comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
potuit. tanto ante defunctũ: nec easdẽ scripturas legere: qͣ ñdũ fuerant ing̾cã lingnã translate: qua ille
pollebat : Nisi forte qr fuit acerrimi studũ sic̃ egyptias. ita & istas ꝑint̃ p̃tẽ didic̃ ñ ut scribendo transferre
qđ ptolomeus ꝓ ingenti beneficio. qͥ regia potestate &iã timeri potat. meruisse ꝑ hibet᷑ s: ut c̃loq̃ndo ꝗd
c̃tinerent. quantũ cape possoca dd iscere: hoc ut en istimet᷑. illa sua dere uident᷑ inditia. qđ lib geneseos sic
incip̃. In pͥncipio fec̃ ds̃ cȩlũ ort̾rã t̾ra aũ erat inuisibilis. & in cposita. & tenebre suꝑ abyssũ. & sp̃s đĩ suꝑfere¬

Expanded text:
potuit tanto ante defunctum, nec easdem Scripturas legere, quae nondum fuerant in graecam linguam translatae, qua ille potuit tanto ante defunctum, nec easdem Scripturas legere, quae nondum fuerant in graecam linguam translatae, qua ille pollebat: nisi forte, quia fuit acerrimi studii, sicut Aegyptias, ita et istas per interpretem didicit, non ut scribendo transferret, quod Ptolemaeus pro ingenti beneficio, qui regia potestate etiam timeri poterat, meruisse perhibetur, sed ut colloquendo, quid continerent, quantum capere posset, addisceret. Hoc ut existimetur, illa suadere videntur indicia, quod liber Geneseos sic incipit: In principio fecit Deus coelum et terram. Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae era
Abbreviated transcription (Latin):
trasferendo. nobiliores. clarioresq fecer̃: Mirant᷑ aũ qͥdã nob̵ in ap̃i gr̃a sociati : cũ audiunt. ł legunt¬
platonẽ de do ista sensisse. q̃ multũ c̃gruere ueritati. nr̃e religiõis agnoscunt: Unͣ ñ nulli putauer̃
eũ quando ꝑrexit in egyptũ. hieremiã audisse ꝓphetã : ł scripturas ꝓpheticas. in eadẽ ꝑegͥnatiõe¬
legisse. quoꝵ quide opinionẽ inqͥb dã libris meis posui: S diligent̃ subputata tẽporũ ratio. qua chronica
historia c̃tinet᷑. platonẽ indicat. atpr̃e qͦ ꝓphotaũ heremias. centũ ferme annos postea natũ fuisse: qͥ cũ octo¬
agente hebreoꝵ. de uidea poposcit. & ꝑseptuaginta uiros hebreos. qͥ &ĩã gcã linguã nouerant. int̃p̃tandas.
habendasq: curaũ : anni reꝑiunt᷑ ferme seraginta : Qua ꝓp̃t in illa ꝑegrinatiõe sua. plato. nec hierem iã uidẽ

Expanded text:
transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. CAPUT XI.-- Unde Plato transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. CAPUT XI.-- Unde Plato Platonem, eum de deo ista sensisse, quae multum congruere ueritati nostrae religionis agnoscuntur. Unde nonnulli putauerunt eum, quando perrexit in Egyptum, Ieremiam audisse uel scripturas legisse; quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui. Sed diligenter subputata temporum ratio, quae chronica historia continetur, Platonem indicat a tempore, quo prophetauit Hieremias, centum ferme annos postea natum fuisse; qui cum octogentis Hebraeorum de Judaea poposcit, et per septuaginta viros Hebraeos, qui etiam graecam linguam noverant, interpretandas habendasque curavit, anni ferme reperiuntur sexaginta. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Jeremiam videre
Abbreviated transcription (Latin):
naturã nob̾ ẽẽ. qua facti ad eiꝰ imaginẽ sumꝰ & doctrinã. qua eũ nosse nouerimꝰ : & grãm. qua illi coherendo
beati simꝰ: hȩc itaq causa ẽ. cur istos cet̃is p̃feramꝰ. qr cũ alii philosophi. angenia sua. studiaq cͣtriuerint
inqͥrendis rerũ causis: & qͥnã eẽt mͦd discendi.atq uiuendi. isti đo cognito reperer̃. ubi ẽẽt causa c̃stituta
uniũsitatis. & lux ꝑcipiendȩ ueritatis. & fons bibendȩ felicitatis: Siue gͦ isti platonia. siue qͥcũq alii
quarũ lib& gentiũ phylosophi. de do ista sentiunt : nobcũ sentiunt: S ido cũ platonicis magis agere
placuit hanc causã : qr eoꝵ s̃ litere notiores Nã &g̾ci quoꝵ lingua ingentib p̾min&: eas magna
p̃dicatiõe celebrar̃ : & latini ꝑmoti. eaꝵ ł excellentia. ł gła. ipsas libentius didicet᷑: atq in nr̃m eloqũ¬

Expanded text:
naturam nobis esse, qua facti ad eius imaginem sumus, et doctrinam, qua eum nosque nouerimus, et gratiam, qua illi cohaerendo naturam nobis esse, qua facti ad eius imaginem sumus, et doctrinam, qua eum nosque nouerimus, et gratiam, qua illi cohaerendo beati simus. Haec itaque causa est quur istos ceteris praeferamus, quia, cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriuerint in requirendis rerum causis, et quinam esset modus discendi adque uiuendi, isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae uniuersitatis et lux percipiendae ueritatis et fons bibendae felicitatis. Siue ergo isti Platonici siue quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt, nobiscum sentiunt. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam, quia eorum sunt litterae notiores. Nam et Graeci, quorum lingua in gentibus praeminet, eas magna praedicatione celebrarunt, et Latini permoti earum uel excellentia
Abbreviated transcription (Latin):
hõis & uolucrũ & quad rupedũ. & serpentiũ : iibi & romanos &i g̃cos & egyptios. qͥ de sapientiȩ nõie
głati s̃ fec̃ intelligi S de hoc cũ istis postmdũ disputabimꝰ: In qͦ aũ nob̾ c̃sentiunt de uno do. huiꝰ uniũ¬
sitatis auctore. qͥa ñ solũ suꝑ om̃a corpora. ẽ in corporeus: uerũ exiã suꝑ om̃s animas. incorruptibilis. prin¬
cipiũ nr̃m. lum nr̃m. bonũ nr̃m: in hoc eos cet̾is ante ponim snec silit̾as eoꝵ ap̃ianꝰ ignorans. ũbis qͣ non¬
didic̃ indisputatiaẽ ñ utit᷑. ł nat᷑alẽ latine. ł pliysicã gͣce appell& eã partẽ. inqua denaturȩ inqͥsitione
tractat᷑: & rationalẽ siue logicã. in qua qͣrit᷑. qͦ nã mͦ ueritas ꝑcipi possit. & motalẽ. ł &hicã. in qua de
morib agit᷑: bonoꝵq sinib appetendis maloꝵq: uitandis. iđo nescit ab uno uerođo atq: optimo: &

Expanded text:
glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suiglorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus sui autem nobis consentiunt de uno Deo huius uniuersitatis auctore, qui non solum super omnia corpora est incorporeus, uerum etiam super omnes animas incorruptibilis, principium nostrum, lumen nostrum, bonum nostrum, in hoc eos ceteris anteponimus. Nec, si litteras eorum Christianus ignoione non utitur, ut uel naturalem Latine uel physicam Graece appellet eam partem, in qua de naturae inquisitione tractatur. et rationalem siue logicam, in qua quaeritur quonam modo ueritas percipi possit, et moralem uel ethicam, in qua de moribus agitur bonorumque finibus adpetendis malorumque uitandis, ideo nescit ab uno uero Deo adque optimo et
Abbreviated transcription (Latin):
tione mundi : ꝑ ea q̃ facta s̃ intellecta c̃spiciunt᷑. Sẽpit̾na qͦq uirtꝰ eiꝰ. & diuinitas: Et ubi atheni ensib
loquens cũ rẽ magnã de do dixiss&r. & q̃ apaucis possit intelligi: qđ in illo uiuimꝰ. mouem & sumꝰ: adiẽc
illis manifestaũ intellectu c̃spicienda inuisibilia sua. ubi eriã dictũ ẽ . ñ illos ipsũ đm rite coluisse: quia
&alii sreb qͥb: ñ oportebat. diuinos honores. illi uni tantũ debitos. detuler̃ : qm̃ cognoscentes đm. ñ sic đm
glorificauer̃ aut gr̃as eger̃. s euanuer̃ in cogitatiõib suis: & obscuratũ ẽ insipiens cor eoꝵ. dicentes enĩ
se eẽ sapientes. stulti facti s̃. & ĩmutauer̃ głam in corruptibilis đi. in similitudinẽ imaginis corruptibilis

Expanded text:
tione mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus tione mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi, quod in illo u i u i m u s et mouemur illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus spicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum
Abbreviated transcription (Latin):
italici ꝓp̃t phytagorã & pytagoreos. & siqd forte ahi eidẽ sententiȩ indidẽ fuer̃: siue aliaꝵ qͦq gentiũ
qͥ sapientes ł phylosophi habiti s̃ athlantici. libies. egyptii: indi. ꝑsȩ. chaldei. scytȩ.galli. hispani. aliiq reꝑi¬
unt᷑ qͥ hoc uid̾int ac docuerint: eos om̃s cet̃is ante ponimꝰ. eosq nob̃ ꝓpinqͥores fatem : Iuãuis eni hõ ap̃ianꝰ
ing̃ca lingua ionicoꝵ. & italicoꝵ sciat. ñ tam̃ ita surd ẽ inreb liumanis. ut nesciat phylosophos ł studiũ
sapientiȩ : ł ipsã samentiã ꝓfiteri: Cau& eos tam̃ qͥ scđm elem̃ta huiꝰ mundi phy losophant᷑. ñ scđ̾m dđm.
aqͦ ipse factꝰ ẽ mundꝰ. Aamonet᷑ eñi p̃cepto apłico fidelũq audit qđ dictũ ẽ : Cauete neqͥs uos decipiat.
ꝑ phylosopliã & in anẽ seductiõẽm. seđm elem̃ta mundi: Deinđ ne om̃s tales eẽ arbitret᷑: audit ab eodẽ

Expanded text:
agoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt; siue aliarum quoque gentium qui sapientes uel philosophi habiti sunt, Atlantici Libyes, Aegyptii, Indi, Persae, Chaldaei, Scythae, Galli, Hispani aliqui reperiuntur, qui hoc uiderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. CAPUT X. Quae in Graeca lingua, Ionicorum et Italicorum, sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis, ut nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapientiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum elementa huius mundi philosophantur, non secundum Deum, a quo ipse factus est mundus. Admoneper philosophiam et inanem seductionem, secundum elementa mundi . Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ naturȩ dedit . s aliꝗͥ adimit. aliꝗ relinqͥt ut sit qͥ doleat ꝗ adimit & ipse dolor testimoniũ ẽ boni adẽpti
& boni relicti. nisi enĩ bonũ relictũ eẽt bonũ amissũ dolere ñ poss& Nã qͥ percat peior ẽ silȩtat᷑ in dãno eqͥtatiꝰ
Q uͦ cruciat᷑ sinihil ind ad qͥrat boni. dol&dãnũ salutis. & qm̃ eqͥtas ac salꝰ utrũq bonũ ẽ: boniq amissione
dolendũ ẽ potiꝰ quã lȩtandũ : sitam ñ sit c̃pensatio melioris. Melior ẽ aũ animi eqͥtas quã corporis sanitas:
ꝓfecto c̃uenientius in uistꝰ dol& insupplicio quã lȩtatꝰ ẽ in delicto: Sic̃ gͦlȩticia desertiboni inpeccato testi
ẽ uoluntatis malȩ. ita dolor amissi boni. insupplicio testis ẽ naturȩ bonȩ dͥ enĩ dol& amissã nat urȩ suȩ pacẽ

Expanded text:
 aliquid adimit, aliquid relinquit, ut sit qui doleat quod ademit. Et ipse dolor testimonium est boni ademti et boni relicti. Nisi enim bonum relictum esset, bonum amissum dolere non posset. Nam qui peccat, peior est, si laetatur in damno aequitatis; qui uero cruciatur, si nihil inde adquirat boni, dolet damnum salutis. Et quoniam aequitas ac salus utrumque bonum est bonique amissione dolendum est potius quam laetandum si tamen non sit conpensatio melioris; melior est autem animi aequitas quam corporis sanitas: profecto conuenientius iniustus dolet in supplicio, quam laetatus est in delicto. Sicut ergo laetitia deserti boni in peccato testis est uoluntatis malae, ita dolor amissi boni in supplicio testis est naturae bonae. Qui enim dolet amissam naturae suae pacem,
Abbreviated transcription (Latin):
reũ anulũ raptũ atq: suspensũ: deinđ tanq ferro đ rapuerat iĩ dediss& sua c̃munẽq: feciss& Idem aniuꝰ
alt̃i admͦt ẽ. eundẽq suspenđ atq: ut ille prior lapidi : sicalt̃ anul priori anulo coherebat. Acressit eodẽ
mͦ t̾cius accessit ⁊ qͣrtꝰ : Iãq sibi ꝑmutua circulis nenis ñ ĩplicatorũ intrinserꝰ s ei trinsetꝰ ad hȩrentiũ qͥsi
catena pepẽdat anuloꝵ: Ssistã iũ lapidis ñ stup& q̃ illi ñ solũ in erat uerũ &iã ꝑ tot suspensa tͥnsibat ⁊ inu¬
peri: Se ipsũ uidisse nartaũ. quẽ ad m̃ dũ bathanarius qͦndã comes africȩ cũ apđ eũ c̃uiuaret᷑ ep̃seundẽ ꝓru

Expanded text:
ferro, quod rapuerat, uim dedisset suam communemque fecisset, idem anulus ferro, quod rapuerat, uim dedisset suam communemque fecisset, idem anulus alteri admotus est eundemque suspendit, adque ut ille prior lapidi, sic alter anulus priori anulo cohaerebat; accessit eodem modo tertius, accessit et quartus; iamque sibi per mutua circulis nexis non inplicatorum intrinsecus, sed extrinsecus adhaerentium quasi catena pependerat anulorum. Quis istam uim lapidis non stuperet, quae illi non solum inerat, uerum etiam per tot suspensa transibat et inuperi. Se ipsum namque uidisse narrauit, quem ad modum Bathanarius quondam comes Africae, cum aput eum conuiuaretur episcopus, eu
Abbreviated transcription (Latin):
uilesct̃: ita ut ex ipsa india q̃ romota pars orbis anob desierim ñ nulla mirari q̃ ad nos potuer̃ miranda ꝑ¬
duci: Ad amantẽ lapidẽ multi apđ nos habent : marime auri fices in signitoresq gẽmaꝵ. & lapis nec fer¬
ronec igni necali uiꝰ ulla ꝑhibet̃ p̃t̃ hyreinũ sanguinẽ uinci: S qͥ eũ babent atq nouer nunꝗ ita mirant᷑
ut hi qͥb pͥmũ potẽtia eiꝰ ostẽdit᷑ qͥb aũ ñ ostẽdit᷑ fortasse nec credt̃ aut sicredt̃ in eiꝑta mirant᷑: Et sieti¬
gerit expiri adhuc qd ẽ mirant᷑ in solita s assiduitas expiendi paulatĩ subtͣhit admiratiõis in citum̃tũ : Mag¬
netẽ lapid ẽ nouimꝰ mirabilẽ ferrieẽ raptorẽ q cũ pͥmũ uidi uehem̃t̃ in horrui qͥ ppe cernebã alapide fer¬

Expanded text:
uilescunt, ita ut ex ipsa India, quae remota est pars orbis a nobis, desierimus nonnulla mirari, quae ad nos potuerunt miranda peruilescunt, ita ut ex ipsa India, quae remota est pars orbis a nobis, desierimus nonnulla mirari, quae ad nos potuerunt miranda perduci. Adamantem lapidem multi aput nos habent et maxime aurifices insignitoresque gemmarum, qui lapis nec ferro nec igni nec alia ui ulla perhibetur praeter hircino sanguine uinci. Sed qui eum habent adque nouerunt, numquid ita mirantur ut hi, quibus primum potentia eius ostenditur? Quibus autem non ostenditur, fortasse nec credunt; aut si credunt, inexperta mirantur; et si contigerit experiri, adhuc quidem mirantur insolita, sed adsiduitas experiendi paulatim subtrahit admirationis incitamentum. Magnetem lapidem nouimus mirabilem ferri esse raptorem; quod cum primum uidi, uehem
Abbreviated transcription (Latin):
dit̃: ꝯcũ ante sit frigida : indđ feruesc̃ uñ feruentia cuncta frigesct: uelit expirante ⁊ illa gleba disce¬
dens gnis qͥ latebat appar& ac deinđ tamq morte sic frigida ẽ ut adiecta unda ñ sit arsura ⁊ quã calcẽ ui¬
cabamꝰ uiuam uocemꝰ extinctã. Qd ẽ qͣ liuic miraculo addi posse uideat᷑. ⁊ tam̃ addit᷑ : Nã siñ ad hibeasa quã
s oleũ qͥ magis fomes ẽ ignis nulla ei ꝑfusiõe ł in fusiõe feruesc̃ : hoc miraculũ side aliqꝰ indico lapide lege¬
rem siue audirem. ⁊ in nr̃m etꝑim̃tũ uenire ñ poss& ꝓfecto aut m̃datiũ pitaremꝰ aut certe grandit̃ mi¬
rarem̃: Quaꝵ uͦ rerũ ante nr̃os oculos cotidiana docum̃ta u̾sant᷑ ñ gnr̃e minꝰ mirabilis ipsa assiduitate

Expanded text:
ditur, et cum ante sit frigida, inde feruescit, unde feruentia cuncta frigescunt. Velut exspirante ergo illa gleba disceditur, et cum ante sit frigida, inde feruescit, unde feruentia cuncta frigescunt. Velut exspirante ergo illa gleba discedens ignis, qui latebat, apparet, ac deinde tamquam morte sic frigida est, ut adiecta unda non sit arsura et quam calcem uocabamus uiuam, uocemus exstinctam. Quid est quod huic miraculo addi posse uideatur? et tamen additur. Nam si non adhibeas aquam, sed oleum, quod magis fomes est ignis, nulla eius perfusione uel infusione feruescit. Hoc miraculum si de aliquo Indico lapide legeremus siue audiremus et in nostrum experimentum uenire non posset, profecto aut mendacium putaremus aut certe granditer miraremur. Quarum uero rerum ante nostros oculos cottidiana documenta uersantur, non genere minus mirabili, sed ipsa adsiduitate
Abbreviated transcription (Latin):
re corrũ pant̃. nulla etate uincant᷑ usq ađq uteos substernere soleant qͥ limites figt̃ : ad c̃uincendũ litigatorẽ.
cqͥsoͥs pꝰ quata lib& tpr̃a eatiterit firũq lapidẽ limitẽ ñ eẽ c̃tendit᷑ & seos int̾ra humida in fossos ubi ligna
eputrȩscerent tãdiu durare in corruptibilit̃ posse nisi rerũ ille corruptor ignis efficit : Intueam̃ &iã miracii¬
lũ caleis excepto eo de qͦ iã satis ditimꝰ Eigne cand scat qͦ alia tetra reddunt᷑ &iã occuitissim e abigne ignẽ
c̃cip̃. Eũq iã gleba tangentib frigida tã Iatent̃ seruat : ut nulli nr̃o sensui ꝓis appareat: S c̃ꝑtꝰ ex ꝑim̃to &ĩã¬
dũ ñ appar& sciat᷑ in eẽ sopitꝰ ꝓpt̃ q eã uiuã caleẽ ioqͥmꝰ uelut inse ignis latens anima sit in ui sibilis uisibilis
corporis lã uͦ quã mirũ ẽ q̃ cũ ex tinguit᷑ tẽ accẽditꝰ ut enĩ oitulto ignȩ careat : aq in fundit᷑ a quaue ꝓfun¬

Expanded text:
re corrumpantur, nulla aetate uincantur, usque adeo ut eos substernere soleant, qui limites figunt, ad conuincendum litigatorem, quisquis post quantalibet tempora exstiterit fixumque lapidem limitem non eputrescerent, tam diu durare incorruptibiliter posse, nisi rerum ille corruptor ignis effecit? 3. Intueamur etiam miraculum calcis, excepto eo, de quo jam satis diximus, quod igne candicat, quo alia tetra redduntur, etiam occultissime ab igne ignem concipit, eumque jam gleba tangentibus frigida tam latenter servat, ut nulli nostro sensui prorsus appareat, sed cot inuisibilis uisibilis corporis. Iam uero quam mirum est, quod, cum exstinguitur, tunc accenditur! Ut enim occulto igne careat, aquae infunditur aquaue perfun
Abbreviated transcription (Latin):
in numerabiles mundos c̃ epicuro sõniare cogant᷑ : Ea tantũ differentia qͦđos ille fortuitis motib: a tomoꝵ
quaq patentiũ uacare noluerint nec eosdẽ mundos qđ &iã deisto sentiunt ulla causa posse dissolui. Cũ his eñi

Expanded text:
innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum dum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his eni
Abbreviated transcription (Latin):
creatã s nullo ułtius tpr̃e ꝑiturã tanꝗ numerũ hab̾e initiũ s ñ hab̾e sinẽ fatent᷑: & ido semel expta miseriassi
abeis fuerit libata nunq. miserã postea futurã: ñ utiq dubitabt̃ hoc fieri manente inc̃mut abilitate c̃siliidi
Sic gͦ credant & mundũ extpr̃e fieri potuisse. nec tam̃ ido d̾m in eo faciendo. ȩt̃nũ c̃siliũ uoluntatẽq mutasse:
Deind uidendũ ẽ istiꝰ qͥđm c̃ditorẽ mundi eẽ c̃sentiunt : & tam̃ q̃rͣ de mundi tprẽ ꝗd respondeam. ꝗd ipsi respon¬
deant de mundi loco. Ita enĩ q̃rit᷑ cur potiꝰ tc̃ & ñ antea factꝰ sit. quẽ admꝰdũ qͣri potẽ. cur hic potiꝰ ubi ẽ & ñ alibi
nã suta infinita spatia tpr̃ĩs ante mundũ cogitant inqͥb eis ñ uidet̃ ds̃ aboꝑe cessare potuisse. similit̃ excogi
tent extra mundũ infinita spatia locoꝵ in qͥb si qͥs quã dicat ñ poti se uacare om̃ipotentẽ: non ne c̃seq̃ns erit ut

Expanded text:
llo ulterius tempore perituram, tamquam numerum, habere initium, sed non habere finem fatentur, et ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eoidendum est istis, qui Deum conditorem mundi esse consentiunt, et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur cur potius tunc et non antea factus sit, quemadmodum quaeri potest cur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare ptent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑscła retro infinita cũ beatitudine alt̾nasse animȩ miseriã putant: s: nc̃ iã deceto cũ fueri libata
admiseriã ñ eẽ rediturã : nihilominꝰ c̃uincunt᷑ nunꝗ eã fuisse uere beatã s deinceps eẽ inciꝑe noua
quadã nec fallaci beatitudine Ao ꝑ hoc fatebunt᷑. ac cite illi aliꝗd noui & hoc magnũ atq p̃clarũ
qđ nunquã retro ꝑ ȩtatẽ accidiss&. Cuiꝰ nouitatis causã siđm negabt̃ in et̃no habuisse c̃silio. simul

Expanded text:
 quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata,  quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuincuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipere noua quadam nec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum adque praeclarum, quod numquam retro per aeternitatem accidisset. Cuius no
Abbreviated transcription (Latin):
ñ tam̃ eũ tpr̃is uolt̃ habere s suȩ creatiõis initiũ ut qͦdã mͦ uit intellegibili sẽꝑ sit fact: dic̃t qͥdem aliquid
uñ sibi đm uident᷑ uelut afortuita temeritate defenđe. ne subito illi uenisse credat᷑ inm̃tẽ qđ iunquã
ante ueniss& facere mundũ. & accidisse illi uoluntatẽ nouã : cũ innullo sit om̃ino mutabilis. S ñ uideo
qͦmͦ eis possit incet̾is reb ratio ista sub sistere. marimeq: in anima. quã si đo coet̾nã ẽẽ ctenđint : un illi
acciđit noua miseria q̃ nunquã antea ꝑ et̾nũ : nullomͦ poter̃ explicare Si enĩ alt̾nasse sẽꝑ eiꝰ miseria &
beatitudin ẽ direrinit. necesse ẽ dicant &iã sẽꝑ alt̾nasse naturã : Uñ illa eos seq̃t᷑ absurditas ut &ĩã cum
beata dĩ: in hoc utiq ñ sit beata si futurã suã miseriã & tͣpitudinẽ p̃uid&: Si aũ ñ p̃uid& nec se t᷑pẽ

Expanded text:
tionis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi acciderit noua miseria, quae numquam antea per aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ tẽporaliũ controu̾siã reꝑire¶ hanc aũ phylosophi mundi huiꝰ ñ alit̃ putauer̃ posse ł debere dissoluere:
nisi ut circuitꝰ tẽpoꝵ inducerent. qͥb eadẽ sẽꝑ fuisse renouata atq repetita in rerũ natura atq: ita de¬
inceps fore sine cessatiõe asseuerarent uolumina uenientiũ scłoꝵ. siue iniundo ꝑmanente isti cirenit᷑

Expanded text:
phi crediderunt. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt posse uel debere dissoluere, nisi ut circuitus temporum inducerent, quibus eadem semper fuisse renouata adque repetita in rerum natura adque ita deinceps fore sine cessatione adseuerarent uolumina uenientium et praetereuntium saeculorum; siue in mundo permanente isti circuit
Abbreviated transcription (Latin):
aut ipse hõ inquantũ male uoluntatis: porro mala uoluntas quãuis ñ sit seđm naturã s contͣ naturã
qi uitiũ ẽ: tam̃ eiꝰ naturȩ ẽ cuiꝰ ẽ uitiũ qđ nisi innatura ñ potẽ ẽẽ: S in ea quã creaũ exnihilo ñ quã
genuit creator de semeupso: Sic̃ genuit ũbũ ꝓ qđ facta s̃ om̃a. qr &si de t̾rȩ puluere đs fint̃ hoiẽm
eadẽ t̾ra om̃isq t̾rena materies om̃ino de nihilo ẽ animãq: de nihilo factã dedit uerpori cũ factꝰ ẽ hõ
Usq adõ aũ mala uincunt᷑ abonis. ut quauissinant᷑ eẽ ad demonstrandũ quã possit ex ipsis bene uti iusti¬
tia ꝓuidentissima creatoris: hona tam̃ sine malis eẽ possint : Sic̃ đs ipse uerꝰ & sũm sic̃ om̃ is suꝑ istũ cali¬

Expanded text:
aut ipse homo in quantum malae uoluntatis. Porro mala uoluntas quamuis non sit secundum naturam, sed contra naturam, aut ipse homo in quantum malae uoluntatis. Porro mala uoluntas quamuis non sit secundum naturam, sed contra naturam, quia uitium est, tamen eius naturae est, cuius est uitium, quod nisi in natura non potest esse; sed in ea, quam creauit ex nihilo, non quam genuit Creator de semet ipso, sicut genuit Verbum, per quod facta sunt omnia; quia, etsi de terrae puluere Deus finxit hominem, eadem terra omnisque terrena materies omnino de nihilo est, animamque de nihilo factam dedit corpori, cum factus est homo. Usque adeo autem mala uincuntur a bonis, ut, quamuis sinantur esse ad demonstrandum quam possit et ipsis bene uti iustitia prouidentissima Creatoris, bona tamen sine malis esse possint, sicut Deus ipse uerus et summus, sicut omnis super istum cali
Abbreviated transcription (Latin):
scđm id qł p̃seiuit atq disposuit ciuitatẽ scãm eã debem asserere : ñ scđm illud qđ in nr̃am cognitiõem
ꝑuenire ñ potuit qr inđi dispositiõe ñ fuit. Neq enĩ hõ peccaro suo diuinũ potuit ꝑtͣbare c̃siliũ quasi
d̾m qđ statuerat mutare ẽpulerit cũ đs p̃sciendo utrũq p̃uenerit: Idest & hõ quẽ bonũ ipse creauit quã
one inseripturis &iã penituisse legit᷑ đm. iuita id dr̃ qđ iõ sperauerat ł nat᷑aliũ causaꝵ ordo gestabat
ñ uuta id qđł se om̃ps facturũ eẽ p̃sciuerat: Fec̃ itaq: ds sic̃ scriptũ ẽ hoĩem rectũ ac ꝑ hoc uoluntatis bonȩ: ñ
enĩ rectꝰ eẽt bonã ñ habens uoluntatẽ: Bona gͥ uoluntas opꝰ ẽ di: Cũ ea qͥppe ab illo fact ẽ hõ: Mala uͦ uolun¬
mala oꝑa q scđm se ñ scđm đm: ut eoꝵ oꝑũ tanꝗ. fructuũ maloꝵ uoluntas. ipsa &iã uelut arbor mala:

Expanded text:
m illud, quod in nostram cognitionem peruenire non potuit, quia in Dei dispositione non fuit. Neque enim homo peccato suo diuinum potuit perturbare consilium, quasi Deum quod statuerat mutare conpulerit; cum Deus praesciendo utrumque praeuenerit, id est, et homo, quem bonum ipse creauit, quam one in scripturis etiam paenituisse legitur Deum, iuxta id dicitur, quod homo sperauerat uel naturalium causarum ordo gestabat, non iuxta id, quod se Omnipotens facturum esse praesciuerat. Fecit itaque Deus, sicut scriptum est, hominem rectum ac per hoc uoluntatis bonae. Non enim rectus esset bonam non habens uoluntatem. Bona igitur uoluntas opus est Dei; cum ea quippe ab illo factus est homo. Mala uero uolunm se, non secundum Deum; ut eorum operum tamquam fructuum malorum uoluntas ipsa esset uelut arbor mala
Abbreviated transcription (Latin):
ysaiã dictũ ẽ nom̃ et̃nũ dabo eis Erit eis ⁊m̃sis eam̃se ⁊ sabbatũ ex sabbatoo tanꝗ luna exluna &
reqͥes exreqͥe quoꝵ utrũq ipsi er̃ cũ exhis ũbris uetib⁊ tpr̃alib: in illa lumina noua ae sẽpitna
tͣnsibt̃. In penis aũ maloꝵ ⁊ in extinguibilis ignis ⁊ uiua cissimiꝰs uermis abaliis atq aliis alit̾ atq alit̃
e cxpͥositꝰ : Ahi qͥppe utrũq ad corpꝰ ali utrũq ad animã retuler: alii ꝓprie ad corpꝰ ignẽ tropice
ad animũ uermen qͣ eẽ credibilius uid et᷑ss nẽ de hac differentia ñ ẽ tpris disputare: De uiditio

Expanded text:
Esaiam dictum est: Nomen aeternum dabo eis Erit eis et mensis ex mense et sabbatum ex sabbato, tamquam luna ex luna et requies ex requie, quorum utrumque ipsi erunt cum ex his umbris ueteribus et temporalibus in illa lumina noua ac sempiterna transibunt. In poenis autem malorum et inexstinguibilis ignis et uiuacissimus uermis ab aliis adque aliis aliter adque aliter est expositus. Alii quippe utrumque ad corpus, alii utrumque ad animum rettulerunt; alii proprie ad corpus ignem, tropice ad animum uermem, quod esse credibilius uidetur. Sed nunc de hac differentia non est temporis disputare. De iudicio
Abbreviated transcription (Latin):
gune ulcisci. Iterũ mandatũ ẽ ab eodẽ ioue ꝑmilitẽ quendã legions seatȩ:pͥnis se demithridate p̃nun¬
tiasse uictoriã. & tẽ ꝓmittere daturũ se potestatẽ quaretuꝑarer ab inimicis rẽ publicã ñ sine multo san¬
guine. Tũ ꝑ cõꝑtatꝰ reliqua q̃ forma militi uisa fuerit. cũ ille indicass&: eã recordatꝰ ẽ quã prius ab illo
audierat. qͥdemithridate eã uictoriã ab eodẽ mandatã ꝑtulerat. Id hic responđi potẽ. quare dii cura¬
uerint uelut felicra ista nuntiare. & nullꝰ eoꝵ curauerit syllã monendo corrigere. mala tanta facturũ
scelestis armis ciuilib qͣlia ñ fedarent sed auferrent omino rẽ publicã. Nẽpe intellegunt᷑ demones sic̃
sepe diti. Ilotũq nob̵ ẽ in lit̾is sacris refero ĩpse uatis indicant negotiũ suũ agere ut ꝓdiis habeant᷑ ut

Expanded text:
guine ulcisci, iterum mandatum est ab eodem Ioue per militem quendam legionis sextae, prius se de Mithridate praenuntiasse uictoriam, et tunc promittere daturum se potestatem, qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. Tum percontatus Sylla, quae forma militi uisa fuerit, cum ille indicasset, eam recordatus est, quam prius ab illo audierat, qui de Mithridatica uictoria ab eodem mandata pertulerat. Quid hic responderi potest, quare di curauerint uelut felicia ista nuntiare, et nullus eorum curauerit Syllam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis ciuilibus, qualia non foedarent, sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones, sicut saepe dixi notumque nobis est in litteris sacris re
Abbreviated transcription (Latin):
nedictio ẽm qua dictũ ẽ crescite &multi plicamini p̃destinatoꝵ sc̃oꝵ numerꝰ ẽpleret᷑. alia maior da¬
ret᷑ q̃beatissimis angłis data ẽ ubiiã ẽẽt certa securitas peccatoꝵ: neminẽq moriturũ Et talis eẽt

Expanded text:
nedictionem, qua dictum est: Crescite et multiplicamini, praedestinatorum sanctorum numerus conpleretur, alia maior danedictionem, qua dictum est: Crescite et multiplicamini, praedestinatorum sanctorum numerus conpleretur, alia maior daretur, quae beatissimis angelis data est, ubi iam esset certa securitas peccaturum neminem neminemque morit
Abbreviated transcription (Latin):
malũ qđ c̃tristarec in ruebat anforte cupiebant ꝓhibitũ lignũ aduescendũ c̾tingere s mori metuebant:
ac ꝑ hoc & cupiditas & metꝰ iã tc̃ illos hoĩes &iã in illo ꝓt᷑babat loco: Absit ut hoc enstimemꝰ fuisse ubi
nullũ erat om̃ino peccatũ: Neq enĩ nullũ peccatũ ẽ ea q̃ lex di ꝓhib& c̃cupiscere atq abhis abstinere
timore pene ñ amore iustitiȩ Absit in quã ut ante om̃e peccatũ iã ibi fuerit tale peccatũ : ut hoc
deligno ad mitterent qđ de muliere dñs ait Si qͥs uidit mulierẽ ad c̃cupiscendũ eã. iã mechatꝰ ẽ
eã in corde suo. Qũã gͥ felices erant pͥmi hoĩ es & nullis agitabant᷑ ꝑt̾batiõib animoꝵ nullis corpoꝵ led ebant᷑
in c̃modis : tã felir uniũsa societas eẽt humana sinec illi malũ qđ &iã in posteros traicerent. ne qͥs quã
exeoꝵ stirpe iniqͥtatẽ c̃mitter&r q̃ dãnatiõe reciꝑ &. atq ista ꝑmanente felicitate donee ꝑ illã be¬

Expanded text:
malum, quod contristaret, irruebat. An forte cupiebant prohibitum lignum ad vescendum contingere, sed mori metuebant; ac per hoc et cupiditas, et metus jam tunc illos homines etiam in illo perturbabat loco? Absit ut hoc existimemus fuisse, ubi nullum erat omnino peccatum. Neque enim nullum peccatum est, ea quae lex Dei prohibet concupiscere, atque ab his abstinere timore poenae, non amore justitiae. Absit, inquam, ut ante omne peccatum jam ibi fuerit tale peccatum, ut hoc de ligno admitterent, quod de muliere Dominus ait, Si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corincommodis: tam felix uniuersa societas esset humana, si nec illi malum, quod etiam in posteros traicerent, nec quisquam ex eorum stirpe iniquitate committeret, quod damnationem reciperet; adque ista permanente felicitate, donec per illam be
Abbreviated transcription (Latin):
atq ibi ñ solũ tenendo ac possidendo ciuitates adũsarioꝵ. uerũtam reges habendo regnare ia eeꝑat. Im

Expanded text:
adque ibi non solum tenendo ac possidendo ciuitates aduersariorum, uerum etiam reges habendo regnare iam coeperat, i
Abbreviated transcription (Latin):
oporter& A gͥ aꝓphetis sunt p̃dicta de xp̃o cũ moriendo decedentib & nascendo succedentib suis m̃bris ci¬
si adiuuante di spũ c̃sidata tractet᷑ ł magis ł certe ñ minꝰ p̃nuntiandis futuris quã p̃t̾itis enuntian¬
dis futuris inueniet᷑ intenta. Et hoc ꝑscrutando indagare ac disserendo monstrare quã sitoꝑosum
atq ꝓlitũ & quã multis indignũ uolum in ib: qͥ signorat qͥ hȩc ł mediocrit cogitat: Deinđqr ea ipsa
or sit disputatio: necessaria quã huiꝰ ꝙis mod flagitat. Pinđ si potuero itastilo moderabor meo ut huc
oꝑi indi uountate ꝑ agendo nec ea q̃ sups̃ dicã nec ea q̃satis s̃ p̃t̾mittã sI n p̃cedente libro ditimꝰ ab in¬
io ad abrahã ꝓmissionũdĩ duas res fuisse ꝓmissas. Unã scilic& qđ t̾rã c

Expanded text:
tur a Prophetis sunt praedicta de Christo, cum moriendo decedentibus, et nascendo succedentibus suis membris, cisi adjuvante Dei Spiritu considerata tractetur, vel magis, vel certe non minus praenuntiandis futuris, quam praeteritis enuntiandis invenietur intenta: et hoc perscrutando indagare, ac differendo monstrare, quam sit operosum, atque prolixum, et quam multis indignum voluminibus quis ignorat, qui haec vel mediocriter cogitat? Deinde quia ea ipsa, c aperiendum major sit disputatio necessaria, quam hujus operis modus flagitat. Proinde ita si potuero, stylo moderabor meo, ut huic operi in Dei voluntate peragendo, nec ea, quae supersint, dicam, nec ea, quae satis sunitio ad Abraham promissionum Dei duas res fuisse promissas, unam scilicet, quod terram C
Abbreviated transcription (Latin):
pandũ de libulcus eiꝰ iuita sepuichrũ nunȩ põpili traiciens atatrũ eruisse eitra libros ei ubi sacrorũ
instrtuetot setipte erant ⁊ause inubẽ ꝑtulit ad p̃torẽ.: At ille cũ inspersser principua retanta dete

Expanded text:
fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tan
Abbreviated transcription (Latin):
ãm uerũ. uctãq et̃nã. q̃ inreligione q̃renda c̃ ꝑtinerent : tañ qualicũq de rerũ natura reddita ratone
aliquantulũ mitigarent offensioẽm quã ñ intellecta in sacris aliqua uelut t̃pitudo aut absurditas fecerat
sic̃ in qͥbdã theatroꝵ fabulis ł dedlubroꝵ mysterus facere conatꝰ ẽ : ubi ñtheatra delubro similitudine
absoluit s theatroꝵ potiꝰ simalttudine delubra danaũ: Tañ ut cũq conatꝰ ẽ : ut sensũ horribilib reb effen
repilui libristediditas sacroꝵ causas mullooꝰ potuisse tolerari nec dignis habitasq̃ ñsolũ lecte innotescerem
religiosis .s saltẽ seripte. rec̃derent᷑ intenebris : Iã eñ dicã qđ int̃ciohuiꝰ opis libro me suo loco dicturũ
eẽ ꝓmiserã. Pa sic apđ eundẽ uarronẽ legit᷑ in libro de cultu doꝵ terentius qͥdã cũ habe adianicilũ

Expanded text:
Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, uPompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum
Abbreviated transcription (Latin):
c̃netã: potuit a parere. đos gentiũ. eẽ ĩ mundissimos demones sub defunctat accasiõib animau ł ere¬
atura. specie mundanaa dos se putari cupientes. & quasi diuinis honorib eisdẽq seel estis ac t̾pib reb
supba ĩ puritate letantes atq aduerũ dm̃ c̃usicẽm humanis animis inuidentes : Erquoꝵ ĩ mani ssi mo.
e ĩ pissimo dñãtu ho libeat᷑ cũ credit in eũ qͥ p̃buit ad surgendũ tantȩ humditatis erẽplui: quanta illi su¬
ꝑlia cecider̃ hine s̃ ñsolũ illi de qͥb multa iã diumꝰ e alii atq alii similes cetaꝵ gentiũ atq traꝵ
s ociã hi de qͥb nẽ agimꝰ : tanq in senatũ dͥ oꝵ electi: S plone electi nobilitate crininũ ñ dignitate
uir gutũ. Suoꝵ saera uarro dũ quasc ad nat̾ales ratiões referre conat᷑: q̃rens hon estare resẽpes qͥ mꝰ
bis quadre & clon&. ñ potẽ inuenire. qm̃ ñ s̃ipse: uerũ &ĩa q̃lib& aliȩ huiꝰ gnt̃is c̃ent quãuis aiinł ad¬

Expanded text:
et ueram potuit aperiri deos gentium esse inmundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum uel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi diuinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba inpuritate laetantes adque ad uerum Deum conuersionem huissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
legit᷑ ad qͥsiu hoĩem ꝑ dm nisi illis duob: ipse fuiss& hõ nascendo additꝰ pͥmꝰ hc̃ secutꝰ ab elquẽ maior ft̃ occidit
p̃siguratioem quandã ꝑegͥnantis ciuitas đi qđ eẽt abĩpiis & qͦdã mͦ t̾rigenis idẽ t̃renã originẽ diligentib &¬

Expanded text:
legitur, Acquisivi hominem per Deum; nisi illis duobus ipse fuisset homo nascendo additus primus. Hunc secutus Abel, quem major frater occidit, legitur, Acquisivi hominem per Deum; nisi illis duobus ipse fuisset homo nascendo additus primus. Hunc secutus Abel, quem major frater occidit, praefiguratione quadam peregrinantis civitatis Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
gendũ ẽ ab hoĩe qͥ ex pͥmo hõẽ pͥmꝰ ẽ nat᷑ quando tãdiuiuuebant potiusse c̃stitui ciuitatẽ sane t̾renã ñulã
aginta seragunta annos ac̃cũbendi oꝑe uacauisse : Aut siñ uacar& nihil ꝓlis gignere potuisse: hȩc q̃stro
duob mͦdis soluit̃: aut eñĩ tanto serior fuit ꝓportiõe pubtas quanto uitȩ totius maior annositas aut qđ
magis uideo ẽẽ credibile ñ luc pͥmogeniti filii c̃memorati s̃. s qͦs successiõis ordo poscebat ut ꝑueniret᷑ ad
noe a qͦ rursꝰ ad abrahã uidemꝰ eẽ ꝑuentũ ac deinde usq ad certũ articulũ tpr̃is quantũ oportebat signari &iam
gñatiõib c̃memoratis cursũ głosissimȩ ciuitatis in hoc mundo ꝑegͥnantis & suꝑnã patriã reqͥrentis : Qđ eñi ne¬
gari ñ potẽ prior omib cam exc̃iunctiõe maris &femine natꝰ ẽ: Neq enĩ illo nato ditiss& adã qđ ditisse

Expanded text:
gendum est ab homine, qui ex primo homine primus est natus, quando tamdiu uiuebant, potuisse constitui ciuitatem, sane terrenam, non aginta, sexaginta annos a concumbendi opere uacuisse, aut si non uacaret, nihil prolis gignere potuisse?\' Haec quaestio duobus modis soluitur. Aut enim tanto serior fuit proportione pubertas, quanto uitae totius maior annositas; aut, quod magis uideo esse credibile, non hic primogeniti filii commemorati sunt, sed quos successionis ordo poscebat, ut perueniretNoe, a quo rursus ad Abraham videmus esse perventum; ac deinde usque ad certum articulum temporis, quantum oportebat signari etiam generationibus commemoratis cursum gloriosissimae civitatis in hoc mundo peregrinantis, et supernam patriam requirentis. Quod enim negari non potest, prior omnibus Cain ex conjunctione maris et feminae natus est. Neque enim illo nato dixisset Adam, quod dixisse
Abbreviated transcription (Latin):
uħiqua opinione quantã uoraginẽ apiant sectandis ꝑditis morib: qͥs ñ iuideat si ł paululũ ad tendat :
quand q̃ͥdẽ quã lib& ne quãquã hoĩes fuerint ł laruas se fieridũ opinant᷑ ł dũ manes dõs tanto perores
hiunt quanto s̃ nocendi cupidiores. ut &ĩa qͥb: dã sacrificiis. tanꝗ diuinis honorib post mortẽ seinui
tar opment᷑ autꝰ noceant᷑. Laruas qͥrpe dic eẽ narios demones ex hõib factos. sed hine alia q̃stio ẽ. Inde

Expanded text:
qua opinione quantam uoraginem aperiant sectandis perditis moribus, quis non uideat, si uel paululum adtendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint, uel laruas se fieri dum opinantur, uel dum manes deos, tanto peiores fiunt, quanto sunt nocetari opinentur, ut noceant: Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. Sed hinc alia quaestio est. Inde
Abbreviated transcription (Latin):
fit. om̃e qđ fit. fati noiẽ appellant : ñ multũ cũ eis. de uerbi contro u̾sia. laborandũ. atq certandũ
ẽ qͣnd oqͥdẽ ipsũ causao ordinẽ. & qͣndã conexioem : dĩ sũmi tribuunt uoluntati: & potestati. I op¬
time: & ueracssime credit̃. & cincta scire. ante quã fiant : & nihil in ordinatũ relinq̃re. aqͦ s̃ om̃es
potestates: quãuis abillo ñ sint om̃iũ uoluntates Ipsã itaq p̃cipuełi sũmi uoluntatẽ. cuiꝰ potetas
insuperabilit̃ ꝑ cuncta porrigit᷑ : eos appellare fatũ. sic ꝓbat᷑. Anne is enecȩ s̃ nisi fallor ũs: Duc me

Expanded text:
sia laborandum adque certandum est, quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam conexionem Dei summi tribuunt uoluntati et potestati, qui optime et ueracissime creditur et cuncta scire antequam fiant, et nihil inordinatum relinquere; a quo sunt omnes potestates, quamuis ab illo non sint omnium uoluntates. Ipsam itaque praecipue Dei summi uoluntatem, cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur, eos appellare fatum sic probatur. Annaei Senecae sunt, nisi fallor, hi ue
Abbreviated transcription (Latin):
monib suis: Ad huc respondeat᷑. quã partẽ t̾rȩ ꝑme& pars mundani animi: ut đm faciat tellumonẽ: Non
inqͥt. s una eadẽq t̾ra : hab& geminã ĩ. & masculinã. qđ sem ina ꝓducat : & feminina. qđ recipiat atq:
nutriat. Inde.aiii feminȩ. dictã eẽ tellurẽ : a masculi t̃ellumonẽ: Cuͥ gͦ pontifices. ut ipse indicat. additis qͦq
ali is duob quatuor dus faciunt tẽ diuinã. telluri. tellumoni. altorirusori. De tellure. & tellumone. iam
dictũ ẽ Altari quarei: Qđ ext̾ra inqͥt. alunt᷑ om̃a q̃ nata s̃: Rusori quare : qđ rurs in qt cuncta eodẽ reuol

Expanded text:
monibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem. Non, monibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem. Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam vim, et masculinam, quod semina producat; et fentininam, quod recipiat atque enutriat: inde a vi feminina dictam esse Tellurem, a masculina Tellumonem. Cur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus, quatuor diis faciunt rem divinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone jam dictum est: Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem revol
Abbreviated transcription (Latin):
fec̃ ubi erit orcꝰ ft̃ iouis atq neptuni quẽ ditẽ patrẽ uocant : Ubi eiꝰ c̃iux ꝓserpina. qͣ scdm aliã ineisdẽ libris
positã opinionẽ ñ t̾rȩ fecunditas. s pars inferior ꝑhibet᷑ : Qđ sidict̃ animi mundani partẽ. cũ ꝑmeat t̃rȩ partẽ
suꝑiorẽ ditẽ patrẽ facere dm. Cũ uͦ inferiorẽ ꝓserpinã deã tellꝰ illa ꝗderit: Ita enĩ totũ qđ ipsa erat. induas
istas partes. đosq diuisũ ẽ : ut ipsa t̃cia q̃ sit. aut ubi sit inuenire ñ possit. nisi qͥsdicat simul isto sđos orcũ atq
ꝓserpinã. unã deã ẽẽ tellurẽ : & ñ eẽ iã tres. s aut unã. aut̃ duos. & tam̃ tres dñr: & tres habent᷑. tres colunt᷑
aris sius. delubris suis. sacris simula cris. sacerdotib suis. & ꝑhȩc &iã fallacib ꝓfiitutã animã. c̃stuprantib de¬

Expanded text:
fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus iistas partes deosque divisum est, ut ipsa tertia quae sit, aut ubi sit, inveniri non possit: nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam, unam deam esse Tellurem; et non esse jam tres, sed aut unam, aut duos: et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus dae
Abbreviated transcription (Latin):
quã theolagiã naturalẽ putant. uelut reqͥescendi causa: ab his ambagib: atq anfractib fatigatꝰ. pꝰquã egress est :
redeat in quã. redeat ad euulẽ: hic eũ adhue teneo tantisꝑ: de hac ago ñdũ dico si t̃ra & lapides nr̃is s̃ ossib &
ungiub suniles. similit̃ eos intelligentiã ñ habere : sic̃ sensu care.: Aut si id circo hab̃e dnr ossa & ungues. nt̃i in
tellegentiã tã stultuᷤ ẽ. qͥ hos inmundo dos diẽ : quã stultꝰ ẽ. qͥ in nob ossa & ungues. hoĩes dicͥt. S hȩc cũ phylo¬
sophis fortassis agenda s̃ Nc̃ aũ istũ ad huc politicũ uolo fieri enĩ potẽ: ut lic& in illã nat᷑ alistheologiȩ ueluti
lib̾tatẽ capt̃ erigere paululũ uoliuisse uideat᷑. ad huc tam̃ hunc librũ ũsans. & se in illo u̾sari cogitans. cũ &iã inđ
respeterit: a hoc ꝓptea duterit. ne maiores eiꝰ. siue aliȩ cuitates. tellurẽ. atq neptunũ. in anit coluisse credant᷑:¬

Expanded text:
quam theologiam naturalem putat, quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. Redeat, inquam, redeat ad civilem: hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intelligtellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inanit
Abbreviated transcription (Latin):
ditatẽ corruptionẽq carnalẽ. spũ uiuificante passura: Tc̃iã ñ t̃renꝰ .s: celestis hõ erit. ñ qr corpꝰ qđ
det̾ra factũ ẽ ñ ipsũ ierit . s qr dono cȩlesti iã tale erit. ut &iã celo incolendo ñ amissa natura.s mu¬
et pͥost obȩdientiȩ meritũ seruabat᷑: Idđo corpꝰ eiꝰ qł ciho ac poti egebat. ne fame afficeret᷑ ac
siti : eñ in mortalitate illa absoluta atq indissolubili . s ligno uitȩ amortis necessitate ꝓ hibebat᷑.
atq in uiuentutis flore tenebat᷑ ñ spiritale s animale fuisse ñ dubiũ ẽ. nequa quã tam̃ moriturũ:
nisi inđi p̃dicentis in inantisq: sententiã de linq̃ndo corruissa: Etalim̃tis qͥdẽ anã extra parad ysũ ñ

Expanded text:
ditatem corruptionemque carnalem spiritu vivificante passura. Tunc jam non terrenus, sed coelestis homo erit: non quia corpus, quod ditatem corruptionemque carnalem spiritu vivificante passura. Tunc jam non terrenus, sed coelestis homo erit: non quia corpus, quod de terra fictum est, non ipsum erit; sed quia dono coelesti jam tale erit, ut etiam coelo incolendo non amissa natura, sed muei per obedientiae meritum servabatur. Ideo corpus ejus, quod cibo ac potu egebat, ne fame afficeretur ac siti, et non immortalitate illa absoluta atque indissolubili, sed ligno vitae a mortis necessitate prohibebatur, atque in juventutis flore tenebatur, non spirituale, sed animale fuisse, non dubium est: nequaquam tamen moriturum, nisi in Dei praedicentis minantisque sententiam delinquendo corruisset. Et alimentis quidem etiam extra paradisum non