comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̃ reges isrł idolatrasqui illos
atẽplo dei arcebant: hoꝵ altaria
dm̃ scilicet colentiũ illi qͥ idola
colebant suffodisse & funditur
euertisse intelligunt᷑. Et ego relic.¬
tus sũ solus: sic ei uidebat᷑ qđ ipse
solus remansisset ex om̃ĩb popłis
.t̃fectioruis qua se uuebat᷑ indĩ.
cultores: ⁊ quer̃ animã meã sic
enĩ minata fuerat ei iezabel im¬
pussima: haec faciant in du &
haec addant: Siñ posuero cras
animã beliȩ sicut aranã uiui¬
us existis: Sed quid dicit illi¬
responsum diuinũ Relͥqui mihi
septẽ miba uiroꝵ qui ñ curuauir̃
genua ante baal. Cũ esset inspe-¬
lonca que ⁊ in monte dĩ oreb hoc
relicta sunt. mͥ sedego reliqui &

Expanded text:
pter reges Israel idololatras, qui illos a templo Dei arcebant. Horum altaria, Deum scilicet colentium, illi qui idola colebant, suffodisse ac funditus evertisse intelliguntur. Et ego relictus sum solus. Sic enim ei videbatur quod ipse solus remansisset ex omnibus prophetis tionis, qua saeviebatur in Dei cultores; et quaerunt animam meam. Sic enim minata fuerat ei Jezabel impiissima. Haec faciant mihi dii, et haec addant, si non posuero cras animam Eliae sicut animam unius ex istis . Sed quid dicit illiresponsum divinum? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. Cum esset in spelunca quae est in monte Oreb, hoc Relicta sunt mihi, sed: Ego reliqui et
Abbreviated transcription (Latin):
ñ nisi fidẽ tenentib: tribuatur:
Intelligit᷑ & deministerus ecdesias¬
ticis quȩ scd̾m modũ suũ debał
ꝑagr et ñ ultra licitũ usurpari.
Uerbigr̃a: Presbiter es neusurpes
episdopi ministeriũ : Dia conus es
noli tibi umndicare aliquid ex
offitio prbi sic deceterisminis¬
terus & gradib intelligendũ. Sic̃
habemꝰ omĩa autẽ menbra non

Expanded text:
tenentibus tribuitur. Intelligitur et fidem ministeriis ecclesiasticis, quae secundum modum suum debent peragi, et non ultra licitum usurpari. Verbi gratia: Presbyter es, non usurpes episcopi ministerium; diaconus es, noli tibi vindicare aliquid ex officio presbyteri. Sic de caeteris ministeriis et gradibus intelligendum est. Sicut hab
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur. multi sunt uocati sed
pauci electi: Aliter: Sine peniten¬
tia sunt dona & uocatio dĩ in
illis qui ad fidẽ uenuunt: Uerbi
gr̃a: Uocatur qui sex paganis mo
baptiratur. ab omuĩ reatu absolui¬
tur: Quid boni fecit ut uocaret᷑.
& ut doriũ remissiorus omniũ
culparũ consequeretur: neq enĩ
annoꝵ cõputatione iipeniten¬
tia culpas deleuit: Dicamꝰ aper¬
tus Nascitur qͥscũ originiali
peccato addit deinceps multa
astualia. Sicrediderit uocatͦ
est baptizatus statĩ abhac uita sub¬
trabitur. accipit dona ꝑennus
uitȩ. Ecce dona & uocatio dei sine
penitentia Siem̃ & uos aliquarido
non credidistis dõ. Nunc autem
mi scđiam consecuti estis ꝓpt̃ illoꝵ¬

Expanded text:
dicitur: Multi sunt vocati, sed dicitur: Multi sunt vocati, sed pauci electi . Aliter: sine poenitentia sunt dona et vocatio Dei in illis qui ad fidem Dei veniunt. Verbi gratia: vocatur quis ex paganismo, baptizatur, et ab omni reatu absolvitur: quid boni fecit ut vocaretur, et ut donum remissionis omnium culparum consequeretur? Neque enim annorum computatione in poenitentia culpas delevit. Dicamus et apertius: nascitur quis cum originali peccato; addit deinceps multa actualia: si crediderit, vocatus est; baptizatus, statim ab hac vita subtrahitur; accipit dona perennis vitae: ecce dona et vocatio Dei sine poenitentia. Sicut enim et vos aliquando non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis p
Abbreviated transcription (Latin):
Rm̃i. Presertim cũ iudȩi una geris
sinit quȩ diuidit᷑ incredentes &
non credentes. Igitur iudȩi alienati
uero illi qͥꝑ electioñẽ siue predes¬
tinationẽ dei sunt iustificati
Dequa dicitur : qͥ elegit Nos inupso
ante mundi constitutionẽ ut
essemus scĩ & inmaculati. Quiꝓpt̃¬
non cupant᷑. qm̃ exemplar iustitiȩ
& fidei p̃cedentiũ patrũ illi qui¬
credunt ueraciter tenent: Sine
penitentia enĩ sunt dona & uoca.¬
tio dei: penitentia prumutatione
accipitur non nũꝗ insacra scrip.¬
tura sicut habes dr̃io dicente
ad samuhelem: Penitet me regem
isai: Ostendit inmutare se dispo¬
sitionẽ facti sui ⁊ deoq dicit
penitet me: Sicꝰ alibi Iurauit
mutabitur uoluntas eius : Uerũ
qđ dicit dona & uocatio dĩ in¬
telligitur ordine prepostero:
Primũ enĩ uocat ds̃ ad fidẽ suam
scd̾m electionẽ gr̃ae: Post modũ
dora & uocatio dĩ: in his dequib
supra lectũ ÷ quos predestinauit
hos & uocauit. non in his de quib:

Expanded text:
ei una gens sint, quae dividitur in credentes et non credentes. Igitur Judaei alieni vero illi, qui per electionem, sive praedestinationem Dei, sunt justificati: de qua dicitur: Qui elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati : qui pronuncupantur, quoniam exemplar justitiae et fidei praecedentium patrum illi quicredunt veraciter tenent. Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei. Poenitentia enim pro mutatione accipitur nonnunquam in sacra Scriptura, sicut habes Domino dicente ad Samuelem: Poenitet me regem Isai, ostendit se immutare dispositionem facti sui, ideoque dicit: Poenitet me. Et alibi: Juravit mutabitur voluntas ejus. Verum quod dicit dona et vocatio Dei, intelligitur ordine praepostero. Primum enim vocat Deus ad fidem suam secundum electionem gratiae, postmodum dona et vocatio Dei in his de quibus supra lectum est: Quos praedestinavit, hos et vocavit , non in his de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
gabiles sunt. Quis erũ cogriouit
sensũ dru. idt̃ intellectus eiꝰ ꝓ.¬
furiditatẽ quis penitrauit:
A ut quis consiliarius enus fuit:
Patris consiliarius ut ugenitus
lia appellatur. sed ex hominub
& angłisnullus ei fuit consilia¬
rius: aut qͥs prior dedit illi sub¬
audis fidẽ suã aut aliquid borã
& retribuetut ei merces a dño exhoc
qđ fidẽ suã prior ei dedit: Qui¬
.dã uoluer̃ contra hoc intelligere
centurionẽ corneliũ bonissuis
meritis exigentib adõ accepisse
fidẽ : quasi causa remuneratio¬
nis ꝓpter elemosinas scilicet
& orationes quib instabat. Iui
id circo igriorant̃ locutis qm̃¬

Expanded text:
gabiles sunt. Quis enim cognovit sensum Domini? id est intellectus ejus profunditatem quis penetravit? aut quis consiliarius ejus fuit? Patris consiliarius unigenitus lii appellatur sed ex hominibus et angelis nullus ejus fuit consiliarius. Aut quis prior dedit illi, subaudis fidem suam aut aliquod bonum et retribuetur ei? merces a Domino, ex hoc quod fidem suam prior ei dedit. Quidam voluerunt contra hoc intelligere centurionem Cornelium, bonis suis meritis exigentibus, a Deo accepisse fidem quasi causa remunerationis, propter eleemosynas scilicet et orationes quibus instabat. Qui idcirco ignoranter locuti
Abbreviated transcription (Latin):
miscđiam consequant᷑: Miscđia ap.¬
pellat isto ini loco apłs fidẽ. grãm
baptismatis. remissionẽ peccatorum
acdonũ sp̃s scĩ parit̃q reconciliatio¬
nẽ quare conciliati sunt gentilesdõ
& insuꝑ quicquid boru post drñ ad¬
uentũ gratis adõ ꝑceper̃. ostenders
q sicut gentiles in primo dt̃u ad

Expanded text:
misericordiam consequantur. Misericordiam appellat isto in loco Apostolus fidem, gratiam baptismatis, remissionem peccatorum, et donum Spiritus sancti, pariterque reconciliationem, qua reconciliati sunt gentiles Deo: et insuper quidquid boni post Domini adventum gratis a Deo perceperunt, ostendens quia sicut gentile
Abbreviated transcription (Latin):
Quare tam̃ multitudin ĩe gentiũ
ante tẽpus abiecerit ds̃ iudȩos
uero dilexerit & post modũ i
aduentu suo gentib ad se collec¬
tis iudȩos abiecerit. solus ipse
nouit qͥ conspicit omĩa: Conside.¬
rans igit᷑ apłs tantas esse diui-¬
tias borutatis dĩ & tantũ opus
diuinȩ sapientiȩ cũ non potuiss&
hoc conp̃hendere subito minte¬
riorib oculis cordis stupore
&̃ sublimitatẽ & ꝓfunditatem
significat: Sapientia accipitur
iNdiuinus reb scientia in hu¬
manis: Sublimis ergo & ꝓfunda ÷
habundantia sapientiȩ diuina

Expanded text:
Quare tamen multitudinem gentium Quare tamen multitudinem gentium tanto tempore abjecerit Deus, Judaeos vero dilexerit, et postmodum in adventu suo gentibus ad se collectis Judaeos abjecerit? solus ipse novit qui conspicit omnia. Considerans Apostolus tantas esse divitias bonitatis Dei, et tantum opus divinae sapientiae, cum non potuisset hoc comprehendere, subito in interioribus oculis cordis, stupore , sublimitatem et profunditatem significat; sapientia accipitur in divinis rebus, scientia in humanis: sublimis ergo et profunda est abundantia sapientiae divina
Abbreviated transcription (Latin):
Casus & enĩ illoꝵ salus fuit gentiũ:
Poterat aliquis dicere Quare noti
crediderunt iudȩi in primo dru ad¬
uentu: Adhec apłs. Ut gentes inquit
mi scdiam consequerent᷑ & ipsi post¬
medũ infine scłi conseque̾nt᷑. Si enĩ
inprimo dtu aduentu credidisseNT
ex legis oꝑib se iustificatos putarent:
Infine uero scłi cũ crediderint mise¬
ricordiã consecutossẽ non dubita.¬
bunt: Unde subdit: Conclusit erũ
.tatẽ. id÷ concludi ꝑmisit intra
incredulitatẽ ut omniũ misereat᷑
Conclusos esse ostendit tã indeos
quã gentiles sub peccato in icredi¬
.litatis. iudȩos quidẽ legẽ natir¬
.ralẽ & scriptã destruetido. gen¬
tiles uero naturalẽ calcando. sed
ut clarior fier& eiꝰ grã qua di¬
mit tunt᷑ peccata: hȩcita con¬
cliuͦ p̾acuit ei tunc ab olendis
peccatis hominũ sacramentum
remissiorus afferre quanido
nemo pot̾at desius meritis głari:
cutisunt. Sunt modo & iudeĩ
iNcrecduli. sed miserebitur eoꝵ

Expanded text:
Casus etenim illorum, salus fuit gentium. Poterat aliquis dicere: Quare non crediderunt Judaei in primo Domini adventu? Ad haec Apostolus: Ut gentes, inquit, misericordiam consequerentur, et ipsi postmodum in fine saeculi consequantur, si enim in primo Domini adventu credidissent, ex legis operibus se justificatos putarent; in fine vero saeculi cum crediderent, misericordiam consecutos se non dubitabunt. Unde subdit: Conclusit Deus tate, id est concludi permisit intra incredulitatem, ut omnium misereatur. Conclusos esse ostendit tam Judaeos quam gentiles sub peccato incredulitatis; Judaeos quidem legem naturalem et scriptam destruendo, gentiles vero naturalem legem calcando. Sed ut clarior fieret ejus gratia qua dimittuntur peccata his ita conclusis, placuit ei tunc abolendis peccatis hominum, sacramentum remissionis afferre quando nemo poterat de suis meritis gloriari. ti, consecuti sunt. Sunt modo et Judaei increduli, sed miserebitur eorum.
Abbreviated transcription (Latin):
et ioc uista qđ idẽ egregius predi¬
cator alias loquitur dicetis:
Cũ plerutudo gentiũ intrauerit:
tunc om̃is isrł saluus fiet : Sicut
inquit uosgentiles aliquando
credidistis dõ. Nunc autẽ it idr̃u
miscdiam dĩ omĩpotentis consecuti¬

Expanded text:
et Enoch: juxta quod idem egregius praedicator alias loquitur, dicens: Cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus fiet. Sicut vos, inquit, vos gentiles, aliquando non credidistis Deo, nunc autem in Domini misericordiam omnipotentis
Abbreviated transcription (Latin):
rusalẽ: ponendo uero menbra
sua incruce ꝓpriũq sanguinẽ
fundendo & lauachrũ baptisma.¬
tis dando eripuit tã gentes quã
& illas reliquias quȩ ex isrł credi¬
derunt qđ ante nemo facere p̃ua.¬
lebat: Auertit nihil ominus impi¬
etates ab ia cob abhis uidelicet qͥ
credider̃ ex iudȩis in primo ad¬
uentu illuis. auert& quoq ple.¬
niter ab his qui suscepta gentiũ
multitudine conuertẽnt᷑ &
saluabunt᷑ sicut scriptũ ÷ Et
ipse redimet isrł ex omnib: itu¬

Expanded text:
rusalem. Ponendo vero membra rusalem. Ponendo vero membra sua in cruce, propriumque sanguinem fundendo, et lavacrum baptismatis dando, eripuit tam gentes quam et illas reliquias quae ex Israel crediderunt, quod ante nemo facere praevalebat, avertit nihilominus impietates a Jacob, ab his videlicet qui crediderunt ex Judaeis in primo adventu illius; avertet quoque pleniter et ab his qui, suscepta gentium multitudine, convertentur et salvabuntur, sicut scriptum est: Ipse redimet Israel ex omnib
Abbreviated transcription (Latin):
gentiũ nonconuersionẽ omniũ
accipimꝰ: Sedmultitudinẽ earũ
quȩ aut iã diuina p̃destinatione
colleta ÷ aut infuturo colligetur:
Plenitudo uero hȩc ñ ad numerum
cunctoꝵ ꝑtine. sed adnumerum
adõ p̃finitũ Corruer̃ itaq indȩi
ut surgerent gentes. Quis hoc
mysteriũ ualet penetrare. curds̃
multitudinẽ gentiũ spreuerit
pene abexordio mundi a tempore
scilicet quo confusũ ⁊ labiũ uru.¬
uerse t̾rae & iudeos tantũ sibi
peculiares fecerit qui ꝑlineam
beber descender̃. iterũq gentes
in suo aduentu collegerit a uide¬
os infine munidi recipietdos
abiecerit: Quis in quã tã suptilẽ
dispositionẽ diuinã inuestigare
sufficiet: Ueniet ex sionqͥeripr¬
at & auertet impietates ab iacob
Sion ipsa ⁊ hierb̃n dequa micheas
ait: desion exibit lex &uerbũ dt̃u
de hierłm. Saluator & enĩ nascen¬
do eeplebe israhelitica iuxta
qđ isaias olim ꝓpħauerat dicens.
ecce uirgo concipiet & pariet
filium ueni& desion siue debie-¬

Expanded text:
nversionem omnium accipimus; sed multitudinem earum quae aut jam divina praedestinatione collecta est, aut in futuro colligetur. Plenitudo vero haec non ad numerum cunctorum pertinet, sed ad numerum a Deo praefinitum. Corruerunt itaque Judaei ut surgerent gentes. Quis hoc mysterium valet penetrare? cur Deus multitudinem gentium spreverit pene ab exordio mundi, a tempore scilicet quo confusum est labium universae terrae; et Judaeos tantum sibi peculiares fecerit, qui per lineam Heber descenderunt; iterumque gentes in suo adventu collegerit, et Judaeos in fine mundi recipiendos abjecerit? Quis, inquam, tam subtilem dispositionem divinam investigare sufficiet? Veniet ex Sion qui eripiat et avertat impietatem a Jacob. Sion ipsa est Hierusalem, de qua Micheas ait: De Sion exibit lex, et Verbum Domini de Hierusalem . Salvator etenim, nascendo ex plebe Israelitica, juxta quod Isaias olEcce virgo concipiet, et pariet filium , veniet de Sion, sive de Hie
Abbreviated transcription (Latin):
cordib coꝵ: Sequit᷑. Cũ abstulero
peccata eoꝵ. Quib uerbis de¬
monstrat qđ licet quoꝵ dam
credentiũ exeis peccata sit at
ablata infine tamen scłi ꝑbap.¬
tismi grãm plenius auferentur.
Scdn euangeliũ quidẽ inimici
ꝓpter uos Non ait scđm legem
quã ꝓuirib suis iudȩi emulaban¬
tur sed scđm euangeliũ qđ ipsi
contẽpnebant ubi narrat᷑ qualit̃
dñm morti tradiderunt. Ergo
quantũ adtinet ad euangelium
ut gentes credere possent Et
uos crederetis inimici dĩ factisin
iudȩi scđm euangeliũ. id̃ scđm¬

Expanded text:
dibus eorum. Sequitur: Cum abstulero peccata eorum. His verbis demonstrat quod, licet quorumdam credentium ex eis peccata sint ablata, in fine tamen saeculi per baptismi gratiam plenius auferentur. Secundum Evangelium quidem inimici Dei propter vos. Non ait secundum legem, quam pro viribus suis Judaei aemulabantur, sed secundum Evangelium quod ipsi contemnebant, ubi narratur qualiter Dominum morti tradiderint. Ergo quantum attinet ad Evangelium,ei incurrerunt, ut gentes credere possent; et vos crederetis, inimici Dei facti sunt Judaei secundum Evangelium, id
Abbreviated transcription (Latin):
ergo bonitatẽ & securitatẽ dĩ. Se¬
uerus iudex dicitur quã innullã
partẽ suũ iuditiũ flectit sed per
rectitudinẽ inicedit Seueritas
uero dicitur. iuditiũ quonulli ad¬
ulatur sediuste om̃s iudicat: Bo¬
nitas aut̃ẽ pietas gr̃ae & misericor¬
diȩ qͦbona prestant᷑ homitubus
Ineos quidẽ iudȩos qͥ cetider̃ seue.¬
ritatẽ. id÷ iustissimũ uditium
si ꝑmãtiseris iraborutate. id est
nifide recta. Alioquin a tu ex¬
cideris id ÷ si a fide recessoris penitꝰ
ꝑibs. Distat autẽ interfrangi
& excidi quia fractus: ramꝰ potest
ut cũq arbori suȩ solidari excisꝰ
nulla tenus: & notandũ q iudȩos
dix̃ fractos quia p̃dicante helia
& enoc solidabunt᷑ infide xp̃i
Gentiles autẽ sia fide recesserint
penitus abscidendos a gr̃a dĩ acde¬
inde ꝑdendos Unde sequit᷑. Sed
illȩ sub audit᷑ iudȩi si non ꝑman¬
seruit in incredulitate inserent᷑
fidei xp̃i & fidei patri archarum.

Expanded text:
ergo bonitatem et severitatem Dei. Seergo bonitatem et severitatem Dei. Severus judex dicitur qui in nullam partem suum judicium flectit, sed per rectitudinem incedit. Severitas vero dicitur judicium, quo nulli adulatur, sed juste omne judicat. Bonitas autem, pietas gratiae et misericordiae qua bona praestantur hominibus, in eos quidem Judaeos qui ceciderunt, severitatem, id est justissimum judicium, si permanseris in bonitate, id est in fide recta: alioquin et tu excideris, id est, si a fide recesseris, penitus peribis. Distat autem inter frangi et excidi, quia fractus ramus potest utcunque arbori suae resolidari, excisus nullatenus. Et notandum quia Judaeos dixit fractos, qui praedicante Elia et Enoch, solidabuntur in fide Christi: gentiles autem, si a fide Christi recesserint, penitus abscindendos a gratia Dei, ac deinde perdendos; unde sequitur: Sed et illi, subaudis Judaei, si non permanserint in incredulitate, inserentur fidei Christi et fidei patriarcharum;
Abbreviated transcription (Latin):
Dices ergo mͥ ogentilis fractis̃
rami increduli scilicet iudea ab¬
iecti sunt ut ego gentilis inserar
italocũ illoꝵ. Bene subnt
dicis qr ita t sed adtende quid
sequit᷑: Eropt᷑ in icredulitatem
dãpnatiorus fracti agr̃a x̃pi Tu
autẽ fide xp̃istas non tuis meritis
ideoq Noli głari. Doli altũ saꝑe
idt̃ noli subaudis bre sed time
cadere. Dĩ enĩ beneficiũ ÷ qđ uoca¬
tus es ñ tuũ meritũ iuxta qđ idẽ
egregius p̃dicator alias dicit. Gr̃a
saliũ facti estis & hoc ñ ex uobissdĩ
enĩ donũ ÷ non ex oꝑib ut nequis
gloriet᷑. Sienũ dsnaturalib: ramis
ñ.. pepercit neforte nec tibi par-¬
.cat. Daturales ramos appellat
iuda eos qͥ ex sẽĩs patrib & dõ dilec¬
tis originẽ traxer̃ & ÷ sensus o
carnẽ assũpsit multo magis Nec
tibi parcłt si afide recesseris qui
oleaster eras ł si insuꝑbie fastũ te
eleuaueris despiciendo iudaũ Uide

Expanded text:
Dices ergo mihi, o gentilis: fracti sunt Dices ergo mihi, o gentilis: fracti sunt rami, increduli scilicet Judaei abjecti sunt, ut ego gentilis inserar in locum illorum. Bene, subaudis dicis, quia ita est, sed attende quid sequitur: propter incredulitatem damnationis, fracti a gratia Dei: tu autem fide Christi stas, non tuis meritis. Ideoque noli gloriari; noli altum sapere, id est noli superbire, sed time cadere: Dei enim beneficium est, quod vocatus es, non tuum meritum. Juxta quod idem egregius praedicator alias dicit: Gratia salvi facti estis, et hoc non ex vobis; Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur . Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Naturales ramos appellat Judaeos, qui ex sanctis patribus et Deo dilectis originem traxerunt, et est sensus: O carnem assumpsit, multo magis nec tibi parcet, si a fide Dei recesseris, qui oleaster eras, vel si in superbiae fastu te elevaveris despiciendo Judaeum. Vide
Abbreviated transcription (Latin):
essestotus scilicet paganus in locũ
aduersus ramos in in fidelitate
dei appellabant᷑. sicut ÷ illud
Nolite tange xp̃os meos qđ de
abrahã isaac. & ceteris intelli¬
gendũ ÷. Aliter ꝑradicẽ item
alio modo possumꝰ intelligere
xp̃m ut sit sensus socius radicis
.ris insuꝑbiã ne amittas grãm quȩ
data ÷ tibi gentiles alloquitur apłs
& loquit᷑ omĩb quasi unu. Ramos
fractos ut diximꝰ appellat indeos
recesserunt: Oleastrũ autẽ genti¬
les qui infructuosi ante dñi ad¬
cere illos neq ex collaris ne forte
adtende qr ñ turadic̃e portas
sed radix teQuasi diceret. Si ex
tolli uis audi unde humilierisri
portas tu radic̃e. idt nihil conpa.¬
trib scĩs quite precesserunt. Sed
radix te portat qrĩ eoꝵ fide sil¬
uaris. Tuenĩ accepisti ab eis illi N
acceperunt ate. Alit̃: Don portas
tribuis sed ipse te portat aquo
babes quic quid borii habes&e ias¬
suꝑ abillo habes esse.

Expanded text:
esses, totus scilicet paganus, insertusesses, totus scilicet paganus, insertusadversus ramos in infidelitate Dei appelabantur, sicut est illud: Nolite tangere christos meos , quod de Abraham, Isaac et caeteris intelligendum est. Aliter: per radicem iterum alio modo possumus intelligere Christum, ut sit sensus: Socius radicis,ris in superbiam, ne amittas gratiam quae data est tibi. Gentiles alloquitur Apostolus, et loquitur omnibus quasi uni. Ramos fractos ut diximus appellat Judaeos el a Christo recesserunt: oleastrum autem gentiles qui infru ctuosi ante Domini adcere illos, neque extollaris, ne forte attende quia non tu radicem portas, sed radix te. Quasi diceret: Si vis extolli, audi unde humilieris: non portas tu radicem, id est nihil patribus sanctis, qui te praecesserunt; sed radix te portat, quia eorum fide salvaris; tu enim accepisti ab eis, illi non acceperunt a te. Aliter: Non portas tribuis; sed ipse te portat a quo habes quidquid boni habes, et insuper ab illo habes esse.
Abbreviated transcription (Latin):
Si massa scã in patrib ergo & de¬
libatio similiter scã mapłis
ueraciter habuerunt. Et si radix
scã & rami idipsũ apellat modo
radic̃e qđ superius massam &idẽ
sigruficat rami qđ delibatio.
Patres uidelicet ueteris testam̃ti
sunt massa & radix qr de illoꝵ
ꝓsapia sũpta ÷ delibatio & ꝓcesser̃¬
rami idẽ apłi: Sicut ergo radix
bona bonũ succũ diffundit ꝑramos
ubi sunt fructus boni saporis i ta
apłi qͥoriginẽ duxerunt a sanctis
patrib & eoꝵ fidẽ imitatis scĩ &
boni fuer̃: Iã superius in hac epła
alterã massa posuerat qua signi¬
ficabit᷑ mortalitas & peccatum
adȩ & ex qua fiunt quȩdã uasa
dã uero iusto iuditio dĩ incontu¬
meliã. hic uero massa inbono ac
titur succus in ramos ut uiuant.
abillo omne bonũ accipientes euiꝰ
& menbra sunt Qđsi aliqui ex
ramis fracti sunit in infidelita¬
.te remanendo tuautẽ cũ oleast̃

Expanded text:
si massa sancta in patribus, ergo et desi massa sancta in patribus, ergo et delibatio similiter sancta in apidem patrum veraciter habuerunt. Et si radix sancta, et rami. Idipsum appellat modo radicem quod superius massam: et idem significant rami quod delibatio. Patres videlicet Veteris Testamenti sunt massa et radix, quia de illorum prosapia sumpta est delibatio et processerurami, id est apostoli. Sicut ergo radix bona bonum succum diffundit per ramos ubi sunt fructus boni saporis, ita apostoli, qui originem duxerunt a sanctis patribus et eorum fidem imitati sunt, sancti et boni fuerunt. Jam superius in hac Epistola alteram massam posuerat, qua significatur mortalitas et peccatum Adae, et ex qua fiunt quaedam vasa dam vero justo Dei judicio in contumeliam. Hic vero massa in bono actitur succus in ramos ut vivant, ab illo omne bonum accipientes, cujus et membra sunt. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt in infidelitate remanendo, tu autem cum oleaster
Abbreviated transcription (Latin):
assũptiotus nomine apłi poss̃
intelligi qͥuita fidelibus gentiũ
extitert. Quȩ inquit adsũptio
÷ nisi uita exmortuis. idt quid
aliud sunt assũpti & electi adõ
exeadẽ plebe sicut ego & petrus
& reliqui credentes qui uosetiã
iudeis infidelibus: si enĩ illi sua
morte infidelitatis reconeiliati¬
. onẽ prestiter̃ mundo nosqui in
in fidelitate mortui ñ sumus
aduitã alioꝵq si uiui ex mortuis
seruati sumꝰ: Qđ delibatio sc̃ã ͤ et
massa. delibatio ÷ degustatio quȩ¬
.dã siue primitiȩ alicuius rei uerbi
gr̃a quando particula accipit᷑
ex massa consꝑsȩ farmȩ & pre¬
gustat᷑ cuius saporis sit reliqua.
Nam naturale ÷ ut omĩs resquȩ
unius substantiȩ : diuisa per
partes ineadẽ ꝑmaneat natura
&uruus saporis & qualitatis sit
sicut exfermentata farinia
di noscitur. hic autẽ delibatio
scõs significat apłos massa uero
patres sc̃os abrabam isa ac iacob
daud isaiam & reliquos ex quoꝵ¬
ordiñe non in conuenient fdici.

Expanded text:
s nomine apostoli possunt intelligi, qui fidelibus gentibus vita exstiterunt. Quae, inquit, assumptio est, nisi vita ex mortuis? id est: quid aliud sunt assumpti et electi a Deo ex eadem plebe, sicut ego et Petrus et reliqui credentes, qui vos etiam eis infidelibus? Si enim illi sua morte infidelitatis reconciliationem praestiterunt mundo, nos qui in infidelitate mortui non sumus, ad vitam aliorum quasi vivi ex mortuis servati sumus. Quod si delibatio sancta est et massa. Delibatio est degustatio quaedam, sive primitiae alicujus rei. Verbi gratia: quando particula accipitur ex massa conspersae farinae, et praegustatur cujus saporis sit reliqua. Nam naturale est ut omnis res quae unius substantiae est, divisa per partes, in eadem permaneat natura, et unius saporis et qualitatis sit: sicut ex fermento farina dignoscitur. Hic autem delibatio sanctos significat apostolos, massa vero patres sanctos, Abraham, Isaac, Jacob, David, Isaiam, et reliquos, ex quoordine non inconvenientius dici:
Abbreviated transcription (Latin):
tis dicentes uos ꝓprus meritis fore
saluatos acꝑ hoc alios despiciatis
Sibi enĩ sapiens eẽ. dicitur: qͥdonũ
qđ bab& nondĩ gr̃a sed suis me¬
.ritis & studio dẽputat. Quiaut̃e
scđm dm̃ sapiens ÷ in beneficuis dĩ
Sibifit sapiers quiquẽ libet pecca¬
torẽ despicit cũ potius ex consi¬
deratione peccatoris humilia¬
mus naturȩ licet non eiusdem
grãe ipse demonstrabit de quo¬
mysterio loquit᷑: Quia cecitas
exparte contigit inisrł. Recte
dicit exparte contigit cecitas & ñ
ex toto. qr reliquiȩ crediderunt.
Cȩcitas uero contigit ir usrł ñ cor¬
poris quȩ fit amisso lumine oculoꝵ
sed cordis quȩ fit tenebris infideli¬
tatis Inbis ergo dicitis apłi quidsit
mysteriũ in lapsu iudeoꝵ discimꝰ
sed ex qͣi ꝓfunditate consiliũ dei
ueniat cũ ipso paulo ignoramus:
& si ipse sciebat ñ tamen manifesta.¬
uit: Dicit enĩ qr cecitas exparte
contigit inisrł Donec plenitudo

Expanded text:
tis, dicentes vos propriis meritis fore tis, dicentes vos propriis meritis fore salvatos, ac per hoc alios despiciatis. Sibi enim sapiens dicitur, qui donum quod habet, non Dei gratiae, sed suis meritis et studio deputat; qui autem secundum Deum sapiens est, in beneficiis Dei sibi fit sapiens qui quemlibet peccatorem despicit, cum potius ex consideratione peccatoris humiliaius naturae, licet non ejusdem gratiae. Ipse emysterio loquitur: quia caecitas ex parte contigit in Israel. Recte dicit, ex parte contigit caecitas, et non ex toto, quia reliquiae ceciderunt. Caecitas vero contigit in Israel non corporis, quae fit amisso lumine oculorum, sed cordis, quae fit tenebris infidelitatis. In his ergo dictis Apostoli, quod mysterium sit in lapsu Judaeorum dicimus, sed ex qua profunditate consilii De veniat cum ipso Paulo ignoramus: etsi ipse sciebat, non tamen manifestavit. Dicit enim: quia caecitas ex parte contigit in Israel: donec plenitudo
Abbreviated transcription (Latin):
scĩ sp̃s habuerunt: quanto magis
udȩi scđ̾m naturã iniserent᷑ suae
oliue fidei uidelic& patrũ suor
Qđ dicit contra naturã in sertum
esse ramũ oleastri in oliua more
humano loquitur: Quia naturale
÷ ut surculũ bone arboris inseramꝰ
intrũco male non surculũ male
intrũco bonȩ & hoc insertio dicit᷑
Ds aut̃t conditor & creator omĩum
naturarũ. nihil contra natur̃a
facit N olo enĩuos igno¬
rare fr̃s musteriũ hoc Myste¬
.riũ ÷ resocculta & secretũ aliqͥd
inse continens: Alloquit᷑ ergo
gent̾ilis credentes considerare de¬
bere quade causa salui factisuđ
suis meritis angr̃a dĩ &iudȩi ab-¬
iecti. & dicit occultũ & secretum
dĩ iuditiũ quantũ homo penitra¬
re potest. Nolo uos lateat quare
iudȩos quondã popłm peculiarem
abiecerit & gentes peccatrices ꝑ
fidẽ sibi copulauerit & cuius rti
gr̃a hoc ÷ admonuerit ꝑpendere
sub infert dicens ut nonsitis uob̾
ipsi sapientes id ÷ ut non suꝑbia¬

Expanded text:
magis Judaei secundum naturam inserentur suae olivae, fidei videlicet patrum suorum. Quod dicit contra naturam insertum esse ramum oleastri in olivam, more humano loquitur, quia naturale est ut surculum bonae arboris inseramus in trunco malae, non surculum malae in bono trunco, et hoc insertio dicitur. Deus autem, conditor et creator omnium rerum et naturarum, nihil contra naturam facit. Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc. Mysterium est res occulta, et secretum aliquod in se continens. Alloquitur ergo gentiles credentes ut consisterent qua de causa salvi facti sint, suis meritis, an gratia Dei, et Judaei abjecti, et dicit: Occultum et secretum Dei judicium, quantum homo penetrare potest, nolo vos lateat, quare Judaeos quondam populum peculiarem abjecerit, et gentes peccatrices per fidem sibi copulaverit, et cujus rei gratia hoc admonuerit perpendere, subinfert et dicit: ut non sitis vobis ipsis sapientes, id est ut non superbia
Abbreviated transcription (Latin):
erunt patres tui: Sed sapere adso.¬
brietatẽ: id ÷ ad tẽperantiã do¬
brie nãq sapit qui agaioscit
quid ipse sit & sicut corã dõ in
xp̃o loquit᷑: hoc p̃ceptũ trans¬
gressisunt om̃s heretici Et uur¬
cuiq subaudis dico sic debere
sapere. sicut ds̃ diuisit m̃surã
fidei: Infide nãq m̃sura ÷ quan.¬
tũ adnr̃am capacitatẽ attinet.
qralius plus alius minus credit:
Maiorẽ enĩ fidẽ habuerunit
apłi montes transferendo quã
nos habe .mͦ. siue intelligitur
haec m̃sura indonis fidei quã
habentib fidẽ alii dat᷑ sermo
sapientiȩ. Alii sermo scientiae:

Expanded text:
erunt patres tui , sed sapere ad soerunt patres tui , sed sapere ad sobrietatem, id est ad temperantiam. Sobrie namque sapit, qui agnoscit quid ipse sit, et sicut coram Deo in Christo loquitur. Hoc praeceptum trangressi sunt omnes haeretici. Et unicuique, subaudis, dico sic debere sapere, sicut Deus divisit mensuram fidei; in fide namque mensura est, quantum ad nostram capacitatem attinet, quia alius plus, alius minus crodit. Majorem enim fidem habuerunt apostoli montes transferendo, quam nos habeamus. Sive intelligitur haec mensura in donis fidei quia habentibus fidem, alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae
Abbreviated transcription (Latin):
INomĩb ecłus scđm sapientiam
sibi adõ datã Qđ autẽ dicit om̃ib
qͥ sunt int̃ uos & simplicit̃ potest
intelligi ut dicat᷑ om̃ib dico qui s̃
inter uos & altiori intellectu ut
illos alloquat᷑ quã ꝑͣfidẽ dõ adbe.¬
rebant qͥsemꝑ habet esse. Ds̃ enĩ
solus ÷ qr ipse substantialit hab&
Etquid dico: hoc utiq dico & p̃ci¬
pio: nonplus sapere quã oporta
sapere. id ÷ non suꝑbire: Hloc dicit
contra gentiles tumentes qͥ insul-¬
tabant iuidȩis tãꝗ ramis fractis:
Plus enĩ quã oportet sapit qͥ ꝓpt̃
alterius miseriã se extollit cum
potius humiliai ⁊ debeat ne et
ipse cadat : Dicendũ & ꝓpter eos
qui sanã doctrinã non scctantes
quidã falsitatẽdogmata cõpo¬
nunt qͥbus simpliciũ animos
corrũpunt: Noplus sapere quã
oportit sapere Oportet deniq
ut uiã precedentiũ doctoꝵ mmitit᷑
& ingeniũ presglentiũ magistroꝵ
ad implens qđ dicit sapieatia
Ne transgrediaris t̃minos qͦspostr¬

Expanded text:
um sapientiam sibi a Deo datam . Quod autem dicit, omnibus qui sunt inter vos, simpliciter et potest intelligi, ut dicatur: Omnibus dico qui sunt inter vos, et altiori intellectu, ut illos alloquatur qui per fidem Deo adhaerebant qui semper habet esse, Deus enim solus est quia ipse substantialiter habet Et quid dico? Hoc utique dico et praecipio, non plus sapere quam oportet sapere, id est non superbire. Hoc dicit contra gentiles tumentes, qui insultabant Judaeis tanquam ramis fractis. Plus enim quam oportet sapit, qui propter alterius miseriam se extollit, cum potius humiliari debeat, ne et ipse cadat. Dicendum et propter eos qui, sanam doctrinam non sectantes, quaedam falsitatis dogmata componunt, quibus simplicium animos corrumpunt, non plus sapere quam oportet sapere. Oportet denique ut viam praecedentium doctorum imitetur et ingenium praesentium magistrorum, adimplens quod dicit Sapientia: Ne transgrediaris terminos quos posu
Abbreviated transcription (Latin):
i erũ magistroꝵ: numerositas est
auditoꝵ. Si quomodo ademula¬
tioñe pͥuooẽ carẽ meã & saluos
faciã ex illis aliquos: Si quomodo
hoc idcirco ministeriũ meũ bo¬
Morificabo ut aliquo modo ad
imitandũ me ꝓuocẽ iudȩis ex qͥb
carnẽ sũpsi d̾me imitando saluen
nisi uita exmortuis: Sensus
huius modi:. Si amissio iudeoꝵ
qua derelictifunt adõ ꝓpter
infidelitatẽ gentiũ reconcili¬
atio fuit quib ds̃ ante aduentũ
filii sui quodã modo iratus erat
quanto magisassuptio illoꝵ qͣ
assument᷑ ad fidẽ p̃stabit elec¬
tis uitã exmortuis statĩ enim
ut illi cȩꝑint uiuere dõ ꝑfidẽ
quã antea mortui erant mn in¬
fidelitate. adueniet dies iuditu
&resurgeat om̃s depuluere t̃rȩ¬

Expanded text:
r magistrorum numerositas est r magistrorum numerositas est auditorum: Si quo modo ad aemulationem provocem carnem meam, et salvos faciam aliquos ex illis. Si quo modo est: idcirco ministerium meum honorificabo, ut aliquo modo ad imitandum me provocem Judaeos ex quibus carnem sumpsi, et me imitando salventnisi vita ex mortuis? Sensus hujusmodi est: Si amissio Judaeorum, qua derelicti sunt a Deo propter infidelitatem, gentium reconciliatio fuit, quibus Deus ante adventum Filii sui quodammodo iratus erat, quanto magis assumptio illorum, qua assumuntur ad fidem, praestabit electis vitam ex mortuis? Statim enim ut illi coeperint vivere Deo per fidem, qui antea mortui erant in infidelitate, advenit dies judicii, et resurge
Abbreviated transcription (Latin):
nes ecdesiasticos Et ut amplius dic̃a
qui quid boni habemꝰ gr̃a dĩ cooꝑante
ac largiente ꝑ illoꝵ ministerium
accipimꝰ. Uobis erũ dico gentibus.
Quã du quidẽ egosũ gentiũ apłs
ministeriũ meũ honorificabo. Cum
ceteri apłi singuli in locis sibi destr¬
causa ipse ꝓprie apłs extitit gen¬
tiũ sicut alio in loco testat᷑ diceas
Qui oꝑatus ÷ petro in apostolatum
circũcisiorus oꝑatus ÷ & mͥ in ter
gentes. hoc ÷ qͥ petrũ constituit
principẽ iudȩoꝵ me etĩa consti-¬
tuit ut sim princeps & apłs omĩum
gentiũ. Bene autẽ dicit ministeri¬
um meũ honorificabo. id÷ p̃dica.¬
tionẽ inopus uert̃a: Tunc erum
p̃dicator ministeriũ suũ honorifi¬
cat quando sodm illud qđ predicat
uiuere studet ut qđ predicat ore
honoret & confirmet bono ecẽplo
bonisq oꝑibus. Alit̃ minusterium
meũ hor iorificabo hoe ÷ gr̃am
euangelui ñ solũ gentib quibus
iudȩis imꝑtire curabo honor¬

Expanded text:
nes ecclesiasticos, et, ut amplius dicam, quidquid boni habemus gratia Dei cooperante ac largiente per illorum ministerium accepimus. Vobis enim dico gentibus: Quandiu quidem ego sum gentium apostolus, ministerium meum honorificabo. Cum caeteri apostoli singulis in locis sibi desticausa ipse proprie Apostolus exstitit gentium, sicut alio loco testatur, dicens: Qui operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes ; hoc est: qui Petrum constituit principem Judaeorum, me etiam constituit ut sim princeps et apostolus omnium gentium. Bene autem dicit: Ministerium meum honorificabo, id est praedicationem in opus vertam. Tunc etenim praedicator ministerium suum honorificat, quando secundum illud quod praedicat vivere studet, ut quod praedicat ore, honoret et confirmet bono exemplo bonisque operibus. Aliter: Ministerium meum honorificabo, hoc est: gratiam Evangelii non solum gentibus, quibus Judaeis impertiri curabo. Hono
Abbreviated transcription (Latin):
apłi euangelizassent bona patriȩ
cȩlestis. tam̃ non om̃s iudȩi neq
om̃s gentiles oboedientes exater̃
tunc tẽporis euangelicȩ p̃dica.¬
tionis sedneq adhuc oboedum T
om̃s. Isaias enĩ dicit: Dñe quis
credit auditui nr̃o: hoc in loeo
isaias in ꝑsona loquit᷑ apłoꝵ¬
Pnullo: ut est illud. Qm̃ quis in-
nubib aquabit᷑ dño e id ÷ nullꝰ:
praro: sicuti hic. Pauci enĩ in¬
uenti sunt qͥ crediderint exiudȩis
auditui apłoꝵ: Qui ideirco audi¬
tus illoꝵ dicit᷑ qr intrinsecꝰ in
mente dõ inspirante auditu
spiritali audiebant quid extrin.¬
secus uoce corporali ad salutẽ
auditoꝵ ꝓferre debuissent:
Unde & ipse paulus alias dicit:
An experimentũ quȩritis eiꝰ qui
inme loquit᷑ xp̃s : Dauid quid

Expanded text:
a evangelizassent patriae coelestis, tamen non omnes Judaei, neque omnes gentiles obedientes exstiterunt tunc temporis Evangelicae praedicationi, sed neque adhuc obediunt omnes. Isaias enim dicit: Domine, quis credidit auditui nostro? Hoc loco Isaias in persona loquitur apoPro nullo, ut est illud. Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino ? id est nullus. Pro raro, ut hic: Pauci enim inventi sunt qui crediderunt ex Judaeis auditui apostolorum. Qui idcirco auditus illorum dicitur, quia intrinsecus in mente, Domino inspirante, auditu spiritali audiebant, quid exstrinsecus voce corporali ad salutem auditorum proferre debuissent. Unde et Paulus alias ait: An experimentum quaeritis ejus qui i
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpba. fiat mensa eoꝵ id̃ collatio
laquetͣnt᷑ & inuoluant᷑ siue decipr¬
ant᷑ ultione iniquitatis mensȩ
suȩ: Incaptionẽ quoq ut ipsi
capiant᷑ ⁊ Fiat illis etiã inscanda¬
lũ hoc ÷ inruiã ł offensionẽ siue
rixã quatinꝰ offensam omĩpotentis
dĩ incurrentes ruitiã paciantur
dãpnatiorus & int̾se rixas gene:¬
rent & contẽptiones Scandalũ
siquidẽ grecũ ÷ &sonat latinio
sermone offensã ruinã ł rixam:
Ubi dt̃s dicit. Ue qͥscandalizauerit
un iñ depusillis istis. id̃ qͥoffende¬
.rit ł ruine fecerit. Proryca
autẽ sicut illo mloco ubi dicit
enangelista qđ audito pharis ȩi
uerbo scandalitatis. idt̃ rexati:
Hic autẽ subutroq sensu accipi po¬
test. Et in recributionẽ itiquit
ut qualia fecerunt inxp̃m talia
retribuant᷑ illis. &utiq ita contin-¬
git: Uerbi gr̃a uoluerunt xp̃i nom̃
delere detra nom̃ eoꝵ delectũ :¬

Expanded text:
Propheta: Fiat mensa eorum, id est collatio Propheta: Fiat mensa eorum, id est collatio laqueentur et involvantur; sive decipiantur ultione iniquitatis mensae suae in captionem quoque, ut ipsi capiantur: fiat illis etiam in scandalum, hoc est in ruinam, vel offensionem; sive in rixam, quatenus offensam omnipotentis Dei incurrentes, ruinam patiantur damnationis; et inter se rixas gerant et contentiones. Scandalum siquidem Graecum inam, vel rixam: ubi Dominus dicit: Vae qui scandalizaverit unum de pusillis istis , id est qui offenderit, vel ruere fecerit: pro rixa autem, sicut illo in loco ubi dicit Evangelista: Quod audito Pharisaei verbo scandalizati sunt , id est rixati: hic autem sub utroque sensu accipi potest. Et in retributionem, inquit, ut qualia fecerunt in Christum talia retribuantur illis, et utrique ita contigit. Verbi gratia, voluerunt Christi nomen delere de terra, nomen eorum deletum
Abbreviated transcription (Latin):
re: Et aures ut ñ audiant. usq in ho¬
er̃ ꝑmisit eis habere : Audier̃ ap̃m
aurib carnis. sed ñ audier̃ aurib:
cordis. quasdñs requirebat dñ
diceret:. Qui hab& aures andiendi:
audiat. Cȩcitas igitur & surditas
atq mens inuidentiȩ usq in hodr¬
terriũ diẽ inudȩis man& quia dũ
nolunt obȩdire enangelio ad hoc
ut inxpm̃ credant liuore inui¬
dentiȩ succerisi semꝑ inunder it
saluti gentus Fiat mensa eorum
in laqueũ: Admensam solent trac¬
.tare impii denece in nocentium
sicut herodes deobtrucatior ie
beati iob̃is & olofer nes spurcissimꝰ
deuolatione iudit. Solent etiã
eos uocare admensã ut dolo illos
int̾ficiant sicut absalon int̃ferẽ
frm suũ amon. Sic iudȩi intel¬
ligunt᷑ suꝑ mensas suas tractasse
de nece innocentis xp̃i. Ideoq
ꝑmeisa debemꝰ intelligere colla¬
tionẽ uerboꝵ illoꝵ quã agebarT
suꝑ mensam de xp̃o. Unde dicit

Expanded text:
re. Et aures ut non audiant, subaudi pre. Et aures ut non audiant, subaudi permisit eis habere. Audierunt Christum auribus carnis, sed non audierunt auribus cordis, quas Dominus requirebat, cum diceret: Qui habet aures audiendi, audiat . Caecitas igitur et surditas atque mens invidentiae usque in hodiernum diem in Judaeis manet, quia dum nolunt obedire Evangelio, ad hoc ut in Christum credant, livore invidiae succensi, semper invident saluti gentium. Fiat mensa eorum in laqueum. Ad mensam solent tractare impii de nece innocentum, sicut Herodes de obtruncatione beati Joannis: et Holofernes spurcissimus de violatione Judith . Solent etiam eos vocare ad mensam, ut dolo illos interficiant: sicut Absalon interfecit fratrem suum Ammon . Sic Judaei intelliguntur super mensas suas tractasse de nece innocentis Christi, ideoque per mensam debemus intelligere collationes verborum illorum, quas agebant super mensam de Christo; unde dicit
Abbreviated transcription (Latin):
qđ tradi & indurari ꝑmisit Sp̃m
autẽ conpunctionis appellat m̃¬
te inuidentiȩ qua inuider̃ & in¬
uident adhuc salũ gentiũ Aliqn.¬
do enĩ sp̃s ꝓanima ponitur in
enangelio habetur de drĩo qđ
incłinate capite emisit sp̃m.
a liquando ꝓmente ut hic. Et
sp̃s uero ipsa ratio qua int̃ bonũ
& malũ uerũ & falsũ discertumꝰ
& non ÷ aliud mens & aliud ratio.
Aliter : Sp̃s autẽ conpunctionis id¬
circo appellatur mens in uiden.¬
ti& qm̃ plerũq dũ cerniunt ho.¬
mines felicitatẽ alterius torquen¬
uidiã qua torquent᷑ iudei de
salute gentiũ dix̃ habere illos
potestatẽ suscipi: Bonus ergo
ds exigentibus culpis iudȩor p
philosophis gentiũ dicit᷑ qđ tradi¬
derit illos ds̃ in reꝓbũ sensũ. Ocu¬
los ut ñ uideant Oculis quidem
corporeis uider̃ udȩi dr̃im & mul¬
ta miracula abeofieri sed quia
immoderate t̾renis negotus inten-¬
debant: o culis fidelitatis & amo¬
.ris nequaquã meruer̃ illũ cerne¬

Expanded text:
 tradi et indurari permisit. Spiritum autem compunctionis appellat mentem invidentiae, qua inviderunt et invident adhuc saluti gentium. Aliquando enim spiritus pro anima ponitur, ut in Evangelio habetur de Domino, quod inclinato capite emisit spiritum : aliquando pro mente, ut hic: Et s; spiritus vero ipsa ratio, qua inter bonum et malum, verum et falsum discernimus, et non est aliud mens, atque aliud ratio. Spiritus autem compunctionis idcirco appellatur mens invidentiae, quoniam plerumque dum cernunt homines felicitatem alterius, torquenidiam qua torquentur Judaei de salute gentium, dixit habere illos potestatem suscipit. Bonus ergo Deus, exigentibus culpis Judaeorum, philosophis gentium dicitur, quod tradiderit illos Deus in reproborum sensum: oculos ut non videant. Oculis quidem corporis viderunt Judaei Dominum, et multa miracula ab eo fieri; sed quia immoderate terrenis negotiis intendebant, oculis fidelitatis et amoris nequaquam meruerunt illum cerne
Abbreviated transcription (Latin):
tiã uolentes statuere legẽ scilicet
ꝑquã seputabant posse iustificari
sine gr̃a xp̃i. iustitiae dĩ non sunt
subiecti nolentesse subdere fidei
xp̃i & euangelio illius Et enĩ quia
legis oꝑͤnemo ꝑfecte iustificabat᷑.
misit ds filiũ suũ qͥ precepta iustitiȩ
quȩ euangelica uocant᷑ nob tradidit
& in ipso ꝑfectionẽ iustitiȩ nobis
exhibuit cuius fidei gr̃a ꝑfectio¬
nẽ conseqͥ mererem᷑ : Et quia iudȩi
suam iustitiã quesierunt statuere
luerunt colla subdere: FiNs EÑI

Expanded text:
atuere, legem scilicet, per quam se putabant posse justificari sine gratia Christi, justitiae Dei non sunt subjecti. Nolentes se subdere fidei Christi et Evangelio ejus. Etenim quia legis operibus nemo perfecte justificabatur, misit Deus Filium suum qui praecepta justitiae, quae Evangelia vocantur nobis tradidit, et in ipso perfectionem justitiae nobis exhibuit, cujus fidei gratia perfectionem consequi mereremur. Et quia Judaei justitiam suam quaesierunt statuere, doctrinae noluerunt colla submittere. Finis eni
Abbreviated transcription (Latin):
actib debemus ꝑpendere utr̃u
dõ accepta sint oꝑa quȩ agimus
annon. Bona beneplacens & ꝑfec¬
ta. bona ÷ uoluntas dĩ: quia bo.¬
na desiderat semꝑ. bene placens
qr omĩa boria placitas ei Efecta
qr nihil duplicitatis placet ei
sed eaquȩ fincero arumo fiurit:
Aliter: boria infide. bene placers
itispe futuroꝵ bonoꝵ Perfecta
incaritate: idt̃ indilectione dĩ
& ꝓrximi Hȩc enĩ tria: uoluntatẽ
dĩ ꝑfitiunt. Siue aliter: bona
uoluntas dĩ ÷ inconiugatis: bene¬
placers inuiduuis. Efecta in uirgr¬
donabunt᷑: Dico enĩ ꝑgr̃am
quȩ data t̃ mͥ omib qui sunt int̃
nos non plus sapere quã oportet
sapere. sed sapere ad sobrietatẽ:¬

Expanded text:
is debemus perpendere utrum Deo accepta sint opera quae agimus annon: bona, et beneplacens, et perfecta. Bona voluntas Dei est quia bona desiderat semper; beneplacens, quia omnia bona placita sunt ei; perfecta, quia nihil duplicitatis placet ei, sed ea quae sincero animo fiunt. Aliter: bona in fide, beneplacens in spe futurorum bonorum, perfecta in charitate, id est in Dei dilectione et proximi. Haec enim tria voluntatem Dei perficiunt. Sive aliter: bona voluntas Dei est in conjugatis, beneplacens in viduis, perfecta in virgidonabuntur. Dico enim per gratiam quae data est mihi, omnibus qui sunt inter vos: Non plus sapere quam oportet sapere
Abbreviated transcription (Latin):
Int̃fecer̃ xp̃m int̾fectisunt & ipsi
gladio romanioꝵ : Sigruficatur
& sacra scriptura ꝑ mensã quȩ
data ÷ iudȩis inlege & ꝓpħis sicut
psalmista oftendit dicetis. Paras¬
ti inconspectu meo mensam cuiꝰ
intelligentiã qr ñ recte scrutati
sunt udei fac̾tat eis ipsa mensa
inlaqueũ & mcitera quȩ supra
memorata sunt Nolentes inxp̃m
credere cui om̃is illa scriptura
testimoniũ ꝑhibebat. Q qm̃ ad
mortẽ contra auctoritatẽ illius
scripturȩ tradider̃ xp̃m illata ÷¬

Expanded text:
nt Christum, interfecti sunt et ipsi gladio Romanorum. Significatur et sacra Scriptura per mensam, quae data est Judaeis in lege et prophetis, sicut Psalmista ostendit, dicens: Parasti in conspectu meo mensam , cujus intelligentiam quia non recte scrutati sunt Judaei, facta est eis ipsa mensa in laqueum, et in caetera quae supra memorata sunt, nolentes in Christum credere, cui omnis illa Scriptura testimonium perhibebat: et quoniam ad mortem contra auctoritatem illius Scripturae tradiderunt
Abbreviated transcription (Latin):
Dico ergo: Nũquid rei pulit deus¬
xp̃i saluatus. Sienĩ ex toto rest¬
duco Non repulit dĩ plebem
suã quã presciuit: Prescientia p̃-¬
destinationẽ precedit. & non omĩa
quȩ p̃sciunt᷑ p̃destinant᷑. Uerũ

Expanded text:
Dico ergo: Nunquid repulit DeusDico ergo: Nunquid repulit DeusChristi salvatus. Si enim ex toto reduco. Non repulit Deus plebem suam quam praescivit. Praescientia praedestinationem praecedit, et non omnia quae praesciu
Abbreviated transcription (Latin):
centes de illo Inbeelzebub princr¬
pe demoruoꝵ eicit demonia Et
non ÷ homo hic adeo qͥsabbatum
ñ custodit: siue etiam manꝰ expan¬
dit. dũ eas incruce ad fige per¬
misit: Est quoq consuetudo patr̃u
ut expandant bracbia quibus
carissimos filios amplexnt᷑ & in
gremiũ suũ collocetł Sic dris
iudȩos ãplexari uoluit & insinũ
suȩ caritatis trahere dicens eis:
Penitentiã agite: ad ꝓpinquabit
enĩ regnũ celoꝵ: Sed illi semper
studuer̃ contra dicentes. Destimꝰ
hun unde sit. Solec etiam nutrix.
extendere manus ut delectatus
qͥ nutrit᷑ ueniendo ad eam discat
ambulare: Et popłs isra heliticus
admodũ erat claudus quia gressus
bone oꝑatiorus ñ habeat. ad que
dñs quodã modo manus expandit
ut ad se ueniret dũ dixit Uenite
adme om̃s quilaboratis & honerati
estis & ego reficiã uos Sed ille ne¬
glec̾tis eiꝰdonoꝵ beneficus gressus
intergũ id÷̃ in infidelitatẽ recorsit:¬

Expanded text:
centes de illo: In Beelzebub princicentes de illo: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia , et: Non est hic homo a Deo, quia sabbatum non custodit . Sive etiam manus expandit, dum eas in cruce affigi permisit. Est quoque consuetudo patrum ut expandant brachia quibus carissimos filios amplexentur, et in gremium suum collocent: sic Dominus Judaeos amplexari voluit, et in sinu suae charitatis trahere, dicens: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum , sed illi semper studuerunt contradicere, dicentes: Nescimus hunc unde sit . Solet etiam nutrix extendere manus, ut delectatus is qui nutritur veniendo ad eam discat ambulare: et populus Israeliticus admodum claudus erat, quia gressus bonae operationis jam non habebat, ad quam Dominus quodammodo manus expandit ut ad se veniret dum dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos . Sed ille, neglectis ejus donorum beneficiis, gressus retro in infidelitatem retrorsit