comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gratanter occurrit. Sane quicquid uiolentt̾
nolenti abripitur ad eius modi cause esfestũ
incongrinim prors atq inefficax demonstra¬
tur Sola gͦ dilectio ÷ quȩ nat᷑am ꝑsuadere &
uolentem quodammꝰ cogere potest adseimi¬
nanctum partum. & quidem innuiliere amor
uiri. iniuro autem amor mulieris idagere so¬
le. nt quia maltero solum natura sͥ sufficieñ
non ẽ alterutrum sͥ ꝑdilectionem subuenat
ut quod inneutra ꝑse potiit mutraq ꝑse cum
altera possit. Gͣ semen humani partus a gola
nnilicie formandum concipitur qͦd simula.
uro & muliere seminat᷑. Go quidem sicut iam
dictum: inmuliere ꝑamorem iuri. & inuiro
pamorem mulieris natura opatur. Pptercqo
⁊ milier non nisi auito conciꝑe dictt̃. bicet tum
des e quami de uro accipiat ũn fecundatoncĩ
Et aecte de solo unro concipit quia o qd concip
ualtero quidem de carne uiri simitur malto¬

Expanded text:
graviter occurrit. Sane quidquid violenter graviter occurrit. Sane quidquid violenter volenti abripitur, ad ejusmodi causae effectum incongruum prorsus atque inefficax demonstratur. Sola ergo dilectio est quae naturam persuadere, et volentem quodammodo cogere potest ad seminandum partum. Equidem in muliere amor viri, in viro autem amor mulieris id agere solet, ut quae in altero solum sibi natura sufficiens non est, alterutrum sibi per dilectionem subveniat, ut quod in neutra per se potuit in utraque per se cum altera possit. Igitur semen humani partus a sola muliere formandum concipit, quod simul a viro et muliere seminatur. Quod quidem, sicut jam dictum est, in muliere per amorem viri, et in viro per amorem mulieris natura operatur. Propter quod etiam mulier non nisi a viro concipere dicitur, licet tam de se quam de viro accipiatur unde fecundatur. Et recte de solo viro concipit, quae id quod concipit, in altero quidem de carne viri sumitur, in alt
Abbreviated transcription (Latin):
quemadinodum sane &e competenter intelligi
ualeat consideremus. Et pͥmum quidem in
ea quȩ secundum solitam ac usitatam nature
oꝑationem ꝑagtur conceptione eius dem
nature opus quomꝰ compleatur intueanur
Inparentib carnaliter generantib & ꝑ carnis
cortum nascituram carnem ex carne fabricani.¬
tib utrobiq natura sub̾am muinstrat partui
creando ut exittriusq carne ꝓcedat quȩ solũ
inunius carne formanda: caro. lamen hoc.
uestigal quod natura quasi debitum qͦddã
exinstituto creatoris ad fabricam humani
corꝑis ab soluendam impendit ita prorsus
sine ulla necessitate aut coactione abea reqͥ-¬
ritir ut nisi sola dilectione u it sic dixerim
spontanea caritate attribuendum id non
mlinetur. Nichil enim : preter solam diles¬
tionem quod ħ debitum anatura etorquere
possit. s cum spontanea fuerit caritate ꝑsu-¬
asa tunc nimirum sibi adiuicem adopus
consumandum exutraq parte libenter atꝙ

Expanded text:
quemadmodum sane et cmopetenter intelligi quemadmodum sane et cmopetenter intelligi valeat consideremus. Et primum quidem in ea qua secundum solitam ac usitatam naturae operationem peragitur conceptione, ejusdem naturae opus quomodo compleatur intueamur. In parentibus carnaliter generantibus, et per carnis coitum nascituram carnem ex carne fabricantibus, utrobique natura substantiam ministrat partui creando, ut ex utriusque carne procedat et quod solum in unius carne formanda est caro. Tamen hoc vectigal quod natura quasi debitum quoddam ex instituto Creatoris ad fabricam humani corporis exsolvendam impendit, ita prorsus sine ulla necessitate, aut coactione ab ea requiritur, ut nisi sola dilectione, et ut sic dixerim spontanea voluntate ad tribuendum id non inclinetur. Nihil enim est praeter solam voluntatem, quod hoc debitum a natura extorquere possit; sed cum spontanea voluntate fuit persuasa, tunc nimirum sibi ad invicem ad opus consummandum ex utraque parte libenter atque
Abbreviated transcription (Latin):
sumens ab illo ꝑistam eciam abista generceur.
s mulier ainio concipit cum acarne uiri ꝑ
cottum carims semen suscipit ad generaneam
carnem lles alind concipit quam ille c̃ ãquo
conenpit ant ipga quȩ concipit ⁊ quod conciptt
de sua substantia semen partus infudit aluo
mrginis: Quomꝰ ergo semen carnis ministia.¬
te potuit substantia sp̃ualis: An forte semen
carius non fuit quod conceptum: & caro futt
quos natum est sino dicemus: Qnom maria
de sp̃n scõ concepit: & si de sp̃u sc̃o concepit
ampliis sua possibilitate p̃sumat: uec ideo¬
dehis dubitandum est quia obscura sinit nec
soeo aliquid temere diffimendum ꝙ credeuda
sunt. Queramus gͦ quid concepit maria. Ant
carnem non concepit &e carnem uon genuit.
aut si carnem genint carnem concepit. Quod
enmm concepit ħ genuit. S quomͦꝰ carnem mi¬
nistrare potint non caro. aut non carnem gigñe
caro qͥsta ꝑplexa inquisitio siue querendi rõ

Expanded text:
sumens ab illo, per istam etiam ab ista generetur. Ergo mulier a viro concipit cum a carne viri per coitum carnis semen suscipit ad generandam carnem, nec aliud concipit, quam ille est a quo concipit: aut ipsa quae concipit, et quod concipit  sanctus de sua substantia semen partus infudit alvo Virginis? Quomodo ergo semen carnis ministrare potuit substantia spiritalis? An forte semen carnis non fuit quod conceptum est et caro fuit quod natum est. Quid dicemus? Quomodo Maria de Spiritu sancto concepit? Et si de Spiritu sancto concepit,amplius sua possibilitate praesumat. Nec ideo dubitandum est de his, quia obscura sunt; nec ideo aliquid temere diffiniendum quia credenda sunt. Quaeramus ergo, quid concepit Maria? Aut carnem non concepit, et carnem non genuit, aut si carnem genuit, carnem concepit. Quod enim concepit, hoc genuit. Sed quomodo carnem ministrare potuit non caro; aut non carnem gignere caro. Ista perplexa inquisitio, sive quaerendi ratio,
Abbreviated transcription (Latin):
edificium donus posuit. & tamen montem
non miuit. Et quid mir᷑ si sapientia ad
sabricandam domum suam columpnas ere-¬
xit de monte excizas &e ãmonte ñ separatas
quȩ ad habitandam domum uenit. & tamen
inde uenerat ibi ꝑmansit: Sapientia gͦ eddi¬
ficanit s domum. Qualem domum⁊ In quo
brenerum q inipso complacuit ominem
pentudinem in habitare &e ꝑeum reconci¬
bart ouania inipsum pacificans ꝑsanguinẽ

Expanded text:
aedificium domus posuit, et tamen montem aedificium domus posuit, et tamen montem non minuit. Et quid mirum, si sapientia ad fabricandam domum suam columnas erexit de monte excisas et a monte non separatas, quae ad habitandam domum venit; et tamen unde venerat ibi permansit? Sapientia ergo aedificavit sibi domum. Qualem domum? De qua n ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare, et per eum reconciliari omnia in ipsum, pacificans per sanguinem
Abbreviated transcription (Latin):
helis sapientiş anuna uisti & domꝰ sapie
anima Rͥ Ampliis dicere debui si ample
daicent ꝑotin. Qura eniin sapientia iea habi.¬
dat ioco domis aici s qi corporaliter habi¬
tat id es ampluis dicere debui. Quid ẽ eor.¬
poraliter habitate Unum facta ẽ cum illa
inqua habitat. & ꝑillam unum eciam cũ
illo mquo illa habitat. Quomodo unum:
llon u̾sibilitate natuit s imitate ꝑsone.
Una ꝑsona non tina essentia. Ergo incorꝑata
et diumitas habitaculo suo. cui plentudinẽ
nisudit ueritatem sociauit. Sapientia edifi¬
cuit sͥ domum excidit columpnas septem.
suales: Riequies cet suꝑ eum sp̃c domini.
Spe sapientiȩ & intellectus. sp̃c consilii &
foritudinis. s p̃c scientiȩ & pietatis & reple¬
uit eum sp̃c timoris domini. Ecce columne
septem indomo sapĩȩ. Excidit columpnas
septem. Unde excidit: De monte excidit. De
quomonte: De monte umbroso ⁊ condenso.
septem. Excidit s non abscidre: accepit s ñ
abstulit. Columpnas de monte excisas in

Expanded text:
s sapientiae anima Christi. Et quid Amplius dicere debui, si amplius dicere potui; quia enim sapientia in ea habitat, ideo domum dixi, sed quia corporaliter habitat, ideo amplius dicere debui. Quid est corporaliter habitat? Unum facta est cum illa in qua habitat, et per illam unum etiam cum illo in quo illa habitat. Quomodo unum? Non versibilitate naturae, sed unitate personae; una persona, non una essentia. Ergo incorporata est divinitas habitaculo suo, cui plenitudinem infundit, veritatem sociavit. Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem . Qualeet intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis; et replebit eum spiritus timoris Domini . Ecce columnae septem in domo sapientiae. Excidit columnas septem. Unde excidit? De monte excidit; de quo monte? De monte umbroso et condenso. septem. Excidit, sed non abscidit. Accepit, sed non abstulit. Columnas de monte excisas in
Abbreviated transcription (Latin):
nentiȩ est. contentum ẽẽ his quȩ
dantur. Secundus se inhis temperare. ler¬
cius exhis aliquid excipere. Quod multi

Expanded text:
nentiae est contentum esse iis quae dantur; secundus, se in his temperare; tertius, ex his aliquid excipere. TIT. CXXVI
Abbreviated transcription (Latin):
Sinalimpbe Est ꝑint̾ceptionẽ ꝯcurrentiũ uocaliũ lubrica quedam lenisq collisio
Ut atq ea diu̾so penitus dum marte gerunt᷑.

Expanded text:
synaliphe est per interceptionem concurrentium uocalium lubrica quaedam lenisque conlisio, ut atque ea diuersa penitus dum parte geruntur
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmum quasi electo & iusto ad dextam collocato
data ẽ. Ad sinistrum auten cornu pono .c. quȩ ẽ
fectionem gẽ que data ẽ genuilitati. q̃ pmum
ꝓpter insidelitatem abiecta: i adsinistram collo¬
canda uidebat᷑. Dem spacium limbi cutumqͥꝙ
purpirtes & inridi colore induo ext̾ius purpureo
&e int̾ius uiridi aminedio crucis aureȩ qͣ̃m fecerã
agnum anuculum stantem pmgo. Quofacto per¬
fectus est cubitus. Cuiꝰ re tõnem siqueris. qͥd aliud
her scͥptura tͥ dicẽ uidet᷑. nisi pͥncipium &finis xp̃c¬
lator legis uetis i noue: Et pictura quio t̃ ostendit
aliud. quam si diceret iste cubitus eundem sig̾cat.¬
indeserto precedebat ꝑ ignem illuminans. & pro
tegebat ꝑ mibem obumbrans. & qui pͥori populo
pignem duins maiestatis t̃ribiis fuit puniendo
peccata. &postiori populo pnuber humanitat̃¬

Expanded text:
primum quasi electo et justo ad dexteram collocato primum quasi electo et justo ad dexteram collocato data est. Ad sinistrum autem cornu pono c, quae est erfectionem gratiae, quae data est gentilitati, quae primum propter infidelitatem abjecta, et ad sinistram collocanda videbatur. Deinde spatium limbi circumquaque purpureo, et viridi colore induo, exterius purpureo, et interius viridi, et in medio crucis aureae, quam feceram, agnum anniculum stantem pingo. Quo facto perfectus est cubitus. Cujus rei rationem si quaeris, quid aliud haec scriptura tibi dicere videtur, nisi quod principium et finis lator Legis Veteris et Novae? Et pictura quid tibi ostendit aliud, quam si diceret, iste cubitus eumdem sigin deserto praecedebat, illuminans per ignem, et per nubem obumbrans. Et qui priori populo per ignem divinae majestatis terribilis fuit puniendo peccata, et posteriori populo per nubem humanitat
Abbreviated transcription (Latin):
RIMUO INPLATE
ubi archam depigere nolo.
mednim centrum quero &
ibi fixo puncto paruamqua.¬
qraturam equilaterani adsi¬
insitudimnem ilisꝰ cubit in quo consummata c̃ata
maiorm cartumscribs ntaut spacium qͥd ẽiiter
erciorm & intiorem quadraturam. quasi limonẽ
cubiace uideat̃ hoc fadto inti on quadhratura
queem pmigo uta ut cormiia es sigula latera q̃¬
aratiure attingant. camꝙ auro fuꝑduco. Dem̃
spatia si sa quȩ insuꝑficiȩ quadratine inter qͣ̃ttuor
angulos oucs &e quadrature remanent colore
uestio duo supicera ffamineo. & auoiteriora saphi¬
rino. ita ut medietas una cubiti inflamineo colore
igiem. ⁊ altera mectietas insaphit mo colore nibẽ
repsemtare uideatur. Post hec inlimbo cubiti suꝑ
crucem scribo. A. qd ẽ pͥncipium. De cont᷑ sub¬
ter crucem scbo .u. qd ẽ sinis. Ad dexirum cornu
crucis sc̃oo .x. quȩ litta pͥmo ponit᷑ in nominex.
d̾ significat decalogum legis quȩ antiquo popło

Expanded text:
m, in planitie ubi arcam depingere volo, medium centrum quaero, et ibi fixo puncto parvam quadraturam aequilateram ad similitudinem illius cubiti, in quo consummata est armajorem circumscribo. Ita ut id spatium, quod est inter exteriorem et interiorem quadraturam, quasi limbus cubiti esse videatur. Hoc facto in interiori quadratura crucem pingo, ita ut cornua ejus singula latera quadraturae attingant, eamque auro superdueo. Deinde spatia illa, quae in superficie quadraturae inter quatuor angulos crucis et quadraturae remanent, colore vestio, duo superiora flammeo, et duo inferiora sapphirino. Ita ut medietas una cubiti in flammeo colore ignem, et altera medietas in sapphirino colore nubem repraesentare videatur. Post haec in limbo cubiti supra crucem scribo α, quod est principium. Econtrario subter crucem scribo ω, quod est finis. Ad dextrum cornu crucis scribo χ, quae littera prima ponitur in nomine Christi, et significat Decalogum legis quae antiquo populo
Abbreviated transcription (Latin):
Macrologia Est longa sententia res ñ necessarias cõprehendens.
Ut legati ñ impetrata pace retro unde uenerant domũ reuersi sunt.

Expanded text:
macrologia est longa sententia res non necessarias conprehendens, ut legati non impetrata pace retro, unde uenerant, domum reuersi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
st rursum alius error endum esse.¬
ñ multo minor isto. quem summoꝑe
uitare oportet. Sunt enim quidam qͥ
licet exhis que legenda sunt nicħ pret̾mittant.
nulli tam̃ arti quod suum ẽ tribuere norunt.
sed insingłis legunt om̃s. Ingrammnatica de.
sillogismorum tõne disputant. In dialectica
inflexiones casuales inquirunt. & quod mage̾
irrisione dignum ẽ intitulo totum penȩ legunt
librum. & incipit tercia uixlectione expediunt.
Non ꝗlios docent huimõi. seci ostentint suam¬
scuentiam. sed utinam quales mͥ. tales omĩb
apparerent. Attende quam ꝑuersa sit hec con¬
suctubo. cum profecto quantomagis suꝑflua
aguregaueris. tantominus ea quȩ ittilia sũt
capere possis uel retinere. Inqualibet igit᷑
aite duo nobis maxime discernenda sunt &
disfinguerda pͥmum qualiter oporteat deipsa
aite agere sic̃m qualiter oporteat ipsus artis
auiones quibl ibet alis reb accommiodare. Duo

Expanded text:
st rursum alius error non multo minor isto, quem summopere vitare oportet. Sunt enim quidem, quae licet ex iis quae legenda sunt nihil praetermittant, nulli tamen arti quod suum est tribuere norunt, sed in singulis legunt omnes. In grammatica de syllogismorum ratione disputant; in dialectica inflexiones casuales inquirunt, et quod magis irrisione dignum est, in titulo totum pene legunt librum, et incipit tertia vix lectione expediunt. Non alios docent hujusmodi, sed suam ostentant scientiam. Sed utinam quales mihi, tales omnibus apparerent! Attende quam perversa sit haec consuetudo; cum profecto quanto magis superflua aggregaveris, tanto minus ea quae utilia sunt capere possis vel retinere. In qualibet igitur arte duo nobis maxime discernenda sunt et distinguenda: primum, qualiter oporteat in ipsa arte agere; secundum, qualiter oporteat ipsius artis rationes quibuslibet aliis rebus accom
Abbreviated transcription (Latin):
& non intelligunt quod deo iniuriam facuĩt.
cuiꝰ uerba pulchro quidem uocabulo simplicia.
sed sensu prauo insipida predicant. Non ẽ mei
consilĩ huiꝰmõi imitari. Bonus enun lector
humilis debet ẽẽ &e mansuetus acu re inanib
&e uoluptatum illecebris pabisus alienꝰ. diligeñ

Expanded text:
et non intelligunt quod Deo injuriam faciunt, et non intelligunt quod Deo injuriam faciunt, cujus verba pulchro quidem vocabulo simplicia, sed sensu pravo insipida praedicant. Non est mei consilii hujusmodi imitari. Bonus enim lector humilis debet esse et mansuetus, a curis inanibus et voluptatum illecebris prorsus alienus, diligens
Abbreviated transcription (Latin):
pluris ẽẽ credimꝰ quod ñ audiuimꝰ & facilius
estimat᷑ ros cuiꝰ fructus agnoscit᷑. Uidere nc̃
potes quam necessaria tͥ Sit hȩc humilitas. utt
nullam scientiam uilipendas. & ab omnibus
libenter discas. Similiter tͥ quoq expedit. ut
cum tu aliquid sapere cepis. cȩt̾os ñ contemp¬
nas. Hoc autem tumous uicium hinc quib¬
dam accidit. quod suam scientiam nimuis di¬
ligenter inspiciunt. &cum sibi aliquid esse
uisi fuerint. alios quos ñ nouerunt tales nec
eẽ nec potuisse fieri putant. Hinc eciam ebul¬
lit quod nugigeruli nunc quidam nescio unde
gloriantes priores patres simplicitatis arguut̃.¬
& secum natam. secum morituram credunt sapi¬
entiam. In diuinis eloquiis ita simplicem loq̃ndi
modum ẽc̃ aiunt. ut meis magistros audire
ñ oporteat posse satis quẽq propͥo ingenio
ueritatis archana penetrare. Corrugant nasũ.
&ualgium torquent inlectores diuinitatis.

Expanded text:
pluris esse credimus quod non audivimus, et facilius pluris esse credimus quod non audivimus, et facilius existimatur res cujus fructus agnoscitur. Videre nunc potes quam necessaria tibi sit haec humilitas, ut nullam scientiam vilipendas et ab omnibus libenter discas. Similiter tibi quoque expedit, ut cum tu aliquid sapere coeperis, caeteros non contemnas, hoc autem tumoris vitium hinc quibusdam accidit, quod suam scientiam nimis diligenter inspiciunt, et cum sibi aliquid esse visi fuerint, alios quos non noverunt, tales nec esse nec potuisse fieri putant. Hinc etiam ebullit quod nugigeruli nunc quidam nescio unde gloriantes, priores patres simplicitatis arguunt, et secum natam, secum morituram credunt sapientiam. In divinis eloquiis ita simplicem modum loquendi esse aiunt, ut in eis magistros audire non oporteat; posse satis quemque proprio ingenio veritatis arcana penetrare. Corrugant nasum, et valgium torquent in lectores divinitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
nib libenter disce quod tu nescis. ꝙ humilitã
cominune tͥ facere potest. quod natura cuꝙ
proprium fecit. Sapientior omnib eris. si abom̃i¬
b discere uolueris. Ai abomnib accipiunt. om¬
nib ditiores sunt. Nullan demꝙ: scientiam ui¬
lem teneaꝰ quia omis scientia bona ẽ. Hultam
siuacat scͥpturam. uel saitem lege contempnã.
Si nichi lucraris. nec ꝑdis aliquid maxime cũ
nulla scͥptura sit scłm meam estimationem.
quȩ aliquid expetendum non proponat si con¬
uenienti loco & ordine tractetur. quȩ ñ aliquto
eciam sp̃ale habeat quod diligens uerbi scru¬
tator alibi non inconuentum quanto rarius
tanto gratiꝰ carpat. Nichil tamen bonum est
quod melius tollit. Si omnia legere ñ potes
ea quȩ sunt utiliora lege. eciam si omĩia legere
potueris. non tamen idem omnib sabor um¬
pendendꝰ ẽ. sed quedam ita legenda st̃ ne sint
incognita. quedam uͦ nesint maudita. qꝑ aliq̃ñ

Expanded text:
nibus libenter disce quod tu nescis; quia humilitas nibus libenter disce quod tu nescis; quia humilitas commune tibi facere potest, quod natura cuique proprium fecit; sapientior omnibus eris, si ab omnibus discere volueris. Qui ab omnibus accipiunt, omnibus ditiores sunt. Nullam denique scientiam vilem teneas, quia omnis scientia bona est. Nullam si vacat scripturam vel saltem legem contemnas, quia si nihil lucraris, nec perdes aliquid, maxime cum nulla scriptura sit secundum meam existimationem, quae aliquid expetendum non proponat, si convenienti loco et ordine tractetur; quae non aliquid etiam speciale habeat quod diligens verbi scructator alibi non inventum, quanto rarius, tanto gratius carpat. Nihil tamen bonum est quod melius tollit. Si omnia legere non potes, ea quae sunt utiliora lege etiam si omnia legere potueris, non omnibus tamen idem labor impendendus est; sed quaedam ita legenda sunt ne sint incognita, quaedam vero ne sint inaudita, quia aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
tis: Pratonem audistis. audiatis & crisiphum.
Inprouerbio dicitur. Quod tu non nosti fortassĩ
nouit ofellus. Nemo ẽ cui omnia scire datum sit.
neq quisquam rursum cui adaliquid sp̃ale
anatura accepisse ñ contigerit. Prudens igitur
lector onĩs libenter audit. omnia legit. non
scͥpturam. non ꝑsonam. ñ docłnam spernit.
Indifferenter ab omnib quod sͥ de eẽ uidet que.¬
rit. nec quantum sciat sed quantum ignoret
considerat. Hinc illud platonicum auunit malo
aliena uerecunde. discere. quam mea impudent̃
ingerere. Cur enim discere erubescis. & nescire
non uerecundaris: Pudoriste maior est illo.
aut quid sumina affectas. cumtu iaceas in.
imo ł onsidera potius quio uires tue ferre ua.¬
leant. Aptissime incedit. qui incedit ordinate.
Quidam dum magnum saltum facẽ uolunt.
precipitium incidunt. Noli gͦ nunis festina¬
re. hocmͦ citius ad sapientiam ꝑtinges. Abom¬

Expanded text:
tis? Platonem audistis, audietis et Chrysippum. tis? Platonem audistis, audietis et Chrysippum. In proverbio dicitur: « Quod tu non nosti, fortassis novit asellus. » Nemo est cui omnia scire datum sit, nec quisquam rursum cui aliquid spirituale a natura accepisse non contigerit. Prudens igitur lector omnes libenter audit, omnia legit, non scripturam, non personam, non doctrinam spernit. Indifferenter ab omnibus quod sibi deesse videt, quaerit; nec quantum sciat, sed quantum ignoret considerat. Hinc illud Platonicum aiunt: « Malo aliena verecunde discere, quam mea impudenter ingerere. » Cur discere erubescis, et nescire non verecundaris; pudor iste, major est illo. Aut quid summa affectas, cum tu jaceas in imo; considera potius quid vires tuae ferre valeant. Aptissime incedit, qui incedit ordinate. Quidam dum magnum saltum facere volunt, praecipitium incidunt. Noli ergo nimis festinare, hoc modo citius ad sapientiam pertinges. Ab om
Abbreviated transcription (Latin):
adleptus fuerit ceteros non contempnat. Mustos
hoc decipit. quod ante tempus sapientes uideri
uolunt. Hinc iamq inquendam elationis tu¬
morem prorumpunt. ut iam & simulare inci-¬
piant quod ñ sunt. & quod sunt erubescere. eoq
longius asapientia recedunt. quonon ẽẽ sapi¬
entes. sedpittari putant. Ciusmõi multos noui.
quicum primis ad huc elementis indigeant.
noniisi summis interesse dignant᷑. & exhoc.
solummꝰ se magnos fieri putant si magnors
&e sapientium uel scͥpta legerint. uel audierĩt
uerba. Nos inquiunt uidimus ilos. Nos ab illiꝰ
legimꝰ Scpe nob̃ loqui illi solebant. Iili summi.
illi famosi cognouerunt nos. Sed utinam me
nemo agnoscat. & ego cuncta nouerim. Piato¬
nem uidisse non intellexisse gloriamini. Puto
indignum uobis ẽ deinceps ut me aucuiatis.
non egosum plato. nec platonem uidẽ merui.
Sufficit uobis. apsum philosophiȩ fontem po¬
tastis. sedutinam adhuc sitiretis. Rex post
aurea pocusa de uase bibit testeo. Quid erubesci¬

Expanded text:
s fuerit, ceteros non contemnat. Multos hoc decipivolunt. Hinc namque in quemdam elationis tumorem prorumpunt; ut jam et simulare incipiant quod non sunt et quod sunt erubescere; eoque longius a sapientia recedunt quod non esse sapientes, sed putari volunt. Cujusmodi multos novi, qui cum primis adhuc elementis indigeant, non nisi summis interesse dignantur, et ex hoc solummodo se magnos fieri putant, si magnorum et sapientium, vel scripta legerint, vel audierint verba. Nos, inquiunt, vidimus illos; nos ab illis legimus. Saepe nobis loqui solebant. Illi summi, illi famosi, cognoverunt nos. Sed utinam me nemo cognoscat, et ego cuncta noverim! Platonem vidisse, non intellexisse gloriamini; puto indignum vobis est deinceps ut me audiatis. Non ego sum Plato, nec Platonem videre merui; sufficit vobis ipsum, philosophiae fontem potastis, sed utinam adhuc sitiretis! Rex post aurea pocula, de vase bibit testeo. Quid erubesci
Abbreviated transcription (Latin):
facilis quedam & aꝑta significatio quã sittera
prima fronte prefert Sententia ẽ ꝓfundlior
intelligentia. quȩ nisi expositione uł unterpre¬
tatione ñ inuenitur. In his ordo ẽ. ut primum
littera. deinde sensus. deĩ sententia inquirat᷑.
quo facto pfecta ẽ expositio. Be modo legendi
odus legenbi indiuidendo.
constat. Omins diuisio incipit afinitẽ.
cead infinita usq progredit᷑. Omne aũ
finitum magis notum ẽ & scientia comp̃hensi¬
bile. Doctrina autem abhis quȩ magis nota st̃
incipit. & ꝑeorum noticiam ad scientiam eor
quȩ latent ꝑtingit. Pret̾ea rõne inuestigamus
ab quam proprie ꝑtinet diuidere. qn abuniuer¬
salib atparticularia descendimꝰ diuidendo.
& singłorum naturas inuestigando. Omne
namq uniuersale magis ẽ determinatum
suis particularib. Quando gͦ discimꝰ abhis
inciꝑe debemꝰ quȩ magis st̃ nota & determi¬
nata. & complectentia. Sicꝙ paulatim descen-

Expanded text:
facilis quaedam et aperta significatio, quam littera facilis quaedam et aperta significatio, quam littera prima fronte praefert. Sententia est profundior intelligentia, quae nisi expositione vel interpretatione non invenitur. In his ordo est, ut primum littera, deinde sensus, deinde sententia inquiratur: quo facto, perfecta est expositio. CAP. X. De modo legendi. Modus legendi in dividendo constat. Omnis divisio incipit a finitis, et ad infinita usque progreditur. Omne autem finitum magis notum est, et scientia comprehensibile. Doctrina autem ab his quae magis nota sunt incipit; et per eorum notitiam ad scientiam eorum quae latent pertingit. Praeterea ratione investigamus; ad quam proprie pertinet dividere, quando ab universalibus ad particularia descendimus dividendo, et singulorum naturas investigando. Omne namque universale magis est determinatum suis particularibus. Quando ergo discimus, ab iis incipere debemus quae magis sunt nota et determinata et complecten
Abbreviated transcription (Latin):
lego lbrum illi. &lego librum ab illo. ce legori¬
brum. Inletione marime consideranda sunt
oulo e modus. De ordine leget di
abo consideratur alius indisciplinis.
ut si dixerim grammaticã dialestica
antiquiorem uel arthmeticam pͥorem
musica. Alius in libris ut si clirero catilinariũ
iugurdno priorem. Alius in narrõne quȩ est
ncontirua serie. Alius iner positione. Ordo in
disciplinis aitendit᷑ sed̃m natam. Inlibrł scãm
ꝑsonam auctoris. uel subiectam mat̾iam. In nar¬
ratione scd̃m dispositionem quȩ cluplex ẽ natat
uidelicet. quando res eorefertur ordine qͥ gesta ẽ.
eartificialis.i. quando io quod postea gestum ẽ
pͥus narratur & quod pͥus postmodum dicit᷑.
In expositione consideratur ordo scdłm inquisitio¬
nem. Expositio tria continet. litt̾am sensum
sententiam. Littera ẽ congrua ordinatio dictionti.
quod etiam constructionem uocamꝰ. Sensus est

Expanded text:
lego librum illi, et lego librum ab illo, et lego lilego librum illi, et lego librum ab illo, et lego librum. In lectione maxime consideranda sunt  IX. De ordine legendi. Ordo consideratur, alius in disciplinis, ut si dixerim grammaticam dialectica antiquiorem, vel arithmeticam priorem musica. Alius in libris, ut si dixero Catilinarium Jugurthino priorem. Alius in narratione, quae est in continua serie. Alius in dispositione. Ordo in disciplinis attenditur secundum naturam; in libris secundum personam auctoris, vel subjectam materiam. In narratione secundum dispositionem, quae duplex est: naturalis, scilicet quando res eo refertur ordine qua gesta est; et artificialis, id est, quando id quod postea gestum est prius narratur: et quod prius, postmodum dicitur. In expositione consideratur ordo secundum inquisitionem. Expositio tria continet: litteram, sensum, sententiam. Littera est congrua ordinatio dictionum, quam etiam constructionem vocamus. Sensus est
Abbreviated transcription (Latin):
res cum scientia componat. Dehis trib ꝑsin-¬
gula modo introductioniꝰ pauca ꝑstrngemus.
oe memoria pollere debent. quȩ duo
inomni studio & disciplina ita sibi co-¬
herent. ut si desit ałtm neminem alt̾m adper-¬
fectuiꝑ ducere possit sicut nulla ꝓdes̃e possunt
luicra ubi de ẽ custodia. & incassum receptacula
munit. qui quod recondat ñ habu̾t. Ingenium
inuenit. ce memoria custodit sapientiam.
Ingemum ẽ uis quedam naturalit̾ animo
insita ꝑse ualens. Ingenium anata ꝓficiscit᷑.
usu iuuatur. in moderato labore retunditur &
temꝑato acuitur exercitio. Unde fatis elegant̃
aquodam dictum ẽ. Uolo tandem tͥ parcas. la-¬
hor est incartis. curre ꝑaera. Duosunt quȩ inge-¬
num exercent lectio. & meditatio. Lectio ẽ cum
erhis quȩ scripta sunt regulis & preceptis infor¬
mamur T̃ rimooum est lectionis genuis docen¬
des discentis uel pse inspicientis. Dicimꝰ enim.

Expanded text:
res cum scientia componat. De his tribus per sinres cum scientia componat. De his tribus per singula modo introductionis pauca perstringemus. et memoria pollere debent, quae duo in omni studio et disciplina ita sibi cohaerent, ut si desit alterum, neminem alterum ad perfectum ducere possit, sicut nulla prodesse possunt lucra, ubi deest custodia; et incassum receptacula munit, qui quod recondat non habuerit. Ingenium invenit et memoria custodit sapientiam. Ingenium est vis quaedam naturaliter animo insita per se valens. Ingenium a natura proficiscitur, usu juvatur, immoderato labore retunditur, et temperato acuitur exercitio. Unde satis eleganter a quodam dictum est: « Volo tandem tibi parcas; labor est in chartis, curre per aera. » Duo sunt quae ingenium exercent: lectio et meditatio. Lectio est, cum ex his quae scripta sunt, regulis et praeceptis informamur. Trimodum est lectionis genus docentis, discentis, vel per se inspicientis. Dicimus enim
Abbreviated transcription (Latin):
in docendo ubi omnia ad compendium restrin-¬
genoa sunt. & dofacilem intelligentiam euocan¬
da sufficere debet id de quo agitur quantum
bieuius &aꝑtius potest explanare. nesi alienã
nimium rõnes multiplicauerimꝰ. magis tur.¬
bemus quam edificemus lectorem. Non onũa
dicenda sunt quȩ dicere possumꝰ. ne minus
utilt᷑ dicantur ea quȩ dicere debemꝰ. Iotandem
inuna quaq arte queras. quod ab eam sp̃aliter
ꝑtinere constiterit. Dem̃ cum legeris aites. oe
quid unuiꝰcuiꝰ᷑q Sit ꝓpͥum agnoueris. disputan¬
Ao & conferendo tunc demum tõnes singłarũ
inuicem conferre licebit. & exalterna considati¬
one ucissim quȩ minꝰ prius intellexeras mue¬
stigare. Noli multiplicare diuerticula qͦͥadusq
semitas didi ceris. securus discurres cũ errare
ꝯ In natura consideratur᷑ ut facile audita
ꝑcipiat. & percepta firmiter retineat. Inexerci¬
tio. ut labore & sedulitate. nat᷑alem sensum ex¬
colat Indisciplina. ut laudabiliter uiuens mo¬

Expanded text:
in docendo ubi omnia ad compendium restringenda sunt, et ad facilem intelligentiam revocanda, sufficere debet id de quo agitur, quanto brevius et aptius potest explanare, ne si alienas nimium rationes multiplicaverimus, magis turbemus quam aedificemus lectorem. Non omnia dicenda sunt quae dicere possumus, ne minus utiliter dicantur ea quae dicere debemus; id tandem in unaquaque arte quaeras quod ad eam specialiter pertinere constiterit. Deinde cum legeris artes, et quod uniuscujusque sit proprium agnoveris disputando et conferendo, tunc demum rationes singularum invicem conferre licebit; et ex alterna consideratione vicissim quae minus prius intellexeras investigare. Noli multiplicare diverticula quoadusque semitas didiceris: securus discurres cum errare  In natura consideratur ut facile audita percipiat, et percepta firmiter teneat. In exercitio, ut labore et sedulitate naturalem sensum excolat. In disciplina, ut laudabiliter vivens, mo
Abbreviated transcription (Latin):
muftus siuitenere studeat & si qua fate absci¬
riora intellectum eius non admiserut nin
statim inuitupium prorumpat utt idis
bonum ẽẽ credat. nisi quod ipse intelliget e
tuit. Hec ẽ humilitas chsciplinȩ legentium:¬

Expanded text:
vultus sui tenere studeat; et si qua forte obscuriora intellectum ejus non admiserint, non statim in vituperium prorumpat, ut nihil bonum esse credat, nisi quod ipse intelligere potuit. Haec est humilitas disciplinae legentium
Abbreviated transcription (Latin):
querendi uita quieta. Scrutinium tacitum
pauptas terra aliena. hȩc reserare solent multẽ
ouitura legendi audicrat puto quo dictumẽ.¬
moies ounant scientiam aeideo preceptis legen
aubolis est sacia quam utta macusat im pitola
ea eei lanto simmope auenclum ei qui quent
saentiam at non negligat aisciplinam¬

Expanded text:
querendi, vita quieta, scrutinium tacitum, querendi, vita quieta, scrutinium tacitum, paupertas, terra aliena: hec reserare solent multis obscura legendi. AudiMores ornant scientiam, » et ideo praeceptis legenddabilis est scientia, quam vita maculat impudica. Et idcirco summopere cavendum est ei qui quaerit scientiam
Abbreviated transcription (Latin):
pan ddonni acastatio aniquod pͥncipium ciu
toda sti ueritas & uis sententiȩ in rititur. &ad.
isum cunsta alia referunt᷑. hoc querere &.
consicderare colligere ẽ. Unus fons ẽ ce multi
tiuisi. quid anfractus fluminum sequeris.
tene fontem &r totum habes. Hoc id cirro dico.
q̃m memoria hominis hebes ẽ. &ebreuitate
gaudet. & si imultã diuiditur. fit minor in
singus. Debenꝰ gͦ momni doctrina breue ali.¬
quid &ecertum telligere. quod inarcula memo¬
rie recondatur. Unde postmodum cum res exi¬
git reliqua diriuentur Hoc eciam sepe replica.¬
re. aedeuentre memorie ad palatum reuocare
necesse ẽ. ne longa intermissione absoleat.
Ande rogo te olector ne nimium leteris si mul.¬
ta legeris. sed si multa intellex̾is. nec tantum
intellexeris sed ietinere potueris. Alioquin
nec legere misttum prodest. nec intelligere:
Quare suꝑuis me dixisse recolo eos qui doctne
oꝑam dant ingenio & memoria indiger .e.
garetur. Mens inquit humilis. studiũ

Expanded text:
omnis tractatio aliquod principium cui tota rei veritas et vis sententiae innititur, et ad ipsum cuncta alia referuntur: hoc quaerere et considerare colligere est. Unus fons est, et multi rivuli, qui anfractus fluminum sequeris, tene fontem et totum habes. Hoc idcirco dico, quoniam memoria hominis hebes est, et brevitate gaudet, et si in multa dividitur, fit minor in singulis. Debemus ergo in omni doctrina breve aliquid et certum colligere, quod in arcula memoriae recondatur, unde postmodum cum res exigit aliqua deriventur. Hoc etiam saepe replicare, et de ventre memoriae ad palatum revocare necesse est, ne longa intermissione obsolescat. Unde rogo te, o lector, ne nimium laeteris, si multa legeris, sed si multa intellexeris, nec tantum intellexeris, sed etiam retinere potueris. Alio qui nec legere multum prodest, nec intelligere. Quare superius me dixisse recolo, eos qui doctrinae operam dant, ingenio et memoria indigere. CAgaretur: Mens – inquit – humilis, studium
Abbreviated transcription (Latin):
creat potentia ce quod mod̾atur sapienta &.
quod cooꝑatur gra. Que omnia quanta auid
ammiratione ligna. tantomagis quiqnons
quanto attentius dei mirabila meditas
Nyretirmittendum ñ ẽc ecistimo quis
Nacit ingenium diudendo iuudlig

Expanded text:
creat potentia, et quod moderatur sapientia, et creat potentia, et quod moderatur sapientia, et quod cooperatur gratia. Quae omnia quanta sint admiratione digna, tanto magis quisque novit, quanto attentius Dei mirabilia meditarpraetermittendum non esse existimo, quod sicut ingenium dividendo investig
Abbreviated transcription (Latin):
aut precepts ietionis. Oel estatur enr in esusi
apto decurrere spacio. ubi liberam conte n rei¬
deueritati aciem asf igat. e minchas ic sbs
rerum causas ꝑstringere. nunc autẽ ꝓfinta.
queq penetrare. nichil anceps. nich obscunm
relinquere. Prncipium gͦ doctrinc ẽmleftise
consummatio in meditatione. Quam siquis
familiariꝰ amare didicerit. eiq sepius uacare
uoluerit. iocundam ualde reddit uitam emat¬
mam intribulatione prestat consolationem.
Ca enim maxime ẽ quȩ animam aterrenos
actuum strepitu segregat. & in haeuita eciam
ȩternȩ quietis dulcedinem quodamm pre.¬
gustare facit. Cumq iam ꝑea quȩ fata. unt
eum qui fecit omnia querere didicerit & in.¬
telligere. tunc animum partt̾ &escienta cra.¬
dit & leticia ꝑfunoit. Unde. fit aitmarinũ
tione morum. aliud inscrutatione mantiude¬
rum tercium ininuestigatione diumouin.
opum Mores sunt inuitiis aeuntutib. Dal.¬
datum diuinum. aliud p̃cipiens. aluib pio.¬
mittens aluito terrens. Opus dn est. &equod

Expanded text:
aut praeceptis lectionis. Delectatur enim quodam apto decurrere spatio, ubi liberam contemplandae veritati aciem affigat; et nunc has, nunc illas rerum causas perstringere; nunc autem profunda quaeque penetrare: nihilque anceps, nihilque obscurum relinquere. Principium ergo doctrinae est in lectione, consummatio in meditatione. Quam si quis familiarius amare didicerit, eique saepius vacare voluerit, jucundam valde reddit vitam, et maximam in tribulatione praestat consolationem. Ea enim maxima est, quae animam a terrenorum actuum strepitu segregat, et in hac vita etiam aeternae quietis dulcedinem quodammodo praegustare facit. Cumque jam per ea quae facta sunt, eum qui fecit omnia quaerere didicerit, et intelligere, tunc animam pariter et scientia erudit et laetitia profundit: unde fit ut maximum tione morum, aliud in scrutatione mandatorum, tertium in investigatione divinorum operum. Mores sunt in vitiis et virtutibus. Mandatum divinum aliud praecipiens, aliud promittens, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
non incongrue intelligi potest. ñ solum
muoce s eciam inoꝑatione. qi inditium
cordis non solum uox est. s eciam exhibi-¬
tio oꝑis. Scimus autem quod uanum ẽ
omne quod transit. Ille uanitatem in cor¬
de habet. qui transitoria. diligit. Uam¬
tatem loquitur. qui ꝓhac uita transitoria
immoderate laborans. ipso suo studio &
oꝑe eam se diligere ostendit. Uanrtaten
autem ad ꝓximum suum loquitur. qui
exemplo suo eum adpetenda transitoria.
cohortatur¬

Expanded text:
non incongrue intelligi potest, non solum in voce, sed etiam in operatione, quia indicium cordis non solum vox est, sed etiam exhibitio operis. Scimus autem quod vanum est omne quod transit. Ille vanitatem in corde habet qui transitoria diligit. Vanitatem loquitur, qui pro hac vita transitoria immoderate laborans ipso suo studio, et opere eam se diligere ostendit. Vanitatem autem ad proximum suum loquitur qui exemplo suo eum ad petenda transitoria cohortatur
Abbreviated transcription (Latin):
ITS est peccator quamdiu miquitatẽ
suam abscondit. quando autem confitet᷑
iniquitatem suam foras uenit. Nunc engo
uocat deus latarum. ⁊ precipit ut foras
ueniat. qr monet peccatorem nt peciitian
suum reuelare non erubescat. S qur̃quis
in hac uita sponte exire noluerit. infuturo ex-¬
pelletur minitus. qr qui hic peccatum suum
reuelaire neglexerit ad salutem. eiꝰ pecatum
ibi uelit nolit reuelabitur ad confrsionem.
Sicut dicit᷑ in alio psalmo. arguam te asta-¬
tuam contra faciem tuam. Quouiam fe.

Expanded text:
s est peccator, quandiu iniquitatem suam abscondit, quando autem confitetur iniquitatem suam, foras venit. Nunc ergo vocat Deus Lazarum, et praecipit ut foras veniat, quia monet peccatorem, ut peccatum suum revelare non erubescat. Sed quisquis in hac vita sponte exire noluerit, in futuro expelletur invitus, quia qui hic peccatum suum revelare neglexerit ad salutem, ejus peccatum ibi, velit nolit, revelabitur ad confusionem, sicut dicitur in alio psalmo: Arguam te, et statuam contra faciem tuam .
Abbreviated transcription (Latin):
Humos. Est series or̃onis tenorem suũ usq ad ultimum seruans.
Ut in puncipio celũ ac t̾ras camposq liq̃ntes. lucentẽ globũ lune titaniaq astra sp̃c intus ali
Anthiteton Est ubi ⁊traria rtͣriis opponunt᷑. ⁊ sententie pulcritudinẽ reddunt.
Ut frigida pugnabant calidis. humentia sictis. mollia cũ duris. sine pond̾e hñtia pondus
Ut dare classib austros. cũ potius naues uentis demus. ñ nauib uentos.

Expanded text:
. hirmos est series orationis tenorem suum usque ad ultimum seruans, ut «principio caelum ac terras camposque liquentes / lucentemque globum lunae Titaniaque astra / spiritus intus alit». Antitheton est ubi contraria contrariis opponuntur, et sententiae pulchritudinem reddunt, utillud: Frigida pugnabant calidis, humentia siccis; Mollia cum duris; sine pondere, habentia pondus. ut dare classibus austros., cum ventis naves demus, non navibus ventos.
Abbreviated transcription (Latin):
Metaphora Est rerum u̾boꝵq translatio. que .iiii. fit modis. ab animali ad animale. ab iani-¬
mali ad mnanimale. ab animali ad inanimale.abinanimali ad anima le.
Chathachisis Est usuipatio nominis alieni.
Ut parricidam dicimuis etiam eum qui occiderit frẽm aut piscinam que pisces non habet.
Metalempsis Est dictio gradatim pergens ad id quod ostendit.
Ut speluncis abdidit atris. ⁊ post aliquot mea regna uidens mirabor aristas

Expanded text:
Metaphora est rerum verborumque translatio, hoc fit modis quatuor, ab animali ad animale; ab inanimali ad inanimale; ab inanimali animali ad inanimale; Catachresis est usurpatio nominis alieni: ut cum parricidam dicimus eum qui occiderit fratrem suum; aut piscinam, que pisces non habet. Metalensis est dictio gradatim pergens ad id quod ostendit: ut Speluncis abdidit atris et Post aliquot mea regna videns mirabor aristas.
Abbreviated transcription (Latin):
copolodam magis respiet Qnni s qui na.
Sciotamen plures instudio sacri eloquii scien¬
nai querere quam uirtutem Ego autem
q̃m nctrum improbandum. sea utrumq.
nece ssarium &e laudabile ẽẽ censeo. qͥd cuiusꝙ
intentioni competat paucis absoluam. Et
pͥmum quidem de eo qui moralitatis grãm

Expanded text:
tropologiam magis respicit. Omnis divina tem, scio tamen plures in studio sacri eloquii scientiam quaerere quam virtutem. Ego autem quoniam neutrum improbatum, sed utrumque necessarium et laudabile esse censeo: quid cujusque intentioni competat paucis absolvam. Et primum quidem de eo qui moralitatis gratiam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ inueniunt᷑ qui doceant. aut qui bene do¬
ceant. aproposito nr̃o retrahim᷑ Inhis autem.
tub de pͥmo quidem .i. negligentia lector am¬
monendus ẽ. De scdo ũ i imprudentia instru
enbus. Deterio autem a. fortuna adiuuandus.
Quis sit fructus diuinȩ lectionis
UIS Qis ad diuinam lestionem erudi¬
endus accessẽrit pͥmum qualis sit frus.¬
tes eł agnosãt. Nichil enim sine causa appeti
debes Nlec desideria trahit. qͥd utilitatem non
promniter. Geminꝰ ediuine setionis fiuiẽ¬

Expanded text:
non inveniuntur qui doceant, aut qui bene donon inveniuntur qui doceant, aut qui bene doceant, a proposito nostro retrahimur. In his autem rebus de primo quidem, id est negligentia lector admonendus est; de secundo vero, id est impruus; de tertio autem, id est fortuna adjuvandus. CAP. VI. Qui sit fructus divinae lectionis. Quisquis ad divinam lectionem erudiendus accesserit, primum qualis sit fructus ejus agnoscat. Nil enim sine causa appeti debet, nec desideria trahit, quod utilitatem non promittit. Geminus est divinae lectionis fru
Abbreviated transcription (Latin):
digit auo: pariter fl uam aranseuntde. cehũs
cincros compentora legentem pari moti eut.¬
aimten dunt ses non eque puenuant. Quis
autem seotutam chpeerim nisi sibiam. cuulso¬
atentias q uasi fructus quosdam aulussi.¬
mos iegendo carpimꝰ tractando ruminamꝰ.
Quigͥ in tanta mulaitudine ubrore legendi.
modum ce drdinem non custodit. quasi in
eondensitate saltus oberrans tramitẽ recti
enm ualet discretio ut sine ipsa &e om̃e ociũ
turpe sit & labor mutilis. Ut autẽ unuiersali.¬
terconplectamur tria sunt quȩ precipue stu¬
dus legentium obẽẽ solent. Negligentia. im¬
prudentia. fortuna. Negligentia ẽ. quando ea
quȩ discenda sunt uel prorsus pretermitimꝰ.
uel minꝰ studiose discimꝰ. Imprudentia est.
quando congruum ordinem a modum in hẽ
quȩ discimꝰ ñ seruamꝰ. fortuna ẽ in euentu ca-¬
su siue nat᷑alit̾ contingente. quando uel pau¬
ꝑtate. uel infirmitate. uel non naturali tar-¬
ditate. siue eciam doctoꝵ raritate. quia aut

Expanded text:
 duos pariter silvam transeuntes, et hunc itineris compendia legentem, pari motu cursum tendunt, sed non aeque cito perveniunt. Quid autem Scripturam dixerim nisi silvam, cujus sententias quasi fructus quosdam dulcissimos legendo carpimus, tractando ruminamus? Qui ergo in tanta multitudine librorum legendi modum et ordinem non custodit, quasi in condensitate saltus oberans tramitem recti enim valet discretio, ut sine ipsa et omne otium turpe sit, et laborinutilis. Ut autem universaliter complectamur. Tria sunt quae praecipue studiis legentium obesse solent; negligentia, imprudentia, fortuna. Negligentia est, quando ea quae discenda sunt, vel prorsus praetermittimus vel minus studiose discimus. Imprudentia est, quando congruum ordinem et modum in his quae discimus, non servamus. Fortuna est in eventu, casu, sive naturaliter contingente, quando vel paupertate, vel infirmitate, vel naturali tarditate, sive etiam doctorum raritate; quia aut
Abbreviated transcription (Latin):
intendunt. nec tam̃ simili effectu eꝰ uitelli.¬
gentiam consequunt᷑. aiter cito peneuat.¬
uto qd querit apprehendit. aiter quui laborat¬
& parum proficit. Sed scienoum e quod mnul¬
libet negocio duosunt necessaria. op uicelicet
aeratio opis. quȩ ita s conexa sunt. ut alteri
sine altero aut inutile sit aut minui esficał.
Neruntamen melior ut aictt̃ prucienua e
forttudine. q eepondera aliquanoo que
uiib mouere non posumꝰ aitel euam ie¬

Expanded text:
intendunt, nec tamen simili effectu ejus intelliintendunt, nec tamen simili effectu ejus intelligentiam consequuntur. Alter cito quod quaerit apprehendit, alter diu laborat, et parum proficit. Sed sciendum est quod in quolibet negotio duo sunt necessaria: opus videlicet, et ratio operis, quae ita sibi connexa sunt, ut alterum sine altero, aut inutile sit aut minus efficax. Verumtamen « melior, ut dicitur, prudentia est fortitudine; » quia et pondera aliquando quae viribus movere non possumus, arte levam
Abbreviated transcription (Latin):
os t Quam cartam mat̾iam prescripsimꝰ
let tori. & eas scͥpturã quȩ ad diui¬
nam precipue ꝑtinent lectionem sũ
nominib assignando det̾minauimꝰ. consẽn
uidet᷑ ut eciam de modo & ordine legendi ali¬
quid dicamꝰ. quatinꝰ exhis quȩ dicta sunt ag-¬
noscat. cui rei studium impendere debeat.
exhis uͦ quȩ sunt dicenda eiusdem studii sui
modum ce rõnem accipiat. Quia uͦ faciliꝰ qͥo
agendum sit intelligimꝰ. Si pꝰ quid non sit
faciendum agnouerimꝰ. instruendꝰ ẽ primũ
quid cauere debeat. ac deiñ informantꝰ qua.¬
literea quȩ sunt agenda ꝑficiat. Dicendumq
ẽ quid sit quod extanta turba discentiũ. quoꝵ
multi & ingenio pollent & iugent exercitio
tam pauci aenumerabiles inuemant᷑. quib
adscientiam ꝑuenire contingat. Et ut de
illis taceam qui naturalit̾ sunt hebetes &tar¬
di ad intelligendum. hoc maxime mouet &¬
dignum questione uidet᷑. uñ hoc accidat q̃d
duo pari ingenio &eequali stutdio uni lectioni

Expanded text:
ostquam certam materiam praescripsimus lectori, et eas scripturas, quae ad divinam praecipue pertinent lectionem, suis nominibus assignando determinavimus, consequens videtur, ut etiam de modo et ordine legendi aliquid dicamus, quatenus ex his quae dicta sunt, agnoscat, cui rei studium impendere debeat; ex his vero quae sunt dicenda, ejusdem studii sui modum et rationem accipiat. Quia vero facilius quid agendum sit intelligimus, si prius quid non sit faciendum agnoverimus; instruendus est primum quid cavere debeat, ac deinde informandus qualiter ea quae sunt agenda, perficiat. Dicendumque est quid sit, quod ex tanta turba discentium, quorum multi et ingenio pollent, et vigent exercitio, tam pauci et tam numerabiles inveniantur, quibus ad scientiam pervenire contingat. Et ut de illis taceam, qui naturaliter sunt hebetes et tardi ad intelligendum, hoc maxime me movet, et dignum quaestione videtur, unde hoc accidit, quod duo pari ingenio, et aequali studio uni lectioni
Abbreviated transcription (Latin):
ocenirs sunt qui uoto malignitatis
insidiantur. expugnantes sunt qui apte
ꝑsecuntur. Iustus gͦ occultos inimicos suos
iudicari tantum .i. adfut᷑um uidicium serua¬
ri. manifestos expugnari .i. uihac uita eciam
puniri postulat. ut eorum pena manifesta
alios abinquitate retrahat. quos prius coꝵ
malicia ꝑ exemplum adiiquitatem anima¬
bat. Ideo deus omnipotens manifestas in¬
iurias seruorum suorum sepus eciam in hac
uita ulciscitur.: ut quanti meriti apud eum¬
sit iusticia aꝑte demonstretur. quatinus
hoc alios adamorem iusticiȩ accendat. quod
ipse auctor iusticiȩ se eam tantum diligere
manifestat.

Expanded text:
ocentes sunt qui voto malignitatis insidiantur. Impugnantes sunt qui aperte persequuntur. Justus ergo occultos inimicos suos judicari tantum, id est ad futurum judicium servari, manifestos expugnari, id est in hac vita etiam puniri postulat ut eorum poena manifesta alios ab iniquitate retrahat; quos prius eorum malitia per exemplum ad iniquitatem animabat. Ideo Deus omnipotens manifestas injurias servorum suorum saepius etiam in hac vita ulciscitur, ut quanti meriti sit apud eum justitia, aperte demonstretur, quatenus hoc alios ad amorem justitiae accendat: quod ipse auctor justitiae se eam tantum diligere manifestat.