comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quid ꝗd erit uni uersa ereatura quib: lib& mutationib: sius : non utiq nihilerit  quanto psallius¬
id eocreatura uniuerra : increatoresuo sc̃ꝑ manebit: Ac ꝑ hoc post illud mane
nulla deinde ues pera fuit : hocdiximurquur septimus dies inquore quieuit dr̃
abomnib: operib suis mane habuerit post ues perã sextiues perã uero non ha¬
buerit: Estaliud qđ de hacre magis ꝓprie melius que pornit : quantũ existimo
intellegi : sed aliquanto difficilius xxplicari ut non ercature : sed&iã sibi
requies dĩ septimo die manehabuerit sine uespera : Idest in itiũ sine termi¬
no: Sienim itadicer& requicuit dr̃ indie septimo : necad der&ur ab omnib:
operibi suis quae fecit : frustta huus quetis intiũ quȩrerem̃ : Ñeñ inaptdẽ e¬
fecit & cuncta perfet : ac primum ipslm requies cere dĩqualesit cuius humane

Expanded text:
quid erit uniuersa creatura quibuslibet mutationibus suis non utique nihil erit, quid erit uniuersa creatura quibuslibet mutationibus suis non utique nihil erit, ideo creatura uniuersa in creatore suo semper manebit; ac per hoc post illud mane nulla deinde uespera fuit. . Hoc diximus, cur septimus dies, in quo requieuit deus ab omnibus operibus suis, mane habuerit post uesperam sexti, uesperam uero non habuerit. Est aliud, quod de hac re magis proprie meliusque possit, quantum existimo, intellegi, sed aliquanto difficilius explicari, ut non creaturae, sed etiam sibi requies dei septimo die mane habuerit sine uespera, id est initium sine termino. si enim ita diceretur: requieuit deus in die septimo, nec adderetur: ab omnibus operibus suis, quae fecit, frustra huius quietis initium quaereremus. non enim fecit et cuncta perfecit. ac primum ipsum requiescere dei quale sit, cuius humanae
Abbreviated transcription (Latin):
qui&is locum quo seru& qđ ipsa est : Scio qđ nom ꝓprie dixerim locum : Nã ꝓpri¬
edicit᷑ inspacis : quae corporibus occupant᷑ : S ed quia & ipsacorpora non manent
in loco nisiquo siuponderis tãquã appetitu ꝑ ueniunt : ut eo conꝑtorequiescant:
ideo non in congruent̃ a corporalib: ad sp̃italia uerbum trans fertur : ut dicatur
locus : cũ res ipra plurimum dist& : Initiũ ergo creaturȩ inquie te creatoris : illo¬
mane significatum arbitror : quod factũ est postues perã sextidiei : Nonenim pos¬
s& ineo : nisi ꝑ fecta quiescere : Proinde sexto die consũmatis omnib: facta que
ues pera : factũ ẽ & mane : quo inciperet consũmata creatura in illo a quo facta
est sequiescere: Quoinitio eum inscipso requiesaentẽ : ubi & ipra requies ce
eposra inuenit tanto stabilius honille huius eguit at quie tem suam: Sed qm̃ .I. at quefirmus¬

Expanded text:
quietis locum, quo seruet, quod ipsa est. scio, quod non proprie dixerim locum; nam propriquietis locum, quo seruet, quod ipsa est. scio, quod non proprie dixerim locum; nam proprie dicitur in spatiis, quae corporibus occupantur . sed quia et ipsa corpora non manent in loco, nisi quo sui ponderis tamquam adpetitu perueniunt, ut eo conperto requiescant, ideo non incongruenter a corporalibus ad spiritalia uerbum transfertur, ut dicatur - locus, cum res ipsa plurimum distet. Initium ergo creaturae in quiete creatoris illomane significatum arbitror, quod factum est post uesperam sexti diei ; non enim posset in eo nisi perfecta requiescere . proinde sexto die consummatis omnibus factaque uespera factum est et mane, quo inciperet consummata creatura in illo, a quo facta est requiescere. quo initio eum in se ipso requiescentem ubi et ipsa requiescere posset inuenit, tanto stabilius atque firmius, quanto ipsa illius, non ille huius eguit ad quietem suam. sed quoniam quid
Abbreviated transcription (Latin):
mur : Sedillã quidẽ requiem dĩ qua inscipro requies at : eoque bonobeatus est: qđ ip¬
sesibi est nec initium eidem ipsi habere nec terminum : Consummatȩ autem cre¬
ature habereinitium eandem requiemdĩ : qñm reicuiusq ꝑfectio nontã in uniuer¬
socuius pars est : quã ineo a quo est : In quo & ipsum uniuer sum est : prosui gene¬
ris modulo stabilitur : ut quiescat : id est ut suimomenti ordinem teneat : Ac
ꝑ hoc ipra uniuersitas creaturae quaerex diebus consummata ẽ in suanitura:
aliud hab & insua natura aliud inor dine qđ in dõ est : non sicut ds̃ : Sed tam̃itaut ei
quies ꝓpriȩ stabilitatis nonsit : nisiinillius qui&em quinił pr et̃ seappetit : quo adep¬
torequescat : Etid eo dũ ipsemanet inse : quid quid exillo est r&or qu& ad se : ut
om̃is creatura in sehabeat nature suae terminũ : quonon sit qđ ipse est : in illo aut̃

Expanded text:
mur — sed illam quidem requiem dei, qua in se ipso requiescit eoque bono beatus est quod ipmur — sed illam quidem requiem dei, qua in se ipso requiescit eoque bono beatus est quod ipse sibi est, nec initium eidem ipsi habere nec terminum, consummatae autem creaturae habere initium eandem requiem dei, quoniam rei cuiusque perfectio non tam in uniuerso, cuius pars est, quam in eo, a quo est, in quo et ipsum uniuersum est. pro sui generis modulo stabilitur, ut quiescat, id est, ut sui momenti ordinem teneat. ac per hoc ipsa uniuersitas creaturae, quae sex diebus consummata est, aliud habet in sua natura, aliud in ordine, quo in deo est, non sicut deus, sed tamen ita, ut ei quies propriae stabilitatis non sit, nisi in illius quiete, qui nihil praeter se adpetit, quo adepto requiescat. et ideo, dum ipse manet in se, quidquid ex illo est retorquet ad se, ut omnis creatura in se habeat naturae suae terminum, quo non sit, quod ipse est, in illo autem
Abbreviated transcription (Latin):
dum fuit : quia idem primus ẽ atquem reditur : aquorur sus ebdoma di
series ordiatur: Vnde ꝓbabilius est istos quidem septẽdies illorũ nominib:
& numero alios atq alior sibim& succedentes : currendo temporala per¬
agerespatia : Illos autem primos sex dier : in ex ꝑta nobis atq iiusitata
specie inipsis rerum conditionibus explicatos : inquibus &iues pera & mane
sicutipralunx & tenebrae : id est dier & nox : non eam uicissitu dinem prebue¬
runt : quã prebent isti ꝑsolis urcuitus. Quod certe deillis tribus fateri cogim᷑ :¬
÷ͥ diancut intũ cndende abirius accipiebamus acꝑhocquinai diiusperte minus c̃n¬
ditae quinto die creaturȩ
ineis ues pera & m ane fuerit : nullomodo ta menopinandum est eomane : quod
post sexadici uesperã factum est intium a cepisrerequemdi : ne temporale ali¬
quid bonũ illi a& intati & i conmutabilitati accidisse : uanitate e meraria suspice¬

Expanded text:
dum fuit, quia idem primus est, ad quem reditur, a quo rursus hebdomadis dum fuit, quia idem primus est, ad quem reditur, a quo rursus hebdomadis series ordiatur. unde probabilius est istos quidem septem dies illorum nominibus et numero alios atque alios sibimet succedentes currendo temporalia peragere spatia, illos autem primos sex dies inexperta nobis atque inusitata specie in ipsis rerum conditionibus explicatos, in quibus et uespera et mane sicut ipsa lux et tenebrae, id est dies et nox, non eam uicissitudinem praebuerunt, quam praebent isti per solis circuitus: quod certe de illis tribus fateri cogim initium condendae alterius accipiebamus. ac per hoc quinti diei uespera terminus est conditae quinto die creaturae, in eis uespera et mane fuerit, nullo modo tamen opinandum est eo mane, quod post sexti diei uesperam factum est, initium accepisse requiem dei ne temporale aliquod bonum illi aeternitati et incommutabilitati accidisse uanitate temeraria suspice
Abbreviated transcription (Latin):
dende alterius creaturae sicut inc&eris : sed quo significar&ur initium ma¬
nendi& quies cendi totius quod conditum est : in illius quiete qui condidit : Que
quiesdĩ : nec initium hab& nec terminum: Ertaturae autem hab&linitium
sed non bab & terminum: Etideo septimus dier cidem cretturat coepit amane :
sednullo uespere terminatur: Nam sunc&cris diebus uespera&i mane ta¬
lium temporum uicer significant qualianuno ꝑ haeccotidiana sputia peragunt᷑
nenuideo qud ꝓ hibuerit & septimum diem ues pera noctemq eius manc comdli¬
dere : uts umliter dicr&us & factum est uerpera &i factum est manediersep¬
timus. Quando quidem & ipre unus est dierum quiomner reptem siunt : querũ
repetitionem menses & anm & secula peraguntur : Vt mane quod poner&
postues peram septimi : hoc e& initium octauidiei : Ie quoum de incepssilen¬

Expanded text:
dendae alterius creaturae, sicut in ceteris, sed quo significaretur initium madendae alterius creaturae, sicut in ceteris, sed quo significaretur initium manendi et quiescendi totius, quod conditum est, in illius quiete, qui condidit. quae quies deo nec initium habet nec terminum; creaturae autem habet initium, sed non habet terminum. et ideo septimus dies eidem creaturae coepit a mane, sed nullo uespere terminatur. Nam si in ceteris diebus uespera et mane talium temporum uices significant, qualia nunc per haec cotidiana spatia peraguntur, non uideo, quid prohibuerit et septimum diem uespera noctemque eiusdem mane concludere, ut similiter diceretur: et facta est uespera, et factum est mane dies septimus. quandoquidem et ipse unus est dierum, qui omnes septem sunt, quorum repetitione menses et anni et saecula peraguntur, ut mane, quod poneretur post uesperam septimi, hoc esset initium octaui diei, de quo iam deinceps silen
Abbreviated transcription (Latin):
tunquam uespere terminatunest : sedindõ uespera habere im non potest
quia nonerit aliquid illa ꝑsectione ꝑ fectue  Iilir en m dicbus quibusomna
eredbantur : ues peram terminum condetȩ creaturȩ ÷ : M ancautem qa¬
postipsam ues peram factumest : intium est condende rextodie creaturae :
qa condta tamquam eius terminus facta est uespera: Et quianihilaliud
condendũ restererat : ita post illamues perammane factum est : ut non ealuus
in tuu condende alterius ereaturae sedinitum quigas uniuer po oreattare:
inrequie ereatoris : Neq enim caelum & terra &omnia queincis sunt un
uer rastilic& sp̃italis corporalisq er eatura in reipramanct : sedutiq in iulo
dequo dictum est : in illo enim uiuimus : & mouemur & sumus : Qua & si
una quaeq: parr potest eẽ intoto cuius pars est : ipsum tamen totum non ẽ
nisi in illo a quo conditum est : Etideo non absurde intellegitur s extodie con¬
pleto posteius uesperam factũ mane : Non quo significaratur initium con¬

Expanded text:
tamquam uespera terminatum est — sed in deo uesperam habere iam non potest, quia non erit aliquid illa perfectione perfectius.. In illis enim diebus, quibus omnia creabantur, uesperam terminum conditae creaturae, mane autem post ipsam uesperam factum est, initium est condendae sexto die creaturae, qua condita tamquam eius terminus facta est uespera. et quia nihil aliud condendum restiterat, ita post illam uesperam mane factum est, ut non esset initium condendae alterius creaturae, sed initium quietis uniuersae creaturae in reiuersa scilicet spiritalis corporalisque creatura in se ipsa manet, sed utique in illo, de quo dictum est: in illo enim uiuimus et mouemur et sumus, quia, etsi unaquaeque pars potest esse in toto, cuius pars est, ipsum tamen totum non est nisi in illo, a quo conditum est. et ideo non absurde intellegitur sexto die conpleto post eius uesperam factum mane, non quo significaretur initium con
Abbreviated transcription (Latin):
uita est: Vt distinguamus quod factum est in illo & deinde inferamis:
uita est : Quidenim non illo factum est : cum cominemoratirmultis
&iam terrenis creaturis dicatur inpsalmo: Omnia insapientia
fecisti: Dicat & apostolus: Qm̃ in ipso condita sunt omnia icaelo & in
terra uisibibia: & imuisibilia: Consequens ergoerit sita distorexeri¬

Expanded text:
uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia
Abbreviated transcription (Latin):
nia peripsum facta sunt & sine ipso factum est nihil: Quisergo tamsit demeis
ut dicat nonea dm̃ fecirse quaenouerat: Pcro sinouerat: ubinisi aput seip¬
sum: Apud quem uerbum erat per quod fac ta sunt omnia: Namsiextra
seipsum ea nouerat: quis eum docuerat: quisenim cognouit sensum dñi
autquis consiliarius eius fuit : Quis prior dedit illi & r&ribu&ur ei : qm̃
exipso & peripsum &in ipsosunt omnia : Qũaquam & eaquȩ secuntur in
euangelio : satis adserant istam sententiam : Adiungit enim euange lista
& dicit: Quod factum est in illo : uita est. & uita erat lux hominum::
Quia scilic& rationales mentes in quogenere homo factus est adimaginẽ
dĩ : non habent ueram iucem suam : nisu ipsum uerbum dĩ perquod facta
sunt omnia : cuius participes essepotuerunt ab omni ini quitate & er¬
rore mundate : Nonergo ita ꝓnuntiari oport& quod factum est hillo

Expanded text:
nia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, nia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia . 30. Quanquam et ea quae sequuntur in Evangelio, satis asserant istam sententiam: adjungit enim Evangelista et dicit, Quod factum est, in illo vita est, et vita erat lux hominum . Quia scilicet radei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo,
Abbreviated transcription (Latin):
ficta sunt: nonominia simul: Cumergo aliter sehabeant omnum ereatura rum
rationer in commutabiles inuerbo dĩ: aliter illa eius opera a quibus indie septimo re¬
quieuit : aliter ista queexillis usquenunc operatur horumtrium hoc quod extre¬
mum posuinobis ut camque notum est percorporis sensus: & huius consuetudi¬
nemuitae : Duo uero illa remota a sensibus nostris: & abusu cogitationis huma¬
ne prius ex diuina auctoritate credenda sunt : dein deperhaec quȩ nota sunt ut¬
cumque noscenda : quanto quis que magis minusue potuerit: prosuae capacitati
modo diuinitus adiutus : ut pornt : Deprimis ergo illis diuinis in commutabili¬
bus aeternis querationibus : qm̃ ipsa disapientia perquam facta sunt omnia : pri¬
usquamfierent ea nouerat : sic scriptura testatur : In principio erat uerbum
& uerbum erat apud dm̃ & dr̃erat uerbum hocerat in principio apuddm̃ om¬

Expanded text:
facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. om
Abbreviated transcription (Latin):
cestis dierum momentis: pullulare : grandescere : uirescere. a rerco¬
re: Animalia quoque statutis temporum metis & cursibus & con¬
cipia & perfici& nasci: & pera & atem usque in senum mortemque de¬
currere : It c&era huius modi temporalia : Quis enim operatur
ista : nisi ds̃: Etiam sineullo tali suomotu: Nonenim & ipsi a cci¬
dit tempus : Inter illaergo opera dĩ aquibus requieuit indiesep¬
timo : &ista quaeusque nunc operatur : Quen dam scriptura
interponenr sua en arrationis articulum commen dauit se illa ex¬
plicasse : & coepit umista contexere : Illorum explicatorum cõ¬
mendatio: sic facta est: Hicest liber creaturae caeli & terrac:
cam factus est des fecit de caelum &terram &omne urideagri ante quam esse&r super
tonsuitem astendebat deterra & in rigabat ominem faciem terrue : Abhac com¬
memoratione fontis huius : & deicepsea quaen arrantur: permeras temporum

Expanded text:
certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescecertis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequafons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum
Abbreviated transcription (Latin):
terrae : Siue &iam quod est credibilius : quia non ait unusfons ascen¬
debat deterra: sed ait: Tons autem ascendebat deterra: Pronume¬
ro plurari: posuit singularem ut sic intellegamus fontes multor
peruniuersam terram loca uel regioner propriar inrigantes: Si¬
cut dicitur miles & multi itelleguntur : Sicut dicta est lacusta
& rana iplagis quibus a egrptii percussi sunt: cumesr& innumera¬
bilis lucustarum numerus & ranarum : lamdiutius laboremus:
sedillud &iam atque &iam consideremus: utrum possit nobis per
omnia const are sententia : quadicebamus aliter formatum dm̃
om̃s creaturas prima conditione ea quibus operibus in die septimo
requieuit: aliter ista eorum administratione qua usque nunc operatur:
Id est : tuncomnia simul: sine ullis temporalium morarum interuallis:
Nunc autem per temporum moras quibus uidemus sidera moueri: ab
ortu: ad occasum: Caelum mutari abhaestate adhiemem germina

Expanded text:
terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascenterrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina
Abbreviated transcription (Latin):
ut dr omnia simul a quibus in sexto die consummatis : requieuit insepti¬
mo: Postea consideraturi operaeius . in quibus usquenunc operatur:
lpseenim ante saecula: a seculo aut̃ ea dicimus ex quo coepit sȩculum :
omnis terrae facies in rigata : quem admodum dicitur omnis uestis facies colao¬
rata : Etiam si non continuatim sed maculatim : fiat: Praesertim : qui a
tunc in nouitate terrarum & sino nomnia : plura tamen plana fuisse credi¬
bile est: Qualatius possent erumpentia fluenta : dispergi atque dis¬
tendi : Qua propter deistius fontis magnitu dine uel multitudine qui
siue unam habuit alic unde eruptionem : siue propter aliquam interrae
occultis sinibus unitatem : unde omnes aque superterram scatent : Om¬
nium fontium magnorum atque paruorum unus fons dictus est : Per
omnes dispertitiones suas ascendens de terra : & in rigans omnem facim

Expanded text:
cit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septicit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem
Abbreviated transcription (Latin):
Necidonea est ipsa mens nr̃a in ipsisrationibus quibus facta sunt ea uide¬
re apuddm̃ ut perhoc sciamus quot & quanta qualia que sint &iam¬
sinon ea uideamus percorporissensus : Remota quippesunt & asensibis
corporis nostriqm̃ longe sunt : uel in terpositis aut appositis aliis a nr̃o con¬
tuitu actuque separantur : Ex quofit ut maior adilla inuenienda sit la.¬
bor quamadillum a quofacta sunt cumsit in comparabili felicitate praestan¬
tius illum ex quantula cumque particula piamente sentire quamilla.
uniuersa conprehendere : Vnde recte culpantur in librosapientiae
inquisitores huius saeculi : Sienim tantum in quit potuerunt ualere ut
possent aestimare saeculum quomodo eius dñm non facilius inuenerunt :
lgnota enimsunt fundamenta terrae oculis nostris & qui fundauit ter¬
ram propinquat mentibus nr̃is : Iamnunc consideremus ea quae fe¬

Expanded text:
nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidenec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fe
Abbreviated transcription (Latin):
quisum longescilic& aliter quam sunt ista que facta sunt qm̃ illuduere
ac primitus est quod eodem modo semperest nec solum non commutatur
sed commutar omnino non potest : Nihilhorum quae fecit ex sistens
&omnia primitus habens sicut ipseest : Neque enim ea facer& nisi
ea nos se& ante quamfacer& : Nec noss& nisi uider & necui der& nisi ha¬
ber& : Nec haber& ea quȩ nondum factaerant nisi quem ad modum est
ipsenon factus : Quamuis in quam illa substantia ieffabilis sit nec dici
ut cumque homini perhominem possit nisiusurpatis quibusdam locorum
ac temporum uerbis cumsit ante omnia tempora & ante om̃s locos tamen
propinquior nobis est quifecit quammulta quaefacta sunt : In illo enim
uiuimus mouemur & sumus : Istorum enim pleraque remota sunt a
mente nra propter dissimilitudinem suigeneris qm̃ corporalia sunt :

Expanded text:
qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec uideret, nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
rat montilis uiameius : nec inuemi&ur in homimibus: Et paulo post: Audi¬
uimus inquit eius gloram. añs commendauit uiameius &ipseno uet le¬
cumeius: Ipscenim omne quod est subcaelo perfecit: Et nocit quesunt
Interra omnia quȩ fecit: uentorum libamenta aque mensuras quan¬
do fecit.: sicut uidit enumerauit: Fis at que huius modi testimaote
bntis Qua maquan sessaer s̃ dlebeat: ut quis que nouerit aclin con¬
cusse credat quod ds̃ haet omnia fecerit nonopinor eum esseta mex cordemutdm̃
que non nouerat fecisse arbitretur : s orrosinouerat ea prius quamn faaer& ca
profecto prius quam fierent aput illum erant eomodo nota quo sempiterna at¬
que in commu tabiliter uiuunt & uita sunt: Facta aut̃ eomodo quo una que¬
que ereatura igenere suo est: Quamuirergo illa a&erna in cominutabilis¬
que n atura quod dr̃ est habens in se ut sit sicut morsi dictum est: Egosum

Expanded text:
rat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audirat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis lia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est. Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum
Abbreviated transcription (Latin):
bum erat aput dm̃ & ds̃ erat uerbum: Quodergo factum est iam uita
erat hillo: Etuita non qualis cumque nam & pecora dicuntur uiuere :
quȩ frui nom possunt participatione sapientiae : Seduita erat lux hom¬
num: Mentes qͥtippe rationales purgate gratiaeius : possunt per¬
uenire ad eius modiuis onem : quanec superius quid quam sit neebeati¬
us sed &iam si hoc legamus & intellegamus quod factum est inillo uita
estꝰ ⁊ man& ista sententia utid quod peripsum faetumest : uita enseimillo
intellegatur: In quauita uidit omnia quando fecit : & sicut uidit: Ita
fecit : Non priter seipsum uidens sed inscipso ita enumerauit omnia qus
fecit: Necalia uisio ipsius & patris: seduna sicut una substantia : Nam
& in libro iobita ipsa sapientia perquamfacta sunt omnia predictu dit
sipientia uero inquit unde huenta est uel quissit locus sciedonat lane¬

Expanded text:
bum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita bum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? igno
Abbreviated transcription (Latin):
mus: ut & ipsa terra &i quaecumque in ea sunt uitasit: Quecum ab surde di¬
cantur omma uiuere : quanto absurdius ut & amuita sint : Presertim
quia distinguit : de qualiuita loquatur cumaddit̃ : Cita erat lux hominum
Sicergo distinguendum est : ut cam̃ dixerimus quod factum est deide infera¬
mus: In illo uita est : Noninse sulie&: Hoc est insua natura qua factum
ost : ut conditio creatura quesit. sedinillo uita est: Quia omnia que perip¬
sum facta sunt nouerat ante quamfierent : Ac per hoc in illo erant non si¬
uut ereatura quamfecit : sed sicut uita: It lux hominum quod est ipsa sa¬
pientia & ipsud uerbum unigenitus dĩfilius: Eoergomodo in illo uita est
quod factum est: Que modo dictum est: Sicut hab& pater uitam in sem&
ipso : sic dedit filio habere uitam in sem& ipso : Nec pretermittendum
est quodemendaciores codices habent quod factum est in illo uita erat :
ut sic htellegatur uita erat : quomodo in principio erat uerbum & uer¬

Expanded text:
mus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uer
Abbreviated transcription (Latin):
cueluos adirra sue nomine terrae iusibilas asn con posti aeque
ab umenepros i cas in primo libro tacta tur qae. Aoboslero
queia no ncbfor as at sormnata sunt eudentuse que appella¬

Expanded text:
caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appella
Abbreviated transcription (Latin):
nonsit cumsit crea turae motus ex alio in aliud consequentibus rebus
secundum ordinationem adminis trantis dĩ cuncta quȩ creauit. qua¬
propter cum primã conditionem creaturarum cogitamus a quibus
operibur suis dr indie septimo requieuit necillo dier a eut istos solaues
mecipsam operationem ita corita re debemus quediam ono duucee
asiquiđ dr aperatur Intempore sed quem ad modum operatur est:
qndem ciperem tempora quema mmodum operarpestim sencon
mud prestanseis &uiam or dinem nonintertulls temaporaus sed cone¬
mione rau sarum ut ca quatumul facta sunt senario quo que illiusdi¬
ei numero prpsentato perficerentur: Nonita que tum portdri
sed caus ali ordine priur facta est informis for mabilas que manerie
&espĩtalis & corporalis dequa fier& quod faciendum es sel cumdlop¬
saprius quam instnuta est non fuis soł nec histituta est nisi ab illo

Expanded text:
non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
labor: Pors& hoc quamus nullaid scriptura narra uerit ad¬
firmare humana suspicio Nisi illud occurrer& quod peccatum
hominum cui poena laboris inposita est post paradisi dilicias exti¬
tit Para drsus autem habebat pregrandem potentiam suam do
quo post diligentius suolo co loquendum est: Excinus uno capite
quat tuor magna flumina & notagentibus manare narrantur
ubiergo erat istefons autista flumina quando ille unus maxti¬
mus ascendebat de terra & mrigabat omnani faciem terras:
Certae enuim tuncgfon quidicitue nilus unus exillir quat tũ¬
perunt currere tempora unde ante creaturam frustra tempora re¬
quiruntur quasi possint inueniri ante tempora. tẽpora Motus enĩ
creaturam non utique poss& sinoness&. Potius ergo tempus aere¬
atura quamcreatura coepit a tempore utrumque autem exdoi
Exipso enim & peripsum & im pso sunt omnia: Necsic accipiatut
quod dictum est tempus acrea tura coepit quasitempus creatura

Expanded text:
labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adlabor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuperunt currere tempora. Unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inveniri ante tempora tempora. Motus enim creatura non utique posset, si non esset. Potius ergo tempus a creatura, quam createx ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura
Abbreviated transcription (Latin):
interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum ubi facta
sunt omnia simul: Etrectae ab eo coepit elemento ex quo cunc ta genera
nascuntur uel animalium uel herbarum at que lignorum ut agant
temporales numeros suos naturis proprus distributos: Omnia quip¬
pe primordia seminum siueunde omnis caro siue unde omnia frutec¬
tagignuntur humida sunt Ex humore concrescunt : In sunt autem
illis efficacissimi numeri trabentes secum sequaces potentias exillis
perfectis operibus dĩ a quibus in die septimo requieuit : Qerumtam̃
quis istesit fons adinrigandam omnem ficiem terrae omnis idone¬
us merito quaeritur: Si enim fuit & obstrusus est uel siccatus : cau¬
saquaerenda est : Nunc uidemus nullum erse fontem quo hrige¬
tur omnis facies terrae : Fartarsis ergo peccatum hominum hanc &i¬
am poenam commeruit ut tanta illius fentis reprer largitarfa¬
cillimam terris auferr& fecunditatem ut i colentium augere t᷑

Expanded text:
interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur
Abbreviated transcription (Latin):
rumenim sicut isto die paulo superius commemorato sigrfica uit
unum diem factum adõ: & tunc dm̃ fecisse caelum &tertan cum
factus est dies & quomo do possemus cogitaremus simul omnia
dm̃ fecisse qm̃ superior sex dierum enumeratio uelut temporum inter
ualla ostendisse uideretur : Itacum dixis s& cum caelum & terram
dm̃ fecisse omne uiride agri : Ante quam ess& superterram & omnesi¬
num agri intequam exortum est addidit non dum enim pluerat dẽ
superterram necerat homo quio peraretur terram tamquam dicer&
non ea sic fecit ds̃ quem ad modum facit. nunc᷑ alia cumpluit & cumope¬
rantur hominer: Haec enimiam permor as temporum fiunt que tunc
nonerant cum fecit omnia simul unde &iam tempora inciperent quod
ergo sequitur : Fons autem ascendebat de terra & inrigabat omnem faci.¬
em terrae Ninciam quantum arbitror intimatur quaefiant secundũ

Expanded text:
rum enim sicut isto die, paulo superius commemorato, significavit rum enim sicut isto die, paulo superius commemorato, significavit unum diem factum a Deo, et tunc Deum fecisse coelum et terram, cum factus est dies; ut quomodo possemus cogitaremus simul omnia Deum fecisse, quamvis superior sex dierum enumeratio velut temporum iualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum
Abbreviated transcription (Latin):
sunt autem quaedam quȩ &iam perpluuiam non nascuntur nisi
humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adiutorium necessa¬
rium est ut cuncta nascantur. tunc autem utrumque defuit ideo
fecit haec dr̃potentia uerbi suisine pluuia & sineopere humano :
Nam&iam nunc ipse facit. sediamperpluuiam & perhominum ma¬
nus quamuis neque quiplantat sit aliquid neque quiriat sed qui
incrementum dat ds̃. quid estergo quod adiungit. Fons autem as¬
cendebat de terra & in rigabat omnem faciem terrae. Ille quippe
fonstanta largitate manans sicut nilus a egrpto poss& uniuerra
terrae esse propluuia. quiditaque promagno commendatum est
ante quam pluer& fecis sedm̃ illagignentia cum tantum poss&
adiuuare pluuia quantum fons inrigans terramu ȩrum &siali¬
quidminur minora illa fortasse non tamen nulla nascerentur an
hino &iam moresuo scriptura tamquam infirmis infirmiter lo¬
quitur᷑ ta men hinuit abiquid quodintellegat qui ualuerit: Nut.¬

Expanded text:
sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc quitur, et tamen innuit aliquid quod intelligat qui valuerit? Nimi
Abbreviated transcription (Latin):
ram : nonne i amsexto die fecerat hominem & septimo dierequie uerat
ab omnibus operibus suis : An hoc recapitulando commemorat : qm̃ quan¬
do fecit dr̃ omne uiride agri & omne foenum : non dumpluerat super terrã :¬
& nondumerat homo: Tertio quippe die : fecit dr̃ ista : Nominem autem
sexto : sed cum fecit dr̃ omnem uiride atque omne fȩnum agri ante quã
exortum est superterram : N on solum homo nonerat quiopera retͥ
terram: Sed neipsum faenum erat super terram quodutique dicit fu¬
tum quam exortum : anideo die tertio fecit dr̃ ista quia non dumerat
homo quio perando terram facer&ea : Quasi uero tammulta lirna
& tam multa genera herbarum non sineulla opera hominum nascan¬
tur exterra: A nob hoc utrumque positum est ut quia nondumplu¬
erat super terram & quia nondum erat homo quio pera returter¬
ram ubi enim opera humana non est perpluuiam ista nascuntur

Expanded text:
ram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluuiam ista nascuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
te excepta quodmare dicitur & euidentiam plenitudine at que a ma¬
ris fluctibus terras ambit in ea sola parte : quam reconditis sinibus
terra contin& : Vndese omnes fontes: amnes que diuersis tracti¬
bus uenisque distribuunt : & suis quique locis erumpunt: Tontem
uoluit appellare scriptura non fontes: propter naturȩ unita temn:
Fumque perinnu merabiles uias antrorum : atquerimarum a scenden¬
tem de terra : &ubique dispertitis qua si crinibus: in rigantem omnem
faciem terrae : Non continua specie tam quam maris aut stagni :
sed sicut uidemur ire aquas per alueos fluminum flexusrriborum
&eorum excessu uicina perfundere : Quis non accipiat nisi qui
contentioso spũlaborat: Potest quippe &iam Ita dieta intellegi
tum quam factum ab eo uideretur: Quidenim quod post pluuiam ex orit᷑:
ab alio fit nisi ab eodem dõ: Cur autem non erat homo quio pergre turter¬

Expanded text:
te excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amate excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluit scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi tum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur ter
Abbreviated transcription (Latin):
seddiluun iundatio: Quod siterra tuncsicerat: totum mare eratu &
nondum discreta erat arida: Cuires pond&ur : Quia hoc uicibus
temporum poss& : sicut certo tempore perplana aegipti nilus restagdar
It alio tempore adripas suas redit : Nut suste nescio cuius inote: aclon¬
gimque partis mundi aquis & pruinis hiemalibus anniuersaria credi¬
tur incrementa colligere : quidde oceani alternis aestibus: quid dequi¬
busdam litoribus quȩ latenudantur fluctibus : uicissim qui eoperi¬
untur : dicipotest: Vtomittam quod dequorundam fontium mira ui¬
cissitudine perhib&ur : Certo annorum interuallo sic eos inundare :
ut cotam illam regionem rigent: Cuialio tempore exaltis puteis ad
potandum sufficientem prebent aquam: Cursit ergo icredibile siex
uno abrssi capite alterna iundatione fiuente atque refluente: tunc
uniuersa terra rigata est : Quod supsius abessi magnitudine mea par¬

Expanded text:
sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea par
Abbreviated transcription (Latin):
esse inscripturis scĩs quȩ opinionem lectoris offendat : Etdume¬
xistimat fieri nom potuisso: quȩ facta eẽ scriptura corqe cumdeisto
ueuresibat afide uel non acedat adfidem: Proude cundeisto
fonti quacrinur quomodoid quod dictume se :÷ ascendebat deter¬
ra &nrigibat omnem faciem terrae. non bnpos sibile uideatur sica que hxi¬
mus h poribilia cuiquam uidentur : Quaerat ipse aliud quota n eouerox
ista scriptura monstretur: quae proculdubio uergx est &ansinonmois¬
tratur:  unsiargumentari uoluerit quo eam filsamet astiuneat dictu
ipsenulla uera decrtaturarum conditione at quȩ ad ministratione dictu¬
rus est: aut siuera dixerit: istam non intellegendo falsam pura bite
Gesut si contendat ideo nom potuuis seuno quantolib& fonte omineite rie
faciem rigari quia si monter non rigabat non omne mterrae faciemrig¬
bat : Siautem &iam montes rigabat: nonerat iam in pertitio segine

Expanded text:
esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum eesse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de ternrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae,