comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& ĩpsi tales erant qui non dũ possent
contẽnere laborũ suorũ lic& tẽpora¬
lẽ. tamen debitã. uistãq mercedem.
Nec in eo qđ egyptios deceper̃. a quibus
sibi ut cõmodarentur aurũ. argentũq.
petier̃. putandus ẽ. ds̃ huius modi
dolose eis qͥ sursũ cor habent. uel iub̾e.
uł si fecerint apꝓbare. Magis enĩ ꝑ
illa dĩ uerba utiq ab illo qui cor eor
uid ebat. & cupiditates examinabat
ꝑmissis̃ facere ista. quã uissi: non
tamen sine aliquo ꝓfectu animȩ
carnalis : qđ & his fecer̃. qͥ talia iure
passisunc. Et quã uis ꝑdolũ ab iniqͥs
hominib. tamen qgd sibi reddidebuit
abstuler̃. Sic̃ enĩ egeptiorũ inquita.¬
te: sic istorũ infirmitate adid ꝗd
opus erat illis factis. figurandũ &
prenuntiandũ diuine usus est ds̃.
E i edexit eos inargerrio ce auro.
Etista lo quutio scripturarũ est. ꝓ
eo quippe dictũ est. in argento &
auro : ac sidiceret᷑. cũ argento & au¬

Expanded text:
et ipsi tales erant, qui nondum possent et ipsi tales erant, qui nondum possent contemnere laborum suorum licet temporalem, tamen debitam justamque mercedem: nec in eo quod Aegyptios deceperunt, a quibus sibi ut commodaretur aurum argentumque petiverunt, putandus est Deus hujusmodi dolos, eis qui sursum cor habent, vel jubere, vel, si fecerint, approbare. Magis enim per illa Dei verba, utique ab illo qui cor eorum videbat et cupiditates examinabat, permissi sunt facere ista, quam jussi: non tamen sine aliquo provectu animae carnalis, quod et his fecerunt qui talia jure passi sunt, et quamvis per dolum, ab iniquis hominibus tamen quod sibi reddi debuit, abstulerunt. Sicut autem Aegyptiorum iniquitate, sic istorum infirmitate, ad id quod opus erat illis factis figurandum et praenuntiandum divine usus est Deus. «Et eduxit eos in argento et auro.» Et ista locutio Scripturarum est. Pro eo quippe dictum est, «in argento et auro,» ac si diceretur, cum argento et au
Abbreviated transcription (Latin):
chos ceios nonerat aymeros. Una
plaga est locuste & bruci : qm̃ al tera est
sic̃ loqui scriptura consueuit: quȩ. foenũ
appellat & iã segetes frugũ: Sed ut duo
dicer&. duob fortasse quȩ dixerat nu-¬
mero uoluit consonare. id est locustȩ &
bruco. hoc autẽ totũ ꝑtin& ad elocu¬
tionis uarietatẽ medentẽ fastidio: non
addiuersitatẽ sententiarũ. ET PEICOS
Sriomtie erimos ennc̃ ir ierra eore :
erimitias om̃is laboris eorũ. Hȩc
plaga nouissima est: excepta morte
minari rubro. Primitias uͦ laboꝵi: ꝓpt̃
primogenita pecorũ dictũ arbitror.
Quȩ plagę.cũ sint decẽ. nec om̃s cõmemo-¬
ratȩ sunt. nec eodẽ ordine quo ibi factȩ
leguntur. Libera est enĩ laudatio: a
lege narrantis. & texentis historiam.
Cuius laudationis auctor &e dictor. cũ
qua per eũ egit hominẽ quuillã scrip.¬
sit historiã. & cõmemorit aliquid fac¬
laudibus dĩ: qđ argento & auro di-¬
tatos israhelitas edux̃ exegipto. Quia

Expanded text:
bruci non erat numerus. Una plaga est locusta et brucus, quia altera est sicut loqui Scriptura consuevit, quae fenum appellat etiam segetes frugum, sed ut duo diceret, duobus fortasse quae dixerat, numero voluit consonare, id est, locustae et brucho. Hoc autem totum pertinet ad elocutionis varietatem medentem fastidio, non ad diversitatem sententiarum. 27. «verssit omne primogenitum in terra eorum, primitias omnis laboris eorum.» Haec plaga novissima est, excepta morte in mari Rubro. Primitias vero laborum, propter primogenita pecorum, dictum arbitror. Quae plagae cum sint decem, nec omnes commemoratae sunt, nec eodem ordine quo ibi factae leguntur. Libera enim est laudatio a lege narrantis et texentis historiam. Cujus laudationis auctor et dictor cum squa per eum egit hominem qui illam scripsit historiam, et commemorat aliquid faclaudibus Dei, quod argento et auro ditatos Israelitas eduxit ex Aegypto; quia
Abbreviated transcription (Latin):
eos in argento & auro. & nonerat intri-¬
bub eorũ infirmus. Lȩtata est ȩgipt
in ꝓfectione eorũ. quia incubuit ti-¬
mor eorũ suꝑ eos. Ecce quomͦ ppłm
suũ firmauit suꝑ mimicos eius. Cum
autẽ inimicis eorũ ista mala iustitia
eius inflixerit: quȩ ipsis largita sinc
&riã temporalia miscdia eius accipite.
Ex pandit nubẽ in procettione eorũ.
& ignẽ ut lucerr eis ꝑ noctẽ. Petier̃

Expanded text:
in tribubus eorum infirmus. Laetata est Aegyptus in profectione eorum, quia incubuit timor eorum super eos.» Ecce quomodo populum suum firmavit super inimicos ejus. 40. Cum autem inimicis eorum ista mala justitia ejus inflixerit; quae ipsis largita sit etiam temporalia misericordia ejus, accipite: Expandit nubem in protectionem eorum, et ignem ut luceret eis per noctem. Petie
Abbreviated transcription (Latin):
in preceptũ. & ipsi isrł intestam̃tũ
Sȩternũ. Dicens cibi dabo trã chana¬
fumculũ hereditatis ure. Quȩ om̃ia
ꝓ modulo meo. quẽ admodũ accipi.¬
enda: eẽnt. exposui: hicoccurrebat
animo paruulȩ fidei. Digͦ ds̃ gratis
ẽ. colendus. & testamenti etni heredi¬
tas ipse ascipso requirendus mortalẽ
temporales necessita tes : an & ĩpsas
sue miscđię multiplicatione non
deserit: Nã intente audite. qͥd p̃sti.¬
terit patrib nr̃is. uł inqͥb. fidei exẽ

Expanded text:
 in testamentum aeternum, dicens, Tibi dabo terram Chanafuniculum haereditatis vestrae.» Quae omnia, pro modulo meo, quemadmodum accipienda essent, exposui. 37. Hic occurrebat animo parvulae fidei: Si ergo Deus gratis est colendus, et testamenti aeterni haereditas ipse a seipso requirendus; mortalem temporales necessitates, an et ipsa suae misericordiae multiplicatione non deserit? Nam intente audite quid praestiter
Abbreviated transcription (Latin):
tos suos in lȩticia. Et dedic illis regio¬
nes gentiũ. & labores ppłorũ posse-¬
derunt. Non ut ꝓpter ista eũ colatł.
sed ut ea quoq ad bonũ ȩternũ refe.¬
rant atq conuertant id est ut custo¬
diant ustificationes eius & legem
eius ex quirant. Quecũq igitur alia
bona dat ds̃: referenda sunc ad gra-¬
tuitũ cultũ euis. Ipse autẽ cultus eiꝰ:
non est referendus ad alia bona quȩ
dat ds̃. Tunc enĩ erit gratuitus. adq̃d
certamen ꝓuocans hostis. ausus est
Porro si inseruũ uenundatus est ioseph. &
humiliatus. & exaltatus locũ fecit ad
temporalia bona populo dĩ. ut firma.¬
retur suꝑ inimicos eius. quancomagis
iħs uenundatus & humiliatus a fr̃ĩb
suis scđm carnẽ. & exaltatus in cęlis.
locũ fecit ad ȩterna bona ppło dĩ
trium phanci dediabolo & angłis cius.
Audi gͦ semen abrahȩ. non decarae
głians. sed imitans fidẽ. Audite
serui dĩ & electi dĩ. ꝓmissionẽ ha-¬
bences uite presentis & futurȩ.

Expanded text:
tos suos in laetitia. Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt.» Non ut propter ista eum colant, sed ut ea quoque ad bonum aeternum referant atque convertant; id est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Quaecumque igitur alia bona dat Deus, referenda sunt ad gratuitum cultum ejus: ipse autem cultus ejus non est referendus ad alia bona, quae dat Deus; tunc enim erit gratuitus. Ad quod certamen provocans hostis, ausus est  Job I, 9? Porro si in servum venundatus Joseph, et humiliatus, et exaltatus, locum fecit ad temporalia bona populo Dei, ut firmaretur super inimicos ejus; quanto magis Jesus venundatus et humiliatus a fratribus suis secundum carnem, et exaltatus in coelis, locum facit ad aeterna bona populo Dei, triumphanti de diabolo et angelis ejus? Audi ergo, semen Abrahae, non de carne glorians, sed imitans fidem; audite, servi Dei, et electi Dei, promissionem habentes vitae praesentis et futurae .
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ ad modũ factũ sit demde nar-¬
retur. Nonenĩ tunc firmatus est ppłs
dĩ suꝑ egyptios in imicos suos. quan-¬
do eoꝵ masculi fȩtus necabant᷑ . ł ꝗ do
in faciendis laterib conterebantur:
sed ꝗdo in manu potenti ꝑsigna &
portenta dnĩ dĩ sui. metuendi &
honorandi facti s̃. doneo duri regis
contẽptio uinceretur. & mare rubrũ
ꝑsecutorẽ cũ exercitu eius obruerae.¬

Expanded text:
quemadmodum factum sit, deinde narretur. Non enim tunc firmatus est populus Dei super Aegyptios inimicos suos, quando eorum masculini fetus necabantur, vel quando in faciendis lateribus conterebantur; sed quando in manu potenti, per signa et portenta Domini Dei sui, metuendi et honorandi facti sunt, donec duri regis contentio vinceretur, et mare Rubrum persecutorem cum exercitu ejus obruere
Abbreviated transcription (Latin):
regiones gentiũ: hoc s̃ labores ppłorum.
Et qđ dictũ . ẽ. dedit illis: hoc repetitũ est
bono ista data s̃. ne hoc ipsũ putaretur
sumũ bonũ qđ ista felicitas rerũ tẽpo-¬
raliũ ppło dĩ data .ẽ.: continuo eam
ad aliũ reculit ubi sũmũ bonũ oportar
ficanones eios &e legẽ eios reacirant.
Ubi intelligendũ est dĩ seruos & electos
filios ꝓmissionis. uerũ & germanum
semen abrahȩ imitantes fidẽ ab rahȩ :¬
Ppterea ista bona terrena sumere a dõ.
ut non ineis luxu difluant siue ꝑuersa
securitate corpescanc: sed ideo habeanł
diuina misccłia hȩc om̃a p̃parata. in
quib querendis possent negotiosissi-¬
mis laborib occupari. ut adhoc uacett.
unde bonũ ȩcernũ possit ad quiri hoc
est. ut custodiant iustificationes eius. &
legẽ eius requirant. Deniq. qm̃ semen
abrahȩ tales hic intelligi uoluit. qui
uere.eẽnt. semen abrahe: quales utiq.
nec in illo ppło defuerunt. Qđ &iam

Expanded text:
regiones gentium;» hoc sunt, «labores populorum:» et quod dictum est, «dedit illis;» hoc repetitum est,bono ista data sunt, ne hoc ipsum putaretur summum bonum, quod ista felicitas rerum temporalium populo Dei data est; continuo eam ad aliud retulit, ubi summum bonum oportet ficationes ejus, et legem ejus requirant.» Ubi intelligendum est Dei servos et electos filios promissionis, verum et germanum semen Abrahae, imitantes fidem Abrahae, propterea ista bona terrena sumere a Deo, ut non in eis luxu diffluant, sive perversa securitate torpescant; sed ideo habeant divina misericordia haec omnia praeparata, in quibus quaerendis possent negotiosissimis laboribus occupari, ut ad hoc vacent unde bonum aeternum possit acquiri, hoc est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» Denique, quoniam semen Abrahae tales hic intelligi voluit, qui vere essent semen Abrahae, quales utique nec in illo populo defuerunt: quod etiam
Abbreviated transcription (Latin):
& interĩ occurrit. non exacerbauer
sermones eiꝰ. idẽ. in morsen &a aroti:
quia eos & ĩã durissimos patientissi¬
me ꝑtuler̃. donec om̃a quȩ ds̃ in eis
facere disposuerat exordine cõple-¬
insanouinẽ: & occidri pisces eou
diceroe. terrã eorũ conuertit in ra-¬
nas. Tanta enĩ ranarũ fuerat mol-¬
titudo: ut hoc ΠeΡΥΠΕΡBΩΗΗ¬
xꝑbolen conuenienter diceret᷑. dix̃¬
&e uenit coenomia: &r sciaites in
om̃ib fitus eonũ. Siquęritur
quando dixerit. inuerbo eiuserat
antequã fierae. Et sine tempore
ibi erat. quo tempore fier&e: quani.

Expanded text:
 interim occurrit, «Non exacerbaverunt  interim occurrit, «Non exacerbaverunt sermones ejus,» id est, in Moyse et Aaron; quia eos etiam durissimos patientissime pertulerunt, donec omnia quae Deus in eis facere disposuerat, ex ordine complesces eorum. diceret, Terram eorum convertit in ranas. Tanta enim ranarum fuerat mtitudo, ut hoc per ὑπερβολὴν convenienter diceretur. et venit coenomyia, et cyniphes in omnibus finibus eorum. Si quaeritur quando dixerit, in verbo ejus erat antequam fieret; et sine tempore ibi erat, quo tempore fieret.
Abbreviated transcription (Latin):
& cł sisiore irienra cham. Nonita
debemus acciꝑe uerba signor & ꝓ.
digiorũ. quasi uerba quib uerbis
fierent signa & ꝓdigia. id est que
ia incelũ missa. Sed quia illa ip¬
sa que factas. non erant alicuius
significationis inania. sic̃ uerba q.
loquimur. Ideo & ipsa dicta sunt
uerba. non uocũ & sonorũ. sed sig¬
norũ or ꝓligiorũ. Posuit in eis id
hoc inter plagas. quib egiptu
percussi sunc. Qđ autẽ sequitur indiũ-¬
sis codicib uarie legit᷑ a lii nãq habent.
Ei exacenb actrom sermones eios:
alii uͦ. & non exacerbauer̃ sermones
eius. Sed qđ prius dixi : inplurib in¬
uenimus. Ubi autẽ addita est nega.¬
tiua particula: uix duos codices po-¬
tuimus reperire. Sed neforte mendo¬
sitas ꝓpt̃ sensũ faciliorẽ abundauerit.
quid enĩ facilius intelligitur quã Id
qđ dictũ est exacerbauer̃ sermones eiꝰ.
utiq contumacib contradictionib
suis. conatisumus scđm aliquã rectã
sententiã. &ĩã illud exponere. Hoc¬

Expanded text:
 prodigiorum in terra Cham.» Non ita debemus accipere, «verba signorum et prodigiorum,» quasi verba, quibus verbis fierent signa et prodigia, id est, quala in coelum missa. Sed quia illa ipsa quae facta sunt, non erant alicujus significationis inania, sicut et verba quae loquimur; ideo et ipsa dicta sunt verba, non vocum et sonorum, sed signorum et prodigiorum. «Posuit in eis,» ihoc inter plagas quibus Aegyptii percussi sunt. Quod autem sequitur, in diversis codicibus varie legitur. Alii namque habent, «Et exacerbaverunt sermones ejus;» alii vero, «Et non exacerbaverunt sermones ejus:» sed quod prius dixi, in pluribus invenimus; ubi autem addita est negativa particula, vix duos codices potuimus reperire. Sed ne forte mendositas propter sensum faciliorem abundaverit; quid enim facilius intelligitur quam id quod dictum est, «Et exacerbaverunt sermones ejus,» utique contumacibus contradictionibus suis? conati sumus secundum aliquam rectam sententiam etiam illud exponere: et hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Conuertit aquas eorũ insanguinẽ. & occi-¬
dic pisces eorũ. Dedic terrã eorũ ranas.
Iinpenitrabilibus regũ ipsorũ Dix̃ &eue.¬
Init cinomia. & scinifes in om̃ib finib
Ceorũ. Posuit pluuias eorũ in grandinẽ:
Signẽ comburentẽ in terra ipsorũ: Et ꝑ¬

Expanded text:
convertit aquas eorum in sanguinem et occidit pisces eorum dedit terra eorum ranas in penetrabilibus regum ipsorum dixit et venit cynomia et scinifes in omnibus finibus eorum posuit pluvias eorum grandinem ignem conburentem in terra ipsorum et
Abbreviated transcription (Latin):
uos eius. Non itaq cor illorũ ma¬¬
lũ faciendũ. sed ppło suo bene¬
faciendo: corillorũ sponte malũ
conuertit adodiũ. Nonenĩ rectũ cor
ꝑuertit: sed sponte ꝓuersũ adodium
ppłi. ubi eo male bene uteret᷑ conuer-¬
tit. Non enĩ illos malos faciendo.
sed istis bona quib mali facillimae
possint inuidere largiendo. Qđ illo-¬
rũ odiũ. & ad exercitationẽ ꝓpłi sui.
sui. quomodo sit usus: consequentia

Expanded text:
vos ejus. Non itaque cor illorum mavos ejus. Non itaque cor illorum malum faciendo, sed populo suo benefaciendo, cor illorum sponte malum convertit ad odium. Non enim rectum cor pervertit, sed sponte perversum ad odium populi, ubi eo malo bene uteretur, convertit; non illos malos faciendo, sed istis bona, quibus mali facillime possent invidere, largiendo. Quo illorum odio, et ad exercitationem populi sui, sui
Abbreviated transcription (Latin):
DOLG̃EACERENTIN SERUOS EIUS Nũ¬
quid nã intelligendũ est uel creden¬¬
dũ qđ ds̃ corhominis ad facienda
peccata conuertat : an peccatũ non
est uel paruũ peccatũ . ẽ. odisse ppłm
dĩ. & dolũ facere inseruos eius: quis
hoc dixerit: nũ quid ergo istoꝵ tãgra-¬
uiũ peccatoꝵ auctor est ds̃. qui innul-¬
lius uł leuissimi peccati aue-¬
tor credendus est:. quis sapiens. & in¬
telligo hec : Nã ipsa est illa mira¬
bilis dĩ bonitas: qua bene utit᷑ & ĩã
malis. uł angelis uł hominibus.
Cũ enĩ ipsi uitiorũ suo malisint:
ille demalo eorũ bene facit. Non
enĩ antequã odissent ppłm eiꝰ boni
ant. sed maligni &e im¬
pi. tales erant qui facile in colis
suis felicib inuiderent. In eo ergo
qđ ppłm suũ multiplicauit: hoc
beneficio suo malos ad inuidendõ
conuertit. Inuidia ẽ. enĩ: odiũ
felicitatis alienȩ. Sic gͦ conuertit
cor eorũ : ut ꝑ in uidentiã odissent
ppłm eius: & dolũ facerent inser-¬

Expanded text:
dolum facerent in servos ejus.» Numquidnam intelligendum est, vel credendum quod Deus cor hominis ad facienda peccata convertat? an peccatum non est, vel parvum peccatum est, odisse populum Dei, et dolum facere in servos ejus? Quis hoc dixerit? Numquid ergo istorum tam gravium peccatorum auctor est Deus, qui nullius vel levissimi peccati auctor credendus est? Quis sapiens, et intelliget haec ? Nam ipsa est illa mirabilis Dei bonitas, qua bene utitur etiam malis, vel angelis, vel hominibus. Cum enim ipsi vitio suo mali sint, ille de malo eorum bene facit. Non enim antequam odissent populum ejus boni ant; sed maligni et impii tales erant, qui facile incolis suis felicibus inviderent. In eo ergo quod populum suum multiplicavit, hoc beneficio suo malos ad invidendum convertit. Invidia est enim odium felicitatis alienae. Sic ergo convertit cor eorum, ut populum ejus, et dolum facerent in ser
Abbreviated transcription (Latin):
Non coturnices concupier̃ sed carnes.
Quia uͦ & coturnix caro est: & inisto psalmo
non loquit᷑ deamaricatione illorũ in qͥb
non est beneplacitũ dõ. sed defide elector̾.
qđ est uerũ semen abrahȩ. ipsi intelligea.
dis petisse ut uenira unde amaricanti-¬
ũ murmura pręmerentur. lã inuersu
Manna qͥdem non nominaũ: sed nulli obs-¬
curũ est. qui illas litteras legit. Dis Rueii

Expanded text:
Non coturnicem concupiverunt, sed carnes. Quia vero et coturnix caro est, et in isto psalmo non loquitur de amaricatione illorum in quibus non est beneplacitum Deo, sed de fide electorum, quod est verum semen Abrahae; ipsi intelligendi sunt petisse ut veniret unde amaricantium murmur opprimeretur. Jam in versu manna quidem non nominavit, sed nulli obscurum est qui illas litteras legit. 32. «vers
Abbreviated transcription (Latin):
P os uit eloxias conõ oranditĩe. dimilis
locutio est illi ubi ait: dedit tr̃a eoꝵ ranas.¬
Quorũ nisi qđ ibi nonutiq in ranas cotatra
conuersa est: pluuia uͦ ingrandine: etiã
Itota posuit. lgn̾e cõburenie inerra
SiSoR Subaudit᷑ posuit. E⁊ feosii ui-

Expanded text:
Posuit pluvias eorum grandinem.» Similis locutio est illi ubi ait, «Dedit terram eorum ranas;» nisi quod ibi non utique in ranas tota terra conversa est, pluvia vero in grandinem etiam tota potuit. «Ignem comburentem in terra ipsorum:» subauditur, «posuit.» 24.
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ .ẽ. quȩ cõꝙiã grece dr̃. non a pru-¬
dentia quȩ qr uncie appellatur.
N eq hoc tamen legimus in illa sublimitate
io seph: sic̃ nec cõpedes in eius humilitate.
Sedunde fieri possit ut uirtantus unius
ueridĩ cultor. inegypto alendis tantũ¬
modo corporib & reb tantũ modo corpo-¬
ralib gubnandis ess& intentus : It quo
eos meliores redđ& curã. non gerer& atu¬
morũ : sed ea conscripta s̃ in illa historia.
quȩ scđm intentionẽ scribentis. in quo
significandis. sufficere uidicata sunc.

Expanded text:
dictum est, quae σοφία graece dicitur, non a prudentia, quae φρόνησις appellatur. Neque hoc tamen legimus in illa sublimitate Joseph, sicut nec compedes in ejus humilitate. Sed unde fieri posset ut vir tantus, unius veri Dei cultor, in Aegypto alendis tantummodo corporibus, et rebus tantum corporalibus gubernandis esset intentus, et quo eos meliores redderet, curam non gereret animorum? Sed ea conscripta sunt in illa historia, quae secundum intentionem scribentis, in quo significandis sufficere judicata sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcedunt deore decorde exeunt: & eti
coinqui nant hominẽ. Adhuc & uos
sine intellectu estis. & suꝑ illos senio¬
res nonitelligitis : sed plane iã Nunc
audito ttili magistro capiti nr̃o : potest
unus quisq nr̃m dicere. suꝑ seniores
in tellexi. Nã etiã corpori congruit.
qđ secutus ad iunxit. Quia Manda
ta exCyiSryi. Mandata tua: non
manidata hominũ. Mandata tua.
non mandata setuorũ: qui uolentes
eẽ. legis doctores. non intelligunt
neq quȩ locunt᷑ neq dequib affir-¬
mant. Merito demandatis dĩ quȩ s̃
exquiretida. ut suꝑ semior es intelli:¬
responsũ est his qui eorũ auctorittitẽ uerita

Expanded text:
cedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem» ? Adhuc et vos sine intellectu estis, et super illos seniores non intelligitis? Sed plane jam nunc audito tali magistro, capite nostro, potest unusquisque nostrum dicere, «Super seniores intellexi.» Nam etiam corpori congruit quod secutus adjunxit, «Quia mandata tua exquisivi. Mandata tua,» non mandata hominum: «mandata tua,» non mandata seniorum, qui volentes esse legis doctores, non intelligunt neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant . Merito de mandatis Dei, quae sunt exquirenda, ut super seniores illos intelliresponsum est iis qui eorum auctoritat
Abbreviated transcription (Latin):
ut eus todiã uerba tya. Neq enĩ capot
illud nr̃m ipse scilucitor corporis in ali¬
quã malignã uiã carncili cupiditate
ferret᷑: ut ei necesse. eaẽ. pedes suos ia-¬
de ꝓ hib̾e. quasi illuc eunter motib
suis. qđ nos fticimus: quando etquȩ
ille non habuit. neuias malignas.
tenetint. desideria nr̃a parua cohi¬¬
bemus. Sic enĩ uerba dĩ possumus
custodire : si post nr̃as malcis concupis-¬
cenitias non etmus. ut ad male concu¬¬
pitti ꝑueniaat: red etis potius aduersꝰ
carnẽ spũ concupiscente frenemus.
nenos rtptos atq subuersos. ꝑmalig.¬

Expanded text:
rba tua.» Neque enim caput illud nostrum, ipse Salvator corporis, in aliquam malignam viam carnali cupiditate ferretur, ut ei necesse esset pedes suos inde prohibere, quasi illuc euntes motibus suis: quod nos facimus, quando ea quae ille non habuit, ne vias malignas teneant, desideria nostra prava cohibemus. Sic enim verba Dei possumus custodire, si post nostras malas concupiscentias non eamus , ut ad mala concupita perveniant; sed eas potius adversus carnem spiritu concupiscente frenemus , ne nos raptos atque subversos per malig
Abbreviated transcription (Latin):
licationes tias meteru: Prorier
Reteipetionẽ. Quidic̃ inclincui cor
meũ: ipse iã dixerat. inclinaui cormeũ
ut in telligamꝰ simul hoc eẽ. & diuini
muneris. & ꝓpͥę uoluntatis. Sed nũqͥd
in ȩt̃nũ facturi sumus iustificationes
di: oꝑa illa quidẽ quȩ oꝑ amͦ circa ꝓxi-¬
morũ necessitates ȩt̃na . eẽ. non possunt.
sic̃ nec ipse necessitates. Sed si non dili-¬
gendo ista faciamus: nulla est iustifi¬¬
catio. Si aut̃ diligendo ȩt̾̃tia est: ĩpsa¬
est dilectio. eiq ȩc̃dia. ẽ. parata retribu-¬
tio Propt̃ quã retributionẽ. dic̃ inclidas.¬
se cor suũ ad faci endas iustificationes
dĩ: ut in ȩt̃nũ diligenis. in ȩt̃niũ merea-¬

Expanded text:
ificationes tuas in aeternum, propter ificationes tuas in aeternum, propter retributionem.» Qui dicit, «Inclinavi cor meum;» ipse jam dixerat, «Inclina cor meum ut intelligamus simul hoc esse et divini muneris et propriae voluntatis. Sed numquid in aeternum facturi sumus justificationes Dei? Opera illa quidem quae operamur circa proximorum necessitates, aeterna esse non possunt, sicut nec ipsae necessitates: sed si non diligendo ista faciamus, nulla est justificatio; si autem diligendo, aeterna est ipsa dilectio, eique aeterna parata est retributio; propter quam retributionem dicit se inclinasse cor suum ad faciendas justificationes Dei, ut in aeternu
Abbreviated transcription (Latin):
magis sigouficarae cũ qui dedic
hereditatẽ. quã eũ qͥ accepit. ut
sensus: siue dicat᷑ hereditate pos-¬
sedi. siue dicat᷑ hereditate ad qsi¬
ui. non hereditatẽ sed hereditate.
iaut̃ quȩrit᷑. qͥ ad quisierit here¬
ditate: testimonia in quit tua.
Q uio uolenis intelligi. nisi ut testis dĩ fie-¬
r&. eiusq testimonia corifiteret᷑ id est ut
marter dĩ fier&. atq eius martyria dice¬
ra. sic̃ martȩ res dicunt apatre sibi cuiꝰ
heres est. eẽ. coulcitũ: Multi quippe uolu-¬
er̃: neq potuer̃. Nulli tam̃ potuer̃ : nisi
qͥ uoluer̃. Quia non potuisseat: sidĩ tes-¬
timonia negare uoluissent. Sed etiã
ipsorũ preptirata. ẽ. uoluntas ad d̃o:
ideo hȩc hereditate sead qͥsisse iste testat᷑.
Et hoc inȩt̃aiũ: quia non est in eis gła tẽpo-¬
ralis hominũ uana querentiũ sed ȩt̃na
gła. ẽst breui tẽpore patientiũ. & sine
ris : exultatio tam̃ cordis. Deinde subiec̃.
aclinan cor meyad faciendas iosn¬

Expanded text:
magis significaret cum qui dedit haereditatem, quam eum qui accepit; ut sensus; sive dicatur, «Haereditate possedi;» sive dicacatur, «Haereditate acquisivi:» non haeriditatem, sed «haereditate.» Si autem quaeritur, quid acquisierit «haereditate; Testimonia,» inquit, «tua.» Quid volens intelligi, nisi, ut testis Dei fieret, ejusque testimonia confiteretur; id est, ut martyr Dei fieret, atque ejus martyria diceret, sicut martyres dicunt, a Patre sibi, cujus haeres est, esse collatum? Multi quippe voluerunt, neque potuerunt: nulli tamen potuerunt, nisi qui voluerunt; quia non potuissent, si Dei testimonia negare voluissent. Sed etiam ipsorum praeparata est voluntas a Domino. Ideo haec haereditate se acquisisse iste testatur, et hoc «in aeternum;» quia non est in eis gloria temporalis hominum vana quaerentium, sed aeterna gloria est brevi tempore patientium, et sineris, exsultatio tamen cordis. 8. «vers.faciendas just
Abbreviated transcription (Latin):
ab ipso patientia mea: non corpus in
ꝑsecutione mortificari. sed animã.
ant tibi. Noli reꝓbart̃: sed approba.
Bene aut̃ intelligunt᷑ oris uoluntaria
sacrificia laudis: confessionis. carita.
tariȩ sacrificabo tͥ. Sed quid est qđ
ad iungit. E⁊ iodicia tra doceme
Nonne ipse inuersib suꝑiorib dixerat.
auidicis tuis non declinaui: quomͦ
istuc siea non nouerat: Porro sinoue.¬
rat. quomͦ hic dicit. & iudicia tua
doceme: ansic̃ illud est suci uitatẽ
fecisti cũ seruo tuo. & postea dicit.
suauitatẽ doceme : qđ ita exposui¬
mus. ut intelligeremꝰ uerba ꝓfici¬¬
dices habent in manib meis: sed
anima. Anima uͦ mea inmanib meis.
quomodo intelligatur ignoro. Iusti
quippe ista uerba s̃. non uiusti. Rede¬
untis ad patre: non discedentis a
patre. Nã potest uideri ille uiior
filius animã suã in manib suis
hab̾e uoluisse: quando dix̃ patri.
Dam substantiã meã quȩ me tangit.

Expanded text:
ab ipso est patientia mea» : non corpus in persecutione mortificari, sed animam, ant tibi; noli reprobare, sed approba. Bene autem intelliguntur «oris voluntaria,» sacrificia laudis, confessione charitatistarie sacrificabo tibi» . Sed quid est quod adjungit, «Et judicia tua doce me?» Nonne ipse in versibus superioribus dixerat, «A judiciis tuis non declinavi?» Quomodo istud, si non ea noverat? Porro si noverat, quomodo hic dicit, «Et judicia tua doce me?» An sicut illud est, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» et postea dicit, «Suavitatem doce me?» Quod ita exposuimus, ut intelligeremus verba proficidices habent, «in manibus meis:» sed anima. «Anima» vero «mea in manibus meis,» quomodo intelligatur, ignoro. Justi quippe ista verba sunt, non injusti; redeuntis ad Patrem, non discedentis a Patre. Nam potest videri junior ille filius animam suam in manibus suis habere voluisse, quando dixit patri, «Da mihi substantiam meam quae me contingit:»
Abbreviated transcription (Latin):
hominib : ut scirenit se tã quã lucertias
deillolumine. qđ in mutabilit̃ lucce ac-¬
censas. Nulla qͥppecreatura quã uis
rationabilis. & intellectualis ascipsa
illumincit᷑: sed participatione sẽpic̃diȩ
ueritatis accendit᷑. Etiã si aliqua d do
dies uocant᷑: non dies dñs. sed quẽ fecit
dñs. Et ideo ad huc subdidit. Accedite
ad dũm &e illuminamini. Propc̃ quã
participationẽ in quantũ homo est
ipse mediator: lucernia ina pocalipsia
nuncupcit᷑. Sed singulciris est ista sus-¬
ceptio. Denullo enĩ sc̃orũ dici adiuinitꝰ
Cũigitur lum̃ diccit᷑ unigenitũ uerbũ
ȩquale gignenti lum̃ dicat᷑: & homo
ab illo uerbo illum inat᷑. qͥdicit᷑ & lucerna.
uerbũ. & illud uerbũ aquo illum inati
Lucertia pedib meis uerbũ tuũ: & lum̃
semitis meis. Nisi uerbũ intelliga mꝰ
qđ factũ est ad ꝓpħas. uel qđ p̃dicatũ

Expanded text:
hominibus» ; ut scirent se tanquam lucernas hominibus» ; ut scirent se tanquam lucernas de illo lumine quod immutabiliter lucet, accensas. Nulla quippe creatura, quamvis rationalis et intellectualis, a seipsa illuminatur, sed participatione sempiternae veritatis accenditur: etiamsi aliquando dies vocatur, non dies Dominus, sed quem fecit Dominus; et ideo audit, Accedite ad eum, et illuminamini . Propter quam participationem, in quamtum homo est et ipse Mediator, «lucerna» in Apocalypsi nuncupatur . Sed singularis est ista susceptio: de nullo enim sanctorum dici divinitus Cum igitur lumen dicatur unigenitum Verbum aequale gignenti, lumen dicatur et homo ab illo Verbo illuminatus, qui dicitur et lucerna, Verbum, et illud Verbum a quo illuminati «Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis», nisi verbum intelligamus quod fact
Abbreviated transcription (Latin):
illud qđ in pͥncipio erat ds̃ apud dm̃.
ita. Nã illud uerbũ lum̃ est: sed lu-¬
cerna non est. lucerna quippe
crecitura . ẽ. Non crettor: quȩ par-¬
ticipatione in cõmuttibilis lucis
accendit᷑: hoc erat ioħs deqͦ dic̃ uer-¬
bũ ds̃ . Ille erat lucerna ardetis ce
lucets. Sed lum̃ . ẽ. & lucernia. &e
tam̃ incõparatione uerbi. de quo
dictũ est ds̃ ercit uerbũ. non erat
ille lum̃: sed missus est ut testi¬¬
moniũ ꝑ hiber& delumine.
ł rat eñ lum̃ uerũ. non qđ illuminat᷑ ut ho-¬
mo: sed qđ illuminat omnẽ hominẽ. Nisi
aut̃ & lucerna & lum̃. eoẽ: nondiceret᷑ apłis.
Uos estis lumea mundi. Iuo ciudito neid
se putarent. eẽ. qđ ille qͥhoc dixerat: ia
& deseipso qͦdã locodrat. ł gosũ lumeti
mundi: ait illis deillis. Nonpotest eiui¬
tas abscondi suꝑ montẽ constituta: neq
accendunt lucernã & ponunt eã submo-¬
dio. sed suꝑ caidelabrũ: ut luceat om̃ib
qͥiidomo sunt. Sic lucetit lum̃ ur̃m corã

Expanded text:
ncipio erat Deus apud Deum, ita. Nam illud Verbum lumen est, sed lucerna non est. Lucerna quippe creatura est, non Creator, quae participatione incommutabilis lucis accenditur. Hoc erat Joannes, de quo dicit Verbum Deus, «Ille erat lucerna ardens et lucens» . Sed lumen est et lucerna: et tamen in comparatione Verbi, de quo dictum est, «Deus erat Verbum,» non erat ille lumen; sed missus est, ut testimonium perhiberet de lumine. Erat enim lumen verum, non quod illuminatur, ut homo, sed quod illuminat omnem hominem . Nisi autem et lucerna lumen esset, non diceret Apostolis, «Vos estis lumen mundi.» Quo audito ne id se putarent esse, quod ille qui hoc dixerat; nam et de seipso quodam loco dixit, «Ego sum lumen mundi» : ait illis de illis, «Non potest civitas abscondi super montem constituta; neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modioqui in domo sunt: sic luceat lumen vestrum coram
Abbreviated transcription (Latin):
dicia iustiti& tyȩ. Tam quã bene am¬
bulans ad illã lucernã & rectas semi-¬
tas haberis: sequenti aut̃ uerbo illud
qd̾ anteced it expositũ est. Qucisi enĩ
&statui. Hoc enĩ appellauit uiram̃-¬
tũ: qđ stai tuit ꝑsa cramentũ. Qui a
itti debo. eẽ. in ens fixa. in custo dien.¬
dis uidicus iustitiȩ dĩ: ut sit omnino
ꝓiuratione qđ statuit. lide autẽ cus-¬
todiunt᷑ iudicia iustitiȩ dĩ: cũ subdõ
iusto uidice nec recte factũ infructu-¬
osũ. nec peccatũ credit᷑ in punitũ. sed
ꝓhac fide quia multa &e grauissima
p̃cepto est intelligi sit necesse: sed ait.
humiliatus sũ usq ualde. maximã sci-¬
lic& pcissus ꝑ secutionẽ: ꝓ eo qđ iuirauit
& staituit custodire uidicia iustitiȩ dĩ.

Expanded text:
dicia justitiae tuae:» tanquam bene ambulans ad illam lucernam, et rectas semitas habens. Sequenti autem verbo illud quod antecedit expositum est. Quasi enim «et statui.» Hoc enim appellavit juramentum quod statuit per sacramentum; quia ita debet esse mens fixa in custodiendis judiciis justitiae Dei, ut sit omnino pro juratione quod statuit. 3. Fide autem custodiuntur judicia justitiae Dei; cum sub Deo justo judice, nec recte factum infructuosum, nec peccatum creditur impunitum: sed pro hac fide quia multa et gravissima praecepto est, intelligi sit necesse: sed ait, «Humiliatus sum usque valde;» maximam scilicet passus persecutionem, pro eo quod juravit et statuit custodir
Abbreviated transcription (Latin):
illei cogitti semꝑ. Sichomo ad occultor
& custodienda est oboedientia ut ꝑcipi¬
atur scipientia. &e ꝑcepta sapientia.
non est deserenda oboedientia. Spucili¬
ũ itaq menbrors xp̃i uox istti est: a
mandatis tuis intellexci. Hoc enum¬

Expanded text:
occultoruet custodienda est obedientia, ut percipiatur sapientia, et percepta sapientia non est deserenda obedientia. Spiritualium itaque membrorum Christi vox ista est, «A mandatis tuis intellexi.» Hoc en
Abbreviated transcription (Latin):
exp̃ssius. el ogcria tra Sył mel
& farr̃ ori meõ hȩc est illai suciuitas quã
dñs dat. ut t̾ra nr̃a dox fructũ suũ: utbo¬
aũ uere bene id est non mali cciracilis
formidine. sed bonȩ spũcilis dilectiont
faciamus. Non nulli scne codices. doa
habent fauũ: sed plures habent mellis
Est aut̃ similis aperta doctrina sapiea¬
tiȩ : stiuo uero quȩ de abstruosioribus
scicramentis tã quã decellis cereis ort
disserentis: uelut mandatis exprimit᷑.
Uerũ ori cordis: non carous est dulcis
S ed qͥd est qđ ait. A matidatis ⁊ inditi¬
tellexi. Aluid enĩ est mandata tua
amandatis dĩ. hoc est quantũ mͥ uide¬
tur. fticiendo mandata dĩ ꝑuenis se
sedicit ad ecirũ rerũ intelligentiam
quȩ concupiuerat scire. Propt̃ qđ scrip.¬
tũ est. Concupistiscipientiã. seruaman¬
quis quã p̃posterus antequã habecit
humilitatẽ oboedientiȩ uelit ad alti:¬
tudinẽ sapientiȩ ꝑuenire . quã caꝑe
non potest: nisi hoc ordine uenerit.

Expanded text:
l et favum ori meo.» Haec est illa suavitas quam Dominus dat, ut terra nostra det fructum suum ; ut bonum vere bene, id est, non mali carnalis formidine, sed boni spiritualis delectatione faciamus. Nonnulli sane codices non habent; «favum,» sed plures habent. Melli est autem similis aperta doctrina sapientiae; favo vero, quae de abstrusioribus sacramentis, tanquam de cellis cereis, ore disserentis, velut mandentis, exprimitur: verum ori cordis, non carnis est dulcisSed quid est quod ait, «A mandatis tuis intellexi?» Aliud enim est, Mandata tua a mandatis Dei: hoc est, quantum mihi videtur, faciendo mandata Dei pervenisse se dicit ad earum rerum intelligentiam, quas concupiverat scire. Propter quod scriptum est, «Concupisti sapientiam; serva manquisquam praeposterus, antequam habeat humilitatem obedientiae, velit ad altitudinem sapientiae pervenire, quam capere non potest, nisi ordine venerit.
Abbreviated transcription (Latin):
& uos trans gredimini mandctũ dĩ.¬
ꝓpt̃ traditionẽ ur̃am: De in dt̃ paui-¬
lo post. ut nonsolũ ipse qui est caput
corporis. uerũ etiã corpus ipsũ. & m̃-¬
bra eius suꝑ seniores illos intelligerent
quorũ traditio delaucindis madubus
ferebat᷑
conuocatis ad se turbis dixit eis. Audite
& intelligite. Tam quã dicer&. Suꝑ senio-¬
resillos & uos intelligite : ut etiã de uob̾
illa ꝓphetia clareat. eẽ. p̃missa. suꝑ se¬¬
niores intellexi. Nec solũ peccati. uerum
etiã corpori: acsic uniuerso xp̃o apttita
conuenicit. Non qđ intrat in os coinqͥ¬
nat homidiẽ : sed qđ ꝓcedit exore hoc
coinquinat hominẽ. Hoc seniores illi dĩ
intelligebant: qui delaucidis manib
sua uelut magna mandata tradider̃.
Ipsa quoq metibra capitis huius. suꝑ
seniores intelligentis nondũ qđ ab eo
dictũ est iatell ex ercuit. Deniq pͦ pau¬

Expanded text:
«et vos transgredimini mandatum Dei p«et vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram?» Deinde paulo post, ut non solum ipse qui est caput corporis, verum etiam corpus ipsum et membra ejus super seniores illos intelligerent, quorum traditio de lavandis manibus ferebatur; convocatis ad se turbis dixit eis: «Audite, et intelligite.» Tanquam diceret: Super seniores illos et vos intelligite, ut etiam de vobis illa prophetia clareat esse praemissa, «Super seniores intellexi» nec solum capiti, verum etiam corpori, ac sic universo Christo aptata conveniat. «Non quod intrat in os, coinquinat hominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem.» Hoc seniores illi non intelligebant, qui de lavandis manibus sua velut magna mandata tradiderant. Ipsa quoque membra capitis hujus super seniores intelligentis, nondum quod ab eo dictum est intell
Abbreviated transcription (Latin):
na ardens & luceris: uos aut̃ uoluistis
exultare ad horã in lucẽ eius. łgo aut̃
habeo testimoni ũ mauis ioħe. Talia
etiã ipsi ẽẽ. seniores. dequib contiauo
dicit. Supie SenORES INtELLexi
Qdideo mͥ comodo repetitũ uidetur: ut
nobis hȩc legentib illa eccis eius uem-¬
ia in mentẽ: quȩ nobis notuit ex eũgło.
qua etade puerili int̾ ȩccites maior¬
est: hoc est iunior int̾seniores sed ebac.
& suꝑ om̃s docentesse intelligebat.
olent enĩ iunior & senior ad seinui-¬
cẽ diciminor & maior. Etsi ne uter
eoꝵ senili accessit. aut ꝓpinquauit
atte : quã quã si& exp̃ssum nom̃ seni¬
orũ in eugłio uelimus inqͥrere. supra
quos intellexit: inuenimus quando
ei dixer̃ scribȩ & pharisȩi. Qucire dis-¬
cipłi tui transgrediunt᷑ tradition ẽ
seniorũ : Non enĩ lauant manus sucis
cũ panẽ manducant. Ecce obiecta
est ei trans gressio traditionis seniorũ.
ed qui suꝑ seniores intell exertit: qͥd eis
responderit audiamus. Quare in qͥt

Expanded text:
 lucens; vos autem voluistis exsultare ad horam in luce ejus: ego autem habeo testimonium majus Joanne» . Talia etiam ipsi esse seniores, de quibus continuo dicit, «Super seniores intellexi.» Quod ideo mihi eo modo repetitum videtur, ut nobis haec legentibus illa aetas ejus veniret in mentem, quae nobis innotuit ex Evangelio, qua aetate puerili inter aetate majores, hoc est, junior inter seniores sedebat, et super omnes docentes se intelligebat. Solent enim junior et senior ad invicem dici minor et major, etsi neuter eorum senili accessit aut propinquavit aetati: quanquam si et expressum nomen seniorum in Evangelio velimus inquirere, supra quos intellexit, invenimus quando ei dixerunt Scribae et Pharisaei, «Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas, cum panem manducant.» Ecce objecta est ei transgressio traditionis seniorum. Sed qui super seniores intellexit, quid eis responderit, audiamus: «Quare,» inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
ud. eẽ. aliud doctũ. ee : sed qđ illi . ẽ. eẽ. hoc
formã serui accepit: fticilius intelligitur
a patre didicisse quȩ diã. inquai forma
serui constitutũ : maxime puerũ puta¬
uer̃ eũ homines maioris ętatis docenidũ
puttire. Sed ille quẽ pait̾ docuit: super
Som̃s docentes se intellexit. Quia TEST.¬
IS aioda inaut tra aleditatio meaes
Ideo suꝑ om̃s docentesse intelligebat:
quia testimonia dĩ meditabcitur
Quȩ melius quã illi deseipso nouerat
qui dicebat. Uosmisistis ad iohannem.
&etestim oniũ ꝑhibuit ueritati. łgo autẽ
non abhomine testimoniiũ accipio: sed

Expanded text:
ud esse, aliud doctum esse, sed quod illi est esse, hoc ud esse, aliud doctum esse, sed quod illi est esse, hoc formam servi accepit , facilius intelligitur a Patre didicisse quae dixit: in qua forma servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines majoris aetatis docendum putare, sed ille quem Pater docuit, super omnes docentes se intellexit. «Quia testimonia,» inquit, «tua meditatio mea est.» Ideo super omnes docentes se intelligebat, quia testimonia Dei meditabatur: quae melius quam illi de seipso noverat, qui dicebat, «Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati: ego autem non ab homi
Abbreviated transcription (Latin):
sciluator. nunc ab eius corpore qđ est
eccła. uerba ꝓphetica digereas. & tã¬
quã unũ loquentẽ facietis. ꝓpc̃ mag-¬
nũ illud scicram̃tũ ubi dictũ est erunt
duo incairne una. Agdosco plane eũ.
qui suꝑ om̃s docentes sẽ intellexit. Iuan¬
do cũ essoe anNorũ .xii. remansit puer
iħs in hierłm: & a querentib suis post
triduo. inuentus est illic intẽplo se¬¬
denis int̾ doctor es. audietis eos & ia t̾ro-¬
gans. Ubi stupebatc om̃s qui eũ audie¬
bant: suꝑ prudentiã & responsis eius.
Nec merito qui ꝑ istã ꝓphetiã tanto ante
dix erat. suꝑ om̃s docentes me intellen.
om̃s enĩ utiq hom in es uult intelligi.
non dm̃ patrẽ dequo dic̃ ipse filius : Sic̃
docuit me pcit̃ hȩc loquor. Qđ difficil¬
me ex ꝑson a uerbi intelligit᷑: nisi quis
utcũq caꝑe ualecit. id. eẽ. filiũ a patre
doctũ. eẽ. qđ genitũ. Cui enĩ non est ali¬

Expanded text:
Salvator, nunc ab ejus corpore quod est Salvator, nunc ab ejus corpore quod est Ecclesia, verba prophetica digerens, et tanquam unum loquentem faciens, propter magnum illud sacramentum, ubi dictum est, «Erunt duo inocentes se intellexit, quando cum esset annorum duodecim, remansit puer Jesus in Jerusalem, et a parentibus suis post triduum inventus est illic in templo sedens inter doctores, audiens illos et interrogans; ubi stupebant omnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus . Nec immerito, qui per istam prophetiam tanto ante dixerat, «Super omnes docentes me intellexi.» Omnes enim utique homines vult intelligi, non Deum Patrem; de quo dicit ipse Filius, «Sicut docuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillime ex persona Verbi intelligitur; nisi quis utcumque capere valeat id esse Filium a Patre doctum, quod genitum. Cui enim non est ali
Abbreviated transcription (Latin):
Melius quippe intellexer̃ qui in terp̃tatis
in ȩternũ : quã qui in scłm. Iam quã fi¬¬
nito isto so: nullũ iã legis possoe. eẽ.
mandatũ. lã uero nullũ erit. sed ita
tabulis uisibilib librisq conscriptũ.
Intabulis uero cordis dilectiodĩ & ꝓaai-¬
mi. manebit in ętertiũ. In quo madi¬¬
ti huius ipse mandator: & p̃miũ dilec-¬
tionis ipse dilectus. quando erit dr̃
Suł oãis doceatisme iatellemi. Qs
est iste. qui suꝑ om̃s docentes se intel¬¬
qui non solũ loquendo eos qͥ secũ uixer̃ :
uerũ etiã scribendo posteros tã excel-¬
lenti a uctoritate docuer̃. aud& se
intelligendo p̃ponere : Salomoni qui-¬
dẽ tanta est donata sa pientia: ut
etiã his omibus qui fuer̃ ante illũ ui-¬
decit᷑ esse prelatus. Sed non est credens-¬
dũ ipsũ hic cipatre suo dauid potu-¬
isse ꝓpħ ari: maxime quia dici aĩ
Ab om̃i uia maligna ꝓhibui pedes m eos.
at iste ꝓpħa. Nunc acapite qđ est ipse

Expanded text:
Melius quippe intellexerunt qui interpretati sunt «in aeternum,» quam qui «in saeculum,» tanquam finito isto saeculo nullum jam legis posset esse mandatum. Ita vero nullum erit, sed in tabulis visibilibus librisque conscriptum: in tabulis vero cordis, dilectio Dei et proximi manebit in aeternum; in quo manti hujus ipse mandator, et praemium dilectionis ipse dilectus, quando erit Deus «Super omnes docentes me intellexi?» Quis est iste qui super omnes docentes se intelqui non solum loquendo eos qui secum vixerunt, verum etiam scribendo posteros tam excellenti auctoritate docuerunt, audet se intelligendo praeponere? Salomoni quidem tanta est donata sapienta, ut etiam his omnibus qui fuerunt ante illum, videatur esse praelatus : sed non est credendum ipsum hic a patre suo David potuisse prophetari; maxime quia dici non «Ab omni via maligna prohibui pedes meos.»at iste propheta, nunc a capite quod est ipse
Abbreviated transcription (Latin):
ȩpe ammonuimus laudabilẽ lati-¬
tudinẽ. inqua nullas cũ mandata dĩ
faciamus patiamur angustias. intelli¬¬
gendã esse carittitẽ. Propt̃ qđ etiã in
magno isto psalmo cũ superius dixiss&.
latũ mandatũ tuũ ualde: in hoc sequea-¬
ti uersu osteadit unde sit latũ diceds.
Qromodo dilexi ⁊esẽ trã drie Dilec-¬
tio est igit᷑: latitudo mandati. Unde
quippe fieri potest ut diligat᷑ qđ dĩ
iub& diligi. & ipsa iussio nondiligat᷑:
psa enĩ lex. Totadif inquit. meditato
aiel est. Ecce quo mͦ ec̃ dileai: ut tota
die meditaitio mea ess&e. Vel potius
sic̃ grecus hab&e totũdiẽ: ubi magis
continuctio meditantis exprimitur.
d auc̃ intelligit᷑ ꝑ om̃ẽ tempus qđ est
semꝑ. Tali expugnat᷑ dilectione cu-¬
piditas: quȩ sepe fciciendis legis uissio-¬
nib contradicit. concupiscente ad uer-¬
sus sp̃m carne. aduersus quã sp̃s con¬
cupiscens. ita deb& diligere legẽ dĩ.

Expanded text:
epe admonuimus laudabilem latitudinem, in qua nullas, cum mandata Dei facimus, patiamur angustias, intelligendam esse charitatem. Propter quod etiam in magno isto psalmo cum superius dixisset, «Latum mandatum tuum valde;» in hoc sequenti versu ostendit unde sit latum, dicens: «Quomodo dilexi legem tuam, Domine!» Dilectio est igitur latitudo mandati. Unde quippe fieri potest ut diligatur qipd Deus jubet diligi, et ipsa jussio non diligatur? Ipsa est enim lex. «Tota,» inquit, «die meditatio mea est.» Ecce quomodo eam dilexi, ut tota die meditatio mea esset: vel potius, sicut graecus habet, «totam diem», ubi magis continuatio meditantis exprimitur. Id autem intelligitur per omne tempus, quod est semper. Tali expugnatur dilectione cupiditas, quae saepe faciendis legis jussionibus contracdicit, concupiscente adversus spiritum carne: adversus quam spiritus concupiscens
Abbreviated transcription (Latin):
Quid est enĩ auidiciis tuis nondeclinciui.
nisi qđ alio loco dicit. auidicus autẽ
tuis timui: ꝑ seueraint̾ eis credidi: quia
tulegẽ posuisti mͥ. tu interior intimis
meis. tu intus incorde legẽ posuisti
mͥ spũ tuo. tãquã cligito tuo: ut eam
non tã quã seruus sine amore metue¬

Expanded text:
diciis tuis non declinavi;» nisi quod alio loco dicit, «A judiciis autem tuis timui?» Perseveranter eis credidi, «quia tu legem posuisti mihi.» Tu interior intimis meis, tu intus in corde legem posuisti mihi spiritu tuo, tanquam digito tuo; ut eam non tanquam servus sine amore metuere
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃i quȩ est ex dõ. Nonquia lex quam
legunt inimici eiꝰ non est exdõ. sed qr
eã non scpiunt sic̃ iste. qͥ suꝑ in imicos
suos eã sapit. coherendo lapidi inquẽ
illioffender̃. Finis enĩ legis ap̃s adius¬
titiã omĩ credenti: ut iustificentur
gratis ꝑgrãm ipsius. Nonsic̃ illi qͥ
uirib suis legẽ facere exstimatit.
Et id eo exlege quidẽ dĩ: sediustitiã¬
suã constituere quęrunt. Sed quomͦ filiꝰ
ꝓmissionis qͥ esuriens & sitiens et̃ petendo.
querendo. pulsando. quodã mͦ apatre m̃-¬
diccit. ut ad optatus ꝑ unigenitũ accipi-¬
at: sic aut̃ mandcitũ dĩ quando sapu¬
issoe. nisi eũ sic saꝑe ipse fecissoe cui dicit.
Suꝑ inimi cos meos sapere fecisti me madi¬¬
dcitũ tuũ: in imici quippe eius illi. ue¬
luc exagar in seruitutẽ generaiti: ex eo-

Expanded text:
 quae est ex Deo : non quia lex quam legunt inimici ejus, non est ex Deo; sed quia eam non sapiunt, sicut iste qui super inimicos suos eam sapit, cohaerendo lapidi in quem illi offenderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti , ut justificentur gratis per gratiam ipsius : non sicut illi qui viribus suis se legem facere existimant, et ideo ex lege quidem Dei, sed suam justitiam constituere quaerunt; sed quomodo filius promissionis, qui esuriens et sitiens eam , petendo, quaerendo, pulsando quodammodo a Patre mendicat , ut adoptatus per Unigenitum accipiat. Sic autem mandatum Dei quando sapuisset, nisi eum ipse sic sapere fecisset cui dicit: «Super inimicos meos supere fecisti me mandatum tuum?» Inimici quippe ejus illi, velut ex Agar, in
Abbreviated transcription (Latin):
atit reccatores a ttrra. Sȩuire
uidet᷑ o scã anima: quȩ hic cantat¬
& gemit. Utinã cũ ipsa anima. sit
anima nr̃a utinã copulet᷑ ei. & soci¬
etur & coniungat᷑ ei. Videbit ȩciã
miscđi ã sȩuientis. Quis enĩ capit
hoc. nisi qui impletus fuerit carita¬
te : deficiant peccatores a terrre.
Contremiscis quia maledicit. Et quis
maledicit ÷ Sc̃s. Sine dubio exaudit᷑.
Sed dictũ ẽ scĩs: benedicite & nolite
maledicere. Qd .ẽ. gͦ qd dicit. defici¬¬
ant peccatores a t̾ra s: plane deficiant.
spm̃ suũ &e retreent᷑. Deficiant peccato¬¬
Quid nonsint nisi iniqui: ergo iustifi¬
cent᷑. & non sint iniqͥ. Uidit hoc & im¬
pletus .ẽ. gaudio: & reuocat uersum¬

Expanded text:
ant peccatores a terra.» Saevire videtur. O sancta anima, quae hic cantat et gemit! Utinam cum ipsa anima sit anima nostra! utinam copuletur ei, et societur, et conjungatur ei! videbit etiam misericordiam saevientis. Quis enim capit hoc, nisi qui impletus fuerit charitate? «Deficiant peccatores» «a terra.» Contremiscis, quia maledicit. Et quis maledicit? Sanctus. Sine dubio exauditur. Sed dictum est sanctis: «Benedicite, et nolite maledicere» . Quid est ergo quod dicit, «Deficiant peccatores a terra?» Plane deficiant; spiritum suum, et recreentur. «Deficiant peccatoQuid non sint, nisi iniqui? Ergo justificentur, ut non sint iniqui. Vidit hoc, et impletus est gaudio, et revocat
Abbreviated transcription (Latin):
qͥsessae. cũ dixiss& ego sũ qͥ sũ. & dices filus
particula puramens capit: deinceps nomen
suũ cõmemorans erga homines grãm suam.
miscdit̃ tem ꝑauic dicens. Egosũ ds̃ abrahã.
& dsisaac & ds̃iacob hoc mͥ nomen est in ȩt̃¬

Expanded text:
cum dixisset, «Ego sum qui sum, et, Dices filiis particula rara mens capit: deinceps nomen suum commemorans, erga homines gratiam suam misericorditer temperavit, dicens, «Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; hoc mihi nomen est
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ. ẽ. forma futuri. Prefiguratũ est quid
futurũ erac. Facta . ẽ. eccła de latere
dni dormientis incruce. Nã de latere
cruci fixi ꝑcusso. sacramenta eccłȩ ꝓflo.¬
xer̃. Quidgͦ dictũ .ẽ. eccłȩ:ia modo
audite. intelligite. cauete. ipsa tuũ

Expanded text:
«Qui est forma futuri» . Praefiguratum est quod «Qui est forma futuri» . Praefiguratum est quod futurum erat, facta est Ecclesia de latere Domini dormientis in cruce. Nam de latere crucifixi percusso , Sacramenta Ecclxerunt. Quid ergo dictum est Ecclesiae? Jam modo audite, intelligite, cavete: «Ipsa tuum