comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in orbem illustrata. ñ est ad terras
ut iuderi possit. nisi cum soli contra¬
ria est: ut totum terris appareat
quod eius illuminat. Non desunt
tamen qui non eo se arbitrari di¬
cunt lunam primitus a do quar¬
tamdecimam factam. quia plena
facta credenda est: sed quia inscri¬
pturis di uerba sic habent. lunam
factam in inchoationem noctis: tẽ
autem noctis ex ordio uidetur. cũ
plena est. alias uero & ꝑ diem incipit
uideri ante plenitudinem: & in
progressu noctis tanto ampliore
quanto minuitur. Sed qui ꝑ inchoa¬
tionem noctis non intelligit nisi pͥn¬
cipatum. nam & grecum uerbum
hoc magis indicat. cum dictum est.
arcuiii. &. in psalmo apertius scri¬
ptum est. solem in potestatem diei.
lunam & stellas in potestatẽ noctis:
non cogitur a quartadecima nu¬
merare. et credere lunam factam
primo ẽẽ non primam. Quȩxi
etiam solet. utrum cęli luminaria
ista conspicua. id est sol & luna. &
stellȩ ȩqualiter fulgeant: sed quod

Expanded text:
in orbem inlustratur, non est ad terras, in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod
Abbreviated transcription (Latin):
questionum: Aut si quod de terra
dictum est. non temporis interual¬
lo cum simul d̃s materiam rebus
concreauerit. sed narrationis distri¬
butione intelligunt dictum: cur
in hoc etiam quod oculis uderi po¬
test. non intuentur integrum cor¬
pus habere lunam. & tota sua ro¬
tunditate ꝑfectum: etiam cum lu-¬
mine corniculato siue incipiens
ad terras lucere. siue desinens ful¬
get: Si ergo lumen lunͣȩ crescit. uł
ꝑficitur uł minuitur. non lumi¬
nare ipsum. sed illud quod accen¬
ditur uariatur. Si autẽ exuna
sperulȩ suȩ parte semꝑ lucet. sed
dum eam partem conuertit ad
terram. donec totam conuertat.
quod a prima die usq ad quartã
decimam fit. crescere uidetur: sẽꝑ
est plena. sed terrȩ habitatoribus
non semꝑ apparet. Hȩc eadem ratio
est. & si solis radiis illustratur. Non
enim potest etiam si cum soli ꝑxi¬
ma est. nisi lucidis cornibus appare¬
re: quia cȩtera pars quȩ tota est¬

Expanded text:
quaestionum? aut si, quod de terra quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓdit &̃ explicat. etiam continebat¬
ante occultum. &. si non specie uel
mole corporis. ui tamen ꝙ ratione
naturae: nisi forte &. arbor quȩ
ꝑhiemem pomis uacua foliisq
nudata est. tunc imꝑfecta dicenda
est. aut uero in primordiis etiam
sius cum adhuc fructum nullum
dedisset: imꝑfecta erat illa natura.
Quod non tantum de arbore. sed
nec de ipso semine eius recte dice¬
retur: ubi omĩa quȩ ꝓgressu tem¬
poris quodãmodo ꝓcedunt. modis
inuisibilib latent. Quanquam si
aliquid d̃s imꝑfectum fecisse dice¬
retur. quod deinde ipse ꝑficeret:
quid reprehensionis haberet ista
sententia. Iure autẽ displiceret:. si
id quod ab illo inchoatum esset ab
alio diceretur esse ꝑfectum. Quigͦ
de terra non queruntur quam fe¬
cit d̾s. cum in principio fecit d̃ cȩ¬
lum & terram. quia inuisibilis erat
ꝙ. in composita. & postea tertia die
conspicua redditur. atq componit᷑.
quid sibi de luna tenebras faciunt

Expanded text:
prodit atque explicat etiam ante continebprodit atque explicat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum esse diceretur. Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et inconposita et postea tertia die conspicua redditur atque conponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
& luminarib fieri. Ita enĩ positum
est: ut incertum sit utrum ad om̃ĩa
sydera ꝑtineat. quod dictum ẽ. sinł
in signa. & in tempora. & in dies &
in annos: an signa &. tempora ad
cȩtera sydera. dies uero & anni ad
solem tantummͦ. Qualis etiam luna
facta sit: multi loquacissimi inqui¬
runt. Atq utinam inquirentes loqͣn¬
tur: ac non potius docere conantes.
Dicunt enim ideo plenam factam:
quia non decebat ut ds̃ imꝑfectũ
aliquid illo die faceret in syderib
quo scriptum est quod facta sit sy-¬
dera. Qui autẽ resistunt. dicunt.
Ipsa ergo debuit prima luna dici:
non quarta decuna. Quis enim ita¬
incipit numerare: Ego autẽ medi-¬
us inter istos ita sum. ut neutrum
asseram: sed plane dicam siue pri¬
mam siue plenam lunam ds fece¬
rit. fecisse ꝑfectam. Ipsarum enim na-¬
turarum est d̾s auctor & conditor. Om¬
nis enim res. quicquid ꝓgressu natura¬
li ꝑ tempora congrua quodammͦ

Expanded text:
et luminaribus fieri. ita enim positum et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum est: sint in signa et in tempora et in dies et in annos. an signa et tempora ad cetera, dies uero et anni ad solem tantummodo. Qualis etiam luna facta sit, multi loquacissime inquirunt. atque utinam inquirentes loquantur ac non potius docere conantes! dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat, ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo
Abbreviated transcription (Latin):
ab oriente usq in meridianam altitu¬
dinem sol insurgit. ac deinde rursus
usq ad occidentem uergit. ut possi
deinceps aduertił luna ł aliqͦd sydus
ab oriente statim post occasum solis
emergere. quod item cum ad mediã
cęli uenerit altitudinem medium no¬
ctis indicet. tunc scilicet occasurum
cum sole redeunte fit mane: dies autẽ
totos solis aboriente usq in orientẽ
circuitus. annos uero uł istos solis¬
usitatos anfractus. non cum adori¬
entem quod cotidie facit. sed cum
ad eadem loca syderum redit quod
non facit nisi ꝑactis trecentis sexagm¬
ta quinq dieb & sex horis. idest qua¬
drante totius diei. quȩ pars quaterdi¬
cta cogit interponi unum diem
quem romani bissextum uocant.
ut ad eundem circuitum redeatur.
uł etiam maiores et occultiores an¬
nos. nam completis alioꝵ syderum
spatiis: maiores anni fieri dicuntur.
si ergo ita intelligamus tempora. dis¬
& annos: nemo dubitat hȩc syderib

Expanded text:
ab oriente usque in meridianam altituab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi nta quinque diebus et sex horis, id est, quadrante totius diei: quae pars quater ducta cogit interponi unum diem: quem ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam conpletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur —: si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus
Abbreviated transcription (Latin):
cum dicit de syderib. & sint in signa.
Neq enim illa dicit quȩ obserua¬
re uanitatis est. sed utiq utilia ꝙ
huius uitȩ usib necessaria: quȩ
uel nautȩ obseruant ingubernan¬
do. uł om̃s homines ad preuiden¬
das aeris qualitates ꝑ eftatem et
hẏemem & autumnalem uernalẽq
temperiem. Et nimirum hȩc uocat
tempora. quȩ ꝑ sydera fiunt: non
spatia morarum. sed uicissitudines
effectionum cęli huius. Nam si ali.¬
quis uel corporalis uł sp̃ualis motꝰ.
conditionem istoꝵ luminarium
prȩcessit. ut aliquid a futura expe¬
ctatione per prȩsens in preteritum
traiceret: fine tempore ẽẽ non poture.
Et quis optineat non fuisse: nisi ab
exordio syderum conditoꝵ. Sed cer¬
te horȩ. ꝙ dies. & anni. quos usita¬
te nouimus: non fierent nisi motib
syderum. Itaq si hoc modo intelliga¬
mus tempora. dies &. annos. ut articu¬
los quosdam quos ꝑ horologium cõ¬
putamus. uł in cęlo notissimos cum

Expanded text:
cum dicit de sideribus: et sint in signa? cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum
Abbreviated transcription (Latin):
cuntur incipere: uł utrum om̃ino
transierint dies illi. an circa speciẽ
factȩ rei dies appellatus sit. ꝙ circa
priuationem nocc: ut nondum spe¬
cie formata. materia nox dicta sit.
unde formanda erant cȩtera: sicut
potest quamuis in rebus formatis
intelligi tamen ex ipsa mutabili¬
tate informitas materiȩ: non enĩ
spatiis uł locoꝵ quasi remotior.
uel temporum quasi anterior di-¬
scerni potest. an potius in ipsa re fa¬
cta atq formata. eadem mutabilitas.
hoc est deficiendi ut ita dixerim pos¬
sibilitas nox appellata sit: quia in¬
est rebus factis. etiam sinon muten¬
tur posse mutari: uespera autẽ et
mane non quasi ꝑ temporis prete¬
ritionem & aduentum. sed ꝑ quen¬
dam terminum. quo intelligitur
quousq sit naturȩ propriȩ modus.¬
& unde sit naturȩ alterius conseqͣn¬
ter exordium: an aliqua ratio alia
sit horum uerboꝵ diligentius in.¬
uestiganda : quis intantum secretũ
facile irrumpat. & quȩ signa dicat

Expanded text:
cuntur incipere, uel utrum omnino cuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat,
Abbreviated transcription (Latin):
to die fiunt sydera: quib suꝑ terram
lucentib habitatio quoq illustret᷑
inferior: ne habitatores eius inhabi¬
tationem tenebrosam inducerentur
Et ideo quia infirma corpora infe¬
riorum habitatoꝵ succedente mo¬
tib quiete reparantur: factum est
ut circueunte sole diei noctisq uicis¬
situdine. propter uicissitudinem
dormiendi & uigilandi potirentur.
nox uero illa non indecora rema¬
neret. sed lunȩ ac syderum luce ꝙ
ipsos consolaretur homines. quib
plerunq oꝑandi est etiam noctur
na necessitas: & quibusdam anima¬
lib quȩ lucem solis ferre non pos¬
sunt. ad sufficientiam temperaret᷑.
Illud autẽ quod dictum est.& sint
in signa et tempora. & in dies &. in
annos: quis non uideat quam ob¬
scure positum sit. quarto die cȩpisse
tempora. quasi suꝑius triduum sine
tempore preterire potuerit: Quis gͥ
animo penetrat. quomodo illi tres
dies transierint antequam incipe¬
rent tempora. quȩ quarto die di¬

Expanded text:
to die fiunt sidera, quibus super terram to die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque inlustretur inferior, ne habitatores eius in habitationem tenebrosam inducantur. et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum succedente motibus quiete reparantur, factum est, ut circumeunte sole diei noctisque uicissitudine propter uicissitudinem dormiendi et uigilandi potirentur, nox uero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est nocturna etiam necessitas, et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretur. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die di
Abbreviated transcription (Latin):
motus non possunt existere. ad cele¬
stem partem ꝑtineat: Post hanc uni¬
uersitatem molis corporeȩ fabrica.¬
tam quȩ uno loco tota est. quo collo¬
catus est mundus: consequens erat
ut impleretur partib intra uniuer¬
sum quȩ de loco in locum congrius
motib agerentur. Cuius generis. her¬
be atq arbores non sunt. Radicibus
quippe. ista fira sunt terrȩ. Et qũauis
habeant motus incrementoꝵ suoꝵ.
de locis tamen ꝓpriis non mouentur
nisib siuis: sed ubi fixa sunt. ibi alun¬
tur & crescunt. Propterea magis ꝑti¬
nent ad terram quam ad genera
ferarum. quȩ in aquis ꝙ terris mo¬
uentur. Quia ergo usibili mundo
constituendo. hoc est cęlo & terrȩ. duo
sunt attributi dies: restat ut his mo¬
bilib ꝙͣ uisibilib partib quȩ cre¬
antur intra illum. tres dies reliqui
deputentur. Et quia sicut cȩ̨lum pri¬
us factum est. ita prius erat ordinan¬
dum huius modi partib suis: quar¬

Expanded text:
motus non possunt existere, ad caelemotus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo conlocatus est mundus, consequens erat, ut inpleretur partibus intra uniuersum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur. cuius generis herbae atque arbores non sunt. radicibus quippe istae fixae sunt terrae et, quamuis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non mouentur nisibus suis, sed, ubi fixa sunt. ibi aluntur et crescunt; propterea magis pertinent ad terram quam ad genera rerum, quae in aquis et terris mouentur. quia ergo uisibili mundo constituendo, hoc est caelo et terrae, duo sunt adtributi dies, restat, ut his mobilibus et uisibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur; et quia, sicut caelum prius factum est, ita prius est ordinandum huiusmodi partibus suis, quar
Abbreviated transcription (Latin):
nere. Quid autẽ simile habet firma¬
mentum cęli: cum homine facto ad
imaginem di: An quia cęlum totã
suꝑiorem mundi partem occupat:
ꝙ homini in totam partem inferio
rem potestas dominandi tributa ẽ:
Sed quid agimus de pecoribus ꝙ de
bestuis: quas ipso die sexto in sua gene¬
ra terra produxit: Quȩ illis cum cȩ¬
lo potest ẽẽ collatio: An potius qm̃
primo facta intelligitur lutis no¬
mine spiritualis creaturȩ formatio:
consequens erat ut corporalis quoq
creatura. id est mundus iste uisibilis
fieret qui factus est biduo ꝓpter du¬
as partes suas maximaᷤ quib constat
uniuersus. cęlum scilicet & terram:
scm hanc rationis collationem. qua
ꝙ ipsa uniuersa creatura spiritualis
& corporalis sepe cȩlum & terra no¬
minatur. ita ut globus quoq iste
turbulentioris aeris terrenȩ partide¬
pucetur. exhalationib quippe humi¬
dis corporascit: si quid uero tranquilli
aeris est. ubi uentosi atq procellosi

Expanded text:
nere. Quid autem simile habet firmanere. Quid autem simile habet firmamentum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inrem potestas dominandi tributa est ? sed quid agimus de pecoribus et bestiis, quas ipso die sexto in sua genera terra produxit? quae illis cum caelo potest esse conlatio? An potius, quoniam primo facta intellegitur lucis nomine spiritalis creaturae formatio, consequens erat, ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste uisibilis fieret, qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniuersa creatura spiritalis et corporalis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procellosi
Abbreviated transcription (Latin):
in inchoationem noctis. Et stellas.
Et posuit eas d̾s infirmamento cȩ¬
li. sic ut luceant suꝑ terram: & ut
sint in inchoationem diei q noctis.
ꝙ diuidant inter lucem & tenebra
Et uidit ds quia bonum est: ꝙ facta
est uespera. ꝙ factum ẽ mane dies
quartus. In hoc quarto die quȩren¬
dum est quid sibi uelit ista ordina¬
tio: ut prius uel fierent uel secer¬
nerentur aqua & terra: priusq ter¬
ra germinaret. quam in cȩlo sydera
fierent. Neq enim possumus dicere.
electa esse quȩq meliora. quibus
dierum series ita distingueretur.
ut fines & maxime medium orna¬
tius eminerent. Septem quippe die¬
rum medius. quartus est. Occurrtt
enum illud. quia septimo die non
est facta ulla creatura. An forte lux
primi diei magis respondet ad qui¬
etem diei septimi : ut eo modo con¬
cinentibus finibus. iste ordo texa¬
tur. eminentib de medio luminib
cȩli: Sed si primus dies septimo con¬
cinit: debet ergo &. scds sexto conci¬

Expanded text:
nchoationem noctis; et stellas: et posuit ea Deus in firmamento coeli, ut luceant super terram, et ut sint in inchoationem diei et noctis, et ut dividant inter lucem et tenebras. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. In hoc quarto die quaerendum est, quid sibi velit ista ordinatio, ut prius vel fierent, vel secernerentur aqua et terra, priusque terra germinaret, quam in coelo sidera fierent. Neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio luminibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto conci
Abbreviated transcription (Latin):
terris ꝙ conectuntur. ista quoq
ad eundem diem ꝑtinere uoluerit
Et dixit ds. fiant luminaria infir.¬
mamento cęli. sic ut luceant fuper
terram in inchoationem diei &
noctis. ꝙ ut diuidant inter diem
ꝙ. noctem. & sint in signa &. in tem¬
pora & in dies & in annos: & sint
in splendorem infirmamento cȩli.

Expanded text:
terris et conectuntur, ista quoque terris et conectuntur, ista quoque ad eundem diem pertinere uoluerit. Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli, sic ut luceant super terram in inchoationem diei et noctis et ut diuiet noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et sint in splendorem firmamenti  Al.
Abbreviated transcription (Latin):
reat. Aqua enim est labiliter fiuxa:
terra stabiliter fixa. Et dixit ds.
Germinet terra herbam pabuli fe
rentem semen scdm genus. & scdm¬
similitudinem: & lignum fructife.¬
rum faciens fructum. cuius semen
ipsius insimilitudinem suam sit¬
suꝑ terram. S factum est sic. Et pro¬
duxit terra herbam pabuli. semen
habentem scđm genus suum. ꝙ. se¬
cundum similitudinem: & lignũ
fructiferum faciens fructum. cu¬
Et uidit ds quia bonum est. &. fa¬
cta est uespera. & factum est mane
dies tertius. Hic moderamen ordi¬
natoris aduertendum est: ut qmͣ
distincta quȩdam creatura est her¬
barum atq lignoꝵ abspecie terra¬
rum & aquarum. ut in elementis
numerari non possint. seorsum de
illis diceretur ut exirent de terra.
ꝙ seorsum illis redderentur illa
solita: ut diceretur. &. factum ẽ sic
ac deinde repeteretur quod factum
est: seorsum quoq indicaretur dm̃
uidisse quia bonum est: tamen
quia fixa radicib continuantur

Expanded text:
reat; aqua enim est labiliter fluxa, reat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. Et dixit deus: germinet terra herrentem semen secundum genus suum: et lignum fructiferum, faciens fructum, cuius semen dum similitudinem suam super terram. Et factum est sic. Et produxit terra herbam pabuli, semen habentem secundum genus, et secundum similitudinem, et lignum fructiferum faciens fructum, cuEt vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius. Hic moderamen ordinatoris advertendum est, ut quoniam distincta quaedam creatura est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non illis diceretur, ut exirent de terra, et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur: et factum est sic, ac deinde repeteretur, quod factum est, seorsum quoque indicaretur deum uidisse, quia bonum est, tamen, quia fixa radicibus continuantur
Abbreviated transcription (Latin):
ut dixi uocabulo uł terrȩ uł aque.
scriptura prȩdixit. Terra enim &
aqua etiam suis qualitatib id exi¬
stentia quod udemus: tamen ꝓpt̃
facilem corruptionem. propin¬
quiora sunt eidem informitati.
quam cȩlestia corpora. Et qm̃ per
enumerationem dierum iam ex
informi quȩq formata numerant᷑¬
& ex ista corporali materia iam cęlũ
factum narrauerat. cuiꝰ multum
distat species a terrenis: iam quod
ex ea formandum in rerum infima
parte restabat. noluit sub his uer¬
bis in rerum creatarum ordinẽ
inserere. ut diceretur fiat: non
acceptura ista residua informitate
talem speciem. qualem acceperat
celum: sed iam inferiorem & infirmi¬
orem. atq informitati proximan: ut
his potius uerbis cum dicitur congre¬
gentur aquȩ & appareat arida. acce¬
perint hȩc duo species ꝓprias istas no¬
tissimas nobisq tractabiles aqua mo¬
bilem. terra immobilem. Ideode illa
dictum ẽ. congregetur: de hac apͬpa¬

Expanded text:
ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpa
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ uł ante om̃s dies aqua & ter¬
ra:&. cur ad dĩ uerbum facta sint
illa. dicente do. fiat. hec autẽ dicen¬
te quidem dõ discreta. non autem
dicente do facta inueniantur: ha¬
bet quod salua fide intelligat. scili¬
cet id quod dictum est. ante dierũ
enumerationem. terra erat inuisi¬
bilis &. incomposita. cum commen¬
daret scriptura cuiusmodi terram
fecerat ds. quia predixerat. in prin¬
cipio fecit d̾s cęlum & terram: nichil
aliud his uerbis quam materiȩ cor¬
poralis informitatem insinuare uo¬
luisse: eligens eam usitatius appella¬
re quam obscurius: si tamen tardo
intellectui non subrepat. ut mate¬
riam & speciem. quia uerbis scriptu¬
ra separat. conetur hȩc duo etiam
tempore separare: tanquam prius
fuerit materia. & ei temporis inter¬
uallo interposito postea sit addu¬
cta species: cum d̾s hȩc simul crea¬
uerit. materiamq formatam insti¬
tuerit: cuius informitatem usitato

Expanded text:
autem uel ante omnes dies aqua et terautem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato,
Abbreviated transcription (Latin):
re possimus. Et ab ipsis quippe qui
hȩc curiosissime & otiosissime quesie¬
runt. inuentum est: etiam cȩlo non
moto. si sola sydera mouerentur. fieri
potuisse om̃ia quȩ in ipsis sẏderum
conuersionib animaduersa atq cõ¬
prehensa sunt. Et dixit d̾s. Congre¬
getur aqua quȩ est sub cȩlo in con¬
gregatione una: & appareat arida.
Et factum est sic & congregata est
aqua quȩ est sub cęlo. in congregatio¬
nem suam: & apparuit arida. Et uo¬
cauit d̾s aridam terram: & congrega¬
diones aquarum uocauit mare. Et
uidit ds quia bonum est. Iam de hoc
opere di ꝓpter alterius rei queren dȩ
necessitatem: in primo nr̃o uolumine
satis tractauimus. Hic itaq breuiter
ammonemus. ut quem forte non mo¬
uet querere. quando species aquarũ
terrarumq creata sit: accipiat isto
die non esse factum. nisi ut secerne¬
rentur hȩc duo elementa inferiora.
Quem uero mouet. cur indiebus.
facta sit lux &̃ cęlum. extra dies

Expanded text:
re possimus. et ab ipsis quippe, qui re possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iopere Dei propter alterius rei quaerendae necessitatem, in primo nostro volumine satis tractavimus . Hic itaque breviter admonemus, ut quem forte non movet quaerere quando species aquarum terrarumque creata sit, acdie non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lux et caelum, extra dies
Abbreviated transcription (Latin):
quomodo sydera quȩ in illo fixa
creduntur. ab oriente usq ad oc¬
casum circueunt. septemtrionibus
breuiores gyros iuxta cardinem
ꝑagentib: ut cęlum. si est alius no¬
bis occultus cardo ex alio uertice
sicut spera: si autẽ nullus alius cat¬
do est. uelut discus rotari uidea¬
tur: Quib respondeo. multum
subtilib ꝙ laboriosis rationibus
ista ꝑquiri: ut uere ꝑcipiatur utrũ
ita. an non ita sit. Quibus ineun¬
dis atq tractandis nec michi iam
tempus est. nec illis eẽ debet. quos
ad suam salutem. ꝙ sc̃ȩ ȩccłȩ necessa¬
riam utilitatem cupimus informari.
Hoc sane nouerint: nec nomen fir¬
mamenti cogere. ut stare cȩlum pute¬
mus. Firmamentum enĩ non propter
stationem. sed ꝓpter firmitatẽ. aut
propter intransgressibilem terminũ
superiorum & inferioꝵ aquarum uo¬
catum intelligere licet: nec siueritas
cȩlum stare ꝑsuaserit. impedire nos
circuitum syderum. ne hoc intellige¬

Expanded text:
quomodo sidera quae in illo fixa quomodo sidera quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt, septentrionibus breviores gyros juxta cardinem peragentibus; ut coelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio vertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, velut discus rotari videatur? Quibus respondeo, multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut vere percipiatur utrum ita an non ita sit; quibus ineundis atque ttempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellege
Abbreviated transcription (Latin):
tegit. Si autẽ spera est: undiq came¬
ra est. Sed illud quod de pelle di¬
ctum est magis urget. ne non sperȩ
quod humanum est forte cõmen¬
tum. sed ipsi nr̃ȩ camerȩ aduersũ
sit. Quid autẽ hinc allegorice sen¬
serim: confessionum nr̃arum liber
tertiusdecimus habet. Siue igitur
ita ut ibi posui. siue alio aliquo mͦ
intelligendum sit cęlum sicut pellis
extentum. ꝓpter molestos & nimios
exactores expositionis. ad litterã
hoc dico: qd̃ sic̃ arbitror om̃ium
sensib patet. Utrumq enĩ fortasse.
id est & pellis & camera: figurate in¬
telligi potest. Utrumq autẽ ad lit¬
teram quomodo possit. uidendũ
est Si enim camera non solum
curua. sed etiam plana recte dici¬
tur: ꝓfecto & pellis non solum in
planum. uerum etiam in rotundũ
sinum extenditur. Nam q. uter
cȩli non nulli fr̃s quȩstionem mo¬
uent. utrum stet. an moueatur:
quia si mouetur inquiunt. quomͦ
firmanientum est: Si autẽ stat:

Expanded text:
tegit: si autem sphaera est, undique cametegit: si autem sphaera est, undique camera est. Sed illud quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae adversum sit. Quid autem hinc allegorice senserim, Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet . Sive igitur ita ut ibi posui, sive aliquo alio modo intelligendum sit coelum sicut pellis extentum; propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram, hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet: utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intelligi potest; utrumque autem ad litteram quomodo possit, videndum est. Si enim camera non solum curva, sed etiam plana recte dicitur; profecto et pellis non solum in planum, verum etiam in rotundum sinum extenditur. Nam et uter coeli nonnulli fratres quaestionem movent, utrum stet, an moveatur. Quia si movetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? Si autem stat,
Abbreviated transcription (Latin):
apud nos de pelle dictum est. ue¬
ris illis rationib non esse contra¬
rium. Alioquin contrarium erit
etiam ipsis in alio loco scripturis
nr̃is: ubi cęlum dicitur uelut
camera esse suspensum. Quid enĩ
tam diuersum est. &. sibimet aduer¬
sum. quam plana pellis extensio:
ꝙ camerae curua conuexio: Quod¬
si oportet sicuti oportet. hȩc duo
sic intelligere. ut concor lurueueruq
nec sibimet repugnare iuideatur:
ita oportet etiam utrumlibet hor
illis non aduersari disputationi¬
bus. si eas forte ueras certa ratio
declarauerit. quib docetur cȩlũ
sperȩ figura undiq ẽẽ conuexum. si
tamen probatur. Et illa quidem
apud nos camerȩ similitudo. etiã
scdm litteram accepta: non impe.¬
dit eos qui speram dicunt. Bene
quippe creditur scđ̾m eam partẽ
quȩ suꝑnos est: de cęli figura scri¬
pturam loqui uoluisse. Si ergo spe¬
ra non est: ex una parte camera est.
ex qua parte cęlum terram con¬

Expanded text:
apud nos de pelle dictum est, ueapud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et ilapud nos camerae similitudo, etiam secundum litteram accepta, non impedit eos qui sphaeram dicunt. Bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de coeli figura Scripturam loqui voluisse. Si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte coelum terram con
Abbreviated transcription (Latin):
causam quam non semel cõmemo¬
raui. ne quisqũa eloquia diuina ñ
intelligens. cum de his rebus tale
aliquid uł inuenerit in libris nr̃is.
uł ex illis audierit. quod ꝑceptis a se
rationib aduersari uideatur. nullo
modo eis cȩtera utilia monentib uł
narrantib. uł ꝓnuntiantib credat:
breuiter dicendum est de figura cȩ¬
li. hoc scisse auctores nr̃os quod ue¬
ritas habet: sed sp̃m dĩ quiꝑ eos lo¬
quębatur noluisse ista docere homi¬
nes
nulli saluti ꝓfutura. Sed ait aliquis.
Quomodo non est contrarium his
qui figuram sperȩ cęlo tribuunt.
quod scriptum est in litteris nr̃is:
qui extendit cęlum sicut pellem:
Sit sane contrarium. si falsum ẽ quod
illi dicunt. Hoc enim uerum est
quod diuina dicit auctoritas: po¬
tius quam illud quod humana in¬
firmitas conicit. Sed si forte illud ta¬
libus illi documentis probare po¬
tuerint ut dubitari inde non de¬
beat: demonstrandum est hoc qͦd

Expanded text:
causam, quam non semel commemocausam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod
Abbreviated transcription (Latin):
quae anteriore quodam motu in
ipso di uerbo prior faciendam esse
cognouit: ut postremo cum audi¬
mus repeti & dici quod fecit ds.
iam intelligamus in suo genere
fieri ipsam creaturam. Porro cum
audimus ꝙ uidit d̾̃s quia bonum
est. intelligamus benignitati dei
placuisse quod factum est: ut pro
modo sui generis maneret. quod
placuit ut fieret. cum sp̃s di suꝑfere¬
batur suꝑ aquam. Quęri etiam solet.
quȩ forma &̃ figura cęli ẽẽ creden¬
da sit: scd̾m scripturas nr̃as. Multi
enu multum disputant de his
reb. quas maiore prudentia nr̃i
auctores omiserunt. ad beatam ui¬
tam non profuturas discentibus.
& occupantes quod peius est mul¬
tum pretiosa &. reb salubribus
impendenda tempoꝵ spatia. Quid
enim ad me ꝑtinet. utrum cęlum
sicut spera undiq concludat ter¬
ram. in media mundi mole libratã:
an eam ex una parte desuꝑ uelut
discus oꝑiat: Sed quia de fide agi¬
tur scripturarum. propter illam

Expanded text:
quae anteriore quodam motu in quae anteriore quodam motu in ipso dei uerbo prior faciendam esse cognouit, ut postremo, cum audimus repeti et dici, quod fecit deus, iam intellegamus in suo genere fieri ipsam creaturam. porro cum audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegamus benignitati dei placuisse, quod factum est, ut pro modo sui generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam
Abbreviated transcription (Latin):
uel peccata improbant. Nec mirum
est quod scĩs angłis suis in prima lu¬
cis conditione formatis: prius ds
ostendebat. quod deinceps creaturus¬
erat. Neq enim intellectum di nos¬
sent: nisi quantum ipse monstrasset.
Quis enim cognouit intellectum
dĩ: aut quis consiliarius eius fuit:
Aut quis prior dedit illi: & retribu¬
etur ei: Qm̃ ex ipso. &. ꝑ ipsum. &
in ipso sunt omĩa. Ex ipso ergo
discebant angłi: cum in eis fieret
cognitio creaturȩ deinceps facien¬
dȩ: ac deinde ut fieret in genere
proprio. Qua ꝓpter iam luce fa¬
cta. inqua intelligimus ab ȩterna
luce formatam rationalem creatu¬
ram cum in cȩteris creandis reb
audimus. & dixit ds̃. fiat: intelliga¬
mꝰ ad eternitatẽ uerbi di recurren¬
tem scripturȩ intentionem. Cum uͦ
audimus. & sic est factum. intelliga
mus increatura intellectuali factã
cognitionẽ rationis. quȩ in uerbo
dĩ est. condendȩ creaturȩ: ut in ea
natura prius quodammꝰ facta sit.

Expanded text:
uel peccata inprobant. Nec mirum uel peccata inprobant. Nec mirum est, quod sanctis angelis suis in prima lucis conditione formatis prius deus ostendebat, quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. quis enim cognouit intellectum domini? aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeternitatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimus: et sic est factum, intellmus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in Verbo Dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit,
Abbreviated transcription (Latin):
turȩ lignoꝵ & herbarum. sic lumi¬
naria cęli: sic animantia orta ex
aquis ꝙ  terra. Neq enim sicut
pecora solo sensu corporis uident
angeli hȩc sensibilia: sed si quo sen¬
su tali utuntur. agnoscunt ea po¬
tius quȩ melius nouerunt inte¬
rius. in ipso uerbo dĩ a quo illu¬
minantur. ut sapienter uiuant.
cum sit in eis lux quȩ primo facta
est. si lucem spiritualem in illo die
factam intelligimus. Quem admo¬
dum ergo ratio qua creatura con¬
di. qũa ipsa creatura quȩ condit᷑: sic et
eusde rationis cognitio priꝰ fit increatura
intellectuali. q̃ peccato ñ tenebrata ẽ: ac dem¬
de ipsa conditio creaturȩ. Neq enĩ sic̃ nos
ad ꝑcipiendã sapientiã ꝑficiebant angłi:
ut inuisibilia di ꝑ ea quȩ facta sunt.
intellecta conspicerent. qui ex quo
creati sunt. ipsa uerbi ȩternitate scã
&. pia contemplatione ꝑfruuntur:
atq inde ista despicientes. scdm id qͦd
intus uident. uł recte facta approbaii:

Expanded text:
turae lignorum et herbarum, sic lumiturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis uident angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura condei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde ista respicientes secundum id, quod intus uident, uel recte facta adprobant
Abbreviated transcription (Latin):
ta est: sed in ipsa sua conformatio¬
ne cognouit: hoc est illustratione
ueritatis ad quam conuersa forma¬
ta est. Cȩtera uero quȩ infra sunt
ita creantur: ut prius fiant in co¬
gnitione rationalis creaturȩ: ac de¬
inde in genere suo. Qua propter
lucis conditio prius est in uerbo
di. scđm rationem qua condita
est: hoc est incoȩterna patris sapi¬
entia. ac deinde in ipsa lucis con¬
ditione. scdm naturam qua condi¬
ta est: illic non facta sed genita.
hic uero facta. quia ex informitate
formata. Et ideo dixit ds fiat lux.
ꝙ facta est lux: ut quod ibi erat in
uerbo. hic esset in opere. Conditio
uero cȩli prius erat in uerbo dĩ se¬
cundum geraitam sapientiam: dein¬
de facta est in treatura spirituali.
hoc est in cognitione angłoꝵ scđ̃m
creatam in illis sapientiam: dem¬
de quod celum factum est. ut esset
iam cęli ipsa creatura in genere
proprio. Sic s discretio uł speties
aquarum atq tirrarum. sic na¬

Expanded text:
ta est, sed in ipsa sua conformatiota est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo ? quapropter lucis conditio prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic na
Abbreviated transcription (Latin):
ita dicere. & dixit d̃s fiat lux. ꝙ sic
est factum. & fecit ds lucem. & uidit
quia bona est: aut certe sicut in aqua¬
rum congregatione. ut non dice¬
ret. ꝙ fecit ds. sed tamen iterum re¬
peteret. & dixit ds fiat lux. ꝙ sic est
factum. ꝙ facta est lux. ꝙ uidit ds
lucem quia bona est. Sed nullomͦ
repetens. postta quam prȩposuit
ꝙͣ. dixit ds fiat lux. nichil aliud in¬
tulit. nisi &. facta est lux: ac deinceps
de placita luce & diuisa a tenebris.
&. utroq appellato nominib suis:
sine ulla repetitione narrauit. Qd¬
ergo sibi uult in cȩteris illa repetito.
An illo modo demonstratur. primo
die quo lux facta est. conditionem
spiritualis & intellectualis creatu¬
rȩ lucis appellatione intimari: In
qua natura intelliguntur om̃s an-¬
głi scĩ. atq uirtutes. & ꝓpterea non
repetiuit factum postea qũa dixit.
facta est lux: quia non primo co¬
gnouit rationalis creatura confor¬
mationem suam ac deinde forma¬

Expanded text:
ita dicere: et dixit deus: fiat lux. et sic ita dicere: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum. et fecit deus lucem. et uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facde placita luce et divisa a tenebris, et utroque appellato nominibus suis, sine ulla repetitione narravit. sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes - et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde forma
Abbreviated transcription (Latin):
tum postea quam factum est. pla¬
cuisse: sed potius in ea bonitate
placuisse ut maneret factum. ubi
placebat ut fieret. Ac ꝑhoc manet¬
adhuc causa requirendi.cur postea¬
quam dirit ꝙ sic est factum. ubiꝑ
fectio iam oꝑis indicatur. addidit.
& fecit ds: cum eo ipso quod ait̃.
&ͣ dixit d̾s fiat illud. ꝙ sic est factũ.
iam intelligatur id dm̃ dixisse in
uerbo suo. & factum esse ꝑ uerbũ
eius: atq ibi iam non solum patͥs.
sed etiam filii possit apparere ꝑsona
Nam si ꝓpter ostendendam filii
personam repetitur ac dicitur &
fecit đs. nunquid ergo non per
filium congregauit aquam tertio
die ut appareret arida: quia ibi ñ
dicitur. ꝙ fecit ds congregari aqũa.
aut congregauit ds aquas: Sed tam̃
etiam ibi postea quam dixit. q. fa¬
ctum est sic. tunc repetiuit dicens:
ꝙ congregata est aqua quȩ est sub
cȩlo. Nunquid etiam lux non ꝑ
filium facta est: ubi prorsus nullo
modo repetiuit: Potuit enim & illic

Expanded text:
tum, posteaquam factum est, platum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret. Ac adhuc causa requirendi, cur posteaquam dixit, Et sic est factum, ubi perfectio operis jam indicatur; addidit, Et fecit Deus: cum eo ipso quod ait, Et dixit Deus, Fiat illud, Et sic est factum, jam intelligatur id Deum dixisse in Verbo suo, et factum esse per Verbum ejus; atque ibi jam non solum Patris, sed etiam Filii possit apparere persona. Nam si propter ostendendam Filii personam repetitur, ac dicitur, Et fecit Deus; numquid ergo non per Filium congregavit aquam tertio die ut appareret arida, quia ibi non dicitur, Et fecit Deus congregari aquam, aut congregavit Deus aquam? Sed tamen etiam ibi posteaquam dixit, Et factum est sic; tunc repetivit, dicens, Et congregata est aqua, quae est sub coelo. Numquid etiam lux non per Filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic