comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sed nos aliquid ꝙ magnũ aliquid
ammonere: quod ab ipso diuini libri
huius exordio ex quo ita ceptus est.
in principio fecit d̾s cȩlum & terrã
usq adhunc locum. nusqũa positum
est dñs d̾s. sed tantummͦ ds: nunc ue¬
ro ubi ad id uentum est. ut hominẽ
in paradyso constitueret. eumq ꝑ pre¬
ceptum oꝑaret᷑ & custodiret. ita scri¬
ptura locuta est. & sumpsit dñs đs
hominem quem fecit. ꝙ posuit eum
in paradẏso oꝑari eum & custodire:
non quod supradictarum creaturarũ
dñs ñ eẽt ds̃ sed quia hoc nec ꝓpter
angłos nec ꝓpter alia quȩ creata st̃.
sed ꝓpter hominẽ scribebat᷑. ad eum
ammonendum quantum ei expedi¬
at habere dñm. hoc est sub eius do¬
minatione obȩdienter uiuere. qũa
licentiose abuti ꝓpria potestate: nusꝗͣ
hoc prius ponere uoluit. nisi ubi per¬
uentum est ad eum in paradyso collo¬
candum. oꝑandum & custodiendum :
ut non diceret sicut cȩtera om̃ia suꝑi¬

Expanded text:
sed nos aliquid et magnum aliquid sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superi
Abbreviated transcription (Latin):
tomagis quem ipse creauit ut homo
sit. eum ipse oꝑatur ut iustus sit: ni¬
si homo ab illo ꝑ suꝑbiam abscedat.
Hoc est enim apostatare a do: quod
initium suꝑbiȩ scriptura dicit. Initiũ
inquit suꝑbiȩ hominis: apostatare
a deo. Quia ergo ds est in cõmuta¬
bile bonum. homo autẽ & scdm
animã & scđm corpus mutabilis
res est. nisi ad incõmutabile bonũ
quod ds est conuersus substiterit:
formari ut iustus beatusq sit non
potest. Ac ꝑhoc d̾s idem qui creat
hominem ut homo sit: ipse oꝑatur
hominem atq custodit: ut etiã bonꝰ
beatusq sit. Quappter qua locutione
dicitur homo oꝑari terram quȩ iam
terra erat. ut ornata atq fecunda
sit: ea locutione dicitur ds oꝑari ho¬
minem. qui iam homo erat. it pius
sapiensq sit. eumq custodire. quod
homo sua potestate in se quam illius
supra se delectatus. dominationemq
eius contemnens tutus ẽẽ non possit.
Proide nullomodo uacare arbitror:

Expanded text:
to magis, quem ipse creauit, ut homo to magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror,
Abbreviated transcription (Latin):
mirum si priusqũa communiret:
om̃s serpentes inde posser excludere.
Proinde intellectum ante oculos cur
p̃termittimꝰ  Positus est quippe ho¬
mo in paradyso ut oꝑaret᷑ eundem
paradẏsum. ficut supradictum ẽ. per
agriculturam non laboriosam sed de¬
litiosam. & mentem prudentis magna
atq utilia c̃omonentẽ: custodiret au¬
tẽ eundem paradysum ipse sibi. ne ali¬
quid ad mitteret. quare inde mereret᷑
expelli. Deniq accepit s. p̃ceptum ut
sit ꝑ quod sibi custodiat paradysũ.
id est quo conseruato non conserua
es non inde ꝓiciatur. Recte enĩ quisq
dicitur non custodisse rem suam. qͥ
sic egit ut amitteret eam: etiam si
alteri salua sit. qui eam uł inuenit.
uł accipere meruit. Est alius in his
uerbis sensus. que puto non imme¬
rito prȩponendum. ut ipsum homi¬
nem operaretur ds. &. custodiret. Si¬
cut enim oꝑatur homo terram. non
ut eam faciat ẽẽ terrã. sed ut culta
atq fructuosam: sic d̾s hominẽ mul¬

Expanded text:
mirum si priusquam communiret, mirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. 22. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? Positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eumdem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam, et mentem prudentis magna atque utilia commonentem: custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem mul
Abbreviated transcription (Latin):
a se culti paradẏsi in scipso custo dire
subditus noluit: similem sibi agrum
damnatus accepit. Spinas inquit
ꝙ tribulos pariet tibi. Quod si s il¬
lud intelligamus ut paradysum
oꝑaretur & paradysum custodiret:
oꝑari quide paradysum posset sicut
supradiximus ꝑ agriculturam. custo¬
dire autẽ non aduersus imꝓbos aut
inimicos qui nulli erant. sed fortas¬
sis aduersus bestias. Quom istud: aut
quare: Nunquid enim bestiȩ iam in
hominẽ seuiebant: Quod nisi pecca¬
to non fieret. Ipse quippe bestiis om̃i¬
b ad se adductis sicut post cõme¬
moratur nomina imposuit: ipse
etiam sexto die lege uerbi di cum
om̃ib communes cybos accepit.
Aut si erat iam quod timeretur in
bestiis: quo nam pacto posset unus
homo illum munire paradysum:
Neq enim exiguus locus erat: qũe
tantus fons irrigabat. Custo dire
quippe ille deberer: si posser parady¬
sum tali & tanta maceria cõmunire.
ut eo serpens non posset intrare. Sed

Expanded text:
a se culti paradisi in seipso custodire a se culti paradisi in seipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit: Spinas, inquit, et tribulos pariet tibi . 21. Quod si et illud intelligamus, ut paradisum operaretur, et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam; custodire autem non adversus improbos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis adversus bestias. Quomodo istud? aut quare? Numquid enim bestiae jam in hominem saeviebant, quod nisi peccato non fieret? Ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina imposuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed
Abbreviated transcription (Latin):
posuit oꝑari. hoc enim sensir qui in¬
terpretatus est ut oꝑaretur. an eun¬
dem paradysum oꝑari. id est ut ho¬
mo paradysũ oꝑaret᷑: ambigue so¬
nat. Et iudetur magis exigere locu¬
tio. ut non dicatur oꝑaretur para¬
dẏsum. sed in paradyso. Uerun.¬
tamen ne forte sic dictum sit. ut
oꝑaretur paradysum sicut suꝑius
dictum est. nec erat homo qui oꝑa¬
retur terram. eadem quippe locu¬
tio est. oꝑari terram. quȩ oꝑari pa¬
racdysum: ambiguam sententiam ad
utrumq tractemus. Si enim non est
necesse ut accipiamus parachysum
custodire. sed in paradyso: quid gͦ
in paradyso custodirer: Nlam quid
est disseruimus. Anut quod oꝑare¬
tur in terra ꝑ agriculturam. in se¬
ipso custodiret ꝑ disciplinam: id est
ut sicut ager ei optemperaret colen¬
ti se. ita & ipse prȩcipienti dño suo:
ut sumpto p̃cepto. obȩdientiȩ fru¬
ctum. non spinas in obȩdientiȩ
redderet: Deniq qm̃ similitudinem

Expanded text:
posuit operari, hoc enim sensit qui inposuit operari, hoc enim sensit qui interpretatus est, ut operaretur; an eumdem paradisum operari, id est, ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat: et videtur magis exigere locutio, ut non dicatur, Operaretur paradisum; sed, in paradiso. 20. Verumtamen ne forte sic dictum sit, Ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est, Nec erat homo qui operaretur terram eadem quippe locutio est, operari terram, quae operari paradisum; ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. Si enim non est necesse ut accipiamus, Paradisum custodire, sed, in paradiso; quid ergo in paradiso custodire? Nam quid est disseruimus. An ut quod operaretur in terra per agriculturam, in seipso custodiret per disciplinam; id est, ut sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti Domino suo, ut sumpto praecepto obedientiae fructum, non spinas inobedientiae redderet? Denique quoniam similitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
git᷑ omĩa. om̃s naturas bona̾screat. &¬
om̃s uoluntates iustas ordinat. Quid gͦ ab¬
horreat a uero. si credamus homi¬
nem in paradyso ita constitutum
ut oꝑaretur agriculturã non labo¬
re seruili. sed honesta animi uolun¬
tate: Quid enĩ hoc oꝑe innocenti¬
us uacantib: & quid plenius ma¬
gna consideratione prudentib:
Ut custodiret autẽ quid: An ipsũ
paradysum. contra que nullus certe
uicinus metuebatur inuasor. nul¬
lus limitis ꝑturbator. nullus fur.
nullus aggressor: Quomodo ergo
intellecturi sumus corporalem pa
radẏsum potuisse ab homine cor¬
poraliter custodiri: Sed neq scri-¬
ptura dixit ut oꝑaretur q. custodi¬
ret paradysum: dixit autẽ. ut ope¬
raret᷑ ꝙ custodiret: quanquam si de
greco diligentius ad uerbum expri¬
matur. ita scriptum est. & sumpsit
dñs d̾s hominem que fecit. ꝙ po¬
suit eum in paradiso oꝑari eum &
custodire.Sed utrum ipsum hominẽ

Expanded text:
git omnia, omnes naturas bonus creat, git omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? Sed neque Scriptura dixit, Ut operaretur et custodiret paradisum; dixit autem, Ut operaretur et custodiret. Quanquam si de graeco diligentius ad verbum exprimatur, ita scriptum est, Et accepit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. Sed utrum ipsum hominem
Abbreviated transcription (Latin):
ut bonis consulatur & ꝑ nescientes
malos: inq ipso homine eandem
geminam ꝓuidentiȩ uigere poten¬
tiam. primo erga corpus naturalem.
scilicet eo motu quo fit. quo crescit.
quo senescit: uoluntariam uͦ quo illi
ad uictum. tegumentum. curatio¬
nemq consulitur. Similiter erga ani¬
mam naturaliter agitur ut uiuat
ꝙͣ sentiat. uoluntarie uero ut discat
ut consentiat. Sicut autẽ in arbore
id agit agricultura forinsecus. ut
illud ꝓficiat quod geritur intrin¬
secus: sic in homine scłm corpus.
ei quod intrinsecus agit natura.
seruit extrinsecus medicina. Itemq
scđm animam ut natura beatifice¬
tur intrinsecus: doctrina ministra¬
tur extrinsecus. Quod autẽ ad ar-¬
borem colendi negligentia. hoc ad
corpus medendi incuria: hoc ad ani¬
mum discendi segnitia. Et quod ad
arborem humor inutilis. hoc ad
corpus uictus exitiabilis. hoc ad ani¬
mam ꝑsuasio inquitatis. Ds itaq
suꝑ om̃ia. qui condidit om̃ia. & re¬

Expanded text:
ut bonis consulatur et per nescientes ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et re
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibiliter ds̃: Hinc etiam in ip¬
sum mundum uelut in quandam
magnam arborem rerum. oculus co¬
gitationis attollitur:. atq in ipso qͦq
gemina oꝑatio ꝓuidentiȩ reꝑitur:
parcu naturalis. partim uolunta¬
ria: naturalis quidem ꝑ occultam
di amministrationem. qua etiam li¬
gnis & herbis dat incrementum:
uoluntaria uero ꝑ angłoꝵ oꝑa ꝙ.
hominum: scđm illam primam. cęle¬
stia suꝑius ordinari. inferiusq terre¬
stria: luminaria syderaq fulgere. diei
noctisq uices agitari: aquis terram
fundatam interlui atq circum lui: ae¬
rem altius suꝑfundi. arbusta ꝙ. ani¬
malia concipi & nasci. crescere. senesce¬
re &. occidere. & quicquid aliud in re¬
bus interiore naturaliq motu gerit᷑:
in hac autẽ altera signa dari. doceri
E disci. agros coli. societates ammini¬
strari. artes exerceri: & quȩq alia
siue in suꝑna societate aguntur. si¬
ue in hac terrena atq mortali: ita

Expanded text:
inuisibiliter deus? Hinc iam in ipinuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita
Abbreviated transcription (Latin):
usq ꝓuenirent. unde creator ipse ube¬
rius laudaretur: qui animȩ incor¬
pore animali constitutȩ. rationem
dedisset oꝑandi ac facultatem. quan¬
tum animo uolenti satis esset: non
quantum inuitum indigentia cor¬
poris cogeret. Quod enim maius
mirabiliusq spectaculum est: aut
ubi magis cum rerum natura hu¬
mana ratio quodamodo loqui po¬
test: quam cum positis seminibus.
plantatis surculis. translatis arbu¬
sculis. insitis malleolis. tanquam
interrogat᷑ quȩq uis radicis & ger¬
minis quid possit. quidue non possit.
unde possit. unde non possit: quid
in ea ualeat humoꝵ inuisibilis in¬
teriorq potentia. quid extrinsecus
adhibita diligentia: inq ipsa con¬
sideratione ꝑfpicere. quia neq qui
plantat est aliquid neq qui rigat.
sed qui incrementum dat ds: quia
ꝙ illud oꝑis qͦd accedit extrinsetꝰ.
ꝑ illum accedit quem nichilominus
creauit. & quem regit atq ordinat

Expanded text:
usque prouenirent: unde creator ipse ubeusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat
Abbreviated transcription (Latin):
bis de illo. Qua autẽ die ederitis ab
illo: morte moriemini. Cum suꝑius
breuiter dixerit dm̃ plantasse para¬
disum. & constituisse ibi hominem
quem fincerat: recapitulauit. ut
narraret. quomodo sit paradysus
constitutus. Nunc ergo &. illud reta¬
pitulando commemorauit: quomͣ
ibi ds posuerit hominem qu̾e fecit.
Uideamus itaq quid sit quod di¬
ctum est: ut oꝑaretur & custodiret.
Quid oꝑaretur. uł quid custodiret:
Nunquid forte agriculturam deus
uoluit oꝑari primum hominem:
An est credibile quod eum ante pec¬
catum damnauerit ad laborẽ. Ita
sane arbitraremur. nisi uideremus
cum tanta uoluptate animi agrico¬
lari quosdam: ut eis magna pęna
sit inde ad aliud euocari. Qeqͥd
ergo delitiarum habet agricultu¬
ra: tunc utiq longe amplius erat.
quando nichil accidebat aduersi
uel terra uł cęlo. Non enim erat
laboris afflictio. sed exhilaratio uo¬
luntatis: cum ea quȩ ds creauerat.
humani oꝑis adiutorio lȩtius ferati¬

Expanded text:
ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraci
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam eẽ uisibilem. Et ideo antequ̾a
ex uirgine corpus acciperet ipsam ui¬
sam esse patrib opinant᷑. tanquam
de solo do patre dictum sit. quem
nemo hominum uidit nec uidere
potest. quasi filius uisus sit ante acce¬
ptam serui forma. etiam ꝑ ipsã sub¬
stantiam suam. Quȩ impietas. ꝓcul
a catholicis mentib repellenda est.

Expanded text:
ipsam esse uisibilem et ideo, antequam ipsam esse uisibilem et ideo, antequam ex uirgine corpus acciperet, ipsum uisum esse patribus opinantur, tamquam de solo deo patre dictum sit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam substantiam suam: quae inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est.
Abbreviated transcription (Latin):
strauerit: sicut audiuntur uł uident᷑
om̃ia bona p̃cepta. in ipsa incõmuta¬
bili sapientia. quȩ in animas sc̃as se
transfert ex aliquo tempore: cum ipsius
nullus sit motus in tempore. Si autẽ
ad eum modum adam iustus erat. ut
ei adhuc opus esset alterius creaturȩ
sanctioris & sapientioris auctoritas.
ꝑ qu̾a cognosceret d̃ĩ uoluntatẽ atq
iussionem. sicut nobis ꝓpħȩ. sicut ipsis
angłi: cur ambigamus ꝑ aliquam
eius modi creaturam ei ẽẽ locutum
dm̃. talib uocum signis quȩ intelli¬
gere posset: Illud enim quod postea scri¬
p̾tum est cum peccassent. eos audisse uo¬
cem dñi di ambulantis in paradyso:
quia non ꝑ ipsam di substantiam. sed
ꝑ subditam ei creaturam factũ est: nul¬
lomodo dubitat qui fidem catholicã
sapit. Ad hoc enim & aliquanto la¬
dius de hac re disserere uolui: quia
nonnulli heretici putant substantiã
filii di nullo assumpto corpore ꝑse

Expanded text:
strauerit, sicut audiuntur uel uidentur strauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angeli, cur ambigamus per aliquam eius modi creaturam ei esse locutum deum talibus uocum signis, quae intellegere posset? illud enim, quod postea scriptum est, cum peccassent, eos audisse uocem domini dei ambulantis in paradiso, quia non per ipsam dei substantiam, sed per subditam ei creaturam factum est, nullo modo dubitat, qui fidem catholicam sapit. ad hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere uolui, quia nonnulli haeretici putant substantiam filii dei nullo adsumto corpore per se
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s naturas: ad spiritales uͦ atq intel¬
lectuales non solum creandas sed etiã
illuminandas: cum iam possunt caꝑe
locutionem eius. qualis est in uerbo
eius. quod in principio erat apud dm̃.
ꝙͣ d̾s erat uerbum. ꝑ quod facta sunt
om̃ia. Illis autẽ qui eam capere non
possunt. cum loquitur ds. non nisi
ꝑ creaturam loquitur: aut tantũ mo¬
do sp̃ualem. siue in somnis siue in
extasi. in similitudine rerum corpora¬
liũ. aut etiã ꝑ ipsam corꝑalẽ. dũ sensi¬
b corporis uł aliqua species corporis¬
apparer. uł insonant uoces. Si gͦ ada
talis erat ut posser capere illam locu¬
tionem dĩ. quam mentib angłicis
ꝑ suam prȩbet substantiam: non du¬
bitandum est quod eius mentẽ ꝑtem¬
pus mouerit. miro &. in effabilimodo
non motus ipse ꝑ tempus. eiq utile
ac salubre p̃ceptum ueritatis imp̃sse¬
rit .&. quȩ transgressori pȩna debere¬
tur ea ip̃sa ineffabiliter ueritate mon¬

Expanded text:
omnes naturas, ad spiritales uero atque intelomnes naturas, ad spiritales uero atque intellectuales non solum creandas, sed etiam inluminandas, cum iam possunt capere locutionem eius, qualis est in uerbo eius, quod in principio erat apud deum et deus erat uerbum, per quod facta sunt omnia. illis autem, qui eam capere non possunt, cum loquitur deus, nonnisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem siue in somnis siue in extasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua species adparet uel insonant uoces. Si ergo Adam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus angelicis per suam praebet substantiam, non dubitandum est, quod eius mentem per tempus mouerit miro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum ueritatis inpresserit et quae transgressori poena deberetur ea ipsa ineffabili ueritate mon
Abbreviated transcription (Latin):
trinsecus creatas etiam extrinsecus am¬
ministrat: cum sit ipse nullo locoꝵ uł
interuallo uł spatio incõmutabili ex¬
cellentiq potentia. & interior om̃i re
quia in ipso st̃ om̃ia. & exterior om̃i re
quia ipse ẽ suꝑ om̃ia. itẽ nullo tempoꝵ¬
uł interuallo uł spatio in cõmutabili
ȩternitate & antiquior ẽ om̃ib. quia
ipse est ante om̃ĩa: & nouior om̃ibus.
quia idem ipse est post omĩa. Quappter
cum audimus dicentẽ scripturam. ꝙ̃
prȩcepit dñs ds adȩdicens. ab omni
ligno quod est in paracdyso ȩscam edes.
de ligno autẽ cognoscendi bonum &
malum non manducabitis de illo. qͥ
die autẽ ederitis ab eo morte moriemini
simodum quȩximus quomͦ ista locu¬
tus sit ds̃. modus quide ipse a nobis
ꝓprie comp̾hendi non potest. certissime
tamen tenere debemus. dm̃ aut per
suam substantiam loqui. aut ꝑ sibi
subditam creaturam: sed ꝑ substanti¬
am suam non loqui. nisi ad creandas

Expanded text:
trinsecus creatas etiam extrinsecus adtrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat: cum sit ipse nullo locorum vel intervallo, vel spatio, incommutabili excellentique potentia, et interior omni re, quia in ipso sunt omnia, et exterior omni re, quia ipse est super omnia. Item nullo tempore, intervallo vel spatio, incommutabili aeternitate, et antiquior est omnibus, quia ipse est ante omnia, et novior omnibus, quia idem ipse est post omnia. Quapropter cum audimus dicentem Scripturam: Et praecepit Dominus Deus Adae dicens: Ab omni ligno quod est in paradiso esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini, si modum quaerimus, quomodo ista locutus sit deus, modus quidem ipse a nobis proprie conprehendi non potest. certissime tamen tenere debemus deum aut per suam substantiam loqui aut per sibi subditam creaturam; sed per substantiam suam non loqui nisi ad creandas
Abbreviated transcription (Latin):
humano. puidentia dĩ pspicitur. ipsa
intrinsecus adiuuat: & ꝑ illa uisa q̃
similia sunt corporalib ꝙ̃. ꝑ ipsa cor¬
pora quȩ angłicȩ subiacent potestati.
Quȩ cum ita sint: cum ds om̃ps
&. omni tenens in c̃omutabili ȩterni¬
tate. ueritate. uoluntate. semꝑ idem.
non ꝑ tempus nec ꝑ locum motus.
mouet ꝑ tempus creaturam spiritałe.
mouet etiam ꝑ tempus & ꝑ locum crea¬
turam corporalem: ut eo motu natu¬
ras quas intrinsecus substituit. etiam
extrinsecus amministret: & ꝑ uolun¬
tates sibi subditas. quas ꝑ tempus.
& ꝑ corpora sibi atq illis uoluntatib
subdita. quȩ ꝑ tempꝰ & locum mouet.
tempore ac loco. cuius ratio in ipso do
uita est sine tempore ac loco: cum irgo
tale aliquid ds agit. non debemus opi¬
nari eius substantiã qua d̾s ẽ. tempori¬
b locisq mutabilem. aur ꝑ tempora
& loca mobilem: sed in oꝑe diuinȩ ꝓui¬
dentiȩ ista cognoscere. non in illo oꝑe
quo naturas ereat. sed in illo quo in¬

Expanded text:
a extrinsecus adiuuat et per illa uisa, quae similia sunt corporalibus, et per ipsa corpora, quae angelicae subiacent potestati. Quae cum ita sint, cum deus omnipotens et omnitenens incommutabili aeternitate, ueritate, uoluntate semper idem, non per tempus nec per locum motus mouet movet etiam per tempus et locum creaturam corporalem, ut eo motu naturas quas intrinsecus substituit etiam extrinsecus administret, et per voluntates sibi subditas, quas per tempus, et per corpora sibi atque illis voluntatibus subdita, quae per tempus et locum movet, eo tempore ac loco, cujus ratio in ipso Deo vita est sine tempore ac loco. Cum ergo tale aliquid Deus agit, non debemus opinari ejus substantiam, qua Deus est, temporibus locisque commutabilem, aut per tempora et loca mobilem: sed in opere divinae providentiae ista cognoscere, non in illo opere quo naturas creat, sed in illo quo in
Abbreviated transcription (Latin):
flumine diuiduntur: cum potius
credendum sit. qm̃ locus ipse pa-¬
radysi. a cognitione hominum
remotissimus est: inde quatuor aqͦ¬
rum partes diuidi. sicut fidelissima
scriptura testatur: sed ea flumina
quoꝵ fontes noti esse dicuntur. ali¬
cubi isse sub terras. & post tractus
plixarum regionum locis aliis eru¬
pisse: ubi tanqũa in suis fontib no¬
ti ẽẽ ꝑhibentur: Nam hoc solere
non nullas aquas facere: quis igno¬
rat: Sed ibi hoc scitur. ubi non du
sub terris currunt. Exibat ergo flum̃
de eden. hoc est de loco delitiarũ.
& irrigabat paradysum. id est ligna
om̃ia pulchra atq fructuosa: quȩ
omnem terram regionis illius opa¬
cabant. Et sumpsit d̾s hominem
quem fecit: & posuit eum in para¬
dẏso ut oꝑaretur &. custodiret.
Et prȩcepit dñs d̾s adȩ dicens. ab¬

Expanded text:
lumine diuiduntur? cum potius lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso ut operaretur et custodiret. et pr
Abbreviated transcription (Latin):
etiam figurare: non quia non posset
parabola locutionis assumere aliqͥd
sicut de illo dñs loquitur. qui de¬
scendebat ab ierłm in iericho &. in¬
cidit in latrones. Quis enim hoc¬
non sentiat & plane uideat esse
parabolam. locutionemq illam to¬
tam esse figuratam. Uerum duȩ
cuutates quȩ ibi nominatȩ sunt. ho¬
dieq in locis ꝓpriis demonstrant᷑.
Sed hoc modo acciperemus & qua¬
tuor hȩc flumina. si cętera qͥ de pa¬
radyso narrantur. non ꝓprie sed
figurate accipere ulla necessitas co¬
gerer. At nunc cum primitus ꝓprie
res ipsas intelligere ratio nulla pro-¬
hibeat: cur non potius auctoritatẽ
scripturȩ simpliciter sequimur in
narratione rerum gestarum. resue¬
re gestas prius intelligentes: tum
demum quid aliud significent ꝑ¬
scrutantes: An eo mouebimur. quod
de his fluminib dicitur alioꝵ ẽẽ
fontes notos. alioꝵ autẽ ẽẽ ꝓrsus
incognitos: & ideo non posse accipi
ad litteram quod ex uno paradysi

Expanded text:
etiam figurare. Non quia non posset etiam figurare. Non quia non posset parabola locutionis assumere aliquidstaret, sicut de illo Dominus loquitur, qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, et incidit in latrones : quis enim non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi
Abbreviated transcription (Latin):
totam terram etyopiȩ. Numen autẽ
tertium tygris: hoc est quod defluit
contra assyrios. fumen autẽ qͣrtũ.
eufrates. De his fluminib quid am¬
plius satagam confirmare quod uera
Quanta sic flumina sint. nec figurate dicta quȩ
uirtus obȩ non sint. quasi tantũmodo aliquid no¬
dientiȩ. mina ipsa significent: cum & regionib
ꝑ quas fluunt notissima sint. & om̃ib
fere gentib diffamata: Quin im mo
ex his qm̃ constat ea ꝓrsus ẽẽ. nam
duob eoꝵ nomina uetustas muta¬
uit. sicut tyberis dicitur fluuius. qui
prius albula uocabatur: gyon quip¬
pe ipse est. qui nunc dicitur nilus.
phison autẽ ille dicebatur. quem nc̃
gangen appellant: duo uero cȩtera.
tygris & eufrates. antiqua etiã no-
mina tenuerunt. nos ammoneri opor¬
tet. cȩtera quoq primitus ad ꝓprie¬
tatem litterȩ accipere. non in eis figu¬
ratam locutionem putare. sed res ip¬
sas quȩ ita narrantur .& eẽ. ꝙ aliqͥd

Expanded text:
totam terram Aethiopiam. flumen autem totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam mina tenuerunt, nos admoneri oportet caetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas quae ita narrantur et esse, et aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
dientia. Non esset ergo unde se ho¬
mo dñm habere cogitaret. atq sen¬
tiret:nisi aliquid ei iuberetur. Arbor
itaq illa non erat mala. sed appella¬
ta est scientiȩ dinoscendi bonum o
malum: quia nisi post ꝓhibitionẽ
ex illa homo ederet. nulla esser p̃ce¬
pti futura trans gressio: in qua homo
ꝑexꝑimentum penȩ disceret. quid int̾¬
esset inder obȩdientiȩ bonum &. in obȩ¬
dientiȩ malum. Proinde & hoc non
infigura dictum. sed uere quoddam
lignum accipiendum est. cui non de
fructu uł de pomo quod in eodem
nasceretur: sed ex ipsa re nomen im¬
positum est. quȩ illo contra uetitum
tacto fuerat secutura. flumen autẽ
exiit de eden: quod irrigabat para¬
dysum: & inde diuisum c̃ in quatuor
partes. Ex his uni nomen est phison.
hoc est quod circuit totam terram
euilat. ubi est aurum. aurum autẽ
terrȩ illius bonum: & ibi est carbun¬
culus. & lapis prasinus. O nomen flu¬
mini scđo gyon: hoc est quod circuit

Expanded text:
dientia. non esset ergo unde se hodientia. non esset ergo unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictam, sed uere quoddam lignum accipienfructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen estPhison, hoc est quod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit
Abbreviated transcription (Latin):
latere uiri mulierem. maius ibi mi¬
raculum fecit: qũa quod hic mortuos
suscitauit. Sequitur: ut uideamus de
ligno scientiȩ dinoscendi bonum et
malum. Prorsus & hoc lignum erat
uisibile & corporale: sicut arbores cȩ¬
terȩ. Quod ergo lignum esset non
dubitandum est: sed cur hoc tantum
acceperit nomen. requirendum. Mi-¬
chi autẽ etiam atq etiam consideran¬
ti. dici non potest quantum placet
illa sententia non fuisse illam arborẽ
cẏbo noxiam. neq enim qui fecerat
om̃ia bona ualde. in paradyso insti¬
tueret aliquid mali: sed malum fuis¬
se homini transgressionem p̃cepti.
Oportebat autẽ ut homo sub dño de
positus alicunde ꝓhiberetur: ut ei ꝓme¬
rendi dñm suum uirtus esset ipsa
obȩilientia: quam possum uerissime
dicere solam ẽẽ uircitẽ. om̃i creatu¬
rȩ rationali agenti sub di potestate:
primumq esse & maxunum uitium
tumoris ad ruinam sua potestate
uelle uti: cuius uitii nomen ẽ in obȩ¬

Expanded text:
latere uiri mulierem maius ibi milatere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uiligno scientiae dignoscendi bonum et malum. Prorsus et hoc lignum erat visibile ac corporale, sicut arbores caeterae. Quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. Mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam; neque enim qui fecerat omnia bona valde , in paradtueret aliquid mali — sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae. rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboe
Abbreviated transcription (Latin):
quoq addo: quanquam corporalem¬
corporalem cibum. talem tamen illa
arborem prestitisse. quo corpus ho¬
minis sanitate stabili firmaretur.
non sicut ex faliquo cybo. sed nonnul¬
la inspiratione salubritatis occulta.
Profecto enim licet usitatus panis. ali¬
quid tamen amplius habuit. cuius
una colliride hominem d̾s ab indi¬
gentia panis. dierum quadraginta spa¬
tio uindicauit. An forte credere dubi¬
tabimus. ꝑ alicuius arboris cybum.
cuiusdam altioris significationis gr̃a
homini dm̃ prȩstitisse. ne corpus eius
uł infirmitate uł ȩtate indeterius
mutaretur. aut in occasum etiam
laberetur: qui ipsi cybo humano p̃¬
stitit tam mirabilem statum. ut in
fictilib uasculis farina & oleo de¬
ficientes reficeret. nec deficerent. Iam
hic de genere contentiosoꝵ quisqũa
existat: & dicat dm̃ in terris nr̃is
miracula talia facere debusse: in pa¬
radyso autẽ non debuisse. Quasi uͦ
non uel de puluere hominem. uł de

Expanded text:
quoque addo quamquam coquoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de
Abbreviated transcription (Latin):
isse autẽ ꝑ lignum. id est ꝑ corporeã
creaturã tanqu̾ã sacramento quodam
significari sapientiam in paradyso
corporali: ille credendum non estimat
qui uel tam multa inscripturis re¬
rum sp̃ualium corporalia sacramen¬
ta non uidet. uł hominem primum
cum eiusmodi aliquo sacramento
iuiuere non debuisse contendit. cum
apłs dicat. etiam hoc quod de mulie¬
re dixit. quã constat ei factam ẽe
de latere eius. ꝓpterea relinquet ho¬
mo patrem & matrem. &. adherebit
uxori suȩ. & erunt duo in carne una.
sacramentũ magnum ẽẽ in xp̃o s in
ȩccla. Mlirum est autẽ & uix ferendũ.
qũeadmodum uelint homines para¬
dysum figurate dictum: & nolint eti¬
am figurate factum. Quod si conce¬
dunt sicut de agar ꝙ sara. &. sicut
de ismahel & ysaac hȩc quoq & fa.¬
cta & tamen etiam figurata. cur ñ
admutunt etiam lignum uitȩ. & ue¬
re aliquod lignum fuisse. & tamen
sapientiam figurasse: non uideo. Illud

Expanded text:
isse autem per lignum, id est per corpoream isse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, sacramentum hoc magnum esse in Christo et in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud
Abbreviated transcription (Latin):
quam litigare de incertis. Illum qͥp¬
pe diuitem in ardore pęnarum: &.
illum pauꝑem in refrigerio gaudio¬
rum intelligendum esse. non dubi¬
to. Sed quomodo intelligenda sit
illa flamma inferni. ille sinus abra¬
hȩ. illa lingua diuitis. ille digitus
pauꝑis. illa sitis tormenti. illa stilla
refrigerii: uix fortasse a mansuete quȩ¬
rentib: a contentiose autẽ certan¬
tib nunquam inuenitur. Cito sane
respondendum est: ne nos ꝓfunda
ista quęstio & multi sermonis indi¬
gens. tardet. Si corporalibus locis
animȩ continentur. etiam exutȩ cor¬
porib: potuit ille latro in eum intro¬
duci para dẏsum. ubi fuerat corpus
primi hominis: ut aptiore scriptura¬
rum loco. si ulla necessitas flagitaue¬
rit. etiam de hac re quid uel quęramꝰ.
uł arbitremur. ut cumq ꝓmamus.
Nunc uero quod sapientia non fit
corpus. & ideo nec lignum: nec dubi¬
to nec dubitari a quoquã puto. Potu¬

Expanded text:
quam litigare de incertis. illum quipquam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potu
Abbreviated transcription (Latin):
psit narrator rerum p̃teritarum. hoc
prȩnuntiator tantũmodo futuraꝵ.
Sic & sapientia idem ipse xp̃s. lignũ
uitȩ est in paradyso spiritali: quo
misit de cruce latronem. Certum ẽ
autẽ quod eum significaret lignum
uitȩ etiam in paradyso corporali:
quia hoc illa scriptura dixit. quȩ
res suis temporib gestas narrans. &
hominem corporaliter factum. &
in corpore uiuentẽ ibi constitutũ
ẽẽ narrauit. At si quisqũa putat
animas. cum corpore excesserint.
locis corporaliter uisibilib conti¬
neri. cum sint sine corpore: asserat
sententiam suam. Non deerunt qui
sic faueant: ut illum etiã diuitem si¬
dientem in loco utiq corporali fuisse
contendant .&. ipsam animã om̃ino
ẽẽ corpoream. ꝓpter ardentẽ linguam
& stillam aquȩ de lazari digito con¬
cupitã. ꝓnuntiare non dubident.
Cum quib ego de tam magna quȩ¬
stione: nulla temeritate confligo.
Meluis est enim dubitare de occultis

Expanded text:
psit narrator rerum praeteritarum, hoc psit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse co corpoream praeparasse linguam, et stillam de Lazari digito cupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis
Abbreviated transcription (Latin):
tamen &. illud non tantum dicendo
sigurabatur: sed etiã faciendo. Neq
enim ouis illa: non erat ouis. Plane
osus erat .ꝙ. occidebatur &̃. mandu¬
cabatur:ꝙ. tamen eo uero facto aliud
etiã quiddam figurabatur: non sic̃
ille uitulus saginatus. qui minori
filio reuertenti in epulas cęsus est.
Ibi quippe ipsa narratio figurarũ
est: non rerum figurata significatione
gestarum. Non enim hoc ȩũgłista.
sed dñs ipse narrauit: euanglista uͦ
dñm hoc narrasse narrauit. Proinde
quod narrauit eugłista etiam factũ
est: dñm scilicet talia locutum fuisse.
ipsius autẽ dñi narratio parabola fu¬
it: de qua nunquam exigitur. ut etiã
ad litteram facta monstrentur. quȩ
sermone ꝓferuntur. Xp̃c est ꝙ lapis
unctus a iacob. & lapis reꝓbatus ab
ȩdificantib qui factus est ĩn caput
anguli. Sed illud etiam in rebus ge¬
stis factum est: hoc autẽ tantum in
figuris prȩdictum. Illud quippe scri¬

Expanded text:
tamen et illud non tantum dicendo tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Iacob et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scri
Abbreviated transcription (Latin):
men quȩdam etiam mulieres duȩ. Et
cum xp̃c ꝑ ligni passionem fluento
fp̃uali nos irriget: erat tamen & pe¬
tra. quȩ aquam sitienti popło ligno
ꝑcussa manauit. de qua diceretur.
petra autẽ erat xp̃c. Aliud qu̾a erant
illa om̃ia significauerunt: sed tamen
etiam ipsa corporaliter fuerunt.
Et quando a narrante cõmemorata
sunt: non erat illa figurata locutio:
sed earum rerum expressa narra¬
tio. quarum erat figurata p̾cessio.¬
Erat ergo & lignum uitȩ: qu̾eadmo¬
dum xp̃s petra. Nec sine mysteriis
rerum sp̃ualium corporaliter p̃sen¬
tatis. uoluit hominem ds in paradi¬
so uiuere. Erat ergo ei in lignis cȩteris
alimentum. in illo autẽ sacramentũ:
quid significans. nisi sapientiam de
qua sic dictum est. lignum uitȩ est
amplectentib eam: quead modum de
xp̃o diceretur. petra manans ẽ sitien¬
tib eum: Recte quippe appellatur: qd̾
ad eum significandum precessit. Ipse
est oius: quȩ immolatur in pascha:

Expanded text:
men etiam quaedam mulieres duae; et men etiam quaedam mulieres duae; et cum Christus per ligni passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata sed earum rerum expressa narratio, quarum erat figurata perat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha;