comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quae nolentib: inponatur: cũ diuinis scribturis
ligabis eos & uinctos duces incaptiuitatẽ & de
hostibus qondamatq captiuis liberos dĩeffici
ut repente dicas cumsion: egosterelis & non
pariens trans migrata & captiuata & istos quis
enutriuit : ego distitua & sola: &istiubierant
porro quod inter practatuest filios stridoris
ad illum sensum refert quodtimore supplicii
& eius loci ubi est fletus & stridor dentium
deserentes diaboli uincula xp̃o dño credentiũ
turbȩcolla sub mittant: ꝯ¬
Cbcensima non a mansio est in morle gao gad
quodinter praetatur nuntius si ueaccinctio
uelcerte concisio : Nonenim aliter pos sums
magistri discipulorum adq credentiũ eos facere
filios necessitatis nisi praeceptores eorum quo¬
interficergmus crudelissimos in occisi oneeru
non parcat manus nr̃a : armũ aut extremũ
auriculȩ deoreleonis extrahere auero denuntao

Expanded text:
quae nolentibus imponatur. Cum divinis Scripturis quae nolentibus imponatur. Cum divinis Scripturis ligabis eos, et vinctos duces in captivitatem, et de hostibus quondam atque captivis liberos Dei efficies, ut repente dicas cum Sion: Ego sterilis, et non pariens, transmigrata et captivata, et istos quis enutrivit? Ego destituta, et sola. Et isti ubi erant ? Porro quod interpretatum est filios stridoris, ad illum sensum refert, quod, timore supplicii et ejus loci, ubi est fletus, et stridor dentium , deserentes diaboli vincula, Christo Domino credentium turbae colla submittant. cesima nona mansio est in monte Gadgad, quod interpretatur nuntius, sive accinctio, vel certe concisio. Non enim aliter possumus magistri discipulorum atque credentium eos facere filios necessitatis, nisi praeceptores eorum interfecerimus. Crudeles simus in occisione eorum, non parcat manus nostra armum, aut extremum auriculae de ore leonis extrahere. 2. At vero de nuntio
Abbreviated transcription (Latin):
quie tecontenti & otio : sedrursum ad altiora ꝓpe¬
rantes obliuis camur prae teritorum & infu¬
taranos extendamus :+
Qi censima septima mansiõẽ inmaz eroh
quod intẽ praeta tur uincula siuedis ciplina scilic&
ut festino gradu pergamus ad magis tros eorũq
teramus limina & praecepta uirtu tum a cmysteria
scribturarũ uincula putemus esse a erna
haec sunt xp̃iuincula de quibus inecdesia seũ
inesaia legitur : Viri sublimes ad tetransibunt¬
& tuierunt serui: posite ambulabunt conligata
uinculis & alia diabali uincula qubus dis ruptis
uict hostes sam sonde qualibus prophe tadicit
dis rupistiuincula meatibis acrifica bo ostiam laudis
Vice sima octaua mansio esti inbaneiacã
quae per inter praetationẽ trans fertur infilios
necessitatis suestridoris : quisunt isti filii necessi¬
tatis ipsepsalmus nos doc& : ad ferted nõ filudĩ
ad ferted nõ filios arietũ quae est tanta necersitas

Expanded text:
quiete contenti et otio, sed rursum ad altiora propequiete contenti et otio, sed rursum ad altiora properantes, obliviscamur praeteritorum, et in futura nos extendamus . Vigesima septima mansio est in Moseroth, quod interpretatur vincula, sive, disciplina, scilicet ut festino gradu pergamus ad magistros, eorumque teramus limina et praecepta, virtutem ac mysteria Scripturarum vincula putemus esse aeterna. Haec sunt Christi vincula, de quibus in Ecclesia seu in Isaia legitur: Viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt servi; post te ambulabunt colligati vinculis. . Et alia diaboli vincula, quibus ruptis, vicit hostes Samson. De qualibus Propheta dicit: Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis . Vigesima octava mansio est in Benejaacan, quae per interpretationem transfertur in filios necessitatis, seu stridoris. Qui sunt isti filii necessitatis? Ipse psalmus nos docet: Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum ; quae est tanta necessitas,
Abbreviated transcription (Latin):
nitadecclesiã adq: as cendit in montẽ palche
rimũ xpmestupore & miraculo xp̃i magnitu¬
dinem conficetur ad iungat deinde timore
quicustas est beatitudinis ut altũ non sapiat qua
dĩ superbis rerftit humilibus aũdatgratiam :
Un censima quar tamansio est inthaye
quam non nulli uertunt in malitiam. siue pasturã
quodbene ad praepositos ecclesiarum uelad custo¬
diamammȩ refercur ut solicitus sit quis que
qui hab& pauorem neleo diabalus in caula souiũ
idest in ec desiis perdiuer sa uitiorum
foramina introire nitatur:
Vi censima quinta mansio est in metheha
qua e uertitur in dulcidinem ascendisti in ex¬
celsũ patris admiractus es uirtutũ chorcis
timuisti ruinam abiecisti insidiatores:
dulcisteprotinus fructus laboris insequitur
ut merito dicas: Quã dulcia faucibus meis
eloquiatua supermel & sauum orimeo.
V censima sextamansioe st in asmona
quae latinȩ festnationẽsonat gcilic& ut post¬
quamdulces fructus laboris sumpserim ÷ ñ sime

Expanded text:
et ad fores quas ante reliquerant rursus festinent m, et stupore et miraculo Christi magnitudinem confitetur, adjungat deinde timorem, qui custos est beatitudinis, ut altum non sapiat, quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Vigesima quarta mansio est in Thare, quam nonnulli vertunt in malitiam, sive pasturam. Quod bene ad praepositos Ecclesiarum, vel ad custodiam animae refertur, ut sollicitus sit quisque qui habet pavorem, ne eo diabolus in caulas ovium, id est, in Ecclesiis per diversa vitiorum foramina introire nitatur. Vigesima quinta mansio est in Methca, quae vertitur in dulcedinem. Ascendisti in excelsum Patris, admiratus es virtutum choros, timuisti ruinam, abjecisti insidiatores. Dulcis te protinus fructus laboris insequitur, ut merito dicas: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel et favum ori meo . Vigesima sexta mansio est in Hesmona, quae Latine festinationem sonat, scilicet, ut postquam dulces fructus laboris sumpserimus, nisi simus
Abbreviated transcription (Latin):
aduestros sine finecibos hinc escapetatur
Sumite concessas fruges & arpite poma
hic operis dulcistudio secura quiescat
deliciisq fruens longaeuo intempore uita:
est tamen inmedio nemoris quã cernitis arbor
Notidã rec ai procuiq ingermine portans
hiuus ab accessuuetitũ restringite tactum

Expanded text:
fine cibos, hinc esca petatur: Sumite concessas fruges et carpite poma. Hic operis dulci studio secura quiescat Deliciisque fruens longaevo in tempore vita. Est tamen in medio nemoris, quam cernitis, arbor Notitiam recti pravique in germine portans: Huius ab accessu vetitum
Abbreviated transcription (Latin):
mollibus ipratis pictaq recumbitur herba
cumq uoluptati sacrũ nemus offeratomnis
delicias opibusque nouis sepraebeat amplũ
sicepulas tamen hii capiunt escamq requirũ
conpellit quod nulla famis nec las sa fauendo
indiguus hortatur conpleriuiscerauentes
& nisi concessũ libuis s& noscere pastum
esuries ignota cibos non posceret ullos

Expanded text:
ur herba, Cumque voluptati sacrum nemus offerat omnes Delicias opibusque novis se praebeat amplum: Sic epulas tamen hi capiunt escamque requirunt, Conpellit quod nulla fames nec lassa fovendo Indigus hortatur conpleri viscera venter. Et nisi concessum libuisset noscere pastum, Esuries
Abbreviated transcription (Latin):
nam quicquid toto dirum comnututur orbe
iste doc& scelerũq manus acteligubernait
pugnat & occultus ꝑpublica crimina latro
et nunc saepe hominũ nuncille in saeua ferarũ
uertitur ora nouos uarians fallentia uultus
alitis interdum subitomentita uolantis
fitspecies habitusq iterũ confingit honestos¬
apparens nec non pulchrae iceu corpore uirgo
prorahit ardentes obseena ingaudiauisus
saepo etiam cupidis argentũ inmanticcrusat
accenditq animos aurifallentis amo
delusus fugiens uano fantas mate tactia
uulli certa fides constat uel graae formar
sed quod quemque modo capiat teneatq noces
oportuna dolis clausaeq ad commoda ficudi¬

Expanded text:
quidquid toto dirum committitur orbe, Iste docet scelerumque manus ac tela gubernat Pugnat et occultus per publica crimina latro. Et nunc saepe hominum, nunc ille in saeva ferarum Vertitur ora novos varians fallentia vultus. Alitis interdum subito mentita volantis FitApparens nec non pulchro ceu corpore virgo, Pertrahit ardentes obscena in gaudia visus. Saepe etiam cupidis argentum immane coruscat, Accenditque animus auri fallentis amore, Delusos fugiens vano phantasmate tactus. Nulli certa fides constat vel gratia formae Sed quo quemque modo capiat, teneatque nocendo Opportuna dolis, clausaeque a
Abbreviated transcription (Latin):
fraus dolor atq dolus meror discordia liuor
uullus egens nullus cupiens sed pace subuna
guffici& cunctis scõrum gloria xp̃s
his proto plastorũ sensum primordia sacrte
continuere bonis donec certamine primo
uinceret oppressos fallacem culpa ꝑ hostem
angelus hcdudum fuerat sed crimine postquã
suc census proprio tumidos ex arsit in ausus
sesemet fecis seputans suus ipse creator

Expanded text:
eror, discordia, livor. Nullus egens, nullus cupiens, sed pace sub una Sufficiet cunctis sanctorum gloria Christus. His protoplastorum sensum primordia sacra Continuere bonis, donec certamine primo Vinceret oppressos fallacem culpa per hostem. Angelus hic dudum fuerat, sed crimine postquam Succensus proprio tumidos exarsit in ausus, Se semet fecisse pu
Abbreviated transcription (Latin):
prodolor hoc nobis subitũ consurgere plasma
inuisumq genus nostra creuis seruina
mecel sum uistus habuit nunc ecce reiectus
pellor & angelico limus succedit honori
caelum terra ten& uili conpage leuatas
regnat humus nobisq perit trans lata potestas
non tamen in totum periit parsmagna retnta
iim propriã summaq cluit uir utute nocondi
nec differre iuuat iam nunc certamine blando
congrediar dũ prima salus exꝑta nec ullos
simplicitas ignaua dolos ad tela patebit
et melius soli capientur fraude prius quam
fecundam mittant aeternam saecula prolem

Expanded text:
re plasma Invisumque genus nostra crevisse ruina! Me celsum virtus habuit, nunc ecce reiectus Pellor et angelico limus succedit honori. Caelum terra tenet, vili conpage levata Regnat humus nobisque perit translata potestas. Non tamen in totum periit: pars magna retentat Vim propriam summaque cluit virtute nocendi. Nec differre iuvat: iam nunc certamine blando Congrediar, dum prima salus experta nec ullos Simplicitas ignara dolos ad tela patebit. Et melius soli capientur fraude, priusquam Fecundam mittant aeterna in saecula prolem
Abbreviated transcription (Latin):
sed quoduiuaces ꝑtendit in abdita sensus
quodq futura uid& rerumq archana resignat
angeliciferuens super est natura uigoris
horrendum dicd signisq notabile monstrũ
nam quicquid toto dirum committitur orbe
iste doc& scelerũq manus acteligubernt
pugnat & occultus ꝑpublita crimina latro
et nunc saepe hominũ nuncille in saua ferarũ

Expanded text:
bdita sensus Quodque futura videt rerumque arcana resignat, Angelici fervens superest natura vigoris. Horrendum dictu signisque notabile monstrum: Nam quidquid toto dirum committitur orbe, Iste docet scelerumque manus ac tela gubernat Pugnat et occultus per publica crimina latro. Et nunc saepe homi
Abbreviated transcription (Latin):
mortes nras& duasresurrectionesnras : Quae¬
& duae quataor sunt: Una morte dñi & una
resurrectione enis: adde & .iiii. nostras sex faciuNT:
Igitꝰ simplũ dñi & duplũ nrm tres suNt : &tres
in infernõ huic simplo & duploc̃gruuNt Xii. igit̃¬
fuerunt diurnae & xxini nocturnae : Igitur¬
xxiii adduplã mortẽ nram coniciunt : &ille
xii hora eadmortẽ dnĩ simplã : Reuera enĩ &
natiuitas eius senariũ numerũ habeb: Xlui an¬
nisaedificatũ ẽ tẽplũ ad struunt iudã ei ineuan¬
gelio qõ intellegitꝰ decorpore dñi xlvianni:
ꝓdieb positi sunt : Xhuidieb dicunt in fantem
formari inutero & sub inde usq indiẽ parturiti¬
onis augm̃tari: Quadragies quippe seni fiunt
echyoi qui faciunt m̃ sesnouẽ & dies decim:

Expanded text:
mortes nostras, et duas resurrectiones nostras, duo emortes nostras, et duas resurrectiones nostras, duo et duo quatuor sunt: unam mortem Domini et unam resurrectionem ejus adde ad quatuor nostras et sex faciunt. Igitur simplum Domini et duplum nostrum tres sunt, et tres inus in inferno. Huic simplo cfuerunt diurnae, et XXIV nocturnae, XXIV ad duplam mortem nostram conveniunt, et illae XII horae ad mortem Domini simplam. Revera enim et nativitas ejus senarium numerum habet. XLVI annis aedifificatum esse templum astruunt Judaei in Evangelio, quod intelligitur de corpore Domini. XLVI anni pro diebus positi sunt. XLVI diebus dicunt infantem formari in utero, et subinde usque in diem parturitionis augmentari. Quadragies quippe seni fiunt CCLXXVI, qui faciunt menses novem et dies decem.
Abbreviated transcription (Latin):
terta Trea qđ estmedia : Vnũ ergo duo & trea
sex faciunt : Ideopp̃t huius numeri ꝑ fectionem
sex dieb: operatus ẽ omnẽ creaturã: Fres heae par¬
tes senariinumeri demonstranT nobistrinitatẽ:
dm̃ in trinitatenumeri & m̃ surae & ponderis fecis¬
seomnẽ creaturã : Murimũ ualeri senamii nume¬
ri ꝑfectionẽ inscripturis scĩs frequent᷑ repperimus :
Prae sertim in morte dñi simplã : & in resurrectione
in aniin&̃ sedincarne sola: mor suero nrã non solũ in
carne sed etiã manima : Inanima p̃p̃t̃ peccatũ inçar¬
neuero pp̃t̃ poenã peccat: Ille uero quia peccatũ
ñ habuit : inanima nonẽ morcuus i usi tantũ bi car¬
ne : & hoc propt̃ similitudinẽ carnis peccati:
qõdeadã traxerat : Igitꝰ simpla eius mors fuit
tioꝓfuit duplex est mors carniseis & resur
rectio eius: morscarnis nraẽ & resurrectio eius :¬
mors animae nraẽ &resurrectio eius: Duas

Expanded text:
tertia, tria quod est media: unum ergo duo et tria tertia, tria quod est media: unum ergo duo et tria sex faciunt. Ideo propter hujus numeri perfectionem, sex diebus operatus est omnem creaturam. Tres hae partes senarii numeri demonstrant nobis Trinitatem Deum in trinitate numeri et mensurae et ponderis fecisse omnem creaturam. Plurimum valere senarii numeri perfectionem in Scripturis sanctis frequenter reperimus, praesertim in morte Domini simpla et in resurrectione in anima, sed in carne sola. Mors vero nostra non solum in carne, sed etiam in anima. In anima propter peccatum, in carne vero propter poenam peccati. Ille vero quia peccatum non habuit in anima, non est mortuus nisi tantum in carne, et hoc propter similitudinem carnis peccati quod de Adam traxerat. Igitur simpla ejus mors fuit,tio nostra duplex est. Mrectio ejus mors carnis nostrae, et resurrectio ejus mors animae nostrae et resurrectio est. Duas
Abbreviated transcription (Latin):
&animaliũ quintus : In cognitione iumentoꝵ
&ferarũ uel ipsius hominis sextus: Neq enim
dieiunius quẽ in tellegimus sp̃italẽ creaturarũ
idestangelica sexies facta cognitios se xies fecrt p̃p̃t̃
senaru numeri ꝑfeccionẽ : Sed denũmero & desena¬
riinumeriꝑfectione aliquidtibie  scripturis scis
colligã Libensadesto & tecotũ ad audiendũ p̃para
Vnus in numeris diuidiñ potest ab ipsoenĩ surgit
om̃is numerus. Ergoduc diuidi possunt si pari
in unũ : Quid aliud hcnumeris ostendit tuisi tri¬
nitatẽ qua ed sest: qͣuia quã uistressint ꝑsonae¬
hiuno creduntꝰ unitate naturae: Qua ternarius
duas partes hab& nã quartaeius unũ ẽ media eius
duo: Tnũ uidelicet & duo qeas̃ Ec cepartes suas
uecultra excrescit nec compl&: &ideo inꝑfectusẽ
numerus : Quinarius ñ hab& nisiunũ qđẽ quiNta
Genariusigit᷑ numerus ꝑfectusẽ quia partib suis
conplalur: Habet enĩunũ qđẽ sexta Duo qđ est

Expanded text:
vel animalium, quintus. In cognitione jumentorum vel animalium, quintus. In cognitione jumentorum et ferarum vel ipsius hominis, sextus. Neque enim diei unius quem intelligimus spiritalem creaturam, id est angelicam, sexies facta cognitio: sexies fecit propter senarii numeri perfectionem. Sed de numero et de senarii numeri perfectione aliquid tibi ex Scripturis sanctis colligam. Libens adesto, et te totum ad audiendum praepara. Unus in numeris dividi non potest, ab ipso enim surgit omnis numerus; ergo duo dividi possunt. Si pars Quid autem aliud hic numerus ostendit, nisi Trinitatem quae Deus est? quae quamvis tres sint personae, unum creduntur in unitate naturae. Quaternarius duas partes habet: nam quarta ejus, unum; media ejus, duo. Unum videlicet et duo tria sunt. Ecce partes suas; nec ultra excrescit, nec completur; et ideo imperfectus est numerus. Quinarius non habet nisi unum, quod est quinta suis completur, habet enim unum quod est sexta, duo quod est
Abbreviated transcription (Latin):
cenda & sic suo tẽ pore facienda : Qua propt̃ ipsa
creaturae cognitio insem & ipsi suespera erat indõ
aut̃mane: quia plus uidecur ipsa creatura in dño
quã inseipsa uitetur creatura: Plus scilic& iudee
inarte quae factaẽ : quã in seipsa quae facta est
Proptẽa enĩ ut euangelistaiohannes : Quod fac¬
tumest inipsouitaerat : Omã igit quae factas
aluitã ñ habent in ipsouerbodiuita sunt : inseipsa
s̃sntuta saelũ tra lapis urã non habent
& tam̃ in dñouita suNt. Viuunt igie indõ sine initio
atq commutabilit̃ om̃srationescreaturarum:
ac ꝑ hocplus uident ab angelis scis inuerbođẽubis
uita quã inseipsa quia scientia angelorũ inc̃parati¬
onedĩ quodã modo uesperascit. Ergo incognito¬
ne firmam̃ti secundus : Incognitiones discrelio¬
nis terraea omaris testius . Incognitione solis adu¬
nae uelstellarũ quartus : In cognitione reptiliũ

Expanded text:
cenda, et sic suo tempore facienda. Quapropter ipsa cenda, et sic suo tempore facienda. Quapropter ipsa creaturae cognitio in semetipsa vespera erat, in Deo autem mane, quia plus videtur ipsa creatura in Domino, quam in seipsa videtur creatura. Plus scilicet videtur in arte qua facta est, quam in seipsa quae facta est. Propterea enim ait evangelista Joannes: Quod factum est in ipso vita erat . Omnia igitur quae facta sunt et vitam non habent, in ipso Verbo Dei vita sunt, in seisunt vita. Coelum, terra, lapis, vitam non habent, et tamen in Domino vita sunt. Vivunt igitur in Deo sine initio, atque incommutabiliter omnes rationes creaturarum. Ac per hoc plus videntur ab angelis sanctis in Verbo Dei ubi sunt vita, quam in seipsa, quia scientia angelorum in comparatione Dei quodammodo vesperascit. Ergo in cognitione firmamenti secundus. In cognitione discretionis terrae ac maris tertius. In cognitione solis ac lunae vel stellarum, quartus. In cognitione reptilium,
Abbreviated transcription (Latin):
i tdest distinctio rei formatae ab informe:
ꝓpellauitq lucẽ diẽ & tenebras noctẽ : Cur
Nppellaũ lucẽ diem & tenebras noctẽ : quae ad huc
formata noneraNit
I Propt̃ eaenim appellaũ lucẽ diem: quia diescirea
speciem factae reiappellatus ẽ : & te nebras noc¬
tem quia noxista quae nobis notissima ẽ. facit eã
esse absentia solis suꝑ t̃rã : quia decidente sole uoca¬
mus uesperã inchoante mane uocamus diem:
Nox aut̃ hic priuatio operisẽ: aut nox ipsa possi¬
bilitas appellata ẽ : quae inest reb factis unde fie¬
ripotest etamsi non mutentur.
Factumq estuespere & mane diesunus : Quomo¬
do hocintellegendũ est
I Quid peruesperã nisi ꝑfectio singulorũ operũ
& mane est inchoatio sequentum: acusriñ
Primũ enim diem sp̃italẽ ad strues esse creatu¬
rarum: & quomodo habuit uespere & mane:
A Omnisnamq creatura antequã temꝑore suo
fier& ampsodĩ uerbo erat prius ab angelis cognos¬

Expanded text:
M. Id est, distinctio rei formatae ab informi. D. M. Id est, distinctio rei formatae ab informi. D. Appellavitque lucem diem, et tenebras noctem . Cur appellavit lucem diem et tenebras noctem? quae adhuc formata non erant? M. Propterea enim appellavit lucem diem, quia dies circa speciem factae rei appellatus est; et tenebras noctem, quia nox ista quae nobis notissima est, facit eam esse absentia solis super terram, quia decidente sole, vocamus vesperam, inchoante mane vocamus diem. Nox autem hic privatio operis est, aut nox ipsa possibilitas appellata est, quae inest rebus factis, unde fieri potest, etiamsi non mutentur. D. Factumque est vespere et mane dies unus . Quomodo hoc intelligendum est? M. Quid per vesperam nisi perfectio singulorum operum, et mane est inchoatio sequentium? AUGUSTINUS. D. Primum enim diem astruis spiritalem esse creaturam, et quomodo habuit vespere et mane? M. Omnis namque creatura antequam tempore suo fieret, in ipso Dei Verbo erat, prius ab angelis cognos
Abbreviated transcription (Latin):
M Idestquia nox ad huc nec dies facte eraNt sed tantũ
lux angelica quia in dignũ erat đorẽ in formẽ laude¬
re quae ao huc formatanerat sedrẽillã quae formata
erat laudauit i dest lucẽ angelicã : Auctist ipus
A Ethiuisit lucẽ a tenebris : Siuisit inquit scriptastie¬
urs lucẽ a tenebris. omne eni qđ diuidit & esse pont᷑
sicut ergoẽ essentialucis itaessentia tenebrarum:
&cur non dic̃ scriptur a uiditds̃ tenebras qđessent
bonae : sicut delucedictum est:
M Osbona & in commutabili uoluntate creauit
ompsangelos bonos sed quia ex his quos lam pes
epbum p̃scicdã cisuros pincominu tabilitisẽ prte
scenasu ceduust qnt bõnos e malos malos lee
Sopdlm t enebr as bonos a ppellans lucẽ : In hus di¬
censquiabon sunt in illis iullatenus dicens⁊ie pecca
eque gin ł tenebrae ad probare uider&ur:
Item alrei
qudestlucem atenebris diuidere

Expanded text:
M. Id est, quia nox adhuc nec dies factae erant, sed tantum M. Id est, quia nox adhuc nec dies factae erant, sed tantum lux angelica, quia indignum erat Deo rem informem laudare, quae adhuc formata non erat, sed rem illam quae formata erat laudavit, id est lucem angelicam. AUGUSTINUS. D. Et divisit lucem a tenebris . Divisit, inquit scriptura, lucem a tenebris: omne enim quod dividitur, et esse potest. Sicut ergo est essentia lucis, ita essentia tenebrarum. Et cur non dicit Scriptura, vidit Deus tenebras quod essent bonae, sicut de luce dictum est? M. Deus bona et incommutabili voluntate creavit omnes angelos bonos, sed quia ex his quosdam per superbiam praesciebat casuros, per incommutabilitatem praesuae divisit inter bonos et malos. Malos igitur appellans tenebras, bonos appellans lucem, in his dicens quia boni sunt, in illis nullatenus dicens, ne peccata quae erant tenebrae adprobare videretur. ITEM ALIBI. est lucem a tenebris dividere?
Abbreviated transcription (Latin):
p̃scientiae suae gratiã diuisit iusto sidest filios dĩ&lios
apeccatorib: tamquã a tenebris istos uocans diẽ ills
nocten : Nam quia in lucis nõmine iustiappellant᷑
audia postolũ : T̃ uistis inquit aliquando tenebrae
nuncaũ lux in dño: AGUSTINICIS
Etuidit ds̃ lucem quodess& bona
N Ni subito uidit ds̃ lucem qđess& bona anantea
nesciuit &uisio ei contulit scientiam
M Omne enimopus p̃cedit uoluntas Nãdũ cogta¬
mus quidoperare debeamus. neq enĩ ignorans ali¬
quid fac̃ dũ cogitat qualit̃ fiant quae facienda cog¬
tando disposuit : & cũ hoc in hominẽ cadereñ possit
ut aliquidignorans faciat quantomagis indm̃ qui
om̃a aerno& stabilic̃silio suo quo modo uoluit fẽo :
Nec alit̃ & enĩfacta: & alit̃ facienda uidit : eoitaq mob
uidit facta quo uiderat facienda
A Quidit ds̃ lucẽ qđess& bona : quare lucem tantũ
laudauit & non noctem

Expanded text:
praescientiae suae gratiam divisit justos, id est filios Dei et lucis praescientiae suae gratiam divisit justos, id est filios Dei et lucis a peccatoribus tanquam a tenebris, istos vocans diem, illos noctem, nam quia in lucis nomine justi appellantur, audi Apostolum: Fuistis inquit aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . AUGUSTINUS. Et vidit Deus lucem quod esset bona . D. Si subito Deus vidit lucem quod esset bona, an antea nescivit, et visio ei contulit scientiam? M. Omne enim opus praecedit voluntas, nam dum cogitamus quid operare debeamus, neque enim ignorans aliquid facit, dum cogitat qualiter fiant quae facienda cogitando disposuit. Et cum hoc in hominem cadere non possit, ut aliquid ignorans faciat, quanto magis in Deum, qui omnia aeterno et stabili consilio suo quomodo voluit fecit? Nec aliter etenim facta et aliter facienda vidit; eo itaque modo vidit facta, quo viderat facienda. D. Et vidit Deus lucem quod esset bona . Quare lucem tantum laudavit, et non noctem?
Abbreviated transcription (Latin):
cogitationis nrãe forib: ad sidens ut sibia periatur
pulsat. Quod moyses spĩtalit̃ innuit : cũ facta corpo¬
ralit̃ tẽporũ momenta narraũ : facta ẽ lux: atque
paulo post subiciens factũ ẽ uespere: Creator
quippeomniũ humanaeculpae p̃scius. tunc ex p̃sit
intẽpore qđ nunc uersat inm̃te : Lux quippead
uesperũ ducit᷑ : quianimirũ lumen rectitudini sum¬
bra sequitur tẽptationis : sed quia electorum lux
tẽptatione ũ extinguit᷑ : Nequaquã nox seduespere
facta ꝑhibelur: quanimirũ saepe temptatio incor¬
derectorũ lumeniuftitia e abscondit sedñ interimit
quasi ad pallorem trepidationis ꝑtrahit sed fundi
appareat : Prima enĩ die iucẽ fideidedit quia priiẽ
inc̃uersione fides : unde &ipsud primũ p̃ceptamaid
tũ est. Dñs ds̃tuus dsunusẽ : Propt̃ quã fidẽ ipsedĩs
uisibilit̃ inmundo apparere uoluit iãtunc ds iuxta

Expanded text:
cogitationis nostrae foribus assidens, ut sibi aperiatur, cogitationis nostrae foribus assidens, ut sibi aperiatur, pulsat. Quod Moyses spiritaliter innuit, cum facta corporaliter temporum momenta narravit: Facta est lux, atque paulo post subjiciens: Factum est vespere. Creator quippe omnium humanae culpae praescius, tunc expressit in tempore quod nunc versatur in mente. Lux quippe ad vesperum ducitur, quia nimirum lumen rectitudinis umbra sequitur tentationis. Sed quia electorum lux tentatione non exstinguitur, nequaquam nox, sed vespere facta perhibetur: quia nimirum saepe tentatio in corde rectorum lumen justitiae abscondit, sed non interimit, quia si ad pallorem trepidationis pertrahit, sed fundima enim die lucem fidei dedit, quia prima est in conversious unus est , propter quam fidem ipse Dominus visibiliter in mundo apparere voluit, jam tunc Deus juxta
Abbreviated transcription (Latin):
alesnãq creati sunt angeli ut si uellint inbeatitudi
nisluce ꝑsistere NT siaut nollent etiã labi potuis senT
Vnde & satan cũ sequacib: legionis cecidit sed post
eius lapsũita c̃firmati sunt angeli qui ꝑst &eruNt
utcadere omnino non possint: Quod bene in ipso
exordiogene seos p̃sentis librihistorica descriptio¬
ne signatũ ẽ. quia creaũ d scelũ qđ post modum
uocaũ firma mentũ : Caeliergo fuerunt ut dixims
hiiqui prius bene sunt c̃diti sed post modũ firma¬
mentũ appellatisunt qui aneomninolã caderNT
uirtutẽ in cõmutabilitatis acceperunt: Frẽcrecor̃
Dixit ds fiat lux & facta ẽ lux: & paulo post. factũ
estuespere: Nequa quã sic in hacuita ꝑ exercitatio¬
nẽ iuftitiae peccatũ deserit : ut in eadẽ iuftitia in con¬
cussamianeatur : Quia & siã cordis habitaculo culpae
rectitudo eliminat ipsa tam̃ culpa quaerepellit̾

Expanded text:
Tales namque creati sunt angeli, ut si vellent, in beatitTales namque creati sunt angeli, ut si vellent, in beatitnis luce persisterent; si autem nollent, etiam labi potuissent. Unde et Satan cum sequacibus legionibus cecidit, sed post ejus lapsum ita confirmati sunt angeli, qui perstiterunt, ut cadere omnino non possint. Quod bene in ipso exordio Geneseos praesentis libri historica descriptione signatum est: quia creavit Deus coelum, quod postmodum vocavit firmamentum. Coeli ergo fuerunt, ut diximus, hi qui prius bene sunt conditi, sed postmodum firmamentum appellati sunt: quia ne omnino jam caderent, virtutem incommutabilitatis acceperunt. Item Gregorius. - Dixit Deus, Fiat lux et facta est lux, et paulo post: Factum est vespere. Nequaquam vero in hac vita per exercitationem justitiae peccatum deseritur, ut in eadem justitia inconcussa maneatur: quia et suam cordis habitaculo culpae rectitudo eliminat, ipsa tamen culpa, quae repellitur,
Abbreviated transcription (Latin):
MNecessenamq p̃erat ut dixissa fec̃cłs lucẽ¬
quia intellectualiscreatura erat soestangeli:
quando autẽ dic̃ fiat firmamentũ uel c&era
maliis creaturis hoc in cognitione angelicadix̃ :
quia nec mirũ est sids̃ scisangelis suis in prima
luci sc̃ditione ad seconuersis prius uoluit osten¬
dere quiderat deinceps facturus : quando uero
dic̃ & fecitds idest in ꝓpria natura rerũ : iam
ñ erat hocopus deangelis iterũ rep&ere. quia
illitunc sic̃ diximus conuersi fueraNTadcog¬
noscendũ creatorẽ suũ : Cũ enĩ aeterna illa
& imutabilis quaenonẽ facta sod genita sapien¬
tia inspĩtalẽ atqrationalẽ creaturã se trans fert sic̃
inanimas scãs ut in luminatidicere possint: fit ineis
quaedã luculenta rationiseffectio quae potestac¬
cipi factalux cũ dixerit ds fut lux : lã enimerat
corporei sed caeli incorporei inquanatura in telle¬
gunt omnes scĩ angeli. CRECORIUS

Expanded text:
M. Necesse namque non erat ut dixisset: Fequia intellectualis creatura erat, id est angeli. Quando autem dicit: Fiat firmamentum, vel caetera in aliis creaturis, hoc in cognitione angelica dixit, quia nec mirum est si Deus sanctis angelis suis in prima lucis conditione ad se conversis, prius voluit ostendere quid erat deinceps facturus. Quando vero dicit: Et fecit Deus, id est in propria natura rerum, jam non erat hoc opus de angelis iterum repetere, quia illi tunc, sicut diximus, conversi fuerant ad cognoscendum creatorem suum. Cum enim aeterna illa et immutabilis, quae non est facta, sed genita sapientia, in spiritalem atque rationalem creaturam se transfert, sicut in animas sanctas, ut inluminati lucere possint, fit in eis quaedam luculenta rationis affectio, quae potest accipi, facta est lux, cum dixerat Deus fiat lux, jam enim erat m. Non coeli corporei, sed coeli incorporei, in qua natura intelliguntur omnes sancti angeli. GREGORIUS.
Abbreviated transcription (Latin):
tempora nonerant tempora. Nonergopos¬
sumus dicere fuisse aliquod tempus quan docis
nondũ aliquid fecerat. Quon odo enimerat
tempus qđ dsnon fecerat cũ omniũ temporũ
ipsesit fabricator : & si tempus cũ caelo &
terra essecoepit. non potest in ueniri tempus
quod sñdũ fecerat caelũ & terrã. Cum autem
dicitur. quidei subito placuit sic dicit̃ quasi
aliqua tẽ pora transierint quib dsnihil opera¬
tusẽ. Neni transire poterat tẽpus qđ nondũ
fecerat ds quia ñ potest esse operator tempo¬
rũ nisiquiẽ ante tẽpora Ceste & ipsimani¬
chei legunt apostolũ paulũ & laidant & ho¬
norant᷑ & eiusepistulas male int̃p̃tando
multos decipiuN. Dicant ergo nobis quid
dixerita postolus paulus. agniionẽ uerita¬
tis quae est secundũ pi&latẽ dĩ inspẽ uitae
a&ernae quã ꝓmisit non mendax ds̃ante
tẽpora a &erna. Aeterna enĩ tempora quid
an tesehabere potuerin hocergo cogantur

Expanded text:
tempora, non erant tempora. Non ergo postempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere, fuisse aliquod tempus, quando Deus aliquid nondum fecerat. Quomodo enim erat tempus, quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus, quod Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem dicitur, Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus quod nondum fecerat Deus, quia non potest esse operator temporam, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant, et ejus Epistolas male interpretando, multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus agnitionem veritatis, quae est secundum pietatem Dei, in spem vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. Aeterna enim tempora quid ante se habere potuerint? Hoc ergo cogantur
Abbreviated transcription (Latin):
tio ad formandã creaturã. Pro inde om̃a in se
trinitas ds̃ disposuit quia in secuncta habuit
quae fecit. Intellegitur & alit̃ Omnia innu¬
mero & mensura disposuit idest omã quae
fec̃numerũ & mensurã & pondus habereNT
os rraexorsus est
More manicheorũ multiimperta & rustici:
&ut iadicã praesũptiosi ꝑcunctare solent &i
obiciunt. siin principio aliquotem poris fecitds
caelũ & terrã quid a gebatantequã facer&
caelũ & terrã uelubierat & quid ei placuit subi¬
tofacere qđ nũquã ante fecerat ꝑ tempora
a&erna : Hisrespondemus
in principiocseauit caelũ & terrã non in
principio temporis sed inxpõ cũ uerbũ ess&
apud patrẽ ꝑ quod facta & in quo facta somã
Sedsiin principio temporis dm̃ fecisse caelũ
& terrã credamus debemus utiq intellegere
qđ ante principiũ temporis nerat tempus.
dsenim fec̃ & tempora &ideo antẽ quã facer&

Expanded text:
tio ad formandam creaturam, proinde omnia in se tio ad formandam creaturam, proinde omnia in se Trinitas Deus disposuit, quia in se cuncta habuit quae fecit. Intelligitur et aliter, Omnia in numero et mensura disposuit. Id est, omnia quae fecit, numerum, et mensuram, et pondus haberent. os ita exorsus est. - More Manichaeorum multi imperiti et rustici, et, ut ita dicam, praesumptuosi, percunctari solent, et objiciunt: Si in principio aliquo temporis fecit Deus coelum et terram, quid agebat antequam faceret coelum et terram? vel ubi erat, et quid ei placuit subito facere quod nunquam ante fecerat per tempora aeterna? His respondemus: Deus in principio creavit coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum Verbum esset apud Patrem, per quod facta et in quo facta sunt omnia. Sed si in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora, et ideo antequam faceret
Abbreviated transcription (Latin):
tur: eius enim conparatione nihil corporeũ est
modus est quo haec uerba solae diuinitaa con¬
ueniunt. alius quo decreaturis loquimus
sicut deanimalibus uel angelis
QQuomodod s mundũ fecerit possumus quert
RI Noc temerariae magis quã cautae exquint¬
su Nullius enim diuinae creaturae modũ honi¬
u nilic& agnoscere Nam siscir& quis quomo¬
T do facta sunt aliqua exnihilo creator utaq¬
V Numerus & mensura & pondus ipse estdis
Ipseestenim numerus sine numero a quo est¬
as̃ omisnumerus : Ipse ẽ men sura sine mensura
a quo estomnis mensura Ipse est pondus sine
pondere a quo ẽ omnepondus. Nonenim cre¬
aturã extrase aut alicubi uidit ut sicut homi¬
nis memoria reteneat atq: facer& : Omnis
igitur cuncta creatura uoluntas est creatoris
uolunta sitaq creatoris nonẽ extranaturam
creatoris hocẽ ibi uoluntas quonatura. Si
tamen a &erna ẽ natura sicut aeterna uolun¬
tas Nonenim accedit dõ aliqua noua cogita¬

Expanded text:
tur, ejus enim comparatione nihil corporeum  Letur, ejus enim comparatione nihil corporeum  Lemodus est, quo haec verba solae divinitati conveniunt, alius quo de creaturis loquimur, sicut de animalibus vel angelis. D. Quomodo Deus mundum fecerit possumus quaerere? M. Hoc temerarie magis quam caute exquiritur. Nulli enim divinae creaturae modum homini licet agnoscere. Nam si sciret quis quomodo facta sunt aliqua ex nihilo, creatori utiq et mensura, et pondus, ipse est Deus. Ipse est enim numerus sine numero, a quo est omnis numerus; ipse est mensura sine mensura, a quo est omnis mensura; ipse est pondus sine pondere, a quo est omne pondus. Non enim creaturarum extra se, ut alicubi videt, ut sicut hominis memoria retineat atque faceret. Omnis igitur cuncta creatura voluntas est Creatoris. Voluntas itaque Creatoris non est extra naturam Creatoris: hoc est, ubi voluntas, quo natura. Sic tamen aeterna est natura, sicut aeterna voluntas. Non enim accedit Deo aliqua nova cogita
Abbreviated transcription (Latin):
terrã mare & omã quae ineis sunt. quiautiq
etiã ignis meis est. et exspeciali prophetia
Laudate dnm̃dra cones & om̃s abyssi Ignis
grando nx glacies & sp̃s procellarũ. dequib
ante dixerat. Qm̃ipse dixit & facta sunt¬
& rursus Benedicite omã opera dñi dnõ. &
subiunxit benedicite ignis & efstus dnm̃
Vtrũ uero ex nihilo sic̃ & alia factus sit anex
aliquo dubitatur: plures enim uolunt caẽlesti¬
ũluminariũ esse particulã : quippe etiam
nunc frequenter uidimus homines certomado
ignem ex solis radiis mutuari : qđ siita est
primo die factus ẽ. Sed sapientius hoc scriptus
lumen quã ignẽ uocauit ut ex meliore usu
nomen acciper&
Aaseptimam creaturarum differentiam
M Quod om̃a quae ex aliquo facta sunt corposas
Incorporea aut̃ neq: ipsa exaliquo neq ex
ipsis facta sunt aliqua. Haec uero incorpores
accipienda suNt: non sicut ds incorporeus dici¬

Expanded text:
terram, mare et omnia quae in eis sunt ; quia utique terram, mare et omnia quae in eis sunt ; quia utique etiam ignis in eis est, eLaudate Dominum, dracones et omnes abyssi; ignis, grando, nix, glacies et spiritus procellarum . De quibus ante dixerat: Quoniam ipse dixit et facta sunt . Et rursus: Benedicite, omnia opera Domini, Domino; et subjunxit: Benedicite, ignis et aestus, Dominum . Utrum vero ex nihilo, sicut et alia factus sit, an ex aliquo dubitatur. Plures enim volunt coelestium luminarium esse particulam, quippe etiam nunc frequenter vidimus homines certo modo ignem ex solis radiis mutuari: Quod si ita est, primo die factus est. Sed sapientius hoc Scriptura lumen quam ignem vocavit, ut ex meliore usu nomen acciperet. D. Da septimam creaturarum differentiam. M. Quod omnia quae ex aliquo facta sunt, corpora sunt. Incorporea autem neque ipsa ex aliquo, neque ex ipsis facta sunt aliqua. Haec vero incorporea accipienda sunt, non sicut Deus incorporeus dici
Abbreviated transcription (Latin):
leste regnũ habitationẽ scõrũ. Notandum
autẽ in ornamentis qđ eorũ quae uel in genio
uel artib fiunt in hominib: causa est. seli¬
quorum autem indõ
MDaquartam differentiam
M Quod quaedã simul & uelut subito ereatae¬
merserunt ut herbae luminaria natantia
& uolatilia nec non terrena animalia & qua¬
drupedia. Quaedam uero nonsimul sed uelut
cũ quadã mora ut terra : mare homo & ipse
enim paulatim factus scribitur sic̃ & cetera
A Da quintam creaturarum differentiam
N Quod quaedã eorũ ratione c&leris praesuNt
utrationalia. quaedã uero usui habentur
a Quodea quaec &eris p̃sunt. idest rationalia
M Sex Terrã aquas aerẽ ignẽ lum̃ costam
A Dasingulis origines suas
M Exterta uirentia plantaria & animalia
exaquis firmamentũ nactantia & uolatilio
R Ignis quomodo ꝓbatur factus autunde uel quan
M factũ quidem ex generali scriptura possumis
ad probare cumdicitur dedõ qui fecit caelũ &

Expanded text:
leste regnum habitationem sanctorum. Notandum leste regnum habitationem sanctorum. Notandum auvel artibus fiunt, in hominibus causa est, reliquorum autem in Domino. D. Da quartam differentiam. M. Quod quaedam simul et velut subito creata emerserunt, ut herbae, luminaria, natantia et volatilia, necnon terrena animalia et quadrupedia. Quaedam vero non simul, sed velut cum quadam mora, ut mare, terra, homo; et ipse enim paulatim factus scribitur, sicut et cetera. D. Da quintam creaturarum differentiam. M. Quod quaedam eorum ratione ceteris praesunt, ut rationalia; quaedam vero usui habentur, . Quod ea quae ceteris praesunt, id est rationalia, M. Sex, terram, aquas, aerem, ignem, lumen, costam. D. Da singulis origines suas. M. Ex terra virentia plantaria, et animalia. Ex aquis firmamentum, mare, natantia, et volatilia. Ignis quomodo probatur factus, aut unde, vel quando? M. Factum quidem ex generali scriptura possumus adprobare cum dicitur de Deo: Qui fecit coelum et
Abbreviated transcription (Latin):
& caelũ inornatũ sinecaelestib luminarib
fuit . & luminaria ipsa ne suꝑ fluae facta
essent uidentiũ oculis indigebant & mare
inornatũ donecaut locũ suuꝰ receperit
aut animalib: impler&ur. & terra in con¬
posita pra& erhabitantiũ uel nascentiũ usũ
& inrationalia animalia sine hominis rego¬
mine inepta. Herbae absente animaliũ
usu suꝑ fluae. Ita omnia eguerunt inuicẽ
uelhis quae cotidie funt. Sedutiã diximus
aliudestesse in conpositũ aliudutilẽ
Inconpositũ enim aliquid ꝑse utile alteridedante
Inornam̃to ipso aliqua est differentia
est nam aligua in sex dieb quae ornatas
ut caelũ luminarib: & terra herbis & piscib
mare quaedã donec mundus uiuit ornantꝰ
ut mare nauigiis & terra aedificiis & cete¬
ris quae humano construuntur ingenio
& homo ipsescientia . quaedã uero decorẽ
suũ infuturo recipient ut corpus incorrup¬
tionẽ & mortalia in mortali tatẽ & cae¬

Expanded text:
et coelum inornatum sine coelestibus luminaribus et coelum inornatum sine coelestibus luminaribus fuit, et luminaria ipsa ne superfluae factae essent, videntium oculis indigebant; et mare inornatum, donec aut locum suum receperit, aut animalibus impleretur, et terra incomposita praeter habitantium vel nascentium usum, et irrationalia animalia sine hominis regimine, ineptae herbae absente animalium usu superfluae. Ita omnia eguerunt invicem, vel his quae quotidie fiunt. Sed, ut jam diximus, aliud est esse incompositum, aliud utile: incompositum enim aliquid per se utile alteri declaratur. In ornamento ipso aliqua est differentia? Est enim aliqua in sex diebus, quae ornata sunt, ut coelum luminaribus, et terra herbis, et piscibus mare. Quaedam donec mundus vivit, ornantur, ut mare navigiis, et terra aedificiis, et caeteris quae humano construuntur ingenio, et homo ipse scientia. Quaedam vero decorem suum in futuro recipient, ut corpus incorruptionem, et mortalia immortalitatem, et coe
Abbreviated transcription (Latin):
quiã cũ alia aut exmhilo autexiã factis facta
sunt. solus homo exutroque conponitur.
A Quas alia screaturis ad scribimus differentias
M Quodeaquae primis sex dieb factas nonna
turaliter uec ex simiłi tudine ꝓueneruNT.
Reliquauerõ quae fiunt naturalit̃ ex diuina
diffinitione nascuntur exceptis scilic& miraculis
ADatertiam differentiam¬
M Quodereaturarũ aliquae idestrationales
pp̃t seipsas facta sunt ut angeli & homines
seliqua euero non propt̃ se sed propt̾ prae¬
dictos angelos authomines factae noscuntur
Homouero principalit̃ secundũ animam
propt̃ se intellegendus ẽ factus nã secundũ
corpus consequenter
QQuidenim preter angelos & homines aliae
creaturte seipsis inuicem non egebaN
MEgebant quidem non adutilitatẽ sed acd
ornatũ utilia enim non sibi sed angelis & ho¬
minib sunt. proquibi etiã facta esse noscuntꝰ
Ornatũ uero etiã inuicẽ prestant. Quippe

Expanded text:
quia cum alia aut ex nihilo, aut ex jam factis facta quia cum alia aut ex nihilo, aut ex jam factis facta sunt, solus homo ex utroque componitur. D. Quas alias creaturis ascribimus differentias? M. Qturaliter, nec ex similitudine provenerunt; reliqua vero quae fiunt naturaliter, ex divina definitione nascuntur, exceptis scilicet miraculis. Da tertiam differentiam. Quod creaturarum aliquae, id est, rationales propter se ipsas factae sunt, ut angeli et homines; reliquae vero non propter se, sed propter praedictos angelos aut homines factae noscuntur. Homo vero principaliter secundum animam propter se intelligendus est factus, non secundum corpus consequenter. Quid enim praeter angelos et homines aliae creaturae se ipsis invicem non egebant? Egebant quidem non ad utilitatem, sed ad ornatum; utilia enim non sibi, sed angelis et hominibus sunt, pro quibus etiam facta esse noscuntur. Ornatum vero etiam invicem praestant, quippe
Abbreviated transcription (Latin):
& uolatilia. sexta reliqua animalia & homo
Quae est inipsarũ creaturarũ operatione distania
quod quaedã exnihilo facta sunt ut caelũ
terra & cetẽra quaeusq ad compl&ũ pri¬
mũdiem diximus facta. quaedã uero exiã
factis primo die
dahorum probationes
Quotiens scriptura exaliquo factas rescupit
ostendere. Aut palã significat ut est pro
ducat terra & producant aquae &similia:
Aut certe ex subtili significatione uerborũ
ut cũ dic̃ fiat firmamentũ : utiq significat
fuisse aliquid fluuidũ ac liquidũ idest aquas
quae ut solidatae ostenderentur firmamentũ
uocatũ est qđ fiebati ex̃ rursuslum inaria diri¬
intiuae appellauit. quae quasta die facta fuerał
ut exlumine primodie operato facta monstrar&
Inhis autẽ quae primodie facta sunt: ueq
aꝑte neq subtili uerbo factũ aliquid declarat¬
ANihil enim post primũ diem ostenditur
exnon existentibus factum¬
M Goła hominis anima in quo & hoc ad tendendũ

Expanded text:
et volatilia; sexta, reliqua animalia, et homo. et volatilia; sexta, reliqua animalia, et homo. Quae est in ipsarum creaturarum operatione distantia? Quod quaedam ex nihilo facta sunt, ut coelum, terra, et caetera quae usque ad completum primum diem, ut diximus, facta; quaedam vero ex jam factis primo die. Da horum probationes? Quoties Scriptura ex aliquo factas res cupit ostendere, aut palam signifducat terra et producant aquae et similia: aut certe ex subtili significatione verborum, ut cum dicit, fiat firmamentum, utique significat fuisse aliquid fluidum ac liquidum, id est aquas, quae ut solidatae ostenderentur, firmamentum vocatum est, quod fiebat. Et rursus luminaria derivative appellavit, quae quarta die facta fuerunt, ut ex lumine primo die operato, facta monstraret. In his autem quae primo die facta sunt, neque aperte neque subtili verbo factum aliquid declarNihil enim post primum diem ostenditur ex non exstantibus factum, sola hominis anima; in quo et hoc attendendum,
Abbreviated transcription (Latin):
nipso quidem principio conditionis faca
sunt caelum tenir angeli aer aqua
Proba angelos & aquas &aerem factun¬
Facta quidem exaluis scriptunae locis osto¬
dirttur ut est. qui ficit angelos suos ps̃
& laudate eum omnes angelieius & aquae
quae suꝑ caelos sunt laudent nomen dnĩ
qm̃ipsedixit & facta surt Etaer inscripturis¬
sc̃ĩs caelinomine sol& ostendi ut est. uolucres
caeli cũ certũ sitaues inaerẽ deuolare : Caelum
autẽ ostendimus factũ: Quod uero p̾cesserint
ista c&erascreaturtes in angelis ut scriptura
demonstrat. Dũ in laudib: & benedictionib
creaturis c&eris praeponuNtur. estratio
Oportuit enim ut terrenas caelestis creatura
praeces serit: Deaquis uero ipsa scriptura dic̃
Quod sp̃s diferebatur super aquas.
Sequese ordinem generationis
In principio diei prima lux facta est
secunda uero factum firmamentumt
tertiamare & terrae nascentia
quarta luminaria caeli. Quinta natantia

Expanded text:
In ipso quidem principio conditionis facta In ipso quidem principio conditionis facta sunt coelum, terra, angeli, aer, et aqua. Proba angelos, et aquasFacta quidem ex aliis Scripturae locis ostditur, ut est: Qui facit angelos suos spiritus. et: Laudate eum omnes angeli eius. et: Aquae quae super caelos sunt, laudent nomen Domini, quoniam ipse dixit et facta sunt. Et aer inscriptus, caeli nomine ostenditur, ut est: Volucres caeli cum certum sit aves in aere volare. Caelum autem osista caeteras creaturas in angelis, ut Scriptura demonstrat, dum in laudibus et benedictionibus creaturis caeteris praeponuntur, est ratio: oportuit enim ut terrenas coelestis creatura praecesserit. De aquis vero ipsa Scriptura dicit, quod Spiritus Dei ferebatur super aquas. Sequere ordinem generationis? In principio diei primae lux facta est; secunda vero factum firmamentum; tertia mare, et terrae nascentia; quarta, luminaria coeli; quinta, natantia
Abbreviated transcription (Latin):
tribus . Aut enĩ soladĩ uoluntate factũ alqao
scribitꝰ ut est in principio creauit ds̃ caelũ detam
aut uoluntate simul & uoce siue preceptiua ueg
fat lux & fat firmamentũ : siue de liberatiu
ut est faciamus hominẽ ad imaginem & im¬
litudinẽ num Aut uoluntate uoce ac definti¬
one ut est. crescite & multiplicamini & repdo
terrã &iterum. Germinet t̃ra herbã uirentens
rentẽ scm̃ iuxta genus suũ & lignũ fructistri
faciens fructus cuius sem̃ in ipsosit & ce tera quꝰ
post septimũ diem usq in finẽ scħ per partes qpo¬
ratur. ex illa enim definitione proueniunt
Est in his tribus aliqua differentia
N est : quia ea quae sola uoluntate ueletianuas
sunt facta nouiter facta sunt quae uero
diffinitione illis um similia quae facta nout
diximus . & rursus illa quidem in sex primis
diebus haec uero donec saeculum stabit.
Ha ordinem ꝑsex dies factarum rerum

Expanded text:
Tribus: aut enim sola Dei voluntate factum aliquid Tribus: aut enim sola Dei voluntate factum aliquid scribitur, ut est: In principio creavit Deus coelum et terram ; aut voluntate simul et voce sive praeceptiva, ut est fiat lux et fiat firmamentum; sive deliberativa, ut est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Aut voluntate, voce ac diffinitione, ut est: Crescite et multiplicamini et replete terram. Et iterum: Germinet terra herbam virentem et ferentem semen juxta genus suum, et lignum fructiferum faciens fructus cujus semen in ipso sit. Et caetera quae post septimum diem usque in finem saeculi per partes operatur, ex illa enim definitione proveniunt. D. Est in his tribus aliqua differentia? M. Est, quia ea quae sola voluntate vel etiam voce sunt facta, noviter facta sunt, quae vero diffinitione, illis similia jam quae facta noviter diximus. Et rursus illa quidem in sex primis diebus; haec vero donec saeculum stabit. D. Da ordinem per sex dies factarum rerum