comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tum & tamen facit. Tasis quippe homo: preuaricator. ẽ. legis.
sicut & in alio loco dicit. Ubi enim lex ñ est: nec p̃uaricatio est.
Propter hoc & alibi ait. Ut seruiamꝰ in nouitate sp̃s. & non is
uetustate littere. Legem uolens intelligi litterȩ uetustatem.
uł reprehendisse: continuo sibi opposuit questionẽ & ait.
Quid gͦ dicemꝰ. lex peccatũ est : absit. Deinde subiunxit. Seo pec.¬
catum non cognoui nͥ ꝑ legem. Hoc ÷ qđ dixerat. ꝑ legem
cognitio peccati. Nam concupiscentiã in qͥt nesciebam. nisi lex
diceret. ñ concupisces. Occasione aut̃ accepta: peccatum per
mandatũ oꝑatũ est in me om̃em concupiscentiã. Sine lege eni
peccatũ mortuũ est. Ego autẽ uiuebam aliquando sine lege.
A dueniente autẽ mandato: peccatũ reuixit. Ego aut̃ mortius sũ.
& inuentũ est mͥ mandatũ qd erat in uita hoc esse in morte.

Expanded text:
tum, et tamen facit: talis quippe homo praevaricator est legis, tum, et tamen facit: talis quippe homo praevaricator est legis, sicut et in alio loco dicit, Ubi enim lex non est, nec praevaricatio est . Propter hoc et alibi ait, Ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae: legem volens intelligi litterae vetustatem, vel reprehendisse; continuo sibi opposuit quaestionem, et ait, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Deinde subjunxit, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem: hoc est quod dixerat, Per legem cognitio peccati. Nam concupiscentiam, inquit, nesciebam, nisi lex diceret: \'Non concupisces\'. occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. sine lege enim peccatum mortuum est. ego autem uiuebam aliquando sine lege. adueniente autem mandato peccatum reuixit, ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in
Abbreviated transcription (Latin):
sibi tribuendo qd̃ bene oꝑant᷑ dͥe bonis. canꝗ suis excollantus
opibus ⁊ anquã ergo int̾rogaret᷑ apłs & diceret᷑ ei. quare drxisti
cum timore & tremore: horũ uerboꝵ rationem reodidit dicens.
Ds est enim qͥ opatur in uobis. Si enim cimetis & tremitis: norpi
taq fr̃s debetis qͥdem ꝑ liberũ arbitriũ ñ facere mala & facere
bona. Hoc enim nobis lex dĩ p̃cipit in libris sc̃is. siue ueteribus
siue nouis. Sed legamꝰ. & adiuuante dño intelligamꝰ apłm dicen.¬
tem. qͥa non iustificabit᷑ ex lege om̃is caro coram ipso. ꝑ legem
enim. cognitio peccati. Cognitio dixit ñ consũmatio. Q uando
autẽ cognoscit homo peccatũ: si non adiuuet gr̾a ut cognitum
caueatur. sine dubio lex iram oꝑatur: Quod alio loco ipse apłs
dicit. Ipsius enim uerba sunt. Lex iram oꝑatur. hoc aut̃ dixit.
qͥa ira dĩ maior est in p̾uaricatore. qui ꝑ legem cognoscit pecca.¬

Expanded text:
sibi tribuendo quod bene operantur, de bonis tanquam suis extollantur sibi tribuendo quod bene operantur, de bonis tanquam suis extollantur operibus. cum timore et tremore? horum verborum rationem reddidit dicens: Deus enim qui operatur in vobis. Si enim timetis et tremitis, non ratres, debetis quidem per liberum arbitrium non facere mala, et facere bona; hoc enim nobis lex Dei praecipit in Libris sanctis, sive veteribus, sive novis: sed legamus et adjuvante Domino intelligamus Apostolum dicentem, Quia non justificabitur ex lege omnis caro coram illo, per legem enim cognitio peccati . Cognitio dixit; non, Consumptio. Quando autem cognoscit homo peccatum, si non adjuvat gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex iram operatur. Quod alio loco ipse Apostolus dicit, ipsius enim verba sunt: Lex iram operatur. Hoc autem dixit, quia ira Dei major est in praevaricatore, qui per legem cognoscit pecca
Abbreviated transcription (Latin):
dicere & recte dicere stipendiũ aut̃ iusticiae uita ęterna:
maluit dicerẽ gr̾a aut̃ dĩ uita ȩterna. ut hinc intelligeremꝰ
non ꝓmeritis nr̃is dm̃ nos ad aeternã uitã sed ꝓsua miserati.¬
one ꝑducere. de quo in psalmo dicit homo eiꝰ animȩ suae.
qͥ coronat te in miseratione & miscđia. Nunqͥd non corona
dictũ est. ds̃ ẽ. enim qͥ oꝑatur in uobis & uelle & oꝑari pro
bona uoluntate: ideo dixit psalmus coronat te in miseratione
& miscdia. qͥa eiꝰ miseratione bona oꝑamur. qͥbus corona reddit᷑.
Non enim qͥa dixit. ds̃ est enim qͥ oꝑatur in uobis & uelle &
opari ꝑ bona uoluntate: ideo liberũ arbitriũ abstulisse putan d̾
Qđ si ita esset: non suꝑius dixisset cũ timore & tremore uraror
ipsoꝵ salutẽ oꝑamini. Quando enim ubetur ut opent᷑: liberũ
etoꝵ conuenitur arbitrium. Sed ideo cũ timore & tremoren ne

Expanded text:
dicere, et recte dicere, Stipendium autem justitiae vita aeterna; dicere, et recte dicere, Stipendium autem justitiae vita aeterna; maluit dicere, Gratia autem Dei, vita aeterna: ut hinc intelligeremus, non pro meritis nostris Deum nos ad aeternam vitam, sed pro sua miseratione perducere. De quo in Psalmo dicit homo ejus animae suae: Qui coronat te in miseratione et misericordia . Numquid non corona dictum est, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate; ideo dixit Psalmus, Coronat te in miseratione et misericordia: quia ejus miseratione bona operamur, quibus corona redditur. Non enim, quia dixit, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate, ideo liberum arbitrium abstulisse putandus est. Quod si ita esset, non superius dixisset, Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini . Quando enim jubetur ut operentur, liberum eorum convenitur arbitrium: sed ideo cum timore et tremore; ne
Abbreviated transcription (Latin):
ut in illis ambulent. Itaq lem̃i uita bona nr̃a nichil ÷ aliud quã
dĩ gr̃a. Sine dubio & uita aet̾na quȩ bonȩ uitȩ redditur: dĩ gr̾a ẽ.
Et ipsa enim gratis datur. qͥa gratis data ẽ. illa cui datur. Sed illa
cui datur. tantũmͦ gr̃a est. hȩc autẽ quȩ illi datur qm̃ p̃mium
legerimꝰ in libris scĩs gr̃am ꝓ gr̾a: forsitan quęritis. Sed habetis
euangłiũ scđ̾m iohannẽ tanta luce clarissimũ. ubi ioħs baptista
de dño xp̾o dicit. Nos aut̃ ex plenitudine eiꝰ accepimꝰ & gr̾am
pro gr̃a. Ex eius itaq plenitudine accepimꝰ ꝓ modulo nr̃o tanꝗ¬
particulas nr̃as ut bene uiuamꝰ. sicut ds̃ partitus ẽ mensurã
fidei. qͥa unus quisq ꝓpriũ donũ habet a dõ. alius sic. aliꝰ aut̃
nobis uita ȩterna reddetur. De qua dixit apłs. gr̃a aut̃ dĩ
dium peccati mor.s. Merito enim stipendiũ: qͥa malitiȩ dia.¬
bolicae mors aeterna tanꝗ debitũ redditur. Ubi cũ posset

Expanded text:
nibus. XV. Vita bona nostra nihil est aliud quam Dei gratia. Sine dubio et vita aeterna, quae bonae vitae redditur, Dei gratia est. Et ipsa enim gratis datur, quia gratis data est illa cui datur. Sed illa cui datur, tantummodo gratia est. Haec autem quae illi datur, quoniam praemium legerimus in Libris sanctis, gratiam pro gratia, forsitan quaeritis. Sed habetis Evangelium secundum Joannem tanta luce clarissimum, ubi Joannes Baptista de Domino Christo dicit, Nos autem ex plenitudine ejus accepimus, et gratiam pro gratia . Ex ejus itaque plenitudine accepimus pro modulo npartitus est mensuram fidei ; quia unusquisque proprium donum habet a Deo, alius sic, alius autem nobis vita aeterna reddetur, de qua dixit Apostolus, Gratia audium peccati, mors. Merito enim stipendium, quia militiae diabolicae mors aeterna tanquam debitum redditur. Ubi cum posset
Abbreviated transcription (Latin):
łSoc enim liberũ arbitriũ hominis. exhortat᷑ & in aliis qͥb dic̃.
Rogamꝰ ne in uacuũ gr̾am dĩ suscipiatis. Ut quid enim eos rogat. si
gr̃am sic susceꝑunt ut ꝓpriam ꝑderent uoluntatẽ: iamen ne
ipsa uoluntas sine gra dĩ putetur boni aliqͥd posse. continuo cũ
dixisset gr̾a eiꝰ in me uacua ñ fuit. sed plus om̃ib illis laboraui:
subiumxit atq ait. Non ego autẽ: sed gr̃a dei mecũ. id ÷ non
solus sed gr̃a dei mecũ. Ac ꝑ hoc nec gr̃a dĩ sola. nec ipse solus sed
gr̃a dĩ cum illo. Ut autẽ decęlo uocaretur & tam magna & effica.¬
cissima uocatione conuerteret᷑ : gr̾a dĩ erat sola. qͥa merita eius
erant magna sed mala. Deniq & alibi dicit ad timotheum.
Collabora euangelio scđ̾m uirtutẽ dĩ saluos nos facientis. & uo.
cantis uocatione sua sc̃a. non scđ̾m oꝑa nr̃a sed scđm suũ ꝓpositũ¬

Expanded text:
Hoc enim liberum arbitrium hominis exhortatur et in aliis, quibus dicit, Hoc enim liberum arbitrium hominis exhortatur et in aliis, quibus dicit, Rogamus ne in vacuum gratiam Dei suscipiatis . Utquid enim eos rogat, si gratiam sic susceperunt, ut propriam perderent voluntatem? Tamen ne ipsa voluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid posse, continuo cum dixisset, Gratia ejus in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi; subjunxit atque ait, Non ego autem, sed gratia Dei mecum : id est, non solus, sed gratia Dei mecum: ac per hoc nec gratia Dei sola, nec ipse solus, sed gratia Dei cum illo. Ut autem de coelo vocaretur, et tam magna efficacissima vocatione converteretur , gratia Dei erat sola; quia merita ejus erant magna, sed mala. Denique et alibi dicit ad Timotheum: Collacantis uocatione sua sancta non secundum opera nostra, sed secu
Abbreviated transcription (Latin):
& cu salomon filimi cognosce dm̃ & serui ei in corde ꝑfecto &
anima uolente. qͥa omia corda scrutatur dñs. & om̾̃em cogi-¬
tationem mentiũ nouit: si quęsieris eũ inueniet᷑ tibi. & si
dimiseris eũ repellet te imꝑpetuũ: declarat uoluntatis arbi.¬
trium. Sed illi in eo ponunt meritũ hominis. qđ dictũ est
& inueniet᷑ tibi. Et om̾ino laborant quantũ possunt. ostende
gr̃am dĩ scđm merita nr̃a dari. hoc ÷ gr̾am ñ eẽ gratiam.
Quib enim scđm meritũ redditur: non imputat᷑ mercess
Meritũ enim fuit qͥdem in apło eaulo: sed malũ quando ꝑse.¬
quebat᷑ aeccłam. Vnde dicit. Non sum idoneus uocari apłs.
redditũ est ei bonum ꝓmalo in eo qd secutus adiunxit. sed gr̾a
dĩ sum qđ sum. Aeq ut ostenderet & liberũ arbitriũ. mox addidit.
Et gr̾a eius in me uacua ñ fuit. sed plus om̃ib illis laboraui.

Expanded text:
Et tu, Salomon fili mi, cognosce Deum, et servi ei in corde perfecto et Et tu, Salomon fili mi, cognosce Deum, et servi ei in corde perfecto et anima volente; quia omnia corda scrutatur Dominus, et omnem cogitationem mentium novit: si quaesieris eum, invenietur tibi; et si dimiseris eum, repellet te in perpetuum ; declarat voluntatis arbitrium. Sed illi in eo ponunt meritum hominis, quod dictum est, invenietur tibi: et omnino laborant, quantum possunt, ostendere gratiam Dei secundum merita nostra dari; hoc est, gratiam non esse gratiam. Quibus enim secundum meritum redditur, non imputatur merces Meritum enim fuit quidem in apostolo Paulo, sed malum, quando persequebatur Ecclesiam: unde dicit, Non sum idoneus vocari Apostoredditum est ei bonum pro malo: ideoque secutus adjunxit, Sed gratia Dei sum id quod sum. Atque ut ostenderet et liberum arbitrium, mox addidit, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi.
Abbreviated transcription (Latin):
ut scd̃m meritũ conuersionis nr̃ȩ ad dm̃ detur gra eiꝰ in quia
aa nos & ipse conuerticur. Nec attendunt qͥ hoc serciunt. qͥa
ñ diꝰ doñ eẽt etiam ipsã ad dm̃ conuersio: non ei diceret᷑.
Ds uirtutũ conu̾te nos. Et ds̃ tu conu̾tens uiuificabis nos. &
cum credendo conuerti: & tamen ait nemo potest uenire
ad me. nͥ datũ fuerit ei a patre meo. Item qđ scriptũ est it⁊
libro scdo paralippornenon dñs uobiscũ cum uos estis cũ eo.
quet uos: manifestat qͥdem liberũ uoluntatis arbitrium.
Sed illi qͥ dicunt gr̃am dĩ scđm merita nr̃a dari: ista testimo.¬
nia sic accipiunt ut dicant meritũ nr̃m in eo eẽ qđ sumꝰ
cũ dõ. eius aut̃ gr̾am scđ̾m hoc meritũ dari ut sit & ipse nob̾cũ.
Item meritũ nrm in eo esse qđ querimꝰ eũ. & scđ̾m hoc meritũ
dari eiꝰ gr̾am ut inueniamꝰ eum. & in libro pͥmo qđ dictũ est.

Expanded text:
ut secundum meritum conversionis nostrae ad Deum, detur gratia ejus, in qua ut secundum meritum conversionis nostrae ad Deum, detur gratia ejus, in qua ad nos et ipse convertitur. Nec attendunt qui hoc sentiunt, quia nisi donum Dei esset etiam ipsa ad Deum nostra conversio, non ei diceretur, Deus virtutum, converte nos ; et, Deus, tu convertens vivificabis nos; et, isi ad eum credendo converti? Et tamen ait: Nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo . 11. Item quod scriptum est in libro secundo Paralipomenon, Dominus vobiscum, cum vos estis cum eo, quet vos ; manifestat quidem voluntatis arbitrium. Sed illi qui dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari, ista testimonia sic accipiunt, ut dicant meritum nostrum in eo esse, quod sumus cum Deo; ejus autem gratiam secundum hoc meritum dari, ut sit et ipse nobiscum. Itedari ejus gratiam, ut inveniamus eum. Et in libro primo quod dictum est,
Abbreviated transcription (Latin):
adiuuare ne intret᷑ in temptationẽ. Dictũ est libero arbitrio.
Fili. noli deficere a disciplina dni. Et dñs dicit. Ego rogaui ꝓte
ipse conuertatur ad nos. Ubi possunt putare pelagiani suã
optinere sententiã. qua dicunt gr̃am dĩ scđm merita nr̃a
dari. Qđ qͥdem in oriente hoc ÷ in ꝓuintia palestina i
qua ÷ ciuitas ierłm. cũ ipse pelagius ab ep̾is audiret᷑: affir.¬
iare ñ ausus est. Nam inter cȩt̾a quȩ illi obiecta sunt: &
hoc obiectũ ẽ. qđ diceret gr̃am dĩ scđ̾m merita nostra dari.
hoc obiectũ sibi anathematizasset. ipse inde anathematizatus
exisset. Sed fallacit᷑ eũ anathematizasse posteriores eiꝰ indicant
libri: in qͥbus om̾ino nichil aliud defendit. quã gr̾am dĩ scđ̾m
merica nr̃a dari. Palia gͦ de scripturis colligunt. quale ẽ. hoc
unũ qđ paulo ante dixi. conuertimini ad me & conuertar aduos.

Expanded text:
adjuvare, ne intretur in tentationem. Dictum est libero arbitrio, adjuvare, ne intretur in tentationem. Dictum est libero arbitrio, Fili, noli deficere a disciplina Domini : et Dominus dixit, Ego rogavi pro te, ipse convertatur ad nos. Ubi possunt putare Pelagiani suam obtinere sententiam, qua dicunt, gratiam Dei secundum merita nostra dari. Quod quidem in Oriente, hoc est, in provincia Palaestina, in qua est civitas Jerusalem, cum ipse Pelagius ab episcopis audiretur, affirmare non ausus est. Nam inter caetera quae illi objecta sunt, et hoc objectum est, quod diceret, gratiam Dei secundum merita nostra dari:  nisi hoc objectum sibi anathemasset , ipse inde anathematus exisset. Sed fallaciter eum anathemasse, posteriores ejus indicant libri in quibus omnino nihil aliud defendit, quam gratiam Dei secundum merita nostra dari. Talia ergo de Scripturis colligunt, quale est hoc unum quod paulo ante dixi, Convertimini ad me, et convertar ad vos;
Abbreviated transcription (Latin):
peccati lex: continuo subiecit. Gr̃as aut̃ dõ qui dat nobis uictoriã¬
ꝑ añin nr̃m iũm xp̃m. Ergo & uictoria qua peccatũ uincitur:
nichil est aliud quã dĩ donũ in isto certamine adiuuantis liberũ
arbitriũ. Propter quod dicit & cȩlestis magister. Uigilate & orate.
ne intretis in temptationẽ. Ergo unus quisq contra suã concupis.¬
centiã dimicans. oret ne intret in cẽptationẽ. Id ÷ ne sit ab illa
abstractus & illectus. Non aut̃ intrat in tẽptationẽ: si uolun.¬
tate bona uincat concupiscentiã malam. Nec tamen sufficit
arbitriũ uoluntatis humanȩ. nͥ a dño uictoria concedat᷑ orandi
ne intret in tẽptationem. Quid uͦ euidentiꝰ quã dĩ ostendit᷑
gr̃a. ubi qđ oratur accipitur: Si enim dixisset saluator noster
uigilate ne intretis in tẽptationẽ: admonuisse cantũmodo uide.¬
retur hominis uoluntatẽ. Cum uͦ addidit & orate: ostendit dmñ

Expanded text:
peccati lex, continuo subjecit, Gratias autem Deo, qui dat nobis victoriapeccati lex, continuo subjecit, Gratias autem Deo, qui dat nobis victoriam Jesum Christum. . » Ergo et victoria, qua peccatum vincitur, nihil est aliud quam Dei donum, in isto certamine adjuvantis liberum arbitrium. X. Dicat coelestis magister: « Vigilate et orate ne intretis in tentationem . Ergo unusquisque contra suam concupiscentiam dimicans oret, ne intret in tentationem, id est, ne sit ab illa abstractus et illectus. Non autem intrat in tentationem, si voluntate bona vincat concupiscentiam malam. Nec tamen sufficit arbitrium voluntatis humanae, nisi a Domino victoria concedatur oranti, ne intret in tentationem. Quid vero evidentius quam Dei ostenditur gratia, ubi quod oratur accipitur? Si enim dixisset Salvator noster, Vigilate, ne intretis in tentationem; admonuisse tantummodo videretur hominis voluntatem: cum vero addidit, et orate, ostendit Deum
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ ista ñ seruent᷑ castitatis scã mandata: unusqͥsq tẽptatur
a concupiscentia abstractus & illectus. Ubi si dixerit uolo ser.¬
uare sed uincor. a cencupiscentia mea. respondet scriptura lib̾o
eiꝰ arbitrio qđ iam suꝑius dixi. Noli uinci a malo. sed uince iN
bono malũ. Qd̾ tamen ut fiat: adiuuat gr̃a. Quȩ nͥ adiuuerit:
nichil erit lex nͥ uirtus peccati. Augetur enĩ concupiscentia.
uires & maiores accipit lege ꝓhibente: nͥ adiuuet sp̃s gr̃ȩ. Hoc ÷ qđ dic̃
ille ipse doctor gentiũ. Aculeus aut̃ mortis ÷ peccatũ. uirtus uͦ
peccati lex. Ecce unde dicit homo. Uolo legis seruare mandatum.
sed uirtute concupiscentiȩ meae uincor. Ꝙ cum uoluntas eiꝰ con¬
uenitur. & dr̃ noli uinci a malo. qͥd ei ꝓdest nisi gr̾a succurren¬
te fiat qđ ipse apłs secutus adiunxit: Nam & cũ dixisset uirtus

Expanded text:
autem ista non serventur castitatis sancta mandata, unusquisque tentatur autem ista non serventur castitatis sancta mandata, unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstractus et illectus . Ubi si dixerit, Volo servare, sed vincor a concupiscentia mea: respondet Scriptura libero ejus arbitrio, quod jam superius dixi, Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Quod tamen ut fiat, adjuvat gratia: quae nisi adjuverit, nihil lex erit nisi virtus peccati. Augetur enim concupiscentia, et majores vires accipit lege prohibente, nisi adjuvet spiritus gratiae. Hoc est quod dicit ille ipse Doctor Gentium: Aculeus autem mortis est peccatum; virtus vero peccati, lex. Ecce unde dicit homo, Volo legis servare mandatum, sed virtute concupiscentiae meae vincor. Et cum voluntas ejus convenitur, et dicitur, Noli vinci a malo; quid ei prodest, nisi gratia succurrente fiat? Quod ipse Apostolus secutus adjunxit: nam cum dixisset, virtus
Abbreviated transcription (Latin):
concubitus quęrit᷑ suo sermone cõmendans. & hoc & illud donũ dĩ
ẽẽ monstrauit. scribens ad corinthios & admonens coniuges ne se
inuicem fraudent. Quos cũ admonuisset: adiecit. Uellem autẽ
om̃s homines eẽ sicut me ipsum. Quia utiq ipse ab om̃i concubitu
continebat. Et continuo subiunxit. Sed unus quisq ꝓpriũ donũ
habet a dõ. alius sic. alius aut̃ sic. Nunqͥd tam multa quȩ p̃cipiunt᷑
in lege dĩ ne fornicationes & adulteria cõmittantur. indicant aliud
quã liberũ arbitrium: Neq enim p̾ciꝑentur. nisi homo hab̾et
ꝓpriam uoluntatẽ qua diuinis p̾ceptis oboediret. Et camen donũ
dĩ est. sine quo seruari castitatis p̾cepta non possunt. Unde ait ille
in libro sapientiae. Cum scirem qͥa nemo ẽẽ potest continens nͥ
ds̃ det: & hoc ipsũ erat sapientiȩ scire. cuiꝰ ẽẽt hocdonũ. Ut

Expanded text:
concubitus quaeritur, sermone suo commendans, et hoc et illud donum Dei concubitus quaeritur, sermone suo commendans, et hoc et illud donum Dei esse monstravit, scribens ad Corinthios, et admonens conjuges ne se invicem fraudent: quos cum admonuisset, adjecit, Vellem autem omnes homines esse sicut et me ipsum; quia utique ipse ab omni concubitu continebat: et continuo subjunxit, Sed unusquisque proprium donum habet a Deo; alius sic, alius autem sic . Numquid tam multa quae praecipiuntur in lege Dei, ne fornicationes et adulteria committantur, indicant aliud quam liberum arbitrium? Neque enim praeciperentur, nisi homo haberet propriam voluntatem, qua divinis praeceptis obediret. Et tamen Dei donum est, sine quo servari castitatis praecepta non possunt. Unde ait ille in libro Sapientiae: Cum scirem quia nemo esse potest continens nisi Deus det; et hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc donum . Ut
Abbreviated transcription (Latin):
respondit eis. Non om̃s capiunt uerbũ hoc: sed qͥbus datui
Nunqͥd non liberũ arbitriũ timothei ẽ. exhortatus apłs dicenis
tine te ipsum: & in hac re potestatem uoluntatis ostendit. ubt
Non habens necessitatẽ. potestatẽ autẽ habens suȩ uoluntatis: ut
seruet uirginitatẽ suam. Et camen ñ om̃s capiunt uerbũ hoc:
sed qͥbus datum est. Quib enim non ẽ. datum: aut nolunt. aut
ñ implent qđ uolunt. Quibus aut̃ datũ est: sic uolunt ut im¬
pleant qđ uolunt. Itaq ut hoc uerbum qđ non ab om̃ib capitur
ab aliquib capiatur: & dĩ donum ẽ. & liberũ arbitriũ. De ipsꝰ quoq
pudicicia coniugali nempe apłs ait. Quod uult faciat. ñ peccat
nubat. & tamen etiam hoc dĩ donũ est dicente scriptura. A drg̃o
iungitur mulier uiro. Ideo doctor gentiũ & pudicitiã coniugalẽ
ꝑ quã non fiunt adulteria. & ꝑfectiorem continentiã ꝑ quã nullu s

Expanded text:
respondit eis, Non omnes capiunt verbum hoc, sed quibus datum est . respondit eis, Non omnes capiunt verbum hoc, sed quibus datum est . Numquid non liberum arbitrium Timothei est exhortatus Apostolus dicens, Contine te ipsum ? Et in hac re potestatem voluntatis ostendit, ubi ait, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, ut servet virginem suam. Et tamen, non omnes capiunt verbum hoc, sed quibus datum est. Quibus enim non est datum, aut nolunt, aut non implent quod volunt: quibus autem datum est, sic volunt ut impleant quod volunt. Itaque, ut hoc verbum, quod non ab omnibus capitur, ab aliquibus capiatur, et Dei donum est, et liberum arbitrium. 8. De ipsa quoque pudicitia conjugali nempe Apostolus ait, Quod vult faciat, non peccat si nubat : et tamen etiam hoc Dei donum est, dicente Scriptura, A Domino jungitur mulier viro . Ideo Doctor Gentium et pudicitiam conjugalem per quam non fiunt adulteria, et perfectiorem continentiam per quam nullus
Abbreviated transcription (Latin):
enim subiecit. Et a dño discedit cor. eius. Talis est heresis pelagiana
ñ antiqua. sedante non multũ tempus exorta. Contra quã heresim
cũ fuisset diutius disputatũ: etiam ad concilia episcopalia nouissi.¬
nra necessitate ꝑi. entũ est. unde uobis non qͥdem om̃ia seo tamer
airua legenda direxi. Nos ergo ad bene oꝑandũ spem ñ habeamꝰ
in homine. firmantes carnem brachii nr̃i. Nec a dño discedat cor
scarum scripturarũ ꝓbauimꝰ ad bene uiuendũ & recte agendũ
ẽẽ in homine liberũ uoluntatis arbitriũ: sic etiam gr̾a dĩ sine
qua nichil boni agere possumus. quȩ sint diuina testimonia ui.¬
deamus. A.c primũ de ipsa ur̃a ꝓfessione aliqͥd dicam. Neq enim
congregaret uos ista societas in qua continent᷑ uiuitis: nͥ uoluptatẽ
coniugalem contemneretis. Hinc autẽ dño loquenti cũ dixisseñ
discipłi si calis est causa homini cũ uxore ñ expedit nubere:

Expanded text:
ea subjecit, et a Domino discedit cor ejus. Talis est haeresis Pelagiana, ea subjecit, et a Domino discedit cor ejus. Talis est haeresis Pelagiana, non antiqua, sed ante non multum tempus exorta: contra quam haeresim cum fuisset diutius disputatum, etiam ad concilia episcopalia novissima necessitate perventum est; unde vobis, non quidem omnia, sed tamen aliqua legenda direxi. Nos ergo ad bene operandum spem non habeamus in homine, firmantes carnem brachii nostri: nec a Domino discedat cor sanctarum Scripturarum probavimus, ad bene vivendum et recte agendum esse in homine liberum voluntatis arbitrium; sic etiam de gratia Dei, sine qua nihil boni agere possumus, quae sint divina testimonia videamus. Ac primum de ipsa vestra professione aliquid dicam. Neque enim congregaret vos ista societas, in qua continenter vivitis, nisi voluptatem conjugalem contemneretis. Hinc autem Domino loquenti cum dixissent discipuli, Si talis est causa hominis cum uxore, non expedit nubere;
Abbreviated transcription (Latin):
endi in se ipso ponere. ut sequatur eũ maledictũ ieremiae
tȩ dicentis. Maledictus homo qͥ spem habet in homine. & fir.¬
ar carnem brachii sui. & a dño discedit cor. eius. Intelligite
fr̃s hoc ꝓpheticũ testimoniũ. Quia enim ñ dixit ꝓpħa maledie ⁊ꝰ
homo qͥ spem habet in se ipso: posset alicui uideri ideo dictũ eẽ. ma-
ledictus homo qͥ spen habet in homine. ut nemo habeat spem iN
altero homine seo in se. Ut ergo ostenderet sic se ad monuisse homi.¬
nem ut nec in se ipso haberet spem: ꝓpterea cũ dixisset maledictus
homo qͥ spem habet in homine. mox addidit & firmat carnẽ bra.¬
chii sui. Brachiũ ꝓpotentia posuit oꝑandi. In nomine aut̃ carnis:
intelligenda ẽ. humana fragilitas. A ꝑ hoc firmat carnem brachii
sui: qͥ potentiã fragilem atq inaialidam id÷ humanã sufficere sib
ad bene opandũ putat. nec adiutoriũ sꝑat a dño. Propter hoc¬

Expanded text:
uiuendi in se ipso ponere, ut sequatur eum maledictum Hieremiae uiuendi in se ipso ponere, ut sequatur eum maledictum Hieremiae prophetae dicentis: maledictus homo, qui spem habet in homine, et firmat carnem bracchii sui, et a domino discedit. cor eius. intellegite, fratres, hoc propheticum testimonium. quia enim non dixit propheta: "maledictus homo, qui spem hledictus homo qui spem habet in homine, ut nemo habeat spem in altero homine, sed in se. Ut ergo ostenderet sic se admonuisse hominem, ut nec in se ipso haberet spem; propterea cum dixisset, Maledictus homo qui spem habet in homine, mox addidit, et firmat carnem brachii sui. Brachium pro potentia posuit operandi. In nomine autem carnis intelligenda est humana fragilitas. Ac per hoc firmat carnem brachii sui, qui potentiam fragilem atque invalidam, id est humanam, sibi sufficere ad bene operandum putat, nec adjutorium sperat a Domino. Propter
Abbreviated transcription (Latin):
reat de quo dictũ est. Uerbis non emendabitur seruus durus. Si enĩ
& intellexerit: non obaudiet. Quando dutẽ dicit bonio ñ possum
facere qđ̃ precipitur. qm̃ concũpiscentia mea uincor: iam qͥdem
de ignorantia ñ habet excusationem. nec dm̃ causat᷑ in corde suo.
sed malũ suũ inse cognoscit & dolet. Cui tamen dicit apłs.
noli uinci: arbitriũ sine dubio uoluntatis eiꝰ conuenitur.
Nelle enim & nolle: ꝓpriae uoluntatis est. Sed metuendũ est ne
ista om̃ia diuina costimonia & quȩcunq alia sunt quȩ sine du.¬
bitatione sc̃ plurima: in defensione liberi arbitrii sic intelligant᷑
ut ad uitam piam & bonam conuersationẽ cui merces aeterna de.¬
betur. adiutorio & gr̃ae dĩ locus ñ relinquatur: & audeat miser
homo quando bene uiuit & bene oꝑatur uł potius bene iuuere
& bene oꝑari sibi uidetur in se ipso ñ in dño głari. & spem recte

Expanded text:
reat de quo dictum reat de quo dictum m intellexerit, non obaudiet. quando autem dicit homo: "non possum facere quod praecipitur, quoniam concupiscentia mea uincor", iam quidem de ignorantia non habet excusationem nec deum causatur in corde suo, sed malum suum in se cognoscit et dolet. cui tamen dicitur ab anoli uinci, arbitrium sine dubio uoluntatis eius conuenitur. uelle enim et nolle propriae uoluntatis est. Sed metuendum est, ne ista omnia diuina testimonia et quaecumque alia sunt, quae sine dubitatione sunt plurima, in defensione arbitrii sic intellegantur, ut ad uitam piam et bonam conuersationem, cui merces aeterna debetur, adiutorio et gratiae dei locus non relinquatur et audeat miser homo, quando bene uiuit et bene operatur, uel potius bene uiuere et bene operari sibi uidetur, in se ipso, non in domino gloriari et spem recte
Abbreviated transcription (Latin):
scientem: quã nescientẽ. Nec tamen ideo confugiendũ est ad igno¬
rantiae tenebras. ut in eis quisq reqͥrat excusationẽ. Aliud ẽ enĩ
nescisse : aliud scire noluisse. Uoluntas quippe arguitur in eo de qͦ
dicitur. Noluit intelligere ut bene ageret. Sed & illa ignorantia
quȩ non ÷ eoꝵ qͥ scire nolunt sed eoꝵ qͥ tanq simpliciter nesciutT:
neminẽ sic excusat ut sempit̾no igne ñ ardeat. si ꝓpterea non
credidit qͥa non audiuit omino qͥd crederet. seo fortasse ut mitius
ardeat: Non enim sine causa dictum ẽ. Effunde iram tuam iN
gentes que te non nouerunt. Et illud qd ait apłs. Cum uenerit¬
in flamina ignis dare iundictam in eos qͥ ignorant dm̃. Ueruntam̃
ut habeamus & ipsam scientiam. ne dicat unus quisq uesciui. ñ audiu.
non intellexi: uoluntas conuenit᷑ humana ubi dicitur. Nolite esse
sicut equus & mulus qͥbus ñ est intellectus. Quanuis peior appa.¬

Expanded text:
scientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignoscientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebras, ut in eis quisque requirat excusationem. aliud est enim nescisse, aliud scire noluisse. uoluntas quippe arguitur in eo de quo dicitur: noluit intellegere, ut bene ageret. sed et illa ignorantia, quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tamquam simpliciter nesciunt, neminem sic excusat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audiuit omnino quid crederet, sed fortasse, ut mitius ardeat. non enim sine causa dictum est: effunde iram tuam in gentes, quae te non nouerunt, et illud quod ait aposin flamma ignis dare vindictam in eos qui ignorant Deum . Verumtamen ut habeamus et ipsam scientiam, ne dicat unusquisque: Nescivi, non audivi, non intellexi, voluntas convenitur humana, ubi dicitur: Nolite esse sicut equus et mulus, quibus non est intellectus : quamvis pejor appa
Abbreviated transcription (Latin):
legem dĩ nesciunt. Qui enim sine lege peccauer̃. sine lege ꝑibuns.
Eui aut̃ in lege peccauer̃: ꝑ legem iudicabunt᷑. Qđ michi non
uidetur apls ita dixisse. tanꝗ peius aliquid significauerit ẽẽ pas.¬
suros qͥ legem nesciunt in peccatis suis. quã illos qͥ sciunt. Peus
enim uidetur eẽ perire: quã iudicari. Sed cum hoc de gentibus
& de iudȩis loqueret᷑. qͥa illi sine lege sunt isti aut̃ legem acceꝑin.
qͥs audeat dicere iudȩos qui in lege peccant ñ esse ꝑituros cũ in
xp̾o non crediderunt. quandoqͥdem de illis dictum ẽ. ꝑ legem
udicabuntur : Sine fide enim xp̃i. nemo liberari porest. Ae ꝑ¬
hoc ita iudicabunt᷑. ut pereant. Nam si peior. est conditio nesci.¬
entium quã scientiũ legem dĩ. quomͦ uerum erit qđ in euangłio
dñs ait. seruus qͥcit uoluntatẽ dñi sui & facit digna plagis.
uapulabit multa : Ecce ubi ostendit grauius peccare hominem

Expanded text:
legem Dei nesciunt. Qui enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt: legem Dei nesciunt. Qui enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt: qui autem in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. quod mihi non uidetur apostolus ita dixisse, tamquam peius aliquid significauerit esse passuros qui lenim videtur esse perire, quam judicari: sed cum hoc de Gentibus et de Judaeis loqueretur, quia illi sine lege sunt, isti autem legem acceperunt; quis audeat dicere Judaeos qui in lege peccant, non esse perituros, cum in Christum non crediderint; quandoquidem de illis dictum est, per legem judicabuntur? Sine fide enim hoc ita iudicabuntur, ut pereant. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapula
Abbreviated transcription (Latin):
enim in deliciis ẽgerint: in xp̾o nũbere uolunt. Et alibi. Sed
& om̃s qui pie uolunt uiuere in xp̾o iħu: ꝑsecutionẽ patientur.
ꝙ ipsi timotheo. Noli negligere gr̃am quȩ inte est. Et ad philemonẽ.
N e bonũ t̾uũ uelut ex necessitate esset. sed ex uoluntate. Seruos etiã
ipsos monet ut dominis suis ex animo seruiant cũ bona uoluntate.
Item iohannes in epła sua. Nolite diligere mundũ. & cętera huiꝰmodi.
N empe ubi dicit᷑ noli hoc & noli illud. & ubi aliqͥd faciendũ uł non
faciendũ in diuinis monitis opus uoluntatis exigitur: satis liberũs
demonstratur arbitriũ. Nemo gͦ dm̃ causetur in corde suo: sed
sibi imputet qͥsq cum peccat. Neq cũ aliquid scd̃m dm̃ operatus.
alienet hoc a ꝓpria uoluntate. Quando enim uolens facit: tune
dicendũ est opus bonũ. tunc sȩp franda ẽ. boni oꝑis merces ab eo
habere homines de ignorantia. Sed nec ipsi sine pena erunt. qui

Expanded text:
enim in deliciis egerint in Christo, nubere volunt : et alibi, Sed enim in deliciis egerint in Christo, nubere volunt : et alibi, Sed et omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur : et ipsi Timotheo, Noli negligere gratiam quae in te est . Et ad Philemonem: Ne bonum tuum velut ex necessitate esset, sed ex voluntate . Servos etiam ipsos monet, ut dominis suis ex animo serviant cum bona voluntate . Item Joannes in Epistola sua, Nolite diligere mundum : et caetera hujusmodi. Nempe ubi dicitur, Noli hoc, et noli illud, et ubi ad aliquid faciendum vel non faciendum in divinis monitis opus voluntatis exigitur, satis liberum demonstratur arbitrium. Nemo ergo Deum causetur in corde suo, sed sibi imputet quisque, cum peccat. Neque cum aliquid secundum Deum operatur, alienet hoc a propria voluntate. Quando enim volens facit, tunc dicendum est opus bonum, tunc speranda est boni operis merces ab eo,homines habere de ignorantia. Sed nec ipsi sine poena erunt, qui
Abbreviated transcription (Latin):
noli aeficere a disciplina dñi. & noli negligere legem. & noli abstinere
bene facerȩ egenti. & noli fabricare in amicũ tuũ mala. & noli inten.¬
dere fallaci mulieri. & noluit intelligere ut bene ageret. & nolu.¬
eruiit acciꝑe disciplinam. & innumerabilia talia in ueteribꝰ libris
diuinoꝵ eloquioꝵ. quid ostendunt nisi liberũ arbitriũ uoluntatis
humanȩ : In libris etiam nouis euangłicis & apłicis qͥd aliud osten.¬
ditur ubi dicitur nolite uobis condere theauros in terra. & nolite
suo non habens necessitatẽ. potestatem autẽ habens suae uolunta¬
tis. & hoc statuit in corde suo seruare uirgmitatẽ suã benefacit:
Item dicit. Si autẽ uolens hoc facio. mercedẽ habeo. & alio loco. Sobrii
estote iusti. & nolite peccare. Et iterum. Vt quẽ ad modũ promptꝰ
est animꝰ uoluntatis: ita sit & ꝑficiendi. & ad timotheũ dicit. Cum

Expanded text:
Noli deficere a disciplina Domini; et, Noli negligere legem; et, Noli abstinere Noli deficere a disciplina Domini; et, Noli negligere legem; et, Noli abstinere bene facere egenti; et, Noli fabricare in amicum tuum mala ; et, Noli intendere fallaci mulieri ; et, Noluit intelligere ut bene ageret ; et, Noluerunt accipere disciplinam : et innumerabilia talia in veteribus Libris divinorum eloquiorum quid ostendunt, nisi liberum arbitrium voluntatis humanae? In Libris etiam novis evangelicis et apostolicis quid aliud ostenditur, ubi dicitur, Nolite vobis condere thesauros in terra ; et, Nolite suo, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc statuit in corde suo, servare virginem suam, bene facit . Item dicit, Si autem volens, hoc facio, mercedem habeo : et alio loco, Sobrii estote juste, et nolite peccare : et iterum, Ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita sit et perficiendi . Et ad Timotheum dicit, Cum
Abbreviated transcription (Latin):
initio fecit illũ. & reliqͥt illũ in manu consilii sui. Si uolueris con-¬
seruabis mandata & fidem bonam placiti. Apponit tͥ ignem &
aquam. ad qđcunq uolueris extende manũ tuã. In conspectu
hominis uita & mors. Et quodcunq petierit: dabit᷑ ei. Ecce aꝑtissi¬
me uidemus expressum liberũ humanȩ uoluntatis arbitriũ.
Quiꝰ illud qđd tam multis locis om̃ia mandata sua custodiri & fieri
iubet ds̃: Quomͦ iubet. si non ÷ liberũ arbitrium: Quid beatus
ille de quo psalmus dicit. qđ in lege dĩi fuit uoluntas eiꝰ :Ronne
satis indicat uoluntate sua hominẽ in dei lege consistere: deinde
tam multa mandata quȩ ipsam quodãmodo nominatĩ conueni¬
unt uoluntatẽ: sicut ÷ noli uinci a malo. & alia similia sicut
sunt nolite fieri sicut equus & mulus qͥbus ñ est intellectus..
& noli repellere consilia matris tuȩ. & noli eẽ sapiens apud te ipsum. &

Expanded text:
initio fecit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Si volueris, coninitio fecit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Si volueris, conservabis mandata, et fidem bonam placiti. Apponit tibi ignem et aquam; ad quodcumque volueris extende manum tuam. In conspectu hominis vita et mors, et quodcumque placuerit dabitur ei . Ecce apertissime videmus expressum liberum humanae voluntatis arbitrium. 4. Quid illud, quod tam multis locis omnia mandata sua custodiri et fieri jubet Deus? quomodo jubet, si non est liberum arbitrium? Quid beatus ille, de quo Psalmus dicit, quod in lege Domini fuit voluntas ejus ? nonne satis indicat voluntate sua hominem in lege Dei consistere? Deinde tam multa mandata, quae ipsam quodam modo nominatim conveniunt voluntatem, sicut est, Noli vinci a malo : et alia similia, sicut sunt, Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus ; et, Noli repellere consilia matris tuae ; et, Noli esse sapiens apud te ipsum; et,
Abbreviated transcription (Latin):
scirem facerem. ideo non facio qͥa nescio: hȩc eis excusatio tollitur
quando p̃ceptum datur. uł scientia ñ peccandi marifestat᷑. Sed sunt
homines qͥ etiam de ipso dõ se excusare conantur: qͥb dicit apłs iacobꝰ
Nemo cũ temptatur dicat qm̃ a dõ temptatur. Ds̃ enim intẽptator.
malorũ est. Ipse autẽ neminem temptat. Unus quisq tẽptatur
a concupiscentia sua. abstractus & illectus. Dein concupiscen-¬
tia cũ conceꝑit parit peccatũ. peccatũ uero cũ consũmatum
fuerit generat mortem. Item de ipso dõ se excusare uolentibus
respondet liber ꝓuerbioꝵ salomonis. Insipientia uiri uiolat uias
eius. dm̃ aute causatur in corde suo. & liber aeccłasticus dicit.
Ne dixeris qͥa ꝓpter dñm recessi. Quȩ enim odit ne facias. ne dixeris
qͥa ipse me induxit. non enim opus habet uiro peccatore. Omne
execramentũ odit dñs: & non est amabile timentib eũ. Ipse ab

Expanded text:
scirem, facerem; ideo non facio, quia nescio? Haec eis excusatio tollitur, scirem, facerem; ideo non facio, quia nescio? Haec eis excusatio tollitur, quando praeceptum datur, vel scientia non peccandi manifestatur. 3. Sed sunt homines qui etiam de ipso Deo se excusare conantur, quibus dicit apostolus Jacobus: nemo cum temptatur dicat quoniam a Deo temptor Deus enim intemptator malorum est ipse autem neminem temptat unusquisque vero temptatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus dein concupiscentia cum conceperit parit peccatum peccatum vero cum consummatum fuerit generespondet liber Proverbiorum Salomonis: Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in corde suo. . Et liber Ecclesiasticus dicit: Ne dixeris, Quia propter Dominum recessi: quae enim odit non facias. Ne dixeris, Quia ipse me induxit: non enim opus habet viro peccatore. Omne exsecramentum odit Dominus, et non est amabile timentibus illum. Ipse ab
Abbreviated transcription (Latin):
euangłio de iudȩis. Si non uenissem & locutus us fuissem: pecea¬
tum non haberent. Nunc autẽ excusationẽ non habent de pecca¬
to suo. De quo peccato dicit. nisi de illo magno qđ p̃sciebat eoꝵ
futurũ quando ista dicebat. id÷ quo eum fuerant occisuri: Neq
enim nullũ habebant peccatũ anteꝗ xp̃c adecs uenisset in carne.
Item dicit apłs. Reuelatur ira dĩ de cęlo in om̃em impietatem
& in usticiam hominũ eoꝵ qͥ ueritatem in iniqͥtate detinent.
qͥa quod notũ est dĩ manifestũ est in illis. Ds̃ enim illis manifestaũ.
usibilia enina eius a creatura mundi ꝑ ea quȩ factast̾ intellecta
conspiciuntur. sempit̾na quoq uirtus eiꝰ ac diuinitas ut sint in excu.
sabiles. Quomͦ dicit in excusabiles. nisi de illa excusatione qua solet
dicere humana suꝑbia. si scissem fecissem. ideo ñ feci qͥa nesciui. aut si

Expanded text:
Evangelio de Judaeis, Si non venissem et locutus eis fuissem, peccaEvangelio de Judaeis, Si non venissem et locutus eis fuissem, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato suo . De quo peccato dicit, nisi de illo magno, quod praesciebat eorum futurum quando ista dicebat, id est, quo eum fuerant occisuri? Neque enim nullum habebant peccatum, antequam Christus venisset in carne ad eos. Item dicit Apostolus: Revelatur ira Dei de coelo in omnem impietatem et injustitiam hominum eorum, qui veritatem in iniquitatquia, quod notum est dei, manifestum est in illis: deus enim illis manifestauit. inuisibilia enim eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur sempiterna quoque uirtus eius ac diuinitas, ut sabiles . Quomodo dicit inexcusabiles, nisi de illa excusatione qua solet dicere humana superbia, Si scissem, fecissem; ideo non feci, quia nescivi? aut, Si
Abbreviated transcription (Latin):
cum dixisset nondum se eẽ ꝑfectũ. paulo post ait. Quot qͦt ergo
ꝑfecti. hoc sapiamus.iaest ita nos eẽ. ꝑfectos: ut nondũ ad ꝑfecti.¬
onem quȩ nobis sufficit uenerimꝰ. Continuoq subiunxit. Et si qͥd
aliter sapitis hoc̾ quoq uobis ds̃ reuelauit. ueruntam̃ in qđ ꝑue.¬
nimus in eo ambulemꝰ. Ambulando quippe in qđ ꝑuenimus:
& qͥ nondum ꝑuenimꝰ ꝑuenire poterimꝰ dõ nobis reuelante
si qͥd aliter sapimus. si ea quę iam reuelauit ñ relinquamue s.
Reuelauit autẽ nobis ꝑ scripturas suas scãs. eẽ . in homine liberum
uoluntatis arbitrium. Quomͦ autẽ reuelauerit: cõmemoro uos
non humano eloqͥo sed diuino. Primũ. qͥa ipsa diuina p̾cepta
homini ñ ꝓdessent: nisi haberet liberũ uoluntatis arbitrium.
quo ea faciens ad ꝓmissa p̃mia ꝑueniret. Ideo enim data sunt: ut
homo excusationẽ de ignorantia ñ haberet. sicut dñs dicit u

Expanded text:
cum dixisset nondum se esse perfectum, paulo post ait, Quotquot ergo cum dixisset nondum se esse perfectum, paulo post ait, Quotquot ergo perfecti hoc sapiamus; id est, ita nos esse perfectos, ut nondum ad perfectionem quae nobis sufficit venerimus: continuoque subjunxit, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit: verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus. . Ambulando quippe in quod pervenimus, et quo nondum pervenimus pervenire poterimus, Deo nobis revelante si quid aliter sapimus, si ea quae jam revelavit non relinquamus.Revelavit autem nobis per Scripturas suas sanctas, esse in homine liberum voluntatis arbitrium. Quomodo autem revelaverit, commemoro vos, non humano eloquio, sed divino. Primum, quia ipsa divina praecepta homini non prodessent, nisi haberet liberum voluntatis arbitrium, quo ea faciens ad promissa praemia perveniret. Ideo enim data sunt, ut homo excusationem de ignorantia non haberet: sicut Dominus dicit in
Abbreviated transcription (Latin):
Ropter eos qͥ hominis liberũ arbitriũ sic p̃dicant & defendunt
ut dĩ gr̃am qua uocamur ad eum & a nr̃is malis meritis libe.¬
ramur. & per quã bona merita comparamꝰ qͥbus ad uitam ꝑueniamꝰ
aeternam. negare audeant & conent᷑ auferre: multa iam disseru.¬
fr̃. & cȩteri qͥ simul dõ seruitis compellente mutua caritate curaui.
Nuntiatũ est enim mͥ de uobis fr̃s ab aliquib qͥ in ur̃a congregati.¬
one sunt & ad nos inde uenerunt ꝑ quos & ista direximꝰ. qđ de
hac re dissensiones in uobis sint. Itaq dilectissimi ne uos ꝑturbet huius
questionis obscuritas: moneo uos primũ ut de his quȩ intelligitis agatis
dõ gr̃as. Quicqͥd est autẽ quo ꝑuenire nondũ potest ur̃ȩ mentis iti.¬
tentio: pacem inter uos & caritatẽ seruantes. a dño ut intelligatis
orate. Et donec uos ipse ꝑducat ad ea quȩ nondũ intelligitis: ibi
ambulate quo ꝑuenire potuistis. Hloc admonet apłs saulus. Qui

Expanded text:
pter eos qui hominis liberum arbitrium sic praedicant et defendunt, ut Dei gratiam qua vocamur ad eum et a nostris malis meritis liberamur, et per quam bona merita comparamus quibus ad vitam perveniamus aeternam, negare audeant et conentur auferre, multa jam disserufrater, et caeteri qui simul Deo servitis, compellente mutua charitate curavi. Nuntiatum est enim mihi de vobis, fratres, ab aliquibus qui in vestra congregatione sunt, et ad nos inde venerunt, per quos et ista direximus, quod de hac re dissensiones in vobis sint. Itaque, dilectissimi, ne vos perturbet hujus quaestionis obscuritas, moneo vos primum, ut de iis quae intelligitis, agatis Deo gratias: quidquid est autem quo pervenire nondum potest vestrae mentis intentio, pacem inter vos et charitatem servantes, a Domino ut intelligatis orate; et donec vos ipse perducat ad ea quae nondum intelligitis, ibi ambulate quo pervenire potuistis. Hoc admonet apostolus Paulus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̾o uĩu in oꝑibus bonis quȩ p̾parauit ds̃ ut in illis ambulemꝰ.
Quid ẽ. hoc qđ cum dĩ gr̾am cõmendans dixisset ñ ex oꝑibus ne
forte qͥs extollatur. cur hoc dixerit rationem reddens. ipsius enĩ
sumꝰ inqͥt figmentũ creati in xp̾o iiU in oꝑibus bonis: quomͦ
ergo ñ ex oꝑibus. ne forte qͥs extollatur : Sed audi & intellige ñ
ex oꝑibus dictum. tanꝗ tuis ex te ipso tͥ existentibꝰ. sed tanquã
his in qͥbus te ds̃ finxit. id ÷ formauit & creauit. Noc enim ait.
ipsius sumꝰ figmentũ creati in xp̃o nr̃u in oꝑib bonis. Non illa
creatione qua homines facti sumus: sed ea de qua ille dicebat
iq iam homo erat. Cor mundũ crea in me ds̃. Et o¬

Expanded text:
in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus . in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus . Quid est hoc, quod cum Dei gratiam commendans dixisset, non ex operibus, ne forte quis extollatur; cur hoc dixerit rationem reddens, Ipsius enim sumus, inquit, figmentum, creati in Christo Jesu in operibus bonis? Quomodo ergo, non ex operibus, ne forte quis extollatur? Sed audi, et intellige, non ex operibus dictum, tanquam tuis ex te ipso tibi existentibus, sed tanquam his in quibus te Deus finxit, id est formavit et creavit. Hoc enim ait, Ipsius sumus figmentum, creati in Christo Jesu in operibus bonis; non illa creatione qua homines facti sumus, sed ea de qua ille dicebat, qui utique jam homo erat, Cor mundum crea in me, Deus ; et
Abbreviated transcription (Latin):
aut̾ gr̾a: iam ñ ex oꝑibus. Alioquin gr̾a iam non ẽ gr̾a. Quomͦ
est gͦ gra uita ȩterna. quȩ ex oꝑibussumitur: An forte uitam
ñ possit. Nec intellectorem acutũ. sed tantũmͦ intentũ desiderat
auditorem. Cum enim dixisset stipendiũ peccati mors: continuo
questio nullo modo mͥ uidetur posse dissolui: nͥ intelligamus &
ipsa bona oꝑa nr̃a quib ȩterna redditur uita ad dĩ gr̾am ꝑti-¬
nere. ꝓpter illud qd ait dñs iuĩc. sine me nichil potestis facere.
Et ipse apłs cũ dixisset gr̾a salui facti estis ꝑfidem. & hoc non
ex uobis sed dĩ donũ est: non ex oꝑibus ne forte qͥs extollatur. ui.¬
dit utiq putare posse homines hoc ita dictũ. quasi necessaria ñ
sint oꝑa bona credentibus. sed eis fides sola sufficiat: & rursus pos¬
se homines de bonis oꝑib extolli. uelut ad ea facienda sibi suffi.¬
ciant. Mox itaq addidit. Ipsius enim sumꝰ figmentũ: creati

Expanded text:
 gratia, jam non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia . Quomodo est ergo gratia vita aeterna, quae ex operibus sumitur? An forte vitam non possit; nec intellectorem acutum, sed tantummodo intentum desideret auditorem. Cum enim dixisset, Stipendium peccati, mors; continuo quaestio nullo modo mihi videtur posse dissolvi, nisi intelligamus et ipsa bona opera nostra quibus aeterna redditur vita, ad Dei gratiam pertinere, propter illud quod ait Dominus Jesus, Sine me nihil potestis facere . Et ipse Apostolus cum dixisset, Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur: vidit utique putare posse homines hoc ita dictum, quasi necessaria non sint opera bona credentibus, sed eis fides sola sufficiat; et rursus posse homines de bonis operibus extolli, velut ad ea facienda sibi ipsi sufficiant; mox itaque addidit. Ipsius enim sumus figmentum, creati
Abbreviated transcription (Latin):
gr̾am qua homini peccata dimittunt᷑: illam uͦ quȩ datur in
finem id÷ aet̾nam uitã meritis nr̃is p̃cedentib reddi. respon.¬
dendũ est eis. Si enim merica nr̃a sic intelligerent ut etiam
ipsa dona dĩ ẽẽ cognoscerent: ñ esset reproba ista sententia
Qm̃ uero merita humana sic p̾dicant ut ea ex semet ipso habere
hominẽ dicant : prorsus rectissime respondet apłs. Quis enĩ
te discernit: Quid aut̃ habes qđ non accepisti : Si autẽ & acce.¬
pisti. qͥd gloriaris quasi ñ acceꝑis: Prorsus talia cogitanti ue.¬
rissime di÷ dona sua coronat dẽ ñ merita cua: si tͥ a te ipso¬
ñ ab illo sunt merita cua. haec enim si talia st̃: mala st̃ quȩ ñ
coronat ds̃. Si aut̃ bona sunt. dĩ dona st̃: qͥa sicut dicit apłs

Expanded text:
gratiam, qua homini peccata dimittuntur; illam vero quae datur in gratiam, qua homini peccata dimittuntur; illam vero quae datur in fine, id est, aeternam vitam, meritis nostris praecedentibus reddi: respondendum est eis. Si enim merita nostra sic intelligerent, ut etiam ipsa dona Dei esse cognoscerent, non esset reprobanda ista sententia: quoniam vero merita humana sic praedicant, ut ea ex semetipso habere hominem dicant, prorsus rectissime respondet Apostolus, Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? Prorsus talia cogitanti verissime dicitur: Dona sua coronat Deus, non merita tua; si tibi a te ipso, non ab illo sunt merita tua. Haec enim si talia sunt, mala sunt; quae non coronat Deus: si autem bona sunt, Dei dona sunt; quia sicut dicit apos