comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quiꝰ uerba earũ minus tenent. & corꝰ earũ suicordisoculis uident.
edutrisq ille melior qui & cũ uol& eas dicit & sicut oport& in¬
tellegit. Huic ergo qui sapient̃ deb& dicere. &iã qđ non potest
eloquent̃ uerba scripturarũ tenere maxime necessarium est.
Quanto eñ se pauperiorẽ cernit insuis. tanto eũ oport& instis eẽ.
ditiorẽ. ut qđ dixerit suis uerbis. ꝓb& exillis. Et qui ꝓprus uer¬
bis minor erat: magnorũ testimonio quodã modo crescat. Proban¬
do enĩ delectat quiminus potest delectari dicendo. porro qui ñ
ꝓderit si utrũq. potuerit. adlegendos ł audiendos. & exercitanoni
imitandos. eloquentes cũ mittoꝰ libentius : quã magistris artsr& ho¬
rica uacare p̃cipio. si tam̃ hiqui legunt᷑ & audiu̾ntur. ñ solum¬
eloquent̃. sed & iã sapient̃ dixisse ł dicere ueraci p̃dicatione

Expanded text:
qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis oculis vident. qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cum volet eas dicit, et sicut oportet intelligit. 8. Huic ergo qui sapienter debet dicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum tenere maxime necessarium est. Quanto enim se pauperiorem cernit in suis, tanto eum oportet in istis esse ditiorem; ut quod dixerit suis verbis, probet ex illis; et qui propriis verbis minor erat, magnorum testimonio quodammodo crescat. Probando enim delectat, qui minus potest delectare dicendo. Porro qui nonm profecto plus proderit, si utrumque potuerit; ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos eloquentes eum mitto libentius, quam magistris artis rhetoricae vacare praecipio: si tameloquenter, sed etiam sapienter dixisse, vel dicere veraci praedicatione
Abbreviated transcription (Latin):
Haec aut̃ sententia nec illos fugit qui artẽ r& horicã do¬
cendam putarunt. Fassi sunt enĩ sapientiam sine elo¬
quentia parũ ꝓdesse ciuitatib eloquentiã uero sine sapien¬
tia nimiũ obesse plerũq: ꝓdesse nũquã Si hoc ergo illiqui
p̃cepta eloquentiȩ tradider̃ in eisdem libris inquib id egerunt.
ueritate instigante coactisunt confiteri uerã hoc ẽ suꝑ nã qua
apatre luminũ descendit sapientiã nescientes. quanto magis nos
non aliud sentire debrmus quihuius sapientiae filii & ministrisrimꝰ:
Sapient̃ aut̃ dicit homo. tanto magis ł minus. quanto scripturis scis
magis minusue ꝓfecit. Nondico in eis multũ legendis. memoriȩq.
mandandis. sed bene intellegendis & dilgent̃ carũ sensib inda¬
gandis. Sunt enĩ qui eas legunt & neglegunt. legunt ut teneant.
neglegunt ne intellegantꝰ. Quib: longe sine dulno p̃ferendi sunt

Expanded text:
Haec autem sententia nec illos fugit, qui artem rhetoricam doHaec autem sententia nec illos fugit, qui artem rhetoricam docendam putarunt: fassi sunt enim sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus; eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse nunquam . Si ergo hoc illi qui praecepta eloquentiae tradiderunt, in eisdem libris in quibus id egerunt, veritate instigante coacti sunt confiteri, veram, hoc est, supernam quae a Patre luminum descendit, sapientiam nescientes; quanto magis nos non aliud sentire debemus, qui hujus sapientiae filii et ministri sumus? Sapienter autem dicit homo tanto magis vel minus, quanto in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non dico in eis multum legendis memoriaeque mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter earum sensibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut teneant, negligunt ne intelligant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
mouendisunt potius quã docendi. ut ineo qđ iam sciunt agendo non
tor peant. & rebus ad sensũ quas ueras eẽ fatent᷑ ac comod̾ent. Ada¬
iorib dicendi uirib opus ẽ ubi obsecrationes. & increpationes. con¬
citationes & cohercitationes. & quae cũq. alia ualent. & ad com mo¬
urndos animossunt necessaria. Et haec quidẽ cuncta quae dixi.
om̃s fere homines in his quȩ loquendo agunt facere ñ quiescunt.
Sed cũ alii faciant obtunse. deformit̃. frigide. alii acute. ornate.
ur hem̃ter. illũ adhoc opusunde agimus iamoportet accedere. qui
potest disputare ł di cere sapienter. & iã siñ potest eloquent̃ utpsit
audientib & iam siminus. quam ꝓdess& si & eloquent̃ possit dicere.
Qui uero affluit insipienti e loquentia tanto magis cauendus t̃. qu¬
to magis ab ab eo in his quȩ audire inutile ẽ delectat᷑ auditor.
& rũ qm̃ di serte dicere audit. &iã uere dice̾re existimat.

Expanded text:
movendi sunt potius quam docendi, ut in eo quod jam sciunt, agendo non movendi sunt potius quam docendi, ut in eo quod jam sciunt, agendo non torpeant, et rebus assensum, quas veras esse fatentur, accommodent, majoribus dicendi viribus opus est. Ibi obsecrationes et increpationes, concitationes et coercitiones, et quaecumque alia valent ad commovendos animos, sunt necomnes fere homines in iis quae loquendo agunt, facere non quiescunt. Sed cum alii faciant obtuse, deformiter, frigide, alii acute, ornate, vehementer illum ad hoc opus unde agimus, iam oportet accedere, qui potest disputare vel dicere sapienter, etiamsi non potest eloquenter, ut prosit audientibus, etiamsi minus quam prodesset, si et eloquenter posset dicere. Qui vero affluit insipienti eloquentia, tanto magis cavendus est, quanto magis ab eo in iis quae audire inutile est, delectatur auditor, et eum quoniam diserte dicere audit, etiam vere dicere existimat.
Abbreviated transcription (Latin):
lamneq ipsa arte grammatica quadiscit᷑ locutionis integritas indi¬
gerent pueri sieis uiter homines qui integre loquerentur crescere d arecͦ
& inuere. Nescientes quippe ulla nomina uitiorũ quic quid uitiorum
cuius quã ore loquentis audirent. sana sua consuetudine rep̃henderent
& cauerent. sicut rusticos ur bans rephendunt & ⁊ã quiltiteras nesci¬
recte fider ac debellator erroris. & bona docere. & mala de docere.
atq in hoc opere sermonis conciliare auer sos. remissol erigere. nescien¬
tib qđ agitur quid exprctare debeant intimare. Ulbi aut̃ beniuolos
untentos dociłiles. aut inuenerit atit ipse fecerit. cetera ꝑ agenda st̃
sicut postulat causa. Si docendi sunt qui audiunt. narration̾e faciendũ
est si tam̃ indigeat utres dequa agitur innoteseat. Ult aut̃ quar dubia sunt
certasiant docum̃tis adhibitis ratiotinandũ. ẽ. Siuero qui audiunt

Expanded text:
Nam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indiNam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indigerent pueri, si eis inter homines, qui integre loquerentur, crescere daretur et vivere. Nescientes quippe ulla nomina vitiorum, quidquid vitiosum cujusquam ore loquentis audirent, sana sua consuetudine reprehenderent et caverent; sicut rusticos urbani reprehendunt, etiam qui litteras nescirectae fidei ac debellator erroris, et bona docere, et mala dedocere; atque in hoc opere sermonis conciliare adversos, remissos erigere, nescientibus quid agatur, quid exspectare debeant intimare. Ubi autem benevolos, intentos, dociles aut invenerit, aut ipse fecerit, caetera peragenda sunt, sicut postulat causa. Si docendi sunt qui audiunt, narratione faciendum est, si tamen indigeat, ut res de qua agitur innotescat. Ut autem quae dubia sunt certa fiant, documentis adhibitis ratiocinandum est. Si vero qui audiunt
Abbreviated transcription (Latin):
quiutrũq. possint & dicere bene. & ad hoc faciendũ prȩcepta illa di¬
cendi cogitare cumdicunt. Cauendũ est enim ne fugiant exani mo
qua dicenda sunt : dum ad tendit᷑ ut arte dicantur ͦ Et tam̃ inser¬
monib atq. dictionib eloquentiũ impleta reperiunt᷑ praecepta elo¬
quentiae. de quib illi uteloquerent᷑ ł cũ eloquerentur ñ cogitauer̃.
siue illa didicissent siue ne attigisent quidem. Implent quipoe
illa quia eloquentessunt. non adhibent ut sint eloquentes.
Qua propt̃ cũ rx infantib loquentes nonfiant. nusi locutiones discendo lo¬
quentium. cur eloquentes fieri nom possint. nulla eloquendi arte tradita
Quid qđ ita fieri ipsis quoq ex perimur exxemplis. nam sine p̃ceptisra ho¬
ricis nouimus plurimoꝰ eloquentiores plurimis qui illa didicerunt. sine
lectis uero & auditis eloquentiũ disputationibus ł dictionib neminẽ.

Expanded text:
qui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum praecepta illa diqui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum praecepta illa dicendi cogitare cum dicunt. Cavendum est enim ne fugiant ex animo quae dicenda sunt, dum attenditur ut arte dicantur. Et tamen in sermonibus atque dictionibus eloquentium, impleta reperiuntur praecepta eloquentiae, de quibus illi ut eloquerentur, vel cum eloquerentur, non cogitaverunt, sive illa didicissent, sive ne attigissent quidem. Implent quippe illa, quia eloquentes sunt; non adhibent, ut sint eloquentes. 5. Quapropter, cum ex infantibus loquentes non fiant, nisi locutiones discendo loquentium; cur eloquentes fieri non possint, nulla eloquendi arte tradita, Quid, quod ita fieri ipsis quoque experimur exemplis? Nam sine praeceptis rhetoricis novimus plurimos eloquentiores plurimis qui illa didicerunt; sine lectis vero et auditis eloquentium disputationibus vel dictionibus, neminem.
Abbreviated transcription (Latin):
& feruens ad sit ingeniũ. facilius adheret eloquentia legentib: & audientib:
Eloquentes qua eloquentiae prȩceptasectantibus. Nec defunt ecclesiasticae
littera & iam pit& er canonẽ in auetoritatis arce salubrit̃ collocatũ
quas legendo homo capax & sud nonagat sed tantũ modo rebus
qua ibi dicunt᷑ intentussit &iam eloquio quodicunt᷑ dũ in his uersa¬
tur imbuit᷑. accedente ł maxime exercitatione siur scribendi
siue idictandi. postremo &iam dicendi quae scđm pi&atis acfidri
regulã sentit. Diaut̃ taledesit ingeniũ nec illar& horica p̃cepta
capiunt᷑. nec si magno labore inculcata quantula cumq ex parte capiant᷑
aliquid prosunt. quando quidem & iam ipsi quieam didicerunt. & copi¬
se ornateq dicunt. nouom nes ut scđ̾m ipsa dicunt possunt ea co
cũ dicunt. si non dehis disputant. Immo uero uix ullos eorũ eẽ existimo

Expanded text:
et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae praecepta sectantibus. Nec desunt ecclesiasticae litterae, etiam praeter canonem in auctoritatis arce salubriter collocatum, quas legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur intentus sit, etiam eloquio quo dicuntur, dum in his versatur, imbuitur; accedente vel maxime exercitatione sive scribendi, sive dictandi, postremo etiam dicendi, quae secundum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica praecepta capiuntur; nec, si magno labore inculcata quantulacumque ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem etiam ipsi qui ea didicerunt, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possunt ea cogitare cum dicunt, si non de his disputant: imo vero vix ullos eorum esse existimo,
Abbreviated transcription (Latin):
paratur ut militet ueritati. sicans mali adoptinendas ꝑuersas uanasq causas
uationes atq p̃cepta. quib cũ accedit in uerbis plurimis ornamentisq uer¬
borũ linguȩ sollertissima consuetudo. sit illa quȩ facundia & eloquen¬
tia nominatur. extra istas litteras nr̃as se posito ad hoc congrui temporis
spacio apta & conuenienti a& ate discenda sunt eis qui hoc ͤelertt̃ possunt.
Nam & ipsos romanae principes elo quentiae non piguit dicerẽ. qđ hancartẽ
nisi quiscito possit. numqũa omnino possit ꝑ discertꝰ: qđ utrũ uerũsi
ꝑ disci. nosta tanti pendimꝰ ut eis discendis iam matinas ł & iam graues hominũ
a& atesurlimus impendi. Satif ẽ. ut ad olescentulorũ ista sit cura. nec ipsorum
omnium quosutilitatis ecclesi asticar cupimus erudiri. sedeorum quos nondũ
magis urguens & huic reisine dubio p̃ponenda necessitas occupauit. Em̃si acutũ

Expanded text:
paratur, ut militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasque causas paratur, ut militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasque causas vationes atque praecepta, quibus cum accedit in verbis plurimis ornamentisqueoris linguae solertissima consuetudo, fit illa quae facundia vel eloquentia nominatur, extra istas litteras nostras, seposito ad hoc congruo temporis spatio, apta et convenienti aetate discenda sunt eis qui hoc celeriter possunt. Nam et ipsos Romanae principes eloquentiae non piguit dicere quod hanc artem nisi quis cito possit, nunquam omnino possit perdiscere  Cicero, de perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis discendis jam maturas vel etiam graves hominum aetates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura; nec ipsorum omnium quos utilitati ecclesiasticae cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam si acutum
Abbreviated transcription (Latin):
& uera suadent᷑ & falsa. quis audeaui dicere aduersus mendatiũ inde¬
fensorib suis inermem debere consistere ueritatẽ. ut uidelic& illi
quires falsas ꝑsuadere conant᷑ nouerint auditorẽ ł beniuolum ł
intentũ ł docilẽ proe mio. facere. isti autem non nouerint: Illi falsa
breuit̃. aꝑte. urri similit̃. & isti uera sicnarrent. ut audire tede at
intellegere non pateat. credere postremo non libeat : Illi fallacib
argumentis ueritatẽ oppugnent asserant falsitatẽm. Isti nec uera de¬
fendere nec falsa ualeant refutare: Illi animos audientũ inerrorẽ
mouentes inpellentesq dicendo terreant. contristent. ex hilarent ex¬
horrent᷑ ardenter. Isti ꝓueritate lenti. frigidiq dormitent. quis ita
desipiat ut hoc sapiat: Cũ ergo sit inme dio postta facultas eloquiiquȩ
ad ꝑsuadenda sru praua sturect᷑a ualet plurimũ. eur ñ bono rũstudio cõ¬

Expanded text:
et vera suadeantur et falsa, quis audeat dicere, adversus mendacium in deet vera suadeantur et falsa, quis audeat dicere, adversus mendacium in defensoribus suis inermem debere consistere veritatem, ut videlicet illi qui res falsas persuadere conantur, noverint auditorem vel benevolum, intentum, vel docilem prooemio facere; isti autem non noverint? illi falsa breviter, aperte, verisimiliter; et isti vera sic narrent, ut audire taedeat, intelligere non pateat, credere postremo non libeat? illi fallacibus argumentis veritatem oppugnent, asserant falsitatem; isti nec vera defendere, nec falsa valeant refutare? illi animos audientium in errorem moventes impellentesque dicendo terreant, contristent, exhilarent, exhortentur ardenter; isti pro veritate, lenti frigidique dormitent? Quis ita desipiat, ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas eloquii, quae ad persuadenda seu prava seu recta valet plurimum; cur non bonorum studio com
Abbreviated transcription (Latin):
oc opusnr̃m qđ inscribitur
dedoctrina xxp̃iana induo quȩ dam fueram prima distributione
partitus. Nam post proemium quo respondi eis qui hoc fuerant
re prehensuri. duae sunt res inquã quͥb nititur om̃is tractatio scripturarũ.
Modus inueniendiquȩ intellegenda sunt. & modus proferendi qua in¬
tellecta sunt. De inueniendo prius. de ꝓferendo postra dissere mus. Quia
ergo de inueniendo multa iamdiximus & tria de hac una parte uolu
fieri poterit unolibro cuncta claudamus. totũq hoc opus quattuor uolu¬
minib: terminetur. Primum uaq expectationẽ legentium qui forte me
putant r& horicadaturũ eẽ p̃cepta. quȩ inscolis sȩcularib & didici &
docuii ista prolo quutione ꝓhibeo. atq ut ame non expectentur am mo¬
neo. non qđ nihil habeant utilitatis. sed quod siqiđ habent seorsũ discer¬
dũ est. sicui fortassis bono uiro & iam hac uacat discere. Non autem a me
ł in hoc opere ł in alio aliquo requirerendũ. Nam cum ꝑ artẽ r&horicã¬

Expanded text:
oc opus nostrum quod inscribitur de Doctrina Christiana, in duo quaedam fueram prima distributione partitus. Nam post prooemium, quo respondi eis qui hoc fuerant reprehensuri: Duae sunt res, inquam, quibus nititur omnis tractatio Scripturarum; modus inveniendi quae intelligenda sunt, et modus proferendi quae intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Quia ergo de inveniendo multa jam diximus, et tria de hac una parte volumfieri potuerit, uno libro cuncta claudamus, totumque hoc opus quatuor voluminibus terminetur. 2. Primo itaque exspectationem legentium, qui forte me putant rhetorica daturum esse praecepta quae in scholis saecularibus et didici et docui, ista praelocutione cohibeo, atque ut a me non exspectentur, admoneo; non quod nihil habeant utilitatis; sed quod, si quid habent, seorsum discendum est, si cui fortassis bono viro etiam haec vacat discere, non autem a me vel in hoc opere, vel in aliquo alio requirendum. CAPUT II.-- Rhetorica
Abbreviated transcription (Latin):
nullos gramaticos audier̃. & eo quo uulgus utit᷑ ser mont contentisunt.
Quis enĩ non dicit sic flore as : Qui tropus meta phora uocat᷑. Quis ñdicit
piscinam & iam quȩ non habet pisces. nec facta ẽ. ꝓpt̃ pisces: & tam̃
apiscib nomen accepit: Quitropus cata chresis dicit᷑. Longum ẽ.
isto modo c& eros ꝑsequi. Namusque ada illos ꝑuenit uulgi
locituo. quiꝓpt̃ea mirabiliores sunt quia contra quã dicit᷑ significant.
sicuti ẽ quȩ appellat᷑ hyronia. ł antiphrasis. sedhyronia ꝓnuntia¬
tione indicat quid uelit intellegi. ut cũ dicimus homini mala facienti
res bonas facis. Antiphrasis uero ut contraria signific& non uoce ꝓnim¬
antis efficit᷑. sed & uerba bab& sua quorũ origo econtrario est sicut

Expanded text:
nullos grammaticos audierunt et eo quo uulgus utitur sermone contenti sunt. nullos grammaticos audierunt et eo quo uulgus utitur sermone contenti sunt. quis enim non dicit: "sic floreas"? qui tropus metaphora uocatur. quis non dicit piscinam etiam quae non habet pisces nec facta est propter pisces? et tamen a piscibus nomen accepit. qui tropus catacresis dicitur. longum est isto modo ceteros persequi; nam usque ad illos peruenit uulgi locutio. qui propterea mirabiliores sunt, quia contra quam dicitur significant; sicuti est quae appellatur ironia uel antiphrasis. sed ironia pronuntiatione indicat quid uelit intellegi, ut cum dicimus homini mala facienti: "res bonas facis"; antiphrasis uero ut contraria significet, non uoce pronuntiantis efficitur, sed aut uerba habet sua, quorum origo e contrario est, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
& multiplicius atq copiosius quam possunt existimare ł credere qui
nesciunt eos. & in aliis ista didicerunt. Quostam̃ tropos qui nouerunt ag¬
noscunt in litteris scĩs eorũq. scientia ad eas intelle gendas aliquantulum
adiuuant᷑. sed hic eas ignaris tradere ñ dec&. ne artẽ gr̃amatic̃adocere
uideamur. Extra sane ut discantur ammoneo quã uis iam supe riusid
ammonuerim id est in scđo libro ubi delinguarũ necefsaria cognitione
disserui. Nam lit terae aquibus ipsa gram matica nomen accepit. gr̃ã¬
mata enim greci litteras uocant. signa utiq. sunt sonorũ ad articulatã
uocẽ qualo qui mur ꝑtinentium. Istorũ aut̃ troporũ non solũ exẽ¬
pla si oͣm̃iũ sed quorundã & iam nomina indiuinis libris legunt᷑.
sicut allegoria enigma. parabola. Quã uis pene om̃s hi tropi quili¬
beralidicunt᷑ arte cognosci. & iam in eorũ reperiantur loquelis qui

Expanded text:
 multiplicius atque copiosius, quam possunt existimare uel credere qui  multiplicius atque copiosius, quam possunt existimare uel credere qui nesciunt eos et in aliis ista didicerunt. quos tamen tropos qui nouerunt, agnoscunt in litteris sanctis eorumque scientia ad eas intellegendas aliquantum adiuuantur. sed hic eos ignaris tradere non decet, ne artem grammaticam docere uideamur. extra sane ut discantur admoneo, quamuis iam superius id admonuerim, id est in secundo libro, ubi de linguarum necessaria cognitione disserui. nam litterae, a quibus ipsa grammatica nomen accepit — VQctfxfiara enim Graeci litteras uocant — signa utique sunt sonorum ad articulatam uocem, qua loquimur, pertinentium. istorum autem troporum non solum exempla, sicut omnium, sed quorundam etiam nomina in diuinis libris leguntur, sicut allegoria, aenigma, parabola. quamuis paene omnes hi tropi, qui liberali dicuntur arte. cognosci, etiam in eorum reperiantur loquellis qui
Abbreviated transcription (Latin):
eccurrer& quia exipsa est ueritate sub nixa prouidit. Nam quid
indiuinis eloquuis largius & uberius potuit diuinitus ꝓuideri quã ut
eadem uerba pluribus intellegant᷑ modis. quos alia nonminus diuma
contestantia faciant ab ꝓbari. Ubi aut̃ talissensus eruitur cuius incertũ
certis scãrũ scripturarũ testimomiis non possit appe riri: restat ut ratio¬
ne reddita manifestus appareat & iamsi ille cuius uerba intellege¬
re quȩ rimus eũ forte non senfit. Sedhaec consu& udo ꝑiculosa estͦ.
Per scripturas enĩdiuinas multo tutius ambulat᷑ quas uerbiᷤᷤ trans latis
opacatas cũ scrutari uolumus. aut hoc inde exꝑat qđ ñ habeat
contio uersiam. aut sihab& ex tadem scriptura ubicũq eius uruentis atq
adhibitis testibus terminetur. Sciant aũt litterati modis om̃ib locuti¬
onis quos gr̃amatiei greco nomine tropos uocant. auctores nr̃os usos suisse¬

Expanded text:
occurreret, quia et ipsa est ueritate subnixa, prouidit. nam quid occurreret, quia et ipsa est ueritate subnixa, prouidit. nam quid in diuinis eloquiis largius et uberius potuit diuinitus prouideri, quam ut eadem uerba pluribus intellegantur modis, quos alia non minus diuina contestantia faciant approbari? Vbi autem talis sensus eruitur, cuius incertum certis sanctarum scripturarum testimoniis non possit aperiri, restat, ut ratione reddita manifestus appareat, etiam si ille cuius uerba intellegere quaerimus eum forte non sensit. sed haec consuetudo periculosa est; per scripturas enim diuinas multo tutius ambulatur. quas uerbis translatis opacatas cum scrutari uolumus, aut hoc inde exeat quod non habeat controuersiam, aut, si habet, ex eadem scriptura ubicumque eius inuentis atque adhibitis testibus terminetur. CCLXXIII. onis, quos grammatici graeco nomine tropos uocant, auctores nostros usos fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
sagit tas maligni ignitas extinguere . Nec rursus idõ debemꝰ in
ar mis huuisce modi spiritalib: scuto tantũ modo fidẽ tribuere :
cũ alio loca & iam lorica dictasit fidei. Induti inquit loricã fide
& caritatis. Quando aut̃ exeisdẽ scripture uerbis nonimũ aliꝗͥd
sed duo uel plura sentiuntur. & iam silatet quid senserit ille qui
scriꝑsit. nihil periculi ẽ siquolib& eorũ congruere ueritati.
ex aliis locissc̃a rumscripturarũ doceri potest. Id tam̃ eo conante
qui diuina scrutat᷑ eloquia ut ad uoluntatẽ ꝑ ueniat᷑ auctoris.
ꝑ quẽ scripturã illã sc̃s operatus est sp̃c. siue hoc asse quatur siue
aliã sententeͥ am de illis uerbis quȩ fidei recte non refragatur excul¬
pat. testi moniũ habens aquocũq alio loco diuinorũ eloquiorum.
Ille quippe auctor in eisdẽ uerbis que intellegere uolumus & ipsam
ipsam occurfurã lectori ł auditori sine dubitatione p̃uidit immout

Expanded text:
sagittas maligni ignitas extinguere. nec rursus ideo debemus in sagittas maligni ignitas extinguere. nec rursus ideo debemus in annis huiusce modi spiritalibus scuto tantummodo fidem tribuere, cum alio loco etiam lorica dicta sit fidei: induti, inquit, loricam fidei et caritatis. Quando autem ex eisdem scripturae uerbis non unum aliquid, sed duo uel plura sentiuntur, etiam si latet quid senserit ille qui scripsit, nihil periculi est, si quodlibet eorum congruere ueritati ex aliis locis sanctarum scripturarum doceri potest, id tamen eo conante qui diuina scrutatur eloquia, ut ad uoluntatem perueniatur auctoris, per quem scripturam illam sanctus operatus est spiritus, siue hoc assequatur siue aliam sententiam de illis uerbis, quae fidei rectae non refragatur, exsculpat, testimonium habens a quocumque alio loco diuinorum eloquiorum. ille quippe auctor in eisdem uerbis, quae intellegere uolumus, et ipsam ipsam occursuram lectori uel auditori sine dubitatione praeuidit, immo ut
Abbreviated transcription (Latin):
exemplo qđ aqua & popłm significat. sicut in apocalypsi legimus
t sp̃m sc̃m. unde est illud. flumina aquae uiua fluent de uentre ius
Et siquid aliud atq aliud ꝓlocis in quib pont᷑ aqua significare
intel legitur. Sic & alia res non singulae sed una quȩq. earum ñ
solũ duo aliquadi uersa: sed& iam non nũquã multa significat
ꝓloco sententia sicut posita repperitur. Ubi aut̃ apertius ponunt᷑
ibi discendum. ẽ quomodo in locis intellegat᷑ obscuris. Aeque enim
melius potest intellegi qđ dictũ ẽ . dõ. ad prehende arna & scutũ.
& exurge in adiutorium mihi. quã exbte loco ubi legitur. dnẽ
ut scuto bonȩ uoluntatis tuȩ coronasti nos. Nec tam̃ ita ut iam ubi¬
cũq scutũ ꝓ aliquo munim̃to positũ legerimus. non accipimꝰ nisibonam
uoluntatẽ cdĩ. Dictũ ẽ. enĩ & scutũ fidei inquo possitis in quit omnes

Expanded text:
exemplo, quod aqua et populum significat, sicut in Apocalypsi legimus, exemplo, quod aqua et populum significat, sicut in Apocalypsi legimus, et spiritum sanctum, unde est illud: flumina aquae uiuae fluent de uentre eius, et si quid aliud atque aliud pro locis, in quibus ponitur, aqua significare intellegitur. sic et aliae res, non singulae, sed unaquaeque earum non solum duo aliqua diuersa sed etiam nonnumquam multa significat pro loco sententiae, sicut posita reperitur. - Vbi autem apertius ponuntur, ibi discendum est, quomodo in locis intellegantur obscuris. neque enim melius potest intellegi quod dictum est deo: apprehende arma et scutum et exsurge in adiutorium mihi, quam ex loco illo, ubi legitur: domine, ut scuto bonae uoluntatis tuae coronasti nos. nec tamen ita, ut iam ubicumque scutum pro aliquo munimento positum legerimus non accipiamus nisi bonam uoluntatem dei. dictum est enim: et scutum fidei. in quo possitis, inquit, omnes
Abbreviated transcription (Latin):
Significat & diabolũ ubi scriptũ . ẽ. Ad uersarius nr̃ di abolus tã quam
leo rugiens circuit querens quẽ deuor&. Ser pens inbono ẽ. astuti
ut serpentes. In m̃alo aũt. serpens euam sediexit astutia sua. Inbono
panis. Ego sum panis uiuus quide cȩlo descendi. In malo panis: panes
occultos libenter ȩdite. Sic & alia plurima. Et hȩc quidẽ quȩ cõ¬
me moraui mimme dubiam significationẽ gerunt. quia exẽpli
gr̃a cõ me morari nonnisi manifesta debuerunt. Sunt aũt quae in¬
certũ sit inqua partẽ accipi debeant. sicut caltx in manudñi
uini meri plens est mixto. Incertũ est enĩ utrũ irãdĩ significa.
nonusq ad nouissimã penam id est usq ad fecẽ. an potius gratiam
scripturarũ auidȩis ad gent̾ẽ transeuntẽ quia inclinauit ex hoc in
hoc. remanentib apud iudȩos obseruationib quas carnaliter
sapiunt quia fex eius non est exinanita. Cum uero reseadem non
in contraria sed tantũ indiuersa signisicatione ponit᷑. illud est in

Expanded text:
lum, ubi scriptum est, Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret . Ita serpens in bono est, Astuti ut serpentes ; in malo autem, Serpens Evam seduxit in astutia sua . In bono panis, Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi ; in malo, Panes occultos libenter edite : sic et alia plurima. Et haec quidem quae commemoravi, minime dubiam significationem gerunt, quia exempli gratia commemorari nonnisi manifesta debuerunt. Sunt autem quae incertum sit in quam partem accipi debeant, sicut, Calix in manu Domini vini meri plenus est mixto. Incertum est enim utrum iram Dei significet non usque ad novissimam poenam, id est usque ad faecem; an potius gratiam Scripturarum a Judaeis ad Gentes transeuntem, quia inclinavit ex hoc in hoc, remanentibus apud Judaeos observationibus quas carnaliter sapiunt, quia faex ejus non est exinanita in contraria, sed tantum in diuersa significatione ponitur, illud est in
Abbreviated transcription (Latin):
cũ dicete. Simile ẽ regnũ caelorũ mulieri quȩ abscondit fer m̃tũ
in tribus mensuris farine donec totũ fer mentare tur. Huius igit᷑
uari&atis obseruatio duas hab for mas. sic enĩ aliud atq aliuo res
quȩq. significant. ut aut contraria aut tantũ moda diuersa signi¬
ficent. Contraria scilic& cũ alias inbono alias inmalo reseadem ꝑ
litudinẽ ponit᷑ sicut hoc est qđ defermento supͣ diximus.i.¬

Expanded text:
cum diceret simile esse regnum caelorum mulieri, quae abscondit fermentum cum diceret simile esse regnum caelorum mulieri, quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae, donec totum fermentaretur. huius igitur uarietatis obseruatio duas habet formas; sic enim aliud atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria aut tantummodo diuersa significent. contraria scilicet, cum alias in bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur» sicut hoc est quod de fermento supra diximus.
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ scripta sunt. ut apłica illa sententia ubiq. tre m̃clasit qua
ait. Quaꝓpt̃ qui indetur stare uideat necadat. Nulla enĩ fere
pagina ẽ scõrũ librorũ in qua nonson& qđ ds̃ suꝑbis re sisti. humi¬
lib aut̃ dat grãm. Maxime itaq inuestigandũ ẽ. utrũ ꝓpriasit an
sigurata locutio quã intellegere conamur. Nam cõperto qđ sigurata
sit adhibitis regulis rerũ quas in libro primo digessimus. facile ẽ eã
uersare omnib modis donec ꝑueniamus ad sententiã ueritatis.
p̃ser timcũ usus accesserit pie tatis exercitatione roboratus.
Inuenimus aut̃ utrũ ꝓpria sit anfigurata locutio. illa ituentes
pre scriptũ ut qđ in alio loco res aliqua ꝑsimilitudinẽ significauerit.
hoc eã semꝑ significare credamus. Nam & in uituperatione posuit
fermentũ dñs cũ dicer&. Cauete afermento phariseorũ. Et in la ule

Expanded text:
hominum scripta sunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremenda sit, qua hominum scripta sunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremenda sit, qua ait: Quapropter qui videtur stare, videat, ne cadat . Nulla enim fere pagina est sanctorum Librorum, in qua non sonet quod Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. figurata locutio, quam intelligere conamur. Nam comperto quod figurata sit, adhibitis regulis rerum quas in primo libro digessimus, facile est eam versare omnibus modis, donec perveniamus ad sententiam veritatis, praesertim cum usus accesserit pietatis exercitatione roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, illa intuentes praescriptum ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem signihoc eam semper significare credamus. nam et in uituperatione posuit fermentum dominus, cum diceret: cauete a fermento Pharisaeorum, et in laude,
Abbreviated transcription (Latin):
qũã cum amore spiritali adeptusess&. amisit amore carnali. Ergo quanqũa
om̃a uel pene om̃a quȩ inuete ͥ testamenti libris gesta continent᷑ non solũ
ꝓprie sed &iam figurate accipienda sint: tam̃ &iam illa quȩ ꝓprie
lector accepe ritsilaudatisunt illi quiea fecerunt. sedeatam̃ ab hor¬
rent a confurtudine bonorũ quipost aduentũ dñi diuina prȩci
custodiunt. si gurã ad intelle gentiam referat. Factũ uero ipsũ ad mo¬
res non transserat. Multa enĩ sunt quȩ illo tempore officiose factas.
rum uirorũ legerit. tam & si aliquã in eissigurã rerũ futura rum
anim aduertere atq indagare potuerit reitam̃ gestȩ pro¬
prietatẽ ad hunc usum assumat. ut se ne qua quam recte
factis suis iactare audeat. & ꝓ sua iustitia ceteros tam quã
peccatores contempnat. cũ nideat tantorũ uirorũ & cauendas
tempestates & flenda naufragia. Ad hoc enim & iam peccaeorum

Expanded text:
quam cum amore spirituali adeptus esset, amore carnali quam cum amore spirituali adeptus esset, amore carnali omnia vel pene omnia quae in Veteris Testamenti libris gesta continentur, non solum proprie, sed etiam figurate accipienda sint: tamen etiam illa quae proprie lector acceperit, si laudati sunt illi qui ea fecerunt, sed ea tamen abhorrent a consuetudine bonorum, qui post adventum Domini divina praecepta custodiunt; figuram ad intelligentiam referat, factum vero ipsum ad mores non transferat. Multa enim sunt quae illo tempore officiose facta sunt, rum virorum legerit, tametsi aliquam in eis figuram rerum futurarum animadvertere atque indagare potuerit; rei tamen gestae proprietatem ad hunc usum assumat, ut se nequaquam recte factis suis jactare audeat, et prae sua justitia caeteros tanquam peccatores contemnat, cum videat tantorum virorum et cavendas tempestates, et flenda naufragia. Ad hoc enim etiam peccata illorum
Abbreviated transcription (Latin):
in hac similitudine stuprũ tantũ modo designatũ est de oue uicini
pauperis. de marito aut̃ mulieris interempto. hoc ẽ. de ipso paupere
qui unã ouẽ habebat occiso. ñ est ꝑsimilitudinẽ utterrogatus dauid ut
in solũ adulterium diceret sententiã dampnationis suae. Ex quo intel¬
legit᷑ quanta tẽperantia multas mulieres habuerit. quando de una in
qua excessit modũ ase ipso puniri coactus. ẽ. Sed inisto uiro in mode¬
rata huiuis libidinis ñ ꝑmansio: sed transitus fuit. Prapterea & iam ab
arguente ꝓpheta ille inlicitus appetitus hospesuocatus. t̃. Non enim
dixit eum regi suo sedhospitisuo. uicimi pauperis ouemi adepulandũ exͥꝰ buisse.
At uero in euis filio salomone non quasi hospes transitũ habuit: sed reg¬
num ista libido possedit: Ne quo scriptura non tacuit. culpans eũ fuisse a¬
matorem mulierũ cuuis tamen initia desiderio sapientiae flagrauerant.

Expanded text:
in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini pauperis; de marito autem mulieris interempto, hoc est, de ipso paupere, qui unam habebat ovem, occiso, non est per similitudinem interrogatus David, ut in solum adulterium diceret sententiam damnationis suae. Ex quo intelligitur quanta temperantia multas mulieres habuerit, quando de una in qua excessit modum, a seipso puniri coactus est. Sed in isto viro immoderatae hujus libidinis non permansio, sed transitus fuit: propterea etiam ab arguente Propheta ille illicitus appetitus hospes vocatus est. Non enim dixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epulandum exhibuisse. At vero in ejus filio Salomone, non quasi hospes transitum habuit, sed regnum ista libido possedit: de quo Scriptura non tacuit, culpans eum fuisse amatorem mulierum . Cujus tamen initia desiderio sapientiae flagraverant ;
Abbreviated transcription (Latin):
ad ultera & parricidalis anima raperet᷑. Namq. alio prius filio qui in¬
nocens erat ꝓquo egro tante adfligebatur moriente lȩtitus ẽ. Et hoc
maxime apparet qua moderatione actẽ perantia illi uiri feminis
ute bant᷑. qđ cũ in unã in licite in riisset rex idem aestii quodam
aatis & temporalium rerum ꝓsperitatibus abreptus. cuius & iã maritũ
occidendum p̃ceperat. accusatus ẽ ꝑ pro phetam. Quicũ adeũ uenissa&
conuincendũ de peccato. ꝓposuit ei similitudinẽ de paupere qui habe¬
bat ouemunam cuius uicinus multas cum haberet ad aduentus hospi¬
tis sui unicã potius uicimi pauperis ouiculam exxhibiit epulandã. Inqũẽ
cõmatus dauid occidieum uissit & quadruplicariouem pauperi. ut se
nfsciens condẽp nar& qui peccauerat sciens. Qđ cũ ei manifestũ esset.
& diuinitus denuntiata uindicta diluit poenitendo peccatũ. Sed tam̃

Expanded text:
adultera et parricidalis anima raperetur. Namque alio prius filio qui inadultera et parricidalis anima raperetur. Namque alio prius filio qui innocens erat, pro quo aegrotante affligebatur, moriente laetatus est. 31. Ex hoc maxime apparet qua moderatione ac temperantia illi viri feminis utebantur, quod cum in unam illicite irruisset rex idem, aestu quodam aetatis et temporalium rerum prosperitatibus abreptus, cujus etiam maritum occidendum praeceperat; accusatus est per prophetam: qui cum ad eum venisset convincendum de peccato, proposuit ei similitudinem de paupere qui habebat ovem unam, cujus vicinus cum haberet multas, ad adventum hospitis sui unicam potius vicini sui pauperis oviculam exhibuit epulandam. In quem commotus David occidi eum jussit, et quadruplicari ovem pauperi; ut se nesciens condemnaret, qui peccaverat sciens. Quod cum ei manifestatum esset, et divinitus denuntiata vindicta, diluit poenitendo peccatum . Sed tamen
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ celebrant᷑ p̃conio. & ꝑsequentiũ male dictis infama bantur. Sicut gͦ
isti ꝓtẽ pore utebant᷑ his om̃ib & non corrũpebantur: sic illi ueteres usũ
feminarũ ad sui temporis conuenientiam referentes. ñ patiebant᷑ eam
dominationẽ libidinis ciuiser uiunt quiisti noncredunt. Et ideo istinullo
modo sese cohiberent ab in expiabili odio filiorũ aquib uel uxores uel
concubinassuas ad temptatas. aut ad trec tatas esse cognoscerent. sicis
forte tale aliquid accidiss&. Rex aut̃ dauid cũ hoc ab impio atq in
manifilio passus ess&. ñsolum ferocientẽ tolerauit sed & iã planxit ex¬
tinctũ. Nonenĩ carnalizelo inretitus tenebat᷑ quẽ nullo modo in uiri
suȩ sed peccata filii cõmoue bat. Nam icleo siuincere t᷑ eũ occidi ꝓ hibu¬
erat. ut edomito seruaret᷑ penitendi locus. Et quia ñ potuit ñ ofbita¬
tẽ doluit in eius interitu. sed qui a nouerat inquas poenas tam impie

Expanded text:
tium celebrabantur praeconio, et persequentium maledictis infamabantur. Sicut ergo isti pro tempore utebantur his omnibus, et non corrumpebantur; sic illi veteres, usum feminarum ad sui temporis convenientiam referentes, non patiebantur eam dominationem libidinis, cui serviunt qui ista non credunt. 30. Et ideo isti sese nullo modo cohiberent ab inexpiabili odio filiorum, a quibus vel uxores vel concubinas suas attentatas, aut attrectatas esse cognoscerent, si eis forte tale aliquid accidisset. CAPUT mani filio passus esset, non solum ferocientem toleravit, sed etiam planxit exstinctum . Non enim carnali zelo irretitus tenebatur, quem nullo modo injuriae suae, sed peccata filii commovebant. Nam ideo, si vinceretur, eum occidi prohibuerat, ut edomito servaretur poenitendi locus: et quia non potuit, non orbitatem doluit in ejus interitu, sed noverat in quas poenas tam impie
Abbreviated transcription (Latin):
mescant. sciant ita significari xp̃m aliquando ꝑsolẽ. sic̃ ꝑleonẽ. agnũ. ꝑ lapidẽ¬
cuiusdaĩ similitudinis causa. ñ ꝓprietatis sustantia. lamũ illud qđ deiunea quã
plantauit in ebriat᷑ noe nudatꝰ: indomo sua. cui ñ appareat xp̃c passus ingen¬
te sua : tunc eni nudata mortalitas carnis exꝰ iudeis scandalũ gentib stulticia.
⁊ dĩ sapientius ÷ quã homines. ꝓ inde induob filus maximo & minimo do
ppłi figurati unã uestẽ at̃go portantes sacram̃tũ scilicet iã p̃tertte atque
cionis ec łȩ ut nos honoremꝰ ꝑsac ram̃tũ qđ nuntiat illa ꝑ litterã. quȩ ñaũt
excitet quẽ nuł informet. ł c̃firmet infide. qđ ita benadicuntur duo
illi qͥnuditatẽ patris honorauerunt quã uis auersi. uelut qͥb factũ scelerat

Expanded text:
mescant, sciant ita significari Christum aliquando per solem, sicut pemescant, sciant ita significari Christum aliquando per solem, sicut pecuiusdam similitudinis causa, non proprietatis substantia. Iam uero illud quod de uinea, quam plantauit inebriatus Noe, nudatus est in domo sua, cui non appareat Christus passus in gente sua? tunc enim nudata est mortalitas carnis eius, Iudaeis scandalum, gentibus stultitia, dei, fortius est quam homines. proinde in duobus filiis, maximo et minimo, duo populi figurati unam uestem a tergo portantes — sacramentum scilicet iam praeteritae atque tionis ecclesiae, ut nos honoremus per sacramentum quod nuntiat illa per litteram? Quem non autem excitet, quem non uel informet uel confirmet in fide, quod ita benedicuntur duo illi qui nuditatem patris honorauerunt quamuis auersi, uelut quibus factum scelerat
Abbreviated transcription (Latin):
resurrectione iustoꝵ om̃imoda & ꝑfecta pace sp̃ii corpꝰ adherebit. nulla mor tali¬
tatis indigentia ł c̃ cupiscentia. Resistente. Cur animalia quã uis et munda & ĩmun
qđ de inde sibi uelit dõ loquente ad noe. et tamquãrursus ab exordio. qr multis
eadẽ significari opotrebat figurã ȩccłȩ cõm̃dante quł ꝓgenies eiꝰ benedicit᷑ ad ini¬
plendã t̃ram. qđ dantur eis mescã cuncta animalia sicut uuillo disco petro dr̃.
q̃si suffocata in c̃scientia teneatur. sed habeat tãquã effusionẽ ꝑ c̃fessionẽ. qđ tes¬
⁊am̃tũ posuit ds̃ int̾ se & homines atꝙ om̃em animã uiuã neꝑdat eã diluluio ar-
cũq apparet innubib qͥ nũ quã nisi desole resplendet. illi entĩ ñ pereunt dili¬
Ciuo separati ab eccła qͥ in ꝓph&is & om̃ib duinis scripturis tãquã indĩ nubib

Expanded text:
resurrectione iustorum omnimoda et perfecta pace spiritui corpus adhaerebit nulla mortaliresurrectione iustorum omnimoda et perfecta pace spiritui corpus adhaerebit nulla mortalitatis indigentia uel concupiscentia resistente. cur animalia, quamuis et munda et inmunQuid deinde sibi uelit deo loquente ad Noe et tamquam rursus ab exordio - quia multisesiae commendante, quod progenies eius benedicitur ad implendam terram, quod dantur eis in escam cuncta animalia, sicut in illo disco Petro dicitquasi suffocata in conscientia teneatur, sed habeat tamquam effusionem per confessionem. quod testamentum posuit deus inter se et hominem atque omnem animam uiuacum qui apparet in nubibus , qui nunquam nisi de sole resplendet: illi enim non pereunt diluvio separati ab Ecclesia, qui in Prophetis et omnibus divinis Scripturis tanquam in Dei nubibus
Abbreviated transcription (Latin):
dexp̃ĩ latere manauit. sediã in ipsa ꝑfectione salutis et̃nȩ cũ tradit᷑ regnũ
dõ & patri. ut iilla ꝑspicua c̃ tẽplatione in cõmutabił ueritatis. nullis miste¬
riis corporalib egeam: nimis longũ ÷ ut ł tã breuit̃ quã hȩc cucurricunc¬
ti c̃tingã. Cur sescentisimo & uno anno uitȩ noe iđ ꝑac tis sescentis annis
aperitur arche tectũ. & tãquã reuelatur qđ absconditũ sacram̃tũ. cur
.Xx.uIIͬ. die m̃sis dr̃ siccasse t̾ra tãquã finita eẽt. iã bapti Zandinecessi¬
c̃ iunctione sp̃s & corporis. septies octonos ht̃ uno addito ꝓpt̃ unitatis uincr¬
lũ. Curde archa c̃ uinct exeant. qͥ disiunct intrauerant. sic enĩ dictũ
erat qđ intrauerit marchã noe. & uxor eiꝰ. filii eiꝰ & uxores filioꝵ eiꝰ. scorsu
vir.i. seorsũ feminȩ cõmemoratȩ st̃ In hoc enĩ tẽpr̃ huius Sacram̃ti caro

Expanded text:
quod de Christi latere manauit, sed iam in ipsa perfectione salutis aeternae, cum tradetur regnum quod de Christi latere manauit, sed iam in ipsa perfectione salutis aeternae, cum tradetur regnum deo et patri. ut in illa perspicua contemplatione incommutabilis ueritatis nullis mysteriis corporalibus egeamus. Nimis longum est, ut uel tam breuiter quam haec cucurri, cuncta contingam: cur sescentesimo et uno anno uitae Noe, id est peractis sescentis annis aperitur arcae tectum et tamquam reuelatur, quod erat absconditum sacramentum? curis dicitur siccasse terra , tanquam finita esset jam baptizandi necessiconiunctione spiritus et corporis septies octonos habet uno addito propter unitatis uinculum. cur de arca coniuncti exeant, qui disiuncti intrauerant. sic enim dictum erat. quod intrauerit in arcam Noe et filii eius et uxor eius et uxores viri, seorsum feminae commemoratae sunt. In hoc enim tempore hujus sacramenti, caro
Abbreviated transcription (Latin):
c firmata: cũ archareꝗeuit qđ enĩ ꝓmittit᷑ inspe. hoc exibet᷑ inre. porroq ipsa
UII requies cũ uii resurrectione c̃ iungit̾. neꝙ reddito corpore finit᷑ requiesꝙ pꝰ
hanc uitã excipit scõs sed pocius totũ hominẽ ñ ad sp̃e. sediãre ipsa om̃i ex parte
aut aquis utiq int̃ceptꝰ. aut aliqͦ suꝑnatante cadauere illect. significat homuines
tos autrebaptizari aut abhis qu̾os paerarcã id ÷ p̃ter ȩccłam baptismꝰ occidit se-¬
duci & tener quod colũba emissa ñ inuenta requie reũsa : ostendit ꝑnouum
merus uitã quȩ in hoc mundo agitur significat: peniq post .vii. diinissa ꝓpt̃ illã¬
septenariã operationẽ sp̃itualẽ oliuȩ fructuosũ surculũ retulit qͦ significaret
ñ nullos &iã extͣ ȩccłam baptiZatos. si eis pinguedo ñ defuerit caritatis. posteri¬
ore tẽpr quasi uespere in ore colubȩ tãquã in osculo pacis adunitatis societatẽ pos¬

Expanded text:
firmata est, cum arca requievit: quod enim promittitur in spe, hoc exhibetur in re. Porro quia ipsa septima requies cum octava resurrectione conjungitur: neque enim reddito corpore finitur requies quae post hanc vitam excipit sanctos, sed potius totum hominem non adhuc spe, sed jam ipsa re, omni ex paut aquis utique interceptus aut aliquo supernatante cadauere inlectus. significat homines tos aut rebaptizari aut ab his, quos praeter arcam. id est praeter ecclesiam baptismus occidit. seduci et teneri. quod columba emissa non inuenta requie reuersa est, ostendit permerus uitam, quae in hoc mundo agitur, significat. denique post septem dies dimissationem spiritalem, oliuae fructuosum surculum rettulit, quo significaret nonnullos etiam extra ecclesiam baptizatos, si eis pinguedo non defuerit caritatis, posteriore tempore quasi uespere in ore columbae tamquam in osculo pacis ad unitatis societatem pos
Abbreviated transcription (Latin):
c̃tinetur .x quat᷑ duc ta .Xl. funt. siue ille reatꝰ qđ ad dies ꝑtinet exrer
ꝓsperitate. siue qđ ad noc tes exrerũ adusitate c̃ tractꝰ sit. sacram̃to laptismn
celestis abluitur. Qd noe quingentoꝵ erat annoꝵ cũ ei locutꝰ ÷ dñs ut ar-¬
chã sibi faceret. & sexcentos agebat annos cũ in ea eẽt ingress. unde intelli¬
ghentur ꝑ centũ annos archa fabricata. quid aliud hic uident᷑ .c. anni signi¬
ficare nisi ȩtates singulas scłi: Unde ista. Ui etas. quȩ cõpletis quingent isusq
adsexcentos significatur inmanifestacione euuangelica ȩccłam c̃struit. et
idõ qͥ sibi aduitã c̃ sulit. si uelut qͣdratũ lignũ paratur ad om̃e opusbonũ. et
intret infabricã scam. quia & scdsmensis anni sexcentesimi. qͦ intrat noe in ar¬
chã. eandẽ senariã etatẽ significat. Duo enĩ menses sexagenario numero c̃ cludim¬

Expanded text:
ter ducta quadraginta fiunt — siue ille reatus, quod ad dies pertinet, ex rerum prosperitate siue, quod ad noctes ex rerum aduersitate contractus sit, sacramento baptismi caelestis abluitur. Quod Noe quingentorum erat annorum, cum ei locutus est dominus, ut arcam sibi faceret, et sescentos agebat annos, cum in eam esset ingressus — unde intellegitur per centum annos arca fabricata — quid aliud hic uidentur centum anni significare nisi aetates singulas saeculi? unde ista sexta aetas. quae conpletis quingentis usque ad sescentos significatur, in manifestatione euangelica ecclesiam construit; et ideo qui sibi ad uitam consulit, sit uelut quadratum lignum, paratus ad omne opus bonum et intret in fabricam sanctam: quia et secundus mensis anni sescentesimi. quo intrat Noe in arcam. eandem senariam aetatem significat. duo enim menses sexagenario numero concludun
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsacram̃tũ remissionis peteato. hoc aũt de xp̃i latere apto manauit.
Quod inftriora archȩ bi camerata & tricamerata c̃struuntur. sic̃ exom̃ib gentib
ł biꝑtitã multitudinẽ congregat ȩcła ꝓpt̃ circũ cisionẽ & p̃putiũ ł triꝑ¬
t a st̃ qr in hac terrena uita diuersitas ÷ gentiũ. insũmo aut̃ om̃s in unũ ẽsy¬
tiꝗamꝰ. Quod p̃ter archã omis caro quã t̾ra sustentabat diluuiꝰti c̃suma

Expanded text:
per sacramentum remissionis peccatorum; hoc autem de Christi latere aperto manauit. quod inferiora arcae bicamerata et tricamerata construuntur: sicut ex omnibus gentibus uel bipertitam multitudinem congregat ecclesia propter circumcisionem et pta sunt, quia in hac terrena uita est diuersitas gentium, in summo autem omnes in unum consutizamur. quod praeter arcam omnis caro, quam terra sus
Abbreviated transcription (Latin):
rimat corpus. sed ut contupiscentia eius idẽ mala consu¬
etudine edomita. faciat spiritui subiugatũ. quod natura¬
lis ordo desiderat. Quia enĩ hoc erit post resurrectione.
ut corpus omnimodo eũ quiete sũma spiritui subditum
inmortaliter uigeat: Noc etiã an hac uita meditandũ ÷
ut consuetudo carnalis mutetur in melius. nec in ordinatis
iotibus resistat spiritui. Qđ do nec fiat: Caro
odium resistente spũ sed ꝑ printipatũ : Quia magis quod
diligit uult sub ditũ eẽ meliori. nec ꝑ odiũ resistente
carne sed ꝑ consuetudinis uinculũ. quod a parentũ & iam
propagnȩi nueteratũ nature. lege inolenit : Idergo agit

Expanded text:
rimat corpus, sed ut concupiscentia ejus, id est consurimat corpus, sed ut concupiscentia ejus, id est consuetudine mala edomita, faciat spiritui subjugatum, quod naturalis ordo desiderat. Quia enim hoc erit post resurrectionem, ut corpus omnimodo cum quiete summa spiritui subditum immortaliter vigeat, hoc etiam in hac vita meditandum est, ut consuetudo carnalis mutetur in melius, nec inordinatis motibus resistat spiritui. Quod donec fiat, caro odium resistente spiritu, sed per principatum; quia magis quod diligit vult subditum esse meliori: nec per odium resistente carne, sed per consuetudinis vinculum, quod a parentum etiam propagine inveteratum naturae lege inolevit. Id ergo agit