comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tio. ñ tñ poterit abscondi. sicut & in ma¬
lis ẽ. nã quoꝵdã hominũ peccata mani¬
festa st̃. Al anifesta dicit. ea de quib clarũ
ẽ. qͦ animo fiant. ⁊ hȩc sunt p̃cedentia ad
iudiciũ. qͥa si ista sequit᷑ iudiciũ. ñ ẽ teme¬
rariũ. quoꝵdã aũ peccata sũbsecunt᷑ illa.
quȩ occulta st̃. qͥa nec ipsa latebunt suo
tẽpore. s palã fient in die iudicii: sic & de
bonis factis intellig̃ndũ ẽ. Uñ subiung̾.
Simiłr & facta bona quedã manifesta
st̃. ⁊ ñ ẽ opꝰ ꝓbari. ⁊ illa bona q̃ alit̾ se ba¬
bent .i. ñ sunt nota: ñ posst̃ abscondi
suo tẽpore. De manifestis gͦ iudicemꝰ. oc¬
culta uͦ di udicio relinqͣmꝰ. qͥa & ipsa ab¬
scondiñ posst̃. siue bona. siue mala siq.
cũ tẽpus aduen̾it. qͦmanifestent᷑. uł ita.
& agit tm̃ de p̃senti iudicio hõium. qͦd

Expanded text:
tio, non tamen poterit abscondi, sicut et in malis. Nam quorumdam hominum peccata manifesta sunt. Manifesta dicit ea, de quibus clarum est quo animo fiant. Et haec sunt praecedentia ad judicium, quia si ista sequitur, judicium non est temerarium. Quorumdam autem peccata, et subsequuntur.quae occulta sunt, quia nec ipsa latebunt suo tempore, sed palam fient in die judicii, sic et de bonis factis intelligendum est. Unde subjungit: Similiter et facta bona quaedam manifesta sunt, et non est opus probari, et illa bona quae aliter se habent, id est non sunt nota, non possunt abscondi suo tempore. De manifestis ergo judicemus. Occulta vero Dei judicio relinquamus, quia et ipsa abscondi non possunt, sive bona, sive mala sint, cum tempus advenerit quo manifestentur. Vel ita: Et agit tantum de p
Abbreviated transcription (Latin):
natione. nicħ facias a iusticia
declinando in aliam partẽ.ai.
in aliud qͣm examinatio inue¬
nerit. & pꝰ hec omĩa manꝰ nemi¬
in cito imposueris . i. ñ cito ordi¬
nes. s sepe ꝓba. ⁊ si sapiens.⁊ si
religiosus uideat᷑. & si inconsid̾a¬
te ordinas. neq cõmunicau̾is
consensu peccatis alienis. q̃ pꝰ
ordinationẽ facit. firmissima
u̾itas ħ habet. qͦd ñ nͥ consensi¬
one ẽ intelligenda cõmunica¬
tio peccatoꝵ qͣm uetat apłs. qͣqͥs¬
pecc̃is cõmunicat: si ea palpat.
⁊ cũ possit corrige. ⁊ corriꝑe ne¬
gligit. ⁊ te ipsũ qͥ alios uidicas
castũ custodi. Noli. ¶ͥa de
castitate monuit. hac ooca¬
noli adhuc sicut pͥus aqͣm bibere. s utere
uino modico sic enĩ ñ nocet castitati. utere
dico ꝓpt̃ tuũ stomacũ. uͥ sedes ẽ egͥtudin᷑.
& freq̃ntes infirmitates. scił. ipsos accessꝰ
ñc sp̃ale consiliũ ei dat. ut seipsũ salubri

Expanded text:
natione nihil facias a justitia declinando in aliam partem. Quain aliud quam examinatio invenit, et post haec omnia, manus nemini cito imposueris, id est non cito ordines, sed saepe proba, et si sapiens, et si religiosus videatur, et si inconsiderate ordinas. Neque communicaveris consensu peccatis alienis, quae post ordinationem facit. Firmissima veritas hoc habet quod non nisi consensione intelligenda est communio peccatorum quam vetat Apospeccatis communicat, si ea palpat, et cum possit corrigere et corripere negligit. Et teipsum, qui alios judicas, castum custodi. Noli, quia de castitate monuit hac occanoli adhuc sicut prius aquam bibere, sed utere modico vino; sic enim non nocet castitati. Utere, dico, propter tuum stomachum, ubi sedes aegritudinis, et frequentes infirmitates, scilicet ipsos accessus. Nunc speciale ei consilium dat, ut eum salubri
Abbreviated transcription (Latin):
pecc̃a manifesta st̃ ⁊ hii ñ st̃ ꝓbandi. p̃¬
cedentia ad iudiciũ .i. añ nota qͣm ueni¬
ant ad discussionẽ. qͣd̾am aũ peccata sp̃e
religionis tecta. ⁊ subsecunt᷑ iudicium
qͥa ꝑdiscussionẽ apparent. simiłr aũ ⁊
facta bona q̃dam manifesta st̃. ⁊ ñ est
opꝰ ꝓbari. ⁊ illa bona q̃ alit̃ se hñt .i.

Expanded text:
peccata manifesta sunt, et hi non sunt probandi praecedentia ad judicium, id est ante nota quam veniant ad discussionem; quorumdam autem peccata, specie religionis tecta sunt. Et subsequuntur judicium, quia per discussionem apparent. Similiter autem et facta bona, quaedam manifesta sunt, et non est opus probari. Et illa bona quae aliter se habent,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃conis. Uerũ ẽ gͦ aliq̃n illd̃ eẽ fa¬
ciendũ: aliqñ illõ. S discernere
debemꝰ qñ illud: & qñ istud. Ali¬
qñ enĩ debes corriꝑe peccantẽ.
int̾ te & ipsũ solũ ut dñs in euͣ¬
głio ait. aliq̃n corã om̃ib ut ce¬
teri timeant illd̃. ⁊ si aliq̃n illud.
aliq̃n illd̃ fecerimꝰ. concordiam
scͥpturarũ tenebimꝰ. atq in fa¬
ciendo ñ errabimꝰ. S dicit mͥa
tendite & uidete. qͥd qñ facere
debeamꝰ. s utinã facere pigri ñ
simꝰ. qñ in te peccau̾it corripe
eũ int̾ te & ipsũ solum. Quare:
Qͥa in te peccauit. Qͥo ẽ in te pec¬
cauit: Tũ scis qͦd peccauit. qñ
gͦ in te peccauit .i. qñ tu sris qͦd
peccauit. tc̃ secreto argue. ne
si publice argueris. ñ sis correẽ¬
tor s ꝓditor. ut iustꝰ ioseph de
maria fecit. solus suspieans
adulteriũ. Qñ aũ palam pec¬
cat᷑: palam arguendũ ẽ. t
aũ prb̃r ñ accuset᷑. testor coram
cabit. & angłis eius electis adħ

Expanded text:
conis. Verum ergo est aliquando illud esse faciendum, aliquando illud. Sed discernere debemus quando illud, et quando illud. Aliquando enim debes corripere peccantem inter te et ipsum solum, ut Dominus in Evangelio ait; aliquando coram omnibus, ut caeteri timeant illud. Et si aliquando illud, aliquando illud fecerimus concordiam Scripturarum tenebimus, atque in faciendo non errabimus. Sed dicit mihi tendite et videte quid quando facere debeamus, sed utinam facere pigri non simus: quando in te peccaverit, corripe eum inter te et ipsum solum. Quare? quia in te peccavit Quid est in te peccavit? Tu scis quod peccavit. Quando ergo in te peccavit, id est quando tu scis quod peccavit, tunc secreto argue, ne si publice argueris, non sis corrector, sed proditor, ut justus Joseph de Maria fecit solus suspicans adulterium. Quando autem palam peccatur, palam arguendum est, ut autem presbyter non accusetur. Testor coram cabit, et angelis ejus ele
Abbreviated transcription (Latin):
er uiuente uiro alligata: legi uiri. si aũ
mortiuis fuerit soluta÷: ita dum lex sta¬
tũ hc. ei subiectus: hõ. cũ u desinit ha¬
bere statũ: soluit᷑ hõ. Uł ita. an ignora¬
animos eoꝵ in doctna euuangłii. & retͣ¬
hat a lege moysi: utit᷑ exẽplohumanȩ
legis. ut ꝑ t̾rena suadeat celestia. Sqius
utiq legẽ romani qͥa ñ st̃ barbari. s
naturalẽ iusticiã cõprehendunt. par¬
tĩ ex se partĩ ex grecis. sicut & g̾ci ex

Expanded text:
 legi viri. Si autem mortuus fuerit, soluta est, ita dum lex statum habet ei subjectus est homo, cum vero desinet habere statum, solvitur homo. Vel ita, an ignoraanimos eorum in doctrina Evangelii, et retrahat a lege Mosi, utitur exemplo humanae legis, ut per terrena suadeat coelestia. Sciunt utique legem Romani, quia non sunt barbari, sed naturalem justitiam comprehenderunt parti
Abbreviated transcription (Latin):
dat & qͦ sensu p̃dicta p̃dix̾it uerba aꝑiat:
ai dicat. Qnͣdoqͥdem lex mortis ẽ. & auxit ui¬
res pecci. detinens a bona oꝑatiõe. gͦ qͥd dicemꝰ.
dicemꝰ qͦd lex pecẽm ẽ .i. docens. uł faciens pec¬
care. uł. talis. ꝓ qͣ donata peccauit auctor
eiꝰ. qiͣ. male rei: Absit. Non enĩ lex mala ẽ.
s potiꝰ bona. qͥa ꝑ ecc̃m ñ cognoui nͥ ꝑ legẽ.¬

Expanded text:
dat, et quo sensu praedicta dixerit verba, aperiat: dat, et quo sensu praedicta dixerit verba, aperiat: quasi dicat: Quando quidem lex mortis est, et auxit vires peccati detinens a bona operatione. VERS. 7, 8.Dicemus quia lex peccatum, id est docens vel faciens peccare. Vel talis pro qua donata peccavit auctor ejus, quasi malae rei? Absit! non enim lex mala est, sed potius bona, quia peccatum non cognovi, nisi pe
Abbreviated transcription (Latin):
denti similitudine tͥa st̃: scił. uir. mulier. lex
uiri. & rursũ in hac re. ꝓpt̃ qͣm similitudo in¬
tͦducta fuit. similit̾ tͥa st̃ anima. peccatũ. lex
aũ ñ pecẽm: s ipsa anuna morit᷑ pecc̃o. Pr᷑edic̃¬
tis nãꝙ passionib ipsa asima morit᷑ quȩ iã
seruit m̃te legi dei. quis ipse passiones ñdũ
ñ uincat. nec captiuũ ducat. Seqͥtur. Qͥd gͦ: Nic
querit᷑ utrũ ipsa lex sit mala. qͥa uidebat᷑
culpasse legem. dicenao passiones pecc̃oꝵ ẽẽ ꝑ
legẽ & eandẽ uocando legẽ mortis. & uetusta¬
tẽ littere. quȩ uerba male intellecta fomitẽ in¬
saniȩ furori manicheoꝵ subiministrͣunt. Ma¬
nichei enĩ dicunt legẽ moysi. ñ a deodatã. &¬
eã eugłio ẽẽ contendunt contͣriã: & qñ cũ eis
agit᷑ p̃dictis testimoniis apł quȩ ñ intellig̃t.
conant᷑ conuincere catholicos Qd gͦ sensita¬
płs posse intelligi opponit ut ⁊ hoc se intel¬
lexisse neget. & legem. legis ipsiꝰ laude defen¬

Expanded text:
denti similitudine tria sunt, scilicet vir, mulier, lex viri, et rursum in hac propter quam similitudo inducta fuit, similiter tria, anima, peccatorum lex. m, sed ipsa anima moritur peccato. Praedictis namque passionibus ipsa anima moritur quae jam servit mente legi Dei, quamvis ipsae passiones nondum non vincat, nec captivum ducat. Quid ergo? Hic quaeritur utrum ipsa lex sit mala, quia videbatur culpasse legem dicendo passiones peccatorum esse per legem, et eamdem vocando legem mortis et vetustatem litterae; quae verba male intellecta fomitem insaniae furori Manichaeorum subministrarent. Manichaei enim legem Mosi dicunt non a Deo datam, eagitur, praedictis testimoniis Apostoli quae non intelligunt, conantur convincere Catholicos. Quod ergo sensit Apostolus posse intelligi, opponit, ut et hoc se intellexisse neget, et legem legis ipsius laude defen
Abbreviated transcription (Latin):
gr̃a ꝑfidem. ꝙ̃ passioes ꝑ legẽ erant.
uł notȩ uł etiã auctȩ. uitio faciente
luti sumꝰ rẽmissis pec̾cis a lege q̃ ÷
causa mortis . i. pecc̃i: Aucta: enĩ
concupiscentia cũ lex ꝓhiberet uͥ¬

Expanded text:
per fidem, quae, passiones per legem erant, vel notae vel etiam auctae, vitio faciente,luti sumus, remissis peccatis, a lege, quae est causa mortis, id est peccati. Aucta est enim concupiscentia, cum lex
Abbreviated transcription (Latin):
Qĩ. ita liberata: mulier. ut ñ sit adul¬
t̾a. si fuerit cũ alio uiro. sic finita lege
ñ p̃uaricat᷑ qͥ ad xp̃m transit. dimis¬
sis figͣis. Aloitua enĩ lege ñ st̾ adult̾i
qͥ cũ xp̃o sunt: ĩmo si qͥs seruans legẽ
mortuã uult ẽẽ fidei. adult̾: in utͦq:
fr̃s mei. & cet̾a. Hiic usq similitudo
ẽ. dem̃ incipit rem loqͥ ꝓ qͣ similitu¬
dinẽ induxit. & infert a simili. qͣs¬
qͥa ita ÷ int̾ uirũ & mulierẽ. itaq iux¬
ta han᷑ similitudinẽ fr̃s mei. & uos
ut nos apłi. morti ficati estis legi
sistis legẽ. s &̃ facti estis ut mortui
legi .i. figatiuis. ita enĩ hic appellat᷑
lex. Alortificati dico ꝑ corpꝰ xp̃i .i. ꝑ mi

Expanded text:
t: Ita libera est mulier, ut non sit adultera si fuerit cum alio viro: sic, finita lege non praevaricatur qui ad Christum transit, dimissis figuris. Mortua enim lege non sunt adulteri qui cum Christo sunt, imo si quis servans legem mortuam, vult esse fidei, adulter in utroque, tres mei. Hucusque similitudo est. Dehinc incipit rem loqui, pro qua similitudinem induxit, et infert a simili; qinter virum et mulierem. Itaque juxta hanc similitudinem, fratres mei, et vos ut nos apostoli, mortificati estis legi,sistis legem, sed etiam facti estis, ut mortui legi, id est figurativis. Ita enim hic appellatur lex. Mortificati, dico, per corpus Christi, i
Abbreviated transcription (Latin):
iusticie uita et̾na. s maluit dicere gr̃a des¬
nũ m̾itum nr̃m ñ in nobis faciat nͥ gr̃a:
coronat ꝗͣ munera sua. Uñ uita et̾̃na quȩ
ĩ fine a do m̃itis p̃cedentibꝰ redait᷑. qͥa eadẽ
m̾ita quib reddit᷑. ñ a nob̾ st̃ s ĩ nob̾ facta¬

Expanded text:
justitiae vita aeterna, maluit dicere, « granum meritum nostrum non in nobis faciat nisi gratcoronat quam merita sua. Unde vita aeterna quae in fine a Deo meritis praecedentibus redditur, quia eadem merita quib
Abbreviated transcription (Latin):
lex: cũ cessat eiꝰ auctoritas. Non debe¬
tis hoc ignorare. qͥa uos scitis legẽ na¬
t᷑alẽ. & ego loquor scientib legẽ. Hoc
de lege naturali litt̾is inscͥpta. siue cõ¬
suetudine hominũ cõꝓbata ait. sub
qͣ erant iudei. greci. & latini. ħ enĩ lex
gen̾alis÷. Postea uͦ specialẽ legẽ ꝓponit.
nẽ suã. Gradatim enĩ uult eis trade
u̾itatẽ: uñ subdit. Nam q̃ sub uiro÷¬
& cet̾a. Qiͣ. uere dũ statum h̃t lex dña¬
tur: sic̃ ꝑ hoc exẽplũ ostendo. Nam
alligata ÷ legi uiri. ut ñ possit disce¬
dere abeo. sic & qͣm diu lex moysi ht¬
statũ: debet seruari. Hoc gͦ seq̃nti ex¬
ẽploaꝑtius docet. xp̃ianũ a lege fac¬
toꝵ exutũ. ñ tñ ab om̃i lege sic̃ muli¬
er liberat᷑ a lege uiri. mortuo uiro¬
ñ a lege nat᷑e. nec ultͣ debet xp̃ianus
ẽẽ sub lege. si enĩ lex ei uiuit adult̃:.¬

Expanded text:
lex, cum cessat ejus auctoritas. Non debetis hoc ignorare, quia vos scitis legem naturalem. Et ego loquor scientibus legem, hoc de lege naturali litteris inscripta, sive consuetudine hominum comprobata ait, sub qua erant Judaei, Graeci, Latini. Haec enim lex generalis est; postea vero specialem legem proponit, nem suam. Gradatim enim vult eis tradere veritatem. Unde subdit: Nam quae sub viro est, etc. Vere dum statum habet lex dominatur, sicut per hoc exemplum ostendo. Nam alligata est legi viri, ut non possit discedere ab eo, sic et lex, Mosi ri. Hoc ergo sequenti exemplo apertius docet Christianum a lege factorum exutum, non ab omni lege, sicut mulier liberatur a lege viri, mortuo viro, non a lege naturae, nec ultra debet Christianus esse sub lege. Si enim ei lex vivit, adult
Abbreviated transcription (Latin):
uitatis ẽ sensus corꝑis. in quoꝵ nul¬
lo peccauit xp̃c. ⁊ ideo extra carmis
uoluptates passus ẽ. ⁊ nos eius ex¬
emplo hostio sensuum uiciis clau¬
so extͣ carins desideria patiam᷑.⁊
stra passus ẽ. ut nos sc̃ificaret. igit᷑.
exeamꝰ fide. & caritate. extͣ castra cor¬
porũ. mortificantes menbra. cum
uiciis.⁊ concupiscentiis. ad eũ ui¬
tandum. nos dico portantes paci¬
enter. ut ipse imꝑꝑium eius. id:
passionem crucis. quȩ uidetur eẽ
imꝑꝑium infidelib. nob̃ autẽ scĩ¬
ficatio & redemptio. ⁊ debemꝰ exi¬
re extͣ castra. ñ enim habemꝰ hic
manentẽ ciuitatem.i. in hoc
ut gͦ futurã ciuitatẽ consequam.

Expanded text:
s, in quorum nullo peccavit Christus. Et ideo extra carnis voluptates passus est, ut nos ejus exemplo ostio sensuum vitiis clauso extra carnis desideria patiamur. stra passus est, ut nos sanctificaret, igitur exeamus fide et charitate, extra castra, corporum mortificantes membra cum vitiis, et concupiscentiis ad eum imitandum. Nos, dico, portantes, patienter ut ipse improperium ejus, id est passionem crucis quae videtur esse improperium infidelibus, nobis autem sanctificatio et redemptio. Et debemus exire extra castra. Non enim habemus hic manentem civitatem, id est in hoc Ut ergo futuram civitatem consequamur,
Abbreviated transcription (Latin):
sententia pͣuoꝵ degula. redit ad
obliuisci bñficientiȩ .i. la̾rgitatis
in alios. Beneficus enim dicitur
largus. & elemosinȩ deditus. inde
beneficientia dicit᷑ largitas elemo¬
sinarũ. ꝙ communionis .i. carita
tamen ex his quȩ habetis elemo¬
lib hostiis. scił. mi̾merib elemosi¬
narũ ꝓmeretur deus. ñ illis anti¬
quis legalib. quia ꝑ elemosinas
hostes uincunt᷑ & peccata extin¬
gunt᷑. uita acqͥritur. unde dñs ꝑ
sacͥficium. Item. Obedite p̃positis
ur̃is. qͣntum ad precepta. ut scił.
exhibeatis. Obediendum ẽ utiq
prelatis. ⁊ predicatorib. in qͣntũ
doctrina & mores illoꝵ scẽ. & pie ex¬
trina aberrent. Clñ dominus ait.
Quȩ dicunt facite. quȩ autẽ faci¬
unt facere nolite. habent qͥdem
dignitatem. licet uitȩ sint ꝑditȩ
& ideo ñ ad uitam eoꝵ. s ad sermo¬
nes intendite. Ipsi enĩ. Nĩ. ideo de¬
betis obedire. quia ipsi uos ꝑugi¬
lant .i. ꝓ u̾obis solliciti sunt p̃di¬

Expanded text:
sententia pravorum de guia, redit ad oblivisci Beneficentiae, id est largitatis in alios. Beneficus enim dicitur largus et eleemosynae distributor. Inde beneficentia dicitur largitas eleemosynarum; et communionis, id est charitattamen ex his quae habetis, eleemolibus hostiis, scilicet muneribus eleemosynarum, promeretur Deus, non illis antiquis legalibus, quia per eleemosynas hostes vincuntur et peccata exstinguuntur, vita acquiritur. Unde Dominussacrificium . Item: Obedite praepositis vestris, quantum ad praecepta, ut scilicexhibeatis. Obediendum utique est praelatis et praedicatoribus, inquantum doctrina et mores illorum sancte et pie extrina aberrent. Unde Dominus: Quae dicunt facite; quae autem faciunt nolite facere . Habent quidem dignitatem, licet vitae sint perditae, et ideo non ad vitam eorum, sed ad sermonem intendite. Ipsi enim. Quasi dicat: Ideo debetis obedire, quia ipsi pervigilant, id est pro vobis solliciti sunt praedi
Abbreviated transcription (Latin):
tes de ur̃a dampnatione. hoc enĩ¬
scił. ut gementes ꝓ uobis rõnem
reddant: ñ expedit uobis. Sequit᷑.
mentis. quoꝵdam pontificum
ꝑcutit. qui dedignant᷑ depreca¬
ri suos subiectos. qͣtinus ꝓ eis o¬
rationes fundant. orate dico: cor¬
fidimꝰ em̃ de uobis qͥa habemus
bonam conscĩam .i. bonã uoluis¬
tatẽ de p̃teritis in ominbꝰ. ñ so¬
lum ingentilib. uolentes etiã
in futuro bene comĩsari. tam iii¬
deos qͣm gentiles. hoc ideo dicit:
qͥa culpabat᷑ apłs a quibꝰdam qͦd
suam gentẽ negligeret. s off̾ndit
se affectum bonum habere ad om̃s.
teritis bonis gaudet. eisq in futy¬
ro meliora optat unde aiti consci
nec nobis conscii sumꝰ. qͦd uobiso
nisidias fecerimꝰ. nichil cum fic̃¬

Expanded text:
tes de nostra damnatione. Hoc enim, ut gementes pro vobis rationem reddant, non expedit vobis. Orate mentis quorumdam pontificum percutit, qui dedignantur deprecari suos subjectos quatenus pro eis orationes fundant. Orate dico, confidimus enim de vobis, quia habemus bonam conscientiam, id est bonam voluntatem de praeteritis, in omnibus, non solum in gentilibus, volentes, etiam in futuro bene conversari, tam judaeos quam gentiles. Hoc ideo dicit quia culpabatur Apostolus a quibusdam quod sua negligeret; sed ostendit se affectum bonum habere ad omnes, teritis bonis gaudet, eisque in futuro meliora optat. Unde ait conscienec nobis conscii sumus quod vobis insidias fecerimus, nihil cum fic
Abbreviated transcription (Latin):
rarius in agro. qͣndo atgendit arbo¬
rem. & fructum uidet. qͣndo atten¬
uerit. ñ sine causa dorsum curua¬
uerit. ñ sine causa manus actͥuit.
uit. ideo ait ut cum gaudio hoc fa¬
ore. si de uobis tristes ingemue¬
rint: eo quod ñ ꝓficiatis. Et nota
qͦd ait ñ expedit uobis. ñ dico ñ ex¬
pedit illis quib ꝓdest tristari de
uobis. N am illi p̃positi qͣndo con¬
t stantur de malis ur̃ĩs expedit il
bonũ oꝑemur. prelati. & subditi.
ut simul de mercede gaudeamꝰ.¬

Expanded text:
rarius in agro? Quando attendit arborem, et fructum videt; quando attenravit, non sine causa dorsum curvavit, non sine causa manus attrivit, vit. Hoc est quod ait, Ut cum gaudio hoc faorum, si de vobis tristes ingemuerint, eo quod non proficiatis. Et nota quod ait, non expedit vobis. Non dico, non expedit illis quibus prodest testari de vobis; nam illi praepositi, quando tristantur de malis vestris, expebonum operemur praelati et subditi, ut similiter de mercede gaudeam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ pͥora sig̾catur .i. fructũ labiorũ
confitentiũ nomini eiꝰ .i. confitea¬
mur nommi eius. qͦdẽ laus dei. &
hostia. & fructus. qͥa alii ꝑ hoc ad
fidem trahuntur. Ergo qui tĩme¬
tis dm laudate eum. ut libere co¬
latis eum. amare discite quem ti¬
metis. ⁊ poteritis laudare quem
amatis. timentes enĩ eũ homines
uet̾is testam̃ti ꝓpter litteram occi¬
tes sp̃m uiuificantẽ. currebant cũ
sacrificiis ad templum. & in figu¬
ra sanguinis xp̃i. quo redempti su¬
mus. qͣmuis nescientes qͥt prefigu¬
raret᷑ cruentas uictimas immola¬
bant. nunc uͦ ingr̃a noui testam̃ti¬

Expanded text:
catur, id est fructum labiorum confitentium nomini ejus, id est confiteamur nomini ejus, quod est laus Dei, et hostia fructus, quia alii per hoc ad fidem trahuntur. Ergo qui timetis Deum laudate eum, ut libere colatis eum. Amare discite quem timetis, et poteritis laudare quem amatis. Timentes enim eum homines vetus testamentum propter litteram tertes spiritum vivificantem, currebant cum sacrificiis ad templum, et in figura sanguinis Christi quo redempti sumus, quamvis nescientes quid praefiguraretur, cruentas victimas immolabant. Nunc vero in gratia no
Abbreviated transcription (Latin):
sionis. tempꝰ enĩ ꝯstituit dñs ꝓmissis suis. ⁊ tẽ¬
pus eis quȩ ꝓmisit implendis ꝓmissionũ tem¬
pora. habuerẽ ꝓpħas afflatos. ⁊ impletos u̾bo
dei. usq ad ioħ̃em. ab illo aũ usq infinẽ. tẽpꝰ ẽ
implendi q̃ ꝓmissa st̃. Unicꝰ dei filiꝰ. uenturꝰ e¬
rat ad homines. assũpturꝰ hominẽ. ⁊ ꝑid fu¬
turꝰ homo moriturꝰ. resurrecturꝰ ascensurꝰ. ses¬
surꝰ ad dexterã patͥs. impleturꝰ in gentib ꝓ¬
missa. h gͦ totũ fuit ꝓpħandũ de illo. p̃mn¬
tiandũ fuit. eum uenturũ. ut ñ subito ueniens
horreret᷑ s credit᷑ expẽctaret᷑. loquens dicomul¬
tiphariã .i. multociens. scił. multis locutiõib
multisꝙ modis .i. multis qͣlitatib. qͥa mͦ ꝑ
sõpnia ut daniheli mͦ aꝑta uoce. ut moysi.

Expanded text:
sionis. Tempus enim constituit Dominus promissis suis, et tempus eis quae promisit implendis, promissionum tempora habuerunt prophetas afflatos et impletos Verbo Dei usque ad Joannem. Ab illo autem usque in finem, tempus est implendi quae promissa sunt. Unicus Dei Filius venturus erat ad homines, assumpturus hominem, et per id futurus homo, moriturus, resurrecturus, ascensurus, sessurus ad dexteram Patromissa. Hoc ergo totum fuit prophetandum de illo, praenuntiandum fuit eum venturum, ut non subito veniens horreretur, sed creditus exspectaretur. Loquens, dico, multifariam, id est multoties, id est multis locutionibusMultisque modis, id est multis qualitatibus, quia modo per somnia ut Danieli; modo aperta voce, ut Moys
Abbreviated transcription (Latin):
d̃s inqͣm loq̃ns olym. nouissime .i. in fine tẽ¬
poꝵ. uł nouissime .i. qͥa pͦ hanc locutionẽ. ñ
qm̃ multo in mediũ tẽpore ꝑcurrente. qn̾ iã
ꝓcruni eramꝰ ad penã. qñ omĩa carismata qͥe¬
uerant. t̾c ampliores extitimꝰ & digniores qͦd

Expanded text:
 loquens olim, novissime, id est in fine temporum. Vel, novissime, quia post hanc locutionem non am multo in medium tempore percurrente, quando jam proximi eramus ad poenam, quando omnia charismata quieverant, tunc ampliores
Abbreviated transcription (Latin):
tipbarie. nouissime dieb istis locutꝰ ẽ nobis
in filio. Attende singła. ⁊ confer iuicẽ. di¬
cendo olim. ostendit qͦd ñ ẽ nouũ. qͦd d̃s lo¬
quit᷑ olim gͦ .i. ñ nouit᷑. ds qui ẽ inuariabi¬
in carne & cultu dei patres sunt nob̾. & hoc in
ꝓpħis. ñ enĩ ipsi ex se loq̃bant᷑. s d̾s in eis. ñ¬
enĩ ex intellectu ꝓpͥo loq̃bant᷑. nec humano i

Expanded text:
tifarie, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio. Attende singula, et confer invicem; dicendo: Olim, ostendit quod non est novum quod Deus loquitur. Olim, ergo non noviter, Deus, qui est invariabiin carne et cultu Dei patres sunt nobis, et hoc in prophetis. Non enim ipsi ex se loquebantur, sed Deus in eis. Nenim ex intellectu proprio loquebantur, nec humano i
Abbreviated transcription (Latin):
posuit. Hanc aũ scͥpsit hebica lingͣ. cinꝰ sensũ
& oroinẽ retinens lucas. pꝰ excessũ eiꝰ g̾co ser¬
mone cõposuit N gͦ mirũ. si in hac tanto
doctͥnȩ fulget eloquio. Propulsatis gͥ calũp¬
mis adu̾santiũ. ueritati: nullatenꝰ ambi¬
gendũ ẽ. & hanc pauli fore epłam. ĩnten
& legis insufficientiã. & mutilitatẽ osten¬
dere. Alodꝰ tractandi talis ẽ. ẜmo ꝓponit au¬
tus ẽ ds ut in ꝓpħis: & maior ẽ eis. Dem̃ com¬
mendat eũ alternatĩ. scđm utͣmq naturã.
humanã scił. & diuinã. postea comꝑat eum
angłis & prefert. multa int̾serens de eiꝰ excel
lentia: scd̾m utͣmq naturã. Dem̃ comꝑat
eũ moysi. & prefert. dem̃ multis rõnib &
auctoritatib gr̃am fidei umbre legis prefe¬
rendã declarat. ⁊ sacerdotiũ .xͥ. leuitico sacer¬
dotio. ⁊ testam̃tũ nouũ ueteri. eiꝰq sacͥficiũ
unũ multis illius sacrificiis p̃ponenda off̾n¬
dit. qͣ ibi umbra hic ueritas. tandẽ ponit fi

Expanded text:
posuit. Hanc autem scripsit Hebraica lingua, cujus sensum et ordinem retinens Lucas post excessum ejus Graeco sermone composuit. Non ergo est mirum si in hac tanto doctrinae fulget eloquio. Propulsatis igitur calumniis adversantium veritati, nullatenus ambigendum est et hanc Pauli fore Epistolam, in  legis insufficientiam et inutilitatem ostendere. Modus tractandi talis est: Primo proponit autus est Deus ut in prophetis, et major est eis. Deinde commendat eum alternatim secundum utramque naturam, humanam, scilicet, et divinam, postea comparat eum angelis, et praefert, mutia secundum utramque naturam. Deinde comparat eum Moysi, et praefert; deinde multis rationibus et auctoritatibus gratiam fidei umbrae legis praeferendam declarat, et sacerdotium Christi Levitico sacerdotio, et Testamentum Novum Veteri, ejusque sacrificium unum multis illius sacrificiis praeponendum ostendit, quia ibi umbra, hic veritas; tandem
Abbreviated transcription (Latin):
nificationẽ. & iõ multi legentes apłm. librũ
aũ geneseos ignorantes. putant solos duos
filios habuisse abrahã. S hos solos cõmemo¬
rat apłs. qͥa de his duob scͥptura specialiter
singła exeqͥtur innuens aliqͥd egregiũ. i
his p̃figurari. Item attende qͦd subdit unũ
de ancilla. & unũ de libera. ñ enĩ ħ frustra
distinxit. Uterq qͥdem de abraham natꝰ. ẽ.
s diu̾sa oꝑatione qͥa qͥ de ancilla. scđm car¬
nis naturã natus ẽ. qͥa iuuencula de sene
solet conciꝑe. qͥ aũ de libera. ñ scdm uim
carnis ut uetula. ⁊ sterilis de uetulo con ei
ꝑet. s ꝑ oꝑationẽ dei qͥ promisit. Illũ gͦ ge¬

Expanded text:
nificationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum nificationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, putant solos duos filios habuisse Abraham. Sed hos solos commemorat Apostolus, quia de his duobus Scriptura specialiter singula exsequitur, innuens aliquid egregium in his praefigurari. Item attende quod subdit, unum de ancilla, et unum de libera. Non enim hoc frustra distinxit. Uterque quidem de Abraham natus est, de diversa operatione. Quia qui de ancilla secundum carnis naturam, qua juvencula de sene solet concipere. Qui de libera, non secundum vim carnis, ut vetula sterilis de vetulo, sed per operationem Dei, qui promisit. Illum ergo ge
Abbreviated transcription (Latin):
lũ ex supͣdictis ꝓbatur lex eẽ dimittenda:
s eciã auctoritas ipsiꝰ legis ħ ostendit. Ofilio¬
li nr̃i dicite : i. respondetemͥ. Usq huc enĩ
uerboꝵ. Uos inꝗͣ o filioli. qͥ uultis eẽ carna¬
lit̃ sublege: dicite mͥ .i. respondete mͥ. Legẽ
legistis. an ñ: Qcqͥd eligant. ꝓbant᷑ stulti: s
ñ leger̃t. ñ debent reciꝑe qͦd nesciunt. Si lege¬
r̃c: ipsa ꝓbat se dimittendã. Qͦo si ñ intell¬
gunt: stulti sunt. Ideo eos int̾rogat dicens.
Qiͣ. iõ quero an leg̃itis legẽ: qͥa in ea qͥddam
scͥptũ ẽ. Qͦo si attend̾etis: nũꝗͣ ad eã recurre¬
retis. s cͥptum ẽ enĩ in genesi. q̃m abrahã
de ancilla agar. scił. hysmael. & unũ de
lib̾a sara. scił. ysaac s qͥ de ancilla fuit scđm
ture natus ẽ. Naũ de libera ꝑ reꝓmissionẽ. id:
mirabilit̾ natus ẽ. Attende qͦd ait. scͥptum ẽ qͦd
abrahã duos filios habuit. cũ plures habu
cetura. alios genuit. qͥ ñ ꝑtinent ad hanc sig¬

Expanded text:
lum ex supradictis probatur lex esse dimittenda, sed etiam auctoritas ipsius legis hoc ostendit. O filioli mei, dicite, id est respondete mihi. Usque huc enim verborum. Vos, inquam, o filioli, qui vultis esse carnaliter sub lege, dicite mihi, id est respondete mihi: Legem legistis, an non? Quidquid eligant, probantur stulti; si non legerunt, non debent recipere quod nesciunt; si legerunt, ipsa probat se dimittendam. Quod si non intelligunt, stulti sunt. Ideo eos interrogat, dicens: Ideo quaero an legeritis legem, quia in ea quiddam scriptum est: Quod si attenderitis, nunquam ad eam recurreretis. Scriptum est enim in Genesi, quoniam Abraham de ancilla Agar, scilicet Ismael, et unum de libera, Sara, scilicet Isaac. Sed qui de ancilla fuit, secundum de libera, per repromissionem, id est mirabiliter natus est. Attende quod ait, scriptum est quoniam Abraham duos filios habuit, cum plures habueCethura, alios genuit, qui non pertinent ad hanc sig
Abbreviated transcription (Latin):
ualet irascentis resonare clamorẽ ⁊ dolorẽ pec¬
toris apicibꝰ explicare. N habeo qͥppe fructꝰ. qͦs
solent de discipłis habere doctores. E sñ cau¬
sa sem̃ iactũ ẽ doctͥnȩ: ita ut cũ iheremia di¬
ar uos ꝑire ⁊ errare ꝑpetuo: ex caritate uob̾
loqͦr. Dicite mͥ. ⁊ cet̾a.  uł alit̾ potest legi. hec¬

Expanded text:
alet irascentis resonare clamorem, et dolorem pectoris apicibus explicare: non habeo quippe fructus quos solent de discipulis habere doctores, et sine causa semen jactum est doctrinae, ita ut cum Jeremia diar vos perire et errare perpetuo, ex charitate vobis loq
Abbreviated transcription (Latin):
ad horã maliqͦ cessimꝰ.qiͦ. conuicti dele¬
ge subiectioni eoꝵ. ut eis subiciam᷑. qͥ le¬
galia saluti necessaria p̃dicabant. Cũ
aũ alibi cesserit ut in cͥcuncisiõe tymo¬
thei. cur ħ ñ cessit: Respondet.⁊ ait. ꝓpt̾
falsos fr̃s. qͥ se fingunt amicos. subint᷑¬
tͦductos. a iudeis: qͦd enĩ infideles ꝑ se
ñ pot̾ant: ꝑ falsos fr̃s moliebant᷑. quos
sub specie religionis ĩmiserant. ut ex
de subdit. qui scił. falsi fr̃s subintroie¬
r̃t .i. sũbhabitu pacis & humilitatis
intͦier̃t aliud q̃rendo. aliud fingendo.
explorare libertatẽ nr̃am. ut scił accu¬
sarent libertatẽ nr̃am. qͣm habemꝰ in
xp̃o ihu .i. infide xp̃i. ñ ut eã tenerent
s ut aliqͣ contentiõe. ab ea nos redige¬
rent in seruitutẽ legis .i. in carnales
obseruan

Expanded text:
ad horam, in aliquo, cessimus, quasi convicti de lead horam, in aliquo, cessimus, quasi convicti de lege, subjectioni eorum, ut eis subjiciamur, qui legalia saluti necessaria praedicabant. Cum autem alibi cesserit, ut in circumcisione Timothei, cur non hic cessit? Respondet et ait: Propter falsos fratres, qui se fingunt amicos, subintrntroductos a Judaeis. Quod enim infideles per se non poterant, per falsos fratres moliebantur; quos sub specie religionis immiserant, ut expti. Unde subdit: Qui, scilicet falsi fratres, subintroierunt, id est sub habitu pacis et humilitatis introierunt; aliud quaerendo, aliud fingendo, explorare libertatem nostram, ut scilicet accusarent libertatem nostram, quam habemus in id est in fide Christi, non ut eam tenerent, sed ut aliqua contentione ab ea nos redigerent in servitutem legis, id est in carnales observan
Abbreviated transcription (Latin):
tuli cũ his qui uidebant᷑ aliqͥd ẽe .i. alicuiꝰ
auctoritatis eẽ. ñ publice corã om̃ib. ne
fidelib ex udea qͥ putabant legem eẽ
seruandã. fidei scandalũ nasceret᷑. Sẽor
suisset corã om̃ib. ñ iõ qͦd aliqͣ falsa di¬
xerit. ut seorsũ pautiorib uera diceret.
s ꝓpt̃ infirmos qͥ ñ possunt om̃ia caꝑe.
qͥb aliqͣ tacuerat dicenda ꝑfectis. Ali¬
qñ enĩ. aliqͥdueri. tacere liceret. Ne forte.
Nͣ. iõ contuli cumeis. ne forte inuacuũ
currerẽ. aut cucurrissẽ .i. ne putarer p̃¬
dicasse inutilit̾. Predicatioĩs uͦ opus.
appellat cursum ꝓtorrenti eloqͥo.S¬
neq .Qiͣ. ñ solũ incollatiõe approbatꝰ
sũ: s etiã tytus qͥ mecũ erat cum eẽt
gentilis. neꝙ cõpulsus ẽ rõnib eorna
cͥcuncidi .i. ñ potuit extorq̃ri ame ut
ccuncidet᷑ s susceptꝰ ẽ ab apłis in socie¬
tatẽ incͥcuncisus. Curgͦ uultis o gala¬
lũ tytꝰ ñ ẽ compulsus circuncidi. s neq

Expanded text:
tuli cum his qui videbantur aliquid esse, id est alicujus auctoritatis, non publice coram omnibus, ne fidelibus ex Judaea, qui putabant legem esse servandam, fidei scandalum nasceretur. Augusuisset coram omnibus: non ideo quod aliqua falsa dixerit, ut seorsum paucioribus vera diceret; sed propter infirmos qui non possunt omnia capere, quibus aliqua tacuerat dicenda perfectis. Aliquando enim aliquid veri tacere licet. Ne forte. Quasi dicat: Contuli cum eis, ne forte in vacuum currerem aut cucurrissem, id est ne putarer praedicasse inutiliter. Praedicationis vero opus appellat cursum, pro torrenti eloq Non solum in collatione probatus sum, sed etiam Titus qui mecum erat, cum esset gentilis. Neque compulsus est, rationibus eorum circumcidi, id est non potuit extorqueri a me ut circumcideretur, sed susceptus est ab apostolis in societate incircumcisus. Cur ergo vultis, vos Galalum Titus non est compulsus circumcidi, sed neque
Abbreviated transcription (Latin):
rit se. aliqͥs a fide. ñ placebit aĩmȩ
mee .i. uoluntati dei. Nos aũ. Qiͣ.
ille qͥ subtͣhit se a fide ñ uiuet. nos
aũ ñ sumꝰ filii subtͣctionis. in ꝑditio¬
ñ dũ ꝓrsus apostatau̾ant. s fide ge¬
iiti erant. Sñ subdit. s sumꝰ filii
fidei. quȩ ualet in adqͥsitionẽ am
mȩ. & iõ nc ñ debent se subtͣhere a fi¬
De. Clł nos. ñ sumꝰ filii subtͣctiõis in
ꝑditionẽ .i. paganoꝵ infideliũ. qͥ
ꝑdendi st̃. s filii fidei in aoqͥsitio

Expanded text:
rit se aliquis, non placebit animae meae, id est voluntati Dei. Nos autem.et. Nos autem non sumus filii subtractionis in perditionondum prorsus apostataverant, sed fide geniti erant. Unde subdit: Sed sumus filii fidei, quae valet in acquisitionem: et ideo nunc non debent se subtrahere a fide. Vel, non sumus filii subtractionis, in perditionem, id est paganorum infidelium qui perdendi
Abbreviated transcription (Latin):
des. qͥa de fide cepit agere. eiꝰ digni¬
tatẽ. & usum. ipsiꝰ fidei assignatio¬
ne. & plurima exẽploꝵ luce osten¬
dit.⁊ ẽ ħ laus. & cõmendatio fidei.
cuiꝰ descͥptionẽ ponit. in qͣ tͥa notat.
scił. qͥd efficiat in nob̾. & qͦd fundam̃¬
tũ ẽ om̃iũ bonoꝵ.⁊ qͦd de ñ apparen¬
tib ẽ. de qͣ in epła ad romanos ple¬
ne diximꝰ. & iõ breuit̃ hic ꝑst̾ngam᷑.

Expanded text:
des. Quia de fide coepit agere, ejus dignitatem et usum ipsius fidei assignatione et plurima exemplorum luce ostendit, et est hic laus et commendatio fidei, cujus descriptionem ponit: in qua tria notat, scilicet quid efficiat in nobis, et quod fundamentum est omnium bonorum, et quod de non apparentibus est; de qua in Epistola ad Romanos plen
Abbreviated transcription (Latin):
in futo uita ȩterna. qͣm meretꝰ fide.
Eoce qͣntũ ualet fides. quȩ sola saluat.
& qͦd ex fide uiuat. ꝑ contͣriũ offndio.
qͥa si subtrahit seͥ fide. ñ uiuit: unde
subdit. Eͦo si se subtͣxerit. ł ita. iu¬

Expanded text:
in futuro, vita aeterna quam meretur fide. Ecce quantum valet fides quae sola salvat; et quod ex fide vivat per contrarium ostendit, quia si subtrahit se a fide non vivit. Unde subdit: Quod si se subtraxerit. Vel ita: Ju
Abbreviated transcription (Latin):
apłis.⁊ aliis huiꝰm̾i. ⁊ ẽ sensꝰ. Cer¬
tam̃ passiois sustinetis. ⁊ in ꝓpͥis
passiõib. & in cõpassioib alioꝵ᷑.
& heȩ st̃ duȩ partes certantiũ ꝯtͣ
uospassionũ. ⁊ uere socii facties¬

Expanded text:
sensus: Certamen passionis susustinetis, et in propriis passionibus, et in compassionibus 257 aliorum. Et hae sunt duae partes certantium contra vos passionum, et vere socii facti es
Abbreviated transcription (Latin):
nec longa ẽ tͥbulatio. nec uehe¬
retͥbutor. & ñ tardabit. qͥamar¬
differant᷑ a gloria. Iustꝰ autẽ.
Hic dicit qͦd ꝑ solam froem si pa¬
tiendi necessitas ñ ingruat: sa¬
lus datur. Ad qͦd confirmandũ
inducit uerba dei loq̃ntis ꝑ¬

Expanded text:
nec longa est, tribulatio vero veheretributor, et non tardabit, quia in mardifferantur a gloria. Justus autem. Hic dicit quod per solam fidem, si patiendi necessitas non ingruat, salus datur, ad quod confirmandum inducit verba Dei loquentis
Abbreviated transcription (Latin):
gaudio. qͥa sꝑastis meliora. scił.
ȩt̃na. uñ subdit. uos dico. cog¬
tia meliori. ⁊ manente. nolite
turo habebit. s eciã iam habet
dũ sꝑat. magnã remun̾atio¬
nẽ. & iõ ñ ẽ leuis enis amissio.
Ad hoc aũ ut ñ amittatis. hoc
tinũ uob̾ opus ẽ. scił. pacientia.
pacientia enĩ uobis necessaria¬
ẽ Hic ostendit. qͦmͦ iã ñ amittat᷑¬

Expanded text:
gaudio, quia sperastis meliora, scilicet aeterna. Unde subdit, vos dico, cogtia meliori et manente. Nolite, turo habebit, sed etiam jam habet, dum sperat, magnam remunerationem. Et ideo non est levis ejus amissio. Ad hoc autem ut non amittatis, hoc unum vobis opus est, scilicet patientia. Patientia enim nobis est necessaria. Hic ostendit quomodo jam n
Abbreviated transcription (Latin):
qñ arima comedebant᷑ Septẽ etiã septima¬
nas. qͣs ritu iudaico pꝰ arimã cõputant. dies
⁊srłitici penthe costes seruant. necñ & clango¬
rẽ tubarũ. Pmo die m̃sis septimi. decunae¬
ta decima scenofegiã. Et menses obseruatisi
ut neomenias. Meͥnses etiã custodiunt: qͥa
pͥmũ. & septimũ mensẽ obseruant. E tẽpo¬
ra: ut tẽpus egressioĩs de egypto. Tẽpora eq¬
am colebant. qͥ ꝑ annos singłos iherosolimã
ueniebant. putantes se implere dm̃ p̃cep¬
tũ. dicentis. tͥb tẽporib anni diẽ festũ age¬
tis. mͥ. & apparebit masculinũ tuũ. in con¬
spectu dei tui. E annos septimos puto equi

Expanded text:
quando azyma comedebantur; septem etiam septimanas, quas ritu Judaico post azyma computant. Dies Israelitici Pentecostes servant, nec non et clangorem tubarum, primo die mensis septimi, decima eta decima scenopegiam. Et menses observatis, ut neomenias. Menses etiam custodiunt, quia primum et septimum mensem observant; et tempora, ut tempus egressionis de Aegypto: tempora etiam colebant qui per annos singulos Hierosolymam veniebant, putantes se implere Domini praeceptum, dicentis: Tribus temporibus anni, diem festum agetis mihi, et apparebit masculinum tuum in conspectu Dei tui . Et annos septimos. Puto equi
Abbreviated transcription (Latin):
ita fiat. uł ita. uerum ẽ ut dixi.
Rogo autẽ uos fratres: ut suf¬
ne dicam ammnonitio:
consolatio uͦ illorũ qui
pusillanimes sunre: &¬
debetis pacienter ferre. Et enim¬
re. hoc quippe erat. quod aduer¬
sarii faciebant. & id eo latenter
missum. in iter auõd uolebat. uł
ad p̃dicandum dibectum. uel for¬
sitan dimissum a carcere. in quo
ante retentus fuerat cum quo

Expanded text:
Ita fiet, vel ita verum est, ut dixi. Rogo autem vos, fratres, ut sufne dicam admonitio consolatio vero illorum qui pusillanimes sunt. debetis patienter ferre. Haimo hoc quippe erat quod adversarii faciebant: et ideo latenter missum in iter quod volebat, vel ad praedicandum directum, vel forsitan, dimissum a carcere in quo ante detentus fuerat. Cum quo
Abbreviated transcription (Latin):
tione ꝓtulimus. nichil negotiati¬
onis gr̃a fecimus. ne ergo sinistre
quid arbitremini. de nobis. for¬
tassis enim. in talib acͥcusabat᷑.
Amplius autem. Quasi. dico ut
oretis pro me: amplius autemde¬
precor uos hoc facere. scilicet ora¬
re prome. quo celerus restituar.
uobis. auasi ñ solum mea causa. s
magis pro ur̃ã utilitate. rogo uos
hoc facere. scilicet orare pro me.
Deus autem. Quasi. ego suadeo uos
ad bonum. deus autem aui apta¬
re potest. auia dator ẽ ꝑacis. scili¬
cet ut uitia ñ inquietent. gui edy¬
xit de mortuis. id resuscitauit
de sepulchro aui locus ꝓprie mor
num pastorem ouium .i. bumili¬
um. qui pastor ẽ effectus in sangͥ
firmauit testamentũ nouum.
quod dicitur ȩternum. quia ali¬
ud ei ñ suocedet ipse inquam qͥ
hoc fecit. aptet uos .i. faciat uos
aptos in ommi bono ut uelitis. &
ut etiam opere faciatis uolunta¬
tem eius. id÷ ea quȩ ipse uult:
aptet uos ipse dico. faciens in uo¬
bis. quod placeat coram se. quia

Expanded text:
tione protulimus, vel negotiationis gratia fecimus. Ne ergo sinistre quid arbitremini de nobis, fortasse enim in talibus accusabatur. Amplius autem. Quasi dicat: Dico ut oretis per me. Amplius autem deprecor vos hoc facere, scilicet orare pro me, quo celerius restituar vobis. Quasi dicat: Non solum mea causa, sed magis pro vestra humilitate rogo vos hoc facere, scilicet orare pro me. Ego suadeo vos ad bonum. Deus autem, qui aptare potest quia dator est pacis, ut scilicet vitia non inquietent, qui eduxit de mortuis, id est resuscitavit de sepulcro: qui locus proprie mortnum pastorem ovium, id est humilium, qui pastor est effectus, in sanguonfirmavit testamentum novum, quod dicitur aeternum, quod aliud ei non succedet. Ipse, inquam, qui hoc fecit, aptet vos, id est aptos vos faciat, in omni bono, ut velitis, et ut etiam opere faciatis voluntatem ejus, id est ea quae ipse vult. Aptet vos dico, faciens in vobis quod placeat coram se, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ipsiꝰ. scił. qu̾a resurrexit a mortuis. Et est
sensus. Inde certũ ẽ qͦd ipse iam uiuens. pote¬
rit factos amicos saluare. qͥa mortiuis po¬
tuit iustificare. Quo facto. inimici ex pec¬
cato st̃ reconciliati. et iã amici di. Et nota

Expanded text:
ipsius, scilicet quia resurrexit a mortuis. Et est sensus: Inde certum est quod vivens poterit amicos salvare, quia mortuus potuit justificare: quo facto inimici ex peccato sunt reconciliati. Nam amici Dei. A
Abbreviated transcription (Latin):
pꝰ mala inferendo nocuit. Iniuiste gͥ diabol
qͣntũ ad se tenebat hominẽ. s hõ iuste tene¬
bat᷑ qͥa diabolus nũꝗͣ m̾uit potestatẽ hab̾e
suꝑ hominẽ. s homo meruit ꝑ culpã pati
diaboli tyrannidẽ. Si gͥ ds qui utͥq preerat
potentiȩ hominẽ lib̾ate uellet. sola suȩ uir̃¬
tute iussionis hominẽ pot̾at iustissime li¬
berare. s ꝓp̃ causam p̃dictã iusticia humi

Expanded text:
post mala inferendo, nocuit. Injuste igitur diabolus post mala inferendo, nocuit. Injuste igitur diabolus quantum ad se tenebat hominem, sed homo juste tenebatur, quia diabolus nunquam meruit potestatem habere super hominem, sed homo meruit per culpam pati diaboli tyrannidem. Si igitur Deus, qui utique praeerat, potentia hominem liberare vellet, sola suae jussionis virtute hominem poterat justissime liberare, sed propter causam praedictam justitia humi
Abbreviated transcription (Latin):
a. quia nullũ pecẽm habuerit. & ab illo iniͦtiᷤᷤ¬
sime occisus ẽ. Potentia. qͥa reuixit mortuus.
nũꝗͣ postea moriturꝰ. S nõne iure equissimo
diabolus uinceret᷑ si potentia tm̃ xp̃c cum
illo agere uoluisset: Eltiq S post posuit xp̃c
qͦd potuit. ut pͥus ageret qͦd oportuit. Ad hoc
uoluisse qͦd potuit. s ñ potuisse qͦd uoluerie.
Iusticia gͦ humilitatis hominẽ lib̾auit. quẽ
sola potentia eqͥssime liberare potuit. Si eñ
tres illi in causã uenirent. scił. ds̃. homo. dia¬
bolus. diabolus. & hõ. qͥd adusus d̾m dic̾ent.
oñino ñ hab̃ent. atq in actione causȩ pe¬
nntꝰ deficerent. Diabolus enĩ deo iniuriã fe¬
cisse conuinceret᷑ qͥa seruũ eiꝰ .i. hominẽ. et
fraudulent̃ abduxit. & uiolent̃ retinuit.
cepta eius contempsit. & se alieno dñio man¬
cipans. suȩ seruituti dãpnũ intulit. Homi¬
ni qͦ inuiriã fecisse conuinceret᷑ diabolus:
qͥa illũ & pͥus ꝓmittendobona decepit. et

Expanded text:
illo injustissimo occisus est; potentia, quia revixit mortuus nunquam postea moriturus. Sed nonne jure aequissimo diabolum vinceret, si potentia tantum Christus cum illo agere voluisset? Utique. Sed postposuit Christus quod potuit, ut prius ageret quod oportuit. Ad hoc voluisse quod potuit, sed non potuisse quod voluit. Justitia ergo humilitatis hominem liberavit, quae sola potentia aequissime liberare potuit. Si enim tres illi in causam venirent, scilicet Deus, homo, diabolus, diabolus et homo quid adversus Deum dicerent? omnino non haberent, atque in actione causae penitus deficerent. Diabolus enim injuriam fecisse Deo convinceretur, quia servum ejus, id est hominem, et fraudulenter abduxit, et violenter tenuit. aecepta ejus contempsit, et se alieno domino mancipans, suae servitutis damnum intulit. Homini quoque injuriam fecisse convinceretur diabolus, quia illum et prius promittendo bona decepit, et
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd axp̃e obtulit deo pat̾. ut placaret᷑ ñ qͦd
añ ñ dilex̾it nos: ex qua dilectiõe filiũ ꝓ
mul & concordit̾ oꝑant᷑. S si añ nos dilige¬
qͥ cũ tͣnqͥllitate iudicat. nichil aluidẽ qͣm¬
am.
iusta uindicta. Sigͦ iusta diuina uindicta
tale nom̃ accepit reconciliatio dei recte in¬
telligit᷑. cũ talis ira finit᷑. scił. cũ a reatu penȩ
absoluim᷑. Nlon enĩ inmici eramꝰ d̃o. nͥ quẽ¬
ad modũ iusticiȩ inimica st̃ pecc̃a & iõ re
reconciliant᷑ iusto. qͦs ipse iustificat. Pecca¬
ta enĩ nr̃a diabolus tenebat et ꝑ illa nos
m̾ito agebat inmortẽ. s tm̃ ualuit ille san¬
guis. ut homines ab ȩt̾na morte debita. li¬
baret mors xp̃i indebita. qͦs tñ etiã inimicoᷤ
utiq dilexit. Qlnde recte sequit᷑ Si enĩ: et
factos saluare. enĩ .i. qͥa nos sumꝰ reconcilia

Expanded text:
 obtulit Deo Patri, ut placaretur, non quod ante non dilexit nos, ex qua dilectione Filium pro mul et concorditer operantur. Sed si ante nos diligequi cum tranquillitate judicat, nihil est alam justa vindicta. Si ergo justa divina vindicta tale nomen acceperit, reconciliatio Dei recte intelligitur, cum talis ira finitur, scilicet cum a reatu poenae absolvimur. Non enim inimici eramus Deo, nisi quemadmodum justitiae sunt ireconciliantur justo, quos ipse justificat. Peccata enim nostra diabolus tenebat, et per illa nos merito agebat in mortem; sed tantum valuit ille sanguis ut homines ab aeterna morte debita liberaverit mors Christi indebita, quos tamen etiam inimicos utique dilexit. Unde recte sequitur: Si enim pefactos salvare. Enim, id est quia nos reconcilia
Abbreviated transcription (Latin):
n̾s & ñ cͥminis origi¬
nẽ ducet. ⁊l ascebat᷑ itaꝙ
ñ tͣnsg̾ssioĩs contagiõe
uitiata nat᷑a. s om̃iũ
taliũ uitioꝵ. sola me¬
dicina. Nascebat᷑ inꝗͣ
berandi a pecc̃o. qͥ na¬
sci ñ possent absꝙ pa¬
ut ista carnatis concu¬
piscentia uulla ẽẽt ibi
om̃ino. quando conci¬
piebat᷑ ureginis partͥ
in quo nichil morte
turus. et eum tamen
occisurus auctor mor¬
tis. auctoris uitȩ mor¬
te uincendus. uictor
primi adam: & te¬
nens genꝰ humanũ.
uictus a secundo a¬
dam: et amittens
genus xp̃ianum:
liberatum ex huma¬
no genere. ab huma¬
no crimine. per eũ
qui non erat incri¬
mine. quamuis es¬
set ex genere. ut
uinceretur gene¬
re. quod uicerat
crimine..¬

Expanded text:
iginem duceret. Nascebatur namque non transgressionis contagione vitiata natura, sed omnium talium vitiorum sola medicina. Nascebatur homoberandi a peccato, qui nasci non possent sine peut ista carnalis concupiscentia nulla ibi esset omnino, quando concipiebatur virginis partus, in quo nihil dignum turus, et eum tamen occisurus auctor mortis, auctoris vitae morte vincendus: victor primi Adam et tenens genus humanum, victus a secundo Adam et amittens genus christianum, liberatum ex humano genere ab humano crimine, per eum qui non erat in crimine, quamvis esset ex genere; ut vinceretur genere, quod vicerat crimine.
Abbreviated transcription (Latin):
di phylosophꝰ erubuit. ibi apłs thesau¬
rũ reꝑit: qͦd illi uisum ẽ stulticia. apłos
factũ ẽ sapientia. & gła. Noꝰ li gͦ erubes¬
cere de cruce xp̃i. recole frontẽ tuã. ne lus¬
guã expauescas alienã. De qͣ cruce ut ñ
erubesceremꝰ. eam in ipsa fronte .i. ĩ pu¬
uoris domicilio locauimꝰ. Toeo enĩ crur
in fronte credentiũ uͥ sedes ẽ uerecun¬
diȩ figit᷑. ut de nomine eiꝰ fides ñ erubes¬

Expanded text:
s thesaurum reperit: quod illi visum est stultitia, Apostolo factum est sapientia et gloria. Noli ergo erubescere de cruce Christi, recole frontem tuam, ne linguam expavescas alienam: de qua cruce ut non erubesceremus, eam in ipsa fronte, id est pudoris domicilio locavimus. Ideo enim crux in fronte credentium, ubi sedes est verecundiae figitur, ut de nomine ejus fides non erubes
Abbreviated transcription (Latin):
fert᷑. Isti erant pseudo qͥ sic ap̃m p̃dicabas
ut etiã legẽ seruandã docerent. crucẽ p̃¬
dicabant. ut a fidelib q̃stum acciꝑent:
dicit qͥa romani imꝑatores. scił. Gaius ce¬
sar ⁊ octouianꝰ. & augustꝰ. leges ꝓmulga¬
uer̃t ut udei ubicũq eẽnt ꝓpͥoritu ui¬

Expanded text:
t. Isti erant pseudo, qui sic Christum praedicabant ut et legem servandam docerent. Crucem praedicabant, ut a fidelibus quaestum haberent; dicit, quia Romani imperatores Caius Caesar, et Octavianus, et Augustus, leges promulgaverunt ut Judaei
Abbreviated transcription (Latin):
iã sub nomine eiꝰ fallat incautos. cauet.
finẽ ȩpłe. manꝰ suȩ ad notatiõe cõplens.
ut sciatis hanc epłam
a me missã. & ꝑ hoc ma¬
gis obediatis. Quicũꝙ

Expanded text:
tem sub nomine ejus fallat incautos cavet, finem Epistolae manus suae adnotatione complens. ut sciatis hanc Epistolam a me missam, et per hoc magis obediatis. Quicunqu
Abbreviated transcription (Latin):
oꝵ fiebat obnaxiꝰ. Has gͥ ꝑsecutiões hii
qͥ galathas depͣuauerant. declinare cu¬
pientes cͥcuncisionẽ ꝓ defensione disci¬
płis ꝑsuadebant. Nam nec uidei ꝑseqͥ
eos poterant. nec gentiles qͦs uidebant.
⁊ ꝓselitos cͥcuncide. & ipsos legalia ob¬
seruare. Neq enĩ qͥ cͥcuncidunt᷑. Qĩ. ue¬

Expanded text:
cutiones hi qui Galatas depravaverant declinare cupientes, circumcisionem pro defensione discipulis persuadebant. Nam nec Judaei persequi eos poterant nec gentiles quos videbant et proselytos circumcidere, et ipsos legalia observare. Neque enim qui circumciduntur. Qu
Abbreviated transcription (Latin):
hõ fecit. hominẽ uͦ d̾s. ⁊ ñ suscipias pecca¬
torẽ. ut uelis saluũ eẽ in eo qͦd malusẽ: s
qͥa homo. ut nulli homini claudat᷑ mi¬
scdia. nulli pecc̃o relaxet᷑ impunitas.
Perseqͣm᷑ gͦ in malis ꝓpͥam iniqͥtatẽ. mise¬
ream᷑ in eisdẽ cõmunẽ conditionẽ. Uidece.

Expanded text:
homo fecit, hominem vero Deus; et non suscipias peccahomo fecit, hominem vero Deus; et non suscipias peccatorem, ut velis salvum esse in eo quod malus est, sed quia homo, ut nulli homini claudatur misericordia, nulli peccatori relaxetur impunitas. Persequamur ergo in malis propriam iniquitatem, misereamur in eisdem communem conditionem. Videte,