comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sub lunes hab& oculos et elatos. a ad concu¬
pisceutiã uiulieris aꝑtos. quasi ꝑportas
oculorun suorũ extra ciuitate̾ mortu¬
us expellitur. Qui autẽ aures suas libent᷑
detraci. onib male dictĩo nib. & falsitatib
aperit. quasi ꝑportas aurium suarũ mortuus
iducitur. Qui uero ꝓp̃t carnalem delectatio¬
nem satisfaciendam. uarĩosodores ꝑ iłP lecebras
sequitur quasi extra portas narium suarum
mor euus deportat᷑. Et qui loquit᷑ iniquitatẽ
iu excelso & seminat inter fr̃s discordias. quasi
ꝑoris suiportas mortuus effertur. Qui autẽ
promptas hab& manus ad effusionẽ sanguinis &
lesionem ꝓxiinis inferendã quasi ꝑportas ma¬
nuum suarũ mortuus rapit᷑. Qualib ꝑpro¬
pheram dicit᷑. Intrauit mors ꝑfenestras ur̃as.
ingressa est domos uras. Sednos tallum exem¬
pla contempnentes. sp̃itales nr̃e ciuitatis portas
muniamus. ut non ad animas nr̃as mors sed po¬
tius uita introeat. Muniamus portas oculoꝵ.

Expanded text:
ad concupiscentiam mulieris apertos, quasi per portas oculorum suorum extra civitatem mortuus expellitur. Qui autem aures suas libenter detractionibus, maledictionibus et falsitatibus aperit, quasi per portas aurium suarum mortuus educitur. Qui vero propter carnalem delectationem satisfaciendam varios odores per illecebras sequitur, quasi extra portas narium suarum mortuus deportatur. Et qui loquitur iniquitatem in excelso, et seminat inter fratres discordias, quasi per oris sui portas mortuus effertur. Qui autem promptas habet manus ad effusionem sanguinis, et laesionem proximis inferendam, quasi per portas manuum suarum mortuus rapitur. Quibus per Prophetam dicitur: « Intravit mors per fenestras vestras, ingressa est domos vestras . » Sed nos talium exempla contemnentes, spiritales nostrae civitatis portas muniamus, ut non ad animas nostras mors, sed potius vita introeat. Muniamus portas oculorum
Abbreviated transcription (Latin):
est interuos non quasi recũmbens. sed sicut
qui ministrat. quantã magistridiscipu¬
lis uiam humilitatis debent de monstra¬
re:ͤ Scilic& ut quo altiores sunt gradu.
coethumiliores sint exemplo. Qđ dñs
alibi ostendere uoluit cũ discipulis int̃
se conquirentib quis corũ maior esset
in regnocaclorũ. Ait. Reges gentium
dominant᷑ eorũ et qui potestatem ha¬
bent suꝑ cos benefici uocant᷑. In uob̾ aũt.¬

Expanded text:
est inter vos, non quasi recumbens, sed sicut est inter vos, non quasi recumbens, sed sicut qui ministrat: quanto magis magistri discipulis viam humilitatis debent demonstrare? scilicet ut quo altiores sunt gradu, eo et humiliores sint exemplo. Quod Dominus alibi ostendere voluit, cum discipulis inter se conquirentibus, quis eorum major esset in regno coelorum, ait: « Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem hab ut super eos, benefici vocantur. In vobis aut
Abbreviated transcription (Latin):
ni uocant᷑ ita unus ẽ pat̃ qui om̃a creauit &
unꝰ magister qui om̃a docuit. tam̃ ab eius ma¬
gis terio uel imitatione. multi magistri
& patres appellant᷑. Sed iste ut diximꝰ essen¬
tialit̃. illiuero abusiue. Sed quia ad hanc
dignitatẽ ut magistri uel patres uocent᷑
non ꝑsuꝑbiã. sed ꝑ humilitatẽ ascenditur.
recte subdit᷑. Qui maior ẽ ur̃m. erit mi¬
nister ur̃. In quib: uerbis illorũ suꝑciliũ
retundit᷑. qui non ꝑuite meritũ. sed ꝓpt̃
temporalẽ honorẽ. altiorẽ gradũ ascen¬
dere cupiunt. Hoc quippe int̃ secularẽ
potentiã & eccłe humilitatẽ distat. quia
in illis potentia. in istis humilitas eligitur.
Et quanto quisq in illis fuerit potentior. eo
& reuerentior. In istis autẽ quantõ humi¬
lior. tanto itiq: melior. Cũ ergo ait. qui
maior est ur̃m. erit minister ur. tale ẽ
acsi dicer& dñs. Sicut filius hominis non
uenit minis trari. sed ministrare. & fact

Expanded text:
ni vocantur: ita unus est Pater qui omnia creavit, et ni vocantur: ita unus est Pater qui omnia creavit, et unus Magister qui omnia docuit, tamen ab ejus magisterio vel imitatione multi magistri et patres appellantur. Sed iste, ut diximus, essentialiter, illi vero abusive. Sed quia ad hanc dignitatem, ut magistri vel patres vocentur, non per superbiam, sed per humilitatem ascenditur, recte subditur. « Qui major est vestrum, erit minister vester. » In quibus verbis illorum superbia retunditur, qui non per vitae meritum, sed propter temporalem honorem altiorem gradum ascendere cupiunt. Hoc quippe inter saecularem potentiam et Ecclesiae humilitatem distat, quia in illis potentia, in istis humilitas eligitur. Et quanto quisque in illis fuerit potentior, eo et reverentior: in istis autem quanto humilior, tanto utique melior. Cum ergo ait: « Qui major est vestrum, erit minister vestac si diceret Dominus: Sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare: et factus
Abbreviated transcription (Latin):
nis credentiũ. erat corunũ & anima una.
Nec quisquã eorũ quȩ possidebat suũ aliqidđ̃
esse dicebat. sed erant illis om̃a communia
quare aliqui eos qui sibi p̃sunt in doctrina.
uel regimine patres uł magistros aude¬
ant appellare. & maximȩ in monasteri¬
is. cũ dñsdicat. Uos autẽ nolite uocari
rabbi. & patrẽ nolitẽ uocare uob suꝑ ter¬
rã. Et paulus apłs magistrũ gentiũ senun¬
cupa dicens. Quamdiu sum magister gen¬
tiũ ministeriũ meũ honorificabo. Ad qđ
dicendũ quia aliud est essentialit̃ patrẽ
& magistrũ. & aliud nuncupatiue. Verus
namq: magister & pat̃ ille c̃. qui om̃a scit ante¬
quã fiant. & cinus sapientia cuncta regit &
ordinat. Ceterũ sine culpa eosqui nob pre¬
sunt magistros uł patres appellam: qui in hac
appellatione reuerentiã eorũ sc̃ĩtati. & etati.
atq sapientie deferimꝰ. non tam̃ auctores
nrẽ confitem naturȩ. Sicut enĩ ne mobonus
nisi solus ds̃ & tam̃ ab eius bonitate multibo¬

Expanded text:
unum et anima una. Nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid esse suum dicebat, sed erant illis omnia communia quare aliqui eos qui sibi praesunt in doctrina vel regimine, patres vel magistros audeant appellare, et maxime in monasteriis, cum Dominus dicat: « Vos autem nolite vocari Rabbi, et patrem nolite vocare vobis super terram; » et Paulus apostolus magistrum gentium se nuncupet, dicens: « Quandiu sum magister gentium, ministerium meum honorificabo . » Ad quod dicendum, quia aliud est essentialiter esse patrem et magistrum, et aliud nuncupative. Verus namque ille magister et Pater est, qui omnia scit antequam fiant, et cujus sapientia cuncta regit et ordinat. Caeterum sine culpa eos, qui nobis praesunt, magistros vel patres appellamus, quia in hac appellatione reverentiam eorum sanctitati et aetati atque sapientiae deferimus, non tamen auctores nostrae confitemur naturae. Sicut enim « nemo bonus nisi solus Deus , » et tamen ab ejus bonitate multi bo
Abbreviated transcription (Latin):
nite uos siđm prĩstinã conuersationem
ueterẽ hominẽ . qui corrumpit᷑ scđm de¬
sideria erroris. Ac deinde subdit. Reno¬
uamini autẽ spũ mentis ur̃ȩ. Pristina con¬
uersatio est peccatũ. & in peccatis mane¬
teris hominis ade Quicũq enĩ in pecea¬
tis man&. conuersationẽ ueteris homi¬
nis hab&. Qui homo id est conuersatio
illa corrumpit᷑ & de prauat᷑ scđm desi¬
deria errorũ & uitiorũ. Renouamini in
num. idest ꝓrationabilitate mentis. Duȩ

Expanded text:
nite vos secundum pristinam conversationem veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris. » Ac deinde subdit: « Renovamini autem spiritu mentis vestrae. » Pristina conversatio, est peccatorem in peccatis manersatio hominis Adae. Quicunque enim in peccato manet, conversationem veteris hominis habet, qui homo, id est conversatio illa, corrumpitur et depravatur secundum desideria errorum et vitiorum. « Renovamini, » num, Id est, pro rationabilitate mentis. Du
Abbreviated transcription (Latin):
głam. quã temporalẽ diligunt uitã.
Vnde & subdit᷑. Qui autẽ se exaltauerit
humiliabit᷑. Et qui se humiliauerit
exaltabit᷑. Querit᷑ quare dicat qui se
ex altauerit humiliat᷑. cũ multos uidea¬
mus in p̃senti scło exaltatos. & usq in fine
ipsorũ in ipsa exaltatione ꝑmanere.
Rursum uideam. alios in pauꝑtare. & eges¬
tate. & in ipsa pauꝑtate usq ad exitũ
uitȩ consistere. Ad qđ dicendũ quia
qui se in p̃senti scło suꝑbȩ exaltauerit.
infuturo humiliabit᷑. Et quise in hoc
ter supbos semꝑ urgia sunt. sit interhit¬
miles paxet concordia inuiolata conser¬
uatur. Quia qui sehumiliant in presen¬
ti: ex altabuntur infuturo. quando illã
desid erabilẽ uocẽ audire mcrebuntur.
Euge serue bone &fidelis quia suꝑpauca.
fuisti fidelis suꝑ multate constituam

Expanded text:
. Unde et subditur: « Qui autem se exaltaverit, humiliabitur: et qui se humiliaverit, exaltabitur: » Quaeritur quare dicat: Qui se exaltaverit, humiliabitur, cum multos videamus in praesenti saeculo exaltatos, et usque in finem ipsorum in ipsa exaltatione permanere: rursum videmus alios in paupertate et egestate, et in ipsa paupertate usque ad exitum animae consistere. Ad quod dicendum, quia qui se in praesenti saeculo superbe exaltaverit, in futuro humiliabitur: et qui se in hoc ter superbos semper jurgia sunt, sic inter humiles pax et concordia inviolata conservatur. Quoniam qui se humiliant in praesenti, exaltabuntur in futuro, quando illam desiderabilem vocem audire merebuntur: « Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidel
Abbreviated transcription (Latin):
sũmitatib: acutissimas spinas ligabant.
ut in conuiuiis. uł sinagogis sedentes. in.¬
uicẽ se pungerent. ac ꝑ hoc legis recorda¬
rentur. Et qui hoc haberet. religiosior
putaret᷑. Iuxta hanc similitudinẽ fuit
illa fimbria dñi. non suꝑstitione pharisa¬
ica supflua. sed modica & parua. scđm
p̃cepta legalia. quã mulier quȩ duodecĩ
annis fluxũ sanguinis passa est. accedens
retro & tetigit. et non est scđm suꝑstitionẽ
pharis aicã compuncta. sed dñi miscda sa¬
nata. Ad qiđ autẽ & huiuscemnodi suꝑstiti¬
ones inuenisent. manifestat᷑ cũ subdit. Aman
autẽ primos recubitus incenis. qđ ptina aduen

Expanded text:
summitatibus acutissimas spinas ligabant, summitatibus acutissimas spinas ligabant, ut in conviviis vel in synagogis sedentes invicem se pungerent, et per hoc legis recordarentur, et qui hoc haberet, religiosior putaretur. Juxta hanc similitudinem fuit illa fimbria Domini, non superstitione pharisaica superflua, sed modica et parva secundum praecepta legalia, quam mulier, quae duodecim annis fluxum sanguinis passa erat, accedens retro tetigit , et non est secundum superstitionem Pharisaeorum compuncta, sed Domini misericordia sanata. Ad quid autem has et hujusmodi superstitiones invenisset, manifestatur cum subditur: « Amant autem primos rec
Abbreviated transcription (Latin):
risei. qui similes estis sepul chris de albatis.
& cet̃r. Quorũ uitia dñs detegit. cũ ad¬
huc subiungit dicens. Dilatant em̃ phylac¬
teria sua. & magnificant fimbrias. Cũ
de diss& dñs legẽ ꝑ moysen. ad extremũ
intulit. Ligabis eã indigitis tuis & er̃
immota ante oculos tuos. & meditabe¬
ris in eis die ac nocte. Et est sensus. Ligabis
eã indigitis tuis. idest opere adimplebis. et
erunt immota ante oculos tuos. hoc ẽ iugit᷑
meditaberis in ea. Scribe ergo & pharisȩi
uane głe amatores. decẽ uerba legis in mem¬
branulis scribebant. & ea frontib suis cir¬
cumligabant. ut inuicẽ se salutantes atq
obuiantes. p̃ceptorũ legis recordarentur
& ipsa pictatiola philacteria uocabant.
usserat quoq dñs in lege. ut inquatuor
angulos palliorũ iacintinas fimbrias po¬
nerent. ad israheliticũ populũ di noscen¬
dum. Seribȩ ergo & pharisei auaritię
sectatores. lucrũ de mulierculis captantes
longissimas fimbrias faciebant inquarũ

Expanded text:
e, qui similes estis sepulcris dealbatis , » et reliqua. Quorum vitia Dominus detegit, cum adhuc subjungit, dicens: « Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias. » Cum dedisset Dominus legem per Moysen, ad extremum intulit: « Ligabis eam in digitis tuis, et erunt immota ante oculos tuos et meditaberis in eis die ac nocte . » Et est sensus: Ligabis eam in digitis tuis, id est opere adimplebis. Et erunt immota ante oculos tuos, hoc est jugiter meditaberis in eis. Scribae ergo et Pharisaei vanae gloriae amatores, decem verba legis in membranulis scribebant, et ea frontibus suis circumligabant, ut invicem se salutantes atque obviantes, praeceptorum legis recordarentur, et ipsa pictatiola phylacteria vocabant. Jusserat quoque Dominus in lege , ut in quatuor angulos palliorum hyacinthinas fimbrias ponerent, ad Israeliticum populum dignoscendum. Scribae ergo et Pharisaei, avaritiae sectatores, lucrum de mulierculis captantes, longissimas fimbrias faciebant, in quarum
Abbreviated transcription (Latin):
portare potuimus: Sed ꝑ gram dñi iħu
credimus saluari que mad modũ & illi.
Sed onera grauia & umportabilia. scribȩ
& phariseĩ grauiora fecerant. quasdam
obseruationes. & suꝑstitiones in lege adden

Expanded text:
portare potuimus? Sed per gratiam Domini Jesu credimus salvari, quemadmodum et illi . » Sed onera gravia et importabilia Scribae et Pharisaei graviora fecerant, quasdam observationes et superstitiones adden
Abbreviated transcription (Latin):
patefactis. dñs ab eorũ imitatione suoscom¬
pescit dicens. Uos autẽ nolite uocari rabbi
Vnus ẽ enĩ magister uester. Ac̃si diceret
Uos eñi estis electi. qui unũ & uerũ habetis ma¬
gistrum. illũ seilic& a quo ꝓcedit om̃is sapi¬
entia. & cũ quo fuit semꝑ. & ẽ ante ȩuum.
Quorũ fiducia ds̃ est. & qui terrena uobis
tribuit ut celestia adipisci possitis. Nolite
uocari rabbi id est magistri. ut honorẽ ei
debitũ ad urãm głam inflectatis. Om̃s eñi
uos fr̃s estis. in quib: uerbis ostendit non taon¬
tum carnalẽ quantũ sp̃italem natiuitatẽ
eẽ laudandam. cũ ait. Om̃s enĩ uos fr̃s estis
Et patrẽ nolite uocare uob suꝑ terrã. Unus
est enim pat̃ uester. qui in celis est. Nec uoce¬

Expanded text:
nus ab eorum imitatione suos compescuit, dicens: « Vos autem nolite vocari Rabbi. Unus est enim magister vester. » Ac si diceret: Vos enim estis electi, qui unum et verum habetis magistrum, illum scilicet, a quo procedit omnis sapientia, et cum quo fuit semper, et est ante aevum, quorum fiducia Deus est, et qui terrena vobis tribuit, ut coelestia adipisci possitis. Nolite vocari Rabbi, id est magistri, ut honorem ei debitum ad vestram gloriam inflectatis. « Omnes autem vos fratres estis. » In quibus verbis ostenditur, non tantum carnalem, quantum spiritalem nativitatem esse laudandam cum ait: « Omnes enim vos fratres estis. » « Et Patrem nolite vocare vobis super terram. Unus est enim Pater vester
Abbreviated transcription (Latin):
me tibi ꝓderit. & non honorificastis pa¬
trem. & irritum fecistis mandatum dei
propter traditiones ur̃as. Digito aut̃ suo
nolunt eamouere. quia non solũ maiora le¬
gis precepta non obseruabant. uerũ &iam
minora digito operationis tangere nole¬
bant. De quibus alibi ait. Ue uobis scri¬
bȩ & pharisei hẏpocrite. qui tulistis cla¬
uim scientiȩ. Sed quia hȩc non amore dĩ.
sed cupiditate laudis humanȩ faciebant.
recte subiungit᷑. Om̃a uero opera sua faci¬
unt. ut uideant᷑ ab hominib. frant enim
tales qui illud audire mererent᷑. qđ dñs ali¬
biait. Uos estis qui iustificatis uoscoram
hominib. ds̃ autẽ nouit corda ur̃a. De qui

Expanded text:
me, tibi proderit, et non honorificatis patrem, et irritum fecistis mandatum Dei propter traditiones vestras . » Digito autem suo nolunt ea movere, quia non solum majora legis praecepta non observabant, verum etiam minora digito operationis tangere nolebant. De quibus alibi ait: « Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui tulistis clavem scientiae . » Sed quia haec non amore Dei, sed cupiditate laudis humanae faciebant, recte subjungitur: « Omnia vero opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. » Erant enim tales, ut illud audire mererentur, quod Dominus alibi ait: « Vos estis qui justificatis vos coram hominibus, Deus autem novit corda ve
Abbreviated transcription (Latin):
est miln hȩc uidua. uindicãbo illã. ne in
nouissimo ueniens suggill& me. Et tedio
uictus prestitit. qđ beneficio prestare no¬
lũerat. Sed quia om̃is qui ad ad orandum
accedit. non solũ humilitatẽ in corde. sed
&iam seruare debet incorpore. finita si¬
militudine dicebat ad eos qui in se confide:¬
bant tam quã iustiessent. Duo homines
ascenderunt in templũ. ut orarent. Unus
phariseus & alter publicanus Phariscus
namq: diuisus interpretat᷑. Quo nomine
illi iniudȩoꝵ populo censebant᷑. qui ut ius¬
tiores apparerent. aceteris se diuidebant:
quasdam obseruationes & suꝑstitiones do¬
centes. Quorũ uitia dñs in eugło non solũ
detegit. sed & iã frequent̃ iñcrepat dicens
Ue uobis scribe & pharisei hypocrite. qui
similes estis sepul chris de albatis. quȩ aforis¬

Expanded text:
ndicabo illam, ne in novissimo veniens suggillet me . » Et taedio victus praestitit quod beneficio praestare noluerat. Sed quod omnis, qui ad adorandum accedit, non solum humanitatem in corde, sed etiam servare debet in corpore, finita similitudine dicebat ad eos, qui in se confidebant tanquam justi essent: « Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent, unus pharisaeus, et alter publicanus. » Pharisaeus namque divisus interpretatur, quo nomine illi in Judaeorum populo censebantur, qui ut justiores apparerent, a caeteris se dividebant quasdam observationes et superstitiones docentes, quorum vitia Dominus in Evangelio non solum detegit, sed etiam frequenter increpat, dicens: « Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui similes estis sepulc
Abbreviated transcription (Latin):
manifesta mala capere nom potest. ꝑ ina nem
gloriã decipere conat᷑. ut de bono qđ agunt.
et sibi placeant. & ceteros despiciant. Sed his
de suꝑbi pharisei tumore breuit᷑ dictis. ad poe¬
nitentis publicani uerba ueniamus Nam sũb¬
dit᷑ Et publicanus a lon gestans. nolebat nec
oculos ad celũ leuãre. sed ꝑcutiebat pectus suũ
dicens Publicanus dicit᷑. qui amisso pudore
publicȩ peccat. qui tributa & uetigalia pub.¬
licȩ exigit Sic̃ enim phariseus mtis iactantiã
aperuit uerbis. ita & publicanus dolõrẽ cor¬
dis. in ipso situostendit corporis. Primo a lon¬
ge stando non audens adꝓpinquare scĩs. a
quorũ consortiose peccando diuiserat: Scđo.
nolens oculos ad celũ leuare. timens illũ
respicere quẽ se offendisse recolebat. Tertio.
tundendo pectus. qđ ꝓpriȩ illoꝵ est quide pec¬
catis erubẽscunt In tunsione quippe pectoris.

Expanded text:
manifesta mala capere non potest, per inanem manifesta mala capere non potest, per inanem gloriam decipere conatur, ut de bono quod agunt, et sibi placeant et caeteros despiciant. Sed his de superbi Pharisaei tumore breviter dictis, ad poenitentis publicani verba veniamus. Nam subditur: « Et publicanus a longe stans, nolebat nec oculos ad coelum levare, sed percutiebat pectus suum, dipublice peccat, vel qui tributa et vectigalia publice exigit. Sicut enim Pharisaeus mentis jactantiam aperuit verbis, ita et publicanus dolorem cordis in ipso situ ostendit corporis. Primo a longe stando, non audens appropinquare sanctis, a quorum consortio se peccando diviserat. Secundo, nolens oculos ad coelum levare, timens illum respicere, quem se offendisse recolebat. Tertio, tundendo pectus, quod proprie illorum est, qui de peccatis erubescunt. In tunsione quippe pectoris
Abbreviated transcription (Latin):
relinquat᷑ ꝑ qđ ab hostib: capiat᷑ : Aut qiđ
ual& sinauis in medio pelagi posita. clauis
& tabulis firmit̃ confixa fuerit. & paruũ
foram̃ in ea remaneat. ꝑ qđ aquȩ ingredi¬
antur. et nauis demergat᷑. : Nihil. Sic nõ
sufficit bonũ agere. nisi quis humilitatẽ
studeat seruare. Quia quisine humili¬
tate uirtĩtes congregat. quasi inuentũ
puiluerem portat: Nam humilis dicit᷑
quasi humi adcliuus. Quam humilita¬
tem ille habebat qui dicebat. Loquar ad
dnm meu cuisimpuluis & cinis. Et dñs
adhumilitatis custodiã nos ꝓuocat cũ
dicit. Discite ame. quia mitissũ & humi¬
humilitatẽ habebat psalmista. cũ dicebat.
Bonũ mihi dñe qđ humiliasti me. Et item
Humiliatus sum usq quaq dñe. Solet enĩ
contingere. ut cũ auis laqueo capitur.
sana toto corpore. & integris alis sum¬
mitate paruissime unguis teneatur
Qm̃ antiquus & callidus auceps diabolus.
quos ꝑ adulteria. homicidia & cetera

Expanded text:
relinquatur, per quod ab hostibus capiatur? Aut quid relinquatur, per quod ab hostibus capiatur? Aut quid valet, si navis in medio pelagi posita, clavis et tabulis firmiter confixa fuerit, et parvum foramen in ea remaneat, per quod aquae ingrediantur, et navis demergatur? Nihil. Sic non sufficit bonum agere, nisi quis humilitatem studeat servare. Quia qui sine humilitate virtutes colligit, quasi in ventum pulverem portat. Nam humilis dicitur, quasi humi acclivis. Quam humilitatem ille habebat, qui dicebat: « Loquar ad Dominum meum, cuad humilitatis custodiam nos provocat, cum dicit: « Discite a me quia mitis sum et humihumilitatem habebat Psalmista, cum dicebat: « Bonum mihi, Domine, quod humiliasti me . » Et item « Humiliatus sum usquequaque, Domine . » Solet enim contingere, ut cum avis laqueo capitur, sana toto corpore et integris alis, summitate parvissimae unguis teneatur. Quoniam antiquus et callidus auceps diabolus, quos per adulteria, homicidia et caetera
Abbreviated transcription (Latin):
matis menta. & anetũ et ciminum.
& om̃e holus horti. maiora autẽ legis
p̃termittitis. idest iudiciũ & equitatẽ
Sollicita ergo consideratione p̃uidendũ
est. ut quotienscumq bona agimus.
uirtutẽ humilitatis infundam̃to pona¬
mus. nesi exterius in anẽ głam queri.¬
mus. interius mercede priuem᷑. Unde
erechiel cũ quatuor animaliũ corpora
describeret. ait. Frant capita animaliũ
plena oculis ante et retro. Qm̃ scõrum
actio undiq circum specta. undiq de¬
bet esse munita Ecce enĩ phariseus iste
ad referendas dõ gr̃as aꝑtos oculos ha¬
buit. sed adhumilitatis custodiam clau¬
sos cũ dixit: Ds̃ grãs agotibi. quia non
sum sic̃ ceterihominũ. Nos autẽ in eo
quod bonũ agimꝰ. oculos aꝑtos habemꝰ
sed si de bono opere in anem gloriam
querimꝰ. in ea parte nihil uidemus¬
Et qiđ ꝓdest si tota ciuitas munita sit. et mu¬
ris undiq: circundata . & unũ foram̃ in ea

Expanded text:
matis mentham et anethum et cyminum , » matis mentham et anethum et cyminum , » et omne olus horti; majora autem legis praetermittitis, id est judicium et aequitatem. Sollicita ergo consideratione praevidendum est, ut quotiescunque bona agimus, virtutem humilitatis in fundamento ponamus, ne si exterius inanem gloriam quaerimus, interius mercede privemur. Unde Ezechiel, cum quatuor animalium corpora describeret, ait: Erant capita animalium plena oculis ante et retro. Quoniam sanctorum actio undique circumspecta, undique debet esse munita. Ecce enim Pharisaeus iste ad referendas Deo gratias apertos oculos habuit, sed ad humilitatis custodiam clausos, cum dixit: « Deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut caeteri hominum. » Nos autem in eo quod bonum agimus, oculos apertos habemus, sed si de bono opere inanem gloriam quaerimus, in ea parte nihil videmusEt quid prodest, si tota civitas munita sit, et muris undique circumdata, et unum foramen in ea
Abbreviated transcription (Latin):
s& in templũ ut orar&. dicebat. Ds̃ gr̃as
ago tibi: quia non sũ sicut oeteri hominũ:
Raptores. iniusti. adulteri. uelut etiã hic
publicanus. In quolo co colligere possums.
quia quatuor modis tumor arrogantium
uirtute se habere putat. Tertio. cũ hoc
qđ hab& adõ quidẽ se accepisse. sed ꝓpriis
meritis credit. Quarto. cũ ceteris despec¬
tis singularit̾ se habere estimat. qđ hab&
Quo morbo iactantiȩ iste phariseus labora¬
bat. qui non solũ publicano humilit̃ oran¬
tise p̃ferebat. sed &iam ceteris hominib
dicens Ds̃ gr̃as ago tibi. quia non sũ sicut
ceteri hominũ. Adhuc etiã ipsam mentis
iactantiã phariseus uerbis aperit. cum
subiungit. leiũ nobis insabbato. decimas
Ubi eorũ tepiditas redarguit᷑. qui &iam
indictũ ieiuniũ in eccła uiolare p̃sũmun.
decimas dabat. qui mentẽ suam in funo¬
dam̃to humilitatis non collocauerat.
Frat enĩ de illis. de quib dñs ait. Ue uob¬
scribȩ & pharisei hypocrite. qui deci¬

Expanded text:
 gratias ago tibi quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti, adulteri, velut etiam hic publicanus. » In quo loco colligere possumus, quia quatuor modis tumor arrogantium uod habet, propria virtute se habere putat. Tertio, cum hoc quod habet, a Deo quidem se accepisse, sed proprus meritis credit. Quarto, cum caeteris despectis, singulariter se habere aestimat quod habet. Quo morbo jactantiae iste Pharisaeus laborabat, qui non solum publicano humiliter oranti se praeferebat, sed etiam caeteris hominibus, dicens: « Deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut caeteri hominum. » Adhuc etiam ipsam mentis jactantiam Pharisaeus verbis aperit, cum subjungit: « Jejuno bis in sabbato, decimas Ubi eorum tepiditas redarguitur, qui etiam indictum jejunium in Ecclesia violare praesumunt. ssidebat dabat, qui mentem suam in fundamento humilitatis non collocaverat. Erat enim de illis de quibus Dominus ait: « ei hypocritae, qui deci
Abbreviated transcription (Latin):
rit iustitia ur̃a plus quã scribarũ & phari¬
& reliqua.
ui putant precepta ueteris testamenti
districtiora ẽẽ quã noui. discant ex p̃senti
lectione suam ignorantiã confiteri: audi¬
antq ipsum saluatorẽ discipulis dicentẽ:
nem non decidere: Iustitia uero eorũ qui
regnũ celorũ intrare desiderant. inaior ẽẽ
deb&. ut non solum homines non occidant. sed ne
odio habere inimicũ. Iustitia autẽ eorum
qui intraturi sunt in regnũ celorũ. maior
deb& cẽ. ut non solum amicũ indm̃. sed &iã
iniinicũ diligant ꝓp̃t̃ dm. DDicente dño
Diligite inimicos urõs. bene facite hĩs qui odẽ

Expanded text:
it justitia vestra plus quam Scribarum et Pharireliqua. Qui putant praecepta Veteris Testamenti districtiora esse quam Novi, discant ex praesenti lectione suam ignorantiam confiteri, audiantque ipsum Salvatorem discipulis dicentem: cidere: justitia vero eorum, qui regnum coelorum intrare desiderant, major esse debet, ut non solum homines non occidant, sed ne odio habere inimicum: justitia autem eorum, qui intraturi sunt in regnum coelorum, major esse debet, ut non solum amicum in Deum, sed etiam inimicum diligant propter Deum, dicente Domino: « Diligite inimicos vestros, benefacite h
Abbreviated transcription (Latin):
uantia caritatis. stimulus ire circumdiu¬
ditur. quia nemo eũ quẽ ueraciter diligit.
occidere potest: Qui autẽ dixerit fr̃i
suo racha. reuserit concilio: Racha nec
grecum est. nec latinũ. sed ꝓpriȩ hebraicũ:t
Dicitur enĩ cenos. id est inanis. & uacuus. quẽ
nossine sensu. uel absq: cerebro possumus
appellare : Luidã autẽ ethimologiam
huius nominis de greco trahere uolueruñ
putantes dici pannosum: Grece enĩ pannꝰ.
rachus dicit᷑: Sed nosuim huius uerbi sub¬
tilius ꝑspicientes. nihil aliud intellegimus
ẽẽ racha nisi uoce incognita irati animis
commotionẽ significantie Quales sunt
interiectiones apud gramaticos. si quet dicit᷑
adolente hei. ab irascente: hẽ. A⁊ mente

Expanded text:
vantia charitatis stimulus irae circumcluvantia charitatis stimulus irae circumcluditur, quia nemo eum quem veraciter diligit, occidere potest. « Qui autem dixerit fratri suo racha, reus erit concilio. » Racha nec Graecum est, nec Latinum, sed proprie Hebraicum. Dicitur enim κενὸς, id est inanis et vacuus, quem nos sine sensu vel absque cerebro possumus appellare. Quidam autem etymologiam hujus nominis de Graeco trahere voluerunt, putantes dici pannosum. Graece enim pannus ρακὁς dicitur. Sed nos vim hujus verbi subtilius perspicientes, nihil aliud intelligimus esse racha, nisi vocem inconditam: irati animi commotionem significantis. Quales sunt interjectiones apud grammaticos, sicut dicitur a dolente heu, ab irascente hei, a cadente
Abbreviated transcription (Latin):
sed adimplere. quiq elegi uos de mundo.
& mandatũ nouum do uobis. ut uosinui¬
cem diligatis. eho autẽ dico uobis. quia
omis qui irascit᷑ fr̃i suo. reus erit iudicio:
Tanta ergo poena punit᷑ ira in nouo tes¬
tamento. quanta homicidiũ in ueteri
Scđm quod iohiannes apłs ait : Omnis qui odu
fratrẽ suumi homicida est : In non nullis
enim codicib ita scriptum legit᷑: Im̃is qui
irascit᷑ fr̃i suo sine causa. reus erit iudicio
Quod quidã ita intellegendũ putauerunt.
quasi tunc ira non essa peccatũ. quando
ab aliis lesiuel ꝓuocati irascim᷑: Sed raden¬
dum est sine causa: Nonenim sine causal
uł cũ causa xp̃iano fr̃i irascĩ ꝑmittit᷑. cui
ad ñõ preceptũ est. noli resistere malo sed
ꝑcutienti maxillã. prebe ei et alterã & ꝓ
ꝑsecutorib exorare : Seruum enim dñi
ut ait apłs. non oport& rixari. sed mansu¬
etum eẽ ad om̃s. etiam ad eos qui contra.¬

Expanded text:
sed adimplere, quique elegi vos de mundo, sed adimplere, quique elegi vos de mundo, et mandatum novum do vobis, ut vos invicem diligatis, ego autem dico vobis: « Quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. » Tanta ergo poena punitur ira in Novo Testamento, quanta homicidium in Veteri; secundum quod Joannes apostolus ait: « Omnis qui odit fratrem suum, homicida est . » In nonnullis autem codicibus ita scriptum legitur: « Omnis qui irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicio. » Quod quidam ita intelligendum putaverunt, quasi tunc ira non esset peccatum, quando ab aliis laesi vel provocati irascimur. Sed radendum est, sine causa. Non enim sine causa, vel cum causa Christiano fratri irasci permittitur, cui a Domino praeceptum est: « Noli resistere malo, sed percutienti maxillam, praebe ei et alteram, et pro persecutoribus exora . » « Servum enim Domini, ut ait Apostolus, non oportet rixari, sed mansuetum esse ad omnes, etiam ad eos qui contra
Abbreviated transcription (Latin):
nebant inhumeros hominũ. digito autẽ
suo nolebant ea mouere Iustitia eorum qͥ
regnum celorũ intrare uolunt imaiori
ẽẽ deb&. ut mandatũ dĩ primi custodian
nec p̃termittant quȩ Alios custodienda.
docent uel docuerunt: Iustitia scriba¬
rum & phariseorũ ẽẽ cernebat᷑. quod de¬
cimabaht mentã: & anetũ et ciminũ.
& om̃e holus horti. maiora aut legis
pretermittebant: Iustitia eorũ qui
regnum dĩ intratari sunt. magis habun¬
dare debet. ut sic minima p̾cepta dĩ
custodiant. quatinus maiora non pre¬
termittant: Audistis quia dictũ est
antiquif Non occides: Qui autẽ occi¬
derit. reus erit iudicio: Antiquis dictũ
est. idest populo iudeorũ cui a dño per
moysen p̃ceptum erat. ut non occideret
Aut siquis occider&. et ipse occideretur:
Ego autẽ dico uobis. quia om̃is quĩ irasci¬
tur fr̃i suo. reus erit iudici&. Idest ego
nouus homo qui non ueniꝰ soluere legẽ.

Expanded text:
nebant in humeros hominum, digito autem nebant in humeros hominum, digito autem suo nolebant ea movere . Justitia eorum, qui regnum coelorum intrare volunt, major esse debet, ut mandatum Dei primi custodiant, nec praetermittant quae alios custodienda docent vel docuerunt. Justitia Scribarum et Pharisaeorum esse cernebatur, quod decimabant mentam et anethum et cyminum et omne olus horti, majora autem legis praetermittebant . Justitia eorum qui regnum Dei intraturi sunt magis abundare debet, ut sic minima praecepta Dei custodiant, quatenus majora non praetermittant. « Audistis quia dictum est antiquis: Non occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. » Antiquis dictum est, id est populo Judaeorum cui a Domino per Moysen praeceptum erat, ut non occideret; aut si quis occideret, et ipse occideretur. « Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. » Id est, ego novus homo qui non veni solvere legem,
Abbreviated transcription (Latin):
tata sed malitia resecata : Hec uero sp̃ialib:
sp̃italia sunt data. quȩ non terrenam pos¬
sessionẽ. sed celestem preparent mansionẽ:
et longo uiuas tempores. Et ingressus. pos¬
sideas terram lacte & melle manantẽ:
Perfectio noui testamenti uitã pollicetur
xernam. quam nec ociilus uidit.: nec
auris audiuit. nec incor hominis ascen¬
dit. quȩ p̃parauit ds̃ diligentib se : Quib
ergo maius proemiũ ꝓmittit᷑ : maior de¬
bet ẽẽ iustitia : Aliter: lustitia scribarũ
& phariseorum eẽ putabat᷑ quanquam
non esset iustitia. quod exterminabant
facies suas ut apparerent hominib ieiu¬
II nantes ałntus autẽ pleni er ant rapina &
iniquitate ⁊ Iustitia uero eorũ qui reg¬
nũ dĩ intrare desiderant. maior eẽ deba:
ut scĩtas quȩ apparet incorpore. multo
magis seruet᷑ incorde : Iustitia scribarũ
& phariseorũ uidebat᷑ ẽẽ . quod alligabanT
onera grauia & importabilia . & impo¬

Expanded text:
tata, sed malitia resecata. Haec vero spiritalibus tata, sed malitia resecata. Haec vero spiritalibus spiritalia sunt dona, quae non terrenam possessionem, sed coelestem praeparant mansionem. et longo vivas tempore, et ingressus possideas terram lacte et melle manantem . » Perfectio Novi Testamenti vitam pollicetur aeternam, quam « nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se . » Quibus ergo majus praemium promittitur, major debet esse justitia. Aliter: Justitia Scribarum et Pharisaeorum esse putabatur, quanquam non esset justitia, quod exterminabant facies suas, ut apparerent hominibus jejunantes, intus autem pleni erant rapina et iniquitate . Justitia vero eorum, qui regnum Dei intrare desiderant, major esse debet, ut sanctitas quae apparet in corpore, multo magis servetur in corde. Justitia Scribarum et Pharisaeorum videbatur esse, quod alligabant onera gravia et importabilia, et impo
Abbreviated transcription (Latin):
antib uobis. ut sitis filii patris ur̃i qui incę¬
lis esti hustitia scribarũ & phariscoritm erat.
non mechari cum uxore ꝓximisui: iustitia
eorum qui regnum cęloꝵ intrare desiderant
maior deb& esse. ut non solum adulterium
non ꝑpetrent incorpore. sed etiam ne delec¬
tent᷑ in corde : Propt̃ illud quod dñs ait:
Qui uiderit mulierẽ ad concupiscendũ eam.
iam moechatus est eam in corde suo st pp̃t
illud apłi: Pornicatores & adulteros iudica¬
bit ds̃ : lustitia scribarũ et phariseorũ erat.
aliena non rapererdustitia corũ qui ingre¬
di desiderant regnum celorũ maior esse deb&
ut et ꝓpria largiantur. & raptorib: non resis¬
tant ⁊Dnõ dicente: Nolite resisttre malo
Et siquis quod tuum est tulerit. nerepetas:
Quib exẽplis ꝓfecto patit. quia p̃cepta noui testa¬
m̃ti tanto sunt districtiora quanto spitali All&
enĩ quasi paruulis. & carnalib: carnalia
sunt data. inquib ꝑfectio non est manifes¬

Expanded text:
 vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est . » Justitia Scribarum et Pharisaeorum erat, non moechari cum uxore proximi sui; justitia eorum qui regnum coelorum intrare desiderant, major esse debet, ut non solum adulterium non perpetrent in corpore, sed etiam nec delectent in corde, propter illud quod Dominus ait: « Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in cordeillud Apostoli: « Fornicatores et adulteros judicabit Deus . » Justitia Scribarum et Pharisaeorum erat, aliena non rapere; justitia eorum qui ingredi desiderant regnum coelorum, major esse debet, ut et propria largiantur, et raptoribus non resistant, Domino dicente: « Nolite resistere malo , » et: « Si quis quod tuum est tulerit, ne repetas . » Quibus exemplis profecto patet, quia praecepta Novi Testamenti tanto sunt districtiora, quanto spiritalia. Illa enim quasi parvulis et carnalibus carnalia sunt data, in quibus perfectio non est manifes
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃s man& semꝑ unus in om̃ib: & indiuisus
Notandũ qđ non ait. diuisiones meritorũ suñ
sed gratiarũ. quia donadĩ gratisdant᷑. non
humanis meritis tribuunt᷑. Vnde ait ad ro¬
manos. Quis prior dedit illi. idẽ dõfidem suã.
aut aliqiđ & retribuet᷑ ei : Sp̃s namq scs̃ in
seipso unus. idemq manet: Id est immensus.
indiuisus. & inseparabilis cũ patre & filio
sed dona illius diuisa sunt. quia non om̃ib:
ȩqualit̃ conferuint᷑. Unde fatendũ est. quia
cum ds̃ ꝑ diuinitatis potentiã ubiq sit: non
tam̃ ubiq est ꝑ in habitationis grame Et in
quib habitat ꝑ grãm. non equalit̃ habitat:
Iicut ergo mare immensũ est. & aduenien¬
tes scđm capacitatẽ uasoꝵ suorũ. & differen¬
tiam hauriunt. & non exinanit᷑ mare neq

Expanded text:
ctus manet semper unus in omnibus et individuus. Notandum quod non ait, divisiones meritorum sunt, sed gratiarum, quia dona Dei gratis dantur, non humanis meritis tribuuntur. Unde ad Romanos ait: Quis prior dedit illi, id est Deo, fidem suam aut aliquid, et retribuetur ei ? Spiritus namque sanctus in seipso unus idemque manet, id est immensus, indivisus, inseparabilis cum Patre et Filio, sed dona illius divisa sunt, quia non omnibus aequaliter conferuntur. Unde fatendum est quia cum Deus per divinitatis potentiam ubique sit, non tamen ubique est per inhabitationis gratiam, et in quibus habitat per gratiam, non aequaliter habitat. Sicut ergo mare immensum est, et advenientes secundum capacitatem vasorum suorum et differentiam hauriunt, et non exinanitur mare, neque
Abbreviated transcription (Latin):
non ꝑducit. It ualde fortitudo des¬
truitur. nisi ꝑ consiliũ fulciat᷑ Quia
quo plus se posse conspicit. eo uirtus
sine rationis moderamine deterius
in p̃ceps ruit Nulla est scientia si
utilitatẽ pi&atis non hab& Qui a
dum bona cognita exsequi ne glegit.
sese ad iudiciũ artius stringit Et
ualde inutilis ẽ pietas. siscientie dis¬
cretione car& Quia dũ nulla hanc
scientia inluminat. quomodo mise¬
reat᷑ ignorat Timor quoq ipse ni¬
si has & iã uirtutes habuerit. Ad nul¬
lum opus ꝓcul dubio bone actionis
surgit Quia dũ ad cuncta trepi¬
dat. ipsa sui formidine ab onis om̃i¬
b torpens uacat. Sum mopere
itaq: obseruandũ est. & ipsius scĩ
sp̃s adiutoriũ implorandũ. ne sapi¬
entia eleu&. ne intellectus dũ sub¬
tilit̃ currit aberr&. ne consiliũ dũ
se multiplicat. confundat. ne fortitu¬
do dũ fiduciã preb& p̃cipitet. ne sci¬
entia dũ nouit. et non diligit. infl&.

Expanded text:
non perducit, et valde fortitudo desnon perducit, et valde fortitudo destruitur, nisi per consilium fulciatur, quia quo plus se posse conspicit, eo virtus sine rationis moderamine deterius in praeceps ruit. Nulla est scientia, si utilitatem pietatis non habet, quia dum bona cognita exsequi negligit, sese ad judicium arctius stringit, et valde inutilis est pietas, si scientia discretione caret, quia dum nulla hanc scientia illuminat, quomodo misereatur ignorat. Timor quoque ipse, nisi has etiam virtutes habuerit, ad nullum opus procul dubio bonae actionis surgit, quia dum ad cuncta trepidat, ipsa sui formidine a bonis operibus torpens vacat. Summopere itaque observandum est, et ipsius sancti spiritus adjutorium implorandum, ne sapientia elevet, ne intellectus dum subtiliter currit, aberret, ne consilium dum se multiplicat, confundat, ne fortitudo dum fiduciam praebet praecipitet, ne scientia dum novit et non diligit, inflet,
Abbreviated transcription (Latin):
trat Cor quod tetigerit. reficiendo
eius tenebras illustrat. Consilium.
dũ esse quempiam p̃cipitem ꝓhib&
ratione animũ replet. Fortitudo
uero cũ aduersa non metuit. tre¬
pidanti menti confidentiã p̃bet
Scientia. cum ignorantiã fugat. et lu¬
mine suo eũ quẽ repleuerit illustrat
Pietas. misericordiȩ operib eum quẽ
repleuerit. exuberare concedit Timor
dũ premit mentẽ. ne de p̃sentib su¬
ꝑbiat. de futuris illã spei refectione
confortat. Sic enĩ quodã adminicu¬
lo sui inuieẽ sibi succurrunt. ut dum
alia alit̾ suffragãt᷑. uite ordo & status
decentissime cõponat᷑. Minor quip¬
pe ẽ sapientia si intellectu careat. &
ualde inutilis intellectus ẽ. si ex sapi¬
entia ñ subsistat. Quia cũ altiora
sine sapientia pondere penetrat. sua
illũ leuitas grauius ruiturũ leuat.
Uile ẽ consiliũ. tui robur fortitudinis
deest Quia quod tractando inuenit.
carens uirib: usq: ad ꝑfectionẽ operis

Expanded text:
trat, cor quod tetigerit, reficiendo trat, cor quod tetigerit, reficiendo ejus tenebras illustrat. Consilium, dum esse quempiam praecipitem prohibet, ratione animum replet. Fortitudo vero cum adversa non metuit, trepidanti menti confidentiam praebet. Scientia cum ignorantiam fugat, et lumine suo eum quem repleverit illustrat. Pietas, misericordiae operibus eum quem repleverit, exuberare concedit. Timor, dum premit mentem ne de praesentibus superbiat, de futuris illam spei refectione confortat. Sic enim quodam adminiculo sui invicem sibi succurrunt, ut dum alia aliae suffragatur, vitae ordo et status decentissime componatur. Minor quippe est sapientia, si intellectu careat. Et valde inutilis intellectus est, si ex sapientia non subsistat. Quia cum altiora sine sapientiae pondere penetrat, sua illum levitas gravius ruiturum levat. Vile est consilium, cui robor fortitudinis deest, quia quod tractando invenit, carens viribus, usque ad perfectionem operis
Abbreviated transcription (Latin):
est cũ patre & filio substantiȩ. sedto¬
tius sc̃ẽ trinitatis habitaculũ effici
mereant᷑. Sp̃s paraclytus septifor¬
mis &iam gr̃ę dicit᷑. ꝓpt̃ septena¬
ru numeri mysteriũ: in quo summna
ꝑfectio intellegit᷑. Est enĩ composi¬
potest. et ex toto primo impari. qͥ
diuidi non potest Hab& enĩ int̾¬
nario mysteriũ trinitatis. in qua¬
ternario cuangelii Siue enĩ tres.
ꝑ quatuor. siue quatuor ꝑtresmul¬
tiplicent᷑. adduodenariũ numerũ
surgit᷑ Quia mysteriũ scẽ trinita¬
tis & doctrina euangelii. ꝑ duodecĩ
apłos in quatuor mundi partes. ori
spm̃ qui a patre filioq ꝓcedit. idem
Cuius dona quã quã ex unius spũ
fonte ꝓcedant. uident᷑ quod am mo¬
do quasdã habere ꝓprietates. Ali¬
ud ẽ enĩ sapere. aliud intellegere
Quia multi quidẽ ȩterna sapiunt.
sed hȩc intellegere minime possun.
Dapientia ergo m̃tem quã insederit.
de ȩ̨ternorũ spe & certitudine re¬
plet Intellectus. eo qđ sec reta pene¬

Expanded text:
est cum patre et filio substantiae, sed totius sanctae Trinitatis habitaculum effici mereantur. Spiritus paracletus septiformis etiam gratiae dicitur, propter septenarii numeri mysterium, in quo summa perfectio intelligitur. Est enim composipotest, et ex toto primo impari, qui dividi non potest. Habet enim in ternario mysterium Trinitatis, in quaternario Evangelii. Sive enim tres per quatuor, sive quatuor per tres multiplicentur, ad duodenarium numerum surgitur, quia mysterium sanctae Trinitatis et doctrina Evangelii per duodecim apostolos in quatuor mundi partes, oriespiritum, qui a patre filioque procedit, idem cujus dona, quanquam ex unius spiritus fonte procedant, videntur quodammodo quasdam habere proprietates. Aliud est enim sapere, aliud intelligere, quia multi quidem aeterna sapiunt, sed haec intelligere minime possunt. Sapientia ergo mentem quam insederit, de aeternorum spe et certitudine replet. Intellectus eo quod secreta pene
Abbreviated transcription (Latin):
eius. & sp̃m oris parit̃ in dicasti. si
tamen id & iã corde cõprehendas
Aiue sp̃m dicas. & dm̃ patrẽ a quo ꝓ¬
cedit sp̃s. & filiũ quia filii quoq est
sp̃snuncupasti Unde & rationi
copulet᷑ auctoritas In spũ quoq rec¬
te baptizari nos posse. scriptura in
ratisumus Alit̃ Precipue congru¬
it nõs in nomine dñi inũ xp̃i bapti¬

Expanded text:
ti, si tamen id etiam corde comprehendas; sive Spiritum dicas, et Deum Patrem, a quo procedit Spiritus, et Filium, quia Filii quoque est Spiritus, nuncupasti. Unde ut rationi copuletur auctoritas, in Spiritu quoque recte baptizari nos posse, Scriptura indzati sumus . Aliter: Praecipue congruit nos in nomine Domini Jesu Christi bapti
Abbreviated transcription (Latin):
lis rebaptitari. quos ioħsa quabap¬
TIZAuerat. sed tantũ sanguinis par¬
ticipationẽ confirmari Erantaũ¬
om̃s uiri. fere duodecim. Uerũ iu¬
dicia dĩ abyssus multa Ecce asia nuꝑ
apłoꝵ nec uisitatione digna. nunc
et aplico sacrata numero. & ꝓphe¬
tali ẽ munere sublimata. Et notan
pulos. et supra incentũ uiginti. qͥ
est duodenarius numerus decies
ductus. aduentus sui signa mon¬
strauerit Illud in hierusalẽ. hoc
in epheso quȩ ẽ ciuitas grecorũ
Credo ut ostender& se siue de iudȩis.
siue de gentib credat quis. eos tan¬
tum modo qui unitxti eccłe cxtho¬
licȩ atq apłice conmunicent imple

Expanded text:
lis baptizari quos Joannes aqua baptizaverat, sed tantum sanguinis participatione confirmari. Erant automnes viri fere duodecim, etc. Verum judicia Dei abyssus multa. Ecce Asia nuper apostolorum nec visitatione digna, nunc et Apostolico sacrata numero, et prophetali est munere sublimata. Et notandpulos, et supra in centum viginti, qui est duodenarius numerus decies ductus, adventus sui signa monstraverit, illud in Jerusalem, hoc in Epheso, quae est civitas Graecorum. Credo ut ostenderet, se, sive de Judaeis seu gentibus credat quis, eos tantummodo qui unitati Ecclesiae catholicae atque apostolicae communicent imple
Abbreviated transcription (Latin):
bo ei meipsũ. Se uero scđm huma¬
nitatẽ cunctis in iudicio manifesta¬
bit. solis uero iustis. et scns. diuinita
tis gloriã. inquaȩ qualis est patrix
spiñ sc̃o. adbextitudinem ȩternam
man festaturus erit¬
CON COR DIA
In scĩ sps acceptione et dono: istarũ
duarum fit concordia lectionum

Expanded text:
bo ei meipsum. » Si vero secundum humabo ei meipsum. » Si vero secundum humanitatem se cunctis in judicio manifestabit, solis vero justistis gloriam, in qua aequalis est patri et spiritui sancto ad beatitudinem aeternam manifestaturus eritCONCORDIA. sancti spiritus acceptione et dono istarum duarum fit concordia lectionum
Abbreviated transcription (Latin):
a patre meo. & ego diligã eum. et
manifestabo ei meipsũ. Obi om̃i
intentione considerandũ ẽ. quia
xp̃m uere diligere ẽ non solam
ipsã dilectionẽ confiteri. sed man¬
data xp̃i quȩ discendo habemus .o¬
perando seruare: Qui hab& inquit
mandata mia & seruat ea ille ẽ qui di¬
ligit me. Quihab& in memoria. & ser¬
uat inuita. Quihabet in sermonibus.
& seruat in morib:. Quihab& audiendõ.
et seruat faciendo. Aut qui hab& faci¬
endo et seruat ꝑseuerando Ipse ẽ in¬
quit qui diligit me Notandũ quia cũ
p̃sentis tẽporis uerbo diceret: qui aũt
diligit me. adiecit de futuro. diliget᷑
a patre meo. Et ego diligã eũ. et mani¬
festabo ei meipsũ. Diligit namq &iã
nc dilectores suos cum patre filius. sed nẽ
diligit ad hoc ut recte uiuant exfide.
que ꝑ dilectionẽ operat᷑. Tunc adhoc
diliget ut ꝑueniant aduisionẽ ueri¬
tatis. quã ꝑ fidẽ gestauerant Non
aut frustra addidit. et manifesta¬

Expanded text:
a Patre meo, et ega Patre meo, et eg Ubi omni intentione considerandum est quia Christum vere diligere est non solum ipsam dilectionem confiteri, sed mandata Christi, quae discendo habemus, operando servare. « Qui habet, inquit, mea mandata et servat ea, ille est qui diligit me. » Qui habet in memoria et servat in vita, qui habet in sermonibus et servat in moribus, qui habet audiendo et servat faciendo; aut qui habet faciendo et servat ea perseverando, ipse est, inquit, qui diligit me. Notandum quia cum praesentis temporis verbo diceret: « qui autem diligit me, » adjicit de futuro: « diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum. » Diligit namque etiam nunc dilectores suos cum Patre Filius, sed nunc diligit ad hoc ut recte vivant ex fide, quae per dilectionem operatur: tunc ad hoc diliget ut perveniant ad visionem veritatis, quam per fidem gestaverant. Non autem frustra addidit: « et manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
sentis posuit tẽporis uerbũ. ꝓp̃t sig¬
nificandã celeritatẽ Illoꝵ aut̃ qđ¬
in scłi differt᷑ finẽ non ait uiuitis
sed uiuetis. Duas ergoresurrecti¬
ones. suã scilic& mox futurã. et nos¬
tram inscłi fine secutura. duob ũ¬
bis p̃sentis tẽporis & futuri. elegan¬
nisi de quo ait. et uos uiuetis: no¬
sacramentoꝵ eius. qui nouerant uera¬
citer auere tunc eẽ xp̃m in patre. in
tiam mandatorũ eius nouit & hoc
scã dei ȩccła. sed longe melius et ple¬
nius milla die de qua dixit. & uosui¬
uetis. in quaueracit̃ uiuere incipient
Hoc est in die resurrectionis. quando
ꝑfectius cuncta quȩ scienda sunt¬
scient. quando ipsũ scientię fonten.
uiciniussine fine conspicient. Et quia
om̃ib: huius promissionẽ beatitu di¬
nis ꝓmitter& non solummodo apłis.
mox subiunxit. Quihab& manda¬
tamea et seruat ea. ille ẽ qui dili¬
git me. Quienĩ diligit me diliget᷑

Expanded text:
sentis posuit temporis verbum, propter sigsentis posuit temporis verbum, propter significandam celeritatem: illorum autem q non ait, vivitis, sed vivetis. Duas ergo resurrectiones, suam scilicet mox futuram, et nostram in saeculi fine secuturam, duobus verbis, praesentis temporis et futuri, elegannisi de quo ait: Et vos vivetis? « Nosacramentorum ejus, noverat veraciter vivere tunc esse Christum in Patre, in tiam mandatorum ejus. Novit et hoc sancta Dei Ecclesia, sed longe melius et plenius, in illa die, de qua dixit: et vos vivetis, in qua veraciter vivere incipiunt, hoc est, in die resurrectionis, quando eo perfectius cuncta quae scienda sunt, quo ipsum scientiae fontem vicinius sine fine conspiciunt. Ut ergo omnibus hujus promissionem beatitudinis promitteret non solum modo apostolis, mox subjunxit: Qui habet mandata mea, et servat ea, ille est qui diligit me. Qui autem diligit me, diligetur