comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur. quasi quib dam ꝓuinciis anima pͥncipat᷑.
Sigͦanima suo inferiori hoc ẽ sensualitati pͥnci¬
pari desiderat. necẽe ẽ ut suo suꝑiori hoc ẽ deo
se subiciat. qr nequaq̃m subtus se asuo inferi¬
ori turbari pot̾it. dum sup̃ se rectorem deum
habebit. Si uͦ oblita timoris domini secuta sue.¬
rit concupiscentias suas. aufeit ds grãm siram
abea. & t̃ ex necessitate desidiis eneruit̾ suctum¬
bit. q̃ pꝰ cum do subiecta eẽt. & abipso regeretur
suoꝵ sensuum appetit̾. adimꝑium rõnis poten¬
ter strinxit. Et nota q̃d dixit. dña ñ princeps
gentium. & pͥnceps ñ domina ꝓuinciar. quia
iicia q̃ nat᷑alia ñ suit compͥmi dlebent. Sensus
emmi q naturales sunt. ñ compͥmni sed regi neceẽ
hĩt ut in illis extyrpandis homo ẽẽ studeat
districtus. inistis mod̾andis cecustodiendis dis¬
cretus. Sed fit ñ numqͣm ut dum homo illicitẽ
siriis sue desid̾iis resistere ae motus sensuum

Expanded text:
tur, quasi quibusdam provinciis anima principatur. tur, quasi quibusdam provinciis anima principatur. Si ergo anima suo inferiori, hoc est sensualitati principari desiderat, necesse est ut suo superiori, hoc est Deo, se subjiciat, quia nequaquam subtus se a suo inferiori turbari poterit, dum supra se rectorem Deum habebit. Si vero oblita timoris Domini secuta sit concupiscentias suas, aufert Deus gratiam suam ab ea, et tunc ex necessitate desideriis enerviter succumbit, quae prius cum Deo subjecta esset et ab ipso regeretur suorum sensuum appetitus ad imperium rationis potenter strinxit. Et nota, quod dicit domina, non princeps gentium, et princeps, non domina provinciarum; quia vitia, quae naturalia non sunt, comprimi debent; sensus enim quia naturales sunt non comprimi, sed regi necesse habent, ut in illis exstirpandis homo esse studeat districtus, in istis moderandis et custodiendis discretus. Sed fit nonnunquam ut, dum homo licitis carnis suae desideriis resistere et motus sensuum
Abbreviated transcription (Latin):
planget dei õlãtionem suam quemadmobil
ile plangebat desolationem hiertm. Et certe
sille sic plangebat ruinam lapidum. nos nul¬
tomagis plangere debemꝰ desolationẽ anima.¬
rumnrãrum. &dice unꝰ quisq. Quomͦ sedet
sola cuitas plena popło: Quomͦ anima mea
dciolata ẽ: Quomͦ bonum illum habitatorem
ꝑdidit. qͦp̃sente olim plena popło uirtutum
fuit: facta ẽ quasi uidua domina gentium.
Gentes sunt desideria carnis. quȩ nob̃ scd̃m
corruptionem pͥme natiuitatis ingenita sunt.
& legimentis contradicunt. quib tunc bene
anima dominat᷑. qñ deo ꝑfecte subicit᷑. Prin.¬
ceps ꝓUINCIARUM facta ẽ Sus trisut̾o. ꝑ ꝓuinti¬
as acciꝑe possumꝰ sensus corporeos. qi sicut in
una ꝓuintia multi sunt homines. ita quisq
sensuum diu̾sos ht̃ motus & diu̾sas oꝑationẽ
ꝑquas foris inuisibilib diffundit᷑. Et dum sin¬
qłorum sensuum appetit᷑ adnutũ rõnis mouen¬

Expanded text:
plangere desolationem sui quemadmodum plangere desolationem sui quemadmodum ille plangebat desolationem Jerusalem. Et certe si ille sic plangebat ruinam lapidum; nos multo magis plangere debemus desolationem animarum nostrarum, et dicere unusquisque: Quomodo sedet sola civitas plena populo? Quomodo anima mea desolata est? Quomodo bonum illum habitatorem perdidit, quo praesente olim plena populo virtutum fuit? Facta est quasi vidua domina gentium. Gentes sunt desideria carnis, quae nobis secundum corruptionem primae nativitatis ingenita sunt, et legi mentis contradicunt: quibus tunc bene anima dominatur, quando Deo perfecte subjicitur. Princeps provinciarum facta est sub tributo. Per provincias accipere possumus sensus corporeos, quia, sicut in una provincia multi sunt homines, ita quisque sensuum diversos habet motus, et diversas operationes, per quas foris in visibilibus diffunditur; et dum singulorum sensuum appetitus ad nutum rationis moven
Abbreviated transcription (Latin):
stitutos. sic̃ sunt pagan iudei ceheretici. Cunc
gͦ sc̃a eccła domina ẽ gentium. qñ carnales
quosq intus positos ꝑdiscipline rigorem adser¬
uendum subicit. Princeps ꝓuinciar ẽ quando
extra positos infideles ꝑpotentiam ne nocere
possint repellit. Sed si qñ forte peceatis exigen¬
tib ãdeo derelinquit᷑ quatinꝰ nec eos qui intus
turbant cohibere ualeat. nec abhis qui se foris
impugnant defend̾ẽ: tt̃ domina gentiũ qͥs̃
uidua relinquit᷑. & pͥnceps ꝓunciar efficit᷑
tͥbittaria. Quando enim fideles uel ab heretic̃
deceptos uel apotestatib huiꝰ mundi premio
siue t̾rore fractos ad infidelitatem trahi con¬
spicit. quid aluio quam alicnigenis doutum
soluit: MR. Scd̾m intellectum moralem
cuittas significat animam quȩ sola Seales
qn adeo derelinquit᷑. piena aũ popło u̾titum.
qn adeo inhabitat᷑. Si autem cuittatem inuenl¬
mus cuł aesolatio plangit᷑ ubi ieremias inue.¬
nitur:. Unusquisq nr̃m debet ẽẽ ieremias. &

Expanded text:
i et haeretici. Tunc ergo sancta Ecclesia domina est gentium, quando carnales quosque intus positos per disciplinae rigorem ad serviendum subjicit: Princeps provinciarum est, quando extra positos infideles per potentiam, ne nocere possint, repellit. Sed si forte quando peccatis exigentibus a Deo derelinquitur, quatenus nec eos qui intus turbant, cohibere valeat, nec ab iis qui se foris impugnant, defendere: tunc domina gentium quasi vidua relinquitur, et princeps provinciarum efficitur tributaria. Quando enim fideles, vel ab haereticis deceptos, vel a potestatibus hujus mundi premio, sive terrore fractos ad infidelitatem trahi conspicit, quid aliud quam alienigenis tributum solvit? Secundum intellectum moralem civitas significat animam quae sola sedet, quando a Deo derelinquitur; plena autem populo virtutum, quando a Deo inhabitatur. Si autem civitatem invenimus, cujus desolatio plangitur, ubi Jeremias invenitur? Unusquisque nostrum debet esse Jeremias, et
Abbreviated transcription (Latin):
eudum ẽ aconditione pͥmi parentais. & eruen¬
dum paulatim ꝓgredientib nobis semꝑ ad ea
quȩ ordine subsecunt᷑. S breuiter inclausula
psa supradita colligimꝰ adintelligentiam
aicendorum comparandam. Dpta gͣ conditionis
a. inundus iste sensilis. cuni omnib lementis
sius iimatia quidem ante omnemdiem intp̃r
parit᷑ &e cum tempore facta sunt. postea sex clie
rinfornam disposita trib pͥmis dieb ordinata.
⁊ sequentib tͥo ornata. Ilouissime secta die fact
est homo adam ⁊ cua ꝓpt̾ quem facta sunt cet̾a
omnia. & ipse inparachso collocatus est pͥmo
mansurus ibi e oꝑatus. ut post opꝰ confũmatũ
c obediam impletam. exiĩ illuc ꝓueherctur.
uͭ semꝑerat inansurus. S quia sequentis oꝑis
seriem aconditione pͥmi hominis deducere
institumꝰ. iustum ẽ ut inipso exordio libri. pͥ¬
nium causam couditionis humane inuestige.¬

Expanded text:
endum est a conditione primi parentis; et cernenendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investige
Abbreviated transcription (Latin):
onem hominis sex etatib fiunt. quȩ ut breui
diffinitione stringamꝰ. oꝑa restaur̃onis ẽẽ di.¬
cimus incaruõnem uerbi. ⁊ quȩ in carne & ꝑ
carnem gessit uerbum. cum om̃ib sacram̃tis
suis. siue his quȩ abinitio mundi adipsam in¬
carnationẽ figurandam precesserunt. siue his
quȩ usq infinem scłi adipsam annuntiandam
& p̃dicandam subsecunt᷑. Dehis loquit᷑ omnis
diuina scͥptura : ⁊ dehis ⁊ ꝓhis facta est omnis
diuina scͥptura. qr quẽ admodũ libri gentili¬
um oꝑa conditionis inuestigant ae tractant.
sic diuina eloquia ad oꝑa restaurdius tractanda
ce cõmendanta maxime oꝑam dant ¶ Ergo in¬
rum iuestigandum ẽ. ut hoc diligenter inhis
om̃ib scđ̃m scriem tempoꝵ . ⁊ successiones genera¬
tionum. ac dispensationes preceptoꝵ inquirimꝰ.
sumnam totam diuinarũ scͥpturarũ fiden¬
ter nos attigisse ꝓnuntianꝰ. Hoc autẽ incipi¬

Expanded text:
onem hominis sex aetatibus fiunt; quae ut brevi onem hominis sex aetatibus fiunt; quae ut brevi definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime operam dant. CAP. rium investigandum est; et si hoc diligenter in his omnibus secundum seriem temporum et successiones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipi
Abbreviated transcription (Latin):
sui suni dono gĩe adsortem cȩlestis patriȩ leuant᷑.¬
dicipotuerunt. S nos quasi extra mat̾iam no¬
stram cursim ista ꝑstruiximꝰ. ut ad eandem ma¬
t̾ami tractandam quasi exprecedenti accessum
conuenientiorem haberemꝰ. Nos siquidem ꝓposi¬
tum habemꝰ desacram̃to redemptionis huma.¬
ne qͦt apͥncipio inoꝑib restaurõnis formatum
ẽ. quantum dñs dederit in hoc opere tractare. S
quia oꝑa conditionis tp̃re pͥora fuerunt. abhis
ȩcordium sermonis sumpsimꝰ. utm̃ adreliqua
quȩ sequunt᷑ fuo ordine uiam faceremꝰ. Dicinsꝰ
namq oꝑa conditionis creationem unuiersoꝵ
quando facta sunt ut eent quȩ ñ erant. oꝑa uerd
restaur̃onis quib impletum ẽ uel figuratum
ẽ sacram̃tum recdemptionis quꝯ reparata sunt
que ꝑierant. Cigo oꝑa conditionis sunt quȩ
ipͥncipio mundi sex dieb facta sunt. oꝑa uͦ
restaurõnis quȩ apͥncipio mundi ꝓpt̾ reparati¬

Expanded text:
sursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae elevatissursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae elevatisdici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum est velest sacramentum redemptionis quo reparata sunt quae perierant. Ergo opera conditionis sunt quae in principio mundi sex diebus facta sunt; opera vero restaurationis quae a principio mundi propter reparati
Abbreviated transcription (Latin):
accepisse. & ab aquis originem. & maere mansio¬
nem. Quod quare factum sit ut ñ adsimilitudi.¬
nem alioꝵ quȩ ad ornatum elcm̃toꝵ mundi
creata sunt. ex ipso elem̃to mat̾iam sumerent.
inquo locum sortiri debuerunt. forte quis ad
ipsius dlem̃ti mat̾iam ieferat. qͦd quasi tantam
aer corpulentiam ñ habuerit. ut animantium
corpora quȩ solidam mat̾iam requirunt exeo
conderent᷑ Aquarum autem nat᷑am mag̃ teriȩ
affine. plusq corpulentiȩ haberttẽ ac ꝑhoc foran.¬
dis corpib aptiorem. S altior in his reb sacram¬
quȩ eruna origine ꝓdeunt. s non unam mansi.¬
onem sortiunt᷑. Pisces inoriginali sede ꝑmanent.
uolatilia fursum tollunt᷑. & siunt quasi supͣ io qͦs
facta sunt. Sic de una massa coruptibilis nacg
& sua mutabilitate defluentis unuiersa gen̾s
humani ꝓpago trahit᷑. s aliis deorium iea
qua nati sunt corruꝑtione nuste relieus aliꝰ

Expanded text:
accepisse et ab aquis originem et in aere mansioaccepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam magis terrae affinem plusque corpulentiae habentem, ac per hoc formandis corpquae ex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis
Abbreviated transcription (Latin):
Quinto die qui fuit scds intrib aer inuolatilib
& aquȩ inpiscib ornam̃ta accepert̃. Sexto die qͥ
suit dercuis intrib accepit terra. bestras: nuñita.
& reptilia. cet̾aq animantia quȩ mouent᷑ in
terra. Homo autem nouissimo die factus est
de terra. & interra. non tam̃ adterram neq ꝓpt̾
terram. s adcelum. & ꝓꝑter cum qui fecit celum
& terram. E igo factus ẽ homo ñ quasiornatus
teriȩ. s dñs & possessor ut il adterram referatur
conditio eius. ꝓpt̾ quem facta ẽ terra. ¶ De oria.
tib elementoꝵ si interroget quis utrum nam
credendumsit exipsis ea queq elem̃tis ẽẽ condita.
ad quoꝵ decorem ac pulcͥtudinẽ facta ꝓbantur.
ut uerbi gr̃a que ad ornatũ terre facta sunt. ñ insi
deterra sumi potuerunt. hoc & si maliis ucrum
concedimꝰ non tamen in elem̃to aeris ullo modo
ꝓbare ualemꝰ. cum manifeste uolatilia legamꝰ

Expanded text:
Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae moventur in terra. Homo autem novissimo die factus est de terra et in terra, non tamen ad terram, neque propter terram, sed ad coelum; et propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo factus est homo non quasi ornatus terrae, sed dominus et possessor, ut non ad terram referatur conditio ejus propter quem facta est terra. CAP. XXVI.tibus elementorum si interroget quis, utrumnam credendum sit ex ipsis ea quaeque elementis esse condita ad quorum decorem vel pulchritudinem facta probantur, ut verbi gratia: quae ad ornatum terrae facta sunt, non nisi de terra sumi potuerunt; hoc et si in aliis verum concedimus, non tamen in elemento aeris ullo modo probare valemus, cum manifeste volatilia legamus
Abbreviated transcription (Latin):
ciomẽm sensum custodiat corda nr̃a ⁊uintelligen¬
dias ur̃as. Iam quodãmͦ uidemꝰ quare aquȩ illȩ
que supͣ celum sunt ñ debuerunt colligi. & in
pmum coaitari. q̃ caritas amplificanda semꝑ
pai silatauda. &e qͣnto latius pandit᷑ tanto celsiᷤ
n pceinos tramites ceeitus ordinatos quacumꝙ
delucans. Qu affectus animȩ inferior nisiceta
en aunstrmgat᷑ ñ potest apparere arioa nec ger¬
mina pducere sicut apłs castigat corpus sinun
de mserurtactem religit neforte cum alis predi¬
opaantes̃m Sol uel cct̾a luminaria facta fiussẽt
inlis pͥmis t̾b dieb disposita ẽ uniu̾stratis hui
mactina & partib siuio distributa firiam̃to
leup epanso. demi terra euclata. aty ino
resia ente e suo pondere librata colleftis ꝙ aquati
molib inter receptacula sua acit serenato isii añi¬
ttem dieb factum ẽ. Quarto qui fuit pͥmus in
to ornatum ẽ firmam̃tuni. sole celuna cestellis.

Expanded text:
corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsiusper certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit, ne forte cum aliis praediopera, antequam sol vel caetera luminaria facta fuissent. In his primis tribus diebus disposita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundiitem diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis.
Abbreviated transcription (Latin):
facta est diuisio tenebrarum & lucis: i uoeata
ẽ lux dies & tenebrȩ nox. Utrumq quidem
deus diuisit. & utrumq nominauit. s utiq
non fecit. Deus enim auctor tenebrar̃ non est.
s lucis. qr petcatum tenebrȩ ẽ. & peccatum
nichil ẽ. & sine ipso nichil factum ẽ. Lux abipso
facta ẽ. quia iustitia & ueritas lux ẽ. & deluce
audiuimus. qr dixit deus. fiat lux. & statim
lux facta ẽ. Ilus qͣm dixit ds. fiant tenebre.s
deluce dix̃ siat lux. & diuisit lucem atenebͥs.
& nocauit lucem diem &e tenebras noctem. etgo

Expanded text:
facta est divisio tenebrarum et lucis. Et vocata facta est divisio tenebrarum et lucis. Et vocata est lux dies et tenebrae nox. Utrumque quidem Deus divisit, et utrumque nominavit; sed et utrumque non fecit. Deus enim auctor tenebrarum non est sed lucis; quia peccatum est tenebrae et peccatum nihil est: Et sine ipso nihil factum est . Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. Sed de luce dixit: Fiat lux, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . E
Abbreviated transcription (Latin):
uesꝑam dicimꝰ. finem noctis auroram. constar
indubitant̃ qͦd auiora semꝑ ad precedentem
diem referenda sit. C igo illud pmum mom̃tũ
tempis quando cieata ẽ omnium uisibiliuor
iiusibiliuniq natura. nec nox fuit neq dies
setam̃ tempus funit. qi mutabilitas fuit postea
uero continuo luce facta. diuisȩ sunt tenebir
celur a tempus iam ꝑdiem &e noctem aistingui
moneito quo uisibilit & corporalit̾ diuisa ẽ tux
atenebs. inusibiliter quoꝙ boni angłi discreti
sunt ainalis. illis inteneb̾s peccati cadentĩb
d isbe⁊ tolucem ustiu̧ conuersis. iltimmatisq
aba do ue lue cent ae ñ tenebre. Sic enum consona¬
wodebuerunt etemplaria opum dci. at quigui¬
soilra erant opasapientiȩ nuisibilium pro¬
patit sequerent᷑ icd̃m quod ipsa quȩ utbiq
orabat sapientia ibi uidicium eratuit. hic
suemaut exemplum. duusa e glux attneb̾s.
ulter elux munsibilis erat. &tenebie iniui.¬

Expanded text:
vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et tempus jam per diem et noctem distingui momento quo visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobique operabatur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo et lux invisibilis erat, et tenebrae invi
Abbreviated transcription (Latin):
adoccasum descendens uesperam faceret. dem̃
reuocata ad ortum auroram hoc ẽ mane aute
ortum seq̃ntis dici illustraret. Et ꝓpt̾ea quia
pͥmus dies auroram p̃cedentem ñ habuit.
q̃m antequam lix crearet᷑ plene tenebre fuerũt.
mox autẽ luce apparente suꝑ terrã plenꝰ dies
ꝓpt̾ea. qͦd ãꝑfecto opus dei ichoari debuisset.
ideo dixisse scͥturam. factum ẽ uesꝑe. & mane
dies unus llon enumn dixit. factum ẽ mane &
uespe. s factum ẽ inquit uesꝑe & mane dies
unus. quia sicut diximꝰ p̾mus dies mane pre¬
cedens non hĩuit qm aluce plena atq ꝑfecta
initium sumpsit. Propt̾ea omnis aurora pre¬
cedentis diei ẽ. & omis dies abortu solis miti¬
umi sumit. estq dies nat᷑alis illud spacium
tris. qͦd ab ortu solis usq ad ortum ꝑtͣnsiens
noctem iic diemq concludit. Inqua quoniã
natalit̃ dies noctem precedit. & finem ddiei

Expanded text:
ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, hoc est mane ante ortum sequentis diei illustraret. Et propterea quia primus dies auroram praecedentem non habuit, quoniam antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram plenus dies, propterea quod a perfecto opus Dei inchoari debuisset, ideo dixisse Scripturam: Factum est vespere et mane dies unus . Non enim dixit Factum est mane et vespere; sed: Factum est, inquit, vespere et mane dies unus. Quia, sicut diximus, primus dies mane praecedens non habuit, quoniam a luce plena atque perfecta initium sumpsit; propterea omnis aurora praecedentis diei est, et omnis dies ab ortu solis initium sumit. Estque dies naturalis illud spatium temporis quod ab ortu solis usque ad ortum pertransiens noctem in se diemque concludit; in qua quoniam naturaliter dies noctem praecedit et finem diei
Abbreviated transcription (Latin):
garritus auium. qi aure ꝑcipit᷑. Horoscopica
quȩ etiam constellatio dicit᷑ est. qñ instellis
aah ominum querunt. Sicuit genchnaci fici¬
magi nuncupabant᷑. de quib menanughio la¬
mus ioetlegi sunt. qi soytib aliunationes
querute Oalefici sunt. qui ꝑmcautaaoio est
monicas siue ligaturas uel aua quecũq execra¬
bilia remedioꝵ g̃a cooꝑatione domonũ au
instinstu nefanda ꝑficuint Presigia sunt qn¬
ꝑfantasticas illusiones cura ter̃ minutitime
sensib humanis aite demonica uluait Sat
mantia. pyromantia. Sub mathematica tres
.a. aruspicina. auspicium. horoscopica. postea
tres alie .i. sortilegium. maleficium. prestigiũ.
Prestiga mercurius dicit᷑ primꝰ iuenisse.
tages primus etruscis tradidit. I arom antã
primum a persis uenit.
solcotidiano cursu circumuectus oriens emer.¬
git. ut eod emi tramite circum currens. ac pͥmo

Expanded text:
garritus avium, quia aure percipitur. Horoscopia, garritus avium, quia aure percipitur. Horoscopia, quae etiam constellatio dicitur, est quando in stellis facta hominum quaeruntur, sicut genethliaci facimagi nuncupabantur, de quibus in Evangelio legimus. Sortilegi sunt, qui sortibus divinationes quaerunt. Malefici sunt, qui per incantationes daemoniacas, sive ligaturas, vel alia quaecunque exsecrabilia remediorum genera, cooperatione daemonum atque instructu nefanda perficiunt. Praestigia sunt, qantasticas illusiones circa rerum immutationem sensibus humanis arte daemoniaca illuditur. Sunt mantia, pyromantia. Sub mathematica, tres, id est aruspiscina, auspicium, horoscopia. Postea tres aliae, id est sortilegium, maleficium, praestigium. Praestigia Mercurius dicitur primus invenisse. et sortilegia Tages primus Etruscus tradidit: hydromantia primum a Persis venit. sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo
Abbreviated transcription (Latin):
interpretat᷑ diuinatio inmortuis. Nicros enim
so Secunda c̃ geomantia .i. diuinatio int̾ra. Cer.¬
cia ẽ ydromantia .i. ddiuinatio inaqua. Quarta ẽ
aerimantia .i. diuinatio in aere. Qiunta ẽ diui-¬
natio inigne.quȩ dicit᷑ pyromanira. Uar prem̃
.iiͦiͦi. dixit eẽ. inquib diunatio constaret. t̾ram.
tia ad infernũ uidet᷑ ꝑtinere. Scda adterram.
Tercia ad aqͣm. Quaita ad aerem. Quinta ad ig¬
nem ¶ Mathematica haudit᷑ intres spẽs. in
aruspicinam. inauguriũ. & in horos copicam.
Aruspiees sunt dicti quasi horuspices .i. horarũ
inspectores. qui obseruant tempora inreb: agen¬
dis. uel aruspices. quasi aras inspicientes. qui
mertis & fibris sacrificioꝵ futura considerant.
dugurium uel auspicium aliqͣndo ad oculum
ꝑtinet. & dicit᷑ auspicium quasi aiuispicnum. qi
inmotu & uolatu auium attendit᷑. aliquando
adaures ꝑtinet. & tunc dicit᷑ auguriũ. quasi

Expanded text:
interpretatur divinatio in mortuis; νεκρὸς enim interpretatur divinatio in mortuis; νεκρὸς enim so. Secunda est gaeomantia, id est divinatio in terra. Tertia hydromantia, id est divinatio in aqua. Quarta est aerimantia, id est divinatio in aere. Quinta est divinatio in igne, quae dicitur pyromantia. Varro enim quatuor dixit esse, in quibus divinatio constaret, terram,tia, ad infernum videtur pertinere, secunda ad terram, tertia ad aquam, quarta ad aerem, quinta ad ignem. Mathematica dividitur in tres species: in aruspicinam, in augurium, in horoscopicam. Aruspices sunt dicti quasi horuspices, id est horarum inspectores, qui observant tempora in rebus agendis; vel haruspices quasi haras inspicientes: qui in extis et fibris sacrificiorum futura considerant. Augurium vel auspicium aliquando ad oculum pertinet, et dicitur auspicium quasi avispicium; quia in motu et volatu avium attenditur, aliquando ad aures pertinet, et tunc dicitur augurium quasi
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum eẽ cam filium noe. sed nomine mutato:
hunc postea ninus rex assrioꝵ bello uictum
interfecu. euisq codices artib maleficiorum plenc̾
igne cremari fecit. Scribit autem aristotiles de.
suum eius de arte magica ab ipso dictatos libri
eusdem usq ad posteritatis memoriam traduxe¬
runt. Hanc artem postea democritꝰ ampliauit.
tempore quo y pocras in arte medicinȩ insignĩ
habebat᷑. Magica inphilosophiam ñ recipitur
sed ẽ extrinsetus falsa ꝓfessione. omĩs mniquitatiꝰ
& maliciȩ magistra. de uͦ mentiens & ueracit̾ le¬
dens. amimos seducit areligione diuina. cultu¬
ram demonum suadet. morum corruptionem
ingerit. & ad omine scelus ac nefas mentes sequa¬
cium impellit. Hec generalit̾ accepta. quinq cõ¬
plectit᷑ genera maleficior. Manticen quod sonat
diuinatio. & mathenaticam uanam. Sortilegia.
maleficia. prestigra Mantice autem quinq conti¬
net spẽs subse. Primam nicromantiam. quod

Expanded text:
ipsum esse Cham, filium Noe, sed nomine mutato. ipsum esse Cham, filium Noe, sed nomine mutato. Hunc postea Ninus, rex Assyriorum, bello victum interfecit, ejusque codices artibus maleficiorum plenos igne cremari fecit. Scribit autem Aristoteles de illia versuum ejus de arte magica ab ipso dictatos, libri ejus usque ad posteritatis memoriam traduxerunt. Hanc artem postea Democritus ampliavit, tempore quo Hippocrates in arte medicinae insignis habebatur. Magica in philosophia non recipitur; sed est extrinsecus falsa professione, omnis iniquitatis et malitiae magistra, de vero mentiens, et veraciter laedens animos, seducit a religione divina, culturam daemonum suadet, morum corruptionem ingerit, et ad omne scelus ac nefas mentes sequacium impellit. Haec generaliter accepta, quinque complectitur genera maleficiorum. Manticen, quod sonat divinationem; et mathematicam vanam, sortilegia, maleficia, praestigia. Mantice autem quinque continet species sub se. Primam necromantiam, quod
Abbreviated transcription (Latin):
deoꝑib humanis. & hȩc diuidit᷑ inseptem Pͥma
ẽ lanificium. Scda armatura. Tercia nauigatio.
Quarta agricultura. Quinta uenatio. Sexta me¬
dicina Septima theatrica. Logica diuid̾r ingͣm¬
maticam. & in rõnem disserendi. Ratio disseren¬
di diuidit᷑ in ꝓbabilem & necessariam. & sophisti.¬
cam. ꝓbabilis diuidit᷑ indialesticã & rethoricã.
Hecessaria ꝑtinet adphilosophos. Sophistica ab
sophisticas Inhis .iiiͬi. partib philosophiȩ talis
ordo indoctna seruari debet. ut pͥma ponat᷑ logica.
sccła ethica. ⁊ ertia theorica. quarta mechanica. P¬
mum enim comꝑanda ẽ eloꝗ̃ntia. Dein ut ait so¬
crates methica ꝑstudium uirtitis ocłs cordis
mundandus ẽ. att deiñ intheorica adinuestigati.¬
onem uitatis ꝑspicax eẽ possit. Nouissime
mechanica sequitur: quȩ per se omnimodo in¬
efficax ẽ nisi rõne precedentium fulciatur
bactrianorum quem non nulli asserũt

Expanded text:
de operibus humanis, et haec dividitur in septem. Prima de operibus humanis, et haec dividitur in septem. Prima est lanificium, secunda armatura, tertia navigatio, quarta agricultura, quinta venatio, sexta medicina, septima theatrica. Logica dividitur in grammaticam et in orationem disserendi. Ratio disserendi dividitur in probabilem, et necessariam, et sophisticam. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam. Necessaria pertinet ad philosophos, sophistica ad sophistas. In his quatuor partibus philosophiae talis ordo in doctrina servari debet, ut prima ponatur logica, secunda ethica, tertia theorica, quarta mechanica. Primum enim comparanda est eloquentia, deinde, ut ait Socrates in Ethica, per studium virtutis oculus cordis mundandus est, ut deinde in theorica ad investigationem veritatis perspicax esse possit. Novissime mechanica sequitur, quae per se omni modo inefficax est, nisi ratione praecedentium fulciatur.Bactrianorum, quem nonnulli asserunt
Abbreviated transcription (Latin):
ductra Quatuor gͥ d pͥncipale. dtic ãquib om̃s
Theorica diuidit᷑ inthoologiam phisicã. mathemati.¬
cam. Theologia tractat de inuisibilib substantiis.¬
tica deuisibilib uisibiliũ formẽ. Et ħ mathematica
diuidit᷑ inqͣtuor scientias. Pͥma ẽ arithinetica quȩ.
musica. q̃ tractat de ꝓportiõe .i. de qͣntitate discrita
adaliqͥd. ercia ẽ geomet᷑a. q̃ tractat de spacio .i. de
qͣutate continua immobili. Quarta ẽ ast̾nomia.
ꝗ tetat demotu .i. deqͣntitate continua mobili.
Ciem̃tum artchmetice ẽ unitã. Clem̃tũ musice ẽ
unisonũ. Elem̃tũ geometͥȩ ẽ pũctũ. Clem̃tũ astro¬
nomie. s̃ instans. Practica diuid̾r insolitariã. pͥua.¬
Pͥuata docet quomͦ regendi sint familiares. & qͥꝑ
carnĩ affectũ st̾ affines. Publica docet. q̃lit̾ popl̃s
totꝰ. egens asuis rectorib gubernari debeat: Soli¬
taria ꝑtinet ad singłos pͥuata ad patres familias.
publica ad rectores ciuitatum. Mechanica tͣctat

Expanded text:
a quibus omnes Theorica dividitur in theologiam, physicam, mathematicam. Theologia tractat de invisibilibustica de invisibilibus visibilium formis. Et haec mathematica dividitur in quatuor scientias. Prima est arithmetica, quae musica, quae tractat de proportione, id est de quantitate discreta ad aliquid. Tertia est geometria, quae tractat de spatio, id est quantitate continua immobili. Quarta est astronomia, quae tractat de motu, id est de quantitate continua mobili. Elementum arithmeticae est unitas. Elementum musicae est unisonum. Elementum geometriae est punctum. Elementum astronomiae est instans. Practica dividitur in solitariam, priva exornet. Privata docet, quomodo regendi sint familiares, et qui per carnis affectum sunt affines. Publica docet, qualiter populus totus, et gens a suis rectoribus gubernari debeat. Solitaria pertinet ad singulos, privata ad patresfamilias, publica ad rectores civitatum. Mechanica tractat
Abbreviated transcription (Latin):
ens. Aua sunt menia animȩ aliȩ sunt munta.¬
ones. Menia ad decorem munitiones adtutam̃
ꝑtinent. Sic sunt quedam dona grarum qus
omnant ut est ꝓpħia gencra linquat̃ inter preta.¬
uo sermonum quedam quȩ mununt ut ẽ fides
Toes caritas Iua si adosint prebent uutitaib orna¬
mentum ista si deunt ꝑiculum. Ilta esidesie
falutem tam ñ impediunt sine istis homunis
Aalutem puenire ñ possunt. heneaue pnius
dict pracipitauit menia acdali subiui maieua¬

Expanded text:
ejus. Alia sunt moenia animae, aliae sunt munitiones. Moenia ad decorem, munitiones ad tutamen pertinent. Sic sunt quaedam dona gratiarum, quae ornant, ut est prophetia, genera linguarum, interpretatio sermonum; quaedam quae muniunt, ut est fides, spes, charitas. Illa, si adsint, praebent virtutibus ornamentum; ista si desint, periculum. Illa, et si desint, salutem tamen non impediunt; sine istis homines ad salutem pervenire non possunt. Bene autem prius dicitur: Praecipitavit moenia, ac deinde subjungitu
Abbreviated transcription (Latin):
occultosꝙ eatus. desuꝑ uͦ insuꝑficie palueos
suos momnes partes deductȩ sunt itir irecitu
mirabili & indefesso lege ꝑpetia adinũ locũ.
¶ De ilis aquis quȩ supra celum sunt non dixit
scͥptura qͦd cong̃gate sunt inumum locum. quẽ¬
ad modum de illis quȩ crant sub cȩlo. Magna st̃
inlnis om̃ib sacram̃ta. nec oxplicabilia p̃senti ab¬
brruiationi. qͦd aquȩ quȩ sub celosunt cong̾gan¬
tur munum locum q̃d apparet artoa. ⁊ germi¬
na ꝓducit. simulq ipsa acris spacia contracta
tandem caligine serenant᷑. & aquarũ tractus ao
irrigandam atq infundendam terram ꝑcorpꝰ
illius quacumq spargunt. & nichil fine causa
factum ẽ. Hoc mrum uidet᷑. qͦd aquȩ quȩ sub
celo sunt congregantur in locum unũ. & ille quȩ
sunt supͣ celum ñ cong̾gant᷑. neq eis locus unus
tribuit᷑. s: itlinquint᷑ diffus e atq expanse. q̃si
quȩ coartari nollint uel colligi. Quid putas hoc s¬

Expanded text:
occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso, lege perpetua, ad unum locum. De illis aquis quae supra coelum sunt non dixit Scriptura quod congregatae sunt in locum unum; quemadmodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et nihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt supra coelum non congregantur neque eis locus unus tribuitur, sed relinquuntur diffusae atque expansae, quasi aquae coarctari nolint vel colligi. Quid putas hoc s
Abbreviated transcription (Latin):
illud & immortale bontim ambiens. lam cum
ipsa ratio fortiter iudicũ censura quasi firma.¬
mentum qͦddam in medio sese collocat. atq hinc
suꝑ celestes aquas. illinc autem eas quȩ subcȩlo
tela suꝑiorem ammȩ puritatem inficere. neq
ipsa quȩ sursum ẽ sinceritas adea quȩ subter
sunt abiecta ⁊ ulia sinit᷑ sese inclinare. ¶ Sed
legie. &e uidit deus q̃s c̃c̃t bonum. Aut enim opꝰ
euis non fuit &e bonum non fuit aut si opus eius
fuit bonum fuit. Si autem bonum fuit. & opus
enis fuit. uidit utiq quia bonum fuit. qui non
potuit ignorare quod fuit siue bonum siuema¬
ũꝙ dictũ: uidit ds qͦ eẽt bonũ: Na srt̾̃o alibi dictõ
est q ft̃m est. cureciã hic dicin debuit si factum
fuit fortassis quia binarius signum diuisio.¬
ins ẽ. qui pͥmus abinitate discedit. sacram̃tũ
alqͥo inc cõmendat᷑. Et non sunt laudata oꝑa.
sccã uon qr bona ñ essent.s: qr maloꝵ signum

Expanded text:
illud et immortale bonum ambiens. Nam, cum illud et immortale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratio fortiter judicii censura quasi firmamentum quoddam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas, illinc autem eas quae sub coelotela inferiorem animae puritatem inficere; neque ipsa quae sursum est sinceritas, ad ea quae subter sunt abjecta et vilia sinitur sese inclinare. CAP. legitur et vidit Deus quod esset bonum. Aut enim opus ejus non fuit et bonum non fuit, aut si opus ejus fuit, bonum fuit. Si autem bonum fuit et opus ejus fuit, vidit utique quod bonum fuit qui non potuit ignorare quod fuit, sive bonum sive maum est: Vidit Deus quod esset bonum . Nam si ideo alibi dictum est quia factum est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum aliquod hic commendatur. Et non sunt laudata opera secunda, non quia bona non essent, sed quia malorum signum
Abbreviated transcription (Latin):
caruindem aquarum nat᷑a consisteret. ñ querat
etra se qui hec ꝓpt̾ se facta credit. Nam ẽ nullo
qui it̾ius fabricatus ẽ mundo. quiddam huiꝰ
oꝑis formam & exemplar hñs ubi terra quedam
deorsum posita consistit sensualis nat᷑a homi¬
ius celum auteni sursum puritas intelligentiȩ.
& quasi quodam immortalis uite motu uegetata
ratio. Duas uͦ istas tam dissimiles inuno homine
uaturas. magna quedam desiderioꝵ moles hiic
inde fluctuantium & incontraria sẽpemotu
alternotendentium oberrat. quia & alud est
qͦd subtus caro exinfirmitate pressa apperit.
& aliud q̃d sp̃c sursum ꝑcontemplationem u̾i¬
tatis eleuatus intendit. s fit aliquotiens ut
contrarii motus confusionem gignant. nͥ iatio
meclia interueniens diuidat ab inucem. &
discernat uoluntates & appetitus. desiderraq
auudicet. quid sit uidelicet qͦd ex carne deorsum
trahit. qͥd qͦd exspũ insuꝑna inhiat. summum

Expanded text:
earumdem aquarum natura consisteret, non quaerat earumdem aquarum natura consisteret, non quaerat extra se, qui haec propter se facta credit. Nam est illo qui interius fabricatus est mundo, quiddam hujus operis formam et exemplar habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex spiritu in superna inhiat, summum
Abbreviated transcription (Latin):
subtus se contineret. & aquas quas extͥnsetus
& supra girum limitis sui relinqueret.¶ Multa.
uestigatio relinquenda potius quam discitui.¬
enda ñ uideret. llam utrum expuro igne factũ
sit. siue exaere. aut eciam &x aqua. uł postremo
excluob aut trib hoꝵ cõmixtis. isi substantiam
solidam nat᷑aq palpabilem habeat. quanta ue.
credenda sit spislitudo euis. & utrum ipsum
caidum uel frigidum aut cuius alt̾us qualit¬
no deistat intio quereret᷑ ⁊i intoc aliquid ccitum
sciri potiiss. Nunc antem inquestionib haruo
terum ñ mͥ multum laborandum uidet᷑. quas
uec ratioulla comp̃hendit. nec auctoritas cui si¬
des admibenda sit ꝓbat. solum hoc qͦd leginus
cutier siic idubitatione debemꝰ. quia factum ẽ
sirmañitum ut diuideret aquas abaquis. hoc
ẽ ut paitem aquarum intra ambitum suum
concluderet. partem ũ extͥnsecus segregarit.
sse diudcret. partimq supra atq infra partim

Expanded text:
subtus se contineret et aquas quas extrinsecus subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relinqueret. CAP. vestigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an substantiam solidam naturaque palpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc autem in quaestionibus harum rerum non mihi multum laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque extrinsecus segregaret. a se divideret, partimque supra atque infra, partim
Abbreviated transcription (Latin):
cõmodat rationi. Dicet gͥ deum sexdieb oꝑatũ.
& septima deinde. die requieuisse aboꝑe. quia
nullus de sex muenit᷑ dieb. inquo opus ñ fec̾it
deus. donec septima dies ueniret. qͣndo demide
ab omni oꝑe requieuit. Et hec quidem de oꝑati¬
one pͥme diei dicta sunt. ¶ Et uidit d̃s quod ẽẽc¬
bonum ceait. frat firmañitum in medio aquar᷑.
Noluit gͥͣdeus acdsequens opus transire donec
duudicasset pͥmum. Cum gͦ uidis deluce quod
ẽẽt bonum tuncait. fiat firmañttũ. Quantum
adlitteram ꝑtinere iuidct᷑. factum ẽ firmam̃tũ
die sccła. pꝰ quidem nilla unui̾sitatis materia
de nichilo creatum. & nunc exilla ipsa ad talem
formam erutum & factum firmam̃tum ut
ambitu suomedium quodammn interueniens
magnam illarum aquarum inmensamq con¬
geriem abinucem separaret. atq diuideret &
dde aquis faceret aquas iaquas. hoc c̃ aquas
quas ambitu suo intͥnsecus complecteret᷑. &¬

Expanded text:
commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur diebus in quo opus non fecerit Deus, donec septima dies veniret, quando deinde ab omni opere requievit. Et haec quidem de operatione primae diei dicta sint. CAP. XVII. De operebonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et
Abbreviated transcription (Latin):
port interuallo ab opatios aesierit aut l oee
disd opatum aitomulum quidem dicm inope¬
onem pbare uoluoꝰ qͦ continua fuerit. alꝰ
opatio dicere pot̾imus. ẽd prima die lucem in
sortimpsius dici fecit. demoe ut cursu sno aie
notemꝙ distinqueret pmumn dle orler trs ale
occasum. & rursum deoccidente ad ortum dire¬
xit. nec solummꝰ opus eius fiuise quod lur facta
ẽ. s quod dnecta ipso gubernante e dirigente
cursum expleuit. Codem mͦ de scła die dicetur
quando firmam̃tum factum ẽ &e circumactionĩ
ppetuȩ preceptum simul & logem acceptt. Hoc
eciam de tercia quarta quinta uł sexta die ꝓut
ratio dictau̾it exquiret quisquis huius partis
asscitionem elegerit. Si cui autẽ ista int̾ptatio
nimis obscura uidebit᷑ maxime qͦd de motu
firmam̃ti nec dum rata sit asscitio. adillam
alteram quam ꝓposumꝰ recurrat expositionem
quȩ facilior ẽ. & se ꝓmptius ad intelligendum

Expanded text:
poris intervallo ab operando desierit. Aut ita sex poris intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatum, ut nullum quidem diem in opeonem probare volumus, quod continua fuerit ejus operatio dicere poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum
Abbreviated transcription (Latin):
supsa eadem lur postea in solis substantiam tĩs¬
lata sit. & ampliata claritate formam inliore
aierpit quemadino dum innuptis ihs ds aquis
uinum fecit. ut ieformationis statum in melius
&erestaurõnis sacram̃tum demonstraret: llam¬
quod erat lux ante quã sol factus e hoc erat aqua
puoquam inuinum mutata ẽ ut ñ aliud sicret
qͥo potius cehibitum ẽ s de eoipso quod ante
uliuis habehat᷑. Ita dert aubis nemo est qui
poset certum aliquid dissimire ¶ Solum ad iric¬
luio deopatione prime diei inquirendum r
se legat̃ quam luicm uteiminc usq ad erortum
see itas diei qͣn fir mam̃itum ficit abope cellasse
eead enaus sit. aumi scptura septima eum. die ac¬
rnum ie quiciuse testet᷑. Cui questiomi genuna
res ponsione obuiamus. aut anim dicenꝰ aeum
milis scecdieb. or ationt iuam ita continua ꝑ seue.¬
para palueisseut uullo tempons interua lo
abopant o deũcete aut̃ ia sor dicas opatione laat¬
porco itimi pseuerantia ꝓduxius e ut mulio ten¬

Expanded text:
ed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol factus est; hoc erat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius habebatur. Ita de rebus dubiis nemo est qui possit certum aliquid definire. CAP. XVIlud de operatione primae diei inquirendum rese legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus opseverantia produxisse, ut nullo tem
Abbreviated transcription (Latin):
sciamus eciam inter diem & diem iudicate. &
sciannis omem diem iudicare. ⁊t sapiamus
qui sint illimotus qui subiurtutum sp̃t quasi
luce aliena adnos uentunt. & qui rur sum illi
suit quiriciam uutittis claritatẽ pretendunt.

Expanded text:
sciamus etiam inter diem et diem judicare, et sciamus etiam inter diem et diem judicare, et sciamus omnem diem judicare, ut sapiamus qui sint illi motus qui sub virtutum specie quasi luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, qui veram virtutis claritatem praetendunt; et
Abbreviated transcription (Latin):
na ẽẽt & diuisit lucem atenebͥs. uocauitq. l. d.i.¬
t .n. Et in ealuce in qua uidit lucem quod esset
bona. eciam cetera oꝑa sua quȩ oꝑatus ẽ uidit
qͦd eẽnt bona. & nichil sine illa luce uidit uł boñ
uel malum. siue exhis quȩ ipse bona fecit. sine
exhis quȩ nos fecimus mala. quȩ om̃ia ipse
ñ male s bene uidit. & ibi uidit uͥ nullũ malũ
fuit. hec ipsa lux ẽ. qi & nos uidere oportet omẽm
lucem si bona ẽ. nec pot̾imꝰ iudicare uere deluce
quȩ uere bona ẽ. Sp̃alis enim aiudicatomĩa .&.
ipse a nemine udicat᷑.  Si sp̃c dei uere i nobis
habitat. ñ nos poterunt decipere sp̃c er rors.
eriam si mluce ueniant ad nos. quia habebimus
lucem innobis inqua nobis manifestum erte
lucem aten ebris. ce iudicabimꝰ non solum nil̃
tenebras & lucem. s: eciam int̾ lucem ae lucem
uidicabimus. Non solum inter noctẽ e diem.
diem. Parum ẽ enim adꝑfectum interdiem &

Expanded text:
na esset. Et divisit lucem a tenebris, vocavitque lna esset. Et divisit lucem a tenebris, vocavitque lin qua vidit lucem quod esset bona, etiam caetera opera sua quae operatus est vidit quod essent bona, et nihil sine illa luce vidit, vel bonum vel malum; sive ex iis quae ipse bona fecit, sive ex iis quae nos fecimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. Et ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judicare vero de luce e bona est: Spiritualis enim dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Et si Spiritus Dei vere in nobis habitat, non nos poterunt decipere spiritus erroris, etiamsi in luce veniant ad nos; quia habebimus lucem in nobis, in qua nobis manifestum erit lucem a tenebris, et judicabimus non solum inter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et lucem judicabimus; non solum inter noctem et diem,diem. Parum est enim ad perfectum inter diem et