comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& grauiter aquis illisa exertis pedib
atq unguib rapere. nec alia multa
animantium genera quȩ inter herbas
saluti suȩ noxias pascendo circũ errañ.
nec aliquid eoꝵ quo ledantur attin¬
gunt. cũ eas homo uix exꝑiendo caue¬
re didicerit. & multa mnoxia quod
sint in exꝑta formidet. Unde conicere
facile est. quantũ possit in aeriis corꝑib
sensus ẽẽ acrior: nec ideo tam̃ demones
qui eo p̃diti sunt bonis hominibus
p̃ponendos prudens quisq censuerit.
Hoc & de corpoꝵ celeritate dixerim. Et
hac enĩ prȩstantia non solũ a uolu¬
cribus homines uerum etiã a multis
quadrupedib ita suꝑantur. ut in eoꝵ
comparatione plumbei deputandi siñ.
nec tamen ideo fibi hȩc animantrum
genera existimant p̃ponenda. quib
capiendis. mansue faciendis. atq in
suȩ uoluntatis usum cõmodumq
redigendis non ui corporis utuntur.
sed ratione imperant. Illam uͦ tertiã
demonũ potentiam. quod diuturna

Expanded text:
et grauiter aquis inlisa exertis pedibus et grauiter aquis inlisa exertis pedibus atque unguibus rapere; nec alia multa animantium genera, quae inter herbas saluti suae noxias pascendo circumerrant nec aliquid earum, quo laedantur, adtingunt, cum eas homo uix experiendo cauere didicerit et multa innoxia, quod sint inexperta, formidet. unde conicere facile est, quanto possit in aeriis corporibus sensus esse acrior. nec ideo tamen daemones, qui eo praediti sunt, bonis hominibus praeponendos prudens quisque censuerit. hoc et de corporum celeritate dixerim. et hac enim praestantia non solum a uolucribus homines, uerum etiam a multis quadrupedibus ita superantur, ut in eorum conparatione plumbei deputandi sint; nec tamen ideo sibi haec animantium genera existimant praeponenda, quibus capiendis, mansuefaciendis atque in suae uoluntatis usum commodumque redigendis non ui corporis, sed rationis imperant. Illam uero tertiam daemonum potentiam, quod diuturna
Abbreviated transcription (Latin):
instigante maximo uitio curiosita¬
tis. ꝓpter amorem felicitatis falsȩ atq
terrenȩ & excellentiȩ temporalis. Qi
autẽ se abhis cupiditatib mundant.
nec eis se feriendos rapiendosq ꝑmit¬
tunt. sed inquirunt & amant aliqͥd
quod eodem mͦ semꝑ est cuiꝰ partici¬
patione beati sint. primũ considerãt
non ideo sibi prȩponendos demones¬
esse quod acriori sensu corporis preua¬
lent. aerii scilicet hoc ẽ subtilioris ele¬
menti: quia nec in ipsis terrenis cor¬
porib bestias sibi pͣponendas putant
quȩ acrius multa p̃sentiunt. uełut̃
sagacem canem quia latentẽ fegim
olfactu acerrimo sic inuenit. ut ad
eam capiendã ducatum quendã ho¬
mini p̃beat. non utiq prudentiore
intellectu animi. sed acutiore corꝑis
sensu. uł uulturem. quia ꝓiecto cada¬
ueri ex imꝓusa longinquitate aduo¬
lat. nec aquiła quia sublimit᷑ uolans
de tanto interuallo natantẽ sub
fiuctib piscem dicitur prx̧uidere.

Expanded text:
instigante maxime uitio curiositainstigante maxime uitio curiositatis propter amorem felicitatis falsae atque terrenae excellentiae temporalis. qui autem se ab his cupiditatibus mundant nec eis se ferendos rapiendosque permittunt, sed inquirunt et amant aliquid, quod eodem modo semper est, cuius participatione beati sint, primum considerant non ideo sibi praeponendos esse daemones, quod acriore sensu corporis praeualent. aerii scilicet, hoc est subtilioris elementi, quia nec in ipsis terrenis corporibus bestias sibi praeponendas putant, quae acrius multa praesentiunt; uelut sagacem canem, quia latentem feram olfactu acerrimo sic inuenit, ut ad eam capiendam ducatum quendam homini praebeat, non utique prudentiore intellectu animi, sed acutiore corporis sensu; uel uulturem. quia proiecto cadauere ex inprouisa longinquitate aduolat: nec aquilam, quia sublimiter uolans de tanto interuallo natantem sub fluctibus piscem dicitur peruidere
Abbreviated transcription (Latin):
emonum eam ẽẽ naturã. ut acrii
corporis sensu terrenoꝵ corporum
sensum facile prȩcedant. cȩleritate
etiã ꝓpter eiusdem aerii corporis supe¬
riorem mobilitatẽ. non solum cursus
quorũlibet hominum uł ferarum.
uerum etiã uolatus auium incompa¬
rabiliter uincant. Quib duabus
rebus quantum ad aerium corpus
attinet p̃diti. hoc ẽ acrimonia sen¬
sus. & celeritate motus. multa ante
cognita pręnuntiant. uł nuntiant.
quȩ homines ꝓ sensus terreni tardi¬
tate mirentur. Accessit etiã demo¬
nib ꝑ tam longum tempus quo eoꝵ
uita ꝓtendit᷑ rerũ longe maior experi¬
entia. qua potest hominib ꝓpter
breuitatẽ uitȩ ꝓuenire. ꝑhas effica¬
cias quas aerĩ corporis natura sor¬
tita ẽ: ñ solum multa futura p̃dicunt
dȩmones: uerum etiã multa mira
faciunt. Quȩ qm̃ homines dicere
ac facere non possunt: eos dignos
quide quib seruiant. & quib diui¬
nos honores deferant arbitrantur.

Expanded text:
Daemonum eam esse naturam, ut aerii Daemonum eam esse naturam, ut aerii corporis sensu terrenorum corporum sensum facile praecedant, celeritate etiam propter eiusdem aerii corporis superiorem mobilitatem non solum cursus quorumlibet hominum uel ferarum, uerum etiam uolatus auium inconparabiliter uincant. quibus duabus rebus, quantum ad aerium corpus attinet, praediti, hoc est acrimonia sensus et celeritate motus, multo ante cognita praenuntiant uel nuntiant, quae homines pro sensus terreni tarditate mirentur. accessit etiam daemonibus per tam longum tempus. quo eorum uita protenditur, rerum longe maior experientia, quam potest hominibus propter breuitatem uitae prouenire. per has efficacias, quas aerii corporis natura sortita est, non solum multa futura praedicunt daemones, uerum etiam multa mira faciunt. quae quoniam homines dicere ac facere non possunt, eos dignos quidam, quibus seruiant et quibus diuinos honores deferant, arbitrantur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓhibendo non solũ sibi displicere ue¬
rum etiã curare se ostendit. neq om̃i¬
no contemnere. Unde colligitur. qd
ds aliquid & imꝑber iustus. & tames
ꝑmittat om̃ps. Hȩc cum dicta ẽẽnt.
concessum est non ideo putandum
aliquid iuste ac bene fieri quia id ds
cum hȩc ꝓhibenda curet fieri sinit.
fatendumq eẽ etiã illa mala quȩ
contra religionem qua d̃s colit̃ fiunt.
ꝙ displicere do iusto. & ratione iudi¬
cii eius ab om̃ipotente ꝑmitti. Sed ali¬
ud ĩa eẽ tractandũ: unde sint diuina¬
tiones uł demonũ uł quilibet illi sint
quos deos pagani uocant. Uidendum
enĩ eẽ. ne forte ñ quidẽ ꝓpterea hȩc bo¬
na putanda sint. quia ea fieri ꝑmit¬
tit omp̃s. sed ido quia tã magna sunt
ut non nͥ dĩ potentiȩ tribuenda esse
uideant᷑. Ad hoc me postea respon
ad popłm. ĩa nos urgebat. Nec distuli
cũ spaciũ datum ẽ scribendo & illa re¬
texere & ista subtexere.

Expanded text:
prohibendo non solum sibi displicere, ueprohibendo non solum sibi displicere, uerum etiam curare se ostendit neque omnino contemnere? unde colligitur, quod deus aliquid et improbet iustus et tamen permittat omnipotens. Haec cum dicta essent, concessum est non ideo putandum aliquid iuste ac bene fieri, quia id deus, cum haec prohibenda curet, fieri tamen sinit, fatendumque esse etiam illa mala, quae contra religionem, qua deus colitur, fiunt, et dis-. plicere deo iusto et ratione iudicii eius ab omnipotente permitti; sed aliud iam esse tractandum, unde sint diuinationes uel daemonum uel quilibet illi sint, quos deos pagani uocant; uidendum enim esse, ne forte non quidem propterea haec bona putanda sint, quia ea fieri permittit omnipotens, sed ideo, quia tam magna sunt, ut nonnisi dei potentiae, tribuenda esse uideantur. ad hoc me postea responsad populum iam nos urguebat, nec distuli, cum spatium datum est scribendo, et illa retexere et ista subtexere.
Abbreviated transcription (Latin):
possit: Contra hoc dictũ est nc̃ om̃ino
talia non fieri.Sacra enĩ illa ñ fiunt
inquit quȩ pontificalib conscripta
sunt libris: ea quippe tunc recte fiebant.
ea tunc do placere demonstrabantur.
eo ipso quod ab om̃ipotente ac iusto fieri
sinebantur. Si quid autẽ nc̃ ꝓhibito¬
rum sacͥficioꝵ fit occulte atq illicite.
non est illi pontificali sacrificioꝵ ge¬
neri comparandũ. sed in eo deputan¬
dum quod etiam nocturno fit tẽ¬
pore: cum hȩc om̃ia illicita ipsis
pontificalib libris certũ sit ꝓhiberi.
atq damnari. Hic respondi. Cur
ergo uł talia ꝑmittit ds fieri. si ni¬
chil eoꝵ malefactoꝵ contemnit. q̃
contra religionem fiunt: p̃serti cum
hȩc eum curare hinc etiã concedere
cogantur. qui pontificales libros ma¬
gni estimant quod ea quȩ his libris ꝓ¬
hibentur. utiq diuinitus ꝓhiberi asse¬
runt: Quomͦ ergo diuinitus ꝓhiben¬
tur. nisi quia displicent do. Cũ utiq

Expanded text:
possit? contra hoc dictum est nunc omnino possit? contra hoc dictum est nunc omnino talia non fieri. sacra enim illa, inquit, non fiunt, quae pontificalibus conscripta sunt libris; ea quippe tunc recte fiebant, ea tunc deo placere demonstrabantur eo ipso, quod ab omnipotente ac iusto fieri sinebantur; si quid autem nunc prohibitorum sacrificiorum fit occulte atque inlicite, non est illi pontificali sacrificiorum generi conparandum, sed in eodem deputandum, quod etiam nocturno fit tempore, cum haec omnia inlicita ipsis pontificalibus libris certum sit prohiberi atque damnari. hic respondi: cur ergo uel talia permittit deus fieri, si nihil eorum malefactorum contemnit, quae contra religionem fiunt, cum praesertim haec eum curare hinc etiam cogantur concedere, qui pontificales libros magni aestimant, quod ea, quae his libris prohibentur. utique diuinitus prohiberi asserunt? quomodo ergo diuinitus prohibentur, nisi quia displicent deo, quae utique
Abbreviated transcription (Latin):
erit bonum quod fieri ꝓhibent᷑ & euer¬
tuntur: Si autẽ bonum non ẽ quod
euertunt᷑ quȩ do placent. hoc fieri non
sineret omp̃s. quia & hoc contra religi¬
onem fit qua colitur ds. si ea quȩ deo
placent abhominib euertunt᷑. Si autẽ
hoc ut male fiat ꝑmittit om̃ps: non
ido putanda sunt illa bona quod ea
fieri ꝑmisit omp̃s. Dictum contra est.
concedendum ẽẽ nunc ista recte non
fieri: immo ido prorsus iam non fieri
quod om̃ipotenti nunc displicent. ue¬
runtamen placuisse cũ fierent. Nos enĩ
nescire unde tunc placuerint. nunc
autẽ unde displiceant: dũ tamen cer¬
tum sit nec tunc fieri potuisse nisi pla¬
cuissent om̃ipotenti. nec nunccessasse.
nisi displicuissent om̃ipotenti. Ad hoc
ego. Cur ergo inqũa : nunc talia elan-¬
culo fiunt. quȩ uł ꝑpetuo delitescunt
uł dep̃hensa puniuntur: si nichil horũ
fieri sinit omp̃s. nisi quod ei iusto placet.
cum iusto quod iniustum ẽ placere ñ

Expanded text:
erit bonum, quod fieri prohibentur et euererit bonum, quod fieri prohibentur et euertuntur? si autem hoc bonum non est, quod euertuntur, quae deo placent, hoc fieri non sineret omnipotens, quia et hoc contra religionem fit, qua colitur deus, si ea, quae deo placent, ab hominibus euertuntur. si autem hoc, cum male fiat, permittit omnipotens, non ideo putanda sunt illa bona, quod ea fieri permisit omnipotens. Dictum contra est concedendum esse nunc ista recte non fieri, immo ideo prorsus iam non fieri, quod omnipotenti nunc displicent, uerumtamen placuisse, cum fierent; nos enim nescire, unde tunc placuerint, nunc autem unde displiceant, ++ dum tamen certum sit nec tunc fieri potuisse, nisi placuissent omnipotenti. nec nunc cessasse, nisi displicuissent omnipotenti.. ad hoc ego, cur ergo, inquam, et nunc talia clanculo fiunt, quae uel perpetuo delitiscunt uel deprehensa puniuntur, si nihil horum fieri sinit omnipotens, nisi quod ei iusto placet, cum iusto quod iniustum est placere non
Abbreviated transcription (Latin):
non ea fieri potuisse. nisi dõ placuis¬
sent. & ideo bona putanda qm̃ iusto
placent: ita dici potest. non ea ꝓhiberi
euerti puniri potuisse nisi dõ displice¬
rent: ac ꝑhoc si tunc ideo recte fiebant
quia iusto dõ placere hinc ostendeban¬
tur. quod ab illo fieri sinebant᷑. id̾o nuni
inique fiunt. quia do displicere hinc
ostendunt᷑. quod ea uł iubet uł ꝑmit¬
tit euerti. Contra hoc dictũ est iniusta
quide ẽẽ nunc ista ñ tamen mala. &
iniusta quia contra leges quib ꝓhiben¬
tur funt: ideo aut̾e non mala. quia si
mala ẽẽnt nunqu̾a do utiq placus¬
sent. Porro si nunqũa placuissent. nũꝙ̃
facta essent: illo non sinente qui om̃ia
potest. & qui talia non contemneret.
quando tam magna sunt ut contra
ipsam religionem qua ds̃ colitur fierent.
si male fierent. Hic ergo si ꝓpterea inqũa
mala non sunt quia placere hinc pro¬
bantur. quod ea fieri sinit om̃ps. quomͦ

Expanded text:
non ea fieri potuisse, nisi deo placuisnon ea fieri potuisse, nisi deo placuissent, et ideo bona putanda, quoniam iusto placent, ita dici potest non ea prohiberi, euerti, puniri potuisse, nisi deo displicerent; ac per hoc si tunc ideo recte fiebant, quia iusto deo placere hinc ostendebantur, quod ab illo fieri sinebantur, ideo nunc inique fiunt, quia deo displicere hinc ostenduntur, quod ea uel iubet uel permittit euerti. Contra hoc dictum est iniusta quidem esse nunc ista, non tamen mala, et ideo iniusta, quia contra leges, quibus prohibentur, fiunt, ideo autem non mala, quia, si mala essent, numquam deo utique placuissent; porro si numquam placuissent, numquam facta essent illo non sinente, qui omnia potest et qui talia non contemneret, quando tam magna sunt, ut contra ipsam religionem, qua deus colitur, fierent, si male fierent. hic ego, si propterea, inquam, mala non sunt, quia deo placere hinc probantur, quod ea fieri sinit omnipotens, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
fieri sicut homicidia. adultiria. furta.
rapinas. & cȩtera hunis modi. quȩ
quãlus iusto do eo quod iniusta sint
sine dubitatione displiceant. ide ta¬
men om̃ps ea fieri certa iudicii sui
ratione ꝑmittit. non ptiq impune.
sed ad eoꝵ damnationem a quibus
fiunt quȩ displicent iusto. Et cum
e contrario diceretur. non quide esse
dubitandum quod om̃ps & iuistus sit
ds̃. sed hȩc humana peccata quȩ con¬
tra societatẽ hominum fierent. non eũ
curare dum fierent. ꝓpterea posse fieri.
quȩ utiq fieri non possent. si om̃ps non
siuisset. illa uero quȩ ad ipsũ religioms
cultum ꝑtinent. nullomͦ ab eo creden¬
dum ẽẽ contemini. ac ꝑ hoc fieri non
potuisse. nisi ei placuissent. & ideo mala
ea putari ñ oportere. adhoc quoq re¬
spondi. Nunc ergo ei displicent cum
templa & simulachra euertuntur. et
illa gentium sacrificia. si facta fue¬
rint puniunt᷑. Sicut enĩ dicitur

Expanded text:
fieri, sicut homicidia, adulteria, furta, fieri, sicut homicidia, adulteria, furta, rapinas et cetera huius modi: quae quamuis iusto deo eo quod iniusta sint sine dubitatione displiceant, idem tamen omnipotens ea fieri certa iudicii sui ratione permittit non utique inpune, sed ad eorum damnationem, a quibus fiunt quae displicent iusto. Et cum e contrario diceretur non quidem esse dubitandum, quod omnipotens et iustus sit deus, sed haec humana peccata, quae contra societatem hominum fierent, non eum curare, dum fierent ■— propterea posse fieri: quae utique fieri non possent, si omnipotens non siuisset; illa uero, quae ad ipsum religionis cultum pertineant, nullo modo ab eo credendum esse contemni. ac per hoc fieri non potuisse, nisi ei placuissent. et ideo mala ea putari non oportere — ad hoc quoque respondi: nunc ergo ei displicent, cum templa et simulacra euertuntur et illa gentium sacrificia, si facta fuerint. puniuntur. sicut enim dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
in dieb scĩs
octauarum.
cum mane
apud me ad¬
essent multi
loco solito consecdissemus: ortus est
sermo de religione xp̃iana adu̾sus
prȩsumptionẽ & tanqu̾a miram et
magnam scientiam paganoꝵ: quem
recordatum atq completum litteris¬
mandandum putaui. non expressis
respondere oporteret. Cum gͥ de diui-¬
natione demonum quȩreretur. &. af¬
firmaretur p̃dixisse nescio que. euer¬
sionem templi serapis quȩ in alexan¬
dria facta ẽ: respondi ñ eẽ mirandũ si ftã
euersionem templi & simulachri sui
imminere demones. & scire & p̃dicere
potuerunt. sicut alia multa. quantum
eis nosse. & prenuntiare ꝑmittit᷑. Et
cum mͥ referretur. non ergo sunt malȩ
diuinationes huiusmodi. nec do displi¬
cent. alioquin om̃ps et iustus ista fie¬
ri non ꝑmitteret. si mala & iniusta
essent: respondi non ideo hȩc uideri
iusta debere. quod ea fieri ꝑmittit
omni potentissimꝰ ꝙ iustissimus ds. Nã
& alia multa manifestissime inuista

Expanded text:
in diebus sanctis octauarum, cum mane apud me fuissent multi loco solito consedissemus, ortus est sermo de religione christiana aduersus praesumptionem et tamquam miram et magnam scientiam paganorum: quem recordatum atqmandandum putavi, non expressis responderi oporteret. Cum ergo de divinatione daemonum quaereretur, et affirmaretur praedixisse nescio quem, eversionem templi Serapis, quae in Alexandria facta est; respondi, non esse mirandum si istam eversionem templi et simulacri sui imminere daemones, et scire et praedicere potuerunt, sicut alia multa, quantum eis nosse et praenuntiare permittitur. 2. Et cum mihi referretur, Non ergo sunt malae divinationes hujusmodi, nec Deo displicent; alioquin omnipotens et justus ista fieri non permitteret, si mala et injusta essent: reiusta debere, quod ea fieri permittit omnipotentissimus et iustissimus deus; nam et alia multa manifestissime iniuste
Abbreviated transcription (Latin):
prȩdicta sunt uideamus. Ipsa quippe
uelut imꝑitia & stultitia xp̃ianorũ
quȩ humilib & scĩs eiusq diligent̃
studiosis apparet excelsa ꝙ sola uera sa¬
pientia. ipsa in qua uelut stultitia xp̃ia¬
noꝵ eos ad istam paucitatẽ redegit.
qm̃ sicut dicit apłs stultam fecit ds
sapientiam huius mundi. Deinde
subiungit rem mirabilem siquis intel¬
ligai. & ita sequitur. Nam qm sapi¬

Expanded text:
praedicta sunt, uideamus. ipsa quippe praedicta sunt, uideamus. ipsa quippe uelut inperitiae stultitia christianorum, quae humilibus et sanctis eiusque diligenter studiosis adparet excelsa et sola uera sapientia, ipsa, inquam, uelut stultitia christianorum eos ad istam paucitatem redigit, quoniam, sicut dicit apostolus, stultam fecit deus sapientiam huius mundi. deinde subiungit rem mirabilem, si quis intellegat, et ita sequitur: nam qu
Abbreviated transcription (Latin):
interposui. Commemorabunt᷑ ꝙ con¬
uertentur ad dñm uniuersi fines terrȩ.
His atq huiusmodi ꝓpħicis documen¬
ts p̃dictum ostenditur quod uidemus
non in una ipsa gente quȩ appellata ẽ
iscł. sedmn om̃ib gentib coleret᷑. ꝙ om̃s
falsos deos gentium. & a tẽplis eoꝵ. &
a cardib cultoꝵ suoꝵ demoliret᷑. Fant
nunc isti. et adhuc contra xp̃ianam
religionem. contra uerũ di cultum ua¬
nitates pristinas defensitare audeant.
ut cum strepitu ꝑeant. Nam ꝙͥ hoc de
illis p̃dictum est in psalmis dicente pro¬
pħa. Sedisti suꝑ chronum. qui uidicas iu¬
stitiam. Increpast gentes &̾ ꝑiit impius:
nomen eoꝵ delesti inȩternum ꝙ̃. in sd̃m
seli. In imici defecerunt in finẽ. ꝙ ciuita
Necesse est gͦ ut impleantur hȩc om̃ia.
Nec quod adhuc audent ipsi pauci
qui remanserunt uaniloquas suas
ostentare doctrinas. & xp̃ianos tan.¬
quam imꝑitissimos irridere. moueri
debemus: dum in eis impleri ea quȩ

Expanded text:
mmemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae. his atque huius modi propheticis documentis praedictum ostenditur, quod uidemus non in una ipsa gente, quae appellata est Israhel, sed in omnibus gentibus coleretur et omnes falsos deos gentium et a templis eorum et a cordibus cultorum suorum amoliretur. Eant nunc isti et adhuc contra christianam religionem, contra uerum dei cultum uanitates pristinas defensitare audeant, ut cum strepitu pereant. nam et hoc de illis praedictum est in Psalmis dicente propheta: sedisti super thronum, qui iudicas stitiam. Increpasti gentes, et periit impius; nomen eorum delesti in aeternum, et in saeculum saeculi. Inimici defecerunt frameae in necesse est ergo, ut inpleantur haec omnia; nec quod adhuc audent ipsi pauci, qui remanserunt, uaniloquas suas ostentare doctrinas et christianos tamquam inperitissimos inridere, moueri debemus, dum in eis inpleri ea, quae
Abbreviated transcription (Latin):
entiam. qm̃ quod stultum ẽ tłi sapi¬
entius est hominib. & quod inftr¬
mum ẽ cłi fortitis est hominib
Irrideant gͦ quantum possunt tan¬
quam imꝑitiam &. stultitiã nr̃am. ꝙͣ
iactent doctrinã & sapientiam suã.
Iuud scio quod isti irrisores nr̃i paucio
res sunt hoc anno: qũa fuerunt prio¬
re anno. Ex quo enĩ fremuerunt
gentes & popłi meditati sunt inania
aduersus dñm & aduersus xp̃m eius.
quando ab eis fundebat᷑ sanguis san¬
ctoꝵ .s. uastabat᷑ eccłia. usq ad hoc
tempus & deinceps cotidie minum¬
tur. Nos autẽ aduersus eoꝵ obꝓbri
um & suꝑbas irrisiones fortissimos
reddunt. oracula dĩ nr̃i. quȩ de hac
quoq re uidemus ꝙ gaudemus imn¬
pleri Sic enĩ nos alloquitur ꝑ ꝓpham
Audite me qui scitis iudicium¬
meum popłs m̃s. in quoꝵ corde
lex mea est. Obprobria hominum
nolite metuere. ꝙ detractione eoꝵ
ne suꝑemini. nec quod uos spernunt.
magni duxeritis. Sicut enĩ uestimen¬

Expanded text:
 Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus . Irrideant ergo, quantum possunt, tanquam imperitiam et stultitiam nostram, et jactent doctrinam et sapientiam suam. Illud scio, quod isti irrisores nres sunt hoc anno, quam fuerunt priore anno. ex quo enim fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania aduersus dominum et aduersus Christum eius, quando ab eis fundebatur sanguis sanctorum et uastabatur ecclesia, usque ad hoc tempus et deinceps cotidie minuuntur. nos autem aduersus eorum obprobria et superbas inrisiones fortissimos reddunt oracula dei nostri, quae de hac quoque re uidemus et gaudemus inpleri. sic enim loquitur propheta: audite me, qui scitis iudicium, populus meus, in quorum corde lex mea est; obprobrium hominum nolite metuere, et detractatione eorum ne superemini, nec quod uos spernant, magni duxeritis. sicut enim uestimen
Abbreviated transcription (Latin):
MNIS .DIUINI
scriptura bipertita est: scđm id qđ
eruditum in regno dĩ similem esse
patrifamilias. proferenti de thesau¬
ro suo noua & uetera: quȩ duo etiã
testamenta dicuntur. In libris autẽ
omnib scĩs intueri oportet. quȩ ibi
ȩterna intimentur. quȩ facta narren¬
tur. quȩ futura prȩnuncientur: quȩ
agenda prȩcipiant᷑. uł moneantur.
Innarratione ergo rerum factarum.
quexitur utrum omĩa scđm figuratũ
tantum modo intellectum accipiant᷑:
an etiã scđm fidem rerũ gestarum
asserenda & defendenda sint. Nam
non esse accipienda figuraliter. nul¬
lus xp̃ianus dicere audebit: attendeis
apłm dicentẽ. om̃ia autẽ hȩc in figu¬
ra contingebant illis:& illud qͦd inge¬
nesi scriptum ẽ. & erunt. luo in car¬
ne una. magnum sacramentũ com¬
utroq modo illa scriptura scrutanda

Expanded text:
mnis divina Scriptura bipartita est, secundum ideruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figuratum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter, nullus christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem, Omnia autem haec in figura contingebant illis : et illud quod in Genesi scriptum est, Et erunt duo in carne una , magnum sacramentum comutroque modo illa Scriptura scrutanda
Abbreviated transcription (Latin):
uitetur. ꝑfecte se habet fructus legen¬
tis. Si uero utrumq uitari non potest.
etiam si uoluntas scriptoris incerta
sit sanȩ fidei congruam non inutile
est eruisse sententiam. fiNit lib̾er¬

Expanded text:
uitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumque uitari non potest, etiam si uoluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. LIBER
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓprietatẽ. In quo opere plui¬
ta quam inuenta sunt: ꝙ. e
quȩ inuenta sunt pauciora¬
ta: cętera uero ita posita. uel
requirenda sint. Hos sane lib
rius cȩpi sed prius terminat
de trinitate: ideo eos nunc of
cepi recolui. In quinto libro
cunq in eis libris posui. de
De lege enim dictum ẽ: quoe
de semine dictum multi latint
habent. per interprȩtantis err
n serto libro quod diri adã
in eo nulla remanserit: sed quod
formis. ut reformatione opus h
N duodecimo de inferis magis n
deor docere debuisse. quod sul

Expanded text:
prietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de sde lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adamin eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, quod sub
Abbreviated transcription (Latin):
rare: non quod aliis locis hȩe antea
nascerentur. et post in agris quos
homo ad capiendas fruges colerer:
sed &. prius & postea in eisdem locis.
prius tamen non homini. post autẽ
homini: ut hoc significetur quod
additum ẽ tibi. quia non ẽ dictum.
spinas & tribulos pariet. sed pariet
tibi: id est ut tibi iam ista nasci inci¬
piant ad laborem. quȩ ad pastum
tantũmodo aliis animalib antea
nascebantur. Et dixit ds. faciamus
hominẽ adimaginem & similitudi¬
nem nrãm: & dominetur piscium
maris. &. uolatiliũ cęli. & om̃ium
pecoꝵ. & om̃is terrȩ. ꝙ om̃ium repti¬
lium repentiũ suꝑ terrã. Et fecit ds¬

Expanded text:
rare, non quod aliis locis haec antea rare, non quod aliis locis haec antea nascerentur et postea in agris, quos homo ad capiendas fruges coleret, sed et prius et postea in isdem locis, prius tamen non homini, post autem homini, ut hoc significetur, quod additum est: tibi, quia non est dictum: spinas et tribulos pariet, sed: pariet tibi, id est, ut tibi iam ista nasci incipiant ad laborem, quae ad pastum tantummodo aliis animalibus antea nascebantur. Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et dominetur piscium maris et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terra
Abbreviated transcription (Latin):
homini de terra. spinas & tribulos
pariet tibi: nec tamen facile dicen-¬
dum est. tunc cȩpisse ista oriri ex ter¬
ra. Fortassis enĩ qm̃ in ipsis quoq ge¬
nerib seminũ multȩ reꝑiuntur utili¬
tates. poterant habere locum suum si¬
ne ulla pęna hominis. Sed ut inagris
in quib iam pęnaliter laborabat etiã
ista nascerentur. hoc ad cumulum
pęnȩ ualere credi potest: cum possent
alibi nasci. uł ad auium pecoꝵq pa¬
stus. uł ad ipsoꝵ hominũ aliquos usus.
quanqũa & ille sensus non abhorret
abhis uerbis. quo ita intelligitur di¬
ctum. spinas & tribulos pariet tibi.
ut hȩc etiam antea terra pariens. non
tamen homini pareret ad laborem.
sed ad cuiuscemodi animalib conue¬
nientem cibum: sunt enĩ quȩ hisge¬
nerib &. molliorib & aridiorib
cõmode suauiterq uescantur: tunc
autem cȩperit ista homini parere
ad erumnosum negotium. cum post
peccatum homo cȩpit in terra labo¬

Expanded text:
homini de terra: spinas et tribulos homini de terra: spinas et tribulos pariet tibi. nec tamen facile dicendum est tunc coepisse ista oriri ex terra. fortassis enim quoniam in ipsis quoque generibus seminum multae reperiuntur utilitates, poterant habere locum suum sine ulla poena hominis. sed ut in agris, in quibus iam poenaliter laborabat, etiam ista nascerentur, hoc ad cumulum poenae ualere credi potest, cum possent alibi nasci uel ad auium pecorumque pastus uel ad ipsorum hominum aliquos usus. quamquam et ille sensus non abhorret ab his uerbis, quo ita intellegitur dictum: spinas et tribulos pariet tibi, ut haec etiam antea terra pariens non tamen homini pareret ad laborem, sed cuiusque modi animalibus conuenientem cibum — sunt enim, quae his generibus, et mollioribus et aridioribus, commode suauiterque uescantur — tunc autem coeperit ista homini parere ad aerumnosum negotium, cum post peccatum coepit in terra labo
Abbreviated transcription (Latin):
culto nutu amministranti. cui nr̃i
etiã capilli numerati sunt. ne ꝓpter
inanes curas ex animatoꝵ corpoꝵ
suorum ulla genera mortium ꝑhor¬
rescant: sed piȩ fortitudinis neruosad
om̃ia prȩparare non dubitent. Talis
etiam quęstio de spinis & tribulis so¬
let oboriri: & de quibusdam lignis
infructuosis. uł cur. uł quando crea¬
ta sint: cum ds dixerit. ꝓducat ter¬
ra herbam pabuli seminantẽ semen:
ꝙ. lignum fructiferum faciens fructũ.
Sed qui ita mouentur: non intellig̃t
saltem de usitatis formulis humani
luris: qũeadmodum usus appelletur
fructus. Utilitas enim quȩdam fru¬
entium: in fructus nomine considera¬
tur. Quantȩ autẽ sint utilitates. siue
manifestȩ. siue occultȩ. om̃ium quȩ
terra gignens radicitus alit: & ipsi
quȩdam intueantur. & ab exꝑtis cȩte¬
ra inquirant. Et de spinis quidem
ac tribulis absolutior potest ẽẽ respon¬
sio: quia post peccatum dictum est

Expanded text:
culto nutu administranti, cui nostri culto nutu administranti, cui nostri etiam capilli numerati sunt, ne propter inanes curas exanimatorum corporum suorum ulla genera mortium perhorrescant, sed piae fortitudinis neruos ad omnia praeparare non dubitent. Talis etiam quaestio de spinis et tribulis solet oboriri et de quibusdam lignis infructuosis, uel cur uel quando creata sint, cum deus dixerit: producat terra herbam pabuli seminantem semen et lignum fructiferum faciens fructum. sed qui ita mouentur, non intellegunt saltem de usitatis formulis humani iuris, quemadmodum appelletur ususfructus.. utilitas enim quaedam fruentium in fructus nomine consideratur. quantae autem sint utilitates, siue manifestae siue occultae, omnium, quae terra gignens radicitus alit, et ipsi quaedam intueantur et ab expertis cetera inquirant. Et de spinis quidem ac tribulis absolutior potest esse responsio, quia post peccatum dictum est
Abbreviated transcription (Latin):
corporis sui ex alioꝵ corporib quert̃.
alia se uł repugnandi uirib uł fuge
prȩsidio. uł latebrarum munimine
tuerentur. Nam &. ipse corporis dolor.
in quolibet animante magna & mi¬
pagem in effabili ꝑmirtione uitali¬
ter continet. & inquandam sui mo¬
duli redigit unitatẽ: cum eam non
indifferenter: s ut ita dicam indig¬
nanter patitur corrumpi atq dissol¬
ui. Illud etiam fortasse aliquem mo¬
ueat: si animalia noxia uiuos homi¬
nes aut pęnaliter ledunt. aut salubr¬
ter exercent. aut utiliter ꝓbant. aui
ignoranter nocent. cur in ęscas suas
dilacerant etiam corpora hominũ
mortuoꝵ. quasi uero quicqũa inter¬
sit ad nr̃am utilitatem. ista caro ĩa
exanimis in naturȩ ꝓfunda secreta
ꝑ quos transitus eat unde mirabili
omnipotentia creatoris. reformanda
rursus seruatur. Quanqu̾a & hinc
fiat quȩdam prudentib ammoni¬
tio: ut se ita commendent fideli cre¬
atori om̃ia maxima ꝙ minima oc¬

Expanded text:
corporis sui ex aliorum corporibus quaerunt, corporis sui ex aliorum corporibus quaerunt, alia se uel repugnandi uiribus uel fugae praesidio uel latebrarum munimine tuentur. nam et ipse corporis dolor in quolibet animante magna et mipagem ineffabili permixtione uitaliter continet et in quandam sui moduli redigit unitatem, cum eam non indifferenter, sed, ut ita dicam, indignanter patitur corrumpi atque dissolui. Illud etiam fortasse aliquem moueat, si animalia noxia uiuos homines aut poenaliter laedunt aut salubriter exercent aut utiliter probant aut ignoranter docent, cur in escas suas dilacerant etiam corpora hominum mortuorum. quasi uero quidquam intersit ad nostram utilitatem, ista caro iam exanimis in naturae profunda secreta per quos transitus eat, unde mirabili omnipotentia creatoris reformanda rursus eruatur. quamquam et hinc fiat quaedam prudentibus admonitio, ut se ita commendent fideli creatori omnia, maxima et minima, oc
Abbreviated transcription (Latin):
cibꝰ sunt aliarum nec recte possumꝰ
dicere. non essent aliȩ. quib aliȩ ue¬
scerentur. Habent enĩ omĩa quadu
sunt mensuras. numeros. ordines suos:
quȩ cuncta merito considerata laudan.¬
tur. neq sine occulta pro suo genere
moderatione pulchritudinis tempo¬
ralis. etiam ex alio in aliud transeun¬
do mutantur. Quod &. si stultos later:
sublucet ꝓficientib. clarumq ꝑfectis
est. Et certe om̃ib talib inferioris
creaturȩ motib prȩbent᷑ homini salu¬
bres ammonitiones: ut uideat qͣntũ
sibi satagendum sit ꝓ salute spiri¬
tali & sempiterna. qua om̃ib irra¬
tionabilib animantib antecellit:
cum illa uideat a maximis elephan¬
tis usq ad minimos uermiculos. ꝓ
salute temporali & corporali qũa
pro sui generis inferiore ordinatione
sortita sunt. siue resistendo siue cauen¬
do agere quicquid ualent. Quod non
appareret: nisi cum quȩdã refectionẽ

Expanded text:
cibi sunt aliarum. nec recte possumus cibi sunt aliarum. nec recte possumus dicere: non essent aliae, quibus aliae uescerentur. habent enim omnia, quamdiu sunt, mensuras, numeros. ordines suos: quae cuncta merito considerata laudantur nec sine occulta pro suo genere moderatione pulchritudinis temporalis etiam ex alio in aliud transeundo mutantur. quod si stultos latet, sublucet pro- proficientibus clarumque perfectis est. et certe omnibus talibus inferioris creaturae motibus praebentur homini salubres admonitiones, ut uideat, quantum sibi satagendum sit pro salute spiritali et sempiterna, qua omnibus inrationalibus animantibus antecellit, cum illa uideat a maximis elephantis usque ad minimos uermiculos pro salute corporali et temporali. quam pro sui generis inferiore ordinatione sortita sunt, siue resistendo sine cauendo agere quidquid ualent: quod non adparet, nisi cum quaedam refectionem
Abbreviated transcription (Latin):
tumq a se dm̃ tertio ut discederet
ab eo. respondisse sibi. sufficit tibi gr̃a
mea. nam uirtus in infirmitate ꝑfi¬
citur. tamen & sc̃s daniel inter leo¬
nes saluus atq intrepidus uixit. qui
non utiq dõ mentiens in oratione.
non tantum peccatum popłi sui.
sed etiam sua fatet᷑. Et in ipsius apłi
manu mortifera iupera inhesit. nec
lȩsit. Potuerunt ergo ista etiam crea¬
ta nichil nocere. si causa non extitis¬
set uł terrendoꝵ puniendoꝵq uitio¬
rum. uł ꝓbandȩ ꝑficiendȩq uirtu¬
tis: quia exempla demonstranda st̃¬
patientiȩ ad ꝓfectum cȩteroꝵ. & ipse
sibi homo in temptationib certius
innotescit. Et iuste salus illa ꝑpetua
quȩ turpiter amissa est ꝑ uoluptatẽ.
fortiter recipitur ꝑ dolorem. Dicit
aliquis. Cur ergo bestiȩ inuicem no¬
cent. quib nec peccata ulla sunt. ut
uindicta ista dicatur: nec ullam re¬
cipiunt tali exercitatione uirtutẽ :
Ideo nimirum: quia scilicet &̾ alie

Expanded text:
tumque a se dominum tertio, ut discederet tumque a se dominum tertio, ut discederet ab eo, respondisse sibi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur, tamen et sanctus Danihel inter leones saluus atque intrepidus uixit, qui non utique deo mentiens in oratione non tantum peccata populi sui, sed etiam sua fatetur, et in ipsius apostoli manu mortifera uipera inhaesit nec laesit. potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non extitisset uel terrendorum puniendorumque uitiorum uel probandae perficiendaeque uirtutis, quia et exempla sunt demonstranda patientiae ad profectum ceterorum, et ipse sibi homo in temtationibus certius innotescit, et iuste salus illa perpetua, quae turpiter amissa est per uoluntatem, fortiter recipitur per dolorem. Dicet aliquis: cur ergo inuicem bestiae nocent, quibus nec peccata ulla sunt, ut uindicta ista dicatur, nec ullam recipiunt tali exercitatione uirtutem? ideo nimirum, quia scilicet aliae
Abbreviated transcription (Latin):
& quasi p̾seminata materia. & quodã¬
modo liciata primordia futuroꝵ ani¬
malium: quȩ de corruptionib taliũ
corpoꝵ ꝓsuo quȩq genere ac diffe¬
rentia erant exortura. ꝑ amministra¬
animalium uenenosis ac ꝑnitiosis
quęri solet. utrum post peccatũ homi¬
nis ad uindictam creata sint. an po¬
tius cum iã creata essent innoxia.
non nisi postea peccatorib nocere
cȩperunt. Neq hoc mirum est:quan¬
doquidẽ etiam temporib huius ui¬
tȩ laboriosȩ atq erumnosȩ sit nemo
ita iustus. ut ꝑfectum se audeat di¬
cere fidelit attestante apło & dicen¬
te. non quia iam acceperim. aut ĩa¬
iustificatus sim: cumq ad huc exer¬
cendȩ atq in infirmitate ꝑficiendȩ
uirtuti necessariȩ sint temptationes.
& molestiȩ corporales. eodem rursus
apło manifestante. qui ait in magni¬
tudine reuelationũ ne extolleretur.
datum sibi esse stimulum carnis an¬
głm satane ut eum colafiret: roga¬

Expanded text:
et quasi praeseminata et quodamet quasi praeseminata et quodammodo liciata primordia futurorum animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo quaeque genere ac differentiis erant exortura per administraue animalium uenenosis et perniciosis quaeri solet, utrum post peccatum hominis ad uindictam creata sint, an potius, ut iam creata essent innoxia, nonnisi postea peccatoribus nocere coeperunt. neque hoc mirum est, quandoquidem etiam temporibus huius uitae laboriosae atque aerumnosae, cum sit nemo ita iustus, ut perfectum se audeat dicere fideliter adtestante apostolo et dicente: non quia iam acceperim aut iam perfectus sim, cumque adhuc exercendae atque in infirmitate perficiendae uirtuti necessariae sint temtationes et molestiae corporales eodem rursus apostolo manifestante, qui ait, in magnitudine reuelationum ne extolleretur, datum sibi esse stimulum carnis, angelum satanae, ut eum colaphizaret, roga
Abbreviated transcription (Latin):
q miremur opera formicularũ. quam
onera cameloꝵ. Sed utrum in primis
ut dixi rerum conditionib. quȩ isto sex
dierum ordine creatȩ narrantur. hȩc
quoq minima instituta credamus:
an postea consequentibus corruptibili-¬
um corporum solutionib: hoc queri¬
tur. Et potest quidẽ dici. ea minutissi¬
ris. tunc creata: in quib etiam illa ñ
absurde intelliguntur. quȩ nascuntur
ex his quȩ terra germinante orta sunt:
et quia precesserant conditionem non
solum animalium sed etiã luminariũ.
& quia terrȩ continuant᷑ per radicum
conexionem. unde illo die quo apparu¬
it arida exorta sunt: ut potius ad sup¬
plementum habitationis. quã ad nu¬
merum habitatoꝵ ꝑtinere intelli¬
gantur. Cȩtera uero quȩ de animaliũ
gignuntur corporib. & maxime mor¬
tuoꝵ: absurdissimum est dicere tunc
creata. cum animalia ipsa creata sunt:
nisi quia inerat iam om̃ium animan¬
tium corporib uis quȩdam naturalis.

Expanded text:
que miremur opera formicularum, quam que miremur opera formicularum, quam onera camelorum. 23. Sed utrum in primis, ut dixi, rerum conditionibus, quae isto sex dierum ordine creatae narrantur, haec quoque minima instituta credamus, an postea consequentibus corruptibilium corporum solutionibus, hoc quaeritur. Et potest quidem dici ea minutissitur, tunc creata: in quibus etiam illa non absurde intelleguntur, quae nascuntur ex his, quae terra germinante orta sunt, et quia praecesserant conditionem non solum animalium, sed etiam luminarium, et quia terrae continuantur per radicum conexionem, unde illo die, quo adparuit arida, exorta sunt, ut potius ad subplementum habitationis quam ad numerum habitatorum pertinere intellegerentur. cetera uero, quae de animalium gignuntur corporibus, et maxime mortuorum, absurdissimum est dicere tunc creata, cum animalia ipsa creata sunt: nisi quia inerat iam omnibus animatis corporibus uis quaedam naturalis
Abbreviated transcription (Latin):
consequentib rerum mortaliũ cortu¬
ptionib. Nam pleraq eoꝵ aut de
uiuoꝵ corporum uitiis. uł purgamen¬
tis. uł exhalationib aut cadauerum
tabe gignunt᷑. quȩdã etiam de corru¬
ptione lignoꝵ ꝙ herbarum. quȩdam
de corruptionib fructuum. Quorum
om̃ium. non possumus recte dicere dm̃
non eẽ creatorem. In est enim om̃ib quod¬
dam naturȩ sui generis decus: ita ut
in his maior sit ammiratio bene consi¬
derantis. & laus uberior om̃ipoten¬
tis artificis: qui om̃ia in sapientia fe¬
cit. qui a fine usq ad finem ꝑtendens.
& suauiter cuncta disponens. nec ea
ipsa rerum nouissima. quȩ pro sui ge¬
neris ordine dissoluunt᷑. & quarũ disso¬
lutionẽ ex pena nr̃ȩ mortalitatis hor-¬
remus. reliquit informia. sed creauit
minima corpore. acuta sensu animan¬
tia: ut maiore attentione stupeamus
agilitatẽ muscȩ uolantis. qua magni¬
tudinem iumenti gradientis: amplius¬

Expanded text:
consequentibus rerum mortalium corruconsequentibus rerum mortalium corruptionibus. nam pleraque eorum aut de uiuorum corporum uitiis, uel purgamentis uel exhalationibus aut cadauerum tabe gignuntur, quaedam etiam de corruptione lignorum et herbarum, quaedam de corruptionibus fructuum: quorum omnium non possumus recte dicere deum non esse creatorem. inest enim omnibus quoddam naturae sui generis decus, ita ut in his maior sit admiratio bene considerantis et laus uberior omnipotentis artificis, qui omnia in sapientia fecit, quae a fine usque ad finem pertendens et suauiter cuncta disponens nec ea ipsa rerum nouissima, quae pro sui generis ordine dissoluuntur, et quarum dissolutionem ex poena nostrae mortalitatis horremus, reliminima corpore, acuta sensu, animantia; ut majore attentione stupeamus agilitatem muscae volantis, quam magnitudinem jumenti gradientis, amplius
Abbreviated transcription (Latin):
scite & multiplicamini. & implete aqͦs
maris: ꝙ. uolatilia multiplicentur
suꝑ terram. An in uno creaturȩ gene¬
re dicendum fuit: ut in cȩteris con¬
sequenter intelligeret᷑. quȩ generati¬
onib crescunt: Prius gͦ diceretur
in eo quod primũ tale creatum est:
in herba scilicet atq ligno. An forte
quȩ nullum haberent ꝓpagandȩ
prolis affectum. ac sine ullo sensu ge¬
nerarent: indigna iudicauit illis
benedictionis uerbis. crescite ꝙ. mul¬
tiplicamini. Ubi autẽ talis in ẽet
affectus. ibi primũ hoc dixit: ut in
terrenis animalib. etiã non dictum.¬
hoc intelligeretur. Necessarium au¬
tem fuit hoc in homine repetere: ne
quisqũa diceret in officio gignendi
filios ullum ẽẽ peccatum: sicut est in li¬
bidine siue fornicandi. siue ipso coniu¬
gio immoderatius abutendi. Non¬
nulla etiam de quibusdã minutissimis
animalib quęstio est. utrum in primis
rerum conditionib creata suit. an ex

Expanded text:
scite et multiplicamini et inplete aquas scite et multiplicamini et inplete aquas maris, et uolatilia multiplicentur super terram. an in uno genere creaturae dicendum fuit, ut in ceteris consequenter intellegeretur, quae generationibus crescunt? prius ergo diceretur in eo, quod primum tale creatum est, in herba scilicet atque ligno. an forte quae nullum haberent propagandae prolis adfectum ac sine ullo sensu generarent indigna iudicauit illis benedictionis uerbis: crescite et multiplicamini, ubi autem talis inesset adfectus, ibi primum hoc dixit, ut in terrenis animalibus etiam non dictum intellegeretur ? necessarium autem fuit hoc in homine repetere, ne quisquam diceret in officio gignendi filios ullum esse peccatum, sicut est in libidine siue fornicandi sine ipso coniugio inmoderatius abutendi. Nonnulla etiam de quibusdam minutissimis animalibus quaestio est, utrum in primis rerum conditionibus creata sint, an ex
Abbreviated transcription (Latin):
scłi generent & generent᷑: quo possit
mortalium genus seruata successione
subsistere. Quid sibi ergo uult post
hominem factum illa benedictio. cre¬
scite ꝙ multiplicamini & replete ter¬
ram: quod utiq generando fieri pos¬
set: An nichil hinc temere dicendũ.
donec ad eum scripturȩ locum ꝑuenia¬
mus: ubi diligentius ista requirenda
atq tractanda sunt: Potest enĩ nunc
fortasse sufficere. ꝓpterea de homine
non dictũ esse scđm genus: quia unꝰ
fiebat. de quo etiã femina femina fa¬
cta est. Non enim multa genera homi¬
num sicut herbarum. lignoꝵ. pisciũ.
uolatilium. serpentiũ. pecorum. bestia¬
rum: ut sic dictum accipiamꝰ scđm ge¬
nus. acsi diceretur generatim: ut int̾
se similia atq ad unam originem se¬
minis ꝑtinentia. distinguerentur a
cȩteris. Item quęritur. quid tantũ aqua¬
rum animalia de creatore meruerint:
ut sola benedicerentur sicut homines
Nam & ipsa benedixit d̾s dicens. cre¬

Expanded text:
huius generent et generentur, quo , possit huius generent et generentur, quo , possit mortalium genus seruata successione subsistere. quid sibi ergo uult post hominem factum illa benedictio: crescite et multiplicamini et inplete terram, quod utique generando fieri posset? an nihil hinc temere dicendum, donec ad eum scripturae locum perueniamus, ubi diligentius ista requirenda atque tractanda sunt? potest enim nunc fortasse sufficere propterea de homine non dictum esse: secundum genus, quia unus fiebat, de quo etiam femina facta est. non enim multa genera hominum, sicut herbarum, lignorum, piscium, uolatilium, serpentium, pecorum, bestiarum, ut sic dictum accipiamus: secundum genus, ac si diceretur generatim, ut inter se similia atque ad unam originem seminis pertinentia distinguerentur a ceteris. Item quaeritur, quid tantum aquarum animalia de creatore meruerint, ut sola benedicerentur sicut homines. nam et ipsa benedixit deus dicens: cre
Abbreviated transcription (Latin):
An quia genus sequit᷑ similitudo: no¬
luit eam ubiq repetere: Nam et
semen non ubiq repetiuit: cum tam
herbis & lignis insit quȩ animã non¬
om̃ib. Obseruatum ẽ enim quȩdã
ita nasci ex aquis uel terra. ut sexus
eis nullus sit: & ideo semen eoꝵ ñ
sit in eis. sed in elementis ex quibus
oriuntur. Hoc ẽ ergo scđm genus.
ubi ꝙ seminũ uis. & similitudo in¬
telligit᷑ succedentium decedentib:
quia nichil eoꝵ ita creatum ẽ. ut se.¬
mel existeret uł ꝑmansurum. uel
nullo succedente decessurum. Cur
ergo & de homine non ita dictum
est. faciamꝰ hominem ad imaginẽ
ꝙ. similitudinẽ nr̃am scđm genus. cũ
ꝙ hominis propago manifesta sit .
An quia ds non ita fecerat hominẽ
ut moreret᷑. si preceptũ seruare uoluis¬
set: & ideo non erat necessarius deces¬
sori successor: Sed post peccatũ com¬
paratus est pecorib insensatis .&. si¬
milis factus est illis: ut iam filii huiꝰ

Expanded text:
an, quia genus sequitur similitudo, noan, quia genus sequitur similitudo, noluit eam ubique repetere ? nam et semen non ubique repetiuit, cum tam herbis et lignis insit quam animaomnibus. obseruatum est enim quaedam ita nasci ex aquis uel terra, ut sexus eis nullus sit, et ideo semen eorum non sit in eis, sed in elementis, ex quibus oriuntur. hoc est ergo secundum genus, ubi et seminum uis et similitudo intellegitur succedentium decedentibus, quia nihil eorum ita creatum est, ut semel existeret, uel permansurum uel nullo succedente decessurum. Cur ergo et de homine non ita dictum est: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram secundum genus, cum et hominis propago manifesta sit? an quia non ita deus fecerat hominem, ut moreretur, si praeceptum seruare uoluisset, et ideo non erat necessarius decessori successor? sed post peccatum conparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis, ut iam filii saeculi
Abbreviated transcription (Latin):
luminarib diceret᷑. Quid eni eoꝵ
est: cuius non ȩterna & in commu¬
tabilis ratio in ipsa di sapientia ui¬
geat: quȩ attingit a fine usq ad fi¬
nem fortiter. & disponit om̃ia suaui¬
ter: Incipit autẽ dici hoc de herbis &
lignis: usq ad terrena animantia.
Nam & in eis quȩ exaquis creata
sunt. qũauis in prima cõmemorati¬
one dictum non sit: in illa tamen ite¬
ratione dictum ẽ .&. fecit d̾s cȩtos
magnos. & omnẽ animã animali¬
um reptilium. quȩ ꝓduxerunt aquȩ
scđm genꝰ eoꝵs: & omne uolatile penua¬
tum scđm genus. An quia hȩc ita ex¬
orta sunt. ut ex eis alia nascerentur.
& originis formam successione serua¬
rent: ideo dicuntur scđm genus. ꝓpter
propagationem prolis qua ꝑmansu¬
ra creabantur: Sed cur de lignis et
herbis non solum dicitur scđm genꝰ
uerũ ꝙͣ & scd̾m similitudinem: cum
& animalia siue aquarum siue ter¬
rarũ scdm̃ similitudinẽ suã generent:

Expanded text:
luminaribus diceretur. quid enim eorum luminaribus diceretur. quid enim eorum est, cuius non aeterna et incommutabilis ratio in ipsa dei sapientia uigeat, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter? incipit autem hoc dici de herbis et lignis usque ad haec terrena animantia. nam et in eis, quae ex aquis creata sunt, quamuis in prima commemoratione dictum non sit, in illa tamen iteratione dictum est: et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium reptilium, quae eduxerunt aquae secundum genus eorum, et omne uolatile pennatum secundum genus. An quia haec ita exorta sunt, ut ex eis alia nascerentur et originis formam successione seruarent, ideo dicuntur secundum genus propter propagationem prolis, qua permansura creabantur? sed cur de lignis et herbis non solum dicitur: secundum genus, uerum etiam secundum similitudinem, cum et animalia siue aquarum siue terrarum secundum similitudinem suam generent?