comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ne abhis quide naturis quae quamuis diuumioreiuort auumbrumandest
factaetam & ipsȩiunt uel creatae: sciensergo quodaenul inraruite. aedi
initium equefinis inueniri potest ait: ꝓriora quae fuerint dicite die.
emus qiniadi estis Aiel nouissima quaesint admuntiate. &e tune undebimum
quo adi sestis. Nam & hebreus doctor tnedebat proeo quod intia omnum
qui duabus quidem alis operiunt faciemdi duabus uero pedes & duabus
in faciedi & in pedibuseius audendumest pronuntiarenq uod neq uecnuee¬
citus scorum angelorum: Neque scãe sedes neque dominationesineque
principatiis neque potestates scire posiunt integre initium omnium. & fiñ
uriuersitatis: Sed intellegendumest scõs istos quo senumerauimus sps &
ustutes proximas quidemẽe ipsis initus & attingere tantũ quantum
consequi non ualent reliqui Verum tam̃ quantum eumq illudest qo

Expanded text:
ne ab his quidem naturis quæ quamvis diviniores sint quam humana est, ne ab his quidem naturis quæ quamvis diviniores sint quam humana est, factæ tamen et ipsæ sunt vel creatæ: sciens ergo quod a nulla harum neque initium neque finis inveniri potest, ait: «Priora quæ fuerint dicite, et scimus quia dii estis: vel novissima quæ» sunt annuntiate, et tunc videbimus quia dii estis.» Nam et Hebræus doctor ita tradebat: pro eo quod initium omnium qui duabus quidem alis operiunt faciem Dei, duabus vero pedes, et duabus in facie Dei, et in pedibus ejus, audendum est pronuntiare quod neque exercitus sanctorum Angelorum, neque Sedes sanctæ, neque Dominationes, neque Principatus, neque Potestates scire possunt integre initium omnium et fines universitatis. Sed intelligendum est sanctos istos quos annumeravit spiritus et virtutes proximas quidem esse ipsis initiis, et attingere tantum quantum consequi non valent reliqui: verumtamen quodcumque illud est quod
Abbreviated transcription (Latin):
rum sapientiae &scientiae dĩ scrutans. uectam̃ adsinem ut itadixerĩ ad intimã
cognitionem praeualens peruenire desperatione rei &stupore proclamat¬
& dicit : O altitudo diuitiarũ sapientiae & scientiae dĩ: & quam desperationẽ
ꝑfectae conp̃hensionis haec exclamauerit: audi ipsum dicentẽ: quã inscra¬
tabilia sunt iudiciadĩ & quam inuestigabiles uiae ẽi : Nonenim dixit difficile
cosse scrutari sedomnino non posse iudiciadĩ Nec dix̃ difficile inuestigari posse
uias eius sed non posse inuestigari: Quantum cumque enim quiscrutando
promoueat. & studio intentiore proficiat. gartia q̃ qdĩ adiutus sensumque
inluminatus. adperfectum finemeorum quaerequiruntur ꝑuenire
non poterit : Nec omnis mens quae creata est possibile hab& ullo genere
conp̃hendere seo cum inuenerit aliquantulum ex his quae queruntur:
Iterumuidit alia quae querendasunt: quod ii eadipa puenerit multoiterũ.
Sed & estias sciensfreruminitia anatura mortali nueniri nonponen sed

Expanded text:
entiæ ac scientiæ scrutans, nec tamen ad finem, et, ut ita dixerim, ad intimam cognitionem prævalens pervenire, desperatione rei et stupore clamat et dicit: «O altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei!» Et quod desperatione perfectæ comprehensionis hoc proclamaverit, audi ipsum dicentem: Quam inscrutabilia sunt judicia Dei, et quam investigabiles viæ ejus!» Non enim dixit, difficile posse scrutari judicia Dei, sed omnino non posse: nec dixit difficile investigari posse vias ejus, sed non posse investigari. Quantumcumque enim quis in scrutando promoveat, et studio intentiore proficiat, gratia quoque Dei adjutus, sensuque illuminatus, ad perfectum finem eorum quæ requiruntur pervenire non poterit; nec omnis mens quæ creata est possibile habet ullo genere comprehendere, sed ut invenerit quædam ex his quæ quæruntur, iterum videt alia quæ quærenda sunt. Quod etsi ad ipsa pervenerit, multo iterumSed et Esaias sciens rerum initia a natura mortali inveniri non posse, sed
Abbreviated transcription (Latin):
a sc̃is tantum modo haberi inuenimus: Pp̃t quod dicitur: nemopotest dicere
peccauerit infilium hominis uenia dignus est : proeo quodis qui uerbi
uel rationis est particeps si desinat rationabiliteruiuere: uidetur inig¬
norantiã uel stultitiam decidisse: &p̃pt hoc ueniam promereri
conuersus: hicre ipsa & opere blas phemasse dicitur in spmscm:¬

Expanded text:
anctis tantummodo haberi invenimus. Propter quod dicitur: «Nemo» potest dicepeccaverit quidem in Filium hominis venia dignus est; pro eo quod is qui Verbi Dei vel rationis est particeps, si desinat rationabiliter vivere, videtur in ignorantiam vel stultitiam decidisse, et propter hoc veniam promereri:conversus, hic reipsa et opere blasphemasse dicitur in Sp
Abbreviated transcription (Latin):
Verum tam̃ quid est quod ex his omnib: ostendi uolumus illud profecto qđ
sicut eos quiunam quam lib& de his quassuꝑ ex posuimus opinionem ueram pu¬
tant non rectaratione her&icos quis appellat. pro eo quodneque ex diuinis
scripturis certi aliquid dehis uel manifeste dictumesse uideatur: Neque in
prȩdicatione ecclesiastica contineri ita Neque hunc uirum culpari iustum est

Expanded text:
uditur: Quod autem ex his omnibus ostendi volumus illud est quod uditur: Quod autem ex his omnibus ostendi volumus illud est quod sicut eos qui unam quamlibet de his quas supra exposuimus opinionem veram putant non recta ratione haereticos quis vocat pro eo quod neque ex divinis Scripturis certi aliquid de his vel manifesti dictum esse videatur neque in Predicatione Ecclesiastica putatur contineri ita neque hunc virum culpari iustum est,
Abbreviated transcription (Latin):
animas essemortales sienim sicut animalia c&era ex solo homine oriunt᷑.
it a &iam de hominibus sentiamus ut cum corpore simul in eodem semi¬
ne &iam anima defundatur Quid dicimus dehis quiinperfecti ad huc¬
& deuentre ab oriisunt: & quo dnumquam &iam antequam uasculorum naturalitm
receptaculis semina sint suscepta depereunt: in quib. sine dubio inueni&ur: quod
simul &iam illae quaenaturali ratione seminib: inseste inerant animae. extinc¬
te sint pariter & corruptae: siueergo ex inflationedĩsunt siue abuna illa quae
Aut enim nihil omnino exrationabiliatque in mortali anima participauit
Illud quod adhuc inuentre corruptumest : &repulsa illaratio quae ad firmat
eam inseminis traduce simul cum corporib seminatam : aut si participat nece¬
sitas immin& confiteri mostalem esse animam quod fides utque nostra ñ recipit

Expanded text:
animas esse mortales? Si enim sicut animalia caetera ex solo semine oriuntur: animas esse mortales? Si enim sicut animalia caetera ex solo semine oriuntur: ita etiam de hominibus sentimus; ut cum corpore simul in eodem semine, etiam anima defundatur. Quid dicimus de his qui imperfecti adhucet de ventre aborsi sunt: et qui nonnumquam etiam antequam vasculorum naturalium receptaculis semina sint suscepta, depereunt? In quibus sine dubio invenitur, quod simul etiam illae quae naturali ratione seminibus insertae erant animae, exstinctae sint pariter et corruptae. V. Sive ergo ex insufflatione Domini sunt, sive ab una quae Aut enim nihil omnino ex rationabili atque immortali anima participavit illud quod adhuc in ventre corruptum est: et repulsa est illa ratio, quae affirmat eam in seminis traducere simul cum corporibus seminatam: aut si participat, necessitas imminet confiteri mortalem esse animam, quod fides nostra utique non recipit
Abbreviated transcription (Latin):
Iamuero illi qui extraduce animas uenire confirmant. & simulcum
corporali eassemine seminare. siquidem ut quidam ipsorum adfirma¬
resolent non aliut dicunt esse animam quam in sufflationẽ spr̃dĩ.
illam scilic& quamin initio facturae mundi dr̃ insufflasse dicitur
in adam. deipsa dĩ esse eam substantiã profitentes. quomodo non &isti
ui debuntur quod ammodo haec praeter scripturae regulam & ratio¬
nem pi&atis ad serere. quod substantiae dĩ est quae peccat. si anima
quae de substantia dĩ est peccat : insuꝑ &iam quod & poenis subdenda
sit propeccato: sed & illud se quodper absurdumest incurrere ñ
uident : Quia necesse est eamsimul cum corpore emori & esse mor¬
tale sist mulcum corpore uel seminata uel formata uel nata est ⁊
esse dicunt animam. id est illam que prima facta est in adam & ex eaiamomni¬
um hominum animas existere & secundum corpontlem sinedubio successiome¬
intraducem quoque fieri animarum : &iam ipsi quid aliud ostendunt nisi

Expanded text:
am vero illi qui ex traduce animas venire confirmant, et simul corporali eas semine seminari: siquidem, ut quidam ipsorum affirmare solent, non aliud dicunt esse animam quam insufflationem Spiritus Dei: illam scilicet quam initio facturae mundi, Deus insufflasse dicitur in Adam, de ipsa Dei esse eam substantia profitentes: quomodo non isti videbuntur quodammodo haec praeter Scripturae regulam et rationem pietatis asserere, quod substantia Dei est quae peccat, si anima quae de substantia Dei est peccat: insuper etiam quod et poenis subdenda sit pro peccato. Sed et illud se quod absurdum est, incurrere non vident: quia necesse est eam simul cum corpore mori, et esse mortalem, si simul cum corpore, vel seminata, vel formata, vel nata est. IV. esse dicunt animam, id est, illam quae prima facta est in Adam: et ex Adam omnium hominum animas existere, et secundum corporalem sine dubio successionem, traducem quoque fieri animarum: etiam ipsi quid aliud ostendunt, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
Vi dete enim uocationem uram fratres : qm̃ non multi s apientes int̃uos¬
sec̃ dum carnem: non multi potentes: nonmulti nobiles sed quae stulta sunt

Expanded text:
Videte, inquit, vocationem vestram, fratres, quoniam non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
auit atque composuit: & fecit ex eoquodnihil ertnt ut essent umiuersa:
fostassis ad hoc respicit &iamillud quod inpsalmis dictumest: Quia ipse
dixit & facta sunt ipsemandauit &creata sunt. Nam qđ ait quia ipsedix̃
& facta sunt uid &ur ostendere subsis tam dicii eorum quae sunt: Quodũ

Expanded text:
avit atque composuit, et fecit ex eo quod nihil erat, ut essent universa.» avit atque composuit, et fecit ex eo quod nihil erat, ut essent universa.» Fortassis ad hoc respicit etiam illud quod in Psalmis scriptum est, quia «ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et creata sunt.» Nam quod ait quia «ipse dixit, et facta sunt,» videtur ostendere substantiam dici eorum quæ sunt; quod
Abbreviated transcription (Latin):
aninferiorem & de teriorem. ansimilem atq eandem ut est illa quã isti
ingenitam dicunt: &puto cuiuis facillime pateat intellectus. Quod neq
melior neq inferior potuiss& mundi formas speciesque suscipere : nisi
talis fuiss& qualis istaest quae suscepit: Et quo modo ergononuidebitur
impium idingenitum dicere : quodsi factum adõ credatur. tale sine dubio
inuenitur: quale & illud est quodingenitum dicitur: VUt autem &iam ex
scripturarum auctoritate haecita se habere credamus. Audi quomodo
in machabeorum libris ubimater septem mastrrum. unum exfilis suis
cohostatur ad tolentnda tormenta : de hoc dogmate confirmatur. Ait enĩ.
Rogo te fili respice caelum & terram & adomnia quae inensunt. & uiders
haec : scito quia ds̃ haec cum non essent fecit: sed & in libro pastor alis : inpri¬
momandato itaait. Primo omnium crede quia unus est ds̃ quiomnia cre¬

Expanded text:
an inferiorem et deteriorem? an similem atque eamdem ut est illa quam isti an inferiorem et deteriorem? an similem atque eamdem ut est illa quam isti ingenitam dicunt? Et puto cuivis facillime pateat intellectus, quod neque melior neque inferior potuisset mundi formas speciesque suscipere, nisi talis fuisset qualis ista est quæ suscepit. Et quomodo ergo non videbitur impium id ingenitum dicere quod, si factum a Deo credatur, tale sine dubio invenitur quale et illud est quod ingenitum dicitur. V. Ut autem etiam ex Scripturarum auctoritate hæc ita se habere credamus, audi quomodo in Machabæorum libris, ubi mater septem martyrum unum ex filiis cohortatur ad toleranda tormenta, de hoc dogmate confirmatur; ait enim: «Rogo te, fili, respice cœlum et terram, et ad omnia quæ in eis sunt, et videns hæc scito, quia Deus hæc omnia cum non essent, fecit.» Sed et in libro Pastoris in primo mandato ita ait: «Primo omnium crede quia unus est Deus qui omnia cre
Abbreviated transcription (Latin):
dicentes quia ds̃ potuerit aliquid facere cum nihil ess&: sine dubio futurus
erat otiosus materiam non habens ex quapossit opentri: quam ei non sua
prouisione sed fostuito sentiunt ad fuisse: uid& ur eis quodhoc quod for¬
tuito in uentum est sufficere ei potuerit ad tanti operis molem. & ad suae
iuistutis potentiam : quod totius sapientiae suae suscipiens rationem dis¬
tingu er&r acformar&ur admundum: quod mihiper absurdum uid&᷑
&eorumesse hominum. quiuirtutem atq: intellegentiam ingenitȩ
naturae penitus ignorent. sedutrationem rerum possimus diligen¬
tius intueri: Concedatur paulisper non fuisse materiam.
& dm̃ cum nihiless&& prius fecise ut ẽssent ea quaeesse uoluit: Quid put abim̾
quia meliorem aut maiorem. aut alterius generis materiam facturus e&
dr̃ quam ex suauirtute acsapientia proferebat ut ess& quaeante ñfuerat

Expanded text:
dicentes quia Deus non potuerit aliquid facere cum nihil esset, sine dubio futurus dicentes quia Deus non potuerit aliquid facere cum nihil esset, sine dubio futurus erat otiosus, materiam non habens ex qua posset operari, quam ei non sua provisione, sed fortuito sentiunt affuisse videturque eis quod hoc quod fortuito inventum est, sufficere ei potuerit ad tanti operis molem, et ad suæ virtutis potentiam, quod totius sapientiæ suæ suscipiens rationem distingueretur ac formaretur ad mundum. Quod mihi perabsurdum videtur, et eorum esse hominum qui virtutem atque intelligentiam ingenitæ naturæ penitus ignorant. Sed ut rationem rerum possimus dilucidius intueri, concedatur paulisper non fuisse materiam; et Deum, cum nihil esset prius, fecisse ut essent ea quæ esse voluit: quid putabimus quia meliorem, aut majorem, aut alterius generis materiam facturus esset Deus, quam ex sua virtute et sapientia proferebat, ut esset quæ ante non fuerat?
Abbreviated transcription (Latin):
tamen subsistere extrit qualitate inuenitur. Hancergo materiam quat
tanta actalifest ut & sufficere ad omnia mundi corpono quae esseds̃ uoluit
queat. & conditori ad quascumque formas uelit ac species famular&ur in õ¬
nib & ferur& recipiens in sequalitates quas ipse uolui si& inponere : Nescio
quomodo tanti&tales uiri ingenitam id est non abipsodõ factã conditore
omnium putauerunt : sẽd fostuitam quandameius natuntm uirtutemq
dixerunt: Et miror quomodo isti culpent eos quiuel opificem dm̃ uel pro¬
uidentiam hui uni uersi tatis non negant : & impie eossentire arguunt:
quod tantum mundiopus arbitrentur sine opifice uel prouisore cons¬
tare cumipsi quoque similem culpam impi&atis incurrant᷑ ingenitã
dic: nt essẽ st materiam dõ que ingenito coa&ernam: secundum haneg
rationem siponamus uerbi gratia materiam non fuisse ut istiadserunt:

Expanded text:
tamen subsistere extra qualitatem invenitur. Hanc ergo materiam quæ tamen subsistere extra qualitatem invenitur. Hanc ergo materiam quæ tanta et talis est ut sufficere ad omnia mundi corpora quæ esse Deus voluit queat, et conditori ad quascumque formas velit et species famularetur in omnibus et serviret, recipiens in se qualitates quas ipse voluisset imponere, nescio quomodo tanti ac tales viri ingenitam, id est non ab ipso Deo factam conditore omnium putaverunt, sed fortuitam quamdam ejus naturam virtutemque dixerunt. Et miror quomodo isti culpent eos qui vel opicificem Deum, vel providentiam hujus universitatis negant, et impie eos sentire arguunt, quod tantum mundi opus arbitrentur sine opifice vel provisore constare; cum ipsi quoque similem culpam impietatis incurrant, ingenitam dicentes esse materiam, Deoque ingenito coæternam. Secundum hanc ergo rationem si ponamus, verbi gratia, materiam non fuisse, ut isti asserunt
Abbreviated transcription (Latin):
hominum uelanimalium nonne eandempermutationis causam declarant
nam uodcumque illut est quod percibum sumpserimus incorporis nostri
substantiam uestitur. sed & qualiter aqua mut &ur interram uel in aerem. &
aerrursus in ignem. uel ignis inaerem. uel aer in aquam : quamuis non sit dif¬
ficultas exponere : tamen in prae sentiloco sufficit eatantum modo commemoras¬
se. uolenti corporilis materiae discutere rationem: Materiam ergo intellegim
quae subiectaest corporib idest exqua inditis atq: insertis qualitatibus corporr
subsistunt: qualitates autem quat tuor dicimus: calidã frggidam aridam
humidam. quae quattuor qualitates rãn idest materiae insertae quae
materia propriaratione extrthas esse inuenitur quas supra diximus quali¬
tates diuersas corporum species efficiunt: Ha&c tam̃ materia quamuis ut sus
diximus secundum iuam propriam nitionem sine qualitatib: sit numquã

Expanded text:
hominum vel animalium, nonne eamdem permutationis causam declarant? hominum vel animalium, nonne eamdem permutationis causam declarant? Nam quodcumque illud est quod per cibum sumpserimus, in corporis nostri substantiam vertitur. Sed et qualiter aqua mutetur in terram, vel in aërem, et aër rursus in ignem, vel ignis in aërem, vel aër in aquam, quamvis non sit difficultas exponere, tamen in præsenti loco ea sufficit tantummodo commemorasse volenti corporalis materiæ discutere rationem. Materiam ergo intelligimus quæ subjecta est corporibus, id est ex qua inditis atque insertis qualitatibus corpora subsistunt. Qualitates autem quatuor dicimus: calidam, frigidam, aridam, humidam. Quæ quatuor qualitates, id est materiæ, insertæ, quia materia propria ratione extra has esse invenitur quas supra diximus qualitates, diversas corporum species efficiunt. Hæc tamen materia quamvis, ut supra diximus, secundum suam propriam rationem sine qualitatibus sit, nunquam
Abbreviated transcription (Latin):
contineat: ex his quae ostendimus non puto quem quam difficulter ad nuere
Iam sane qm diuersus motus nrtionabilium creaturarum uariasq sententias
causam dedisse diuersitatis mundohuic sermo superioris disputationis ostendit
uidendum est neforte similis initio exitus quoq huic mundo conueniat. Dubiũ
rur sum diuersitatum alterius mundi post hunc futuri occansionesq praes¬
tabit. Quodsi haec ita esse ordo disputationis inuenit: consequens nunc uid&.
qm mundi diuersitas sine corporib subsistere non potest naturae corporeae
discutere rationem. Exreb: ipsi sappar&: quod diuersam uariamque per¬
mutationem recipiat natura corporea: Ita ut possit ex omnib inomnia trans¬
formari : sicut uerbi gratia dixerim Lignum in ignem uestitur. &ignis infumũ
& fumus in aerem. sed & olei liquor inignem mutatur. escae quoque ipse uel

Expanded text:
contineat, ex his quæ ostendimus, non puto quemquam difficulter annuere. contineat, ex his quæ ostendimus, non puto quemquam difficulter annuere. Jam sane quoniam diversos motus rationabilium creaturarum, variasque sententias causam dedisse diversitatis mundo huic, sermo superioris disputationis ostendit, videndum ne forte similis initio exitus quoque huic mundo conveniat. Dubium rursus diversitatum alterius mundi post hunc futuri occasionesque præstabit. IV. Quod si hæc ita esse ordo disputationis invenit, consequens nunc videtur, quoniam mundi diversitas sine corporibus subsistere non potest, naturæ corporeæ discutere rationem. Ex rebus ipsis apparet quod diversam variamque permutationem recipiat natura corporea, ita ut possit ex omnibus in omnia transformari: sicut, verbi gratia dixerim, lignum in ignem vertitur, et ignis in fumum, et fumus in aërem. Sed et olei liquor in ignem mutatur. Escæ quoque ipsæ, vel
Abbreviated transcription (Latin):
quod quasi ab una anima uirtutedĩ acratione teneatur. Quod &iam a scã scriptura
indicari arbitror: perillut quod dictum est perproph&am: Nonne caelum & terrã
egorepleo dicit dñs: &iterum: caelum mihi sedes : terraautem sc̃abellum pedũ
meorum & quod saluator dixit cum ait: non iunandum nequepercaelum
quia sẽdesest dĩ: neque pesterram. quia scabellumest pedumeius: sed & illut
quod ait paulus cum apud athenienses condionar&ur dicens: qm̃ in ipso ui¬
uimus & mouemur & sumus. Quomodo enim indõ uiuimus & mouemur
& sumus nisi quoduir tute sua uniuer sum constringit & contin& mundum. Quomͦ
sutem caelum sedesdi est. & terra scabellum pedumeius sicut saluator ipse pronuntiat
nisiquia & incaelo & interra uistuseius repl& uniuersa sicut &dicit dñs. Quomo do
parens omni um ds̃ uniuer sum mundum iustutisiuae plenitudine repleat atque

Expanded text:
quod quasi ab una anima virtute Dei ac ratione teneatur. Quod etiam a sancta Scriptura quod quasi ab una anima virtute Dei ac ratione teneatur. Quod etiam a sancta Scriptura indicari arbitror per illud quod dictum est per Prophetam: «Nonne cœlum et terram ego repleo, dicit Dominus?» et iterum: «Coelum mihi sedes, terra autem scabellum pedum meorum;» et quod Salvator dixit, cum ait non jurandum «nequequia thronus Dei est, neque per terram, quia scabellum est pedum eius et caetquod ait Paulus cum apud Athenienses concionaretur, dicens quoniam «in ipso vivimus, et movemur, et sumus ".» Quomodo enim in Deo vivimus, et movemur, et sumus, nisi quod virtute sua universum constringit et continet mundum? Quomodo autem cœlum sedes Dei est, et terra scabellum pedum ejus, sicut ipse Salvator pronuntiat, nisi quia et in cœlo et in terra virtus ejus replet universa sicut et dicit Dominus? Quomodo ergo parens omnium Deus universum mundum virtutis plenitudine repleat atque
Abbreviated transcription (Latin):
Non contra arbi trulibestatem ui in alitid quam motus mentissuae ager& coge¬
rentur & perhoc adimiab his uider&ur liberi arbitrii facultas. quodutiq quali¬
tatem iamnaturae ipsius inmutabat. & diuersi motus propositi earum adunius
mundi consonantiam comp&enter atque utiliter aptarentur. dum alii iuuari
indigent. aliae iuuare possunt : aliae uero proficientibus cestamina atque agones
mouerent inquib: eorum probabilior haber&ur industria. & cestior post
uictoriam reparati grrdusstatio tener&ur : quaeper difficultates laborantiũ
constitiss& quam ui sergo in diuersis sit officiis ordinatus. nontamen dissonans
atque a sẽ discrepans munditotius intellegendus eststatus. sed sicut corpus nostrum
unum exmultis membris aptatumest & abuna anima contin&ur : It a &uniuersum
mundum uelut animal quoddam in mensum atque in mane opinandumputo:

Expanded text:
non contra arbitrii libertatem, vi in aliud quam motus mentis suæ ageret, cogenon contra arbitrii libertatem, vi in aliud quam motus mentis suæ ageret, cogerentur, et per hoc adimi ab his videretur liberi facultas arbitrii: quod utique qualitatem jam naturæ ipsius immutabat: et diversi motus propositi earum ad unius mundi consonantiam competenter atque utiliter aptarentur, dum aliæ juvari indigent, aliæ juvare possunt, aliæ vero proficientibus certamina atque agones movent, in quibus eorum probabilior haberetur industria, et certior post victoriam reparati gradus statio teneretur quæ per difficultates laborantium constitisset. III. Quamvis ergo in diversis sit officiis ordinatus, non tamen dissonans atque a se discrepans mundi totius intelligendus est status: sed sicut corpus nostrum unum ex multis membris aptatum est, et ab una anima continetur, ita et universum mundum velut animal quoddam immensum atque immane opinandum puto,
Abbreviated transcription (Latin):
tiae suae artem omnia quae quo quomodo fiunt adutile aliquit & ad cõmu¬
ne omnium transformans profectum. hasipsas creaturas quae asem& ipsis
in tantum animorum uari&ate distabant inunum quendam reuocat ope¬
ris studique consensum ut diuersis lic& motib animorum : unius tam̃ mundi
plennudinem perfactionemque consument : atque adunam perfectionis finem ua¬
ri&as ipsa mentium tendat : Vnanamque uistus est : oͥmnem mundi diuersi catem
confiringit & contin& at que in unum opus uarius agit motus. nescilic & tam in men¬
sum mundiopus difidus soluer&ur animorum. Et propt hoc opinamur parentem
omnium dm̃ prosalute unner sarum creaturarum suarum perineffabilem
uerbis in ac sapientiae rationem Ita haec singula dispensassẽ: ut & singuliquique
sp̃s uel animi uelquoquo modo appellandae sunt rationabiles subsistentiae.

Expanded text:
tiæ suæ artem omnia quæ quoquomodo fiunt, ad utile aliquid, et ad commutiæ suæ artem omnia quæ quoquomodo fiunt, ad utile aliquid, et ad communem omnium transformans ac reparans profectum, has ipsas creaturas quæ a semetipsis in tantum animorum varietate distabant, in unum quemdam revocat operis studiique consensum, ut diversis licet motibus animorum, unius tamen mundi plenitudinem perfectionemque consumment, atque ad unum perfectionis finem varietas ipsa mentium tendat. Una namque virtus est quæ omnem mundi diversitatem constringit et continet, atque in unum opus varios agit motus, ne scilicet tam immensum mundi opus dissidiis solveretur animorum. Et propter hoc opinamur parentem omnium Deum pro salute universarum creaturarum suarum per ineffabilem Verbi sui ac sapientiæ rationem ita hæc singula dispensasse, ut singuli quique spiritus, vel animi, vel quoquomodo appellandæ sunt rationabiles subsistentiæ,
Abbreviated transcription (Latin):
mundi uari&as atque im ipsis rationabilibus animantib sit tanta diuersitas
propter quam &iam omnis reliqua uarietas acdiuersitas putanda est extitisse.
quam causam aliam diciopostebat quamundus extraerit: praecipue siintue am̃
illum finem perquemomnia restituenda in statum initiis un libro superiore dis¬
sestumest: Quodutiq sic onsequenter dictum uidetur: quam aliam ut diximus
causa putabimus tantae huius mundi diuersitatis. nisi diuersitatem acuari¬
& atem motuum at que prolapsum eorum quiabilla in itii unitate atq: con¬
cordia inqua a dõ primitus procreatisunt deciderunt. & ab illo bonitatis stani
commoti atque distracti. diuersis dehinc animorum motib: ac desideriis agitati.
unum illud & in discr&um naturaesuae bonum prointentionis suae diuersitate
inuarias deduxerunt mentium qualitatis. Dsuero per ieffabilem sapien¬

Expanded text:
mundi varietas, atque in ipsis rationabilibus animantibus sit tanta diversitas, mundi varietas, atque in ipsis rationabilibus animantibus sit tanta diversitas, propter quam etiam omnis reliqua varietas ac diversitas putanda est extitisse: quam causam aliam dici oportebit qua mundus extiterit, præcipue si intueamur illum finem per quem omnia restituenda in statum initii sui, libro superiori dissertum est? Quod utique si consequenter dictum videtur, quam aliam, ut diximus, causam putabimus tantæ hujus mundi diversitatis, nisi diversitatem ac varietatem motuum ac prolapsuum eorum qui ab illa initii unitate atque concordia in qua a Deo primitus procreati sunt, deciderunt, et ab illo bonitatis statu commoti atque distracti, diversis dehinc animorum motibus ac desideriis agitati, unum illud et indiscretum naturæ suæ bonum pro intentionis suæ diversitate in varias deduxerunt mentium qualitates? II. Deus vero per ineffabilem sapien
Abbreviated transcription (Latin):
dõ aperiente locuta est. & sub iugale mutum in hominum uoce respondens.
arguit proph&ae dementiũm : quas nos non solum non suscipimus sed & omnes
has adsertioneseorum contrafidem nostraem uenientes refutamus atque
respuimus uerum tamen uolo co& tempore confutato hocperuerso dog¬
mate atque depulso. ea quae descripturis scĩs ab illis prolata sunt : qualiter
intellegi debeant ex pone mus::
onsequens nunc uid&ur. Lic& omnia quae superiore libello disesta sunt de
munido atque eius or dinatione disserta sint : proptie tamen pauca deipso mundo
repetese id est deinitiocius acfine. uelhis quae interiminitium acfinemeius
perdiumam prouidentiam dipensantur: seu dehis quae ante mundum uel post
ai que omnib: quae inaquis uiuunt: Tum de inde exlocis id est cadi uelcaelorum
& terrae uel aquae : sẽd & ex eo qui medius est aere. uelquem a& herem dicunt:
atque exomnib: quaeprocedunt uel nascuntur exterra: Cumergo tanta sit

Expanded text:
o aperiente locuta est, et subjugale mutum in hominum voce respondens arguit prophetæ dementiam. Quas nos non solum non suscipimus, sed et omnes has assertiones eorum contra fidem nostram venientes refutamus atque respuimus. Verumtamen suo loco et tempore confutato hoc perverso dogmate et depulso, ea quæ de sanctis Scripturis ab illis prolata sunt, qualiter intelligi debeant exponemus. sequens nunc videtur, licet omnia quæ superiori libello disserta sunt, de mundo atque ejus ordinatione disserta sint, proprie tamen de ipso mundo pauca repetere, id est de initio ejus ac fine, vel his quæ inter initium ac finem ejus per divinam Providentiam dispensantur, seu de his qui ante mundum facta vel post atque omnibus quæ in aquis vivunt; tum deinde ex locis, id est cœli vel cœlorum, et terræ vel aquæ; sed et ex eo qui medius est aëre, vel quem ætherem dicunt, atque ex omnibus quæ procedunt vel nascuntur ex terra. Cum ergo tanta sit
Abbreviated transcription (Latin):
Acceptis primum lit teristuis non respondere superbiae est. respon¬
dere temeritatis Dehisenim rebus interrogas. quae &e proferre & audire
sacrilegiumest: ais uigilantium gui łataattispacita. hoc uocatur
nominenam dormitantius rectius diceretur osfetidum rursus aperire.
& pinorem spurcinimum contra scorum martrrum proferre reliqͥas.
et nosquicos suscepimus appellare cinerarios & idolatras. quimostuorũ
hominum osta ueneremur: O infelicem hominem. & omnilacrimarum¬

Expanded text:
tuis primitus non respondere superbiae est, respondere temeritatis. de his enim rebus interrogas, quae et proferre et audire sacrilegium est. ais Uigilantium, qui κατὰ ἀντίφρασιν hoc uocatur nomine — nam Dormitantius rectius diceretur — os fetidum rursus aperire et putorem spurcissimum contra sanctorum martyrum proferre reliquias et nos, qui eas suscipimus, appellare cinerarios ex idolatras, qui mortuorum hominum ossa ueneremur
Abbreviated transcription (Latin):
habere mastrris. quanto magis tot milia uersuum quaemihi uidetur
sui sanguinis signasse uestigiis : scripsit antequam eusebius scriberet
apologeticum proorigene. & passus est caesareae palestinae subper¬
secutione maximini

Expanded text:
habere Martyris, quanto magis tot millia versuum, quae mihi videtur habere Martyris, quanto magis tot millia versuum, quae mihi videtur sui sanguinis signasse vestigiis! Scripsit, antequam Eusebius Caesariensis scriberet, Apologeticum pro Origene, et passus est Caesareae Palaestinae subsecutione Maximini
Abbreviated transcription (Latin):
illum & nauicula fluetuante clamemus magister saluos fac perimꝰ:
pluradicta reuolueram. sinon epistolaris breuitas pudorem nobis
tacendi in poner&. et situ librorum ipsius ad nos uoluisse s mittere
cantilenas. ut scire possemus adquȩ rescribere debemus : Nunc autem
aerem uerberamus. et non tam illius infidelitatem qua comnibus
patet. quam nostram fidem aperuimus : c&erum si uolueris longi¬
orem nos aduersum eum librum scribere mitte nenias illius & inep¬
tias. ut iohannem baptistam audiat praedicantem : Iamsecuris ad
radices arborum posita est : omnis arbor quae non facit fructum lo
excidetur et in ignẽ mitte tur:
othecae diuinae amore flagrauit. ut maximam pastem origenis uolu¬
minum suamanu descripserit. quaeusq: hodie incaesariensi bibliothec¬
uolumina manueius ex arata repperi. quaetanto amplector et seruo¬
gaudio ut chroesi opes habere mecredam: sienim la&itia est unã epistolã

Expanded text:
illum et nauicula fluctuante clamemus: magister, saluos nos fac, perimus. illum et nauicula fluctuante clamemus: magister, saluos nos fac, perimus. Plura dictare uolueram, si non epistolaris breuitas pudorem nobis tacendi inponeret et si tu librorum ipsius ad nos uoluisses mittere cantilenas, ut scire possemus, ad quae rescribere deberemus. I nunc autem aerem uerberauimus et non tam illius infidelitatem. I quae omnibus patet, quam nostram fidem aperuimus. ceterum, si uolueris longiorem nos aduersum eum librum scribere, mitte nemas illius et ineptias, ut Iohannem Baptistam audiat praedicantem: iam securis ad radices arborum posita est. omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. othecae divinae amore flagravit, ut maximam partem Origenis voluminum sua manu descripserit, quae usqvolumina manu ejus exarata reperi, quae tanto amore gaudio, ut Croesi opes habere me credam. Si enim laetitia est, unam epistolam
Abbreviated transcription (Latin):
eum uigilias execrareͥ facit et hoc contra uocabulum suum. ut uelit dormire
uigilantius. et non audiat saluatorem dicentem: sic non potuistis unahora
urgilare mecum : uigilate &orate ut non intretis intemtationem: sp̃s prũ¬
gebam . ut confiterer tibi suꝑ iudicia iustitiae tuae: Dñm quoq legimus
in eũglo pernoctasse . & apostolos clausos cartere totanocte urgilasse. ut
illis psallentil: ter. aquateretur. custos carceris creder&. magistratus &ci¬
uitas tererentur: loquitur paulus: orationi insistite uigilantes in ea :¬
& in alioloco. Inuigiliis frequenter : dormiat itaq: uigilantius. & ab exter¬
minatore aegrpti cum a egrptiis dormies suffoc&ur : Nos dicamus cum
dauid. non dormitabit neq dormiet. quicustodit isr̃l: ut ueniat ad nosẽs
& his quiinter practatur uigil: & siquando propter peccata nostr
dor mierit. dicamus ad eum: ex surge utquid dormis dñe: excitemusq

Expanded text:
eum uigilias execrari, facit et hoc contra uocabulum suum, ut uelit dormire eum uigilias execrari, facit et hoc contra uocabulum suum, ut uelit dormire Uigilantius et non audiat saluatorem dicentem: sic non potuistis una hora uigilare mecum? uigilate et orate, ut non intretis in temptationem. spirigebam, ut confiteei tibi super iudicia iustitiae tuae. dominum quoque in euangelio legimus pernoctasse et apostolos clausos carcere tota nocte uigilasse, ut illis psallentibus terra quateretur, custos carceris crederet, magistratus et ciuitas terrerentur. loquitur Paulus: orationi insistite uigilantes in ea et in alio loco: in uigiliis frequenter. donniat itaque Uigilantius et ab exterminatore Aegypti cum Aegyptiis dormiens suffocetur; nos dicamus cum Dauid: non dormitabit neque obdormiet, qui custodit Israhel, ut ueniat ad nos sanctus t Hir, qui interpretatur \'uigil\'. et si quando propter, peccata nostra dormierit, dicamus ad eum: exsurge, ut quid dormitas, domine? excitemusque
Abbreviated transcription (Latin):
quic quidenim amens loquitur. uociferatio &clamor est appellandũ : taci¬
tame forsitan cogitatione rep̃hendas cur in absentem inuehar: fateor tibi
dolorẽmeũ: sacrilegium tantum patienter audire non possum: legienim
si romusten finees austeritatem heliae. zelum si monis cananei. patrisae ueri¬
tatem ananiam & saffiram trucidantis. paulique constantiam quielr¬
mam magum uiisdñi resistentem aeterna caecitate damnarit: non est
crudelitas prodõ pietas unde &inlege dicitur: si fratertuus & amicus et
uxor quae est insinutuo deprauaretẽ uoluerint aueritate. sit manustua suꝑ
eos. & effunde sanguinem eorum. et auferes malum demedio isr̃l : Iterũ dicam:
e: eomartrrum inmundae sunt reliquiae : & quidpassi sunt apłi. ut inmundũ
stephani corpus tanta funeris ambitione praecederent. et facerent ei planctũ
iagnum. ut illorum luctus in nr̃m gaudium uerteretur : Nam quod dicis

Expanded text:
quidquid enim amens loquitur, uociferatio et clamor est appellandus. Taciquidquid enim amens loquitur, uociferatio et clamor est appellandus. Tacita me forsitan cogitatione reprehendas, cur in absentem inuehar. fateor tibi dolorem meum: sacrilegium tantum patienter audire non possum. legi enim siromasten Finees, austeritatem Heliae, zelum Simonis Chananaei, Petri seueritacem Ananiam et Sapphiram trucidantis Paulique constantiam, qui Elymam magum uiis domini resistentem aeterna caecitate damnauit. non est crudelitas pro deo pietas. unde et in lege dicitur: si frater tuus et amicus et uxor, quae est in sinu tuo, deprauare te uoluerit a ueritate, sit manus tua super eos et effundes sanguinem eorum et auferes malum de medio Israhel. iterum dicam: ergo martyrum inmundae sunt reliquiae ? et quid passi sunt apostoli, ut inmundum Stephani corpus tanta funeris ambitione praecederent et facerent ent ei planctum magnum, ut illorum luctus in nostrum gaudium uerteretur? nam quod dicis
Abbreviated transcription (Latin):
teane odiohabui & supinimicostuos tabescebam : perfecto odio oderam illo:
sinon sunt honorandae reliquiae mastrrũ. quomodo legimus praetiosa inc̃s¬
heliseus mortuus mostuum suscitauit et dedit uitam tꝗ uodiuxta ungilan¬
tium iacebat in mundum erga omnia castroc i sr̃ litici exercitus & populidĩ
fuere inmunda quia ioseph et patriarcharum corpora portabant insolitu¬
dine. et ad scãm terram in mundos cineres pestulerunt : Iosephquoq qui
in debron ossa portauit. ut in mundum patrem auo & at haio sociar& inmun¬
dis. & mostuum mostuis copular& : praecidenda lingua ã medicis immo in sa¬
num curandum caput. ut quiloqui nescit : discat aliquando reticere : ego
ego uidi hoc aliquando postentum. et testimoniis scripturarũ quasi
uinculis hippocratis uolui ligare furiosum : sede abiit. excessit euasit. erupit.
& inter hadriae fluctus cottuque regis alpes innos declamando clamauit:

Expanded text:
te, domine, odio habui et super inimicos tuos tabescebam? perfecto odio oderam illos. te, domine, odio habui et super inimicos tuos tabescebam? perfecto odio oderam illos. si non sunt honorandae reliquiae martyrum, quomodo legimus: pretiosa in consHeliseus mortuus mortuum suscitauit et dedit uitam, quod iuxta Uigilantium iacebat inmundum? ergo omnia castra Israhelitici exercitus et populi dei fuere inmunda, quia Ioseph et patriarcharum corpora portabant in solitudine et ad sanctam terram inmundos cineres retulerunt? Ioseph quoque in in Chebron ossa portauit, ut inmundum patrem auo et atauo sociaret inmundis et mortuum mortuis copularet? praecidenda lingua a medicis, immo insanum curandum caput. ut, loqui qui nescit, discat aliquando reticere. ego, ego uidi hoc aliquando portentum et testimoniis scripturarum quasi uinculis Hippocratis uolui ligare furiosum, sed abiit, excessit, euasit, erupit et inter Adriae fluctus Cottiique regis Alpes in nos declamando clamauit.
Abbreviated transcription (Latin):
simsarium celebr ui celsanet aliquando uel delett ner det atictor ita
smplicimanum ae sub uestantur. etgo & dñi corpus in sepulchro pesituni us¬
munidum fut: eeode liqui candidis uestibus utebantur mostuo cadaueri
so qus polluto praebebant excubias ut post multa saecula dori tadatuun
soniniar& imoeruetar et in mundissimam crapulam. &cũ niliano per¬
secutor et scorum baslicas autdestruer& aut intemplaconueslere
muiror se medisem incuius paro ecͥi aesse presbiter dicitur ad quie scere
furerieius & non uirga a postolica uirgaque ferrea consringereuas in¬
utile. & tradere in interitũ carn.s̃. ut sõr saluus fiat : meminerit illius
dicti: ui debas furem &curreba scumeo. &cum adulteris portionẽ tuã pone¬
bas. Et in alio loco: inmatutino interficiibam omnes peccatores terrae ut
perderem d eciuitatedñi om̃ s operantes in iquitatẽ : &iterum non neodientes

Expanded text:
et insanum cerebrum uel sanet aliquando uel deleat, ne tantis saet insanum cerebrum uel sanet aliquando uel deleat, ne tantis samplicum animae subuertantur. ergo et domini corpus in sepulchro positum inmundum fuit et angeli, qui candidis uestibus utebantur, mortuo cadaueii atque pollute praebebant excubias, ut post multa saecula Dormitantius somniaret, immo eructuaret inmundissimam crapulam et cum Iuliano, persecutore sanctorum, basilicas aut destrueret aut in templa conuerteret? Miror sanctum episcopum, in cuius parrochia esse presbyter dicitur, adquiescere furori eius et non uirga apostolica uirgaque ferrea confringere uas inutile et tradere in interitum carnis, ut spiritus saluus fiat. meminerit illius dicti: uide bas furem et con currebas cum eo et cum adulteris portionem tuam ponebas. et in alio loco: in matutino interficiebam omnes peccatores terrae, ut disperderem de ciuitate domini omnes operantes iniquitatem, et iterum: nonne odientes
Abbreviated transcription (Latin):
uasa quae in eadem domo fuerint pollui suspicantur. sequentes occi¬
dentem litteram & non sp̃m̃ uiuificantem: Nosautem non dico mar¬
trrum reliquias sed nesolem quidem & lunã. non angelos. non ar.¬
changelos. non seraphim. non cherubin. &omne nomen quod nominatur
in p̃senti sacc ulo & infuturo colimus & adoramus. neseruiamus creatu
rae potius quam creatori qui est benedictus in saccula: Honorarnus
autem reliquias mastrrum. ut eum cuius sunt mastrres adoremus:
honoramus seruos. ut honor seruorum redund& addñm quiait . quiuos
suscipie mẽsuscipit: Ergo petri et pauli inmundae sunt reliquiȩ: ergo
mosi corpusculum inmundum erit. quod iuxta hebraicam
ueritatem ab ipso sepultum est dño : & quotiens cumque a postolorum
& proiph& arum & omnium mastrrum basilicas ingredimur. totiens
idolorum templa ueneramur. accensique ante tumulos eoꝵ cerei
adoniarue irescon uin teblusal iquiddicam quodredundet inauctoris capit

Expanded text:
dem domo fuerint pollui suspicantur, sequentes occidentem litteram, et non spiritum vivificantem. Nos autem non dico martyrum reliquias, sed ne solem quidem et lunam, non angelos, non archangelos, non seraphim, non cherubim, et omne nomen quod nominatur, et in praesenti saeculo et in futuro colimucreatori, qui est benedictus in saecula. honoramus autem reliquias martyrum, ut eum, cuius sunt martyres, adoremus, honoramus seruos, ut honor seruorum redundet ad dominum, qui ait: qui uos suscipit, me suscipit. ergo Petri et Pauli inmundae sunt reliquiae? ergo Moysi corpusculum inmundum pso sepultum est domino? et quotienscumque apostolorum et prophetarum et omnium martyrum basilicas ingredimur, totiens idolorum templa ueneramur accensique ante tumulos eorum cerei idolatriae insignia sunt ? plus aliquid dicam, quod redundet m auctoris caput
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s sc̃s quiest inte : In nouo uero testamento: habundantib testimoniis
ꝑ inpositionẽ manuum a postoli carum sp̃s sc̃s dabatur in baptismo:
substantiam sp̃s scĩ : ut salutare baptismum non aliter nisi excellentis¬
simae omnium trinitatis auctoritate : Id est patris & filii & sps̃scĩ
filio nomenquoque scĩsp̃s copuletur:
Quisergo non obstupescat quanta maiestassit sp̃sscĩ: Cum eum qui
dixerit uerbum infilium hominis: audeat sperare ueniam posse:

Expanded text:
s sanctus qui in te est . In Novo vero Testamento abundantibus testimoniis per impositionem manuum apostolicarum Spiritus sanctus dabatur in Baptismo . piritus sancti substantiam, ut salutare Baptisma non aliter nisi excellentissimae omnium Trinitatis auctoritate, id est, Patris et Filii et SpirituFilio nomen quoque Spiritus sancti copuletur. Quis ergo non stupescat quanta majestas sit Spiritus sancti, cum qui dixerit verbum in Filium hominis, audeat sperare posse veniam;
Abbreviated transcription (Latin):
substantialiter scã est: si qua aũt alia natura sca est ex adiumptione hoc uelimnꝰ
quis habere potestunde & decidere eam possibileest: sed &sapientiam quis acci¬
dentem nihilominus hab&: Quamuis in nr̃asit positũ potestate studio nostro
& intac merito sisapientiae cperam demus effici sapientes: &sisempi d studii¬
geramus semꝑ sapientiae pastic ipamus. & id nobis uelplus uelminus accedat :¬

Expanded text:
substantialiter sancta est. Si qua autem alia natura sancta est, ex assumptione hoc vel inspam quis habere potest, unde et decidere eam possibile est. Sed et sapientiam quis accidentem nihilominus habet, quamvis in nostra positum sit potestate, studio nostro et vitæ merito, si sapientiæ operam damus, effici sapientes, et si semper id studiigeramus, semper sapientiæ participemus, et id nobis vel plus vel minus accidat, s
Abbreviated transcription (Latin):
offitia : Qm̃quidem nos homines animal sumus compositum excorpus
animȩque concursu: hoc enimmodo habitare nos super terras possi¬
bile fuit: dm̃ uero qui omnium est. conpositum essẽ non estputandũ.
ne foste priora ipsoprincipio esse inueniantur elementa ex quibus
compositumest omne quicquid illudest quod compositum dicitur⁊
sed nec magnitudine corporali mens indig& ut agat aliquid uelmo¬
ueatur. sic ut oculis cum in maiora quidem corpora intuenda dif¬
funditur. ad parua uero & exigua
coastatur & adstringit᷑
aduidendum In dig& sane mens
magnitudine intellegi¬
bili: quia non corporaliter sedintellegibiliter crescit: Nonenim cor¬
poralibus incrementis simulcum corpore men sus que ad ugesimum
uel trigesimum annum acatis aug&ur. seder uditianib: atque exer¬
citiis adhibit is acumen quidem elimantur ingenii : quaequesunt

Expanded text:
officia, quandoquidem nos homines animal simus compositum ex corporis officia, quandoquidem nos homines animal simus compositum ex corporis animæque concursu. Hoc enim modo habitare nos super terram possibile fuit. Deum vero, qui omnium est principium, compositum esse non est putandum: ne forte priora ipso principio inveniantur elementa esse, ex quibus compositum est omne quidquid illud est quod compositum dicitur. Sed nec magnitudine corporali mens indiget ut agat aliquid, vel moveatur: sicut oculus cum in majora quidem corpora intuendo diffunditur, ad parva vero et exigua coarctatur, et astringitur ad videndum. Indiget sane mens magnitudine intelligibili, quia non corporaliter, sed intelligibiliter crescit. Non enim corporalibus incrementis simul cum corpore mens usque ad vigesimum vel trigesimum annum ætatis augetur, sed eruditionibus et exercitiis adhibitis acumen quidem elimatur ingenii, quæque sunt
Abbreviated transcription (Latin):
sitate tardabitur: quominus suis motib agat: Nequerur sum exlo¬
corum qualitate agͥmentum aliquod uel incrementum mobilitatis
ad quirit: Quod ñ obtendat aliquis uerbi gratia quia nauigantibiis
& fluctib maris iactantis miniis aliquanto mensugeat quam uigere
interrissol& : Non eos ex loci diuersitate id pati. sẽdex corporis com¬
motione uel conturbatione credendum est: tuimens ad iuncta est¬
uel in sesta: uid&ur enim ut contranaturam in mari degere corpus
humanum : &pp̃tea uelut quadam sui in aequalitate motus mentis
in cõmpositae in ordinataeq: suscipere : &acum iniseius ictus obtun¬
siore ministerio dispensare Nonminiis quam siqui &iam interra
positi febribus urgeantur Quorum cestum est quodsiminus ali¬
quid perum febrium mens suum nonseru& officium non lociculpã
sed morbumcor poris esse causandum. perquem turbatum corpus atque
confusum nequaquam notis acnaturalibus lineis solita n menti dependit

Expanded text:
sitate tardabitur, quominus suis motibus agat: neque rursus ex lositate tardabitur, quominus suis motibus agat: neque rursus ex locorum qualitate augmentum aliquod, vel incrementum mobilitatis acquirit. Quod si obtendat aliquis, verbi gratia, quia navigantibus et fluctibus maris jactatis minus aliquanto mens vigeat quam vigere in terris solet: non ex loci diversitate id pati, sed ex corporis commotione vel conturbatione credendum est, cui mens adjuncta vel inserta est. Videtur enim quasi contra naturam in mari degere corpus humanum, et propterea velut quadam sui inæqualitate motus mentis incomposite inordinateque suscipere, et acuminis ejus ictus obtusiori ministerio dispensare, non minus quam si qui etiam in terra positi febribus urgeantur: quorum certum est quod si minus aliquid per vim febrium mens suum non servet officium, non loci culpam, sed morbum corporis esse causandum, per quem turbatum corpus atque confusum nequaquam notis ac naturalibus lineis solita menti dependit