comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quantomagis ipseanimȩ nutus cuimembra deseruiunt ut quod placuem
figa tur undeid quod mouen dum est innitatur. Quum anima non sit
natura corporea nelo qualis patio corpus impleat. Sicut a qua ut rem
si ue sponggam. Sed miris modir ipsem corporeonũ commixta sit uui
ficando corpori quo & inperans corporiquadam. intentione non mole
qu an tom agis inquam nutus ipse uoluntatiscius non ꝑlocum mou & ur
ut corpus ꝑlocum moue ad quando totum ꝑpastes mou&. Nec aliquis
locomou& nisi ꝑillas quas loco non mou& quod si intellegere difi¬
cile est utrumq: credatur & quod creatura sp̃italis non ꝑlocum
mota mouead corpus ꝑ locum. & quod dẽ non ꝑtempus motusmo¬
ueat creaturam sp̃italem ꝑtempus. Quodsi de anima quisq ñuult
hoccredere quod quidem sine dubio non solum credere uerum &ia
intelle geret si eamposs& sicutiest incorpoream cogitare. cuienĩ
non facile occurrat quod ꝑ locum non moueaturq perlocispatia non

Expanded text:
quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id quod mouendum est innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus impleat sicut aqua utrem siue spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uficando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per locum moueat, quando totum per partes mouet nec aliquas loco mouet nisi per illas, quas loco non mouet! Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura spiritalis non per locum mota moueat corpus per locum et quod deus non per tempus motus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile occurrat, quod per locum non moueatur, quae per loci spatia non
Abbreviated transcription (Latin):
menutcausa iussions huius potidiutius requeramus sihe cipsa magna est
humilitas hominis quod dõ seruit iubendo ds̃ utile facit quid quid iubere cole¬
rit: Dequo metuendum nonest ne ubere quo ditatil eest porsit. Nec fieri pote
ut uoluntis propria non grandiruinȩ pondere suꝑ hominẽ cadat si eã uolus¬
tati suporioris extollendo p̃ponit̃ hocex pertus est homo comtemuens pre¬
ceptũ dĩ & hoc ex perimento didict quidint̃ eũ inter bonum & malum:
Bonũ scilic& oboediendebtigͥ. ualẽ aut̃ inoboe dientiȩ idõscipor piȩ contumad

Expanded text:
men, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est men, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest, ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris extollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et hoc experimento didicit, quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae. malum autem inoboedien
Abbreviated transcription (Latin):
qui dem tangenti sed illi qui ꝓ ibuit obe& uel utsiquis quã i alienam
pecuniã mississ& manum ꝓibutus ab eocuiꝰ erat illa pecuninia ide
et̃ pibito peccatum qr ꝑibenti poteratõe damnosum. cumuero
altem quando lib& tanger&ur quare pibitum ẽ nisiut ipsius ꝑ
sebonum oboedientiae & ipsius ꝑsemalum i oboedientiamoni¬
trar&ur. deniq: a pec cantenihil aliuitap&itum ẽ nisi ñ c̃ẽ sub
dominatione dĩ. Quan do illud ãmis sum ẽm quone ãmitteret᷑
sola deber& iussio dominantis adtendi. Quensola adtend&r&
quid aliut quã dĩ uoluntas adtender &ur quidaliuit quã dĩ uolun¬
tas amar&ur quidaliud quam dĩuoluntas humanȩ uoluntati prep¬
ner&ur dñs quidem quur iurerit uiderit faciendũ est a seruiente
qđ iussst & tunc forte uidendũ est. a promerente quar iusserit sedta¬

Expanded text:
quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed ta
Abbreviated transcription (Latin):
deillo. Iamhic tam quã adambos plura literloquit᷑ & pluraliter
p̃ceptum termiuat dicens. Quadie autt̃ manducauerits ab comoste
mor temoriemini ansuens quodei facturus erat mulierem ita prȩ¬
cepit ordinatis sime ut ꝑuirum p̃ceptum dñi ad seminam ꝑuenir & quã
dis ciplinam in acclesia seruat a postolus dicens Si quitauem disce¬
e uodist domi uiros suos inter rogent. Item quĩfotist quomodotinc
ds̃ locutus sit ad hominem quem secit lam ceftt sensu acmente pre¬
uc tumut audre & intellegere loquentem ualtraas Neqenim alit̃
pueptum posseđ accipene quotrans gessorous ẽ& nisiho caccep¬
tum inttelle ger&. Quom od oergoililo cutus est dẽ. Vtum intur in
&iã sine mopibuiss& atq: ill&etigiss& nihillominus utiq: morero¬
tur. Ill a quipperer congrua saluti uitȩq: eĩ non e& siue in de ueta¬
r&ur siue ñ ueta r&ur . Item cumquisq pib& eã rentangique ñ

Expanded text:
de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere, quo transgressor eius esset, nisi hoc acceptum intellegeret. quomodo ergo illi locutus est deus? utrum intus iniam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non
Abbreviated transcription (Latin):
pra uationum sunt aut exsimilib sies pecierum s sineullo estu dubi¬
taitionqs ag noscere. Nini foste u aliquem mou& quem ã modũ loq
potuerint uello quentem intellegere quin on dedicerant łcrer¬
undohiter loquentes uel aliquoma gisterio quasi magnum fuerit
dõlo ꝓeos docere quos ita secerat ut hocpossent &ã ab hominib:
disceresiessent a quib:: Merito saneqritur utrum hoc p̃ceptum
uir otantum dederit ds̃ an&iam feminȩ sod nondum narratum est
quemammodum facta sit semina anfoste iam erat facta. Sed hocq
q modum gestũ sit quod prius erat gestum postea recapitulan donar¬
ratum est. Verba enim scripturae sio seabent. & p̃cepit dñs dr̃
adedicens non dixit p̃cepit eis. Deinde sequitur ab omniligno
quodẽ in para diso esceedes non dixit ed&is. dom de adiungit
deligno a utem cognos cendibonum & malum non manducabitir

Expanded text:
priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubipriuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. nisi forte aliquem mouet, quemadmodum loqui potuerint uel loquentem intellegere, qui non didicerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent a quibus. Merito sane quaeritur, utrum hoc praeceptum uiro tantum dederit deus an etiam feminae. sed nondum narratum est, quemadmodum facta est femina. an forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis
Abbreviated transcription (Latin):
signum in sinuatur inuocelo quentium quosonante agnos catq
& iũ sinesigno cogitar& mirum ẽ enim quẽ ammodum rerumqu
hab& amis nonem &iam in ex ꝑtam natura deuit & quis enim
peccora docuit deuitationẽ mostis nisi sensus uite. Quis paruu lus
puorum adberes cere baiulo suo sicum suerit exalto iacereni¬
nitatus quod ex quodam tempore incipit sedtam̃ ante quã ali¬
quiabuius modiex ꝑtur stt sicer goillis primis hominibila nulta
erat dulcs quã ꝓ socto amit tere deuitabant id queipsum quibus¬
cum quat modis uel sonis n gusicantem dm̃ iatellene tepodrant.
eos ex illo facto nen ẽe moritutor. Idest illito quodhabebant & se
habere gaudebant non ammissuros. Vn desuo loco loquendũ g̃
duestunt itaqua si quos mou& quomodo potuerint intelle ne¬
gere mex ꝑ ta nominantem ł minantem dm̃ ut uideant nocom¬
nium in ex ꝑtorum nomina non nist ex contramis qlam noui muin

Expanded text:
signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ? quis enim paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minitatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid huius modi expertus sit. sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant; eos ex illo facto non esse morituros, id est illud, quod habebant et se habere gaudebant, non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerint intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina nonnisi ex contrariis. quae iam nouimus, si
Abbreviated transcription (Latin):
to quod est & eius priuatione quid &iam non sita gnoscit. Sic & ni¬
ne eũ  dicitur intuen docor poris plenitudinem priuationem
cius tam quã contraria quiddicatur inane intellegiiur sicut audi¬
endi sens u non solum deuocib uerum &iam desilentio iudicamus
Sic ex uita que inerat hominiposs& eius cauerc contrariumide
uit epriuationo quae mors uocatur. & ipsam causam qua per¬
der& quod a mabat id est quod lib& factum suum quo ser& ut a¬
miter & uitam quibur bb& syllabis appella r &urquẽ ã modũ
latinecum dicitur peccatum uel malum tam quam signumeius
intollegere quod m̃ te discerner& Nos onim quomodo intelleo¬
muscumdicitur resurrectio quãnum quam ex ꝑtisumus non nes
sentmus quid sitͦuere & eius rei priuationẽnocam: mostemundere¬
ditum adid quod sentimus resurrectionem appellamus &nquo
alio n omine in quacũmq: lingua idipsum appellatur mentiuti que

Expanded text:
id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inaid, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audiendi sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numqusentimus quid sit uiuere, eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id quod sentimus resurrectionem appellamus? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique
Abbreviated transcription (Latin):
Negenim quia in decontra p̃ceptummanduca uerunt. Ideo factum est
illudignum dinoscentia e boni & mali. Sedutiq: &iam sioboedientos er¬
sent & nihil inde contra p̃ceptum usurpassent id recteuocar & urco
ibicis accider & siur surpassent quem ammodum siuo car&urar¬
bor saturitatis quod inde possent homines saturari num quid sinemi
accessiss& ideonomonilludẽ & in congruum quando qui demcam
accederent & saturarentur tunc ꝓbarent quam hoc recie arbori
uocaro&ur. & qoͥ modo in quiunt in tellegerent homo quodoi dẽ bei
lignum dinoscenciȩ boni& mali quando ipsũ malum quid eõ omnino
nos ciebathoc qui sa piunt parum adtendant. Quem ammodumai
traris notis sc pleraq: intellegantur ignota ut &iam uerba erumo
non sunt cumin loquendo inter ponuntur nullur cusligo auditor boc
enim qu od emnino non est nibil uocatur & hasdu assillabas nemon
intellegit quilatine audit & loquitur. Vndenis cumsensur intua

Expanded text:
e enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur
Abbreviated transcription (Latin):
ponere : nũ &iã exis que ad hib& operari & crearciures ut
carnẽ potest: natura idagit interiore motu : nobis que oacultis
simo: cuitamen si dr̃ subtra hat operationẽ intimã qua eã subs¬
etuit & facit continuo tã quã extincta nulla romanobit:
cxuiQua propt̃ cũ ds̃ uniuersã creaturã suã bipertito quodã opero ꝓ¬
uidemnoae  lequo insuperiore libro locutisumus & innatura libur
& inuolumtarus motib ãministr& ereare naturã tã mullis ange¬
lis potest quã nec se ipsũ. uoluntas uero angelici oboedientes
dõ sub dita eius que ex secuta iussionẽ : naturalib motib dereb:
sub iec uriã quã materiem minis trare ut secuđ illas principa¬
ops in uor bodi noncreatas uel secunđ illas in primis sgedieripn
ooribi rausalter creatas rationes : ali quid inte pore etreet :
more agri colandi uel medendipotest:
Quale ita q: minis teriũ dõ exhibuerint angeli inilla mulieris

Expanded text:
ponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel ponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potesimo. Cui tamen si Deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tanquam exstincta, nulla remanebit. 28. Quapropter cum Deus universam creaturam suam bipartito quodammodo opere providentiae, de quo in superiore libro locuti sumus , et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris
Abbreviated transcription (Latin):
adhoc incrementũ ꝑtin& &iã in corpore humano : quo d
ossedemto : locus carne suppl&us ẽ illo scilic& operedi: quonatu¬
ras substituit ut sint: quo ipsos quoq angelos creauit:
Opus itaq agricolȩ. ẽ ut a quã ducat cum̃rigat : non aut̃ opus eiꝰ
est ut aquapor decliuia pro labatur : sed illius: qui omnia in n¬
sura & numero &pondere disposuit. Itẽ opus agricolȩ est
ut surculbs auellatur: ex arbore : terrequemand&ur: ad non
eius opus est ut sucũ inbibat ut germen emittat: ut aliud eius
solo figat. quo ra dicem stabiliat: aliud in auras promoueat qu
robur nutriat : ramosque diffundat : sed illius quidã increm̃tũ
Medicus &iã ȩgro corpori alimentũ adhib et: & uulnerato:
medicamentũ primũ non derebur quas creauit sod quas creatas
opere ereatoris inuenit: De in decibũ uł potũ p̃parare : potuit
&ministrare : emplas trũ formare : & medicam̃to inlitũ ad¬

Expanded text:
ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius, qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum ad
Abbreviated transcription (Latin):
exsis tentiũ naturarum: angeli aut̃: nullã omnino possunt
creare naturã : Solus enĩ unus cuius lib& naturȩ seu magna
scuminine creator est dr̃. Idẽ ipsatrinitas pater & filius
& sps̃ sc̃r̃ alit̃ ergo queritur quẽ ammo dũsit soporatus ada
costaq cius sincullo doloris sensu a corporis cõpage detracta
sit: Haec enĩ fortasse dicatur potuisseꝑ angelos sicri: forma¬
reaut̃ uel aedificare costã ut mulier e&̃: usque ad eo non po¬
tuit : nisi ds̃ aquo uniuersa natura subsistit ut neillud quidẽ
carnis suplementũ incorpore uiro: quod inillius coste suc cessit
lo cũ ab angelis factũ eẽ crediderim sicut nec ipsũ hominem
deterrae pulucre: non quo ulla sit angelorũ opera: ut aliꝗđ
croetur: sed nonideo creatores sunt qui aneo agricolas era¬
atores segetũ: at que arborũ dicimus. Nonom̃ quiplantat
est aliquid neque qui rigat : sod qui incrementũ dat dr̃:

Expanded text:
existentium naturarum. Angeli autem nullam omnino possunt existentium naturarum. Angeli autem nullam omnino possunt creare naturam: solus enim unus cujuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator est Deus, id est ipsa Trs. aliter ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus.
Abbreviated transcription (Latin):
carnẽ peccati portans: possit non solũ pecora & iumenta suis usib:
subdita nec tantũ domesticas aues sed &iã libere. uolitantes quas¬
lib& &iã seuas feras & capere & mansue facere : & eis mirabilites
imperare: Potentia rationis non corporis: cũ earũ app&itus
& dolores. captans paulatim que In lectando premondo laxan¬
doq: moderans: agrestieas ex suit consu&udine. & tã quã
humanis morib: induit: quanta magis angeli hoc possunt: qui
iussionedĩ in ipsa eius quã sẽpiternȩ intuentur in cõmutabileͥ
ueritate perspeta : mouentesse ꝑtẽpus : & corpora sibi subdita
ꝑtẽpus: & locũ agilitate mirabili & uisa quibus moueatur
& adp&itum carnalis indigentiae ualent efficere omni ani¬
mae uiuae : ut quo eã uenire opus est nescies adducatur
aedificatio dic taest: quẽ ammodũ factasit: natura quippemu¬
lieris creata est quãuis ex uiri: queiã erat non aliquimotus iam

Expanded text:
carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter impet dolores captans, paulatimque illectando, premendo, laxandoque moderans, agresti eas exuit consuetudine, et tanquam humanis moribus induit: quanto magis Angeli hoc possunt, qui jussione Dei in ipsa ejus, quam sempiterne intuentur, incommutabili veritate perspecta, moventes se per tempus, et corpora sibi subdita per tempus et locum, agilitate mirabili, et visa quibus moveatur, et appetitum carnalis indigentiae, valent efficere omni animae vivae, ut quo eam venire opus est, nesciens adducatur?aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. Natura quippe mulieris creata est, quamvis ex virili, quae jam erat, non aliquo motu jam
Abbreviated transcription (Latin):
primorduis rerũ om̃ia quegignuntur suo quoque tempore
exortus processusque sumuntꝰ finesque & discessiones suicuius¬
que generis undefit ut degranotritici non nascatur faba uł
defaba triticũ uł depocortꝰ homo aut dehomine pecus: Suꝑ
hunc cũt motũ cursum quererum naturalẽ potestas creato¬
sis bab& a pude posse dehis omnibus facere aud quam aoꝵ
qusisi feminaes rationes habent. Non tamen id quod non ineis
posuit ut dehis fieri uł ab ipso possit neque enim potentia
temeraria sed sapientiae uirtute omni potens est & hoc de
una quaquere intemporesuo facit qđ antta ineafacit unt pos sit.
eaquȩ in aquis latent sicut &c&̧um quiglut tiuit lonam. Nec solum
adistamalora : uerum &iã aduermiculum : nã & huic legimus diui¬
nitus iussum : ut radicẽ cucurbitȩ roder&. subcuius umbraculo pro¬
ph&a requieuerat: Si enĩ homini donauit dr̃ sic eũ infatuens ut &

Expanded text:
primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit.e sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam
Abbreviated transcription (Latin):
modo sehabeat causalis illa conditio inqua primũ ds̃ hominẽ fẽc
adimaginẽ acsimilitudinẽ suam ibiquippe & hocdictum est. mas¬
culum & feminam fecit eos. ut rũ iam illaratio quã mundi primis ope¬
ribus concreauit atque concreuit ds̃ idhabebatꝰ ut ficriposs& ut¬
tum. Si hoc ergo quȩriturdicam quid mihundeatur sine affirman¬
dite meritate quod tamen cum dixero fortasse prudenter ista
considerantes quosiam xp̃iana fides inbuit &iamsinunc primitus
ista cognoscunt dubitandum non ẽe iudicabunt: Omnisiste
naturȩ usitatissimus cursus hab& quasdã naturales leges
suas secundumquas & sp̃suitȩ quicreatura est hab& quosdam
appetitos suos detirminatos quodam modo quos&iam mala
uoluntas non possit excedere & ȩlementa mundihuius corpors
hab& definitã uim qualitatẽ que suã quidunũ quoque ualeat
uł nonualeat quid dequo fieripossit uel nom possit ex his uelut

Expanded text:
modo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit modo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum etum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut
Abbreviated transcription (Latin):
nem & arborum non nisi dm̃ esse creatorẽ: Fideliter que ere¬
dimus factam feminã exuiro nullo interueniente concubitu
&iamsi forte costa hominis ministratasit ꝑ angelos inopere erc¬
atoris: Sicut fideliter credimus &iamurun factũ exfemina
nullo inter ueniente concubitu : Cumsemen abrahȩdis positũ:
pangelos in manume diatoris: Vtrũ que infidelibus incredibi
tum est & tantum ad figuratã significationẽ quod de eua scriptũ:
credibile uideatur: Anuero sinecuius quã concubitu uir & femina
fieri potuit femina exiro non potuit: It uirginalis uterus un¬
deuir fier& habebat: uirileaũt latus undefemina fier& non ha¬
bebat:. Cum hic dñs defamula nasceretur : ibi deseruo famula
bro uirginis creare: sed qui poss& ostendere incorporesuo hoc se
iterũ fecisse quod factũ est utilius in matris corpore ostendit
nihil pudendum esse quod castum est:. Quodsiqueritur quo¬

Expanded text:
num et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque crenum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibilfactum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula bro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quo
Abbreviated transcription (Latin):
fruti cumgenus naturecursus operarctur : nihil aliud nossemus
quã exterra nasciarborer & herbas : & ex earum seminibus ab eis
identidem in terram cadentibus : Numquid in notescer& nobis quid
ualer& insertio : ut alterius generis lignum radice propria poma
portar& aliena : & coalescente unitate iamsua : Hȩc ꝑagrico larũ
operar di dicimus : cumipsi creatorer arborũ nullo modo essent
sed naturae cursumdõ creanti suum quoddam officium ministe¬
rium que preberent: Nequaquam enĩ quic quam per eorũ opera
exsister& : si hoc indĩ operi intima naturȩ ratio non haber & :
Qui dergomirum : si hominem exosse hominis factã non nouimus
quando creantidõ quẽ ammodum angeliseruiant ignoramus:
Quinec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse
possemus : si & istadõ creanti quẽ ammodum agrico leseruiunt
similiter nesciremus : Nullo modo tamen dubitamus & homi¬

Expanded text:
fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et homi
Abbreviated transcription (Latin):
huius libriter minus plac& ut ea que sequntur ab alio
angelorũ natura subsistat sinon operetur: sed qnm carnẽ animatã
atq sentientem quantũ naturã rerum prohumano captu ex pe¬
riri potuimus : non nouimus nascinisi aut ex ististã quã materi¬
alib elementis hoc est aqua & terra: aut̃ exfru ticibur uellig¬
norum fructibus uel&ã ex carnibus animaliũ: sicut in¬
merabilia genera uermiũ siuereptilium: aut certe ex concu¬
bitu. parentẽ: Nullã autẽ carnẽ natã stimus excarnecuius liba
animantis: quaetã e& ei similis ut sȩxutantũ discerner&ur
Quȩrimus in rebus creationis huius similitudinẽ quamulier
de uirilatere facta est : nec possumus inuenire : non obaliud
nisi quia homines quẽ ammodũ operentur in hacterra nouimur
Quem ammodum aũt angeli in hoc mundo quedammodo a gricolet᷑
non utique nouimus : nam profecto sire mota hominũ industria

Expanded text:
huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab aliohuius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alioangelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria
Abbreviated transcription (Latin):
sius mens ꝑextasin pirticeps fier& tãquã angelicae
curiae & intrans inscũ ariũ dĩ intelleger& in nouissimã
Denique euigilans tãquã proph&da plenus cũ ad sȩ addue¬
tã mulierẽ suã uider&. eruc tuauit continuo quod magnũ
sacra mentũ cõmendat apostolus. Hoc nunc os exossibus
meis & caro de carnemea haec uocabitur mulier qm̃ de uiro
suo sup̃taest nax propter hoc relinqu& homo patrẽ suũ
& matrẽ & adherebit uxorisuae &erunt duo incarno
una  Quȩ uerba cũ primi hominis fuisse scriptura ipsa
testatur: Oñ tam̃ in euangeliodm̃ dixisse decla rauit:
dit enĩ non legifas quia quiferit ab initio masculũ & femi¬
nã ferit eos & dixit propter hoc dimitu& homo patrem & marẽ
a adherebit uxorisuae & erunt duo in carne una
uo hunc lnellegeremus propt̃ extasin quȩ procoserat in ada
hoc eũ diuinitus tãquã proph& ã dicere potuisse. sadiã iste

Expanded text:
sius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae sius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur mulier, quoniam de uiro suo sumta est . et propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo iuna. Quae verba cum primi hominis fuisse Scriptura ipsa testatur, Dominus tamen in Evangelio Deum dixisse declaravit. Ait enim: Non legistis quia qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit eos? et dixit: Propteret adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste
Abbreviated transcription (Latin):
hoc habuit quia & sic fieri poss&. Ne contra causas quas
uoluntate instituit mutabili uoiuntate aliquid facer&
Quid aut̃ fier& ut omnino aliud futurũ non e&̃ abscom¬
ditũ erat indõ qui uniuersa creauit sedqm̃ sic dix̃ abs¬
conditũ ut in notescer& principib & potestatib in cae¬
lestibus ꝑ ecclesiã multis formis sapientiedĩ ꝓbalit̃ eredit
sicut illud semen cuipro missũ est dis positũ ẽ ꝑ angelos
inmanu mediatoris. sic omĩã quȩ adipsius seminis aduentũ
uł p̃ nunti andũ uł annuntiandũ inrerũ natura p̃ter usi¬
tatum naturae cir sũ mirabilit̾ facta sunt ministranti¬
bus angelis eẽ facta ut tam̃ ubique creator uł repara¬
cor creaturarũ non sit nisiqui plantatore & rigatore
quolib& solus incrementũ dat dr̃. XXUii.
cper hoc &iã illa: quads̃ textasis inmisit in adã i sopora¬
Atus obdormĩ& rec celntellegitur adhoc inmissa ut &ip¬

Expanded text:
hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditum, ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam musicut illud semen, cui promissum est, dispositum est per angelos in manu mediatoris, sic omnia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus angelis esse facta, ut tamen ubique creator uel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat deus. Ac per hoc etiam illa extasis, quam deus inmisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intellegitur ad hoc inmissa, ut et ip
Abbreviated transcription (Latin):
secunđ pondus iniquitatis suae ut quod reuertetur qui re¬
uertotur non sibi tribuat. sed gratiaedĩ non ex operib
neforte excollatur ꝓpterea misteriũ gratiae huius apostolus
abs conditũ dixit: Non inmundo inquo sunt abscondite cau¬
sales rationes omniũ rerũ naturalit̃ onturarum sicut abs¬
conditus erat leui in lumbis habradȩ quando & ipsedecima¬
tus est sed indõ quiuniuer sa creauit. Quã obrẽ omĩa
&iã que adhanc gratiã significandẽt. nonna tuli motu
rorum sed mirabilit̃ facta sunt corũ &iã causae indõ
abs condice fuerunt quorũ siunũ erat quođ ita mulier
facta est dela tere uiri & hoc dor mientos quȩ ꝑ ipsũ firma
factaẽ tãquã eius osse firmata illeaut̃ ꝓpt̃ ipsã infirmꝰ.
qui a ln locũ costae non cosca sed caro supl&a eft. Non habuit
hoc primarerum conditio quando sextodie dictũ est. mas¬
culũ & feminã fecit eos & femina omnino sic fier& sediantũ

Expanded text:
secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui resecundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum
Abbreviated transcription (Latin):
fieri possent: Neque onĩ ex eis ut ipse facer& quod ex eis fieri
non posseipse prefiger& : qm̃ scipse non ẽ nec ipsẽ pocentior
uerũ tam̃ a liomodo dedit ut non haec haberent in motu na¬
turali sedine quo ita creata essent ut eorũ natura uolioi¬
tati potentiori ãplius subiacer& hab& ergods̃ inse ipso abs¬
conditas quo rundã factorũ causas quas reb conditis non
inseruit eas que inplec non illo: opere prouidentiae
quonaturas substitut ut sint seillo quo eas aministrat
ut uoluerit quas ut uoluit condidit ubiest & gratia ꝑ
quã salui fiunt peccatores. Nã quod attin& ad naturam
iniqua su a uoluntate de prauatã recur sã ꝑ sema ipsam
non hab& sedꝑdĩ gratiã. qua adiuuatur & instaura tur
Nequeenĩ desperandisunt homi nes in illa sententia inqua
scriptũ est. Om̃s quiã bulant inea non reuertentur dictũ est it

Expanded text:
fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit, quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa hominis anima in illis operib factaẽ corporis uero
eius : in mundo corporeo : tãquã insomieratione cogere¬
muercontra uerbascripturae aut sextodie totũ saccũ
diceni idõ & delimo uirum : & decius latero feminã
aut in illis sexdierũ operibus nullo modo cẽ factũ ho
minẽ aut̃ corporis humani causalẽ rationẽ tantũ mo
ALius ergo estrerum modus quo illa herba sie germinat illasic
illa aetas parit. illa non parit. Homolo quipotest pecus non po¬
test. harum & talum modorum rationer non tantũ indõ sunt
sed abillo & iam rebus creatir indite at que concrete. Vt aũt
lignum deterra excisum aridum ꝑ politũ sineradice ulla sine
terra & aquare pente floreat & fructũ gignat ut ꝑluuentã
sterglis femina insenecta pariat ut a sinaloquatur & siquid
eius modiest dedit quidẽ naturis quas ereauit ut ex eis & haec

Expanded text:
ipsa hominis anima in illis operibus facta est, corporis uero ipsa hominis anima in illis operibus facta est, corporis uero eius in mundo corporeo tamquam in semine ratio, ne cogeremur contra uerba scripturae aut sexto die totum factum dicere, id est et de limo uirum et de eius latere feminam, aut in illis sex dierum operibus nullo modo factum esse hominem, aut corporis humani causalem rationem tantummoalius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec
Abbreviated transcription (Latin):
obrem primouiden dũ est utrũ scã scriptura libribiuus
ab exordio pertractata: hinc nos dubitare pormittat.
Tunc recte fortasse requiremus autquae nãsententia po¬
us eligen dasit : aut inreihuius incerto quẽ modũ tenere
debemus: Certeenĩ sex todie fecit ds̃ hominẽ adimaginẽ
suã. ubi &iã dictũ ẽ masculũ & feminã fecit eos: Quorũ
illud superius ubi imago dĩ cõmemorataẽ : secundũ animã:
Hoc aut̃ ubisexus differentia: secundũ carnõ accipieba¬
mus: Et qm̃tot actanta testimonia: quȩ ibi considerataat.¬
q: tractatasunt : nos non sinebant eodẽ ipso sextodie &iã
formatũ delimo hominẽ mulierom quedelatere aus acci¬
pero: sed hoc postea factũcẽ : post illa primitus opera dĩ in
quib creauit omniasimul: III. Quesiuimus quid de hominis
anima crederemus: discussisq: omnib disceptationis nrãs
partib Illud credibilius uł tolerabilius diciuisũ ost : quod

Expanded text:
obrem primo uidendum est, utrum sancta scriptura libri huius, obrem primo uidendum est, utrum sancta scriptura libri huius, ab eius exordio pertractata, hinc nos dubitare permittat: tum recte fortasse requiremus, aut quaenam sententia potius eligenda sit aut in rei huius incerto quem modum tenere debeamus. certe enim sexto die fecit deus hominem ad imaginem suam; ubi etiam dictum est: masculum et feminam fecit eos. quorum illud superius, ubi imago dei commemorata est, secundum animam, hoc autem, ubi sexus differentia, secundum carnem accipiebamus. et quoniam tot ac tanta testimonia, quae ibi considerata atque tractata sunt, nos non sinebant eodem ipso sexto die etiam formatum de limo hominem mulieremque de latere eius accipere, sed hoc postea factum esse post illa primitus opera dei, in quibus creauit omnia simul, quaesiuimus. quid de hominis anima crederemus, discussisque omnibus disceptationis nostrae partibus illud credibilius uel tolerabilius dici uisum est. quod
Abbreviated transcription (Latin):
Itaque si oportuit nos ꝑ hanc scripturã dehac realiquid
amͦmoneri magis : si aliquid aliud fiebat in famina quod inuis¬
factum nonerat: ut ex carne animata eius anima ducer&ur :
non sicut uiricius aliunde corpus aliunde anima hoc ipsum
quod aliomodo fiebat scriptura potius tacere nondebuit:
nehoc itidẽ factũ putaremus: quodiã deillo didiceramus¬
s roinde qui a non dixit ex animauiri animã factã c̃ẽ mulie¬
ris: conuenientius creditur eo ipsonos amͥmonere uoliuss
nihil hic aliud putare quãdouiri anima noueramus. Idest
similiter datãoẽ mulieri cumprȩsertĩe& euidentis sime
occasionis locus : ut si non tunc quando formatae postea
certediceretus ubi ait adã: hoc nuncos ex ossibus meiso
caro decarnemea: Quanto enĩ carius amantius quedicer&
& anima de animamea: nontam̃ hic tã magna questio
iã soluta ẽ ut unũ horum manifestũ que teneamus. Quan¬

Expanded text:
itaque si oportuit nos per hanc scripturam de hac re aliquid itaque si oportuit nos per hanc scripturam de hac re aliquid admoneri, magis, si aliquid aliud fiebat in femina, quod in uifactum non erat, ut ex carne animata eius anima duceretur, non sicut uiri eius aliunde corpus, aliunde anima; hoc ipsum, quod alio modo fiebat, scriptura potius tacere non debuit, ne hoc itidem factum putaremus, quod iam de illo didiceramus. proinde quia non dixit ex anima uiri animam factam esse mulieris, conuenientius creditur eo ipso nos admonere uoluisse nihil hic aliud putare, quam de uiri anima noueramus, id est similiter datam esse mulieri, cum praesertim esset euidentissimae occasionis locus, ut, si non tunc, quando formata est, postea certe diceretur, ubi ait Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. quanto enim carius amantiusque diceret: et anima de anima mea! non tamen hinc tam magna quaestio iam soluta est, ut unum horum manifestum certumque teneamus. Quam
Abbreviated transcription (Latin):
inquiunt &iã deanimauiri:: sicut ÷ uteã possemus datã diui¬
nitus uł intellegeremus uelcerte crederemus:. Aut sihoc
ꝓpterca scriptura nomacuit ncanimã quoq sicut hominis
carnẽ de terra factã eẽ. putaremus debuit & demulieris a¬
nima non taceri: neputar&ur & traduce. sihoe uerũ non ert
qua propter ideo tacitũ est inquiunt: quod incis faciẽ flaue¬
rit ds̃ : qui a illudẽ uerũ quod & anima ex homine ꝓpa¬
gata est. H uic suspicioni facile occurrituri sienĩ propon
putant animam mulieris ex anima uiri factã qui a non
scriptũ est quod in mulieris faciẽ flauerit ds̃ : quur ere¬
dunt ex uiro anima tã feminã. quandoneid quidẽ scriptũ
Vn desi ds̃ om̃s animas hominũ nascentiũ sicut primã facit
propterea scriptura dealus tacuit: qm̃ poss& quod in una
factũ cõmemoratũ est: &iã deceieris prudent̃ intellegi

Expanded text:
inquiunt, etiam de anima uiri, ut eam, sicut possemus, datam diuiinquiunt, etiam de anima uiri, ut eam, sicut possemus, datam diuinitus uel intellegeremus uel certe crederemus, aut, si hoc propterea scriptura non tacuit, ne animam quoque sicut hominis carnem de terra factam esse putaremus, debuit et de mulieris anima non taceri, ne putaretur ex traduce, si hoc uerum non est. quapropter ideo tacitum est, inquiunt, quod in eius faciem flauerit deus, quia illud est uerum, quod et anima ex homine propagata est. Huic suspicioni facile occurritur. si enim propterea putant animam mulieris ex anima uiri factam, quia non scriptum est, quod in mulieris faciem flauerit deus, cur credunt ex uiro animatam feminam, quando ne id quidem scriptum est? unde, si deus omnes animas hominum nascentium sicut primam facit, propterea scriptura de aliis tacuit quoniam posset, quod in una factum commemoratum est, etiam de ceteris prudenter intellegi.
Abbreviated transcription (Latin):
am quidẽ ordo ipseuidetur exposcere : ut depeccato primi
hominis disseramus: sed quia decarne mulieris quẽ am moa
factasit scriptura narrauit: Taeuit autẽ deanima: multo
magis nos fecit intentus: dehoc diligentius inquiramus quo¬
nã modo refelli possunt siue non possint: quicredunt animã
deanima hominis: sicut decarne carnẽ fieri aparentibus
infilios: utriusq rei tranfusis seminibus: Hlinc enĩ primitus
adhocmouentur : ut dicant quod unã animã ds̃ fecerit quã
sufflauit in faciẽ hominis quẽ depuluere finxerat : ut ex illa
iacetere crearentur animaehominũ: sicut exillius carne
om̃ĩs &i ãcaro hominum : qm̃ primo adã formatus est
deinde eua: Et illequidẽ unde habuerit corpus undeani¬
mã : dictũ ł corpus uidelic& puluere terrae: animã uero
flatu dĩ: at illad e illius latere cũ facta dicatur : non dr̃
quodeãds̃ flandosimiliter animauerit : tãquã utrũq deillo
di ctũsit quuã fuerat animatus: Aut enĩ tacori oportuit

Expanded text:
am quidem ordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligentius inquiramus, quonam modo refelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis sicut de carne carnem fieri a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. hinc enim primitus ad hoc mouentur, ut dicant, quod unam animam deus fecerit, quam sufflauit in faciem hominis, quem de puluere finxerat, ut ex illa iam ceterae crearentur animae hominum sicut ex illius carne omnis etiam caro hominum, quoniam primo Adam formatus est, deinde Eua. et ille quidem unde habuerit corpus, unde animam, dictum est: corpus uidelicet puluerem terrae, animam uero flatum dei; at illa de illius latere cum facta dicatur, non dicitur quod eam deus flando similiter animauerit, tamquam utrumque de illo ductum sit, qui iam fuerat animatus. aut enim taceri oportuit,
Abbreviated transcription (Latin):
na nec sigurate dicta que non sint quasi tantum modo ali¬
quid nomina ipsa signincent cum & regonibus ꝑquas
fluunt notissima sint. et omnib: sere gentib oiffama¬
ta quinimmo exhis qñm constat ea prorsus ẽe namduob
corum nomina uestustas mita uit ucut eberie uuntne duu¬
osquiprus alsiula uocabatur. Gton quipo e unse t qunune bielt¬

Expanded text:
na nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo alina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; G