comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam eam uidit qͦd eẽt bona. aut ꝑ aliam lucẽ
uidit quod ẽẽt bona. S quom ꝑipsam uidere
potuisset qͦd ẽẽt bona. si aliam lucem ñ habu.¬
isset ꝑ quam & inqua ipsam lucem uidiss qͦd
ẽẽt bona: Nam siuidit qͦd eẽt bona lux ista.
& uere uidit. maliquo uidit. de cuiꝰ bonitate
dubitari ñ potuit. Eigo alia lux fuit increata
inqua ista lux creata uidebat᷑ quod eẽt bona.
qr illam initabat᷑ quȩ semꝑ ẽ bona. In illa enĩ
luce cun ipsa solum sit bona. uident᷑ imala
oebona. & ñ solum mala & bona in ea uident᷑.
s inala eciam ẽẽ mala. & bona ẽẽ bona iuea
uident᷑ propt̾ea qͦd ipsa uere & sũme est bona.
Quod enim abipsa discordare uidet᷑. malum ẽẽ
uiet᷑. & qͦd ei simile ẽẽ uidet᷑. bonũ ẽẽ iudetur
& utrumq ñ nisi inipsa. & ꝑipsam uidet̃. Per
lucem gͣ ꝓbauit lucem. qr inluce incõmutabili
uidit qͦd lux ista cõmutabilis suo mͦ & ordine bo¬

Expanded text:
idit quod esset bona, an per aliam lucem vidit quod esset bona? Sed quomodo per ipsam videre potuisset quod esset bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntur et mala et bona; et non solum mala et bona in ea videntur, sed mala etiam esse mala, bona esse bona in ea videntur: propterea quod ipsa vere et summe est bona. Quod enim ab ipsa discordare videtur, malum esse videtur; et quod ei simile esse videtur, bonum esse videtur; et utrumque non nisi in ipsa et per ipsam videtur. Per lucem ergo probavit lucem: quia in luce incommutabili vidit quod lux ista commutabilis suo modo et ordine bo
Abbreviated transcription (Latin):
attende quanta sit cautela bono oꝑi adhibenda.
in pͥneipio omnium oꝑum tuoꝵ uide utlu.¬
cem habeas inte. ut omnia oꝑa tua lucis sint
& non tenebrarum Postea considera diligen¬
ter utrumne lux tua pura sit ae non fucata .&.
dum inueneris quia bona ẽ t unc demum aue¬
uide eam atenebris. & uoca lucem dicmi cetene.¬
bus noctem. Pem reliqua oꝑa tua queuilucefe.¬
ceris uicdle d ic tiam ipsa bona suntt: inulum ontia¬
auso mgas sincuudicio ptranseas donce agioicd̃
cuiaa quş feicisti.I ta geminum  iuaicium. Et¬
qibn iuquo lux iudicatur cea uds di bona. Et

Expanded text:
attende quanta sit cautela bono operi adhibenda. In principio omnium operum tuorum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris quia bona est, tunc demum divide eam a tenebris, et voca lucem diem, et tenebras noctem. Deinde reliqua opera tua quae in luce feceris, vide si etiam ipsa bona sunt; et nullum omnino opus sine judicio pertranseat, donec agnoscas cuncta quae fecisti. Ita geminum est judicium: primum in quo lux judicatur et videtur si bona est
Abbreviated transcription (Latin):
minat. illam lucem quȩ iustificatos ad beati.¬
tudinem illustrat. Sͦ facta ẽ lux pͥus qͣm solis
claritas manifesteret᷑. & dies erat. &e tres dies
erant. quando lux erat & sol ñ erat. Quarta
die illuxit sol. & illa dies clara erat. q lum̃
uerum habuit. & tenebix ñ erant ulle. Sic
nulla amina meretur lumen solis accipere.
& sũme u̾itatis claritatem contemplari. nisi
tres dios isti inea precedant. Prima quidem
die fit lux. & diuidunt᷑ lux ce tenebrȩ. uocat᷑q
lux dies. & tenebre nox. Sccda die fit firmam¬
tum collocari inter aquas suꝑiores & aquas

Expanded text:
minat, illam lucem quae justificatos ad beatiminat, illam lucem quae justificatos ad beatitudinem illustrat. Ergo facta est lux priusquam solis claritas manifestaretur; et dies erat: et tres dies erant quando lux erat et sol non erat. Quarta die illuxit sol, et illa dies clara erat; quia lumen verum habuit, et tenebrae non erant ullae. Sic nulla anima meretur lumen solis accipere et summae veritatis claritatem contemplari, nisi tres dies isti in ea praecedant. Prima quidem die fit lux, et dividuntur lux et tenebrae; vocatur fitque lux dies, et tenebrae nox. Secunda die firmamentum, colloca
Abbreviated transcription (Latin):
conformet u̾tati. Hoc gͥ anima in confusione
racens sine luce facere ñ potest. & ꝓptra necẽe
ẽ pͥmum ut lux flat. ut uideat semetipsam.¬
& intelligat siue agnoscat horrorem ⁊ turpi¬
tudinem confusionis suȩ & explicet se aty co-¬
aptet adillam rõnabilem dispositionem &
ordinem u̾itatis Postqͣm autem ordinata
fuerrat omnia eius. & scd̾m exemplar rõnis
formamq sapientiȩ disposita. tunc statim
incipiet ci lucere sol iusticiȩ. quia Sic in reꝓ¬
missione dictum ẽ. Beati mundo corde. q̃m
ipsi deum uidebunt. pͥus gͦ inrõnali. illo
mundo cordis humani creatur lux & illumi.¬
nat᷑ confusio ut mordinem redigat᷑. Posthec
cum fuerint purificata int̾iora eius. uenit
lumen solis clarum & illustrat eam. N emm
digna ẽ contemplari lum̃ ȩt̾nitatis. donec
munda & purificata fuerit. habens qͦdãmͦ
mainfestaret diuinitatem. &ubiq lux lucẽ
precedit. lux q̃ peccatores adiusticiam illu¬

Expanded text:
conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione jacens sine luce facere non potest; et propterea necesse est primum ut lux fiat, ut videat semetipsam, et agnoscat horrorem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se atque coaptet ad illam rationabilem dispositionem et ordinem veritatis. Postquam autem ordinata fuerint omnia ejus, et secundum exemplar rationis formamque sapientiae disposita, tunc statim incipiet ei lucere sol justitiae, quia sic in repromissione dictum est: Beati mundo corde; quoniam ipsi Deum videbunt . Prius ergo in rationali illo mundo cordis humani creatur lux, et illuminatur confusio ut in ordinem redigatur. Post haec cum fuerint purificata interiora ejus, venit lumen solis clarum et illustrat eam. Non enim digna est contemplari lumen aeternitatis, donec munda et purificata fuerit; habens quodammomanifestaret divinitatem, et ubique lux lucem praecedit. Lux quae peccatores ad justitiam illu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmitum nominauit. Iudicauit & disposuit.
qr nec hoc apud cum uidicantem mordinatum
ẽẽ potuit. qͦd apud delinquentes mordinatum
fuit. Uocauit lucem diem. & tenebras noctem.¬
dios ẽẽ potuit. quia anteqͣm sol fieret lux erat.
& udit deus lucem qͦd eẽt bonum. &uocauit
lucem diem:⁊ ⁊ tenebras noctem. & ipsa lux tres
illos pͥmos dies faciebat anteqͣm sol fieret.
& illuminaret mundum. S quid significat
qͦd ñ statim factus ẽsol. exquolucem fieri
oportuit. s ut quasi lux eẽt pꝰquam clara lux
& fortassis confusio plena luce ligna non erat.
aliquam tam̃ lucem accepit. ut uideret exire
nuni hic aliqͦd sacram̃tum comniendari. qr
omnis amina quamdui inpeccato est quasi
iutenebͥs ẽ quib dam & confusione. S: ñ potest
euadere confuzionem suam. & ad ordinẽ iustitie.
formamq disponi. nsi illuminet᷑ pͥmũ iacre
mala sua. & discern̾e lucem atenebs. hoc ẽ uir¬
tutes auitiis. ut se disponat ad ordinem &

Expanded text:
itum nominavit, judicavit et disposuit. Quia nec hoc apud eum judicantem inordinatum esse potuit, quod apud delinquentes inordinatum fuit, vocavit lucem diem, et tenebras noctem.dies esse potuit; quia antequam sol fieret lux erat: Et vidit Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire num hic aliquod sacramentum commendari; quia omnis anima quandiu in peccato est, quasi in tenebris est quibusdam et confusione. Sed non potest evadere confusionem suam et ad ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et
Abbreviated transcription (Latin):
iussime sequit᷑ indispositionis ordine opus
terciȩ diei ut cõgregent᷑ a quȩ quȩ sub celosunt
in locum unum. ne carnis desideria fluxa sint.¬
& ultra metam se necessitatis expandant. utt.
totus homo adstatum nat᷑e reuocatus. i scd̃m
ordinem rõnis dispositus. in locum unum
omne desiderium colligat. quatmꝰ & caro sp̃iui.
ao spc subiectus sit creatori. Quis qͥs sic oidima.¬
tus ẽ. dignus ẽ lumine solis. ut mente sur sũ
erecta. & desiderio insuꝑua defrolumen sũme
uerttatis contemplanti irradiet. &iam nou
ꝑspeculum menigmate. s iuscipsa ut st
ueritatẽ agnoscat & sapiat. S & illud non
negligenter transcundũ ẽ. qͦd dicts. Uiatc as

Expanded text:
vissime sequitur in dispositionis ordine opus vissime sequitur in dispositionis ordine opus tertiae diei, ut congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, ne carnis desideria fluxa sint, et ultra metam se necessitatis expandant, ut totus homo ad statum naturae revocatus, et secundum ordinem rationis dispositus, in locum unum omne desiderium colligat, quatenus et caro spiritui, et spiritus subjectus sit Creatori. Quisquis sic ordinatus est dignus est lumine solis, ut mente sursum erecta et desiderio in superna defixo, lumen summae veritatis contemplanti irradiet, et jam non per speculum in aenigmate , sed in seipsa ut est veritatem agnoscat et sapiat. Sed et illud non ne
Abbreviated transcription (Latin):
unum. manifestari aridam. & uestiri grami¬
nib sius. Omnia autem hec sp̃alia p̃ferunt
docum̃ta. Primum incorde peccatoris creat᷑
lux. qͣndo semetipsum agnoscere incipit. ut
diuidat inter lucem & tenebras. & appellare
incipiat lucem diem. & tenebras noctem.
& non sit iam dequib dicit᷑. Ue qui dicunt
bonũ malum. &e malũ bonum. ponentes lucẽ
tenebras. & tenebras lucem. Post hec autem
cum ceꝑit inter lucem & tenebras diuidere. &
lucem diem. tenebras ꝙͦ appellare noctem id:
cum mala sua ueraciter ꝑuidicium rationis
imꝓbare & quȩ sunt bona & laudabilia lucis
oꝑa eligere ceꝑit. restat ut fiat ineo firinam̃tũ
hoc ẽ ut inbono ꝓposito corroboret᷑. auudere
interaquas suꝑiores & aquas inferiores. id:
desideria carnis & sp̃c. ut medius ⁊ mediator
duo sͥ aduersantia uec ꝑmisceri sinat. nec ins¬
poni. ne simul sit qͦd diuidi debet. aut sup̃
qͦd subter. aut subter qͦd supͣ collocatum ẽ. No¬

Expanded text:
ue manifestari arida et vestiri graminibus suis. Omnia autem haec spiritualia praeferunt documenta. Primum in corde peccatoris creatur lux, quando semetipsum agnoscere incipit, ut dividat inter lucem et tenebras, et appellare incipiat lucem diem et tenebras noctem; et non sit jam de quibus dicitur: Vae qui dicunt bonum malum, et malum bonum; ponentes lucem tenebras, et tenebras lucem . Post haec autem cum coeperit inter lucem et tenebras dividere, et lucem diem, tenebras quoque appellare noctem, id est cum mala sua veraciter per judicium rationis improbare, et quae sunt bona et laudabilia lucis opera eligere coeperit, restat ut fiat in eo firmamentum, hoc est in bono proposito corroboretur: dividere inter aquas superiores et aquas inferiores, id est desideria carnis et spiritus, ut medius et mediator duo sibi adversantia nec permisceri sinat nec transponi; nec simul sit quod dividi debeat, aut supra quod subter, aut subter quod supra collocandum est. No
Abbreviated transcription (Latin):
dicium imꝓbauit. ¶ Et dixit deus Cong̾gentur
aquȩ que subcȩlo sunt inlocum unum. Quantũ
adltt̾am spectat iocus umnus in quo cong̃gati fe
aque quȩ sub celo erant. abyssus magia creditur
que ab ipso mundi exorcdio int̾re corpore tantẽ
capicteatiz facta fuissc ꝓntatur ut om̃ium iecep¬
taculium aquarum cẽ potuiss. Iam aquarum
nata inpͥncupnio temus admodum leius q &m
modum ⁊ ebule curdam dispsa postqͣm aiuma
uirtute a usfione inunam ut ita diterim anas.¬
sam comipnigi quo d ammñ atq denseri cepit aꝑ¬
sosuo yonaere a cortum uergens mumra rolapsa

Expanded text:
da appareret. Et dixit Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in
Abbreviated transcription (Latin):
& compendiosł potiumꝰ explicata sc̃. De-
reliq̃ ũ parte doctͥne .i. mecditatione aliqͥd
np̃senti dicẽ omitto. qi res tanta sp̃ali tractatu
indiget. &e dignũ magẽ ẽ omino silere. in huiꝰ mõi.
quam aliqͥd imꝑfecte dicere. Res enim ualde sub
codib nr̃is. ae illuminare nob insemitis suis. ut
introducat nos ad purã &esine animalib cenao¬

Expanded text:
otuimus, explicata sunt. De reliqua vero parte doctrinae, id est meditatione aliquid in praesenti dicere omitto, quia res tanta speciali tractatu indiget; et dignum magis est omnino silere in hujusmodi, quam aliquid imperfecte dicere. Res enim valde subtcordibus nostris, et illuminare nobis in semitis suis, ut introducat nos ad puram, et sine animalibus coena
Abbreviated transcription (Latin):
numq̃m absurda. nũqͣm falia ẽẽ potest.
sed cũ insensu ut dictũ ẽ multa inuenan¬
tur contria sententia nullã admitrit repugnan¬
tam semꝑ congrua ẽ sempuera aliq̃nunsꝰ enũ.¬
ciationis una ẽ sententia. aliq̃ñ uniꝰ enũciatiol
plures st sententiȩ aliqñ pluriũ enuntiationũ
una ẽsententia. aliqñ pluriũ enunciationum
de paucis eruunt᷑ ucrbis. & sanitate catholics
ficei muniunt᷑ io potissimũ diligamꝰ q̃o certũ
apparuerit eum sensisse quẽ legonꝰ. Siautẽ hoc
latet iceite qͥd circumstantia scͥptiue nimpelit.
&e cum sana fidie concordat. Siau descptire cusũ.

Expanded text:
nquam absurda, nunquam falsa esse potest; sed cum sensu, ut dictum est, multa inveniantur contraria; sententia nullam admittit repugnantiam, semper congrua est, semper enuntiationis plures sunt sententiae, aliquando plurium enuntiationum una est sententia, aliquando plurium enuntiationum um, qui de paucis eruuntur verbis, et sanitate Catholicae fidei muniuntur, id potissimum eligamus, quod certum apparuerit, eum sensisse quem legimus. Si autem hoc latet, id certe quod circumstantia scripturae non impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturae
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ dentes. & homosicut fenum dies el .i.
dies hominis Nlominatiũ scił nominis ee geni¬
tuius ꝓ nomine̾ ꝓuno genitiuo nominis positi.
congruuᷤ. Qũ incredibił. aliꝰ imposuibilis.
aliꝰ absuidꝰ als falsus Multa huiꝰmõi in¬
uenis inscͥpfis. Utillud C omedert̃ iacob & illito.
Sub quo curuant᷑ hi qui portant orbem. & illio
Clegit suspendiũ anima mea. & multa alia. St
loca q̃dam indiuina scͥpt᷑a ubilicet Sit apta uer

Expanded text:
mo sicut fenum dies ejus, id est dies hominis . Nominativus scilicet nominis, et genitivus pronominis, pro uno genitivo nominis positi, congruorum alius incredibilis, alius impossibilis, alius absurdus, alius falsus. Multa hujusmodi invenies in Scripturis, ut illud: Comederunt Jacob . Et illud: Sub quo curvantur hi qui portant orbem . Et illud: Elegit suspendium anima mea ; et multa alia. Sunt loca quaedam in divina Scriptura, ubi lic
Abbreviated transcription (Latin):
fueris scͥpturarum legendo singula quȩ do¬
cuerint confirmare. Sic michi uidet̃. cui me m
hoc imitari placuerit. ubens accipio cui iusum
fuerit nonita oportere fieri. faciat qͦd placuerit.
non contendam. Scio enim plures hũc morem
indiscendoñ seruare. Sea quom̃ quidam pro¬
ficiant rursus ñ ignoro. Si queris quiuibri
magis adhanc lectionem ualeant ego puto.
pͥncipium genesis de opib sex dierum tio
utaimos libros moysi de legali: sacramart̃
iasam pͥncipium & sinc̃ etechelis iob psal.¬
teriũ. cantiea canticor. duo p̃cipue eurangla¬

Expanded text:
Scripturarum legendo singula quae doScripturarum legendo singula quae docuerint confirmare. Sic mihi videtur; qui me in hoc imitari placuerit, libens accipio; cui visum fuerit non ita oportere fieri faciat quod placuerit, non contendam. Scio enim plures hunc morem in discendo non servare. Sed quomodo quidam proficiant rursus non ignoro. Si quaeris qui libri magis ad hanc lectionem valeant, ego puto principium Genesis de operibus sex dierum, tres ultimos libros Moysi de legalibus sacramentis, Isaiam, principium et finem Ezechielis, Job, Psalterium, Cantica canticorum, duo praecipue Evang
Abbreviated transcription (Latin):
cantem ñ haberet: Hȩc uero n ideo dico. ato
ouibaibet aduoluntate suam irter p̃tanoi
scripturas occasinem prebeam sedut ostendã
eum qui solam sequit᷑ litteram ddiusine erro¬
re non posse incedere. Oportet gͦ ut & sic sequa¬
mur lit̾am. ne nr̃m sensum diunis huctor.¬
bus preferamꝰ. & sic ñ sequam᷑ ut in eañ totũ
ueritatis iudicium pendere credansꝰ. Non
litteratꝰ. sed sp̃alis omĩa diuidicat. Ut engo
secure possis iudicare litt̾am. ñ de tuo sensu
presumere. sed erudiri prius & informari
oportet. & quasi quandam inconcuisȩ ueri¬
tatis basem cui tota fabrica innitatur funba¬
re. Neq ate ipso erudiri p̃sumas. neforte dum
te introducere putas. magis seducas. Adocto¬
rib sesapientib hȩc introductio querenda ẽ.
qui oeauctoritatib sc̃or patrũ & testimoniis
scripturar̃ eam tͥ prout opꝰ ẽ & facere ce apire
possint. Cumq ⁊am introductus testimonũs

Expanded text:
cantem non haberet? Haec vero non ideo ut cantem non haberet? Haec vero non ideo ut quibuslibet ad voluntatem suam interpretandi Scripturas occasionem praebeam; sed ut ostendam eum qui solam sequitur litteram, diu sine errore non posse incedere. Oportet ergo ut et sic sequamur litteram, ne nostrum sensum divinis auctoribus praeferamus; et sic non sequamur, ut in ea totum veritatis judicium pendere credamus. Non litteratus, sed spiritualis omnia dijudicat . Ut ergo secure possis judicare litteram, non de tuo sensu praesumere, sed erudiri prius, et informari oportet, et quasi quamdam inconcussae veritatis basim, cui tota fabrica innitatur fundare. Neque a teipso erudiri praesumas, ne forte dum te introducere putas, magis seducas; a doctoribus et sapientibus haec introductio quaerenda est quae et auctoritatibus sanctorum Patrum, et testimoniis Scripturarum, eam tibi, prout opus est, et facere, et aperire possint. Cumque jam introductus fueris, testimoniis
Abbreviated transcription (Latin):
ambulabant pariter &e rote uixta ea. Et cum
eleuarentur animalia de terra. eleuabant᷑
simul & rotȩ. Scõꝵs quippe mentes quantũ
uirtutib uel scientia ꝓficiunt. tantũ sc̃arũ
stͥpturarum archana profunda ẽẽ conspicuit.
ut quȩ simplicib & aeħstantib ĩnterra iace
uidebant᷑ erectis sublimes appareant. Nam
sequitur. Quocumq ibat sp̃c illuc eunte sp̃u
& rotȩ parit̾ leuabant᷑ sequentes eum. sp̃s
enim uitȩ erat in rotis. Uides quia iote heȩ
amimalia sequunt᷑ & sequunt᷑ sp̃m Rursum
alibi dlicit᷑. Laittera occioit. sp̃c autẽ iuiuficat.
q nunirum oportet diuinum lectorẽ ⁊palĩ
intelligentiȩ ueritate eẽ solioatum. ut eum
litterarum apices quȩ & ꝑuersȩ ñ numqͣm
intelligi possunt adquelibet diuerticula n
inclinent. Quare antiquiis ille popłs. q̃ legem
uite acceꝑat reꝓbatus ẽ. nili qi sic Solam
littam occidentem secutus ẽ ut sp̃m uiuisi¬

Expanded text:
ambulabant pariter et rotae juxta ea. Et cum ambulabant pariter et rotae juxta ea. Et cum elevarentur animalia de terra, elevabantur simul et rotae . Sanctorum quippe mentes quantum virtutibus vel scientia proficiunt, tantum sanctarum Scripturarum arcana profunda esse conspiciunt, ut qui simplicibus et adhuc stantibus in terra jacere videbantur, erectis sublimes appareant. Nam sequitur: Quocunque ibat spiritus, illuc eunte spiritu; et rotae pariter levabantur sequentes eum. Spiritus enim vitae erat in rotis . Vides quod rotae hae animalia sequuntur, et sequuntur spiritum. Rursum alibi dicitur: Littera occidit, Spiritus autem vivificat ; quia nimirum oportet divinum lectorum spiritualis intelligentiae veritate esse solidatum, ut eum litterarum apices, quae et perversae nonnunquam intelligi possunt, ad quaelibet diverticula non inclinent. Quare antiquus ille populus, qui legem vitae acceperat, reprobatus est, nisi quia sic solam litteram occidentem secutus est, ut spiritum vivifi
Abbreviated transcription (Latin):
latibulum suum. Quod si eciam aliquid in¬
ueneris cont̾rium illi. quod tu iam firmissi¬
ma fide tenendum eẽ didicisti. non tamen
expedit tͥ cotidie mutare sententiam nͥ priꝰ
doctiores te consulueris. & maxime qͥd fides
uniuers alis quȩ numqͣm falsa ẽẽ potest inde
iubeat sentiri agnoueris. Sic de Sacram̃to
altaris. sic de sacramento baptismatis. con¬
firmationis coniugii. & omĩb quȩ tͥ enume¬
rata sunt supra facere debes. Uides multos scͥp¬
turas legentes. qr fundam̃tum ueritatis non
hñt. inerrores uarios labi. &totiens fere mutare
sententias. quot legerint lectiones. Rursum
alios uides qui scł̃m illam ueritatis agnitio.¬
nem qua utus firmati sunt quaslibet scͥp¬
turas ad congruas interpretationes flectere.
nouerunt. & quid afide sana discordet. aut
quid conueniat iudicare. In ez echiele legis.
quod rotȩ animalia sequunt᷑. ñ animalia
iotas. Cum ambularent inquit animalia.

Expanded text:
latibulum suum . Quod si etiam aliquid inlatibulum suum . Quod si etiam aliquid inveneris contrarium illi, quod tu jam firmissima fide tenendum esse didicisti: non tamen expedit tibi quotidie mutare sententiam, nisi prius doctiores te consulueris, et maxime quid fides universalis, quae nunquam falsa esse potest, inde jubeat sentiri agnoveris. Sic de sacramento altaris; sic de sacramento baptismatis, confirmationis, conjugii, et omnibus quae tibi enumerata sunt supra, facere debes. Vides multos Scripturas legentes, quia fundamentum veritatis non habent, in errores varios labi, et toties fere mutare sententias, quot legerint lectiones. Rursum alios vides, qui secundum illam veritatis agnitionem, qua intus firmati sunt quaslibet Scripturas ad congruas interpretationes flectere noverunt, et quid a sana fide discordet, aut quid conveniat judicare. In Ezechiele legis, quod rotae animalia sequuntur, non animalia rotas: Cum ambularent, inquit, animalia,
Abbreviated transcription (Latin):
cuncta referantur non agnouit. Uis ut do¬
ceam te qualit̾ fieri debeant bases iste: Respi¬
cead ea quȩ palo ante tibi enumeraui. Est
satramentum trinitatis. multi iam de illo
ubri factisunt. multe date sententiȩ difficiles
ad intelligendum. & pplere adsoluendum.
Longum t̃ &onerosum ẽ adhuc om̃s prosequi.
cummiita fortassis inuenias inquib magẽ
turberis quam edificeris. Noli instare sicnum.¬
quam adfinem uenies. Disce prius breuiter &
dlucide quid tenendum sit de fide trinitatis.
quid sane ꝓfiteri ce ueraciter tredere debeas. Cũ
autem postea legere ceptris libros emulta ob¬
scure multa aꝑte. multa ambigue scripta in¬
inter pretare ut ñ discordent. quȩ uero sunt
obscura. resera si potes. quod si ad intellectũ
eoꝵs penetrare ñ uales. transi. ne cdũ presumẽ
conaris quod ñ sufficis ꝑiculum erroris in.¬
curras. Nou ea contempnere sed pocd uenãre.
quia audisti quod scriptum ẽ. Posuit tenebras

Expanded text:
cuncta referantur, non agnovit. Vis ut docuncta referantur, non agnovit. Vis ut doceam te qualiter fieri debeant bases istae? Respice ad ea quae paulo ante tibi enumeravi. Est sacramentum Trinitatis; multi jam de illo libri facti sunt, multae datae sententiae difficiles ad intelligendum, et perplexae ad solvendum. Longum tibi et onerosum est adhuc omnes prosequi, cum multa fortassis invenias, in quibus magis turberis quam aedificeris. Noli instare; sic nunquam ad finem venies. Disce prius breviter et dilucide, quid tenendum sit de fide trinitatis; quid sane profiteri et veraciter credere debeas. Cum autem postea legere coeperis libros, et multa obscure, et multa aperte, multa ambigue scripta ininterpretare ut non discordent, quae vero sunt obscura, resera si potes. Quod si ad intellectum eorum penetrare non vales, transi: ne dum praesumere conaris, quod non sufficis, periculum erroris incurras. Noli ea contemnere, sed potius venerare, quia audisti quod scriptum est: Posuit tenebras
Abbreviated transcription (Latin):
agnoscer: Bases ordimnum principia sunt latra.¬
menterum s̃ cce adlectionem uenisti spalefa¬
bricaturus edificuum Iamiytore fundanta
inte lottta sunt ⁊estat nuinct᷑ ipse fabrice basẽ
fundare. Linum tendis ponis examussim.
quadios inordinem collocas. &e citumgytaũ
quedam futirors muroꝵ uestigia figis.
nea ꝓtensareete fider trames ẽ. ipse sp̃ualis
Opis bases quedam fidei pͥncipia sunt quib
initaris. Debet si quidem prudens l ector cura.¬
re. itt antequam spacioza libroꝵe uolumina
ꝓsequatur Sic desingłis quȩ magis aoꝓpositum
sium ceprofessionem uere fidei ꝑtinent instruc.¬
tus sit ut quecumq postmodum inuenerit.
tuto suꝑedificare possit. Uxenim utanto
libiorum pelago & multiplicib sententiarũ.
amphractib quȩ e numero & obscuritate ani¬
mum legentis sepe consundunt aliqͥd unũ
colligere poterit. qui pͥꝰ suminatim muno¬
quoq ut ita dicam genere aliquod certum
principium firma fide subnitum ad quod

Expanded text:
agnoscere. Bases, ordinum, principia sunt sacramentorum. Ecce ad lectionem venisti, spirituale fabricaturus aedificium. Jam historiae fundamenta in te locata sunt, restat nunc tibi ipsius fabricae bases fundare. Linum tendis, ponis examussim, quadros in ordinem collocas, et circumgyrans quaedam futurorum murorum vestigia figis. Linea protensa rectae fidei trames est, ipsae spiritualis operis bases quaedam fidei sacramenta sunt, quibus initiaris. Debet siquidem prudens lector curare, ut antequam spatiosa librorum volumina prosequatur, sic de singulis quae magis ad propositum suum et professionem verae fidei pertinent, instructus sit, ut quaecunque postmodum invenerit, tuto superaedificare possit. Vix enim in tanto librorum pelago, et multiplicibus sententiarum anfractibus, quae et numero et obscuritate animum legentis confundunt, aliquid unum colligere poterit, qui prius summatim in unoquoque, ut ita dicam genere, aliquod certum principium firma fide subnixum, ad quod
Abbreviated transcription (Latin):
Uisscire qui sint ordines isti: Primꝰ ordo est
eacramentum trinitatis. quia & hoc scriptura
continet. qd ante omẽm creaturam trinus &
unus fuerit deus. Hic de nichilo omẽm fecit
eradiram uisibilem scilicet & inuisibilẽ Eccẽ
sids̃ ordo Rationali citatiuȩ liberum dedit
aibitrium &gram preparauit ut mcreri pois
etnam beatitudinem. Dem̃ sponte labentes
punuuit. & ꝑsistentes ut ampliꝰ iabi ñ possint
confirmauit. quȩ origo peccati. quid peccatum.
ocuio sit pena peccati Ecce tenłꝰ ordo Quȩ sac̃¬
menta pͥmum subnat᷑ ali lege adreꝑationem
hominis instituerit. E ce quartus ordos Nuȩ
scpra subilege. Ecce quint odo Sacramentũ
mearnationis uerdi. ẽ ccezext oro  Sacrañita

Expanded text:
Vis scire qui sunt ordines isti? Primus ordo est, Vis scire qui sunt ordines isti? Primus ordo est, sacramentum Trinitatis, quia et hoc Scriptura continet, quod ante omnem creaturam trinus et unus fuerit Deus. Hic de nihilo omnem fecit creaturam, visibilem scilicet et invisibilem: ecce secundus ordo. Rationali creaturae liberum dedit arbitrium, et gratiam praeparavit, ut mereri posset aeternam beatitudinem; deinde sponte labentes punivit, et persistentes ut amplius labi non possint, confirmavit. Quae origo peccati, et quid sit peccatum, et quid sit poena peccati: ecce tertius ordo. Quae sacramenta primum sub naturali lege ad reparationem humani generis instituerit: ecce quartus ordo. Quae scripta sub lege: ecce quintus ordo. Sacramentum incarnationis Verbi: ecce sextus or
Abbreviated transcription (Latin):
ate sigeitia muliam admitait repugnantia:.
inqua quierca multa aduerza nuilla es posfl.
Quos eciam pͥmam seriem lapidum suꝑ fun.¬
damentum collocandors adꝑtensam lineam
disponi uides quib seilicet totum opꝰ reliquũ
innititur ecoaptatur significatione ĩ caret.
Namhoc quasi aliuo quod dam fundamentũ
ẽ stonꝰ fabricȩ basis. Hoc fundam̃tum & por¬
tit supposita. &e apͥori fundam̃to portat᷑. pͥmo
suntamento insident omĩa. sed ñ omimodo
captantur huic &insidunt &e coaptant᷑ reliqua.
Primum fabricam portat. &c̃ subfabrica. Hoc
portat fabricam. & non ẽ solum subfabrica.s
infabrica. Quod subterra ẽ fundamentũ figu.¬
rare diximꝰ hystoriam. fabricam quȩ suꝑedi¬
ficatur allegoriam insinuare. Unde &ipsa
basis fabricȩ huiꝰ. ad allegoriam ꝑtinere. debet.
Duitis ordinib consurgit fabrica. & quisq suã
basim ht̃. Et mistta sacramenta indiuina pagi¬
na continentur. quȩ singula sua hñt pͥncipia.

Expanded text:
telligentia nullam admittit repugnantiam, in qua diversa multa, adversa nulla esse possunt. Quod etiam primam seriem lapidum super fundamentum collocandorum ad protensam lineam disponi vides; quibus scilicet totum opus reliquum innititur et coaptatur, significatione non caret. Nam hoc quasi aliud quoddam fundamentum est, et totius fabricae basis. Hoc fundamentum et portat superposita, et a priori fundamento portatur. Primo fundamento insident omnia, sed non omni modo coaptantur. Huic insident et coaptantur reliqua. Primum fabricam portat, et est sub fabrica. Hoc portat fabricam, et non est solum sub fabrica sed in fabrica. Quod sub terra est fundamentum figurare diximus historiam, fabricam quae superaedificatur allegoriam insinuare. Unde et ipsa basis fabricae hujus ad allegoriam pertinere debet. Multis ordinibus consurgit fabrica, et quisquis suam basim habet; et multa sacramenta in divina pagina continentur, quae singula sua habent principia.
Abbreviated transcription (Latin):
iratum predicabant. & istimimicis regionem
uastantib & popłm captiuantib resistere ñ
poterant. Uel alit̾ legi potest plorans plora.
pascunt᷑ dolorib suis. Uel ideo plebs incaptiui¬
tate posita in abscondito plorat. qr tristiciam
suam manifestare ñ audet. propt̾ crudeles
dominos quib subiesta ẽ. ne erga se maiorem
eorum excitaret iracundiam. si desua seruitute.
tͥstis appareret. S tantꝰ dolor abscondi ñ potest
qr lac̾mȩ eius in maxillis eiꝰ. hoc ẽ in apto in ma¬
nifesto. qi ex assiduitate flendi facies intumuit.
Et in tantis malis istis quam consolationem
expectare pot̾ant. quib eciam cari sui consola¬
tionem ñ ferunt: Ooyars amici eiꝰ sprtueRuił
eam. Pamicos intelligi uult finitimas natio¬
nes olim federe iunctas popło uideoꝵ qui
uc̃ impressuris constitutum ñ solum spre¬
uerunt auxilium ñ ferendo. sed eciam inimi¬
ci facti sunt ꝑseq̃ndo. Ałl. Scałm sensum
allegorie nor sunt peccatores. maxille si predi¬

Expanded text:
iratum praedicabant, et isti inimicis regionem vastantibus, et populum captivantibus resistere non poterant. Vel aliter legi potest: plorans ploravpascuntur doloribus suis. Vel ideo plebs in captivitate posita in abscondito plorat, quia tristitiam suam manifestare non audet, propter crudeles dominos, quibus subjecta est, ne erga se majorem eorum excitaret iracundiam, si de sua servitute tristis appareret. Sed tantus dolor abscondi non potest, quia lacrymae ejus in maxillis ejus, hoc est in aperto, in manifesto, quia ex assiduitate flendi facies intumuit. Et in tantis malis istis, quam consolationem exspectare poterant, quibus etiam charissimi consolationem non ferunt! Omnes amici ejus spreverunt eam. Per amicos vult intelligi finitimas nationes olim foedere junctas populo Judaeorum, qui nunc in pressuris constitutum non solum spreverunt, auxilium non ferendo, sed etiam inimici facti sunt persequendo. Secundum sensum allegoriae nox sunt peccatores, maxillae vero praedi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ inconueniens ut scilicet hystoriam eẽ dica¬
mus. ñ tantum rer̃ gestarum narrationem.
sedillam pͥmam significationem cuilibet
narrationis. quȩ scd̃m ꝓpͥctatem uerborum
expͥmitur. Scd̾m quam acceptionem omnes
utriusq testamenti libros eo ordine quo supra
enumerati sunt. abhanc lectionem scđm litte¬
ralem sensum ꝑtinere puto. Et fortasse nisi
puerile uideret᷑ in hoc loco aliqua de modo con-¬
struendi precepta interponerem. quia noui
diuinam scͥpturam magis cȩt̾is om̃ib intextu
dam. Sunt quedam loca indiuina pagina q̃
scđm litta̾m legi ñ possunt. quȩ magna discre¬
tione discernere oportet. ne uel ꝑnegligentiã
aliqua pretereamꝰ. aut ꝑimportunam diligen¬
tiam ad id ad quod scͥpta ñ sunt uiolent̾ intor¬
queamus. Hoc ẽ gͦ olector qͦd tibi proponimus.
hic campus tui laboris uomere benesulcatus.
muluplicẽ t̃ fructũ referet. Oidine cuncta gesta

Expanded text:
est inconveniens, ut scilicet « historiam » esse dicaest inconveniens, ut scilicet « historiam » esse dicamus, « non tantum rerum gestarum narrationem; sed illam primam significationem cujuslibet narrationis, quae secundum proprietatem verborum exprimitur. » Secundum quam acceptionem omnes utriusque Testamenti libros eo ordine, quo supra enumerati sunt ad hanc lectionem secundum litteralem sensum pertinere puto. Et fortasse nisi puerile videretur, in hoc loco aliqua de modo construendi praecepta interponerem; quia novi divinam Scripturam magis caeteris omnibus in textu dam. Sunt quaedam loca in divina pagina, quae secundum litteram legi non possunt, quae magna discretione discernere oportet, ne vel per negligentiam aliqua praetereamus, aut per importunam diligentiam ad id, ad quod scripta non sunt, violenter intorqueamus. Hoc ergo, o lector, quod tibi proponimus: hic campus tui laboris vomere bene sulcatus, multiplicem tibi fructum referet. Ordine cuncta gesta
Abbreviated transcription (Latin):
ee ututtatis Quart in hiũ modi occuyabor. Beite
ditis Mitta siquidem sunt inscͥpturis quȩ i
se consid̾ata nichil expetendum hr̃e uidentur.
quȩ timen si aliis quib coherent comparaue.¬
ris &aintoto suo trutinare cȩperis. necessaria
pariter &e competentia eẽ uidebis. Aua ꝓpter
sescienta sunt. aua autem quamuis ꝓpt̾ e
ñ uideant᷑ nr̃o sabore digna. quia tamen sine
ipsis ulla enudeate sciri ñ possunt. nullatenꝰ
debent negligent̾ preteriri. Omna disce . ui.¬
debis postea nichil eẽ supsluum. Coaitata sci¬
entia iocunda nonẽ De libris autem qui ab¬
hanc lectionem utiles sint. si quid michi uide.¬
atur queris hos magis frequentandos existi¬
mo. Genesim. exodum. ios ue. librum iudi¬
cum &e regum & paralipomenon. Noui te.
stamenti primum .iͦii. euangłia. De hine
actus apłorum.Hũ xi. magis adhystoriam
mͥ ꝑtinere uidentur. exceptis his quos hysto¬
rio graphos proprie appellamꝰ. Si tam̃ huiꝰ
uocabuli significatione largꝰ utimur. nullũ

Expanded text:
e utilitatis, quare in hujusmodi occupabor? Bene dicis. Multa siquidem sunt in Scripturis, quae in se considerata nihil expetendum habere videntur, quae tamen si aliis quibus cohaerent, comparaveris, et in toto suo trutinare coeperis, necessaria pariter, et competentia esse videbis. Alia propter se scienda sunt, alia autem quamvis non propter se videantur nostro labore digna, quia tamen sine ipsis illa enucleate sciri non possunt, nullatenus debent negligenter praeteriri. Omnia disce, videbis postea nihil esse superfluum. Coarctata scientia jucunda non est. De libris autem qui ad hanc lectionem utiles sunt, si quid mihi videatur, quaeris; hos magis frequentandos existimo: Genesim, Exodum, Josue, librum Judicum, et Regum, et Paralipomenon. Novi vero Testamenti primum, quatuor Evangelia, dehapostolorum. Hi undecim magis ad historiam pertinere mihi videntur, exceptis his quos historiographos proprie appellamus. Si tamen hujus vocabuli significatione largius utimur, nullum
Abbreviated transcription (Latin):
aosis que magꝰ nota sut exordiũ sumẽ debet.
Unoe conseq̃ns ẽ ut nouũ testam̃tũ inqͦ mani¬
fẽsta presicat ueritã inhac lectione uet̾i p̃pona.¬
turubi eadem uitas figurĩ adumbrata occulte
p̃nuntiat᷑. Cadem ittrobiq ũitas. s ibi occulta
hic manifesta. ibi ꝓmissa. hic echibita. Audisti
cũ legeret᷑ inapokalipsi qr signatꝰ erat liber. or.
nemoinueniri pot̾at qui solueret signacła eiꝰ.
nisi leo de tribu uida. Signata erat lex. signa¬
fuisse uidet᷑ qui dix̃ Ecce uirgo concipiet ce pariet
filiũ & uocab̾ nom̃ eiꝰ emmanuelł taliꝰ. Tu¬

Expanded text:
bet. Unde consequens est, ut Novum Testamentum, in quo manifesta praedicatur veritas, in hac lectione Veteri praeponatur, ubi eadem veritas figuris adumbrata occulte praenuntiatur. Eadem utrobique veritas, sed ibi occulta, hic manifesta; ibi promissa, hic exhibita. Audisti cum legeretur in Apocalypsi, quia signatus est liber; et nemo inveniri poterat, qui solveret signacula ejus, nisi leo de tribu Juda . Signata erat lex, signafuisse videtur, qui dixit: Ecce virgo concipiet, et pariet filium; et vocabitur nomen ejus Emmanuel . Et ali
Abbreviated transcription (Latin):
ps mumn funtam̃tum iystore pone deatoe
prignificationem ty picam maitem fidrifa
mniners. malegona quo eł facramenta circdas.
lege qr inpͥncipio plantauit parachsum us.¬
iuptitis inquo posuit hominẽ quẽ formaue¬
rat peccantem expulit & in erumpnas ihuus
setuli deiett. Lege qualit abunohomine uni¬
uerta humani grũs propago descenderit ua¬
liter deiñ peccantes unta obruit. qualter noe
nustum cum filiis suis in meduis aquis dliuina
dementia seruauit. Qualiter dem̃ abraham fides
manu moysi ce aaron ꝑmare rubrum eduxit.
indeserto pauit. legem dedit. interra ꝓmissionẽ

Expanded text:
primum fundamentum historiae pone; deinde per significationem typicam in arcem fidei fabmireris, in allegoria quo ejus sacramenta credas, . Lege quod in principio plantavit paradisum voluptatis, in quo posuit hominem quem formaverat ; peccantem expulit, et in aerumnas hujus saeculi dejecit. Lege qualiter ab uno homine universa humani generis propago descendit, qualiter deinde peccantes unda diluvii obruit, qualiter Noe justum cum filiis suis in mediis aquis divina clementia servavit, qualiter deinde Abraham fidei manu Moysi et Aaron per mare Rubrum eduxit, in deserto pavit, legem dedit, in terra promissionis
Abbreviated transcription (Latin):
bonib depuri. & ipio exemplo oculis subiecto
que ampligonũ. quȩ orthogonĩ. quȩ oxigonii
disferentia eet. patenter demonstraiu. utrũ¬
ne quadratum equilaterum duob inselatĩb:
multiplicatis embadum impleret. utrobiq
procurrente podismo didici. Sepe nocturnꝰ
horos copus adhyberna ꝑuigilia excubaui.
Sepe ad numerum ꝓtensum inligno maga¬
dam ducere solebam. ut ce uocum cdiffram
aure ꝑcipem. & animum pariter melli dul.¬
celine oblectarem. Hȩc puerilia quibem fue¬
tant sel tamen ñ mnutilia. Neq ea nune scire
somachum meum onerat. hecautem nont

Expanded text:
bonibus depinxi; et ipso exemplo oculis subjecto, bonibus depinxi; et ipso exemplo oculis subjecto, quae ampligonii, quae ortogonii, quae oxigonii differentia esset, patenter demonstravi; utrumne quadratum, aequilaterum duobus in se lateribus multiplicatis embadum impleret, utrobique procurrente podismo didici. Saepe nocturnus horoscopus ad hiberna pervigilia excubavi. Saepe ad numerum protensum in ligno Magadan ducere solebam, ut et vocum differentiam aure perciperem, et animum pariter meli dulcedine oblectarem. Haec puerilia quidam fuerant, sed tamen non inutilia. Neque ea nunc scire stomachum meum onerant. Haec autem non tibi
Abbreviated transcription (Latin):
Hou hut̾mnooi iitari ꝑarus imbutus tem.¬
ptabis grandia tutus. E go tͥaffirmare audeo
nichil meumqͣm q̃d ad eruditionem ꝓtinẽt
contempsisse s. multa sepe didicisse q̃ alus
ioco aut delirameuto similia uid̾ent᷑̃. Memi.¬
nime dum athuc scolaris eẽm elaborasse. ut
omnium rerum ocłis subiectarum. aut in-
usum uenientium uocabula scirem. ꝑpendñs
libere rerum nat᷑am illum non posse proseqͥ.
qui earun dem nomina ad huc ignoraret. Quo¬
tiens sophismatum meorum quȩ gr̃a breuita.¬
tis una. uel duab in pagina dictionib signa.¬
ueram: amemetipso cotidianum exegi debitũ.
Uteciam sententiarum questionum. &op¬
positionum omĩum fere quas didiceram.
& solutiones memoriter tenerem anuim̾um.
Causas sepe informaui. & dispositis adinuicẽ
controuersiis qͦs rethoris. q̃d oratoris. qͦd sophi¬
ste officium eẽt diligenter distinxi. Calculos
in numerum posui. &e nigris pauim̃tum car¬

Expanded text:
Noli hujusmodi imitari. Parvis imbutus tenNoli hujusmodi imitari. Parvis imbutus tentabis grandia tutus. Ego affirmare audeo nihil me unquam quod ad eruditionem pertineret contempsisse, sed multa saepe didicisse, quae aliis joco, aut deliramento, similia viderentur. Memini me dum adhuc scholasticus essem elaborasse, ut omnium rerum oculis subjectarum, aut in usum venientium vocabula scirem, perpendens libere rerum naturam illum non posse prosequi, qui earumdem nomina adhuc ignoraret. Quoties sophismatum meorum, quae gratia brevitatis una vel duabus in pagina dictionibus signaveram, a memetipso quotidianum exegi debitum, ut etiam sententiarum, quaestionum et oppositionum omnium fere quas didiceram, et solutiones memoriter tenerem et numerum. Causas saepe informavi, et dispositiones ad invicem controversiis; quod rhetoris, quod oratoris, quod sophistae officium esset, diligenter distinxi. Calculos in numerum posui, et nigris pavimentum car
Abbreviated transcription (Latin):
Riorm gͦ hunc ordinem qui querit᷑
indisciplinis inter hystoriam. allego¬
reuocare ñ inutile ẽ quod in edificuis fieri con¬
spicitur ubi primum quidem fundam̃tum
ponitur. dehinc fabrica suꝑ edificat᷑. ad utti.¬
mum consummato opere domꝰ colore suꝑ
ut uidelicet prius historiam discas.
& rerum gestarum ueritatem aprin¬
cipio repetens usq adfinem. quid gestum sit.
quanbo gestum et ubi gestum sit. &aquib¬
gestum sit. diligenter memorie commendes.
Hec enim quatuor piecipue inhi storia requi¬
renda sunt ꝑsona. negocium. tempus aelocũ.
Nla egote ꝑfecte subtilem posse fieri puto in
allegoria. nisi pꝰ fundatus fueris inhystoria.
Nou contempnere minima hȩc. Paulatum
deluit. qui minima contemꝑnit. Si pͥmo
alfabeum discere contempsisses. nc̃ inter
graminaticos tantum nomen non haberes
Scio quoidam ẽt qui statim phiaosophari
uount fadusas ꝑsendo apłis relinquendas
aiuit. u orum scientia formȩ asini simił esti

Expanded text:
rimum ergo hunc ordinem qui quaeritur in disciplinis inter historiam, allegorevocare non inutile est, quod in aedificiis fieri conspicitur, ubi primum quidem fundamentum ponitur, dehinc fabrica superaedificatur; ad ultimum consummato opere domus colore suput videlicet prius historiam discas, et rerum gestarum veritatem a principio repetens, usque ad finem, quid gestum sit, a quibus gestum sit, et ubi gestum sit, diligenter memoriae commendes. Haec enim quatuor praecipue, et in historia requirenda sunt, persona, negotium, tempus et locus. Neque ego te perfecte subtilem posse fieri puto in allegoria, nisi prius fundatus fueris in historia. Noli contemnere minima haec. Paulatim deficiunt, qui minima contemnunt. Si primo alphabetum discere contempsisses, nunc inter grammaticos tantum nomen non haberes. Scio quosdam esse qui statim philosophari volunt, fabulas pseudoapostolis relinquendas aiunt. Quorum scientia formae asini similis est.
Abbreviated transcription (Latin):
oni non respondentes inuenerit. accipit limã.
p̃minentia precidit. aspera planat. & informia
adformam reducit. Sicq demum reliquis ii.
ordinem dispositis adiungit. Si uero auquos
tales inuenerit qui nec comminui ualeant.
nec congrue coaptari eos ñ assumit neforte
dum silicem frangere laborat. limam frangat.
Intende rem tibi proposui intuentib contempe¬
tibiem. sed̃ intelligentib imitatione digram.
fundamtum interra ẽ nec semꝑ politos h̃t
laptoes fabrica desuꝑ terram et equalem qrtt

Expanded text:
oni non respondentes invenerit, accipit limam, oni non respondentes invenerit, accipit limam, praeeminentia praecidit, aspera planat, et informia ad formam reducit; sicque demum reliquis in ordinem dispositis adjungit. Si vero aliquos tales invenerit, qui nec comminui valeant, nec congrue coaptari, eos non assumit, ne forte dum silicem frangere laborat, limam frangat. Intende: rem tibi proposui intuentibus contemptibilem, sed intelligentibus imitatione dignam. Fundamentum in terra est, nec semper politos habet lapides. Fabrica super
Abbreviated transcription (Latin):
arum misteria inuestigare. ubima
exhortatione opus eẽ ñ puto auimipa
res satis ꝓsedigna appareat. Hosse iamtntt
uolo olestor hoc studium ñ tanlos &hebiteis
sensus sed matura expetere ingenta que sic¬
in inuestigando subtilitatem teneant. ut in
discernendo prudentiam ñ amittant. Soli.
dum inquerendo subtilis fueris. inp̃sum̃do
temerariꝰ ñ inueniaris. Recolens qͦdatt psal.¬
mista. Arcum suum tetendit. & parauit illũ.
& in eo parauit uasa mortis. Meministiut.
estimo supra me diuinam scͥpturam edificio
similem dixisse. ubi pͥmum fundam̃to postto.
structura in altum leuat᷑. Piane edificio umi-¬
lem. nam &e ipsa structuram ht̃. Nonqͦ pigeat.
Si hanc similitudinem paulo diligentius
ꝓsequamur. Respice opꝰ cementarũ. colloca¬
to fundam̃to lineam extendit in directũ. per¬
pendiculum demittit. acdem̃ lapides diligen¬
ter politos in ordinem ponit. alios demñ atty
alios querit. ae si forte aliquos pͥme dispositi.¬

Expanded text:
arum mysteria investigare, ubi mea exhortatione opus esse non puto, cum ipsa res satis per se digna appareat. Nosse tamen te volo, o lector, hoc studium non tardos et hebetes sensus, sed matura ingenia expetere; quae sic investigando subtilitatem teneant, ut in discernendo prudentiam non amittant. Solidudum inquirendo subtilis fueris, in praesumendo temerarius non inveniaris, recolens quod ait Psalmista: Arcum suum tetendit, et paravit illum; et in eo paravit vasa mortis . Meministi, ut autumo, supra me divinam Scripturam aedificio similem dixisse, ut primum fundamento posito structura in altum levetur, plane aedificio similem; nam et ipsa structuram habet. Non ergo pigeat, si hanc similitudinem paulo diligentius prosequamur: respice opus caementarii. Collocato fundamento lineam extendit in directum, perpendiculum demittit, ac deinde lapides diligenter politos in ordinem ponit; alios atque alios deinde quaerit: et si forte aliquos primae dispositi
Abbreviated transcription (Latin):
malitine que possint salua fidealĩs ato alis
panrete sententius innultam eat̃ nos precipti
asitiratione ita piciamꝰ ut si forte ailigitius
os legendi in diuidendo constat. Diuisio
sit a particione ceinuestigatione. Partien¬
io diuoimꝰ quando ea q̃ confusa sunt distinguimꝰ.
nuestigando diuidimꝰ quando ea q̃ occulta sunt

Expanded text:
atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti adfirmatione ita proiciamus, ut, si forte diligentius Modus legendi in dividendo constat. Divisio fit et partitione et investigatione. Partiendo dividimus, quando ea quae confusa sunt, distinguimus. Investigando dividimus, quando ea quae occulta sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
caris uir nr̃ & sis. ne repudiate dicam᷑ &e steriles
&e sine semine moriamͣ qͦd eo tempore magnũ
obꝓbrium suit. & hoc ẽ qd dicũt. aufer obꝓbrium
nr̃m. Multa hiũmõi inuenis inscͥptis. &maxĩe

Expanded text:
caris vir noster, et sis: ne repudiatae dicamur et steriles, caris vir noster, et sis: ne repudiatae dicamur et steriles, et sine semine moriamur, quod eo tempore magnum opprobrium fuit. Et hoc est quod dicunt: Aufer opprobrium nostrum. Multa hujusmodi invenies in Scripturis, et maxime
Abbreviated transcription (Latin):
Seo fortasse qͥd hoc totũ simul significare uelit
intellig̾e. ñ potes. Quid dic̃e uoluerit ꝓpħa bonũ
ꝓmiserit. an malũ minat᷑ fuerit ignoras. Uilde
qualit̾ ad litt̾am dictũ sit ñ uides. Dicisgͥ sep¬
aẽȩ placuit in habitare. ꝙ ipse solus sine m̃sura
ueniant inq̃ reqͥescant nullo alio uiuente. ut
ꝓpħa phȩc uerba cciam adlitt̃am aliqͥo siquiti.¬
care. Quia enim sup̃ de uttnftione popsi p̃uari.¬
eatoris locutus fuerat subiung̃ nc̃ tantã in eode
lendũ. ut uix septẽ mulieres unũ uir muenuant.
cũ mͦ una unũ ht̃e soleat. Et cũ mulieres nũca
uiris rogari solcant. it̃ conu̾somore muslieres
uiros rogabunt. Et neforte uisꝰ uir septẽ mulierẽ
simul dducẽ formidaret. cũ uñ eas pasceret ce ues¬
tiret ũ hr̃et: dicũt ei panẽ nr̃m comedemꝰ &
uestim̃tis nr̃is oꝑiemͣ. ñ te oportet de nobis ẽẽ
sollicitũ. tm̃mꝰ inuocet᷑ nom̃ tuũ suꝑ nos. ut ci¬

Expanded text:
ortasse quid hoc totum simul significare velit, intelligere non potest. Quid dicere voluerit propheta, bonum promiserit, an malum minatus fuerit, ignoras. Unde qualiter ad litteram dictum sit, non vides. Dices igitur sepgratiae placuit inhabitare, quia ipse solus sine mensuraveniant in quo requiescant; nullo alio vivente, ut per haec verba etiam ad litteram aliquid significare. Quia enim supra de intentione populi praevaricatoris locutus fuerat, subjungit nunc tantum in eodem lendum, ut vix septem mulieres virum unum inveniant, cum modo una unum habere soleat. Et cum mulieres nunc a viris rogari soleant, tunc converso more mulieres viros rogabunt. Et ne forte unus vir septem mulieres ducere simul formidaret, cum unde eas pasceret et vestiret, non haberet, dicunt ei: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur, non te oportet de nobis esse sollicitum: Tantummodo invocetur nomen tuum super nos; ut di