comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mam non simpliciter ⁊ ꝑ omnẽ
modum s respectu communi¬
tatis domus ⁊ uici. Est aut̃
alia communitas principali¬
or ea cuiusmodi est communi¬
tas regni. de qua suo loco dicet᷑.
Ostendemus enim communi¬
tatem regni utilem esse ĩ utta
humana.⁊ ẽẽ principaliorem
modo communitas regni se
habere ad communitatem ti¬
uitatis sicut hec communitaᷤ
se ht̃ ad domum ⁊ uicum.¶ nã¬
sicut ciuitas circum plectitur

Expanded text:
on simpliciter et per omnem modum, sed respectu communitatis domus, et vicio. Est autem alia communitas principalior ea, cuiusmodi est communitas regni, de qua suo loco dicetur: ostendemus enim communitatem regni utilem esse in vita humana, et esse principaliorem modo communitas regni se habere ad communitatem civitatis, sicut haec communitas se habet ad domum, et vicum. Nam civitas sicut complectitu
Abbreviated transcription (Latin):
uia inuestigare possumus.
ꝑrima sumitur ex parte ser¬
monis. Scd̃a uero ex ꝑte impe¬
tus naturalis. ¶ESrobaba¬
tur enim in principio ẜi libri
ex parte sermonis homineni
eẽ naturalx̃ ał sociale/ eo qd̃
ꝑ sermonem acquirimus in¬
scructõm ad disciplinam./ hic
autẽ ex parte sermonis osten¬
dere possumus hominemi esse
naturaliter ał politicum et

Expanded text:
le, vicus ipse quid naturale erit. sumitur ex parte sermonis. Secunda ex parte impetus naturalis. Probatur enim in principio secundi libri, ex parte sermonis hominem esse naturaliter animal sociale, eo quod per sermonem acquirimus instructionem et disciplinam. Hoc autem ex parte sermonis ostendere possumus hominem esse n
Abbreviated transcription (Latin):
tates ille: o eam esse scd̃m na¬
turam. ¶ Scd̾a uia ad inue¬
stigandum hoc idem sumitur
ex eo ꝙ ciuitas est illaꝵ cõmu¬
nitatum finis ⁊ complemen-¬
tum :nam ut arguit ph̾s pri-
⁊ est natura ip̃oꝵ generatoꝵ ut
ꝙ est finis generationis hoĩs
est quid naturale ⁊ est natura
eius. nam finis generationis
reꝵ ẽ forma que ꝑ anthond̃miã
est quid naturale ⁊ est ip̃a na¬
tura/ Uidemus autem ꝙ com¬
munitas domus est quid na¬
turale non solum qr deseruit
ad sufficientiam uite s ⁊̃ quia
communitates ille que ꝑficiũt
domum sunt quid naturale:
constat enim domus. ex cõmu¬
nitate uiri ⁊ uxoris. domini ⁊
serui. patris ⁊ filii. quaꝵ q̃libet
est scd̾m naturam sit ⁊̃ cõmu¬

Expanded text:
am esse secundum naturam. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex eo quod civitas est illarum communitatum finis et complementum. Nam ut arguit Philosophuet est natura ipsorum generatorum: ut quod est finis generationis hominis est quid naturale, et est natura eius. nam finis generationis rerum est forma, quae per antonomasiam est quid naturale, et est ipsa natura. Videmus autem quoquid naturale, non solum quia deservit ad sufficientiam vitae, sed etiam quia communitates illae, quae perficiunt domum, sunt quid naturale: constat enim domus ex communitate viri et uxoris, domini, et servi, patris et filii, quarum quaelibet est secundum naturam. Sic
Abbreviated transcription (Latin):
nitatem politicam siue ciuita¬
tem esse aliquid scd̃m naturã
¶Prima uia sũĩtur ex eo ꝙ¬
hec communitas complectitur
domum ⁊ uicum. ¶ Sẽtunda
ex to ꝙ est illaꝵ finis ⁊ comple¬
mentum: probabatur enim su¬
pra qr uiuere erat homini scd̃
esse quitquid scõm se deseruit
ad sufficientiam uite: commu¬
nitas ergo domestica ⁊ ⁊̃ uici
naturalia sunt qr deseruiunt
ad sufficientiam uite humane.
q̃r cum communitas ciuilis
has communitates comp̃hen

Expanded text:
nitatem politicam sive civitatem esse aliquid secundum naturam. Prima via sumitur ex eo quod communitas complectitur domum et vicum. Secunda ex eo quod est illarum finis et complementum. Probabatur enim supra, quod vivere erat homini secundum esse quicquid secundum se deseruit ad sufficientiam vitae. communitas ergo domestica et etiam vici naturalia sunt, quia deserviunt ad sufficientiam vitae humanae. Quare cum communitas civilis h
Abbreviated transcription (Latin):
recħ. qd̃ qr diligimus bñficos
in salm .i. eos qui possunt nob̾
bñfacere nos saluando ⁊ lib̾an-¬
do Idõ diligimus fortes ⁊ corda¬
tos. ¶Terrio ut reges diligan¬
tur a populo detet eos esse ius¬
tos et equales nam maxime
prouocatur ppłs ad odium re-

Expanded text:
r. quod quia diligimus beneficos in salutem, id est eos qui possunt nobis benefacere nos salvando et liberando, ideo diligimus fortes et cordatos. Tertio, ut reges diligantur a populo, decet eos esse iustos, et aequales. Nam maxime provocatur populus ad odium re
Abbreviated transcription (Latin):
ppriis dñari. Rursus sic conu̾¬
sandum est cum eis ꝙ alit̾ in¬
struende sunt prudentes et ali
fatue. Nam prudentib ad cor-¬
ba sufficiunt: fatius uero ẽ as-¬
ꝑior int̾pepatio adhibenda.
Decet ergo quoslz uiros con¬
siderato ꝓprio statu et inspec¬
tis conditionib ꝑsonaꝵ suis
uxorib ostendere debita ami¬
cicie signa et eas ut expedit
ꝑ debitas monitõnes instrue¬
te tcͣ ornatum cors debeat se hr̃e

Expanded text:
propriis dominari. Rursus sic convepropriis dominari. Rursus sic conversandum est cum eis, quod aliter instruendae sunt prudentes, aliter fatuae. Nam prudentibus ad corda sufficiunt: fatuis vero est asperior increpatio adhibenda. Decet ergo quoslibet viros, considerato proprio statu, et inspectis conditionibus personarum, suis uxoribus ostendere debita amicitiae signa, et eas ut expedit per debitas monitiones instruetae circa ornamentum corporis debeant se h
Abbreviated transcription (Latin):
ntͣcia debita tribuendo nã cũ
uxor sit ꝑsona ualde coniunt¬
ta. honor qui uxori exhibetur
redundat in personam ip̃ius ui-¬
ri. Immo cum ostensum sit su¬
pra ux̃. non se hr̃e ad uirũ ut
qũo decet uiros sius uxorib
bent eas honorifite retinere. Re¬
stat ostendere qualiter cum eis
debeant conuersari. Tunc autẽ
uiri ad uxorem est conu̾satio
congrua si ei ostendat debita sig-¬
na amicitie et si eam per debi¬
tas monitõnes instruat decla¬
rare autem q̃ st̃ signa amicicie
debita et que st̃ monitõnes con-¬
grue fĩ nõ p̃t nisi ꝑspecta diuer¬
sitate statuum. et consideratis
conditõnib personaꝵ debent
enim uiri diligenter auertere
utrum uxores sint suꝑbe uel
humiles. utrum sint prudẽtes
aut fatues nam sic conu̾sandũ
est cũ uxorib qd̃ plura signa
amicitie ostendenda sunt eis
que sunt humiles qͣm eis q̃¬
st̃ suꝑbe. Superbe enim adeo fi¬
unt elate si eis mlta amicicia
ostendatur ut uelint ⁊̃ uiris

Expanded text:
essaria debita tribuendo. Nam cum uxor sit persona valde coniuncta, honor, qui uxori exhibetur, redundat in persona ipsius viri. immo cum ostensum sit supra uxorem non se habere ad virum quasi quomodo decet viros suis uxoribus bent eas honorifice retinere: restat ostendere, qualiter cum eis debeant conversari. Tunc autem viri ad uxorem est conversatio congrua, si ei ostendat debita signa amicitiae, et si eas per debitas monitiones instruat. Declarare autem quae sunt signa amicitiae debita, et quae sunt monitiones congruae, fieri non potest nisi inspecta diversitate statuum, et consideratis conditionibus personarum: debent enim viri diligenter advertere, utrum uxores sint superbae, vel humiles, utrum sint prudentes aut fatuae. nam sic conversandum est cum uxoribus, quod plura signa amicitiae ostendenda sunt eis, si sint humiles, quam si sint superbae: superbae enim adeo fiunt elatae, si eis multa amicitia ostendatur, ut velint etiam viris
Abbreviated transcription (Latin):
citat adult̾iorem usum. et qnͣ¬
to quis plus ea utitur tanto
magis incitatur ad utendum
et semper intemꝑatõr redditur
¶Decet ergo omnes ciues mo¬
tanto magis hoc decet reges et
principes qnto indecentius est
bilitatum et mentem dep̃sisa
et intemperatum appetitũ nec
sufficit eos uti tali copula mo¬
derate uł temperate nisi utan¬
tur ea discrete. nam in om̃ib
oꝑib ẽ discretio adhibenda uͭ
fiant tp̃r debito: ⁊ in loco con¬
uenienti: et modo congruo. S t̃
enim aliqua tempora incõgru¬
A predc̃is oꝑib. nam tempori¬
b quib est orationi uacand̃
decet a talib abstinere. Sic ⁊̃
temporib quib posset insur¬
gere notumentũ proli decz ab¬
stinere a tali copula. Est er¬
go obseruandum tp̃c debitũ.
sis ⁊̃ obseruandus ẽ locus cõ¬
gruus ⁊ modus conueniens:
ut sit int̾ coniuges non solũ
amicicia delectabilis s ⁊ hone¬
sta. ¶Uiso quomodo decet iu-¬
ros suis uxorib debite et mode

Expanded text:
citat ad ulteriorem usum: et quanto quis plus ea utitur, tanto magis incitatur ad utendum, et semper intemperantior redditur. Decet ergo cives uti motanto magis hoc decet reges, et principes, quanto indecentius est bilitatum, mentem depressam, et intemperatum appetitum. Nec sufficit eos tali copula uti temperate, nisi utantur ea discrete. Nam in omnibus operibus discretio est adhibenda, ut fiant tempore debito, loco convenienti, et modo congruo. Sunt enim aliqua tempora incongrua praedictis operibus. Nam temporibus, quibus est orationibus vacandum, decet a talibus abstinere: sic etiam temporibus, quibus posset insurgere nocumentum proli, decet abstinere a tali copula. est ergo observandum tempus debitum. Sic etiam observandus est locus congruus et modus conveniens, ut sint inter coniuges non solum amicitia delectabilis, sed honesta. Viso, quomodo decet viros suis u
Abbreviated transcription (Latin):
ult̾ omnes ciues scire quõ
cura ornatum corporis decet su¬
as coniuges debite se hr̃esnam
cum uit suam uxorem regere
debeat eam dirigendo ad actõ¬
nes honestas et ad opera uir¬
tuosa/ expedit quosl uiros in

Expanded text:
 omnes cives scire, quomodo circa ornatum corporis deceat suas coniuges debite se habere. Nam cum vir suam uxorem regere debeat, eam dirigendo ad actiones honestas, et ad opera virtuosa: expedit quoslibet viros in
Abbreviated transcription (Latin):
sollicitari cura ciuilem poͣm et
circa inlustriam armatoꝵ ut
possit hostium rabiem prohibe̾.
qũo autẽ hec fĩ h̃at in tertia ꝑ¬
te huius tercii libri uͥ agetur de
bellis plenius ostenditur. ¶ Oftẽ¬
so qũo reges ⁊ principes sollici¬
tari debent ut populus sibi com¬
missus habeat ꝑ que possit finẽ
consequi ⁊ qũo debeant prohibẽ¬
tia remouere. Eestat ostendere
qũo eos debeant in finem dirigẽ
hec ⁊̃ tria sunt. nam primo omi¬
sa sunt supplenda ut si uiderĩt
aliquid deee ad bonum regimẽ
tiuitatis: illd̃ est supplendum.
hoc autem fieri p̃t per consiliũ
sapientum de quo infra dicet᷑.
Scdõ bone ordinatões ⁊ bona in-¬
stituta sunt obseruanda. ¶Ter¬
cio bñ operantes ⁊ maxime fa¬
cientes ea per que resultat com¬
mune bonũ sunt remuneran-¬
di ⁊ p̃miandi. nam lz omissa
supplere ⁊bñ ordinata conser¬
uare. multum deseruiat ut po¬
pulus recte dirigatur in finẽ

Expanded text:
solicitari circa civilem potentiam; et solicitari circa civilem potentiam; et circa industriam armatorum, ut possint hostium rabiem prohibere. Quomodo autem hoc fieri habeat, in tertia parte huius teretii libri, ubi agetur de bellis, plenius ostendetur. Ostenso quomodo reges et principes solicitari debent, ut populus sibi commissus habeat per quae possit finem consequi, et quomodo debeant prohibentia removere: restat ostendere quomodo eos debeant in finem dirigere. haec etiam tria sunt. Nam primo commissa sunt supplenda: ut si viderint aliquid decesse ad bonum regimen civitatis, illud est supplendum: hoc autem fieri potest per consilium sapientum, de quo infra dicetur. Secundo, bonae ordinationes, et bona statuta debent esse observanda. Tertio, bene operantes et maxime facientes ea per quae resultat commune bonum, sunt remunerandi et praemiandi: nam licet commissa supplere, et bene ordinata conservare, multum deserviat ut populus recte dirigatur in finem,
Abbreviated transcription (Latin):
mini qͣi post mortem uiuere si
eo decedente scd̃m suani institu¬
tionẽ alter in hreditatem succe¬
dat. ualde ergo turbari põt tran¬
quillus status ⁊ pax ciuitate
⁊ finis intentus in uita politi¬
ca si reges ⁊ principes non sol¬
licitentur qualiter postiores suc¬
cedant in hr̃editatem prioꝵ re¬
mouere igitur unũ maxime
prohibitm bonam uitam po¬
liticam ẽ bñ ordinare qũo hr̃¬
ditates decedentium perueni¬
ant ad posteros. ¶Sidõ stat̃
tranquillus ciuitatis ⁊ regni:
aliqñ impeditur ex ꝑu̾sitate ci¬
uium. Sunt enim aliqui adõ
ꝑu̾si ut semper uelint alios mo-¬
lestare. sollicitari igitur debent
reges ⁊ printipes ne impediat᷑
pax regni ⁊ ut ext̾ientur male¬
fiti ⁊ corrigantur delinqntes.
¶Tertium hiꝰ impeditiuum
sumit originem ex malicia ho¬
stium quasi enim nich esset
uitare int̾iora discrimina nisi
ꝓhiberentur extiora pericula sp̃¬
tat igitur ad regis officium sic

Expanded text:
mini quasi post mortem vivere, si mini quasi post mortem vivere, si eo decedente secundum suam institutionem alius in haereditatem succedat. Valde ergo turbari potest tranquillus status et pax civitatis et finis intentus in politica, si reges et principes non solicitentur qualiter posteriores succedant in haereditatem priorum: removere igitur unum maxime prohibentium bonam vitam politicam, est bene ordinare quomodo haereditates decedentium perveniant ad posteros. Secundo, status tranquilius civitatis et regni aliquando impeditur ex perversitate civium: sunt enim aliqui adeo perversi ut semper velint alios molestare. solicitari ergo debent reges et princeps ne impediatur pax regni ut exterminentur malefici, et corrigantur delinquentes. Tertium huiusmodi impeditivum sumit originem ex malitia hotium: quasi enim nihil esset vitare interiora discrimina, nisi prohibentur exteriora pericula. spectat igitur ad regis officium sic
Abbreviated transcription (Latin):
sb̾ditos ad uirtutes. ¶ Tertio
ad conseq̃ndum finem inten¬
ditur in uita politica organi¬
ce deseruiunt res ext̾iores. De¬
cet ergo reges ⁊ principes sic re¬
gere ciuitates ⁊ regna ut sibi
subiecti hñdẽt reb ext̾ioribus
prout deseruiunt ad bñ uiu̾e
⁊ ad conseq̃ndum furem intẽ¬
tum in uita politica. hoc autẽ
qũo sĩ possit ⁊ qũo ordinanda
sit ciuitas ut in ea reperiri ua¬
leant que deseruiunt ad suffi-¬
cientiam uite. lz ꝑ precedentia
sit aliqualiter manifestũ claci
tñ infra dicetur. ¶Uiso ꝙ sp̃¬
tat ad regis officium sollicita¬
ri eura ea ꝑ que possit ppłs ton¬
sequi sinem intentum restat o
originem ex natura aliud u̾o
ex ꝑu̾sitate tiuium. Tertium
quidem ex maliuolentia hosti¬
um. ¶Drimum sic pacet nã
homines in se ip̃is sunt natu¬
raliter corruptibiles. Inde est g
ꝙ qr in se ip̃is dinare non possĩt.
naturaliter. appetunt ꝓpetuari¬
in suis filus siue sint naturalẽ
siue adoptiui. Uidetur enim ho¬

Expanded text:
bditos ad virtutes. Tertio ad consequendum finem qui intenditur in vita politica, organice deserviunt res exteriores. Decet ergo reges et principes sic regere civitates et regna, ut sibi subiecti abundent rebus exterioribus prout deserviunt ad bene vivere, et ad consequendum finem intentum in vita politica. Hoc autem quomodo fieri possit, et quomodo ordinanda sit civitas ut in ea reperiri valeant quae deserviunt ad sufficientiam vitae: licet per praecedentia sit aliqualiter manifestum, clarius tamen infra dicetur. Viso quod spectat ad regis officium solicitari circa ea per quae possit populus consequi finem intentum: restat ooriginem ex natura, aliud vero ex perversitate civium, tertium quidem ex malevolentia hostium. Primum sic patet, nam homines in seipsis sunt naturaliter corruptibiles: inde est ergo quod quia in seipsis durare non possunt, naturaliter appetunt in suis filiis sine sint naturales sine adoptivi. Videtur enim ho
Abbreviated transcription (Latin):
tus regni conseruariht uiderẽt
se contempni ab uxore princi-¬
pis aut regis inducerent iuros
ut seditõnes mouerent ĩ reg̃¬
no aut printipatu. sit ergo se¬
gerere d bonus rector regni ay
cuiitatis. Tyrannus autem ñ
sit seħt s corde elatus alios cõ¬
tempnit: pp̃ ꝙ nec ip̃e nec ꝑscẽ
sibi coniuncte aliis st̃ benuuo¬
le. ea igitur que ht̃ uerus rex
l simulate illa uideatur hr̃e
decet ꝟm regem esse mod̾atũ
in cibis ⁊ ueneis, ne a sius sb̃-¬
ditis ħatur in contemptus nã
ut dr̃. quinto pol̃. non contẽp¬
nitur qui sobrius s qui ebriꝰ
tyranni autem hoc non faciũt.
nam cũ ñ intendãt nisi com¬
modũ ꝓprium ut bonum pec¬
cuniosum ⁊ delectabile qr maxͣ
delectatio sensibilis ẽ in cibis ⁊
ueneis. tyranni absq frenofr-¬
uuntur uoluptatib illis. Im¬
non solum temperati nõ sunt
s nolunt uideri temperati esse.
Estimant autem reputari ã
hõitib felices si singulis dieb

Expanded text:
tus regni conservari habet, viderent tus regni conservari habet, viderent se contemni ab uxore regis aut principis. inducerent viros ut seditiones moverent in regno aut principatu. sic ergo gerere se debet bonus rector regni aut civitatis. Tyrannus autem non sic se habet, sed corde elatus alios contemnit: propter quod nec ipse nec personae sibi coniunctae aliis sunt benivolae. Ea igitur quae habet verus rex, licet simulate illa videatur habere decet verum regem esse moderatum in cibis, et venereis, ne a subditis habeatur in contemptu: nam ut dicitur 5. Polit. non contemnitur qui est sobrius, sed qui ebrius. tyranni autem hoc non faciunt: nam cum non intendant nisi commodum proprium ut bonum pecuniosum et delectabile, qua maxima delectatio sensibilis est in cibis et venereis, tyranni absque fraeno fruuntur voluptatibus illis. Imnon solum temperati non sunt, sed nolunt videri temperati esse. Existimant autem reputari ab hominibus felices, si singulis diebus
Abbreviated transcription (Latin):
hibere. s apparere d ꝑsona gͣ¬
uis ⁊ reuerenda. ꝙ congrue si¬
ne uurtute fieri non pot̾. Ideo
uerus rex uere uirtuosus exi¬
stit tyrannus autem non est
s se esse simulat. ¶Quarto
spectat ad regem nullum sb̃di¬
toꝵ conteparere nulli iniuriari
nec in filiab nec in uxoribus
nec in persona nec in aliquib a¬
liis ⁊ si contingeret aliquem ex
regno forefacere.non pp̃ contu¬
meliam uł pp̃ aliquam libidi¬
nosam uoluntatem explendã
s pp̃ bonum comune ⁊ iusticie
ip̃m punire d. hoc autẽ tyrã¬
ni non faciunt s qr ip̃i inten¬
dunt bonum pecuniosum ⁊ de¬
lectabile inuiriantur ciuibus
nes ⁊ alios per quos bonus sta
bent uxores ꝓprias ut sint fa¬
miliares ⁊ beni uole uxoribus
p̃dc̃oꝵ. nami mulieres ualde in¬
clinant uiros ad uoluntates
ꝓprias: eo ꝙ quilz ualde inclĩa¬
tur ut nolint ꝓprias delicias
contristare. q̃re si uxores nobłi¬
umi ⁊ alioꝵ per quos bonus sta¬

Expanded text:
hibere, sed apparere debet persona grhibere, sed apparere debet persona gravius et reverenda, quod congrue sine virtute fieri non potest: ideo verus rex vere virtuosus existit: tyrannus autem non est, sed esse se simulat. Quarto spectat ad regem, nullum subditorum contemnere, nulli iniuriari, nec in filiabus, nec in uxoribus, nec in persona, nec in aliquibus aliis: et si contingeret aliquem ex regno forte facere, non propter contumeliam vel propter aliquam libidinosam voluntatem explendam, sed propter bonum commune et iustitiae ipsum punire debet. hoc autem tyranni non faciunt, sed quia ipsi intendunt bonum pecuniosum et delectabile, iniuriantur civibus nes, et alios per quos bonus statbent uxores proprias ut sint familiares et benivolae uxoribus praedictorum: nam mulieres valde inclinant viros ad voluntates proprias, eo quod quilibet valde inclinatur ut nolit proprias delicias contristare. quare si uxores nobilium et aliorum per quos bonus sta
Abbreviated transcription (Latin):
que tyrannus se facere simulat
illa enim .x. licet aliquo mo¬
Do in uli contineantur in p̃hĩ-¬
tis. tñ quia ut pluries dcm̃ ẽ
circa morale negocium ules¬
Id̾o bene se ht̃ illa .x. narrare ꝑ
singula. ¶Est autem primũ
ꝙ spectat ad ueruri regem fa¬
cere: ut maxime procuret bona
communia ⁊ regni redditus st¬
udeat expendere in bonum cõe
uł in bonum regni tyranni
uero hec simulant facere nõ
tamen faciunt. sz ut ait ph̾s
eos tribuunt m̾etritib ⁊ adu-¬
latorib et aliis personis in¬
utilib. ¶Secundo spectat
ad rectum rectorem regni nõ
solum redditus ⁊ oblatõnes
ordinare in bonũ commune¬
⁊ regni. s ⁊̃ bona communia
⁊ iura regni d maxime cus¬
toclire ⁊ obseruare. Qd̾ tyrã¬
ni licet se facere simulent nõ
tñ faciunt. Immo bona alioꝵ
rapiunt ⁊ iura regni nõ obser¬
uant. ¶Tertio decet regem ⁊
principem non ostendere se ni¬
mis terribilem ⁊seuerũ. nec
decet se nimis familiarem ex¬

Expanded text:
quae Tyrannus se facere simulat. Illa enim decem licet aliquo modo in universali contineantur in dictis, tamen quia ut pluries dictum est circa morale negocium uniideo bene se habet illa decem narrare per singula. Est autem primum quod spectat ad verum regem facere, ut maxime procuret bona communia, et regni redditus studeat expendere in bonum commune, vel in bonum regni: tyranni vero hoc simulant facere, non tamen faciunt: sed ut ait Philosophus eos tribuunt meretricibus, et adulatoribus et aliis personis inutilibus. Secundo spectat ad rectum rectorem regni non solum redditus et oblationes ordinare in bonum commune regni, sed etiam bona communia et iura regni debet maxime custodire et observare. quod tyranni licet se facere simulant, non tamen faciunt, immo bona aliorum rapiunt, et iura regni non observant. Tertio decet regem, et principem non ostendere se nimis terribilem et severum, nec decet se nimis familiarem ex
Abbreviated transcription (Latin):
nõ tamen intelligenda sunt
talia omnino nccitatẽ hñtia
ut quod senes nõ possent eẽ
liberales ⁊ magnamini ⁊ quod
iuuenes nõ possunt eẽ tempe¬
rati ⁊ stabiles sed intelligenda
sunt secundum quandam pro¬
ntatem ⁊ indinationem quia se¬
cundum cursum naturalem et
secundum ordinem quem inde¬
mus. Iuuenes senes ⁊ illi qui st̃
iustacu quandam pronitatem
inclinationem hñt ad mores eis
conuementes ut est per hĩta ii¬

Expanded text:
Non tamen intelligenda sunt Non tamen intelligenda sunt talia omnino necessitatem habentia, ut quod senes non possint esse liberales et magnanimi, et quod iuvenes non possint esse temperati et stabiles: sed intelligenda sunt secundum quandam pronitatem, et inclinationem, quia secundum cursum naturalem, et secundum ordinem quem videmus, iuvenes, et senes, et illi qui sunt in statu, quandam pronitatem, et inclinationem habent ad mores eis convenientes, ut est per habi
Abbreviated transcription (Latin):
plius quia sunt medii inter
senes ⁊iuuenes nec sunt iitẽ¬
perati ut sunt unenes nec sunt for¬
midolosi ⁊ inuiriles ut senes s¬
temperantia ⁊ temperati cum ui¬
rilitate ut ergo sit ad unium dr̃e
quicquid laudabilitatis est in se¬
nibus uel iuuemb totum reperi¬
tur in hus qui sun instatu ⁊ quic¬
quid intuperabilitatis est ineis
totum remouetur ab illis snam
ut supra pluries dicebatur semꝑ
extrema sunt uituperabilia et
medium est laudabile. Si gͥ in
laudabile hoc est quia nõ omni¬
no recedunt amedio. Si autẽ
est meis aliquid intuperabile
hoc est prout eẽ hñt mextremo
quare si quicquid medu est in
senib uł uiuenibus totum per¬
amp̃ ⁊ perfectius reperitur mͥ
hus qui sunt instatu quicquid
landabilitatis est meis totum
reperiri d in hus qui sunt in
statu. Rursus quia quicquid
extremitatis est meis remo
ab hus que sunt instatu ꝙ qͥd
nicuperabilitatis est in illis re¬
sunt instatu: Sit ergo loquẽ¬
dum est demoribus hominũ

Expanded text:
plius, quia sunt medii inter senes et iuvenes, nec sunt inteperati ut iuvenes, nec sunt formidolosi, et inviriles ut senestemperantia, et temperati cum virilitate. Ut ergo sit ad unum dicere, quicquid laudabilitatis est in senibus, vel in iuvenibus, totum reperitur in iis qui sunt in statu. Est quicquid vituperabilitatis est in eis totum removetur ab illis. Nam ut supra pluries dicebatur semper extrema sunt vituperabilia, et medium est laudabile. Si ergo in laudabile, hoc est, quia non omnino recedunt a medio. Si autem est in eis aliquid vituperabile, hoc est prout esse habent in extremo. Quare si quicquid medii est in senibus vel iuvenibus, totum peramplius et perfectius reperitur in iis qui sunt in statu: quicquid laudabilitatis est in eis, totum reperiri debet in iis qui sunt in statu. Rursus quia quicquid extremitatis est in eis, removetur ab eis qui sunt in statu: quicquid vituperabilitatis est in illis, resunt in statu. Sic ergo loquendum est de moribus hominum.
Abbreviated transcription (Latin):
naturalis. primo enim natu¬
ralis est qr constituitur ex ge¬
neratione que est opus natu
re ẜo naturalis existit qr ho¬
mines naturalem hñt imꝑe¬
tum ad constituendam ciuita¬
tem ⁊ regnum. si enim ꝑ gn̾a

Expanded text:
secundo. Prima enim naturalis est, quia constituitur ex generatione quae est opus naturae. Secundo naturalis existit, quia homines naturalem habent impetum ad constituendam civitatem et regnum. Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
do. si enim illa etas. maxime
delcabilia prosequitur. cũ ual¬
de delc̃abile sit conuiuere ami¬
cis. etas illa gaudet conuiuere
in societate ⁊ amicari a sodalib.
In iuuenili ergo etate maxime
cohibendi sunt iuuenes a socie¬
tate praua qr tunc maxime se
maxime diligant in societate
uiuere. Deltõ enim est ex con¬
iunctõne conuenientis cum cõ¬
uenienti./ nullus ergo gaudet
in societate uiuere nͥ gaudeat
se sociis conformare. ¶Quar¬
ta uia sumitur ex eo ꝙ iuueneᷤ
sunt nimis creditĩ. Delcõnes
enim sensibiles illicite. l simpͥ
usum. de facili inducuntur a
sociis ⁊ de fatili ꝓsuadetur eis
ut credant bona sensibilia esse
da sit de pueris a principio na¬
tuutatis usq ad .uii. aunos.

Expanded text:
do. Si enim illa aetas maxime delectabilia prosequitur: cum valde delectabile sit convivere amicis, aetas illa gaudet convivere in societate, et amicari sodalibus. In iuvenili ergo aetate maxime cohibendi sunt iuvenes a societate prava: quia tunc maxime se eo quod maxime diligant in societate vivere. Delectatio enim est ex coniunctione convenientis cum convenienti. Nullus ergo gaudet in societate vivere, nisi gaudeat se sociis conformare. Quarta via sumitur ex eo quod iuvenes sunt nimis creditivi. Delectationes enim sensibiles illicitae licet simusum, de facili inducuntur a sociis, et de facili persuadetur eis, ut credant bona sensibilia esse da sit de pueris a principio nativitatis usque ad septem annos.
Abbreviated transcription (Latin):
cedant eo sꝑ sint ꝙdã commuẽ
bonum ip̃oꝵ.,semper enĩ de rõne
communis ẽ ꝙ contineat uni¬
at et coniungat. sicͤ de rõne pro¬
prii ẽ ꝙ diuidat et distinguat.
¶Hanc aut̃ rõnem tangit
mune continet et coniungit. fi¬
liz eo ꝙ sint commune bonum
utroꝵq coniugium uidentur
ẽẽ cã qr̃ sit ip̃oꝵ comiũctio. Unde
sb̾lit ꝙ steriles cicius dissoluũ¬

Expanded text:
cedant, eo quod sint quoddam commune cedant, eo quod sint quoddam commune bonum ipsorum: semper enim de ratione communis, est quod contineat, uniat, et coniungat, sicut de ratione proprii, est quod dividat et distinguat. Hanc autem rationem tangit mune continet et coniungit, filii eo quod sint commune bonum utrorumque, coniugium videtur esse causa, quare sit ipsum coniuntio. Unde subdit, quod steriles cuius dissoluu
Abbreviated transcription (Latin):
ditatẽ lib̾oꝵ coniugali fidei nõ
debere p̃poni. Fides trgo scd̃m ua¬
lerium maximũ: qͣm obseruare
nere d indiuisibile ⁊ inrepudi¬
atum. ¶Decet ergo omnes ci¬
ues coniũgi suis ux̃orib indi¬
isibłr absq repudiatõne. tã¬
to tñ mag̃ hoc decet reges ⁊ prĩ¬
cipes qnͣto magis in eis reluce̾
debet fidelitas ⁊ cet̾e bonitates.
¶ Scd̾a uia ad inuestigandũ hoc
idẽ sumitur ex ꝑte prolis. nam
lubile man̾e debeat. qr cupiditã
filioꝵ p̃poni non d fidei cõiug¬
ali actñ si assit ibi bonũ prolꝰ
qr proles est quoddam cõmune
bonum in quo conungitur uir
et uxor. ratione ip̃ius prolis de¬
cet uxorem uiro et eꝯͣrio indiui¬
sibilit̾ adherere. Uidemus enĩ
ꝙ semper commune bonum eo
ꝙ commune est coniungit par¬
ticipantes bono illo. sicut ergo
ciuitas coniungit ⁊ continet
ip̃os tiues ne a ciuilitate recedã
sic filii coniungunt ⁊ continent
ip̃os parentes ne ab inuicem re¬

Expanded text:
ditatem liberorum coniugali fidei non ditatem liberorum coniugali fidei non debere praeponi. Fides ergo, secundum Valerium Maximum, quam observari nere debet indivisibile, et inrepudiatum. Decet ergo omnnes cives coniungi suis uxoribus indivisibiliter absque repudiatione, tanto magis hoc decet reges et principes, quanto magis in eis relucere debet fidelitas, et ceterae bonitates. Secunda via ad investigandum hoc idem sumitur ex parte prolis. Nam lubile manere debeat, quia cupiditas filiorum praeponi non debet fidei coniugali: attamen si adsit ibi bonum prolis, quia proles est quoddam commune bonum in quo coniungitur vir et uxor, ratione ipsius prolis decet uxorem viro, et econverso, indivisibiliter adhaerere. Videmus enim quod semper commune bonum eo quod commune est coniungit participantes bono illo. Sicut ergo civitas coniungit et continet cives ipsos, ne a civilitate recedant, sic filii coniungunt et continent ipsos parentes, ne ab invicem re
Abbreviated transcription (Latin):
decet coniugia induusibili¬
a eẽ ad ꝙ ostendendũ adducere
possumus duas uias quas ph̾i
tetigerunt. prima uia sumitur
ma uia sic pz nam cũ nũqua
aliquis fideliter amicetur alicui
si ab amicitia eius discedat si int̾
iurũ ⁊ lixorem debitam fidem ł
fidelem amiciciam saluare uolu¬
mus ne sit ibi uiolatõ fidĩ o ui
rum inliuisibilr sue adhere uxo
ri ⁊ egͦ. cũ eĩ int̾ uirũ ⁊ uxorem sͥ
amicicia naturał ut probatur
inicicia int̾ aliquos nisi obseruẽt
si debitam fider ad hoc ꝙ coniugi
ã rõnem uidetur tangere ualeriꝰ
maximus in libro ẜo de fcĩs me¬
morabilib capitulo de instituti
antiquis ubi ait ꝙ repudium
int̾ uxorem et uirum a tp̃r quo
urb romana fuit condita us
ad centesimum et quintͣgesim̃t
annum nullũ intercessit.¶p̾mꝰ
aut̃ qui climisit uxorem st̾ilita¬
tis ca fuit spuriꝰ carbilius qui
ꝙͣ qͣm tolłabili rõne motus uidẽ¬
tur. rep̾hensione tñ nõ caruit.
qr cuncti arbitrabantur cupi¬

Expanded text:
decet coniugia indivisibilia esse. Ad quod ostendendum adducere possumus duas vias, quas philosophi tegigerunt. Prima via sumitur ma via sic patet. nam cum nunquam aliquis fideliter amicetur alicui, si ab amicitia eius discedat: si inter virum et uxorem debitam fidem, vel fidelem amicitiam salvare volumus, ne sit ibi violatio fidei, oportet virum indivisibiliter suae adhaerere uxo virum et uxorem sit amicitia naturalis, ut probatur amicitia inter aliquos nisi observent sibi debitam fidem; ad hoc quod coniugiuautem rationem videtur tangere Valerius Maximus in libro de sanctis memorabilibus, capitulo de institutis antiquis, ubi ait, Repudium inter uxorem et virum, a tempore, quo urbs Romana fuit condita, usque ad vigesimum et quingentesimum annum, nullum intercessit. Primus autem, qui dimisit uxorem sterilitatis causa, fuit Spurius Carvilius. qui quamquam tolerabili ratione motus videretur, reprehensione tamen non caruit: quia cuncti arbitrabantur cupi
Abbreviated transcription (Latin):
tas domus. nam si p̃dc̃e cõitates
ordinantur ad nutritõem ⁊ ad
gñatõem hoc ẽ prout ex bonitate
eaꝵ consurgit bonitas ip̃ius do¬
mus: ip̃a eĩ domus ẽ inde meli¬
or si ẽ in bono uico uł in bona ci¬
uitate, aut in bono regno. Si gͥ
homo mag̃ naturaliter ẽ ał do¬
mesticum qͣm poli ͥ cum p̾ma
communitas ip̃iꝰ domus sit cõ¬
iunctõ uiri ⁊ uxoris. sequitur ex
homo mag̾ sit ał toniugale ꝙͣ¬
communitate conuigali qͣm coĩ¬
tate uici iiuitatis ⁊ regni qr do¬
mus cuius reginen primum¬
ẽ regnũ coniugale. ẽ prior uico
hõ ẽ naturalit̾ ał coniugale ex
ꝑte ꝓcreatõnis prol̃. nam illud
maxĩe uidr̃ naturale ad ꝙ hõ ht̃
naturalem impetum. q̃r cũ hõ
⁊ oĩa aĩalia naturalr inclinẽtur¬
ut uelint produce sibi siłe quia
in hominibz hoc debite fit ꝑ con
coniugium competere hoĩ scd̃m
naturam qr naturale ẽ hoĩ ⁊ oĩ¬

Expanded text:
tas domus. nam si praedictae communitates tas domus. nam si praedictae communitates ordinantur ad nutritionem, et ad generationem; hoc est, prout ex bonitate earum consurgit bonitas ipsius domus: ipsa enim domus est inde melior, sic est in bono vico, vel in bona civitate, aut in bono regno. Si ergo homo magis est naturaliter animal domesticum, quam politicum: cum prima communitas ipsius domus sit coniunctio viri et uxoris, sequitur ex homo magis sit animal coniugale communitate coniugali, quam communitate vici civitatis, et regni: quia domus, cuius regimen primum est coniugale, est prior vico, homo est naturaliter animal coniugale ex parte procreationis prolis. Nam illud maxime videtur naturale, ad quod homo habet naturalem impetum: quare cum homo et omnia animalia naturaliter inclinenturut velint producere sibi simile, quia in hominibus hoc debite sit per coniconiugium competere homini secundum naturam, quia naturale est homi
Abbreviated transcription (Latin):
mana ut supͣ tangebatur ad qͣ¬
druplex genus reducitur: qr q̃dã
ẽ cõmĩtas domus q̃dam uici. q̃¬
dam tiuitatis. q̃ dam regni: om̃s
autẽ hee cõitates p̾supponũt toĩ¬
tatem domesticam. Cum ergo do¬
mus sit prior uico: ciuitate ⁊ reg¬
no homo naturalr mag̾ ẽ al do
mesticum qͣm tiuile ⁊ cõitas do¬
mus mag̃ uidr̃ ẽẽ naturał ip̃i
hõi. qͣm communitas uiti ciui¬
tatis. ⁊ regni/ nam si considererit
ea ad que ordinatur commiuĩ¬
tas domestica nõ uidr̃ hr̃e dubi¬
um quin cõmĩtã domus magis
sit naturalis hoĩ qͣm uici ciuita¬
tis. ⁊ regni ¶ ordĩatur eĩ domus ad
nutritõem. q̃ maxĩe ẽ nccͣia indi¬
uiduo ⁊ que maxĩe expedit bono
ꝓprio: ordinatur ⁊̃ ad generatõ¬
nem q̃ maxĩe expedit conserua¬
tõni spei et bono coĩ ¶ uicus autẽ
ciuitas.⁊ regnũ. nõ sic ĩmediate¬
ordinantur ad nutritõnem pp̃
bonum ꝑsone ꝓprie ⁊ ad gn̾atio¬
nem pp̃ conseruatõem sp̃ei sũ cõi¬

Expanded text:
mana ut supra tangebatur ad quadruplex genus reducitur: quia quaedam est communitas domus, quaedam vici, quaedam civitatis, quaedam regni. Omnes autem hae communitates praesupponunt communitatem domesticam. Cum ergo domus sit prior vico, civitate, et regno: homo naturaliter magis est animal domesticum, quam civile: et communitas domus magis videtur esse naturalis ipsi homini, quam comunitas vici, civitatis, et regni. Nam si considerentur ea, ad quae ordinatur communitas domestica, non videtur habere dubium, quin communitas domus magis sit naturalis homini, quam vici, civitatis, et regni. Ordinatur enim domus ad nutritionem, quae maxime est necessaria individuo, et quae maxime expedit bono proprio: ordinatur etiam ad generationem, quae maxime expedit conservationi speciei, et bono communi. Vicus autem, civitasinantur ad nutritionem propter bonum personae propriae, et ad generationem propter conservationem speciei, sicut communi
Abbreviated transcription (Latin):
tria regiminã/ nam nũqͣm ẽ dare
communitatem aliquã bñ ordĩa¬
tãm nisi aliꝙ sit ibi digens ⁊ ali¬
quid directum. uel nisi aliquid
sit ibi principans ⁊ aliquid obse¬
q̃ns qͣre cũ ĩ toĩtate maris ⁊ feĩe
mina. Unum coniugale. scd̃ ꝙ lur
pr̃ p̃est filiis. Tertium dñatiuum
prima ꝑsona sit ibi uir. Scd̾a ux¬
or. Tercia pr. Qiͣta filius. Quin
communitates st̃ in domo ꝑfecta
bere debeat hic seedus liber in quo
trastatur de regimine domus.nã
cum in domo ꝑfc̃a sint tria regĩa
oz hunc librũ tres hr̃e ꝑtes ĩ quaꝵ
pͥmaa trastetur de regimine con¬
iugali. In ẜa de pr̃nali. In t̾cia de
dñatĩo. hec aut̃ tria regĩa bñ cog¬
noscere maxĩe decz reges ⁊ princi¬
pes qr eis diligenter inspectis mag¬
num admicłm habebunt ut bñ
sciant regere ⁊ regnũ et ciuitatẽ.¬
iugale et ꝙ nolentes nubeit non
mina.uidelz coniugale. pr̃nale
⁊ dñatiuũ. Int̾ hec autẽ regimi¬

Expanded text:
tria regimina. Nam nunquam est dare communitatem aliquam bene ordinatam, nisi aliquid sit ibi dirigens, et aliquid directum: vel nisi aliquid sit ibi principans, et aliquid obsequens. Quare cum in communitate maris et foeminae, mina, unum coniugale, secundum pater praeest filio: tertio dominativum prima persona sit ibi vir, secunda uxor, tertia pater, quarta filius, quintcommunitates sunt in domo perfecta,  quot partes habere debeat hic secundus Liber, in quo tractatur de regimine domus. Nam cum in domo perfecta sint tria regimina, oportet hunc librum tres habere partes. in quarum prima tractetur primo de regimine coniugali: in secunda de paternali: in tertia, de dominativo. Haec autem tria regimina bene cognoscere maxime decet reges et principes; quia eis diligenter inspectis, magnum adminiculum habebunt, ut bene sciant regere regnum, et civitatem.iugale. et quod nolentes nubere, nonmina. videlicet, coniugale, paternale, et dominativum. Inter haec autem regimi
Abbreviated transcription (Latin):
ut uelint inseꝑabłr ꝑmanere.
¶Paret ergo ꝙ decet om̃s cines
nõ solum pp̃ bonum fidei conui
ordinatur coniugium inseꝑabi¬
liter cõuiu̾e sius uxorib tanto
tñ hoc mag̃ decet reges ⁊ printip̃.
qͣnto de prole suscepta p̃ om̃ib
quare si amor ⁊ diligentia cir¬
sa prolem facit ad maiorẽ unio¬
nen conuigũ. qͣnto maior cura
et diligentia adhibenda ẽ cura
to magis decet reges ⁊ princip̃.¬

Expanded text:
ut velint inseparabiliter permanere. Patet ergo, quod decet omnes cives, non solum propter bonum fidei coniugordinatur coniugium, inseparabiliterer convivere suis uxoribus. Tanto tamen hoc magis decet reges et principes, quanto de prole suscepta prae omnibQuare si amor et diligentia circa prolem facit maiorem unionem coniugium: quanto maior cura et diligentia adhibenda est circa to magis decet reges et princQuare si amor et diligentia cir
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ pp̃ conseruatõem¶⁊ ⁊̃ precedit cõ¬
munitatem prĩs et filii. que nõ
respicit domum primam uel do
ergo dõ ẽ de regimine conuigali
q respit̃ communicatõem iuri ⁊
uxoris qͣm de regimine dñatĩo¬
respicit coĩcatoẽm pr̃is et filii.
¶In det̾minando autẽ de regĩe
coniugali. hũc tenebinus ordi¬
nẽ qr primo dicemus qͣle sit ip¬
sum coniugium ⁊qͣles uxores¬
quoslibz ciues ⁊ maxĩe reges et
principes deceat sumere ¶ dem̃ ostẽ¬
demus qualx uiri suas uxores re¬
gere debeant ⁊ ad qͣs uirtutes. et
ad q̃ oꝑa eas debeant ordinare.
In ostendendo quidẽ quale sit ip¬
sum coniugium primo declarã¬
uxorem probat amiciciam illam
ẽẽ scd̃m naturam adducens tri¬
plicem rõnem ꝙ ho sit natura¬
liter ał coniugale: prima rõ su¬
mitur ex ꝑte societatis hũane.
Scd̾a ex ꝑte protreatõis proł. et
tercia ex ꝑte operũ. ¶Proba

Expanded text:
 et conservationem; et etiam praecedit communitatem patris et filii, quae non respicit domum primam, vel doergo dicendum est de regimine coniugali, quod respicit communitatem viri et uxoris, quam de regimine dominativorespicit communitatem patris et filii. In determinando autem de regimine coniugali, hunc tenebimus ordinem: quia primo dicemus, quale sit ipsum coniugium, et quales uxores, cives, et maxime reges et principes deceat sumere. Deinde ostendemus, qualiter viri suas uxores regere debeant et ad quas virtutes, et ad quae opera eas debeant ordinare. In ostendendo quidem quale sit ipsum coniugium, primo declaranuxorem, probat amicitiam illam esse secundum naturam: adducens triplicem rationem quod homo sit naturaliter animal coniugale. Prima ratio sumitur ex parte societatis humanae. Secunda ex parte procreationis prolis. Tertia ex parte operum. P
Abbreviated transcription (Latin):
te poliͨꝰ uidelicet ꝙ eligens soli¬
tudĩem ⁊nolens ciuilr uiuere:
ul̾ est bestia uel ẽ ds̃ fic et de cõ¬
iugio dr̃epossumus nam nolẽs
coningaltter uiu̾e uel hoc ẽ qui¬
a uult lib̃ius fornicari. qͣre eli¬
git sibi uitã infra hominem ⁊

Expanded text:
te politica, videlicet quod eligens solite politica, videlicet quod eligens solitudinem, et nolens civiliter vivere, vel est bestia, vel est deus. sic et de coniugio dicere possumus. Nam nolens coniugaliter vivere. vel hoc est, quia vult liberius fornicari. quare eligit sibi vitam infra homin
Abbreviated transcription (Latin):
iuisa st̃ oꝑa uiri ⁊ uxoris: opera
eĩ uiri uidentur ẽẽ inagendo q̃
st̃ fienda exͣ domũ: oꝑa u̾o uxoriᷤ
ĩconseruando suꝑlestilia: uel in
oꝑando aliqua intra domũ po
in uita ut dr̃ .uiiiͦ. ecħ: nã sic ꝓ¬
pria ordinare ad bonũ cõe fac̃
ad ꝙͣdam suffĩam uite: qͣre si
naturale ẽ hõi hr̃e impetum ad
sufficĩam uite naturale ẽ ei qd
uelit ẽẽ aĩał coniugale. s si cõ¬
iugiũ ẽ quid naturale. sequitur
tomag̾ decet fuge̾ reges ⁊ princ̃
qͣnͣto decet eos meliores et uirtu¬
osiores eẽ.¶Hus uisis quedã
dubõ uidr̃ ex dc̃is oriri/nam si cõ¬
tugium est hõĩ naturale rep̾hẽ¬
sibilis ẽ igitur quicunq ñ dat
oꝑam ut coniugio copuletur:
dc̃a de leui repellitur. nam si n᷑ale
renuit cõiugem ducere nõ uiuit
comtẽplatõni u̾itatis ⁊ oꝑib dĩ¬
nis.uł nõ uiuit ut hõ qr eligit
uttã infra hoĩem ⁊ uiuit ut bes¬
tia qr sic̃ dicebamus de societa¬

Expanded text:
ivisa sunt opera viri, et uxoris. opera enim viri videntur esse in agendo, quae sunt fienda extra domum: opera vero uxoris in conservando suppellectilia, vel in operando aliqua intra domum. poin vita, ut dicitur 8. Etic. Nam sic propria ordinare ad bonum commune, facit ad quandam sufficentiam vitae. Quare si naturale est homini, habere impetum ad sufficientiam vitae: naturale est ei, quod velit esse animal coniugale. sed si coniugium est quid naturale, sequitur to magis decet fugere reges et principes, quanto decet eos meliores et virtuosiores esse. His visis, quaedam dubitatio videtur ex dictis oriri. Nam si coniugium est homini naturale, reprehensibilis est igitur quicunque non dat operam, ut coniugio copuletur. dicta, de levi refellitur. Nam si naturarenuit coniugem ducere, non vivit contemplationi veritatis et operibus divinis. Vel non vivit ut homo, quia eligit vitam infra hominem, et vivit ut bestia. Quare sicut dicebamus de societa
Abbreviated transcription (Latin):
stendebat. attũ si in coniugio as-¬
sit ibi bonum prolis non solũ
ex fide q̃ in coniugio est seruan¬
da inclinantur coniuges ut si
ant inclinantur ex ip̃a proleq̃ ẽ
inclinatõnem ut st̃ amici int̾ se
parentes qui naturalit̾ diligũt

Expanded text:
stendebat. attamen si in coniugio adsit ibi bonum prolis; non solum ex fide, quae in coniugio est servanda, inclinantur coniuges, ut siant, inclinantur ex ipsa prole, quaeinclinationem ut sint amici inter se parentes, qui naturaliter diligunt
Abbreviated transcription (Latin):
regnum regi rege. qͣm lege ut
per regem corrigi possunt lega¬
les defcus Itaq ut appareat
quid ccͣ haric materiam sit do̾.
tipantem esse medium int̾ le¬
gem naturalem: et positiuam
nam nullus recte printipat᷑
oꝑm q̃re si nomen regis a re¬
gendo sumptum est ⁊ decet re-¬
geni regere alios ⁊ ẽẽ regulam
gem sqr in tm̃ recte regit in qͣnt̃
a lege naturali niõ deuiat ẽ tr̃i
supra legem poi̾tiuam qr illam
sua auctoritate constituit. Ita
sic̃ rex nunqͣm recte regit nisi ĩ¬
nitatur legi naturali ⁊ agat ut
recta rõ dc̃at. sic lex poĩtiua nũꝙͣ
recte ligat. nisi innitatur aucto¬
ritati regis aut alt̾ius principã¬
tis ¶nam iustum põitiuum.⁊ le¬
gale ut supra dicebatur ex prin¬
cipio nichil differt sic uł aliter
qn autem ponitur. pp̃ auctoritatẽ
ponentis differt. qͣre lex positiua
est infra principantem sicut lex
naturalis ẽ supra. ⁊ si dicatur le-¬
gem aliquam poĩtiuarri ẽẽ sup̃

Expanded text:
regnum regi rege, quam lege, ut regnum regi rege, quam lege, ut per legem corrigi possint legales defectus. Itaque ut appareat quid circa hanc materiam sic dicenmlibet principantem esse medium inter legem naturalem et positivam; nam nullus recte principaturoperum. Quare si nomen regis a regendo sumptum est, et decet regem regere alios, et esse regulam gem, quia in tantum recte regit, in quantum a lege naturali non deviat: est tamen supra legem positivam, quia illam sua auctoritate constituit. Itaque sicut rex nunquam recte regit, nisi innitatur lege naturali, et agat ut recta ratio dictat: sic lex positiva nunquam recte ligat, nisi innitatur auctoritati legis aut alterius principantis. Nam iustum positivum et legale ut supra dicebatur ex principio nihil differt sic, vel aliter: quando autem ponitur, propter auctoritatem ponentis differt: quare positiva, lex est infra principantem, sicut lex naturalis est supra. Et si dicatur legem aliquam positivam esse supra
Abbreviated transcription (Latin):
a ad inuestigandum hoc idem
sumitur ex eo ꝙ facilius ẽ per¬
u̾ti regem qͣm legemisnam rex
cum sit homo non dicit intel
ergo ꝙ rex non peruertatur ex
es ꝙ ht̃ concupiscentiam ãnex¬
optimos uiros furor ⁊ concup¬
iscentia tandem interimit et
ꝑu̾tit. Int̾imitur enim optim
homo per concupĩam ⁊ si non
qͣntum adẽe nature tñ qͣntu
adẽe optimum qr cum optini
homo incipit furere ⁊ concupistẽ
ꝑu̾sa. ⁊ si nor int̾imitur qͣntũ
adesse simpliciter interimitur
est ult̾ius optimus. Rex itaz
dicit intellc̃m cum concupĩa s¬
nt¬
lex qr ẽ aliquid ꝑtinens ad rõ¬
cipari intlłcm̃ uibet principari
deum ⁊ legem s qui uibet prĩ¬
annexam apponit ut principe¬
tur et bestiam. ¶Hiis ergo
rõnib uidetur̃ ostendi melius
esse regnum ⁊ tiuitatem regi
lege. qm rege ES ꝙ hoc non sit
simpliciter faterdum ostendit
idem ph̃s in eodem tercio. nam
qͣntumcũq sint exquisite ĩ ali¬
quo casu deficere. melius ẽ ig̾

Expanded text:
a ad investigandum hoc idem, sumitur ex eo quod facilius est perverti regem, quam legem. Nam rex cum sit homo non dicit intellergo quod rex non pervertatur ex eo quod habet concupiscentiam annexoptimos viros suror et concupiscentia tandem interimit et pervertit. Interimitur optimus homo per concupiscentiam, et si non quantum ad esse naturae, tamen quantum ad esse optimum: quia cum optimus homo incipit furire et concupiscere perversa, et si non interimitur quantum ad esse simpliciter, interimitur est ulterius optimus. rex itaque dicit intellectum cum concupiscentlex quia est aliquid pertinens ad rcipari intellectum, iubet principari deum et legem; sed qui iubet prinscentiam anexam apponit ut principetur et bestia. His ergo rationibus videtur ostendi, melius esse regnum et civitatem regi lege, quam rege. Sed quod hoc non sit simpliciter fatendum, ostendit ibi Philosophus in eodem 3. Nam quantumcunque sint exquisitae in aliquo casu deficere: melius est igitur
Abbreviated transcription (Latin):
inquirit utrum regnu
aut ciuitatem sit melius re¬
gi optimo rege aut optima le¬
ge. adducit autẽ rõnes duas
ꝙ melius sit policiciam regn
regi optima lege: prima sumit᷑¬

Expanded text:
inquirit, utrum regnum aut civitas sit melius regi optimo rege, aut optima lege. Adducit autem rationes duas, quod melius sit politiam regni regi optima lege, quam opt
Abbreviated transcription (Latin):
legem. ¶Prima iua sic pa¬
ceps d eẽ custos iusti .i. iuste legi ᷤ
est ergo princeps si debite prin¬
cipitur qiͣ ꝙdam organum iu-¬
ste legis ut ꝙ lex iuste fieri p̃¬
cipit rex ꝑ ciuilem potentiam
obseruari facitꝰ. q̃re si ꝙ ẽ prin¬
cipalius eligibilius ẽ in regimi¬
ne qͣm organum ⁊ instrĩn re-
gi optima lege legibilius est.
qmͣ regi optimo rege. hoc ẽ ergo
hos. s. reges aut principes insti¬

Expanded text:
egem. Prima via sic paceps debet esse custos iusti, idest iustae legis: est ergo princeps, si debite principetur, quasi quoddam organum iustae legis, ut quod iuste lex fieri praecipit, rex per civilem potentiam observari facit. Quare si quod est principalius, eligibilius est in regimine, quam organum et instruemntum: regi optima lege eligibilius est, quam regi optimo rege. Hoc est ergo reges aut principes it
Abbreviated transcription (Latin):
diam. ⁊ erubescenciam. siue uere¬
cuudiaui sed omnes lee passio¬
nes reducuntur ad aliquas pas¬
sionum predictaru: quia ⁊ elus
⁊ gracia reducuntur ad amorem
uerecundia ad timorem. inidi¬
prosperitatibus malorum redu¬
cuntur ad tristiciam zelus enim¬
reducitur ad amorem qr zelus
nicł aliud est quam quidam a¬
mor intensus. Ea aũt que intẽ¬
se diliginus uelsunt corpora¬
lia uel sunt sp̃ualia. si corporali¬
a sunt. quia talia cum hñtur
ab uno nõ hñr ab alio. ideo ⁊e¬
lus respectu horum diffiniri con¬
sueuit. Quod est amor inten¬
sus. nõ paciens consortium in
amato. Inde ergo moleuit qd
aliqua si nolint in ea hr̃e aliq
consortium. Intensus ergo amor
corporalium. uiͣ ẽẽ amor priua¬
tus ⁊ reprehensibilis nõ paciẽs
consortium in amato  sed res¬
pectu bonorum intellectualiũ
⁊ respectu uirtutum si sit amor¬
intensus. est laudabilis ⁊ quasi

Expanded text:
diam, et erubescentiam sine verecundia. Sed omnes hae passiones reducuntur ad aliquas passiones praedictum: quia zelus, et gratia reducuntur ad amorem: verecundia ad timorem: inviitatibus malorum redunduntur ad tristitiam. Zelus reducitur ad amorem: quia zelus nihil est aliud, quam quidam amor intensus. Ea autem, quae intense diligimus, vel sunt corporalia, vel spiritualia. Si sunt corporalia, quia talia cum habentur ab uno, non habentur ab alio, ideo zelus respectu horum diffiniri consuevit, quod est amor intensus non patiens consortium in amato. Inde ergo inolevit, qaliqua, si noluerint in ea habere aliquod consortium. Intensus ergo amor corporalium videtur esse amor privatus, et resprehensibilis, et non patiens consortium in amato. Sed respectu bonorum intellectualium, et respectu virtutum, si sit intensus amor, est laudabilis, et quasi