: legatiamino decedit. Ecsisiaiᷤᷤ
alienus legai sũ sc̃o ħ̾edis mamimissus fue¬
rit: nondenenir ħes siuero heredis s̾ius
legatus fu̾it ⁊ ip̃e manumisserit teneri
eũ ulianus scͥpsit. Nec int̾est siscierit.an
ignorauerit a se legatuma ẽẽ. s si alis do¬
nauent ĩnum et̃ is cui donatũ ẽ eñ ma¬
iumisserit: denetur heres: deuetur ħes
lemaitue suerint partus legato cedit.
Idem est. si ordinarii sernicum ierrls¬

Expanded text:
legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres. si vero heredis servus legatus fuerit et ipse eum manumiserit, teneri eum Iulianus scripsit, nec interest, scierit an ignoraverit, a se legatum esse. sed et si alii donaverit servum, et is cui donatus est eum manumiserit, tenlae mortuae fuerint, partus legato cedunt. idem est, si ordinarii servi cum vicar
Abbreviated transcription (Latin):
dorelicta est. ⁊ dissentiant incorpore
elugendo.siũ unius legatarii płesħe
aliud corpus eligere cupiente ne ꝑeat
logatum. ꝙ pleriꝙ prudemium cortͣ
beniuolentiam introducebant foetimã
cẽ hinꝰ optidnis indicem ⁊ sorte ẽẽ dirimẽ¬
diur: ut ad quemsors perneniat: illiꝰ sentẽ¬
cia iuoptione p̃ceslat: ¶egari autera q̃¬
illis sons poest cum qrbus destarne
factio est. ¶ Noertis uero ꝑsons neꝙ le¬
gata neꝙ fidi comissa olim relinqui cõ
nuis rescͥpsit.  Iacerta audemꝑsona nn¬

Expanded text:
relicta est, et dissentiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum quod plerique prudentium contra benevolentiam introducebant, fortunam esse huius optionis iudicem et sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors perveniat, illius sententia in optione praecellat. Legari autem illis solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis vero personis neque legata neque fideicommissa olim relinqui concnus rescripsit. incerta autem persona
Abbreviated transcription (Latin):
iogatum. ꝙ si ĩ diem uł sb̾condiciene cb̾itũ
eipure leganerit: utile est legatum ꝑꝑ rep̃¬
sendationem qd̾ siumio destatore dres nenes¬
rit ant condicio extiderit. Papinianus scrip¬
sit utile ẽẽ inch̾omiuꝰ legatum qr semes con¬

Expanded text:
gatum. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei pure legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio extiterit, Papinianus scripsit, utile esse nihilo minus legatum, quia semel con
Abbreviated transcription (Latin):
defunctul rem obligatam. e et ita dini
Seuetꝰ ⁊ anconiniui rescripserunt si cñ de¬
functus uoluit legatarura luere ⁊ hoc ex¬
pressit uondebet heres eamiuerez ¶Sires
alienalegata fuerit. ⁊ euis iri unuotestatore
logatarius dominus factus fuerit. si quidẽ
exxausa emptoris: extestꝗmenti accione p̾¬
cim consequi podest. Siuero ex oansa lucͣ¬
duas lucratias. causas in.eundem honii¬
nem et in candem dem concurrere ñ posse
hac ratione si excluob cestamemis eadem
res eidem debaitur. Iucer est utrum tera
¶ Fa quoꝙ res que inrerum naturaũ
dum siue disuncam si amhoꝑueniant
ad logatum. scinditur intereos legatum.¬
¶ Si alter defciat. Qr aut sp̾uerit legatum
aut nind testadore deresserit. aut alio quo¬
libet modo deficerit: totum ad collega¬
tarium ꝑtinet. ¶Coniunctum autẽ
legatum. ueluti siquis dicat licio ⁊ seio
ticio hominẽ stitum doͦ lego. sed ⁊ si ex i

Expanded text:
divi Severus et Antoninus rescripserunt. si tamen defunctus voluit legatarium luere et hoc expressit, non debet heres eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrduas lucrativas causas in eundem hominem et in eandem rem concurrere non posse. hac ratione si ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem  quoque res, quae in rerum natura non tim sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat ‘ Titio et Seio hominem Stichum do lego ’: disiuncti
Abbreviated transcription (Latin):
se capere podest uel alii ad quirere. licet ñ
milias et seruiis alienus testi faccionem
habere dicãtur licet enim test̾m sacere nõ
deliberandi potestas est deadunda heredita¬
te uelnon ademnda. sedsiuͥ is cui abstinen¬
di potestai est. inmiscuerit sebonis ħedicatiᷤ
siue extameus cu deadunda hereditate li¬
ditatis facultatem nont̃. uisiminor sit.

Expanded text:
se capere potest vel alii adquirere, licet nonmilias et servus alienus testamenti factionem habere dicuntur: licet enim testamentum faceredeliberandi potestas est de adeunda hereditate vel non adeunda. sed sive is cui abstinendi potestas est immiscuerit se bonis hereditariis, sive extraneus, cui de adeunda hereditate deliredita