comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uit gr̃a. Hec ẽ gͥ utilitas legis.
quia ostendit hominem sibi
ipsum. ut sciat infirmitatẽ
suam. & uideat quemadmodũ
ꝑ ꝓhibitionem augeatur potiꝰ
carnalis concupiscentia quam
sanet᷑. Appecuntur enim arden¬
tius que uetantur. dum id qͦd
sp̃italiter iubetur. carnalis ob¬
seruare compellitur. It autẽ
sit sp̃italis qui legem imple¬
unt sp̃italem. ñ fit ipsa lege. s
gr̃a: hoc ẽ ñ imꝑio. s beneficio
Non iubente littera. s iuuante
sp̃u. Incipit autem homo scd̃m
gr̃am in int̾iore homine reno¬
uari: ut m̃te agat qͦd amat: nec
carni consentiat agenti quod
odit: id est ut ñ omnino ñ con¬
cupiscat. s ut post concupiscen¬
tias suas ñ eat. Quod quidem
tam magnum ẽ. ut si omnim᷑
fieret. quanuis insint dũ sumꝰ
in corpore mortis huiꝰ. desideria
peccati: si nulli tam̃ eoꝵ ad hi¬
beremꝰ assensum: ñ ẽẽt unde di¬
ceremꝰ patͥ nr̃o qui ẽ in celis:

Expanded text:
uit gratia. Haec est igitur utilitas legis. uit gratia. Haec est igitur utilitas legis. quia ostendit hominem sibi. ipsum, ut sciat infirmitatem suam et uideat. quem ad modum per prohibitionem augeatur potius carnalis concupiscentia, quam sanetur. appetuntur enim ardentius. quae uetantur. dum id, quod spiritaliter iubetur, carnalis obseruare compellitur. ut autem sit spiritalis. qui legem impleat spiritalem. non fit ipsa lege sed gratia, hoc est non imperio sed beneficio, non inbente littera sed iuuante spiritu. incipit autem homo secundum gratiam in interiore homine renouari, ut mente agat, quod amat, nec carni consentiat agenti, quod odit, id est non ut omnino non concupiscat, sed ut post concupiscentias suas non eat. quod quidem tam magnum est, ut, si omni modo fieret et, quamuis insint, dum sumus in corpore mortis huius, desideria peccati, nulli tamen eorum adhiberemus adsensum, non esset, unde diceremus patri nostro, qui est in caelis:
Abbreviated transcription (Latin):
sit. S peccatum ut appareat pec¬
catum. ꝑbonum mͥ oꝑatum est
mortem. ut fiat supra modum
peccans peccatum ꝑ mandatii.
Scimꝰ enim quia lex sp̃italis ẽ.
Ego autem carnalis sum. uenia¬
datus sub peccato. Quid enim
oꝑor ñ intelligo. Non enim qͦd
cio. Si autẽ qͦd nolo hoc facio: coi¬
sentio legi. q̃m bona ẽ. Uidemꝰ
itaq in his apłicis uerbis legẽ
ñ solum ñ ẽẽ peccatum. s etiã
ẽẽ scãm. & mandatum sc̃m et
iustum. & bonum. quodictũ ẽ
ñ concupisces. S peccatũ ꝑbo¬
num fallit. & ꝑ illud occidit eõ
qui cum sint carnales. putant
suis uirib legem sp̃italem se
posse complere. & ꝑ hoc fiunt
ñ solum peccatores. qͦd ẽẽnt etiã
si legem ñ accepissent. s etiam
preuaricatores. qͦd ñ ẽẽnt nͥ le¬
gem accepissent. Sic enim alio
loco dicit. Ubi lex ñ ẽ: nec p̃ua¬
ricatio. Lex gͦ subintrauit. sicut
alibi ipse testatur: ut habunda¬
ret delictum. Ubi autem habun¬
dauit delictum. suꝑhabunda¬

Expanded text:
eat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem; ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. Scimus enim quia lex spiritalis est. Ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato. Quod enim operor non intelligo. Non enim quod cio. si autem. quod uolo. hoc facio, consentio legi, quoniam bona est. Videmus itaque in his apostolicis uerbis legem non solum non esse peccatum, sed etiam esse sanctam et mandatum sanctum et iustum et bonum, quo dictum est: Non concupisces. sed peccatum per bonum fallit et per illud occidit eos, qui cum sint carnales, putant suis uiribus legem spiritalem se posse complere. et per hoc fiunt non solum peccatores, quod essent, etiam si legem non accepissent. sed etiam praeuaricatores, quod non essent. nisi legem accepissent sic enim alio loco dicit: Ubi lex non est. nec praeuaricatio. lex ergo subintrauit, sicut alibi ipse testatur, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabunda
Abbreviated transcription (Latin):
apłm commñdantem nob̾ uide¬
um in abscondito. ñ carnis circũ¬
cisionem. s cordis. & sp̃u ñ littera:
quis ẽ iste nͥ xp̃ianus: Sic itaq
sumꝰ iudei ñ carnaliter s sp̃ita¬
liter. quemadmodum sumus
sem̃ abrahe ñ scd̾m carnem
sic̃ illi qui de ipso nomine głais
nos fuisse ꝓmissos. quando ei
dixit ds̃ patrem multarũ gen¬
tium posui te: & quam multa
de hac redicat apłs nouimꝰ. Dici¬
mus enim inquit. qm̃ deputa¬
ta ẽ abrahe fides ad iustitiam.
Quomꝰ gͦ deputata ẽ cum in
circumcisione ẽẽt. an cum eẽt in
preputio: Non in circumcisione:
s in preputio. Et signum acce¬
pit circumcisionis. signacłm
iustitiȩ fidei. que ẽ in preputio:
ut sit pater omnium credenti¬
um ꝑ preputium: ut deputedͣ
& illis adiustitiam: ut sit pat̾
circumcisionis his qui ñ solum
ex circumcisione st̃. s & his qui
ꝑsecuntur uestigia fidĩ. que est

Expanded text:
 commendantem nobis ludaeum in abscondito non carnis circumcisione sed cordis et spiritu non littera, quis est iste nisi Christianus? Sic itaque sumus Iudaei non carnaliter sed spiritaliter, quem ad modum sumus semen Abrahae non secundum carnem sicut illi, qui de ipso nomine carnalnos fuisse promissos, quando ei dixit deus: Patrem multarum gentium posui te. et quam multa de hac re dicat apostolus, nouimus. dicimus enim, inquit. quoniam deputata est Abrahae fides ad iustitiam. quo modo ergo deputata est? eum in circumcisione esset, an cum esset in praeputio? non in circumcisione sed in praeputio. et signum accepit circumcisionis, signaculum iustitiae fidei. quae est in praeputio, ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut deputetur et illis ad iustitiam. ut sit pater circumcisionis his, qui non solum ex circumcisione sunt. sed et his, qui sequuntur uestigia, quae est
Abbreviated transcription (Latin):
he. Pundens autem scͥptura qͥa
ex fide iustificat gentes ds̃: pre¬
nuntiauit abrahe quia benedi¬
centur in te om̃s gentes: ita ut
qui ex fide st̃ benedicantur: cũ
fideli abraham. Iam aliquanto
post in eadem epła. fr̃s inquit
scd̾m hominem dico. tam̃ homi
nis confirmatum testamentum
nemo irritum facit: aut suꝑor¬
dinat. Abrahe dicte st̃ ꝑmissionẽ.
& semini eiꝰ. Non dicit & seminibꝰ
tanquam in multis: s tanquã
in uno. & semini tuo qͦd ẽ xp̃c.¬

Expanded text:
em scriptura. quia ex fide iustificat gentes deus. praenuntiauit Abrahae. quia benedicentur in te omnes gentes, ita ut, qui ex fide sunt, benedicantur cum fideli Abraham. iam aliquanto post in eadem epistula: Fratres, inquit. secundum honis confirmatum testamentum nemo irritum facit aut superordinat. Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus. Non dicit, Et seminibus, tanquam in multis; sed tanquam in uno, Et semini tuo, quod est C
Abbreviated transcription (Latin):
stionem idẽ utrum qui xp̃ianus
ẽ. etiam iudeus uł isrłita possit
intelligi: idem beatus nob̃ aꝑtrit
& dissoluit apłs. ubi dicit. Circũ¬
cisio quidem ꝓdest. si legem custo¬
dias. Si autem preuaricator le¬
gis sis. circumcisio tua p̃putiũ
facta ẽ. Si gͥ preputium iustitiaᷤ
legis custodiat: ñne p̃putium eiꝰ
in circumcisionem reputabitur ⁊¬
& iudicabit quod ex natura est
p̃putium legem ꝑficiens. te qui
ꝑ litteram & circumcisionem
preuaricator legis es: Non enim
qui in manifesto ẽ iudeus. neq

Expanded text:
stionem, id est utrum. qui Christianus stionem, id est utrum. qui Christianus est, etiam Iudaeus uel Israhelita possit intellegi, idem beatus nobis aperit et dissoluit apostolus, ubi dicit: Circumcisio quidem prodest, si legem custodias: si autem praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. si igitur praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius in circumcisionem reputabitur et iudicabit, quod ex natura est, praeputium legem perficiens te, qui per litteram et circumcisionem praeuaricator legis es? non enim, qui in manifesto, Iudaeus est
Abbreviated transcription (Latin):
rie destitert̃: ut ñ iudicetur quis in
cybo & potu: & in parte diei festi
neomene & sabbatoꝵ: qͦd ẽ um¬
bra futuroꝵ: uerumetiam illa
que in lege ita precepta fc̃. ut ua¬
leant ad infi̾rmandos mores fi¬
delium. id ẽ ut abnegantes im¬
pietatem & scłares cupiditates
temꝑanter & iuste & pie uiuamꝰ
in hoc scło: unde ẽ etiam hoc. qͦd
ex lege maxime comm̃dandum
elegit apłs. ñ concupisces: & que¬
cunq de deo & ꝑrimo diligendo
sine ullis figuris sacram̃toꝵ pre¬
cipiuntur in lege: in quib duob
sic accipit. sic amplectitur. sic ob¬
seruandum ẽẽ ñ dubitat: ut qͥe
utrum etiam iudeus uel isrłita
dicendus sit. merito queritur.
Quod quidem si ñ carne. s sp̃u
hoc eẽ intelligitur: ñ debet ipsũ
nom̃ sͥ in consuetudinẽ sermo¬
nis imponere. s sp̃itali intelli¬
gentia retinere: ne ꝓpter ambi¬
guitatem uocabuli quam non
discernit cotidiana locutio illd̃
ꝓfiteri uideatur: qͦd ẽ immicũ
nomini xp̃iano. Hanc autẽ que¬

Expanded text:
in cibo et in potu et in parte diei festi et neomeniae et sabbatorum. quod est umbra futurorum. uerum etiam illa, quae in lege ita praecepta sunt. ut ualeant ad informandos mores fidelium. id est abnegantes impietatem et saeculares cupiditates temperanter et iuste et pie uiuamus in hoc saeculo, unde est etiam hoc, quod ex lege maxime commendandum elegit apostolus: Non concupisces, et quaecumque de deo et proximo diligendo sine ullis figuris sacramentorum praecipiuntur in lege, in quibus duobus sic accipit, sic amplectitur, sic obseruanda esse non dubitat. ut, quianus. utrum etiam Iudaeus uel Israhelita dicendus sit, merito quaeritur. quod quidem si non carne sed spiritu hoc esse intellegitur, non debet ipsum nomen sibi in consuetudine sermonis inponere, sed spiritali intellegentia retinere. ne propter ambiguitatem uocabnli, quam non discernit cotidiana locutio, illud profiteri uideatur, quod est inimicum nomini Christiano. hanc autem quae
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ in me: omnẽ concupiscentiam.
Sine lege enim peccatum mor¬
tuum ẽ. Ego autẽ uiuebam sine¬
tem mandato: peccatũ reuirit
Ego autẽ mortuus sum: & inuen¬
tum ẽ mͥ mandatũ qͦd erat in ui¬
tam. hoc eẽ in mortem. Peccatũ
enim occasione accepta. fefellit¬

Expanded text:
concupiscentiam: sine lege enim peccatum mortuum est. ego autem uiuebam aliqutem mandato peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in uitam, hoc esse in mortem. peccatum enim occasione accepta pe
Abbreviated transcription (Latin):
dicit scͥptura: Eice ancillam: &
filium eiꝰ. Non enim heres erit
filius ancille: cum filio libere
Nos autem fr̃s ñ sumꝰ ancille
filii. s libere. Qua lib̾tate. rp̃e noᷤ
liberauit. Ecce scdm̃ istã sp̃ita¬
lem atq apłicam intelligen¬
tiam. nos potius ꝑtinemꝰ ad li¬
beram saram: qui ex illa nullam
carnis ꝓpaginem trahimꝰ. Iudei
autem qui ex illa carnis ꝓpagi¬
nem trahunt. ad agar potius
ancillam ꝑtinere monstrant᷑:
de qua carnis ꝓpaginem non
trahunt. In nepotib etiam abra¬
he & sare. id ẽ filiis ysaac & rebec¬
cȩ illis geminis es au & iacob. qͥ
postea uocatus ẽ ifrł. hoc ipsum
magnum & ꝓfundum misteri¬
um repꝑitur. De quo idem apłs
loquens. cum ꝑ ysaac ꝓmissio¬
nis filios commemorasset: ad
xp̃i gr̃am ꝑtinentes: ñ solum
autem inquit. s & rebecce ex u¬
no concubitu habens ysaac patͥs

Expanded text:
dicit scriptura? \'eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio liberae\'. nos autem, fratres, non sumus ancillae filii sed liberae; qua libertate Christus nos liberauit. Ecce secundum istam spiritalem atque apostolicam intellegentiam nos potius pertinemus ad liberam Sarram, qui ex illa nullam carnis propaginem trahimus; Iudaei autem, qui ex illa carnis propaginem trahunt, ad Agar potius ancillam pertinere monstrantur, de qua camis propaginem non trahunt. in nepotibus etiam Abrahae et Sarrae, id est filiis Isaac et Rebeccae. ^ illis geminis Esau et Iacob, qui postea uocatus est Israhel. hoc ipsum magnum et profundum mysterium reperitur. de quo idem apostolus loquens cum per Isaac promissionis filios commemorasset ad Christi gratiam pertinentes: Non solum autem, inquit, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris
Abbreviated transcription (Latin):
ex oꝑib legis. qm̃ ex oꝑib legis
ñ iustificabitur om̃is caro. Non
solum autem illa oꝑa legis que
st̃ in ueterib sacram̃tis. & nc̃ re¬
uelato testam̃to nouo ñ obseruat
a xp̃ianis. sicuti ẽ circumcisio pre¬
putii: & sabb̃i carnalis uacatio
& a quibusdam escis abstentio.
& pecoꝵ in sacrificiis immolatio.
& neomenia. & aamum. & cet̾a
huiusmodi. uerumetiam illud
qͦd ii lege scͥptum ẽ. ñ concupis¬
ces: qͦd utiq etiam xp̃ianis nul¬
lus ambigit ẽẽ dicendum: ñ ui¬
stificat hominem nͥ ꝑfidem ihu¬

Expanded text:
ex operibus legis. quoniam ex operibus legis non iustificabitur omnis caro. Xon solum autem illa opera legis, quae sunt in ueteribus sacramentis et nunc reuelato testamento nouo non obseruantur a Christianis, sicuti est circumcisio praeputii et sabbati carnalis uacatio et a quibusdam escis abstentio et pecorum in sacrificiis immolatio et neomenia et azymum et cetera huius modi. uerum etiam illud, quod in lege dictum est: Non concupisces, quod utique etiam Christianis nullus ambigit esse dicendum. non iustificat hominem nisi per fidem I
Abbreviated transcription (Latin):
uires illo subministrante cer¬
tantib: qui p̃parat in effabilia
bona uictoribꝰ. Rescͥpta illa nr̃a
ñ tͥad nos auferant scribendi
fiduciam: presertim quia timo¬
rem nr̃m ñ imꝓbabili defensi¬
one lenisti. Paruulos tuos resa¬
lutamꝰ & in xp̃o tͥ grandescere
optamꝰ: qui iam in hac etate
cernunt. quam sit amor huiꝰ
scłi ꝑiculosus & noxiꝰ. Atq uti¬
nam cum magna & dura qua¬
tiuntur: parua & flexibilia
corrigantur. De domo illa qͥd
dicam: nͥ benignissimȩ tuȩ cu¬
re grãs agame Nam eam quã
dare possumꝰ nolunt: quam
uolunt autẽ dare ñ possumꝰ. Neq
enim sicut falso audiert̃ a decesso¬
re meo relicta ẽ eccłiȩ: s inter
antiqua. d eiꝰ predia possidetur:
& antiqͣ nͥ alteri eccłiȩ sic cohe¬
ret: quemadmodum ista de qͣ

Expanded text:
uiret illo subministrante ceruiret illo subministrante certantibus, qui praeparat ineffabilia dona uictoribus. Rescripta illa nostra non tibi ad nos auferant scribendi fiduciam, praesertim quia timorem nostrum non inprobabili defensione lenisti. paruulos tuos resalutamus et in Christo tibi grandescere optamus, qui iam in hac aetate cernunt, quam sit amor huius saeculi periculosus et noxius. atque utinam, cum magna et dura quatiuntur, parua et flexibilia corrigantur. de domo illa quid dicam, nisi benignissimae tuae curae gratias agam? nam eam, quam dare possumus, nolunt, quam uolunt autem, dare non possumus. neque enim, sicut falso audierunt, a decessore meo relicta est ecclesiae, sed inter antiqua eius praedia possidetur et antiquae alteri ecclesiae sic cohaer
Abbreviated transcription (Latin):
mestificari noluisti. Prodest aliquid
quantum ego arbitror: etiã
ista cognoscere. Primo quia in¬
iustum ẽ gaudere uelle cum
gaudentibꝰ. & flere ñ uelle cũ
flentibꝰ: deinde quia tribula¬
tio patientiam oꝑatur: patien¬
tia ꝓbationem. ꝓbatio spem:
spes autem ñ confundit: qͥa
caritas dĩ diffusa ẽ in cordibus
absit etaq ut recusemꝰ audire
etiam que amara & tristia st̃:
erga carissimos nr̃os. Nescio qͦ
enim modo minꝰ fit quod pati¬
tur unum. si compatiunt᷑ alia
m̃bra: nec ipsa mala reuelatio
fit ꝑ communionem cladis. s
ꝑ solatium caritatis: ut quan¬
uis alii ferendo patiuntur. alii
cognoscendo compatiunt᷑ com¬
munis sit tam̃ tribulatio. quibꝰ
ꝓbatio. spes. dilectio. sp̃cq cõmu¬
nis ẽ. Om̃s autem nos dñs con¬
solatur. qui & hec temporalia
mala predixit: & post hec tem
poralia bona ꝓmisit: nec debet
cum preliatur infringi. qui
uult post prelium coronari:

Expanded text:
maestificari noluisti. prodest aliquid, maestificari noluisti. prodest aliquid, quantum ego arbitror, etiam ista cognoscere, primo quia iniustum est gaudere uelle cum gaudentibus et flere non uelle cum flentibus, deinde quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundit, quia caritasAbsit itaque, ut recusemus audire, etiam quae amara et tristia sunt erga carissimos nostros. nescio quo enim modo minus fit, quod patitur unum membrum, si compatiuntur alia mbra. nec ipsa mali releuatio fit per communionem cladis sed per solatium caritatis, ut, quamuis alii ferendo patiuntur, alii cognoscendo compatiuntur, communis sit tamen tribulatio, quibus probatio, spes, dilectio spiritusque communis est. omnes autem nos dominus consolatur, qui et haec temporalia mala praedixit et post haec bona aeterna promisit. nec debet, cum proeliatur, infringi, qui uult post proelium coronari,
Abbreviated transcription (Latin):
meas litteras exigebat: alterã
quȩ ad te iam ꝑuenisse indica¬
bat: terciam que beniuolentis¬
simam ꝓ nobis curam tuam.
etiam de domo clarissimi. et
egregii iuuenis uliani: que
nr̃is adheret parietibꝰ contine¬
bat. Qua accepta continuo re¬
spondere ñ distuli: quia ꝓcura¬
tor eximietatis tuȩ cito se ro
mam posse mietere scͥpsit. Cuĩ
licteris grauiter contristati su¬
mꝰ. quod ea quȩ illic in urbe uel
circa urbem gerunt᷑. ñ nobis in¬
sinuare curauit: ut certũ apd̾
nos fieret. quod incercȩ famȩ cre¬
dere nolebamꝰ. fr̃m quippe lit¬
teris ante transmissis quãuis
molesta & dura. multo tamen
leuiora nuntiata st̃. Plus sane
quam dici potest miratꝰ sumx
qͦd nec tanta occasione homi
nec epła tua quicquã nobisde
tantis tribulationibꝰ ur̃is in¬
sinuauerit. quȩ utiq ꝑ uscera
caritatis & nr̃ȩ sint: nͥ forte fa-¬
ciendum ñ putasti. quod nichil
ꝓdesse dixisti. aut nostuis litt̾is

Expanded text:
meas litteras exigebat, alteram, meas litteras exigebat, alteram, quae ad te iam peruenisse indicabat, tertiam, quae beniuolentissimam pro nobis curam tuam etiam de domo clarissimi et egregii iuuenis Iuliani, quae nostris adhaeret parietibus, continebat. qua accepta continuo respondere non distuli, quia procurator eximietatis tumam posse mittere, scripsit: cujus litteris graviter contristati sumus, quod ea quae illic in Urbe vel circa Urbem geruntur, non nobis insinuare curavit, ut certum apud nos fieret quod incertae famae credere nolebamus. Fratrum quippe litteris ante transmissis, quamvis molesta et dura, multo tamen leviora nuntiata sunt. Plus sane quam dici potest miratus sum, quod nec tanta occasione hominnec epistola tua quidquam nobis de tantis tribulationibus vestris insinuaverit; quae utique per viscera caritatis et nostrae sunt, nisi forte faciendum non putasti, quod nihil prodesse duxisti aut nos tuis litteris
Abbreviated transcription (Latin):
discere: s ab ullo prorsꝰ hominũ
uerumtam̃ quia cum illic ẽẽm.
te quidem ꝑ etatem uerecun¬
dantem. boni parentes & amai¬
tissimi bonoꝵ studioꝵ tuoꝵ qͣn¬
to pietatis uereq sapientie ardo¬
re flagrares. mͥ intimare digna¬
ti sunt: & beniuolentissimẽ pe¬
tiuerunt. ne tͥ instruende in qͦ
opus eẽt. meam oꝑulam denega¬
rem: admonendam te his litte¬
ris credidi: scd̃m supradictas
optiones. ut queras qͦd uis. ne
sim suꝑfluus si conatus fuero
docere quod seis: dum tam̃ fir¬
missime teneas. quod & si aliqͥd
salubriter ꝑ me scire potueris.
ille de docebit qui ẽ interioris ho¬
minis magister interior. qui in
corde tuo tͥ ostendit uerum ẽẽ
quod dicitur: quia neq qͥ plan¬
tat ẽ aliquid nequi rigat. sed
qui increm̃tum dat ds̃.xiii.
meritoq scẽ laudabili
famulȩ dĩ italice: augustinus
in dño salutem. Tres epłas tue
benignitatis acceꝑam: cum
ista rescͥpsi. Unam quȩ adhuc

Expanded text:
discere sed ab ullo prorsus hominum. discere sed ab ullo prorsus hominum. uerum tamen, quia, cum illic essem, te quidem per aetatem uerecundante boni parentes et amantissimi bonorum studiorum tuorum, quanto pietatis ueraeque sapientiae ardore flagrares, mihi intimare dignati sunt et beniuolentissime petierunt, ne tibi instruendae, in quo opus esset, meam operulam denegarem, admonendam te his litteris credidi secundum supra dictas optiones, ut quaeras, quod uis, ne sim superfluus, si conatus fuero docere, quod scis, dum tamen firmissime teneas, quod, etsi aliquid salubriter per me scire potueris, ille te docebit, qui est interioris hominis magister interior, qui in corde tuo tibi ostendit uerum esse, quod dicitur, quia neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. MERITO SANCTEQVE LAUDABILI FAMULAE DEI ITALICAE ACGOSTINUS. IN DOMINO SALUTEM. Tres epistulas tuae benignitatis acceperam, cum ista rescripsi: unam, quae adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
tantum nos. nam ad illum de
quo dicturus sum. quid sumꝰ
nos: Non gͦ nos tantum isto
ꝑiculo. s etiam doctor gentiũ
ꝑiclitatum se ẽe testatur: cum
dicit. ne magnitudine reuelati¬
onum mearum extollar. datus
ẽ mͥ stimulus carnis & cetera.
Unde & ipse dñs tumoris huius
admirabilis medicus. nolite in
retinens idem ipse doctor genti-¬
um dicit. neq qui plantat est
aliquid neq qui rigat: s qui
increm̃tum dat ds̃. Hoc & ille
meminit. qui in natis mulierũ
quanto magnꝰ erat tanto se in
omibꝰ humiliabat: indignum
se affirmans qui. xp̃i calciam̃ta
portaret. Quid enim aliud osten¬
dit ubi ait. qui habet sponsam
auditus de quo pauloante com¬
memoraui in psalmo positus.
auditui meo dabis exultationẽ
& lecitiam: & exultabunt ossa¬
humiliata. Promde tanto me
certius. tanto solidius. tanto sa¬
nius gaudere scias. de fide & spe
& dilectione tua: quantominꝰ
indigneris ñ tantum a me qͥcꝗͣ

Expanded text:
tantum nos — nam ad illum, de tantum nos — nam ad illum, de quo dicturus sum, quid sumus nos ? — non ergo nos tantum isto periculo sed etiam ille doctor gentium periclitatum se esse testatur, cum dicit: Ne in magnitudine reuelationum mearum extollar, datus est mihi stimulus carnis et cetera. unde et ipse dominus, tumoris huius admirabilis medicus: Nolite, inqretinens idem ipse doctor gentium dicit: Neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. hoc et ille meminit, qui in natis mulierum, quanto magnus erat, tanto se in omnibus humiliabat indignum se adfirmans, qui Christi calciamenta portaret. quid enim aliud ostendit, ubi ait: Qui habet sponsam,auditus, de quo paulo ante commemoraui in psalmo positum: Auditui meo dabis exultationem et laetitiam et exultabunt ossahumiliata. Proinde tanto me certius, tanto solidius, tanto sanius gaudare scias de fide et spe et dilectione tua, quanto minus indigueris non tantum a me quicquam
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit. quod ꝓmissum ẽ ꝑficie¬
tur. ut ñ dicat homo ꝓrimo
suo cognosce dnm̃. om̃s enm
cognoscent eum. sicut scͥptũ ẽ:
a minore usq ad maiorem eoꝵ:
& sollicitissime cauendum est
in docendo suꝑbiȩ uicium: qd̾
in discendo ñ ita ẽ. Unde & sc̃a
scͥptura nos admonet dicens.
sit om̃is homo uelox ad audi¬
endum: tardus autem ad lo¬
quendum: & ille in psalmo
ait. auditui meo dabis exulta¬
tionem & lecitiam: continuo
subiecit. exultabunt ossa hu¬
miliata. Uidit enim in audi¬
endo facillime seruari humi¬
litatẽ. quȩ difficile ẽ in docen¬
do: q̃m necesse ẽ ut doctor ha¬
beat supiorem locum. ubi labo¬
riosum ẽ obtinere: ne subrepat
elatio. Uidesne quemadmodũ
ꝑiclitemur a quibꝰ expectatur
ut ñ solum doctores simꝰ: uerũ
etiam cum simꝰ homines diuina
stroꝵ singłare solatium ẽ: cum
ita ꝓficitis ut illo ꝑueniatis:
ubi nullius hominis doctoris
egeatis. Isto autem ꝑiculo non

Expanded text:
fuerit, quod promissum est, perficiefuerit, quod promissum est, perficietur, ut non dicat homo proximo suo: \'Cognosce dominum\'; omnes enim cognoscent eum, sicut scriptum est, a minore usque ad maiorem eorum. et sollicitissime cauendum est in docendo superbiae uitium, quod in discendo non ita est. unde et sancta scriptura nos admonet dicens: Sit omnis homo uelox ad audiendum, tardus autem ad loquendum; et ille in psalmo ait: Auditui meo dabis exultationem et laetitiam continuoque subiecit: Et exultab unt ossa humiliata. uidit enim in audiendo facillime seruari humilitatem, quae difficilis est in docendo, quoniam necesse est, ut doctor habeat superiorem locum, ubi laboriosum est obtinere, ne subrepat elatio. Videsne. quem ad modum periclitemur, a quibus hoc expectatur, ut non solum doctores simus, uerum etiam, cum simus homines, diuina strorum singulare solacium est, cum ita proficitis, ut illo perueuiatis, ubi nullius hominis doctoris egeatis. isto autem periculo non
Abbreviated transcription (Latin):
tuero faciam reddita ratione
securam: aut certe si et nescio.
& tam̃ sciendum ẽ: uel impe¬
trabo adño ne tͥ desim:Nam
sepe officium imꝑtiendi meri¬
tum ẽ accipiendi:uel ita respoi¬
debo tͥut noueris ꝓ hac ipsa re
quam pariter nescimꝰ: ad quẽ
pulsare debeamꝰ. Hȩc ideo p̃lo¬
cutus sum: ne de ꝓcerto speres
quicquid a me quefieris audi¬
turam: & hoc cum ñ ꝓuenerit.
audacter potiꝰ quam p̾rudent̾
me fecisse arbitreris: qui tͥ que¬
rendi si quid uoles facultatẽ
dedi. Hoc enim feci ñ doctor ꝑ¬
fectus s cum docendis ꝑficien¬
dus: dña eximia meritoq hono¬
rabilis in xp̃o ac suspienda filia
Equidem etiam in rebꝰ his quas
utcunq nescio. magis cupiote¬
ẽẽ scientem: quam scientiȩ nr̃ȩ
indigentem. Neq enim ut qͦd
scimus doceamꝰ: alioꝵ ignorai¬
tiam optare debemꝰ. Multo qͥp¬
pe melius om̃s sumꝰ docibiles
deo. quod utiq illa suꝑna pa¬
tria cum in nobis completum

Expanded text:
tuero. faciam reddita ratione tuero. faciam reddita ratione securam. aut certe, si et nescio et tamen sciendum est. uel impetrabo a domino. ne tibi desim nam saepe officium impertiendi meritum est accipiendi , uel ita tibi respondebo, ut noueris, pro hac ipsa re, quam pariter nescimus; ad quem pulsare debeamus. Haec ideo praelocutus sum, ne te pro certo speres, quicquid a me quaesieris, audituram et, cum hoc non prouenerit. audacter potius quam prudenter me fecisse arbitreris, quod tibi quaerendi, si quid uoles, facultatem dedi. hoc enim feci non doctor perfectus sed cum docendis perficiendus, domina eximia meritoque honorabilis in Christo ac suscipienda filia. equidem etiam in his rebus, quas utcumque scio, magis te cupio esse scientem quam scientiae nostrae indigentem. neque enim, ut, quod scimus, doceamus, aliorum ignorantiam optare debemus; multo quippe melius omnes sumus docibiles deo, quod utique in illa superna patria, cum in nobis completum
Abbreviated transcription (Latin):
positum tuum & inuisceratus
cordi tuo timor dñi castus per¬
manens in scłm scł̃i: curam ꝓ
de nr̃am. ñ solum in precibus
apud dm̃. uerumetiam in ad¬
monitionibꝰ ad te ipsam ñ me¬
diocriter suscitat. Quod quidẽ
in epłis meis quas ad matrem
reuerentiȩ tuȩ debito mͥ cum
honore nommandam dedi: ñ
semel feci. S quia hoc mͥ rescri-¬
bere dignata ẽ. priꝰ accipere te¬
uelle licteras meas: tẽ demum
si quid forte tͥ opus ẽẽt ex mini¬
sterio meo. quod uenerando stu¬
dio meo omniumq talium. qͦn¬
tum possum libera seruitute
debere me noui: ñ te ẽe taciturã
& rescribendo insinuaturam.
Ego feci quod te uoluisse. ꝗͣuis
ñ ꝑ te comꝑi. n uiderer tͥ ostiũ
fiduciȩ in humaniter claudere.
Suꝑest: ut ꝓmas ipsa. si quidex
me querendum putas. Aut enĩ
scio. & quod inquifieris ñ nega¬
bo: aut ita nescio. ut nullo fidĩ
salutisq detrim̃to nesciam. &¬
de te hoc etiam de ipsam si po¬

Expanded text:
ropositum tuum et inuisceratus ropositum tuum et inuisceratus cordi tuo timor domini castus permanens in saeculum saeculi curam pro te nostram non solum in precibus apud deum uerum etiam in admonitionibus ad te ipsam non mediocriter suscitat. quod quidem in epistulis meis, quas ad matrem reuerentiae tuae debito mihi cum honore nominandam dedi, non semel feci. sed quia hoc mihi rescribere dignata est. prius te uelle accipere litteras meas, tum demum, si quid forte tibi opus esset ex ministerio meo, quod uenerando studio tuo omniumque talium, quantum possum, libera seruitute debere me noui, non te esse tacituram et rescribendo insinuaturam, ecce feci, quod te uoluisse quamuis non per te comperi, ne uiderer tibi ostium fiduciae inhumaniter claudere. superest, ut promas ipsa. si quid ex me quaerendum putas: aut enim scio, quod inquisieris. nec negabo aut ita nescio, ut nullo fidei salutisque detrimento nesciam et de hoc etiam te ipsam, si po
Abbreviated transcription (Latin):
sit uerum: quia erit molestum.
siñ erit uerum. Qui autem di¬
cit dñm tardiꝰ ẽẽ uenturum:
& tam̃ credit. sꝑat. amat eius
aduentum: ꝓfecto de eius cele
ritate etiam si fallitur: felici¬
ter fallitur. Habebit enim ma¬
iorem patientiam si hoc ita erit:
maiorem lecitiam si ñ erit: ac
ꝑhoc abeis qui diligunt mani¬
festationem dñi. ille auditur
suauiꝰ: iste creditur tutiꝰ. Quid
autẽ quid hoꝵ sit uerum igno¬
rare se conficetur: Illud optat
hoctolerat: in nullo eoꝵ errat.
quia nichil eoꝵ aut affirmat.
aut negat. Obsecrote ut me ta¬
lem ñ sꝑnas. quia & ego te di¬
ligo id affirmantem.quod ue¬
rum ẽẽ desidero: & tantomagi
nolo fallaris. quantomagisamo
quod polliceris: & quantoma¬
gis uideo piculosum si falleris.
Da ueniam si onerosꝰ fui scĩs
sensibꝰ tuis: quanto enĩ rariꝰ
ꝓuenit. tanto me tecum saltẽ
honorabili. ac suspicien¬
de filiȩ florentinȩ: augu¬
stinus ep̃c in dño salutẽ. Sc̃m ꝓ¬

Expanded text:
sit uerum, quia erit molestum, sit uerum, quia erit molestum, si non erit uerum! qui autem dicit dominum tardius esse uenturum et tamen credit, sperat, amat eius aduentum, profecto de tarditate eius etiam si fallitur. feliciter fallitur; habebit enim maiorem patientiam, si hoc ita erit, maiorem laetitiam. si non erit. ac per hoc ab eis. qui diligunt manifestationem domini. ille auditur suauius, iste creditur tutius. qui autem, quid horum sit uerum, ignorare se confitetur, illud optat, hoc tolerat, in nullo eorum errat. quia nihil eorum aut adfirmat aut negat. obsecro te, ut me talem non spernas, quia et ego te diligo id adfirmantem, quod uerum esse desidero, et tanto magis nolo fallaris, quanto magis amo, quod polliceris. et quanto magis uideo periculosum esse, si falleris. da ueniam, si onerosus fui sanctis sensibus tuis: quanto enim rarius prouenit. tanto me tecum saltem ISTO AC SUSCIPIENDAE FILIAE FLORENTENAE AUGUSTINUS EPISCOPUS IN DOMINO SALUTEM. Sanctum p
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit. & apparere ceꝑit hoc po¬
tius ẽẽ uerum qͦd dicebat scd̃s.
mecuendum ẽ ne inter ipsas
moras ꝓturbentur qui credi¬
derant quod dixerat primus:
& incipiant dñi aduentum
ñ tardum putare s nullum:
qui uides quantus sit interitꝰ
ammarum. Quod si tantȩ fi¬
dei fuerit. ut se ad scd̃i p̃dicta
conuertant: & dñm etiam tar¬
dantem fideliter & patienter
expectent: abundabunt etiam
obprobria. & insultationes.
atq irrisiones in imicoꝵ: mul¬
tos infirmos a xp̃iana fide¬
auertentium: dicendo tam
fallaciter eis regnum ẽẽ ꝓmis¬
sum: quam fallaciter dicebat᷑
cito ẽẽ uenturum. Qui autem
credunt quod dicit scd̃s tardiͦ
dñm ẽẽ uenturum. si falsum
fuerit inuentũr: citius dño ue¬
mente. nullomͦ qui ei credide¬
rant turbabuntur in fide. s
inopinato gaudio ꝑfruentur.
Quaꝓpter qui dicit dñm citiꝰ
ẽẽ uenturum. obtabilius loqͥt᷑.
s ꝑiculose fallitur. Utinam gͦ

Expanded text:
fuerit et apparere coeperit hoc pofuerit et apparere coeperit hoc potius esse uerum, quod dicebat secundus, metuendum est, ne inter ipsas moras perturbentur. qui crediderant. quod dixerat primus, et incipiant domini aduentum non tardum putare sed nullum. qui uides quantus sit interitus animarum. quod si tantae fidei fuerint. ut se ad secundi praedicta conuertant et dominum etiam tardantem fideliter et patienter expectent, abundabunt tamen opprobria et insultationes atque inrisiones inimicorum multos infirmos a Christiana fideauertentium dicendo tam fallaciter eis regnum esse promissum, quam fallaciter dicebatur cito esse uenturum. qui autem credunt, quod dicit secundus, tardius dominum esse uenturum, si falsum fuerit inuentum citius domino ueniente, nullo modo, qui ei crediderant, turbabuntur in fide, sed inopinato gaudio perfruentur. Quapropter qui dicit dominum citius esse uenturum, optabilius loquitur, sed periculose fallitur. utinam ergo
Abbreviated transcription (Latin):
& eam desideranter & uigilan
ter expectant: uideamꝰ tam̃
quis amplius consonet. Unuꝰ
dicit uigilemꝰ & oremꝰ: quia
citius uenturus ẽ dñs: alter
dicit uigilemus & oremꝰ: qͥ a
breuis & incerta ẽ uita ista:
quanuis tardius uenturꝰ sit
dñs: tercius dicit uigilemus &
oremꝰ: quia & breuis atq incer¬
ta ẽuita ista. & nescimꝰ tempꝰ
quando uenturꝰ sit dñs: euan¬
gelium dicit. uidete uigilate.
& orate: nescitis enim qͣndo
tempꝰ sit. obsecrote quid aliud
dicere audimꝰ hunc terciũ: quã
quod dicere audimꝰ euangłium:
Om̃s quidem pre desid̾io regni
dĩ uolunt ẽẽ uerum qͦd putat
primꝰ: s hoc scd̃s negat: terciꝰ
uͦ ñ negat aliquid hoꝵ: s igno¬
rare se fatetur. Quis uerum
dicat illoꝵ: Promde si hoc fac¬
tum fuerit quod predixerat
pͥmus: gaudebunt cum illo
scd̃s & tercius. Om̃s enim ma¬
nifestationẽ dm̃i diligunt. Ex¬
ultabunt itaq: citiꝰ uenisse qͦd
diligunt. Si autem factum ñ

Expanded text:
et eam deset eam dester exspectant. uideamus tamen quis amplius consonet. unus dicit: nuigilemus et oremus, quia citius uenturus est dominus". alter dicit: "uigilemus et oremus, quia breuis et incerta est ista uita, quamuis tardius uenturus sit dominus." tertius dicit: ;;uigilemus et oremus, quia et breuis atque incerta est ista uita et nescimus tempus, quando uenturus sit dominus". euangelium dicit: uidete, ui uigil ate et orate; nescitis enim quando tempus sit. obsecro te, quid aldicere audimus hunc tertium, quam quod dicere audimus euangelium? omnes quidem prae desiderio regni dei hoc nolunt esse uerum. quod putat primus; sed hoc secundus negat; tertius uero non negat aliquid horum, sed ignorare se fatetur, quis uerum dicat illorum. proinde si hoc factum fuerit, quod praedixerat primus, gaudebunt cum illo secundus et tertius; omnes enim manifestationem domini diligunt; exultabunt itaque citius uenisse, quod diligunt. si autem factum non
Abbreviated transcription (Latin):
homini dĩ. & sincerissimo fr̃i
aꝑiam de hac questione quid
sentiam: error quidem in utͦq
uitandꝰ ẽ. quando ab homine
uitari potest: siue citiꝰ. siue tar¬
dius quam futurꝰ ẽ. dñs uentu¬
rus ẽẽ credatur. S mͥ quisquã
ñ uidecur errare. cum aliquid
nescire se scit: s cum se putat
scire qͦd nescit. Remoueamus
itaq de medio seruum illum
malum. quidicens in corde suo.
moram facit dñs m̃s uenire. do¬
minantur conseruis suis. & ebri¬
osis conuiuando miscetur: iste
quippe ꝓculdubio dñi sui odit
aduentum. Quo seruo malo
remoto: constituamꝰ ante ocu¬
los tres seruos bonos familiã
dñcam diligenter sobrieq trac¬
tantes: aduentum dñi sui scien¬
ter desid̾antes: uigilanter expe¬
ctantes: fideliter amantes:si
unus eoꝵ citius. alter tardius
dñm putat ẽẽ uenturum. ter¬
cius uͦ suam de hac reignoran¬
tiam confitetur: quanꝗͣ om̃s
consonant eugl̃io. quia om̃s
diligunt manifestationẽ dñi.

Expanded text:
homini dei et sincerissimofratri homini dei et sincerissimofratri aperiam, de hac quaestione quid sentiam, error quidem in utroque uitandus est. quantum ab homine uitari potest. siue citius siue tardius, quam futurum est, dominus uenturus esse credatur; sed mihi quisquam non uidetur errare, cum aliquid nescire se scit, sed cum se putat scire. quod nescit. remoueamus itaque de medio seruum illum malum, qui dicens in corde suo: Moram facit dominus meus uenire dominatur conseruis suis et ebriosis conuiuando miscetur; iste quippe procul dubio domini sui odit aduentum. quo seruo malo remoto constituamus ante oculos tres seruos bonos familiam dominicam diligenter sobrieque tractantes. aduentum domini sui sitienter desiderantes, uigilanter expectantes, fideliter amantes. si unus eorum citius, alter tardius dominum putat esse uenturum, tertius uero suam de hac re ignorantiam confitetur. quamquam omnes consonent euangelio, quia omnes diligunt manifestationem domini
Abbreviated transcription (Latin):
manifestum ẽ hoc quod in ex¬
tremo posuit: etiam nc̃ ñdum
ẽe complecum. Quantomagis
tẽ quando ista dicebat: Eccłia
quippe tc̃ assumetur in gła.
quando dicet᷑: uenite benedicti
patͥs mei. ꝑcipite regnum: et
tam̃ tanquam factum fuisset
dictum ẽ: qͦd certo sciebatur fu¬
turum. Multo minꝰ mirandũ
ẽ. quod etiam uerbis p̃sentis
temporis usus ẽ. in eo qd illum
idemtidem dixisse memorasti.
ꝓpter spem que reposita ẽ nob.
quam ante audistis in uerbo
ueritatis euangelii. quodadue¬
nit in uos: sicẽt omm mundo
ẽ fructificans & crescens. qͣuis
euangłium ñdum mundum
tenebat uniuersum. S fructi¬
ficare illud. in uniu̾so mundo
dixit crescere: ut ita significa¬
ret. quousq fuisset fructificaa¬
do & crescendo uenturũ. Sicgͦ
latet quando ȩccłia fructifican¬
te atq crescente: uniuersꝰ om̃i¬
no a mari usq ad mare orbis
implebitur: ꝓculdubio lacet
quando finis erit. ante qͥppe
ñ erit. ut autẽ tͥ tanquam sc̃o

Expanded text:
manifestum est hoc, quod in extremo posuit. etiam nunc nondum esse completum; quanto magis tunc, quando ista dicebat! ecclesia quippe tunc adsumetur in gloria, quando dicetur: Venite. benedicti patris mei. percipite regnum; et tamen, tamquam factum fuisset, dictum est, quod certo sciebatur futurum. Multo minus mirandum est, quod etiam uerbis praesentis: temporis usus est in eo, quod illum identidem dixisse memo rasti: Propter spem, quae reposita est uobis, quam ante audistis in uerbo ueritatis euangelii, quod aduenit in uos, sicut et in omni mundo est fructificans et crescens, quamuis euangelium nondum mundum tenebat uniuersum; sed fructificare illud in uniuerso mundo dixit et crescere, ut ita significaret, quousque fuisset fructificando et crescendo uenturum. si ergo latet. quando ecclesia fructificante atque crescente uniuersus omnino a mari usque ad mare orbis implebitur, procul dubio latet. quando finis. erit; ante quippe non erit. Ut autem tibi tamquam sancto
Abbreviated transcription (Latin):
pe ẽ regnum dĩ: Illud autẽ qͦd
dictum ẽ ue pregnantib & nu-¬
trientibꝰ in illis diebꝰ: orate aut̃
ut ñ fiat fuga ur̃a hyeme uel
sabbato: erit enim tc̃ tribula¬
tio magna qualis ñ fuit ab
intio mundi. neq fiet: sic est
positum scd̃m matheum et
scd̃m marcum. ut incercum
sit. utrum de excidio illius ci¬
uitatis. an de scl̃i fine intelli¬
gi debeat. Sic enim hoc ipsum
legit᷑ apud marcum. Ue autẽ
pregnantib uel nutrientib
in illis dieb: orate ut hyeme
ñ fiant. Erunt enim dies illi
tribulationis: tales quales
ñ fuert ab initio creaturȩ quã
condidit ds̃ usq nẽ: neq fient.¬
Et nͥ breuiasset dñs dies illos:
ñ fuisset salua om̃is caro.S
ꝓpter electos quos elegit breui¬
auit dies. Non dissimilit̾ & ma¬
theus. Hoc autem lucas ita po¬
suit: ut appareat ad illiꝰ ciuita¬
tis excidium ꝑtinere. Nam sic
apud eum legitur. Ue autem
pregnantibꝰ & nutͥentib in il¬
lis dieb: erit pressura magna

Expanded text:
d dictum est: Vae praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. orate autem, ut non fiat fuga uestra hieme uel sabbato; erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi neque fiet, sic est positum secundum Matthaeum et secundum Marcum, ut incertum sit, utrum de excidio illius ciuitatis an de saeculi fine intellegi debeat. sic enim hoc ipsum legitur apud Marcum: Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. orate, ut hieme non fiant; erunt enim dies illi tribulationis tales. quales non fuerunt ab initio creaturae, quam condidit deus, usqueEt nisi breviasset Dominus dies illos, non fuisset salva omnis caro: sed propter electos, quos elegit, breviavit dies. Non dissimiliter et Matthaeus. Hoc autem Lucas ita posuit, ut appareat ad illius civitatis excidium pertinere; nam sic apud eum legitur: Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. Erit enim pressura magna
Abbreviated transcription (Latin):
dictum ẽ. dominabitur a ma¬
riusq ad mare. quo unaqueq
insula cingitur. sicut in uni¬
uerso orbe terrarũ. que tanqͣ
omnium quodammͦ maxima
ẽ insula: quia & ipsam cingit
occeamtis. ad cuiꝰ littora in occi¬
dentalib partib eccłiam ꝑue-¬
nisse iam nouimꝰ: & quocũq
fruetificando atq crescendo Sigͦ qͥa ꝓpħia

Expanded text:
dictum est: Dominabitur a madictum est: Dominabitur a mari usque ad mare, quo unaquaeque insula cingitur, sicut in uniuerso orbe terrarum, quae tamquam omnium quodam modo maxima est insula, quia et ipsam cingit Oceanus, ad cuius littora in occidentalibus partibus ecclesiam peruenisse iam nouimus et, quocumque fructificando atque crescendo. Si ergo, quia
Abbreviated transcription (Latin):
gerentur. ȩccł̃iȩ. quȩ fructificat
& crescit in uniuerso mun¬
do. Adhuc enim habet quo
crescat. donec fiat quod de
ubibap tizatus ẽ: quia inde
cepit euglium predicare
A mari autem usq ad ma¬
re: totuᷤ  ẽ orbis cum om̃ibus
unuersus. Quomͦ autem
implebi tur aliter ꝓphetia¬
illa om̃s gentes quotquot fe¬
cisti. uenient & adorabunt co¬
ram te dñe: Non enim de lociꝰ
suis migrando uenient: s in
locis suis credendo. De creden¬
tibꝰ quippe dñs dixit. Nemo
potest uenire ad me: nͥ datũ¬
ei fuerit a patre meo. Propħa
autem dicit. & adorabunt eũ
unusquisq de loco suo: omnes
cit: tanquã diceret. etiam om̃s
insulȩ: hinc ostendens quod
nulla relinquatur terrarum
ubi ñ sit ȩccłia: quando nulla
relinquitur infularum. quaꝵ
nonnullȩ etiam in occeano con
stitutȩ sũnt. Et quasdã earũ
euangłium iam suscepisse di¬
dicimꝰ: atq ita & in insulis sin¬
gulis quibusq implet᷑ quod

Expanded text:
gerentur Ecclesiae, quae fructificat gerentur Ecclesiae, quae fructificat et crescit in universo mundo. Adhuc enim habet quo crescat, donec fiat quod de ubi baptizatus est, quia inde coepit Evangelium praedicare: a mari autem usque ad mare totus est orbis cum omnibus universus. Quomodo autem implebitur aliter illa prophetia: Omnes gentes, quotquot fecisti, venient, et adorabunt coram te, Domine ? Non enim de locis suis migrando venient, sed in locis suis credendo. De credentibus quippe Dominus dixit: Nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo . Propheta autem dicmnes viri de loco suo, omnes xit, tamquam diceret \'etiam omnes insulae\' hinc ostendens, quam nulla relinquatur terrarum, ubi non sit ecclesia, quando nulla relinquitur insularum, quarum nonnullae etiam in Oceano sunt constitutae et quasdam earum euangelium iam suscepisse didicimus. atque ita et in insulis singulis quibusque impletur, quod
Abbreviated transcription (Latin):
enim putat uenerabilitas tua.
iam hoc ꝑ ipsos apłos factum:
ñ ita ẽẽ certis docum̃tis ꝓbam
Sunt enim apud nos hoc ẽ in
affrica barbare mnumerabi¬
ducuntur inde captiui. & ro¬
manoꝵ seruitiis iam miscent᷑.
cotidie nobis addiscere in ꝓmp¬
tu ẽ. Pauci tam̃ anni st̃. ex quo
quidam eoꝵ rarissimi atq
paucissimi. qui pacati roma¬
nis finibꝰ adherent: ita ut nor
habeant regessuos. s suꝑ eos
prefecti a romano constituans
imꝑio: & illi ĩpsi eoꝵ prefecti
xp̃iani ẽẽ cepert̃. Interiores
autem qui sub nulla sunt po¬
testate romana. prorsꝰ nec reli¬
gione.xp̃iana in suoꝵ aliquib
detinentur: neq ullomͦ recte
dici potest istos ad ꝓmissionẽ
dĩ ñ ꝑtinere. Non enim roma¬
nos s om̃s gentes dñs semini
abrahȩ media quoq uiratio
ne ꝓmisit: ex qua ꝓmissione iã
factum ẽ. ut nonnullȩ gentes
quȩ ñtenentur ditionẽ roma¬
na reciꝑent eugłium: & adun¬

Expanded text:
enim putat uenerabilitas tua enim putat uenerabilitas tua iam hoc per ipsos apostolos factum, non ita esse certis documentis probaui. sunt enim apud nos, hoc est in Africa barbarae innumerabiducuntur inde captiui et Romanorum seruitiis iam miscentur, cotidie nobis addiscere in promptu est. pauci tamen anni sunt, ex quo quidam eorum rarissimi atque paucissimi, qui pacati Romanis finibus adhaerent, ita ut non habeant reges suos, sed super eos praefecti a Romano constituantur imperio, et illi ipsi eorum praefecti Christiani esse coeperunt. interiores autem, qui sub nulla sunt potestate Romana, prorsus nec religione Christiana in suorum aliquibus detinentur neque ullo modo recte dici potest istos ad promissionem dei non pertinere. Non enim Romanos sed omnes gentes dominus semini Abrahne promisit : ex qua promissione jam factum est ut nonnullae gentes quae non tenentur ditione Romana, reciperent Evangelium, et adjun
Abbreviated transcription (Latin):
gentes: et cetera. usq ad illud
ubi ait. & ibunt hi in suppli-¬
cium ȩternum: iusti autem
in uitam ȩternam. Hoc enim
nullus ambigit. de.xp̃i aduen¬
tu nouissimo: & de fine scłi fu¬
isse predictum. Nam & illas
quinq & quinq uirgines ñ
defuerunt. qui ñ contempti¬
bili disputatione docere uo¬
luerint. ad hunc eiꝰ aduentũ
qui nc̃ fit ꝑ eccłiam ꝑtinere.
S hȩc ñ sunt temere pollicen¬
da: ne aliquid occurrat quod
ualide contradicat: presertĩ
quia in talibꝰ diuinoꝵ eloqui¬
oꝵ obscuritatib quibꝰ nr̃as
intelligentias deo placuit ex¬
ercere: ñ solum alius alio mo-¬
uetur acutius eoꝵ qui scͥpt᷑as
sacras ñ imꝓbabiliter tractais:
s etiam quilibet unus eorũ
aliquando minꝰ: aliquando
melius intelligit. Nescio tam̃
utrum intueri aliquid certiꝰ
in hac question e possemꝰ. si ulla
ratione seu facultate possemus:
quam illud quod in pͥore epła
iam posui. quando eugłio mun¬
dus uniuersꝰ impleatir.Quod

Expanded text:
ntes et cetera usque ad illud, ubi ait: Et ibunt hi in supplicium aeternum, iusti autem in uitam aeternam. hoc enim nullus ambigit de Christi aduentu nouissimo et de fine saeculi fuisse praedictum. nam et illas quinque et quinque uirgines non defuerunt qui non contemptibili disputatione docere uoluerint ad hunc eius aduentum, qui nunc fit per ecclesiam, pertinere. sed haec non sunt temere pollicenda, ne aliquid occurrat, quod ualide contradicat, praesertim quia in talibus diuinorum eloquiorum obscuritatibus. quibus nostras intellegentias deo placuit exercere, non solum alius alio mouetur acutius eorum, qui scripturas sanctas non inprobabiliter tractant, sed etiam quilibet unus illorum aliquando minus aliquando melius intellegit. Nescio tamen, utrum intueri aliquid certius in hac quaestione possemus, si ulla ratione seu facultate possemus, quam illud, quod in epistula priore iam posui, quando euangelio mundus uniuersus impleatur. quod
Abbreviated transcription (Latin):
caturꝰ & mortuos ita ꝓmittit᷑
ut appropinquare dicat᷑. & qd̃
in ultimo sermonis scd̃m ma¬
theum. ipse omnino aduentus
euidenter expͥmitur: cuiꝰ suꝑiꝰ
quibusdam signis ꝓpinqui¬
tas intelligenda monstratur
Ad hoc quippe apud matheũ
sermo ipse concluditur. Cum
autem uenerit filius hominiᷤᷤ
inquit in sua maiestate. & om̃s
angłi cum eo: tunc sedebit suꝑ
sedem maiestatis suȩ. tunccon¬

Expanded text:
catoras et mortuos, ita promittitur, catoras et mortuos, ita promittitur, ut propinquare dicatur, et quod in ultimo sermonis secundum Matthaeum ipse omnino aduentus euidenter exprimitur, cuius superius quibusdam signis propinquitas intellegenda monstratur. ad hoc quippe apud Matthaeum sermo ipse concluditur: Cum autem uenerit filius hominis, inquit, in maiestate sua et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem maiestatis su
Abbreviated transcription (Latin):
quia ꝓpeẽ in ranuis. Tunc gͦ
scimꝰ ꝓpe ẽẽ cum uid̾imus ñ
aliqua eoꝵ s hȩc om̃ia: in qͥb
& hoc ẽ quod uidebitur filiuᷤ
hominis ueniens. & mittet
angłos suos. & de quatuor
mundi partib. id ẽ de toto or¬
be terrarum congregat electoᷤ
suos: quod tota hora nouissima
facit: ueniens in suis membris
tanꝗͦ in nubibꝰ. uel in tota ipsa
eccłia quod ẽ corpus eiꝰ. tanquã
in nube fructificante atq cres¬
cente in uniuerso mundo: ex
quo cepit p̃dicare & dicere:a¬
gite penitentiam. appropin¬
quauit enim regnum cȩloꝵ.
ita ut fortasse om̃ia que abhis
tribꝰ eugłistis dicta st̃ de eius
aduentu diligentiꝰ inter se col¬
lata atq discussa. inueniant᷑
ad hoc ꝑtinere. qd cotidie uenit
in corpore suo. qd ẽ ȩccłia: de qͦ
aduentu suo dixit: amͦ uidebi¬
tis filium hominis sedentem
a dextͥs turtutis. & uenientẽ
in nubibꝰ cęli: exceptis his loci̾.
ubi ab eo ille aduentus ultimꝰ
in seipso quando ẽ uiuos iudi¬

Expanded text:
in januis. 45. Tunc ergo scimus prope esse, cum viderimus non aliqua eorum, sed haec omnia, in quibus et hoc est, quod videbitur Filius hominis veniens, et mittet Angelos suos, et de quatuor mundi partibus, id est, de toto orbe terrarum congregabit electos suos; quod tota hora novissima facit, veniens in suis membris tanquam in nubibus vel in tota ipsa Ecclesia quod est corpus ejus, tanquam in nube magna fructificante atque crescente in universo mundo, ex quo coepit praedicare et dicere, Agite poenitentiam, appropinquavit enim regnum coelorum: ita ut fortasse omnia quae ab his tribus evangelistis dicta sunt de ejus adventu, diligentius inter se collata atque dad hoc pertinere, quod cotidie uenit in corpore suo. quod est ecclesia, de quo aduentu suo dixit: Amodo uidebitis filium hominis sedentem a dextris uirtutis et uenientem in nubibus caeli, exceptis his locis, ubi ab eo ille aduentus ultimus in se ipso, quando est uiuos indi