comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Rima rerum om¬
nium causa uo
luntas est crea-¬
toris. quam nul-¬
la p̃cedens cau¬
sa mouit. quia
et̃na ẽ nec subse¬
quens aliqͣ con¬
firmet qm̃ ex se¬
met ipsa iusta est. Neq enim iccͥco
iuste uoluit quia futurum iustũ
fuit quod uoluit. s quod uoluit
icc̾co iustum fuit. quia ipse uoluit.
Suum enim ac ꝓpͥum uoluntatis
quod in ea ẽ iustum. iustum est¬

Expanded text:
rima rerum omnium causa est voluntas Creatoris quam nulla praecedens causa movit quia aeterna est; nec subsequens aliqua confirmat, quoniam ex semetipsa justa est. Neque enim idcirco juste voluit, quia futurum justum fuit quod voluit sed quod voluit, idcirco justum fuit, quia ipse voluit. Suum enim ac proprium voluntatis quod in ea justum est qu
Abbreviated transcription (Latin):
illis interroganti¬
bus meq respõn¬
dente multa in
medium ꝓlata
fiussent: ad hoc tandem deducta st̃
uerba ut de humani potissimum
cordis inconstantia et inquietudine
ammirari om̃s simul & suspirare
inciꝑemus. Cumq magno desiderio¬
quidam exposcerent demoustrari
sibi quȩ causa in corde hominis tan¬
tas cogitationum fluctuationes age¬
ret. ac deinde siqua arte siue labo

Expanded text:
illis interrogantibus, meque respondente, multa in medium prolata fuissent, ad hoc tandem deducta sunt verba, ut de humani potissimum cordis instabilitate et inquietudine admirari omnes simul, et suspirare inciperemus; cumque magno quidem desiderio exposcerent, demonstrari sibi quae causa in corde hominis tantas cogitationum fluctuationes ageret, ac deinde si qua arte, sive labo
Abbreviated transcription (Latin):
natur iusticia si ubi et qñ conuenit
uidicium exercetur. et ꝓfertur ue¬
ritatis sententia. Scđm ꝑsonam gͥ
tusticia uiola retur si iudex scłaris
in eccłiasticam ꝑsonam manum
mitteret. scđm causam: si eccłiasti¬
ca negotia examinanda susciperet.
scdm m̃suram: si m̃datium ł male¬
dictum suspendio puniret. scđm¬
locum. si loca sacra uiolare p̃sume¬
ret. ec confugientib ad illa etiam
reis et ꝓsuis scelerib condemꝑnã¬
dis in ordinate iuolentiam inferre
temptaret. Scdm tempꝰ si sacriset
solleunib dieb reuerentiam non
exiberet. qñ & his parcendum est¬
quib ꝓculpis suis supplicia deben-¬
tur. H is igitur modis secularis po¬
testas iusticiam exercete debecle¬
gum instituta sequens. et nicħ p̃t
iusticiam et u̾itatem apꝓbans in
udicando. Secularis autem pote¬
stas caput habet regem siue imꝑa¬
torem ab illo ꝑsubiectas potestates
duces & comites et p̃fectos. et ma¬

Expanded text:
natur justitia; si ubi et quando convenit natur justitia; si ubi et quando convenit judicium exercetur, et profertur veritatis sententia. Secundum personam ergo justitia violaretur; si judex saecularis in ecclesiasticam personam manum mitteret. Secundum causam, si ecclesiastica negotia examinanda susciperet. Secundum mensuram, si mendacium vel maledictum suspendio puniret. Slocum, si loca sacra violare praesumeret, et confugientibus ad illa, etiam reis, et pro suis sceleribus condemnandis, inordinate violentiam inferre tentaret; secundum tempus, si sacris, et solemnibus diebus reverentiam non exhiberet, quando et his parcendum est culpis, quibus supplicia debentur. His ergo modis saecularis potestas justitiam exercere non debet: legum instituta sequens, nihil praeter justitiam et veritatem approbans in judicando. Saecularis autem potestas caput habet regem, seu imperatorem; ab illo per subjectas potestates, duces, et comites, praefectos et ma
Abbreviated transcription (Latin):
quinq modis det̾minat᷑. scd̃m ꝑ¬
sonam. scdm causam. scd̾m modũ.
scđm locum. et scđm tempꝰ. Nam
quod aliquo modo licet. ñ statim
omnimodo licet. et ipsa iusticia nͥ
iuste exibita fuerit. iusticiȩ nomen
amittit. Qua propt̃ quod licet ꝑ¬
spiciendum est diligenter. quo mͦ
licet. et considerandi sunt modi qͥ¬
bus iusticiȩ forma det̾minat᷑. Se¬
cundum ꝑsonam aliquid licet. et
aliquid ñ licet. quẽ admodum scła¬
ri iudici in ꝑsonam laicam si pecca¬
uerit manũm mittere licet. incle¬
ricum ñ licet. Scd̾m causam iusti¬
cia det̾minat᷑. ut uidelicet negotia
scłaria ã potestate t̃rena. sp̃ualia uͦ
et eccłiastica a sp̃ali potestate exami¬
nentur. Scđm modum siue m̃surã
iusticia det̾minat᷑. cum uidelicet
quȩlibet culpa congrua et sibi
conuenienti pena multat᷑. ut nec
pͥuatus amor inuindicta equita¬
tis aliquid subtrahat. neq odiũ
pͥuatum adiciat debitȩ debite seue¬
ritati. Scđm locum et tempꝰ det̾ini¬

Expanded text:
s determinatur, secundum personam, secundum causam, secundum modum, secundum locum, et secundum tempus. Nam quod aliquo modo licet, non statim omni modo licet, et ipsa justitia nisi juste exhibita fuerit, justitiae nomen amittit. Quapropter quod licet perspiciendum est diligenter quomodo licet, et considerandi sunt modi quibus justitiae forma determinatur. Secundum personam aliquid licet; et aliquid non licet, quemadmodum saeculari judici in personam laicam si peccaverit manum mittere licet, in clericum non licet. Secundum causam justitia determinatur, ut videlicet negotia saecularia a potestate terrena; spiritualia vero et ecclesiastica a spirituali potestate examinentur. Secundum modum sive mensuram justitia determinatur, cum videlicet quaelibet culpa congrua et sibi convenienti poena multatur, ut nec privatus amor in vindicta aequitatis aliquid subtrahat, neque odium privatum adjiciat debitae severitati. Secundum locum et tempus determi
Abbreviated transcription (Latin):
quod legimus credere sine dubitat¬
one debemꝰ. quia factum est firmas¬
tum ut diuideret aquas ab aquisi
est ut partem aquarum intra abia
suum concluderet. partem uero e¬
ut firmam̃tum aquas asei¬
uideret partimq supra ate
intra partim earumdem aquarũi
tura consisteret. ñ querat extra se
hȩc propt̃ se facta credit. Nam ẽ i¬
lo qui interius fabricatꝰ ẽ mundos
dam huiꝰ oꝑis formam et exempl
habens ubi terra quedam deorsu
posita consistit sensualis natura h
cȩlum autem sursum puritas utd¬
gentiȩ et quasi quodam inmorta
uitȩ motu uegetata ratio. Duasi
istas tam dissimiles in uno homs
naturas magna quedam desidis
moles hinc inde fluctuantium
contraria sepe motu alt̾no tenda
oberrat quia et aliud est quod
caro ex infirmitate p̃ssa appeti
aliud quod sp̃c sursum ꝑ contemꝰ¬
tionem u̾itatis eleuatꝰ intendit.
fit aliquotiens ut contrarii motul
Sisionem gignant. nisi ratio med

Expanded text:
quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque eut firmamentum aquas a se divideret, partimque supra atque infra, partim earumdem aquarum natura consisteret, non quaerat extra se, qui haec propter se facta credit. Nam est illo qui interius fabricatus est mundo, quiddam hujus operis formam et exemplar habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio med
Abbreviated transcription (Latin):
accedere uolunt feria quarta ante ip¬
sam ordinationem euocandi sunt ad
ciuitatem una cum prb̃is qui eos p̃¬
sentare debent. Tunc gͦ ep̃c elatere
suo eligere debet sacerdotes. et alios
prudentes uiros gnaros legis diuinȩ.
et exercitatos in eccłiasticis sanctionibꝰ.
qui ordinandoꝵ & uitam & scientiam.
sine fauoris gr̃a. aut muneris cupidi¬
tate scđ̃m ueritatem diligent̃ inuesti¬
gent. ut sic ꝑtres dies continuos dili-¬
gent̃ examinati. sabbato tandem qui
di p̃sentent᷑. Benedictiones uero pon¬
tificum dieb tm̃ dñicis celebrandas
ẽẽ sacri canones sanxerunt:
talem nob diffinitio sacrȩ
scripturȩ discretionem reliqͥd.
Ut subdiaconus quidem non ordinet᷑

Expanded text:
accedere volunt, feria quarta ante ipsam ordinationem evocandi sunt ad civitatem, una cum presbyteris qui eos praesentare debent. Tunc ergo episcopus e latere suo eligere debet sacerdotes, et alios prudentes viros, gnaros legis divinae, et exercitatos in ecclesiasticis sanctionibus, qui ordinandorum et vitam et scientiam sine favoris gratia, aut muneris cupiditate, secundum veritatem diligenter investigent, ut sic per tres continuos dies diligenter examinati, Sabbato tandem qui di praesententur; benedictiones vero pontificum diebus tantum Dominicis celebrandas esse sacri canones sanxerunt. talem nobis definitio sacrae Scripturae discretionem reliquit. Ut subdiaconus quidem non ordinetur
Abbreviated transcription (Latin):
sit domus dei .
E edificatione
domus domini
loqui uolumꝰ
si tam̃ nos qui
indigni sumus
detanta relo¬
qui aliquid
digne sufficumis. Sed si ex nob̃ suffici

Expanded text:
 domus Dei. De aedificatione domus Domini loqui volumus, si tamen nos, qui indigni sumus de tanta re loqui, aliquid digne sufficimus. Sed et si ex nobis suffici
Abbreviated transcription (Latin):
tionib seducens spontaneos tenet in
Leopardus aleone & pardo ꝓcreat᷑.
Leo crudelis ẽ pardus macłosus. Sigͦ
leo ꝓpt̾ crudelitatẽ demones. pardus
ꝓpt̃̾ uarietatem congruȩ hereticos
designat qui quia unitatẽ fidei diu̾¬
sis & ꝑu̾sis dogmatib scindunt. quasi
quib dam macłis corpꝰ infectum ge-¬
runt. Qui sunt gͦ leopardi nͥ suꝑbi
amatores huiꝰ scłi quos primũ diabo¬
lus ꝑdoctrinam hereticoꝵ ad ꝑfidiã
gn̾at. ac deinde ꝑ huiꝰ mundi amorẽ
ad uicia inflaminat᷑. Montes leo¬
pardoꝵ diuiciȩ sunt. & pompȩ huiꝰ
scłi. inquib seꝑu̾si extollunt. & ele¬
ctorum uitam tanto acrius insectan¬
tur: qͣnto eos in hoc scło abiectos & se
sublumes aspiciunt. Bene gͦ dicitur
ad sponsam. Uenies & transib̾ ad mõ¬
tem seyt & hermon. acubilib leonũ¬

Expanded text:
tionibus seducens spontaneos tenet in tionibus seducens spontaneos tenet in Leopardus a leone et pardo procreatur. Leo crudelis est, leopardus maculosus. Si ergo leo propter crudelitatem daemones, pardus propter varietatem congrue haereticos designat qui, quia unitatem fidei diversis et perversis dogmatibus scindunt, quasi quibusdam maculis corpus infectum gerunt. Qui sunt ergo leopardi nisi superbi amatores hujus saeculi, quos primum diabolus per doctrinam haereticorum ad perfidiam generate, ac deinde per hujus mundi amorem ad vitia inflammat? Montes leopardorum divitiae sunt et pompae hujus saeculi, in quibus se pravi extollunt, et electorum vitam acrius insectantur, quando eos in hoc seculo abjectos, et se sublimes aspiciunt. Bene ergo dicitur ad sponsam: Venies, et transibis ad montem Seir, et Hermon a cubilibus leonu
Abbreviated transcription (Latin):
BO michi ad montem myrre
et ad colles libani. Sponsus hic
habet et spondet se uisitat᷑um
mi est sponsus iste. Cauet enĩ
forte ne uilescat amor. suus. et
quia citiꝰ intedium ueniret si
semꝑ p̃sensẽẽt: idõ aliqñ se sub¬
trahit. aliqñ ad tempꝰ recedit.
ut dum requirit᷑ absens stri¬
ctius teneatur p̃sens. & tunc
forte aberat. qñ hȩc dicebat.
sed ne rursum mora aliqͣtenꝰ
obliuionem gigne̾t rediredis¬
ponebat. et ait. Ibo michi. Se¬
cum loquit᷑ quod facturus ẽ
quia ad dicendum dulce est
quod dulce ẽ ad faciendum.
et nescio quo pacto qđ multum cupi-¬
mus numꝗͣ loqui fastidimus. Ibo in¬
quit michi. Sibi uadit quia singu¬
aris amor. participẽ secreti ñ recipit.
Sibi uadit quia ñ uult sodalem iti¬
I neris
nam. Nunc siquidem leo cubat & dor-¬
mit quia mentib carnalium nunc
ꝑdelectationẽ peccati diabolus blan-¬
dum se simulans ñdum qualis fut᷑u
sit ostendit. sed tunc eiugilare incipi¬
et qñ eos quos illicitis nunc delecta¬

Expanded text:
bo mihi ad montem myrrhae, et ad colles Libani, et loquar sphabet, et spondet se visitaturum mi est sponsus iste. Cavet enim forte, ne vilescat amor suus; et quia citius in taedium veniret, si semper praesens esset, ideo aliquando se subtrahit, aliquando ad tempus recedit; ut, dum requiritur absens, strictius teneatur praesens. Et tunc forte aberat, quando haec dicebat. Sed ne rursus longior mora aliquatenus oblivionem gigneret, redire disponebat, et ait: Ibo mihi; secum loquitur quod facturus est, quia ad dicendum dulce est quod dulce est ad faciendum, et nescio quo pacto quod multum cupimus, nunquam loqui fastidimus. Ibo, inquit, mihi Sibi vadit, quia singularis amor participem secreti non recipit; sibi vadit, quia non vult sodalem itinerisnam. Nunc siquidem leo cubat et dormit, quia mentibus carnalium nunc per delectationem peccati diabolus blandum se simulans, nondum qualis futurus sit ostendit. Sed tunc evigilare incipiet, quando eos, quos illicitis nunc delecta
Abbreviated transcription (Latin):
dei signa querunt. & greci sapien-¬
tiam. Fuit enim quedam sapientia.
quȩ sapientia uidebat᷑ his qͥuerã
sapientiam ñ nouerant. Et inue-¬
nit mundus sapientiam illam.
et inflari cepit & tumuit magnũ
se estimans in ea. Et p̃sumpfit et
dix̃. ut ultra ꝑgeret ad sapientiã
suminam confidens insapientia
sua. quasi uia potuisset ẽẽ ad illã.
Et ascendit et eleuatus est ut ad al¬
ta corde ꝑueniret. & fecit sibisca-¬
lam sp̃em creaturȩ nitens ad inui¬
sibilia creatoris. Tunc quȩ mani¬
festa erant dĩ ad illuminationẽ
ꝓcesserunt & nota facta sunt ut
ꝓbarent᷑ corde ñ puro. Nam illa
quȩ uidebant᷑ nota erant et erant alia
quȩ nota ñ erant. & ꝑ ea quȩ manife¬
sta sunt putauerunt ire in illa quȩ ab¬
scondita fuerunt et corruerunt inea¬

Expanded text:
ei signa quaerunt, et Graeci sapientiam . Fuit enim quaedam sapientia, quem sapientia videbatur iis, qui veram sapientiam non noverant. Et invenit mundus sapientiam illam, et inflari coepit, et tumuit, magnum se existimans in ea. Et praesumpsit, et dixit ut ultra pergeret ad sapientiam summam confidens in sapientia sua, quasi via esse potuisset ad illam. Et ascendit, et elevatus est ut ad alta corde perveniret. Et fecit sibi scalam, speciem creaturae, nitens ad invisibilia Creatoris. Tunc quae manifesta erant Dei, ad illuminationem processerunt; et nota facta sunt ut probarentur corde non puro. Nam illa, quae videbantur, nota erant, et erant alia quae nota non erant, et per ea quae manifesta sunt, putaverunt ire in illa, quae abscondita fuerunt, et corruerunt me
Abbreviated transcription (Latin):
diaden hinc inde binos. Scd̃s ordo
hinc inde t̃nos. Terciꝰ ordo hinc inde
quat̃nos. Quartus ordo hinc inde
quinos. Quintus ordo hinc inde se¬
nos. Sextus ordo hinc inde septenos.
Septimus ordo hinc inde octonos.
Occauus ordo hinc inde nouenos. No¬
nus ordo hinc inde decenos. ut ap-¬
ma unitate sit origo omniũ. & in
scda unitate consummetur creatio
singuł autem ordinib singulis la¬
bentib remanent nonaginta nouẽ
quib homo centesima ouis additur
& suꝑna cuntas consuminat᷑: hȩc
de archȩ nr̃ȩ figuratione diximus
ut sicuilibeͣt dẽcorem domus dm̃
et mirabilia eiꝰ quoꝵ ñ ẽ numerꝰ
intueri hoc interim exemplariaf.¬
feccum suum ꝓuocet. Sit ds̃ bene¬
dictus ꝑ cuncta scła scłorum aõ¬

Expanded text:
diademate hinc inde binos; secundus ordo diademate hinc inde binos; secundus ordo hinc inde ternos; tertius ordo hinc inde quaternos; quartus ordo hinc inde quinos; quintus ordo hinc inde senos; sextus ordo hinc inde septenos; septimus ordo hinc inde octonos; octavus ordo hinc inde novenos; nonus ordo hinc inde denos, ut a prima unitate sit origo omnium. Et in secunda unitate consummetur creatio singulis autem ordinibus singulis labentibus remanent nonaginta novem, quibus homo centesima ovis additur, et superna civitas consummatur. Haec de arcae nostrae figuratione dicimus, ut si cuilibeat decoram domus Domini, et mirabilia ejus quorum non est numerus intueri, hoc interim exemplari affectum suum provocet. Sit Deus benedictus per cuncta saecula
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ma taliter figurari debet: qualis
fuit mundus prima die qñ lux
creata est. Scd̃a qñ firmam̃tum
inter aquas & aquas positum est.
Tercia qñ aque in unum collectȩ st̃
et terra germinib uestita. Quarta
omnis ordo creaturarum subsequa-¬
tur et ipsius archȩ ꝓtensio ꝑtingat
a principio mundi usq ad finem scłi.
ꝑmedium terrȩ hinc inde habens
loca. montes. flumina. castella. et
opida constituta. ad austrum egyp¬
tum. & ad aquilonẽ babiloniã Post
hȩc circa thronum exutraq parte
contra medium duo seraphin pin-¬
guntur. qui extensis alissursum et de¬
orsum uelant caput maiestatis et pe¬
des. facie tam̃ intecta manente. Sub
alis autem seraphin desuꝑ in eo spa¬
cio quod ẽ inter scapulas maiesta¬
tis & alas ex utraq parte ordines
angłorum constituunt᷑ noueni ad
contemplandam faciem maiestatis
conu̾si Ipsa namq summa & uera
unitas medium et supp̃mum locũ
optinet. Deinde pͥmus ordo angłoꝵ

Expanded text:
rema taliter figurari debet, qualis rema taliter figurari debet, qualis fuit mundus prima die quando lux creata est. Secunda, quando firmamentum inter aquas et aquas positum est. Tertia, quando aquae in unum collectae sunt, et terra germinibus vestita. Quarta,omnis ordo creaturarum subsequatur, et ipsius arcae protensio pertingat a principio mundi usque ad finem saeculi, per medium terrae hinc inde habens loca, montes, flumina, castella et oppida constituta, ad austrum Aegyptum, et ad aquilonem Babyloniam. Post haec circa thronum ex utraque parte, circa medium duo seraphim pinguntur, qui extensis alis sursum et deorsum velant caput majestatis et pedes, facie tamen intecta manente. Sub alis autem seraphim desuper in eo spatio, quod est inter scapulas majestatis et alas ex utraque parte ordines angelorum constituuntur novem, ad contemplandam faciem majestatis conversi. Ipsa namque summa et vera unitas medium et supremum locum obtinet. Deinde primus ordo angelorum
Abbreviated transcription (Latin):
in palmum reflexis cȩlos conludit. Et
indextra quidem sua tenet thomum
qui obliq deorsum dependet ꝑaeris
spacium usq supra eum locum ubi
in cono inferiori sic̃ suꝑiꝰ diximꝰ ad
dextram partẽ electi resurgunt qͦs
& angłi ibidem p̃parati in cȩlum
suscipiunt i deoq in ipso thomosqͥp¬
tum est. Uenite benedicti patris mei
ꝑcipite regnum quod uob̃ paratũ ẽ
ab inicio scłi. Insinistra audem sua te¬
net sceptrum quod dirigit᷑ deorsũ
usq ad eum locum ubi malos ad si¬
nistram resurgentes demones obuii
rapiunt & ideo in ipso sceptro scrip¬
tum est. Ite maledicti in ignẽ et̃num
qui p̃paratus est diabolo & angliᷤ
eius. Deinde linea gn̾ationis ab adã
sursum extra archam ꝑmedium ꝓ-¬
minentis com usq ad cęli u̾ticem ex¬
tenditur & in ea ꝑ ordinem sex rotu¬
le circinant᷑ ita ut nouissima ipsiꝰ
archȩ introitum complecti uideat᷑.
Iste autem sex rotulȩ expͥmunt oꝑa
sexdierum. Prima namq quȩ & sup¬

Expanded text:
in palmum reflexis coelos concludit. Et in dextera quidem sua tenet thronum, qui oblique deorsum dependet per aeris spatium, usque supra eum locum ubi in cono inferiori, sicut diximus, ad dextram partem electi resurgunt, quos et angeli ibidem praeparati in coelum suscipiunt. Ideoque in ipso throno scriptum est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis praeparatum est ab initio saeculi . In sinistra autem sua tenet sceptrum, quod dirigitur deorsum usque ad eum locum, ubi malos ad sinistram resurgentes daemones obvii rapiunt, et ideo in ipso sceptro scriptum est: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et angelis ejus . Deinde linea generationis ad Adam sursum extra arcam per medium prominentis coni usque ad coeli verticem extenditur, et in ea per ordinem sex rotulae circinantur, ita ut novissima ipsius arcae introitum complecti videatur. Istae autem sex rotulae exprimunt opera sex dierum. Prima namque quae et sup
Abbreviated transcription (Latin):
penetrat. subtilia inuestigat luce ali
sum carnis ocłs simul comp̃hendere ñ
pot̃ ad hanc uisionẽ ñ carnis sed cor¬
dis ocłs p̃ꝑandus ẽ. Constituȩ autẽ
te quasi in quadam mentis specula.
& exinde aciẽ mnaream huiꝰ mundi
cͥcũquaq lustrandam dirige ut totꝰ
contemplandi coram positus sit mũ¬
dus. et inde tibi uniu̾sa demonstra¬
bo. quȩ pͥͫ ł ñ uisa ignorasti ł uisa
quomodo oportuit ñ considerasti
a. Uere ñ fateor quia nichil uniu̾soꝵ
aspectui cernentis abscondit᷑. cũ cor
ꝑatione totiꝰ mimimum ẽ quod com¬
p̃bendo. S eccedum conor quantũ¬

Expanded text:
penetrat, subtilia investigat, luce aliepenetrat, subtilia investigat, luce aliesum, carnis oculus simul comprehendere non potest, ad hanc visionem non carnis, sed cordis oculus praeparandus est. Constitue igitur te quasi in quadam mentis specula, et ejus aciem in arcam hujus mundi circumquaque lustrandam dirige, ut totus contemplanti coram positus sit mundus, et inde tibi universa demonstrabo, quae prius vel non visa ignorasti, vel visa non quomodo oportuit, considerasti. I. Vere nunc fateor, quod nihil universorum aspectui cernentis absconditur, cum corparatione totius minimum est, quod comprehendo. Sed ecce dum conor, quantu
Abbreviated transcription (Latin):
ris intueniente obstaculo insemet¬
ipsa caligat. Nam quia angusta ẽ
maxima comp̃hendere ñ sufficit. et
quia hebes ẽ minima ñ discernit
quia autẽ pigra ẽ cum in remotis¬
sima extenditur. etiam si nichil int̃¬
currat sola tñ spacii longinquitate
hebetatur. quia uero ꝑspicat ñ ẽ
intima queq ñ penetrat sed ea sola
quȩ in rerum suꝑficie sunt constituta
oberrat. Sed nec ea quȩ p̃terita sunt
respicere. nec ea quȩ futura sunt pot̃
p̃uidere. Hoc gͦ dii ut scias qͣntas an¬
gustias corꝑea hȩc uisio paciat᷑ quȩ ñ
coram posita intueri ñ ualet in his
quoq eam & maxima qͣntitate exce¬
dunt. & minima subtilitate fugiunt.
remota longiquitate euadunt & inti¬
ma obscuritate ñ admittunt. Nolo
igitur ut cogites uisionẽ huiꝰ ocłi. qñ
audis te aduidendum inuitari. Ha¬
bes alium oculum intus multo cla¬
riorem isto qui p̃t̾ita p̃sentia simul¬
& futura respicit. qui suȩ uisionis lu

Expanded text:
ris interveniente obstaculo, in semetris interveniente obstaculo, in semetipsa caligat. Nam quia angusta est, maxima comprehendere non sufficit; et quia hebes est, minima non discernit, quia autem pigra est, cum in remotissima extenditur etiam si intercurrat, sola tamen spatii longinquitate hebetatur, quia vero perspicax non est, intima quaeque non penetrat, sed ea sola, quae in rerum superficie sunt constituta, oberrat. Sed nec ea quae praeterita sunt respicere, nec ea quae futura sunt potest providere. Hoc ego dixi, ut scias quantas angustias corporea haec visio patiatur, quae nisi coram posita intueri non valet. In his quoque, eam et maxima quantitate excedunt, et minima subtilitate fugiunt, et remota longinquitate evadunt, et intima obscuritate subducunt. Nolo igitur ut cogites visionem hujus oculi, quando audis te ad videndum invitari. Habes alium oculum intus multo clariorem isto, qui praeterita, praesentia et futura simul respicit, qui suae visionis lum
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑauimus : Qua
re credidimus :
Quare cogitare
uoluimus: Ecce quomodo decepti su¬
mus. nichil reliqui habemus. manes
remansimus. Omunde inmunde
quare dileximꝰ de: Anima. Quidui¬
des homo: Homo. Nichil melius ꝗͣ
sugere. a. Non satis intelligo quid
dicere uelis. uideo tam̃ sicut iste tu¬
us stupor indicat quod uel graue
aliquid pateris. ł nouum uidisti.
sitan consolaborte. Ratio. Consurge
et ascende. & aspice mecum &e osten¬
dam tibi mirabilia magna. antiqͥs
uetera p̃sentib noua. & pꝰteriora fu¬
turis. a. Quando rem ipsam uidebo
dequa loquãris tunc meliꝰ fortasse
intelligam quid dicere uelis. Nunc
gͥostende michi quo ascendere de.¬
beam ut & ego uidere possim mira¬
bilia ista. dequib tu sic conturba¬
fundit. Faciliꝰ quippe desuꝑ insub¬
ieeta acies uisionis expanditur q̃ndo
omnia quodãmodo coram posita in¬
tuetur. Sed hȩc quidem eo ipso quo
ꝑcorporis increm̃tum emicat mul¬
tis ac uariis modis nullo etiam fo¬

Expanded text:
avimus? Quare tibi credidimus? Quare de te cogitare voluimus? Ecce quomodo decepti sumus. Nihil reliqui habemus, inanes remansi sumus. O munde immunde, quare sic dileximus te? I. Quid vides, o homo? D. Nihil melius quam fugere. I. Non satis intelligo quid dicere velis: video tamen, sicut iste tuus stupor indicat, quod vel grave aliquid pateris, vel novum vidisti, sitan consolabor te. D. Consurge, et ascende, et aspice mecum, et ostendam tibi mirabilia magna, antiquis vetera, praesentibus nova, et posteriora futuris. I. Quando rem ipsam videro, de qua loqueris, tunc melius fortasse intelligam quid dicere velis. Nunc igitur ostende mihi quo ascendere debeam, ut et ego videre possim mirabilia ista, de quibus tu sic conturbafundit. Facilius quippe desuper in subjecta acie visionis expanditur, quando omnia quodammodo coram posita intuetur; sed haec quidem eo ipso, quo per corporis instrumentum emicat, multis ac variis modis nullo etiam fo
Abbreviated transcription (Latin):
Rit ergo illiꝰ ciuitatis et una
in omnib et inseꝑabilisin
singulis uoluntas lib̃a ab
omni malo lib̾ata & impleta om̃ibo¬
no fruens indesinent̃ ȩt̃noꝵ iocundi¬
tate gaudiorum oblita culparũ. obli-¬
berationis oblita. ut lib̾atori suo ñ
sit ingrata. Quantum gͦ attinet ad sci¬
entiam rõnalem: memor p̃t̾itorum

Expanded text:
rit ergo illius ciuitatis et una in omnibus et inseparabilis in singulis uoluntas libera, ab omni malo liberata et inpleta omni bono, fruens indeficienter aeternorum iucunditate gaudiorum, oblita culparum, obliberationis oblita, ut liberatori suo non sit ingrata: quantum ergo adtinet ad scientiam rationalem, memor praeteritorum
Abbreviated transcription (Latin):
De fide septem eẽ inquirenda:
e fide tracta-
fides.De incre¬
mento fidei.
De hisquȩ ꝑ-¬
tinent ad fidẽ.

Expanded text:
De fide septem esse inquirenda. De fide tractarefides. De incremento fidei. De his quae pertinent ad fidem.
Abbreviated transcription (Latin):
TBRUM O
tis xp̃iane fidei studio
quorumdam scribere
compulsus sum in quo
nonnulla quȩ antea
sparsim dictaueram.

Expanded text:
brum de tis Christianae fidei studio quorumdam scribere compulsus sum; in quo nonnulla quae antea sparsim dictaveram
Abbreviated transcription (Latin):
decima de fide. Undecima desacram̃¬
tis naturalis legis. duodecima de sacra¬
mentis scripte legis. Huius libri capi¬
tula ꝑsingulas partes subter ordina-¬
uimus in hunc modum.
sacri eloquii quȩ in hystorica
constat lectione compendiosum uolu-¬
men pͥus dictassem. hoc nẽ ad scdam
eruditionem que in allegoria est intro¬
ducendis p̃paraui. in quo quasi funda¬
m̃to quodam cognitionis fidei animũ
stabiliant ut cetera quȩ uel legendo
ł audiendo suꝑ edificare poduerint
inconcussa ꝑmaneant. Hanc enĩ qͣsi
breuem quandam summam omniũ
in unam seriem compegi. ut animus¬
legentis aliquid certum haberet cui

Expanded text:
Decima de fide. Undecima de sacrameDecima de fide. Undecima de sacramentis naturalis legis. Duodecima de sacramentis scriptae legis. Hujus libri capitula per singulas partes subter ordinavimus in hunc modum: sacri eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi brevem quamdam summam omnium in unam seriem compegi, ut animus aliquid certum haberet, cui
Abbreviated transcription (Latin):
legentib dedium tolleret et simul u¬
trumq scribere ñ ualentib aut diuisũ
habere uolentib commodiorem formam
incarnationem u̾bi narrationis seriem
deducit. Sed̃s liber ab incarnatione ũ¬
bi usq ad finem ⁊ consumiationẽ om¬
nium ordine ꝓcedit. Item pͥmus liber.xii.
clausulas siue partes complectit᷑. Prima
pars tractat de crcatione ce constitutione
de causa cieationis humane ce de pͥmor¬
dialib causis rerum omnium. Tercia¬
pars tractat de cognitione dei qualit̃
ab initio manifestatꝰ est &e unus &e trinꝰ.
Quarta pars tractat de uoluntate dei
et de diuersis modis quib sacra scriptu¬
ra de uoluntate dei loqui consueuit.
Quinta pars tractat de creatione an¬
gelorum et confirmatione et lapsii. et
deceteris quȩ ad ipsos ꝑtinent. Sexta¬
pars tractat de creatione hominis et
de statu eius ante peccatum. Septima¬
tractat de lapsu. octaua dereparatio¬
ne. Nona de institutione sacram̃toꝵ.

Expanded text:
legentibus taedium tolleret, et simul ulegentibus taedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commodiorem formam Incarnationem Verbi narrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnatione Verbi usque ad finem et consummationem omnium ordine procedit. Item primus liber duodecim clausulas sive partes complectitur. Prima pars tractat de creatione et constitutione de causa creationis humanae et de primordialibus causis rerum omnium. Tertia de cognitione Dei, qualiter ab initio manifestatus est et unus et trinus. Quarta de voluntate Dei et de diversis modis, quibus sacra Scriptura de voluntate Dei loqui consuevit. Quinta de creatione angelorum, et confirmatione et lapsu, et de caeteris quae ad ipsos pertinent. Sexta de creatione hominis, et de statu ejus ante peccatum. Septima de lapsu. Octava de reparatione. Nona de institutione sacramentorum.
Abbreviated transcription (Latin):
propterea
quod iterato eadem̃ itilo exprimere mõ¬
lestum uel suꝑfluum uidebat᷑ inserui.
Inquib si forte sermo simplicior colorẽ
dictaminis seruare ñ potuerit ñ mul¬
dum int̃ ẽẽ putam eadem ueritate con-¬
stante. Hoc aut̃ magis me mouet qͦd
cum hȩc eadem prius negligentiꝰ dicta¬
ssem ut pote ñdum adhuc futuri oꝑis
propositum habens. passim transcriben¬
da exposui. sufficere tunc arbitratus
eiusmodi minima uel annotata in no¬
diciam uenire. S quia post modum
cum eadem huius oꝑis textui insere¬
rem quedam in ipsis mutare quedã
uero adicere uel detrahere. ratio po¬
stulabat lectorem ammonitum ẽẽ uo-¬
lo ut sic ubi ea extra oꝑis huiꝰ seriem
aluid aut alit̾ aliquid habentia inuene¬
rit: hanc diu̾sitatis causam eẽ sciat ⁊
siquid forte in eis emendandum fu̾it
adhuius oꝑis formam componat. Sa¬
ne hoc opus in duos libros distuxi.
quatinus in danta rerum multitu.¬
dinc et ꝓlixitate incisio narrationis

Expanded text:
propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis
Abbreviated transcription (Latin):
laboriosum opꝰ¬
crebra ur̃a pre-¬
catione flexus
aggredior. uni¬
u̾sam diuinarũ
scripturarum seriem ñ solum restringẽ¬
do. ad compendium redigere. s exponen-¬
do. quoq ꝓfunditatis eius archana in
lucem euocare. Cuiꝰ quidem operis incho¬
ationem prompta deuotione offero. spe
consuminationẽ promitto:¬
tum est: de nichilo factum est. Nam qͥ
ds̃ cęlum &e t̾ram. nec solum fecit. sed
creauit: hoc ẽ de nichilo fecit. Philo¬
sophi gentilium.tria quȩdam rerum
pͥncipia sine pͥncipio posuerunt. opi

Expanded text:
laboriosum crebra vestra praecatione flexus aggredior; universam divinarum Scripturarum seriem non solum restringendo ad compendium redigere, sed exponendo quoque profunditatis ejus arcana in lucem evocare. Cujus quidem operis inchoationem prompta devotione offero, spe consummationem promittotum est de nihilo factum est. Nam quod Deus coelum et terram; nec solum fecit sed creavit, hoc est de nihilo fecit. Philosophi gentilium tria quaedam rerum principia sine principio posuerunt: opi
Abbreviated transcription (Latin):
trenorum occupatio quȩ ꝑ capillos
significatur. ñ impediat. Postquam
autem clericus factus est. debet de¬
inceps de stipendiis eccl̃ie sustenta¬
ri et subtutela et custodia sp̃alium
magistroꝵ scientia diuina et eccłia¬
stica disciplina erudiri quatinus
ad sacros ordines ministerii duum
cum rõ poposcerit digne possit ac¬
cedere. Nemo ad clein rum assu¬
mendꝰ est nisi subtitu S. lo certo.
Qui enim caput ñ habent acepha¬
li sunt. ñ clerici

Expanded text:
terrenorum occupatio, quae per capillos terrenorum occupatio, quae per capillos significantur, non impediat. Postquam autem clericus factus est debet deinceps de stipendiis Ecclesiae sustentari, et sub tutela et custodia spiritualium magistrorum, scientia divina et ecclesiastica disciplina erudiri, quatenus ad sacros ordines ministerii divini cum ratio poposcerit digne possit accedere. Nemo ad clerum assumendus est, nisi sub titulo certo. Qui enim caput non habent acephali sunt, non clerici
Abbreviated transcription (Latin):
piritalis po¬
testas in clero
ordinaturha¬
bens gradus
et ordines dig¬
nitatum diffe¬
rentes. Primũ
signaculũ cle¬
rĩci ẽ corona
qua signatur ad partem sortis mi¬
nisterii diuini. cui seruire regna¬
re est. Corona quippe regale dẽcus
significat. sic̃ dicit beatus petrus
apts. Uos estis genus electum. re¬
gale sacerdotium. Propt̃ hoc igit᷑
coma capitis clerico in modum
coronȩ tondetur et ipsa capitis
suminitas desuꝑ nudat᷑ et reuela¬
tur. ut ꝑ hoc detur intelligi quia
ad regiam in xp̃o potestatẽm assu¬
mitur. & quia int̾ ipsum & dm̃
deinceps uelamen eẽ ñ debet. ut
reuelata facie & mente pura. do¬
mini sui gloriam contempletur.
Summum capitis summum est
mentis. De nudatio capitis illumi
cus quippe secretoꝵ dĩ ñ ignaris eẽ
debet. quia nuntius eiꝰ ẽ ad popłm.
Tondentur ȩtiam capilli capitis usq
ad aꝑtionem et reuelationem sensu¬
um id est ocłoꝵ et aurium. ut eum
ab audiendo et intelligendo u̾ba dĩ

Expanded text:
piritualis potestas in clero ordinatur habens gradus et ordines dignitatum differentes. Primum signaculum clerici est corona, qua signatur ad partem sortis ministerii divini; cui servire regnare est. Corona quippe regale decus significat. Sic dicit beatus Petrus apostolus: Vos estis genus electum, regale sacerdotium . Propter hoc igitur coma capitis clerico in modum coronae tondetur, et ipsa capitis summitas desuper nudatur et revelatur, ut per hoc detur intelligi, quod ad regiam in Christo potestatem assumitur; et quod inter ipsum et Deum deinceps velamen esse non debet, ut revelata facie, et pura mente Domini sui gloriam contempletur. Summum capitis summum est mentis. Denudatio capitis illumincus quippe secretorum Dei non ignarus esse debet, quia nuntius ejus est ad populum. Tondentur etiam capilli capitis usque ad apertionem et revelationem sensuum, id est oculorum et aurium ut eum ab audiendo et intelligendo verba Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
uero penitentes criminosos illit̾atos.
digamos. repudiatarum maritos.
ex adult̾io natos abhereticis baptira¬
tos. et qui se ipsos absciderunt ã sacͥ̾s
ordinib arcendos. et energuminos
inclerum ñ recipiendos. S & filios
prb̃orum ad sacros ordines ñ admit¬
tendos. nisi quos ł habitus religionis
tentes si necessitas exegerit int̃ ostiari¬
ti sunt. int̾ subdiaconos hab̃i conce-¬
dunt ita tam̃ ut manum ñ imponant
aut sacra contingant. Penitentes aut̃
dicimus eos qui post baptismum ꝓ
homicidio. aut ꝓdiuersis criminib
aut grauissimis peccatis publicam
geretites penitentiam subcilicio. diui¬
no fuerint altario reconciliati. Simi¬
lit̃ transmarinos et in cognitos hoĩes
siue clericos aliarum ȩccłiarum. neq
ordinari neq ordinatos recipi conce¬
dunt: sine commñdatiis litteris ep̃oꝵ¬

Expanded text:
vero poenitentes, criminosos, illiteratos, vero poenitentes, criminosos, illiteratos, bigamos, repudiatarum maritos, ex adulterio natos, ab haereticis baptizatos, et qui seipsos absciderunt, a sacris ordinibus arcendos, et energumenos in clerum non recipiendos. Sed et filios presbyterorum ad sacros ordines non admittendos, nisi quos vel habitus religionis,itentes vero si necessitas exegerit inter ostiariti sunt inter subdiaconos haberi concedunt, ita ut manum non imponant, nec sacra contingant. Poenitentes autem dicimus eos qui post baptismum pro homicidio, aut pro diversis criminibus, aut gravissimis peccatis, publicam gerentes poenitentiam sub cilicio, divino fuerint altario reconciliati. Similiter transmarinos et incognitos homines, sive clericos aliarum ecclesiarum, neque ordinari neque ordinatos recipi concedunt, sine commendatitiis litteris ep
Abbreviated transcription (Latin):
certo titulo ordinandi ñ sunt sac̾dotes.
uod autem sine cerco titulo
prb̃r. aut diaconus ordinari
ñdebeat. dicere quid refert.
cum etiam sit ꝑfectionem eccłiasticȩ
discipline sequeremur alit̃ inclerum
assumendus ñ eẽt:¬
et conditione eorum qui ad sacros ordi¬
nes eligunt᷑. multa nob̃ patres docum̃¬
ta reliquerunt. Nam quid a sacris
ordinib ñ impediat eos qui ꝓbate
suerint conu̾sationis. placuit diffini¬
re. Qui amedicorum incisione forte
claudi efficiunt᷑. ł ꝓ egritudine. siue
ꝑuiolentiam abscidunt᷑. & qui non
sponte sed casu mẽbrum aliquod sibi
amputauerunt sitũ tale fuerit utab
oꝑe administrationis non impediat. et
laici qui ñ concubinam ł pelicem ñ¬
norunt nec digami extiterunt: et in
ceteris sine crimine uixerunt. lib̃ti qͦ
qui adñis suis ita manu missi sunt ut
in eis nullum obsequii ius. aut pote¬
statem reseruauerint. et sine crimine
iuxerint: hos in clerum assumi posse
sine cunctatione sanxerunt. Publice

Expanded text:
certo titulo ordinandi non sunt sacerdotes. Quod autem sine certo titulo presbyter aut diaconus ordinari non debeat, dicere quid refert, cum etiam si perfectionem ecclesiasticae disciplinae sequeremur aliter in clerum assumendus non eet conditione eorum qui ad sacros ordines eliguntur multa nobis patres documenta reliquerunt. Nam quid a sacris ordinibus non impediat eos qui probatae fuerint conversationis placuit definire. Qui a medicorum incisione forte claudi efficiuntur, vel pro aegritudine sive per violentiam absciduntur; et qui non sponte, sed casu aliquod membrum sibi amputaverunt; si tamen tale fuerit ut ab pere administrationis non impediat, et laici qui non concubinam nec pellicem norunt, nec bigami exstiterunt, et in caeteris sine crimine vixerunt; liberi quoque qui a dominis suis ita manumissi sunt, ut in eis nullum obsequii jus aut potestatem observaverint, et sine crimine vixerint, hos in clerum assumi posse sine contradictione sanxerunt. Publice
Abbreviated transcription (Latin):
ostquam pͥmus
parens gn̾is hu¬
mani ꝓpt̾ ino¬
bedientiȩ cul-¬
pam aparady¬
so exulans in
hunc mundũ¬
uis tẏrannicũ
in illo exercens. sicut eum pꝰ frau¬
dulent̃ seduxerat. ita post modũ
iuolenter possidebat. Sed dĩpro
uidentia quȩ hunc ad salutem
disponebat. sic iusticiȩ rigorem
tempus ab illo p̃mi ꝑmitteret.
& tam̃ ne ab illo inȩt̾num p̃mere¬
tur. ex ipsa ei pęna remedium
p̃pararet. Itaq iam tunc abip-¬
so mundi exordio sacram̃ta salu¬
tis suȩ homini ꝓposuit. qͥb eum

Expanded text:
ostquam primus parens generis humani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans venit in hunc mundjus tyrannicum in illo exercens, sicut eum prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter possvidentia quae hunc ad salutem disponebat, sic justitiae rigorem tempus quidem ab illo premi permitteret, et tamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum
Abbreviated transcription (Latin):
enim quȩ infinita est diffinirisi potest
nc̃ de angłica ierarchia sp̃alit̾ bactare
incipit pͥmum ostendendens Iuomodo
nomina angłoꝵ que ab hominib & se¬
cundum homines data sunt in illa sp̃a¬
li cęlestiq natura intelligenda sint.Con¬
tinuat p̃cedentia ad narratinẽ subse¬
quentem dicens. Iqit᷑ ierarchia quidem
eiꝰ in eloquiis formarum facture super¬
mundanis oculis intuende. Ac sidicẽt.¬

Expanded text:
ita est, definiri non potest, nunc de angelica hierarchia specialiter tractare incipit, primum ostendens quomodo nomina angelorum, quae ab hominibus, et secundum homines data sunt, in illa spirituali, coelestique natura intelligenda sunt. Continuat praecedentia ad narrationem subsequentem dicens: « Igitur hierarchia quid est, et mirabiles ejus in eloquiis formarum facturas supermundanis oculis intuendum, ut asce
Abbreviated transcription (Latin):
ficantia. atq hec ex sua sibiq cęlitus
indita sc̃ificatione conferant quodilla
ꝑ hȩc ex sola horum significatione con-¬
ferre consueuerant. Passio namq: sal¬
uatoris quȩ pͥmo loco sacram̃ta gr̃ẽ ad
effectum salutis scĩficat mediantibus
istis etiam illa pͥoris temporis sacra¬
menta scificabat. ut eadem eẽt salus
et his qui recta fide signa futurorum
in illis uenerati sunt. et hisqui effec¬
tum salutis in istis ꝑcipiunt: Alia diffe-
et ea quȩ sub lege scripta ł sub gr̃a in¬
stituta sunt sacramenta inteẽ ꝑspid¬
mus. quod illa uoluntatis magis ẽẽ
uidentur ista necessitatis. Illã ex uo¬
to celebrata sunt. ista ex p̃cepto. Neꝙ
enim estimandum ẽ illa pͥma natu¬
ralis legis sacramenta. siue decimas
uidł siue sacrificia. siue oblationes.¬
eadem multis modis ad

Expanded text:
ficantia, atque haec ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant, quod illa per haec ex sola horum significatione conferre consueverant. Passio namque Salvatoris quae primo loco sacramenta gratiae ad effectum salutis sanctificat, mediantibus istis etiam illa prioris temporis sacramenta sanctificabat, ut eadem salus esset, et his qui recta fide signa futurorum in illis venerati sunt, et his qui effectum salutis in istis percipiunt. CAP. III. et ea quae vel sub lege scripta, vel sub gratia instituta sunt sacramenta interesse perspicimus, quod illa voluntatis magis esse videntur, ista necessitatis. Illa ex voto celebrata, ista ex praecepto. Neque enim existimandum est illa prima naturalis legis sacramenta, sive decimas videlicet, sive sacrificia, sive oblationeseadem multis modis ad
Abbreviated transcription (Latin):
fidem de sacramentis
fidei tractare debemus.
Sacram̃ta ab initio ad
restaurationem et cura-¬
tionem hominis institu¬
ta sunt alia sub naturali lege. alia sub
scripta lege. alia sub gr̃a. et in his semꝑ
quȩ posteriora tempore fuerunt effectu

Expanded text:
fidem de sacramentis fidei tractare debemus. Sacramenta ab initio ad restaurationem et curationem hominis instituta sunt; alia sub naturali lege, alia sub scripta lege, alia sub gratia. Et in his semper quae tempore posteriora fuerunt, effectu
Abbreviated transcription (Latin):
aGNꝑ sunt in
scripturissa¬
cris sp̃alium
sensuum pro¬
funditates.S
quia ñ om̃ib
eadẽ intelligẽ¬
di gr̃a dataẽ:
habet sacrũ
eloquium q̃¬
dam in se quib fidem simplicium pa¬
scit. quȩ quidem altiorib iuncta. unã¬

Expanded text:
agnae sunt in Scripturis sacris spiritualium sensuum profunditates; sed quia non omnibus eadem intelligendi gratia data est, habet sacrum eloquium quaedam in se quibus fidem simplicium pascit; quae quidem altioribus juncta una
Abbreviated transcription (Latin):
decima de fide. Undecima desacram̃¬
tis naturalis legis. duodecima de sacra¬
mentis scripte legis. Huius libri capi¬
tula ꝑsingulas partes subter ordina-¬
uimus in hunc modum.
sacri eloquii quȩ in hystorica
constat lectione compendiosum uolu¬
men pͥus dictassem. hoc nc̃ ad scd̃am
eruditionem quȩ in allegoria est intro¬
ducendis p̃paraui. in quo quasi funda¬
m̃ito quodam cognitionis fidei animũ
stabiliant ut cetera quȩ uel legendo
ł audiendo suꝑ edificare poduerint
inconcussa ꝑmaneant. Hanc enĩ qͣsi
breuem quandant framnam omniũ
in unam seriem compegi. ut animus¬
legentis aliquid certum haberet cui

Expanded text:
Decima de fide. Undecima de sacrameDecima de fide. Undecima de sacramentis naturalis legis. Duodecima de sacramentis scriptae legis. Hujus libri capitula per singulas partes subter ordinavimus in hunc modum: sacri eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi brevem quamdam summam omnium in unam seriem compegi, ut animus aliquid certum haberet, cui
Abbreviated transcription (Latin):
legentib dedium tolleret et simul u¬
trumq scribere ñ ualentib aut diuisũ
habere uolentib commodiorem formam
incarnationem u̾bi narrationis seriem
deducit. Sed̃s liber ab incarnatione ũ¬
bi usq ad finem ⁊ consumiationẽ om¬
nium ordine ꝓcedit. Item pͥmus liber .xii.
clausulas siue partes complectit᷑. Prima
pars tractat de crcatione ce constitutione
de causa crrationis humane ce depͥmor¬
dialib causis rerum omnium. Tercia¬
pars tractat de cognitione dei qualĩt
ab initio manifestatꝰ est ce unus ce trinꝰ.
Quarta pars tractat de uoluntate dei
et de diuersis modis quib sacra scriptu¬
ra de uoluntate dei loqui consueuit.
Quinta pars tractat de creatione an¬
gelorum et confirmatione et lapsu. et
deceteris quȩ ad ipsos ꝑtinent. Sexta¬
pars tractat de creatione hominis et
de statu eius ante peccatum. Septima¬
tractat de lapsu. octaua dereparatio¬
ne. Nona de institutione sacram̃toꝵ.

Expanded text:
legentibus taedium tolleret, et simul ulegentibus taedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commodiorem formam Incarnationem Verbi narrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnatione Verbi usque ad finem et consummationem omnium ordine procedit. Item primus liber duodecim clausulas sive partes complectitur. Prima pars tractat de creatione et constitutione de causa creationis humanae et de primordialibus causis rerum omnium. Tertia de cognitione Dei, qualiter ab initio manifestatus est et unus et trinus. Quarta de voluntate Dei et de diversis modis, quibus sacra Scriptura de voluntate Dei loqui consuevit. Quinta de creatione angelorum, et confirmatione et lapsu, et de caeteris quae ad ipsos pertinent. Sexta de creatione hominis, et de statu ejus ante peccatum. Septima de lapsu. Octava de reparatione. Nona de institutione sacramentorum.
Abbreviated transcription (Latin):
propterea
quod iterato eadem stilo exprimere mõ¬
lestum uel suꝑfluum uidebat᷑ inserui.
Inquib si forte sermo simplicior colorẽ
dictaminis seruare ñ potuerit ñ mul-¬
dum int̃ ẽẽ putam eadem ueritate con¬
stante. Hoc aut̃ magis me mouet qͦd
cum hȩc eadem prius negligentiꝰ dicta¬
ssem ut pote ñdum adhuc futuri oꝑis
propositum habens. passim transcriben¬
da exposui. sufficere tunc arbitratus
eiusmodi minima uel annotata inno¬
diciam uemire.S quia post modum
cum eadem huius oꝑis dextui insere-¬
rem quedam in ipsis mutare quedã
uero adicere uel detrahere. ratio po¬
stulabat lectorem ammonitum ẽẽ uo-¬
lo ut sic ubi ea extra oꝑis huiꝰ seriem
aliud aut alit̃ aliquid habentia inuene-¬
rit: hanc diu̾sitatis causam eẽ sciat ⁊
siquid forte in eis emendandum fu̾it
adhuius oꝑis formam componat. Sa¬
ne hoc opus in duos libros distuxi.
quatinus in tanta rerum multitu.¬
dine et ꝓlixitate incisio narrationis

Expanded text:
propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis