comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
se. prefatus actus apłoꝵ liber insinuat: qͣndo
disponente senatu uideoꝵ apłos interficere.
ipse sapientiore consilio eor molimina eua-¬
cuauit: ereptosq de insidiis eoꝵ apłos. ad
ęuangelizandũ isim remisit incolumee.
tum fuisse studii credentibus tẽpore apłoꝵ.
ut uerbũ latius propagarent. actus eoꝵ
edocent: ita ut apollo uir in scripturis doc-¬
tissimus. sciens tantũ baptisma iołus. fidu¬
cialiter xp̃m predicaret. Qui tamen quia
sapiens erat. mox ut doctor affuit. facil¬
lime qd̾ minus labuerat ad impleuit i atq
ad predicandi offitium iam ꝑfectus rediit̃.
Alii maiore ineptia descendentes de iudea
antiochiam. docebant credentes ex gentib
qr nisi circumciderent᷑ scd̾m legem moysi.
salui esse non possent: nec paruum castis
predicatoribus. quęstionis laborem contu¬
ierunt. Hos gͦ. ⁊ huius modi doctores beatꝰ
iacobus ab offitio uerbi remouet: ne impe¬

Expanded text:
se praefatus Actuum apostolorum liber insinuat, quando, se praefatus Actuum apostolorum liber insinuat, quando, disponente senatu Judaeorum apostolos interficere, ipse sapientiore consilio eorum molimina evacuavit, ereptosque de insidiis eorum apostolos ad evangelizandum Jesum remisit incolumes. tum fuisse studii credentibus tempore apostolorum, ut verbum latius propagarent, Actus eorum edocent, ita ut Apollo vir in Scripturis doctissimus, sciens tantum baptisma Joannis, fiducialiter Christum praedicaret. Qui tamen quia sapiens erat, mox ut doctor adfuit, facillime quod minus habuerat adimplevit, atque ad praedicandi officium jam perfectus rediit. Alii majore imperitia discedentes de Judaea Antiochiam, docebant credentes ex gentibus quia, nisi circumciderentur secundum legem Moysi, salvi esse non possent, nec parvum castis praedicatoribus quaestionis laborem contulerunt. Hos ergo et hujusmodi doctores beatus Jacobus ab officio verbi removet, ne impe
Abbreviated transcription (Latin):
dñi ac saluatoris nr̃i generationibus quȩ a
patriart harũ fonte descendunt inseri: ab ex¬
cidio patriȩ pereuntis cuius ꝑfidiam de¬
seruit erui. His gͥ conuersȩ ad meliora
mulieris exemplis: suadet auditores suos
patriȩ percuntis interitũi cauere. & acuiꝰ
sceleribus credendo recesserant. ab hac &̾
fructuosis operibus se meminissent secer¬
nere: quatinꝰ sc̃oꝵ cȩtibus copulari. ⁊ ad
redemptoris sui mereant᷑ ꝑtinere consortiũ.
Et illos eͦ ortatur suscipere nuntios iħu. hoc¬
est predicatores uerbi euangłii gratanter
audire. ⁊ cum hos a contribulibus suis re-¬
pulsos uel certe ad mortẽ quesitos esse cog¬
nouerint. ut sepe factũ actus eoꝵ edocent:
ipsi econtra accepto ab eis consilio salutie.
suȩ ad dũm ił̾m eos in pace remiitant. Qd̾
hociorabilem quondam uniuersȩ plebi iu¬
deoꝵ. ⁊ nunc magis honorandũ om̃i eccłe
magistr̃u gamalihelem in hierosolimis fecis¬

Expanded text:
Domini ac Salvatoris nostri generationibus quae a Domini ac Salvatoris nostri generationibus quae a patriarcharum fonte descendunt inseri, ab excidio patriae pereuntis, cujus perfidiam deseruit, erui. His igitur conversae ad meliora mulieris exemplis suadet auditores suos patriae pereuntis introitum cavere, et a cujus sceleribus credendo recesserant, ab hac etiam fructuosis operibus se meminisse secernere, quatenus sanctorum coetibus copulari, et ad Redemptoris sui mereantur pertingere consortium. Et illos ergo hortatur suscipere nuntios Jesu, hoc praedicatores verbi Evangelii gratanter audire. Et cum hos a contribulibus suis repulsos, vel certe ad mortem quaesitos esse cognoverint, ut saepe factum Actus eorum edocent, ipsi contra, accepto ab eis consilio salutis suae, ad Dominum Jesum eos in pace remittant. Quod honorabilem quondam universae plebi Judaeorum, et nunc magis honorandum omni Ecclesmagistrum Gamalielem in Jerosolymis fecis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ non ex fide tantum. Qd̾ ait ex oꝑibus.
significat ex oꝑibus fidei: quia ꝑfecta
opera sine fide nullus habere potestͥ. fi¬
dem uͦ si ne oꝑibus multi: si illis operũ
tempus non adsit. de qualibꝰ dictum est.
Raptiis est ne malicia mutaret intellec¬
tum illius: aut fi cꝰtio decipiat ani¬
m̃a eius. Similiter autẽ ⁊ raab meretx.
nonne ex operibus nustificata est. suscipi¬
ens nuntios i alia uia eiciens: Ne se cau¬
sarent᷑ oꝑa tanti patris abrahȩ imitari
non ualere. presert̃i cum nullus eos mo¬
do cogeret d̾o filios offerre perimendod.
sed hoc potius ipse ꝑscripturas d̾s fieri
prohibeat: ad dit ⁊ mulieris exemplum.
quȩ tamen ꝑ opera miscdĩe. ꝑ officiũ hos-¬
pitalitatis. &̾ cum periculo suę uitȩ. di fa-¬
mulis exibitũ. iustificari a peccatis merue¬
rit  israhelitici popłi ciuis adscribi: regalis
eoꝵ prosapiȩ catalogo annumerari: ipsius

Expanded text:
et non ex fide tantum? Quod ait ex operibus, et non ex fide tantum? Quod ait ex operibus, significat ex operibus fidei. Quia perfecta opera sine fide nullus habere potest, fidem vero sine operibus multi, si illis operandi tempus non adsit. De qualibus dictum est: Raptus est, ne malitia mutaret intellectum illius, aut fictio deciperet animam ejus . Similiter et Raab meretrix nonne ex operibus justificata est, suscipiens nuntios et alia via ejiciens? Ne se causarentur opera tanti patris Abrahae imitari non valere, praesertim cum nullus eos modo cogeret Deo filios offerre perimendos, sed hoc potius ipse per Scripturas Deus fieri prohibeat, addit et mulieris criminosae, quae tamen per opera misericordiae, per officium hospitalitatis, etiam cum periculo vitae suae Dei famulis exhibitum, justificari a peccatis meruit, Israelitici populi civis ascribi, regalis eorum prosapiae catalogo annumerari, ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
credidit d̾o. ut promptiis esset animo ad
agenda om̃ia quȩ õs iuberet: merito fi¬
des eius a deo qui cor nouerat illiꝰ repu¬
tata est adiusticiam. Et ut nos quoq fi¬
dem illius qua iustificatus est sciremus:
tempcauit eum d̾s iubens offerre filium¬
suum. & ex oꝑibus fides consũmata est:
id est quia esset in corde eius ꝑfecta. ope¬
rum executione probatũ est. Hoc quoq
tempore siquis nuꝑ ad fidem ueniens.
baptismũ acceperit. ⁊ proponens se toto
corde d̾i seruire preceptis. mox de hac lu¬
ce inigrauerit. iustificatus utiq ꝑ fidẽ
sine oꝑibus migrauit: qr tẽpui oꝑandi
unde fidem probaret. ipso in qũe credi¬
dit d̾o disponente. non habuit. At qui
perceptis fidei sacramentis longo suꝑui¬
uunt tempore. nec bonis insistere curas
oꝑibus : his inculcandĩi ẽ qd̾ beatus ia¬
cobus. proposito exemplo fidti. simul
⁊ operum abrahȩ. mox subdidit dicens.
Uidetis qm ex oꝑibus iustificatur homo:

Expanded text:
credidit Deo, ut promptus esset animo ad credidit Deo, ut promptus esset animo ad agenda omnia quae Deus juberet merito fides ejus a Deo, qui cognoverat illius, reputata es ad justitiam. Et ut nos quoque fidem illius qua justificatus est sciremus, tentavit eum Deus jubens offerre filium, et ex operibus fides consummata est, id est, quia esset in corde ejus perfecta operum exsecutione probatum est. Hoc quoque tempore si quis nuper ad fidem veniens baptismum acceperit, et proponens se toto corde Dei servire praeceptis, mox de hac luce migraverit, justificatus utique per fidem sine operibus migravit, quia tempus operandi unde fidem probaret, ipso in quem credidit Deo disponente non habuit. At qui perceptis fidei sacramentis longo supervivunt tempore, nec bonis insistere curant operibus, his inculcandum est quod beatus Jacobus proposito exemplo fidei simul et operum Abrahae, mox subdidit dicens: Videtis quoniam ex operibus justificetur homo,
Abbreviated transcription (Latin):
uter de abraliam intulit. quia fide of¬
ferret ysa ac: arbitrans inquit quia
⁊ a mortuis suscitare potens est deus.
Coniutixit gͦ opus. fidei. qui id̾o filiũ
mox offerre uoluit: quia dĩn hunc
continuo resuscitaturũ esse credebat.
d̾o autẽ hunc post mortẽ a d̾o resuscitan¬
dum esse credebat : qr uerũ esse credelut
qd̃ audierat. qr in ysaac uocabitur tibi
semen. Qũa coniunctionẽ utriusq uir-¬
tutis: beatus quoq iacobus subseqͤnt̾
exponit. dicens. Uides q̃m̃ fides cooperabatur
operibus illiꝰ. n ex oꝑibusfides con-¬
summata est: ⁊ suppleta estscriptura
dicens: credidit abraham d̾o. ⁊ reputa¬
tum ẽ illi ad iusticiã: & amicus d̾i appel¬
latus est. De hoc testimonio paulus ad
romanos firmissime disseruit: mani-¬
feste docens qi tanta ẽ uirtus fidi. ut
statim perceptis eius mysteriis. iustum
de impio facere possit hominẽ. Quia e.¬
nim abralam tanta ⁊ tam feruente fide

Expanded text:
liter de Abraham intulit quia fide ofliter de Abraham intulit quia fide offerret Isaac, arbitrans inquit quia et mortuos suscitare potens est Deus . Conjunxit ergo opus fidei, qui ideo filium mox offerre voluit, quia Deum hunc continuo resuscitaturum esse credebat. Ideo autem hunc post mortem a Deo resuscitandum esse credebat, quia verum esse credebat quod audierat, quia in Isaac vocabitur tibi semen. Quam conjunctionem utriusque virtutis beatus quoque Jacobus subsequenter exponit dicens: Vides quoniam fides cooperabatur operibus illius, et ex operibus fides servata est, et suppleta est Scriptura dicens: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam, et amicus Dei appellatus est. De hoc testimonio Paulus ad Romanos firmissime disseruit, manifeste docens quia tanta est virtus fidei, ut statim perceptis ejus mysteriis justum de impio facere possit hominem. Quia enim Abraham tanta et tam ferventi fide
Abbreviated transcription (Latin):
laudauit. nec tam̃ disparem diuersamq¬
a iacobo. protulit paulus sententiam.
Sciebant namq ambo. qd̾ abrabam et
fide ⁊ operibus erat ꝑfectus: ⁊ id̾o qͥsq¬
illoꝵ. illam magis in eo uirtutẽ predi¬
cabat. qua suos auditores amplius in¬
digere pe rspexit. Quia enim iacobus
illis seribebat qui fidem sine oꝑibus
otiosam tenebant: oportune illud pro¬
tulit exemplum in quo illa precipua
fides abrahȩ quȩ ⁊ prius scriptura teste
laudata est appareret. quia non otiosa
eius in corde torpuisset: sed ad obedien¬
dum diuinis imperiis iam propinta
flagrasset. Quia uͦ paulus illos institu¬
ebat qui sine gr̾a fidei de suis se extolle¬
bant operibus: ostendit quia sine fide
impossibile placere d̾o. atq ad redargu-¬
endam corrigendamq eoꝵ temeritatem.
collectis om̃ium patriarcharũ exemplis
manifeste edocuit: quia omnes testimo¬
nio fidei probati sunt. Unde ⁊ spetia¬

Expanded text:
laudavit. Nec tamen disparem diversamqulaudavit. Nec tamen disparem diversamque Jacobo protulit Paulus sententiam. Sciebant namque ambo quia Abraham et fide et operibus erat perfectus, et ideo quisque eorum illam magis in eo virtutem praedicavit, qua suos auditores amplius indigere perspexit. Quia enim Jacobus illis scribebat qui fidem sine operibus otiosam tenebant, opportune illud protulit exemplum in quo illa praecipua fides Abrahae, quae et prius Scriptura teste laudata est, appareret, quae non otiosa ejus in corde torpuisset, sed ad obediendum divinis imperiis jam probata flagrasset. Quia vero Paulus illos instituebat qui sine gratia fidei de suis se extollebant operibus, ostendit quia sine fide impossibile est placere Deo , atque ad redarguendam corrigendamque eorum temeritatem, collectis omnium patriarcharum exemplis, manifeste edocuit quia omnes testimonio fidei probati sunt. Unde et specia
Abbreviated transcription (Latin):
tationibus deficerent. ⁊ut fidem suam
per opera probarent ammonebat: ele¬
gans de patriarcha posuit exemplum.
per qd̾̃ eos in utraq uirtute posset insti¬
tuere. Quȩ enĩ tẽptatio maior exceptis
his quȩ ad proprii corporis plagas ꝑti¬
nent accidere potest. qũa siquis filiũ
unicum dilectissimumq suum senex
cogatur occidere: Quomodo aut̃e tuni¬
cam uel escas suas pro diuino amore pa¬
peribus dare differret. qui filium que
senex acceperat heredem. ad iussionem
dñi statim morti dare non distulit: Itaq
congruit huic beati ucosi sententiȩ: qd̾
paulus ait. Fide obtulit abraham ysa ac
cum tẽptaret᷑ ⁊ unigenitũ offerebat. qui
susceperat repromissiones: ad qũe dictũ
est. quod in ysaac uocabit᷑ tibi somen: ar
bitrans quia ⁊ a mortuis suscitare potens
est d̾s. Siquidem in uno eodemq facto
beati abraham: iacobus operum eius mag¬
nificentiam. paulus fidei constantiam

Expanded text:
tationibus deficerent, et ut fidem suam tationibus deficerent, et ut fidem suam per opera probarent, admonebat, eleganter de patriarcha posuit exemplum, per quod eos in utraque virtute posset instituere. Quae enim tentatio major, exceptis his quae ad proprii corporis plagas pertinent, accidere potest, quam si quis filium unicum dilectissimumque suum senex cogatur occidere? Quomodo autem tunicas vel escas suas pro divino amore pauperibus dare differret, qui filium quem senex acceperat haeredem ad jussionem Domini statim morti dare non distulit? Itaque congruit huic beati Jacobi sententiae quod Paulus ait: Fide obtulit Abraham cum tentaretur et unigenitum offerebat, qui susceperat repromissiones, ad quem dictum est: Quia in Ysaac vocabitur tibi semen arbitrans quia et mortuos suscitare potens est Deus . Si quidem in uno eodemque facto beati Abraham Jacobus operum ejus magnificentiam, Paulus fidei constantiam
Abbreviated transcription (Latin):
bene operari: sed ad hoc potius ut nemo
arbitretur meritis prioꝵ bonoꝵ operum
se peruenisse ad donũ iustificationis quȩ
est in fide. In hoc se gentibus in xp̾m
credentibus udei preferre cupiebant:
qd̃ dicebant se meritis bonoꝵ operũ quȩ
in lege sunt ꝑuenisse ad ȩuangłicam
gr̃am. Ideoq scandaliz abant᷑ multi qui
ex eis crediderunt: qd̾ incircumcisis gen-¬
tibus xp̃i gr̾a traderet᷑. Unde apłs pau¬
lus. dicit posse hominẽ sine oꝑibus sed
precedentibus: iustificari ꝑ fidem. Nam
iustificatus per fidem. quomodo potest
nisi iuste operari: Cum gͦ dicat racobus.
abraham pater n̾r nonne ex operibus
iustificatus est. offerens ysaac filium
suum suꝑ altare. eleganter exemplum
bone oꝑationis ab ipso patriarcha mo¬
nuit esse discendum: prouocans uidelicar
eos qui de uideis crediderant. ut quasi
bone soboles. primi ⁊ maximi sui paren-¬
tis actus sequerent᷑. Ꝙ qm̃ eos ne in tẽp¬

Expanded text:
bene operari, sed ad hoc potius, ut nemo bene operari, sed ad hoc potius, ut nemo arbitretur meritis priorum bonorum operum se pervenisse ad donum justificationis quae est in fide. In hoc se gentibus in Christum credentibus, Judaei praeferre cupiebant, quia dicebant se meritis bonorum operum, quae in lege sunt, pervenisse ad evangelicam gratiam. Ideoque scandalizabantur multi qui ex eis crediderunt, quod incircumcisis gentibus Christi gratia traderetur. Unde apostolus Paulus dicit posse hominem sine operibus, scilicet praecedentibus, justificari per fidem. Nam justificatus per fidem, quomodo potest nisi juste operari? Cum ergo dicit Jacobus: Abraham pater noster nonne operibus justificatus est, offerens Isaac filium suum super altare? Eleganter exemplum bonae operationis ab ipso patriarcha monuit esse discendum, provocans videlicet eos qui de Judaeis crediderunt, ut quasi bonae soboles primi et maximi sui parentis actus sequerentur. Et quoniam eos ne in ten
Abbreviated transcription (Latin):
confessio quia cũ odio prolata est xp̾i.
merito dampnata ẽ : illius quia ex in¬
terna dilectione processit. eterna beati¬
tudine remunerata est. Uis aut̾e scire¬
o homo inanis. qm̃ fides sine operibus
ociosa est: Abraham pater n̾r. nonne
apłs predicans iustificari hominẽ per
fidem sine oꝑibus. non bene intellectus
est ab eis qui sic dictum acceperunt. ut
putarent cũ semel in xp̃m credidissent.
&̾ simale operarentur. ⁊ facinorose fla¬
gitioseq uiuerent. saluos esse posse per
fidem: locus iste huius epłȩ. eundem sen¬
sum apłi pauli quomodo sit intelligen¬
utitur. uacuam esse fidem si non bene o¬
peretur: qm̃ habrahȩ exemplo &e̾ paulus
apłs usus est. ut probaret iustificari ho-
pera cominemorat abrahȩ. quȩ eius fi¬
dem comitata sunt: satis ostendit apłm
paulum. non ita per abraham doceri
iustificari hominẽ ꝑfidem sine operibꝰ.
ut siquis crediderit. non ad eũ ꝑtineat

Expanded text:
confessio, quia cum odio prolata est Christi, confessio, quia cum odio prolata est Christi, merito damnata est; illius quia ex interna dilectione processit, aeterna beatitudine remunerata est. Nos eo homo inanis: quoniam fides sine operibus ociosa est. Abraam pater noster: nonne apostolus praedicans justificari hominem per fidem sine operibus, non bene intellectus est ab eis qui sic acceperunt dictum, ut putarent, cum semel in Christum credidissent, etiamsi male operarentur, et facinorose flagitioseque viverent, salvos se esse posse per fidem: locus iste hujus Epistolae eumdem sensum Pauli apostoli, quomodo sit intelligenr exemplo, vacuam esse fidem, si non bene operetur; quoniam Abrahae exemplo etiam Paulus apostolus usus est, ut probaret justificari homipera comdem comitata sunt, satis ostendit apostolum Paulum, non ita per Abraham docere justificari hominem per fidem sine operibus, ut si quis crediderit, non ad eum pertineat
Abbreviated transcription (Latin):
aliud credere illum: aliud credere in illũ.
Credere illi est: credere uera esse quȩ lo¬
quitur. Credere illum: credere qd̾ ipse sit
d̾s. Eredere in illum: diligere illũ. Cre¬
dere uera esse quȩ loquitur: multi et
mali possunt. Credunt enim esse uera¬
⁊ nolunt ea facere sua: quia ad operan¬
dum pigri sunt. E redere autem ipsũ esse
dm̃: hoc ⁊ demones potuerunt. Credere
uero in dm̃ soli nouerunt qui diligunt
dm̃: qui non solum nomine xp̾iani sunt.
seo. ⁊ factis. ⁊iuita: quia sine dilectione fides
manis est. Cum dilectione fides xp̃iani:
sine dilectione fides dȩmonis. Qui gͦ non
uult credere xp̃m: ad huc nec demones
Habet confessionem fidei intimore penȩ:
non in amore coronȩ. Nlam ⁊ illi. puniri
timebant. Deniq beatus petrũ Icũ dñm
confitens diceret. tu es xp̃s filiꝰ e d̾i uiui:
eadem pene uerba quȩ ⁊ de ħ mones
proferre uidet᷑ ex ore. Seo il lorum

Expanded text:
aliud credere illum, aliud credere in illum. aliud credere illum, aliud credere in illum. Credere illi, est credere vera esse quae loquitur. Credere illum, credere quod ipse sit Deus. Credere in illum, est diligere illum. Credere vera esse quae loquitur, multi et mali possunt. Credunt enim esse veraet nolunt ea facere sua; quia ad hoc pedum pigri sunt. Credere autem ipsum esse Deum, et daemones possunt. Credere vero in Deum, soli noverunt qui diligunt illum, qui non solum nomine christiani sunt, sed et factis et vita, quia sine dilectione fides inanis est. Cum dilectione fides christiani, sine dilectione fides daemonis. Qui ergo non volunt credere Christum, adhuc nec daemones habet confessionem fidei in timore poenae, non in amore coronae: nam et illi puniri timebant. Denique beatus Petrus cum Domino confitens diceret, Tu es Christus Filius Dei vivi , eadem pene verba, quae daemones, proferre videtur ex ore: sed illorum
Abbreviated transcription (Latin):
rit frẽm suum necessitatem habere. et
clauserit uiscera sua ab eo. quomodo ca-¬
ritas d̾i manet in eo : Tu credis qm unꝰ
est d̾s: bene facis & demones credunt:
⁊ contremiscunt. He putes quia magnũ
aliquid facis credendo unum esse dm̃:
hoc eni ⁊ demones faciunt. Nec solum
dm̃ patrem: seo ⁊ filiũ d̾i credunt. Unde
dicit lucas. Exiebant autẽ demonia a
multis. clamantia ⁊ dicentia: quia tu es
filius d̾i. Et increpans non sitiebat ea lo¬
qui : quia sciebant ipsum esse xp̃m. Nlec
solum credunt: uerum &̃ contremiscuñ.
Unde ad illum legio quȩ hominẽ obside¬
bat: supplici uoce proclamabat. Quid mͥ
⁊ tibi iħu fili d̾i summi : Adiuro te per
d̾m : ne me torqueas. Qui gͦ dm̃ esse non
credunt. uel creditum non timent: pro¬
fecto sunt demonibus tardiores ac proter¬
uiores estimandi. ded nec dm̃ credere ⁊ con¬
tremiscere magnũ est. si non ⁊ in eum
credatur: hoc est si non eius in corde a¬
mor teneat᷑. Auud est eñĩ credere illiͥ

Expanded text:
rit fratrem suum necesse habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo ? Tu credis quoniam unus est Deus, bene facis, et daemones credunt et contremiscunt. Ne putes quia magnum aliquid facis credendo unum esse Deum. Hoc enim et daemones faciunt, nec solum Deum patrem, sed et filium credunt. Unde dicit Lucas: Exibant autem daemonia a multis clamantia et dicentia, quia tu es Filius Dei. Et increpans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum . Nec solum credunt, verum etiam contremiscunt. Unde ad illum legio quae hominem obsidebat supplici voce proclamat: Quid mecum et tibi, Jesu fili Dei summi? Adjuro te per Deum, ne me torqueas . Qui ergo Deum esse non credunt, vel creditum non timent, profecto sunt daemonibus tardiores ac proterviores aestimandi. Sed nec Deum credere et contremiscere magnum est, si non et in eum credatur, hoc est si non ejus in corde amor teneatur. Aliud est enim credere illi,
Abbreviated transcription (Latin):
ant uictu cotidiano. dicat autẽ aliqͥs
ex uobis illis. ite in pace caleficamini
⁊ saturamini: non dederitis aut̃ẽ eis
quȩ necessaria sunt corpori. quid pro¬
derit: Ita ⁊ fides si non habeat opera:
mortua est in semet ipsa. Manfestum
est qd̃ sicut uerba sola pietatis. nudũ
uel esurientem non recreant. si non
⁊ cibus prebeatur ac uestis: ita fides
uerbotenus seruata. non saluat. Mortua
est enĩ in semet ipsa: si non operibus
caritatis quibus reuiuiscat animet᷑.
Neq huic sententiȩ contrarium est:
qd̾ dñs ait. Qui crediderit. ⁊ baptiz aiꝰ
fuerit: saluus erit. Subintelligendũ
namq ibi est qd̃ tantum modo uere cre¬
dat qui exercet operando qd credit. ꝙ
quia fides. ⁊ caritas ab inuicem separari
nequeunt: paulo attestante qui ait. E
fides quȩ ꝑ dilectionem operat᷑. Apte

Expanded text:
ant victu quotidiano: v.16. dicat autem aliquis ant victu quotidiano: v.16. dicat autem aliquis ex vobis illis: Ite in pace, calefacimini & saturamini; non dederitis autem eis quae necessaria sunt corpori, quid proderit? Sic et fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa, etc. Manifestum est quod sicut verba sola pietatis nudum vel esurientem non recreant, si non et cibus praebeatur, ac vestis, ita fides verbo tenus servata non salvat. Mortua est enim in secharitatis quibus reviviscat animetur. Neque huic sententiae contrarium est quod Dominus ait: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit . Subintelligendum namque ibi est quod tantummodo vere credat, qui exercet operando quod credit. Et quia fides et charitas ab invicem separari nequeunt, Paulo attestante, qui ait: Est fides quae per dilectionem operatur , apte
Abbreviated transcription (Latin):
ratus exultabit atq gaudebit. Aliter.
Superexaltat miscd̃ia. iudicium. Non dic-
Suꝑponitur miscd̾ia iudicio. in quo
inuentum fuerit opus miscd̃iȩ: et¬
si habuerit aliquid forte in iudicio qͦ
punatur. tanqu̾a unda miscdie pecca¬
ti ignis extinguit᷑. Quid proderit¬
fr̃s mei si fidem quis dicat se habere:
oꝑa autẽ non habeat: icet̾a. Hinc de
miscd̾iȩ operibus latius disputat: ut qͦs
uehementer sententia precedente terru¬
erat: consoletur cum ammonet quomͦ
c̃e peccata cotidiana sine quibus hic ñ
uiuitur. cotidianis remediis expient᷑:
ne homo qui cum in utio offenderit.
fit omniũ reus. in multis offendendo.
quia in multis offendimus om̃s. mag¬
num aggerem reatus sui minutatim
collectum ad tribunal tanti uidicie
peruehat: et eam qũa non fecit mise¬
ricordiam non inueniat: sed potiues
dimittendo atq dando. mereat᷑ sibi
dimitti debita. reddiq promissa. Si
autẽ fr̾ aut soror nudi sint. ⁊ indige

Expanded text:
ratus exsultabit et gaudebit. Aliter: ratus exsultabit et gaudebit. Aliter: Superexaltat misericordia judicium. Non diSuperponitur misericordia judicio: in quo inventum fuerit opus misericordiae, etsi habuerit aliquid forte in judicio quo puniatur, tanquam unda misericordiae peccati ignis exstinguitur. «Superfratres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? Et caetera. Hinc de misericordiae operibus latius disputat, ut quos vehementer scientia praecedente terruerat consoletur, cum admonet quomodo etiam peccata quotidiana, sine quibus hic non vivitur, quotidianis remediis expientur. Ne homo, qui, cum in uno offenderit, fit et omnium reus, in multis offendendo, quia in multis offendimus omnes , magnum aggerem reatus sui minuatim collectum ad tribunal tanti Judicis pervehat, et eam quam non fecit misericordiam non inveniat, sed potius dimittendo atque dando, mereatur sibi dimitti debita, reddique promissa. Si autem frater aut soro
Abbreviated transcription (Latin):
supplicia. qui filium d̾i conculcauerit.
⁊ sanguinem testamenti pollutũ duxe¬
rit in quo sanctificatus est. & sp̃itui
gr̃e contumeliam fecerit: Uterq autẽ
sensus ad unum finem respicit: ut uide¬
licet diuinȩ gr̾e iustis operibus respon¬
dentes. simus inuicẽ benigni. misericor¬
des. donantes inuicem sicut ⁊ d̾s in xp̃o
donauit nobis. Iuditium eñi sine mi
sericordia: illi qui non fecit miscd̾iã.
Sine miscd̾ia iudicabit᷑ ille: qui cũ fa¬
cere posset non fecti miscd̃iam ante ꝗͣ
iudicaret᷑. Quod cũ de om̃ibus immi¬
sericordibiis recte sentiatur: constat om¬
nimodis quia quo maiorem quisq a
dño miscd̃iam consecutus ẽ. eo iniusti¬
us indigenti proximo miscd̃iam nega¬
uit.  eoq iustius impietatis suȩ pęnas
luet. Unde prouide dñs ammonet. No-¬
lite iudicare: ut non iudicemini. Nolite
tium. ¶ Quia quemadmodum dãp¬
natus in iuditio d̾i dolebit qui non
fecit miscd̃iam: ita qui fecit remune¬

Expanded text:
erit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit in quo sanctificatus est, et Spiritui gratiae contumeliam fecerit ? Uterque autem sensus ad unum finem respicit, ut videlicet divinae gratiae justis operibus respondentes, simus invicem benigni, misericordes, donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit nobisericordia fiet illi qui non fecit misericordiam. Sine misericordia judicabitur ille qui, cum facere posset, non fecit misericordiam antequam judicaretur. Quod cum de omnibus immisericordibus recte sentiatur, constat omnimodis quia quo majorem quisque a Domino misericordiam consecutus est, eo injustius indigenti proximo misericordiam negavit, eoque justius impietatis suae poenas luet. Unde provide Dominus admonet: Nolite judicare, ut non judicemini; nolite dia judicium. Quia quemadmodum damnatus in judicio Dei dolebit, qui non fecit misericordiam, ita qui fecit remune
Abbreviated transcription (Latin):
caritatis est: de qua dicit. Si tam̃ lege per¬
ficitis regalem scd̾m scripturas. dilige
sicut te¬
ipsum: bene facitis. Hoc gͦ inquit loquen-¬
do hoc faciendo curate. ut proximos dili¬
gendo a d̾o diligi mereamini: proximis
miscd̃iam impendendo. indiuino uditio
miscd̃ia digni existatis. Aliter. Sicut lex
seruitutis est quȩ data est per moysen. ita
accepistis sp̃m seruitutis iterũ in timore:
sed accepistis sp̃m ad optionis filioꝵ. in qͦ
clamamus abba pater. & iterum̃. Ubi aut̃e
sp̃s dñi ibi libertas. Sic gͦ loquimini inqͥt
⁊ sic facite: sicut per legem libertatis iudi¬
candi. Hoc est enĩ: incipientes iudicari. sira¬
uiꝰ nãꝙ iudicabit᷑ qui legẽ moysi: qũa qͥ
legem naturalem contẽpnit. Grauius itẽ
qui agnit̾a euangłii gr̃ãm: qua qui mo¬
sayce legis edicta despicit. Om̃i eñi cui
multũ datum est: multũ queret᷑ ab eo.
Et cui cõmendauerunt mult̾ũ: plus pe

Expanded text:
aritatis est, de qua dicitur: Si tamen legem perficitis regalem secundum Scripturas: Diliges sicut teipsum, bene facitis. Hoc ergo, inquit, loquendo, hoc faciendo curate, ut proximos diligendo a Deo diligi mereamini, et proximis misericordiam impendendo in divino judicio misericordiam exspectetis. Aliter: Sicut lex servitutis est quae data est per Moysen, ita accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus Abba Pater . Et iterum: Ubi autem spiritus Domini, ibi libertas . Si ergo loquimini, inquit, et sic facite sicut per legem libertatis judicandi. Hoc est enim incipientes judicari. Gravius namque judicabitur qui legem Moysi, quam qui legem naturalem contemnit. Gravius item qui cognitam Evangelii gratiam, quam qui Mosaicae legis edicta despicit. Homini enim cui multum datum est, multum quaeritur ab eo. Et cui commendaverunt multum,
Abbreviated transcription (Latin):
ultima ẽ posita: qr qũauis ⁊ ipse magnus.
tribus tam̃ precedentibꝰ apłis minor est.
Uel quia iacobi prima scripta ẽ epła.
deinde petri. postea ioħis: id̾o nunc usq
ordinẽ quo scripte sunt r̾etinent. Cons-¬
tat enĩ qr beatus iacorus .xxx. post passi¬
onem dt̃i anno suũ consummauit mar¬
tyriũ: pet̾rus.xxx.uiii. hoc ẽ ultuno¬
anno ueronis passus est. Iipse in scd̾a sua
scripsit epła. Certus sũ qr uelox sit de¬
positio tabernacłi mei: scđ̾m qd̾ ⁊ dñs¬

Expanded text:
uamvis et ipse magnus est, tribus tamen praecedentibus apostolis minor est; vel quia prima Jacobi scripta est Epistola, deinde Petri, post eas Joannis, ideo nunc usque ordinem quo scriptae sunt retinent. Constat enim quia beatus Jacobus tricesimo post passionem Domini anno suum consummavit martyrium; Petrusanno Neronis passus est, et Petrus in secunda sua scripsit epistola: « Certus sum quod velox sit depositio tabernaculi mei, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
iħu xp̃o cũ om̃i fiducia: sine ꝓhibitione.
on solu romȩ predicare prolubitus non
est: sed necdũ neronis imperio roborato.
nec in tanta erumpente scelera quanta
de eo narrant hystoriȩ. dimissus ẽ ut
euangłium xp̃i in occidentis quoq par¬
tibus predicaret: sicut ipse romanis ait.
Iunc gͥ proficiscar in hierłm: ministrare
scĩs. Et paulopost. Noc gͥ cũ consũma-¬
uero: proficiscar ꝑ uos in hispaniã. Postea
uͦ io est ultimo neronis anno. retentu
ab eo: martirio coronatus est. Qd̾ utrũq
in scd̃a ad timotheũ epła. ꝙͣ. passurus. de
uincłis dictat: ex ponit. In prima inqui¬
ens mea defensione nemo tn adfuit: sed
oiñs me dereliquerunt. Dñs autẽ astitit¬
michi ⁊ confortauit me: ut ꝑme predi¬
catio impleret᷑. ⁊ audirent om̃s gentes:
⁊ liberatus sũ de ore leonis: manifestis¬
sime ꝓpt̾ crudelitatẽ neronẽ leonẽ esse
significans. Et in consequentibꝰ. Et salua¬

Expanded text:
Jesu Christo cum fiducia sine prohibitione. Jesu Christo cum fiducia sine prohibitione. Non solum Romae praedicare prohibitus non est, sed necdum Neronis imperio roborato, nec in tanta erumpente scelera, quanta de eo narrant historiae, dimissus est ut Evangelium Christi in Occidentis quoque partibus praedicaret, sicut ipse Romanis ait: Nunc igitur proficiscar in Jerusalem ministrare sanctis. Et paulo post: Hoc ergo cum consummavero, proficiscar per vos in Hispaniam. Postea enim, id est, ultimo Neronis anno, retentus ab eo, martyrio coronatus est. Quod utrumque in secunda ad Timotheum Epistola, quam passuris de vinculis dictat, exponit: In prima, inquiens, mea defensione, nemo mihi adfuit, sed omnes me dereliquerunt. Dominus autem mihi ostitit, et confortavit me, ut per me praedicatio impleretur, et audirent eum omnes gentes, et liberatus sum de ore leonis . Manifestissime, propter crudelitatem, Neronem leonem esse significans. Et in sequentibus: Et salva
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ os dauid de iuda: ostendens ⁊ ipse eun¬
dem sp̃m sc̃m in propħis ⁊ inapłis ope¬
ratũ. hec de beati didimi libris excerpta:
hunc in nr̃is opuscłis teneant iocum.
Incrassatũ est enim cor popłi hiuius: et
auribꝰ grauiter audierunt. Ne putemꝰ
crassitudinẽ cordis ⁊ grauitatẽ aurium.
nature ẽẽ non uoluntatis: subiungit
culp̃a arbitrii. ⁊ dicit. Ꝙ ocłos suos cõ¬
presserunt: ne forte uideant ocłis. Id est.
ipsi ineritis precedentibꝰ causa fuerunt:¬
ut ds eis ocłos clauderet. Uel ad suꝑiora
iungendũ est: dicente dño ad propham.
Iade ad popłm istũ. ⁊ peccata qͥbus cecita¬
tem meruerunt illis impropera: si forte
uel sic audire ⁊ ad me conũti dignentur.
Mansit autẽ biennio toto: in suo conducto.
Id est in ospitio: qd̾ ipse sibi conduxerat. Ap̃m
om̃ibus predicabat. Non solũ qͥdem iudȩ¬
is: sed ⁊ gentib qͣs illis reprobatis. dixerat
esse saluandas. Et docens quȩ sunt de dño

Expanded text:
 os David, de Juda . Ostendens et ipse eumdem Spiritum in prophetis et in apostolis operatum. Haec de beati Didymi libris excerpta, hunc in nostris opusculis teneant locum Incrassatum est enim cor populi hujus, et auribus graviter audierunt. Ne putemus crassitudinem cordis et gravitatem aurium naturae esse, non voluntatis, subjungit culpam arbitrii, et dicit: Et oculos suos compresserunt, ne forte videant oculis. Id est, ipsi meritis preret. Vel ad superiora jungendum est, dicente Domino ad prophetam: Vade ad populum istum, et peccata quibus caecitatem meruerunt, illis impropera, si forte vel sic audire, et ad me converti dignentur . Mansit autem biennio toto in suo conducto, id est, in hospitio quod ipse sibi conduxerat, Christum omnibus praedicabat, non solum quidem Judaeis, sed et gentibus, quas illis reprobatis dixerat esse salvandas. Et docens quae sunt de Domino
Abbreviated transcription (Latin):
In alia translatione ꝓ parasemondioscor iis
scriptũ uidimꝰ: cui erat signũ iouis filiꝰ.
Ferunt enĩ fabulȩ iouẽ in cignũ trans¬
formatum. ledeam thesei coniugem cons.¬
tuprasse: atq inde nat̾a helenã. Unde di¬
pħam ad patres ur̃os: dicens. Uade ad po¬
płm istũ: ⁊ dic. Aure audietis: ⁊ rł. Hanc
nuntiatã: ipse liber propħe a dño dictã
de eo scripsit qͥ in propħis ante aduentũ
dñi alius fuit: sed de eo cuiꝰ ⁊ ipse parti¬
ceps erat. ⁊ om̃s qͥ infide consũmatȩ uir¬
tutis ferebantur. Unde ⁊ cũ articło eius
meminit. quasi solitariũ ⁊ unũ esse
contestans: ⁊ gicut dicit ñ simplicit̾. pue¬

Expanded text:
In alia translatIn alia translatscriptum vidimus, cui erat signum Jovis filiis. Ferunt enim fabulae Jovem in cycnum transformatum, Leden Thesei conjugem constuprasse, atque inde natam Helenam. Unde diphetam ad patres vestros, dicens: Vade ad populum istum et dic: Aure audietis, etc. Hanc nuntiatam, ipse liber prophetae a Domino dictam de eo scripsit, qui in prophetis ante adventum Domini alius fuit, sed de eo cujus et ipse particeps erat, et omnes qui in fide consummatae virtutis ferebantur. Unde et cum articulo ejus meminit, quasi solitarium et unum esse contestans, et sicut dicit non simpliciter
Abbreviated transcription (Latin):
nisi quia ille foris ꝑ miraculũ sanandꝰ
erat qͥ uiuus interiꝰ non erat. qͦ non indi¬
gebant qͥ salubrit̾ intꝰ uiuebant: Naui-
gauimus in naui alexandrina quȩ in¬
eadem insula hiemauerat : cui erat in¬
signe castorĩi. Eredo pͥmitꝰ insigne casto¬
rum ẽẽ positũ: sed uitio librarioꝵ .r. lit¬
teram ad iectã: sicut frustra ꝓ frusta. pͥa-
nis  ⁊ appropriat ꝓ appropiat sepe scͥptũ
in antiquissimis exẽplarib inuenimus.
mini castoris. id est castor ⁊ pollux gre-¬
ce uocant᷑. Cestis ẽ urbs colchoꝵ: quȩ
ab amphito ⁊ circio geminoꝵ aurigis fac¬
ta. ex eoꝵ nomine dioscoria cõgnominata
est. Quos obid gentiles in mari deos inuo¬
cant: qr in ꝓdigiis nautarũ si solitariȩ
stellȩ in naui uel antemnis apparueriñ
pericłosi : si uͦ gemine. prosperi cursus
sint nuntię. Quarũ aduentu: figurari
diramcillam appellatã quȩ elenã feruÑ.

Expanded text:
nisi quia ille foris per miraculum sanandus nisi quia ille foris per miraculum sanandus erat, qui vivus interius non erat, quo non indigebant qui salubriter intus vivebantin navi Alexandrina, quae insula hyemaverat, cui erat insigne Castrorum. Credo primitus insigne Castorum esse positum, sed vitio librariorum litteram adjectam sicut frustra panis, pro frusta, et appropriat pro appropiat, saepe scriptum in antiquissimis exemplaribus invenimus. mini Castores, id est, Castor et Pollux Graece vocantur. Testis est urbs Colchorum, quae, ab Amphito et Circio geminorum aurigis facta, ex eorum nomine Dioscoria cognominata est. Quos ob id gentiles in mari Deos invocant, quia in prodigiis nautarum, si solidariae stellae in navi vel antennis apparuerint, periculosi; si vero geminae, prosperi cursus sunt nuntiae. Quarum adventu, fugari diram illam appellatamque Helenam ferunt.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt dicta quelibet exortationũ: quȩ ad ac¬
cendendã caritatẽ ualentia integritate de¬
cerpta scripturarũ. qͣsi frondibus sunt ex¬
cisa ramoꝵ. Uipera acalore cũ processisset:
inuasit manũ eius. Quia sp̃s in mundus flã¬
ma uirtutũ de fideliũ corde repulsus.
doctoribus ueritatis uenena ꝑsecutionũ
infundere nitit᷑ qͦ manũ sautiet: id est opꝰ
doctrinȩ sp̾italis impediat. & ille quidem
excutiens bestiã in ignẽ: nichil mali pas-¬
sus ẽ. Eodem igne quo suos fouet. bestiã
cõburit. qr isdem uirtutibus ⁊ scĩ ꝓfici¬
unt. ⁊ impii cũ suo auctore in uidendo
deficiunt: ut propħa ait. Telus appre¬
nendit popłm in eruditũ: ⁊ nunc ignis
aduersarios comedit. Contigit autem
patrẽ publii febribꝰ ⁊ dissenteria uexa¬
tum iacere : icet̾a. Cur infirmũ infide¬
lem prece saluat. qͥ timotheũ trophi-¬
mũq fideles infirmos unum medicina-¬
u arte reparat. alterĩi ex toto relinquit.

Expanded text:
sunt dicta quaelibet exhortationum, quae ad accendendam charitatem valentia ab integritate decerpta Scripturarum quasi frondibus sunt excisa ramorum. Vipera a calore cum processisset, invasit manum ejus. Quia spiritus immundus, flamma virtutum de fidelium corde repulsus, doctoribus veritatis venena persecutionum infundere nititur, quo manum sauciet, id est, opus doctrinae spiritalis impediat. Et ille quidem excutiens bestiam in ignem, nihil mali passus est. Eodem igni quo suos fovet, bestiam comburit, quia iisdem virtutibus et sancti proficiunt, et impii cum suo auctore invidendo deficiunt, ut propheta ait: Zelus apprehendit populum ineruditum, et nunc ignis adversarios comedit. Contigit autem patrem Publii febribus et dysenteria vexatum jacere, etc. Cur infirmum infidelem prece salvat, qui Timotheum, Trophimumque fideles infirmos, unum medicinali arte reparat, alterum ex toto relinquit,
Abbreviated transcription (Latin):
conueniebat ab inuicem separari: quas
hisoem scripsit ȩxclesi is. Porro iohanues
multo post tempore suas epłas simul et
euangłium scripsit: cũ post occisionem
domiciani reuersus de exilio. turbatam
se absente ꝑ hereticos repperit ȩccłam. qͦs
in suis epłis percutiens. sepe cognominat

Expanded text:
Epistolas ab invicem separari, quas iisdem scripsit Ecclesiis. Porro Joannes multo post tempore suas Epistolas simul et Evangelium scripsit, qui post occisionem dominicam reversus de exsilio turbatam se absente per haereticos reperit Ecclesiam, quos in suis Epistolis percutiens saepe cognominat
Abbreviated transcription (Latin):
Namq grecũ exemplar fuisse filsatum:
suspicati non audeo. Unde lectorem ammo¬
neo: ut hec ubicũq fecerimis gra erudi¬
tionis legatꝰ non in suo tam uolumine
uelut emenditor interserat: nisi forte
in latino codice suę editionis intiquitꝰ
sic interprecata reppererit. Nam i hie¬
ronimus pleraq testimonia ueteris ins¬
trumenti ut hebraica ueritas lrabeat
edocet: nec tam̃ hec ita ui nr̃is codicib
aut ipse interpretari. aut nos emendare
uoluit. Uerbi gra. Non aspiciã hominẽ
ultra. ⁊ habitatorem: quieuit generatio
mea. Et erit sepiilchr̃ii eius głositmꝰ
a finibus terre laudes audiuimꝰ. Et
om̃is qui occiderit cam. septuplum
pumetur. Dicit in hebreo haberi. septẽ
uindictas ex soluet. Iab aliis terrȩ. Et
requies eius głosa. Et habitatorẽ quictis
generatio mea ablata est. Quȩ sic apd̾̃
hiebreos haberi lectorem uoluit. erudi¬
tionis solummodo: non autẽ entendan¬
di grã nosse.

Expanded text:
Namque Graecum exemplar fuisse falsatum, Namque Graecum exemplar fuisse falsatum, suspicari non audeo; unde lectorem admoneo, ut haec ubicunque fecerimus, gratia eruditionis legat, non in suo tamen volumine velut emendaturus interserat, nisi forte ea in Latino Codice suae Editionis antiquitus sic interpretata repererit. Nam et Hieronymus pleraque testimonia veteris Instrumenti, ut Hebraica veritas habet, edocet: nec tamen haec ita in nostris Codicibus aut ipse interpretari, aut nos emendare voluit. Verbi gratia: Non aspiciam hominem ultra, et habitatorem, quievit generatio mea . Et: Erit sepulcrum ejus gloriosum ; et: A finibus terrae laudes audivimus ; et: Omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur : dicit in Hebraeo haberi: Septem vindictas absolvet; et: Ab alis terrae; et: Requies ejus gloriosa; et: Habitatorem quietis, generatio mea ablata est; quae sic apud Hebraeos haberi lectorem voluit, eruditionis solummodo, non autem emendandi gratia, nosse.
Abbreviated transcription (Latin):
doctorem ac ponti¬
ficem aualstinuo
cum essec senior.
libros retractatio¬
num in quedam
sa opuscula quȩ iuuenis condiderat
fecisse: ut quȩ ex teipore melius cre¬
bro ex lectionis usu. ac munere suꝑne
largitatis didicerat. non ut de prisca
confusus impericia. sed it de suo ma¬
gis profectu gauisus monimentis in¬
deret litterarũ. ac posteris legenda re¬
uinqueret. Cuius industriam nobis
ut post i expositionem actuum apłoꝵ
qũa ante annos plures togatu uenera¬
bilis ep̃i acca: quanta ualuimus sol¬
lercia conser ipsu mus ͥ nun in ioem uolu¬
men brcucan regractationis libellũ con¬
damus stugior mcigime uel aodendi qͥ
mnus dictau uel. emendanqi que secus qͣ
placiiit. dicta uidebantur. In quo ce que¬
dam quȩ in grio siue aliter seu plus aut
minus posita uidimus: breuiter cõme¬
morat curabimus. Quȩ utrum negli¬
gntia interpretis omissa. uel aliter oie¬
ta an incuria librarioꝵ sint deprauata.
siut relida: nondũ scire potuimus.

Expanded text:
doctorem ac pontificem Augustinum, cum esset senior, libros Retractationum in quaedam sua opuscula, quae juvenis condiderat, fecisse, ut quae ex tempore melius, crebro ex lectionis usu ac munere supernae largitatis didicerat, non ut de prisca confusus imperitia, sed ut de suo magis profectu gavisus monimentis inderet litterarum, ac posteris legenda relinqueret. Cujus industriam nobis t post expositionem Actuum apostolorum, quam ante annos plures rogatu venerabilis episcopi Acca, quanta valuimus solertia, conscripsimus, nunc in idem volumen brevem Retractationis libellum condamus, studio maxime vel addendi quae minus dicta, vel emendandi quae secus quam placuit dicta videbantur. In quo etiam quaedam quae in Graeco, sive aliter, seu plus aut minus posita vidimus, breviter commemorare curavimus. Quae utrum negligentia interpretis omissa, vel aliter dicta, an incuria librariorum sint depravata, sive relicta, nondum scire potuimus.
Abbreviated transcription (Latin):
Hac clausula ⁊ patri ac filio coequi¬
lem ce coeternum per omnia &e ante
om̃ia sctula gloriam refert ac regnũꝰ.
et corum quoq qui minorem aut poste¬
riorem patre filiuo credunt cõargint
errorem cum dĩcit d̾o patri glouacri.
magnificentiam. imperium. ⁊ potestã¬
sed antei omne seculuni. et ninic ꝙ iii
omuia secola secolorxm. Al dretia¬

Expanded text:
Haec clausula et Patri et Filio coaequalem et coaeternam per omnia et ante omnia saecula, gloriam refert, ac regnum. Et eorum quoque qui minorem aut posteriorem Patre Filium credunt coarguit errorem, cum dicit Deo Patri gloriam, magnificentiam, imperium et potestased ante omne saeculum, et nunc et in omnia saecula saeculorum. Ame
Abbreviated transcription (Latin):
ut intimore ad cuncti tria que propo¬
Tucrit ingtndim eit. quia ⁊ apostatas
quisq rum irguit ac lupitab il es osttn¬
alit in timoie debet ⁊gere. ne toitt sibi
iunue quoi diligit. aliquid tile contiu¬
t Et qui de incendio uicioꝵ alterum
t̃tigans eripit: conligerart se debee no
l ipss temptetur. Et qui ponitenti mise¬
retur prortino.  illum uccesse esti cuti¬
spcite agere ne forie pliis iusto uel seue¬
ruis ceistat uel pĩ .s. Odientes eam qre
irnilis est uriculitam tuuucaui. Car¬
nalc̃m tiic .iii. coipuũ nr̃m dicit. Non
autenr corpus tixm odisse debemus: sed mi¬
culatutã hdoesse ortiuimodis debeinu
odisot ec quantum ualemus agert ut
hõc mim cułitiun reddamusi ut dc.¬
rinli spintale icrcit ur effici. uod̾
quia non ur̃i irbitrii potestati. sed d̾i

Expanded text:
ait in timore ad cuncta tria quae proposuerat jungendum est. Quia et apostatas quisquis arguit ac damnabiles ostendit, in timore debet agere, ne forte sibi suisve quos diligit aliquid tale contingat. Et qui de incendio vitiorum alterum castigans eripuit, considerare se debet, ne et ipse tentetur. Et qui poenitenti miseretur proximo, etiam illum necesse est hoc circumspecte agere, ne forte plus justo vel severus existat vel pius. Odientes et eam quae carnalis est maculatum tunicam. Carnalem tunicam corpus nostrum dicit. Non autem corpus nostrum odisse debemus, sed maculatum hoc omnimodis debemus odisse, et quantum valemus agere, ut hoc immaculatum reddamus, ut de carnali spirituale mereatur effici. Quod quia non nostri arbitri
Abbreviated transcription (Latin):
dentes: ut &̃ post baptisia hintilẽ in nob̾
requirit iitã: atq a uitioꝵ socte secretun:
qualẽ merito hertini secreta comuersitiõ
designabut. Qũa profecto uita siqͥs ueł.i
fide de uiando. uel male agrudo uoluerit:
qͦsicauersus corde tuegrꝰ ptũ ñ ad ꝓmissa reg¬
nui. patriã ꝑuenire. seo iutex impios inerebi¬
tur interut. Aliter. Scd̃o eoi qͥñ credide

Expanded text:
ilem in nobis requirat vitam, atque a vitiorum sorde secretam, qualem merito eremi secreta conversio designabat. Quam profecto vitam, si quis vel a fide deviando vel male agendo violaverit, quasi reversus corde in Aegyptum, non ad promissam regni patriam pervenire, sed inter impios merebitur interire. Aliter: S
Abbreviated transcription (Latin):
inerultitiono hos constituendos in
seriure quia quanto ma
gpepidi deactibus nñs ui¬
pteseati uerimus tanto impliuis
mifutilro de ꝓorcepta mercede sete

Expanded text:
ire, dicit constituendos in quia quanto magis trepidi de actibus in praesenti fuerimus, tanto amplius in futuro de percepta mercede lae
Abbreviated transcription (Latin):
splam seripsit. Quos coequales uibi cognoseit:
non quia cirtũmcisione ex lege acceperant
qu̾a qose ut natura iudeus habelat: seo quia
tindem qua ipse illustrante xp̃i gr̾a acte¬
pert soetitaisunt fidem. Non enł curtũ cisio
legaiis: sed sola est fides eusangłica. quȩ gen¬
tium popłos antiq di plebi. consotiat. Uerũ
quia fides eadem fine operibus saluare non
n calutat apostolus petrus: qui coȩqualem si¬
in sortiti sunt fidem:. ihanc per obera iustiqe
Lecercent. Euis uidelicet iusticie. qũa non hu-¬
mana prudentia repperit. nec legalis insti¬
ĩtutio docet: seo qũa ꝑ euangłium loquens
dñs ⁊ salitator nr̃ ostendit cũ alt. Nisi ha¬
bunda uerit iusticia ur̃a ꝓplusqũa scribatũ¬

Expanded text:
lam. Quos coaequales sibi cognoscit, non quia circumcisionem ex lege acceperant, quam ipse ut natura Judaeus habebat, sed quia eamdem quam ipse illustrante Christi gratia acceperat sortiti sunt fidem. Non enim circumcisio legalis, sed sola est fides evangelica, quae gentium populos antiquae Dei plebi consociet. Verum quia fides eadem sine operibus salvare non lam, illos salutat apostolus Petrus, qui coaequalem sibi sortiti sunt fidem, et hanc per opera justitiae exercent. Ejus videlicet justitiae quam non humana prudentia reperit, nec legalis institutio docet, sed per Evangelium loquens Dominus et Salvator noster ostendit, cum ait: Nisi abundaverit justitia
Abbreviated transcription (Latin):
qũa sit ꝑfecta ꝓbetꝰ. Siquis autẽ ur̾m
inaiget sapientia postulet ad̾o quudit
om̃ibus affluent̾ ⁊ non impperat : ⁊ da¬
bitur ei. Om̃is quidem sapientia salu¬
itaris ⁊ dño postulanda est: qr sicut uir
obliuiscit᷑ hec hortans. beatus iacobus: qd̃
sitperius ait. Holite plures magistri fie¬
ri: fr̾s mei . Ibi namq imꝑfectos. in ꝓpria
actione amagisterii officio. qd̾ per iac¬
agere debeant edocet. Qd eñi hic doctor
facere perhibetur: hoc alio loco caritas
facere memoratur. dicente beato petro.
apło: quia caritas operit multitudinẽ
peccatorum. Nec pretereundum: quod
hec. errantis conuersto. non solum loqͦn¬
do. sied plerumq bene agendo perficit᷑.

Expanded text:
betur. Si quis autem vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Omnis quidem sapientia salutaris a Domino postulanda est, quia sicut vir acobus, quod superius ait: Nolite plures magistri fieri, fratres mei . Ibi namque imperfectos in propria actione a magisterii officio quod per jacagere debeant edocet. Quod enim hic doctor facere perhibetur, hoc alio loco charitas facere memoratur, dicente beato Petro apostolo: Quia charitas operit multitudinem peccatorum . Nec praetereundum, quod haec errantis conversio non solum loquendo, sed plerumque etiam bene agendo perficitur.
Abbreviated transcription (Latin):
pre multiplicet᷑: in hacꝰ autẽi gr̾a uobis ⁊ par
ad ifplentur. Quia nimirũ illa incipien¬
tibus: ẜ.anc ꝓfectioribus scripsit epłam Mhii¬
tiosicatut eni par igr̃a: bene proficientibus
in hae uita ꝑ fidem. A dimplebitur auteni
perueuientibus: in alia uita ꝑ speciem. un¬
ot uene cũ diceret. gr̃a uobis ⁊ paxx ag unple¬
atur s ad didit in cognitione dĩugri iħu xp̃i.

Expanded text:
iplicetur . In hac autem: Gratia vobis et pax adimpleatur, quia nimirum illam incipientibus, hanc perfectioribus scripsit Epistolam. Multiplicatur enim pax et gratia bene proficientibus in hac vita per fidem, adimplebitur autem pervenientibus in alia vita per, speciem. Unde bene cum diceret: Gratia vobis et pax adimpleatur, addidit: In cognitione Domini nostri