comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Tradiderunt illi. thus idolis posue¬
runt & ille & ille. Quid ad me de
illo ꝙ de illo. si fecerunt. Non funt
pastores. Tu uocem pastoris edicito:
quia nec de illis uocem pastoris annun¬
tias. Tii accusas. non euangłm. tu
accusas. non ꝓpħam. non apłos. De
quo michi uox ista loquitur. de illo
credo: aliis non credo. Sed acta ꝑfers.
acta ꝑfero. Credam tuis. crede & tu
meis. Non credo tius. noli credere
meis. Auferantur cartȩ humanȩ.
sonent uoces diuinȩ. Ede michi unã
scripturam uocem ꝓferre donati: au-¬
di innumerabiles uoces ꝑ orbem
terrarum. Quis eas enumerat: Qͥs
eas terminat: Tamen ut pauca cõ¬
memoremus. legem attende. pri¬
mum dĩ testamentum: in semine tuo
benedicentur om̃s gentes. Et in psal¬
mo. Postula a me.gͦ dabo tibi gentes
hereditatẽ tuam: &. possessionẽ tuã
terminos terrȩ. Commemorabunt᷑¬
fines terrȩ. ꝙ̾. ad orabunt in conspec̾tu
eius uniuersȩ patriȩ gentium. qm̃
ipsius est regnũ. & ipse dñabitur

Expanded text:
tradiderunt, et illi thus idolis posuerunt, ille et ille. Quid ad me de illo et illo? Si fecerunt, non sunt pastores: tu vocem pastoris edicito; quia nec de illis vocem pastoris annuntias. Tu accusas, non Evangelium; tu accusas, non Propheta, non Apostolus: de quo mihi vox ista loquitur, de illo credo; aliis non credo. Sed Acta profers: Acta profero. Credam tuis: crede et tu meis. Non credo tuis: noli credere meis. Auferantur chartae humanae, sonent voces divinae. Ede mihi unam Scripturae vocem pro parte Donati: audi innumerabiles, pro orbe terrarum. Quis eas enumerat? Quis eas terminat? Tamen ut pauca commemoremus, Legem attende, primum Dei Testamentum: In semine tuo benedicentur omnes gentes . Et in Psalmo, Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae . Commemorabuntuet adorabunt in conspectu ejus universae patriae gentium: quoniam ipsius est regnum, et ipse dominabitur
Abbreviated transcription (Latin):
stis: usib meis mittere. Sed ut ostende¬
ret in eo quod illi bene fecerunt quod¬
non ipse sua quęreret. ne inter illos ẽẽt.
qui seipsos pascunt non oues: non tam
suȩ gaudet subuentũ ẽẽ necessitati. qũa
illoꝵ gaudebat fecunditate. Quid ergo
ibi quȩrebat: Non quia inquit quero
datum: sed requiro fructum. Non in¬
quit ẽgo ut explear: sed ne uos inanes
remaneatis. Qui ergo non possunt fa¬
cere quod paulus. ut manib suis tͣn¬
sigant. accipiant de lacte ouium. su¬
ibi quęrant tanquam cõmodũ suum.
ut ex necessitate suȩ penuriȩ. uideant᷑
annuntiare ȩuangłm. sed hominib
illuminandis p̾beant lucem uerbi
ueritatis. Sunt enim tanqũa lucernȩ
sicut dictum est. sint lumbi uestri prȩ¬
cincti& lucernȩ ardentes. et nemo
accendit lucernam & ponit eam sub
modio. sed suꝑ candelabrum. ut luce¬
at om̃ib qui in domo sunt. Sic luce

Expanded text:
stis, usibus mittere meis . Sed ut ostendestis, usibus mittere meis . Sed ut ostenderet in eo quod illi benefecerunt, quid ipse quaereret, ne inter illos esset, qui se ipsos pascunt, non oves: non tam suae gaudet subventum esse necessitati, quam illorum gratulatur fecunditati. Quid ergo ibi quaerebat? Non quia quaero, inquit, datum, sed requiro fructum. Non ut ego, inquit, explear, sed ne vos inanes remaneatis. Qui ergo non possunt facere quod Paulus, ut manibus suis se transigant, accipiant de lacte ovium: suibi quaerant, tanquam commodum suum, ut ex necessitate penuriae suae videantur annuntiare evangelium, sed hominibus illuminandis parent lucem verbi veritatis. Sunt enim tanquam lucernae, sicut dictum est: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes . Et, Nemo accendit lucernam, et ponit eam sub modio: sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. Sic
Abbreviated transcription (Latin):
batur acciperet. Ipse ergo donauit et
Iue plus fecit. fortassis enĩ ipsum signi¬
ficabat: qui egrum cum adduceret ad
stabulum. dixit Siquid amplius eroga¬
ueris: in redeundo redda tibi. De his
ergo qui non indigent lacte gregis
quid plura dicamus: Misericordiores
sunt. uł potius ipsius miscdiȩ officiũ
largius impendunt. Possunt enĩ & qd
possunt faciunt. Laudent᷑ hii: nec dã¬
nentur illi. Nam & ipse apł̃s qui hȩc
non quȩrebat: fructuosas tamen oues
esse cupiebat. non steriles sinc lactis uber¬
tate. Itaq cum esset quod̾a temport in ma¬
gna indigentia iuinctus in confessione
ueritatis. missum ẽ illi a fr̃ib. unde
netessitati &̾. indigentiȩ eius ministra¬
retur. Respondit autẽ illis gr̃as agens
ꝙ dicit. Benefecistis communicare ne¬
cessitatib meis. Ego enim didici in qui¬
bus sum sufficiens ẽẽ. Scio & abundare.
& penuriam pati. Om̃ia possum: in eo qui
me confortat. Uerũtamen. uos bene feci¬

Expanded text:
batur, acciperet. Ipse ergo donavit et batur, acciperet. Ipse ergo donavit et Ille plus fecit: fortassis enim ipsum significabat, qui aegrum cum adduceret ad stabularium, dixit: Si quid amplius erogaveris, in redeundo reddam tibi . De his ergo qui non indigent lacte gregis, quid plura dicamus? Misericordiores sunt, vel potius ipsius misericordiae officium largius impendunt: possunt enim, et quod possunt faciunt. Laudentur hi, nec damnentur illi. Nam et ipse Apostolus datum non quaerebat. Fructuosas tamen oves suas esse cupiebat, non steriles, sine lactis abertate. Itaque cum esset quodam tempore in magna indigentia, vinctus in confessione veritatis, missum est illi a fratribus, unde necessitati et indigentiae ejus ministraretur. Respondit autem illis gratias agens, et dixit: Benefecistis communicantes necessitatibus meis: ego enim didici in quibus sum sufficiens esse. Scio et abundare, novi et penuriam pati. Omnia possum in eo qui me confortat. Verum tamen vos benefeci
Abbreviated transcription (Latin):
s lanis uos tegitis:ꝙ. quod crassum
est interficitis. & oues meas non pascitis.
Quod infirmum est non confortastis
ꝙ quod egrotum non corroborastis: ꝙͥ¬
perut non inquisistis. ꝙ quod forte fu¬
it confecistis: & disꝑsȩ sunt oues meȩ.
eo quod non sit pastor. Dicuntur hii pa¬
stores pascentes semetipsos. non oues.
Quid ergo diligunt: Lac consumitis:
plantat uineam. & de fructu eius ñ
sumit: Quis pascit grege̾. ꝙ de lacte
gregis non ꝑcipit: Inuenimus ergo
eẽ lac gregis. quicquid a plebe dĩ tri¬
buitur prepositis ad sustentandũ uictũ
temporalem. Inde enim loquebat᷑ apłs.
cum hȩc dicctet quȩ cõmemoraui. E qͥdẽ
apłs qũaquam eligeret manib suis
transigi .&. nec ipsum lac quęrerer ab
di habere se dixit. & sic dñm disposuisse.
ut qui ȩuangłm annuntiant. de euglo
uiuant . & dicit alios coapłos suos usos
fuisse hac potestate non usurpata: sed
data. Plus ille fecit: ut nec quod debe¬

Expanded text:
et lanis vos tegitis, et quod crassum et lanis vos tegitis, et quod crassum est interficitis, et oves meas non pascitis: quod in, aegrotum non corroborastis; periit, non inquisistis; et quod forte fuit, confecistis: et dispersae sunt oves meae, eo quod non sit pastor. Dicitur in pastores pascentes semetipsos, non oves, Quid ergo diligunt? Lac consumitis. plantat vineam, et de fructu ejus non sumit? quis pascit gregem, et de lacte gregis non percipit ? Invenimus ergo lac esse gregis, quidquid a plebe distribuitur praepositis, ad eorum sustentandum victum temporalem. Inde enim loquebatur Apostolus, cum haec diceret quae commemoravi. Et quidem apostolus, quanquam elegerit manibus suis transigi, et nec ipsum lac quaerere ab tem habere se dixit, et sic Dominum disposuisse, ut qui evangelium annuntiant, de evangelio vivant. Et dicit alios coapostolos suos usos fuisse hac potestate, non usurpata, sed data. Plus ille fecit, ut nec quod debe
Abbreviated transcription (Latin):
longe est: unicuiq homini suȩ uitȩ
ultimus ꝓpe est. Tamen utrumq latere
ds uoluit. & quando ueniat finis scł̃i
& quando sit in uno quoq homine¬
e. huius uitȩ finis. Uis non timere di¬
em occultum: Quando uenerit iue¬
Iniat
tt paratum. Cum ergo prȩpositi adhoc
sint ut eis quib prȩsunt consulant:
nec in eo quod presunt. om̃ino utilita¬
tem suam attendant. sed eoꝵ quibus
ministrant: quisqͥs ita p̃positus est. ut
in eo quod p̃positus est gaudeat: ꝙ ho¬
norem suum quęrat. &. cõmoda sua
sola respiciat: se pascit. non oues. Ad hos
sermo di dirigitur. Audite tanguam
oues di. ꝙ uidete queadmodum uos se¬
curos fecerit ds. Qualescunq sint qui
uobis prȩsunt: id est qualescunq nos
simus: uobis securitatẽ dedit qui pa¬
scit isrł. Nam si ds non deserit oues
suas. s mali pastores pęnas debitas
seipsos pascentes. non oues. sermo dm̃.
neminem palpans. Lac consumitis

Expanded text:
longe est, unicuique homini vitae suae longe est, unicuique homini vitae suae ultimus prope est. Tamen utrumque latere Deus voluit, et quando veniat finis saeculi, et quando sit in unoquoque homine hujus vitae finis. Vis non timere diem occultum? Dum venerit, inveniat te paratum. Cum ergo praepositi ad hoc sint, ut his qui subjecti sunt consulant; non in eo quod praesunt, omnino utilitatem suam attendant, sed eorum quibus ministrant. Quisquis ita praepositus est, ut in eo quod praepositus est, gaudeat, et honorem suum quaerat, et commoda sua sola respiciat, se pascit, non oves. Ad hos sermo dirigitur. Audite tanquam oves Dei, et videte quemadmodum vos securos fecerit Deus: qualescumque sint qui vobis praesunt, id est, qualescumque nos simus; vobis securitatem dedit, qui pascit Israel. Nam Deus non deserit oves suas; et mali pastores poenas debitas se ipsos pascentes, non oves, sermo divinus neminem palpans. Ecce lac consumitis,
Abbreviated transcription (Latin):
antur isti pastores: quia seipsos pascunt
quęrunt: non quȩ iñu xp̃i. Nos enim
quos in loco isto de quo ꝑiculosa ratio
redditur. dñs sccłm dignationẽ suam.
non scd̾m meritum nr̃m constituit ha¬
unum quod xp̃iani sumus: alterũ quod
p̃positi sumus. Illud quod xp̃iani sumꝰ
ꝓpter nos: quod autẽ prȩpositi sumus.
ꝓpter uos est. In eo quod xp̃iani sumus.
attendatur utilitas nr̃a: in eo quod
p̃positi. non nisi ur̃a. Sunt autẽ mul¬
ti xp̃iani & non prȩpositi. qui ꝑueni¬
unt ad dm̃ faciliori fortasse itinere.
& tanto expeditius ambulantes: quan¬
to minorem sarcinam portant. Nos
autẽ. excepto quod xp̃iani sumus uude
rationem reddemus dõ de urta nr̃a.
sumus etiam p̃positi. unde rationẽ red¬
dituri sumus dõ. de dispensatione nr̃a.
Ad hoc istam difficultatẽ ꝓpono. ut
compatientes nobis. oretis pro nobis.
Ueniet enim dies. quo cuncta addu¬
cantur iniudicium. Q ille dies si scł̃o

Expanded text:
antur isti pastores: quia seipsos pascunt,antur isti pastores: quia seipsos pascunt,quaerunt, non quae Jesu Christi . Nos enim quos in loco isto, de quo periculosa ratio redditur, Dominus secundum dignationem suam, non secundum meritum nostrum, constituit, haUnum, quod Christiani sumus: alterum, quod praepositi sumus. Illud quod christiani sumus, propter nos est: quod autem praepositi sumus, propter vos est. In eo quod christiani sumus, attenditur utilitas nostra: in eo quod praepositi, nonnisi vestra. Sunt autem multi christiani, et non praepositi, qui perveniunt ad Deum, faciliore fortasse itinere, et tanto forte expeditius ambulantes, quanto minorem sarcinam portant. Nos autem, excepto quod christiani sumus, unde rationem reddemus Deo de vita nostra, sumus etiam praepositi, unde rationem reddemus Deo de dispensatione nostra. Ad hoc istam difficultatem propono, ut compatientes nobis, oretis pro nobis. Veniet enim dies, quo cuncta adducantur in judicium . Et ille dies, si saeculo
Abbreviated transcription (Latin):
PES TOTA
nr̃a quia iN
xp̃o est. et quia
om̃is uera g sa¬
lubris gła nr̃a
ipse est. ñ nunc
primum didi.¬
cit caritas ur̃a.
Estis enim in eiꝰ
grege. qui inten¬
dit ꝙ. pascit isrł.
Sed qm̃ sunt pastores qui pastorũ
nomine gaudere uolunt. pastoꝵ autẽ
officium implere nolunt. quid ad eos
ꝑ ꝓpħ̃am dicatur. sicut lectum audi¬
iumus recenseamus. Audite uos cum
intentione: audiamus nos cum tre¬
ad me dicens. fili hominis. ꝓpħa suꝑ
pastores isrł: & dic ad pastores isrł.
Hanc lectionem modo cum legeret
audiuimus. hinc cum ur̃a sc̃itate
aliquid loqui decreiumus. Adiuua¬
bit ipse ut uera dicamus. si non nr̃a
dicamus. Nam si nrã dixerimus.
pastores erimus pascentes non oues.
sed nos. Si autẽ illius sunt quȩ dicimꝰ.
ꝑ quemlibet ipse uos pascet. Hȩc dicr
dñs ds ad pastores isrł. qui pascunt se
solos. Nunquid non oues pascunt pa¬
stores: Id est non se pascunt pastores: sed
oues. Hȩc prima causa est quare argu¬

Expanded text:
pes tota nostra quia in Christo est, et quia omnis vera et salubris gloria nostra ipse est, non nunc primum didicit Charitas vestra. Estis enim in ejus grege, qui intendit et pascit Israel . Sed quoniam sunt pastores, qui pastorum nomine gaudere volunt, pastoris autem officium implere nolunt; quid ad eos per Prophetam dicat, sicut lectum audivimus, recenseamus. Audite vos cum intentione, audiamus nos cum tread me dicens: Fili hominis, propheta super pastores Israel, et dic ad pastores Israel . Hanc lectionem modo, cum legeretur, audivimus: hinc cum vestra sanctitate aliquid loqui decrevimus. Adjuvabit ipse ut vera dicamus, si non nostra dicamus. Nam si nostra dixerimus, pastores erimus pascentes nos, non oves. Si autem illius sunt quae dicimus, per quemlibet ipse vos pascit. Haec dicit Dominus Deus: Vae pastoribus Israel, qui pascunt se solos. Nunquid oves pascunt pastores? id est non se pascunt pastores, sed oves. Haec prima causa est, quare argu
Abbreviated transcription (Latin):
oriente & occidente uenient .&. recũ¬
bent cum abraham & ysaac ꝙ iacob
in regno cȩloꝵ. Ab oriente & occiden¬
te multi uenient. Ecce ȩccła xp̃i. ecce
grex xp̃i. Tu uide si oius es. non enĩ
latet te grex qui ubiq est. Non habe¬
bis quid respondeas iudici tuo. qũe
non us eẽ pastorem tuum. Non ha¬
bebis in quam quid respondeas uidi¬
ci tuo. nesciui. non uidi. non audiui.
Quid est quod non scisti: Nec ẽ qui
se abscondat a calore eius. Quid ẽ qd̃
non uidisti: Uiderunt om̃s fines t̾rȩ
salutare di nr̃i. Quid ẽ quod ñ audisti

Expanded text:
ente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum . Ab Oriente et Occidente multi venient: ecce Ecclesia Christi, ecce grex Christi; tu vide, si ovis es. Non enim te latet grex qui ubique est. Non habebis quid respondeas judici tuo, quem non vis esse pastorem tuum: non habebis, inquam, quod respondeas judici tuo, Nescivi, non vidi, non audivi. Quid est quod nescisti? Nec est qui se abscondat a calore ejus . Quid est quod non vidisti? Viderunt omnes fines terrae salutare Dei
Abbreviated transcription (Latin):
habent. per interprȩtantis errorem.
N serto libro quod dixi adam imna¬
ginem di scdm quam factus ẽ ꝑdidisse
peccato: non sic accipiendum ẽ. tanqũa
in eo nulla remanserit: sed quod tam de¬
formis. ut reformatione opus haberet.
N duodecimo de inferis magis michi ui¬
deor docere debuisse. quod sub terris
sint: qua rationem reddere cur sub
terris esse credantur siue dicant᷑: quasi

Expanded text:
habent per interpretantis errorem. habent per interpretantis errorem. In sexto libro quod dixi, Adam imaginem Dei, secundum quam factus est, perdidisse peccato , non sic accipiendum est, tanquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. In duodecimo de inferis , magis mihi videor docere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere cur sub terris esse credantur, sive dicantur, quasi
Abbreviated transcription (Latin):
ER idem tempus de
genesi libros duodecim
scripsi. ab exordio donec
de paradiso dimissus
est adam. & ffamea rumphea po-¬
sita est custodire uiam ligni uitȩ.
Cum autẽ ad hoc usq undecim libͥ
ꝑacti eẽnt: duodecimum ad didi.
in quo diligentius de paradiso dispu¬
tatũ est. Titulus hoꝵ librorum
inscribitur de genesi ad litteram.
id est non scdm allegoricas signi¬
ficationes. sed scdm rerum gestarũ
ꝓprietatẽ. In quo opere plura quesi¬
ta quan inuenta sunt: & eorum
quȩ inuenta sunt pauciora firma¬
ta: cętera uero ita posita. uelut adhuc
requirenla sint Hos sane libros poste¬
rius cȩpi sed prius terminaui qũa
de trinitate: ideo eos nunc ordine qͦ
cepi recolui. In quinto libro & ubi¬
cunq in eis libris posui. de semine
cui ꝓmissum est. quod dispositum
sit ꝑ angłos in manu mediatoris. ñ
sic habetur a plurimus sicut ueriores
codices post inspexi. maxime grecos.
De lege enim dictum ẽ: quod tanꝗͣ.
de senune dictum multi latini codices

Expanded text:
er idem tempus de Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea romphaea posita est custodire viam ligni vitae. Cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. Titulus eorum librorum inscribitur, de Genesi ad litteram: id est, non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. In quo opere plura quaesita quam inventa sunt: et eorum quae inventa sunt, pauciora firmata; caetera vero ita posita, velut adhuc requirenda sint. Hos sane libros posterius coepi, sed prius terminavi quam de Trinitate: ideo eos nunc ordine, quo coepi recolui. 2. In quinto libro , et ubicumque in eis libris posui, De semine cui repromissum est, quod dispositum sit per Angelos in manu mediatoris ; non sic habet Apostolus, sicut veriores codices post inspexi, maxime graecos. De Lege enim dictum est, quod tanquam de semine dictum multi latini codices
Abbreviated transcription (Latin):
ctus est homo in
anima uiuentẽ
Hic primo uidendum est. utrum recapi¬
tulatio sit. ut nunc dicatur quomodo
factus sit homo. quem sexto illo die

Expanded text:
ctus est homo in animam uiuentem. hic primo uidendum est. utrum ista recapitulatio sit, ut nunc dicatur, quomodo factus sit homo, quem sexto illo die
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura bipertita est: scđd̃m id qđ
dñs significauit dicens. scribam
eruditum in regno dĩ similem esse
patrifamilias. proferenti de thesau¬
ro suo noua & uetera: quȩ duo etiã
testamenta dicuntur. In libris autẽ
omnib scĩs intueri oportet. quȩ ibi
ȩterna intimentur. quȩ facta narren¬
tur. quȩ futura pręnuncientur: quȩ
agenda prȩtipiant᷑. uł moneantur.
In narratione ergo rerum factarum.
quęritur utrum omĩa scđm figuratũ
tantummodo intellectum accipiant᷑:
an etiã scđm fidem rerũ gestarum
asserenda & defendenda sint. Nam
non esse accipienda figuraliter. nul¬
lus xp̃iamis dicere audebit: attendeis
apłm dicentẽ. om̃ia autẽ hȩc in figu¬
ra contingebant illis: ꝙ illud qͦd inge¬
nesi scriptum ẽ. & erunt duo in car¬
ne una. magnum sacramentũ com¬
utroq modo illa scriptura scrutanda

Expanded text:
Scriptura bipartita est, secundum id quod Dominus significavit, dicens, scribam eruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figuratum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter, nullus christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem, Omnia autem haec in figura contingebant illis : et illud quod in Genesi scriptum est, Et erunt duo in carne una , magnum sacramentum comutroque modo illa Scriptura scrutanda
Abbreviated transcription (Latin):
ptum est autẽ sicut legi ab omnib¬
oporteret: & si a paucis hȩc intelli¬
gerentur. sicut oporteret. Ex pli¬
b exordio scri

Expanded text:
ptum est autem, sicut legi ab omniboporteret, etsi a paucis haec intellegerentur, sicut oporteret. Lb exordio scri
Abbreviated transcription (Latin):
creaturȩ celi
factus est dies
fecit d̾s cęlũ
ꝙ terram. ꝙ.
omne uiride
agri. anteqũa
eẽt suꝑ terram:
&. om̃e fenum
agri. anteqũa exortum est. Non enĩ

Expanded text:
creaturae coeli factus est dies, fecit Deus coelum et terram et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum agri antequam exortum est. Fecit enim
Abbreviated transcription (Latin):
UNIS. DIUINA
scriptura bipertita est: scđm id qđ
eruditum in regno d̃ĩ similem esse
patrifamilias. proferenti de thesau¬
ro suo noua & uetera: quȩ duo etiã
testamenta dicuntur. In libris autẽ
omnib scĩs intueri oportet. quȩ ibi
ȩterna intimentur. quȩ facta narren¬
tur. quȩ futura prȩnuncientur: quȩ
agenda prȩcipiant᷑. uł moneantur.
Innarratione ergo rerum factarum.
quęritur utrum omĩa scđm figuratũ
tantummodo intellectum accipiant᷑.
an etiã scdm fidem rerũ gestarum
asserenda & defendenda sint. Nam
non esse accipienda figuraliter. nul¬
lus xp̃ianus dicere audebit: attendeis
apłm dicentẽ. om̃ia autẽ hȩc in figu¬
ra contingebant illis: & illud qͦd inge¬
nesi scriptum ẽ. & erunt luo in car¬
ne una. magnum sacramentũ com¬
utroq modo illa scriptura scrutanda

Expanded text:
nis divina Scriptura bipartita est, secundum ideruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figuratum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter, nullus christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem, Omnia autem haec in figura contingebant illis : et illud quod in Genesi scriptum est, Et erunt duo in carne una , magnum sacramentum comutroque modo illa Scriptura scrutanda
Abbreviated transcription (Latin):
i eligerent ma¬
nichei quos de-¬
ciperent: elige¬
remus &. nos
uerba quȩ eis
responderemꝰ.
Cum uͦ illi s.
doctos litteris.
&. indoctos
errore suo ꝑ¬
ꝓmittunt ue¬
ritatem a ueritate conentur auertere.
non ornato politoq sermone. sed reb
manifestis conuincenda est uanitas
eoꝵ. Placuit enĩ michi quorundam
uere xp̃ianoꝵ sententia: qui cũ sint

Expanded text:
i eligerent Manichaei quos deciperent, eligeremus et nos verba quibus eis responderemus: cum vero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo ppromittunt veritatem, a veritate conentur avertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis convincenda est vanitas eorum. Placuit enim mihi quorumdam vere christianorum sententia, qui cum sint
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura bipertita est: scđm id qđ
eruditum in regno dĩ similem esse
patrifamilias. proferenti de thesau¬
ro suo noua & uetera: quȩ duo etiã
testamenta dicuntur. In libris autẽ
omnib scĩs intueri oportet. quȩ ibi
ȩterna intimentur. quȩ facta narren¬
tur. quȩ futura prȩnuncientur: quȩ
agenda prȩcipiant᷑. uł moneantur.
In narratione ergo rerum factarum.
quęritur utrum omĩa scđm figuratũ
tantum modo intellectum accipiant᷑:
an etiã scdm fidem rerũ gestarum
asserenda &. defendenda sint. Nam
non esse accipienda figuraliter. nul¬
lus xp̃ianus dicere audebit: attendeis
apłm dicentẽ. om̃ia autẽ hȩc in figu¬
ra contingebant illis: & illud qͦd inge¬
nesi scriptum ẽ. &. erunt luo in car
ne una. magnum sacramentũ com¬
mendantem in xp̃o g. in ȩccła. Si ergo
utroq modo illa scriptura scrutanda

Expanded text:
Scriptura bipartita est, secundum ideruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figuratum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter, nullus christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem, Omnia autem haec in figura contingebant illis : et illud quod in Genesi scriptum ne una, magnum sacramentum commendantem in Christo et in Ecclesia. Si ergo utroque modo illa Scriptura scrutanda
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃a quia iN
xp̃o est. et quia
om̃is uera g sa¬
lubris gła nr̃a
ipse est. ñ nunc
primum didi.¬
cit caritas ur̃a.
Estis enim in eiꝰ
grege. qui inten¬
dit &. pascit isrł
Sed qm̃ sunt pastores qui pastorũ
nomine gaudere uolunt. pastoꝵ autẽ
officium implere nolunt. quid ad eos¬
iumus recenseamus. Audite uos cum

Expanded text:
ra quia in Christo est, et quia omnis vera et salubris gloria nostra ipse est, non nunc primum didicit Charitas vestra. Estis enim in ejus grege, qui intendit et pascit Israel . Sed quoniam sunt pastores, qui pastorum nomine gaudere volunt, pastoris autem officium implere nolunt; quid ad eosvimus, recenseamus. Audite vos cum
Abbreviated transcription (Latin):
habent. per interprȩtantis errorem.
IN serto libro quod dixi adam ima¬
ginem dĩ scdm quam factus ẽ ꝑdidisse
peccato: non sic accipiendum ẽ. tanqũa
in eo nulla remanserit: sed quod tam de¬
formis. ut reformatione opus haberet.
N duodecimo de inferis magis michi ui¬
deor docere debuisse. quod sub terris
sint: qua rationem reddere cur sub

Expanded text:
habent per interpretantis errorem. habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, quod sub terris sunt, quam rationem reddere, cur sub
Abbreviated transcription (Latin):
genesi libros duodecim
scripsi. ab exordio donec
de paradiso dimissus
est᷑ adam. & fłamea rumphea po-¬
sita est custodire uiam ligni uitȩ.
Cum autẽ ad hoc usq undecim libͥ
ꝑacti eẽnt: duodecimum ad didi.
in quo diligentius de paradiso dispu¬
tatũ est. Titulus hoꝵ librorum
inscribitur de genesi ad litteram.
id est non scđ̾m allegoricas signi¬
ficationes. sed scdm rerum gestarũ
ꝓprietatẽ. In quo opere plura quesi¬
ta quam inuenta sunt: & eorum
quȩ inuenta sunt pauciora firma¬
ta: cętera uero ita posita. uelut adhuc
requirenda sint. Hos sane libros poste¬
rius cȩpi sed prius terminaui qũa
de trinitate: ideo eos nunc ordine qͦ
cepi recolui. In quinto libro & ubi¬
cunq in eis libris posui. de semine
cui ꝓmissum est. quod dispositum
sit ꝑ angłos in manu mediatoris. ñ
sic habetur a plurimus sicut ueriores
codices post inspexi. maxime grecos.
De lege enum dictum ẽ: quod tanꝗͣ.
de semine dictum multi latini codices

Expanded text:
Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices
Abbreviated transcription (Latin):
habent. per interprȩtantis errorem.
N serto libro quod dixi adam ima¬
ginem dĩ scdm quam factus ẽ ꝑdidisse
peccato: non sic accipiendum ẽ. tanqũa
in eo nulla remanserit: sed quod tam de¬
formis. ut reformatione opus haberet.
N duodecimo de inferis magis michi ui¬
deor docere debusse. quod sub terris
sint: qũa rationem reddere cur sub

Expanded text:
habent per interpretantis errorem. habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, quod sub terris sunt, quam rationem reddere, cur sub
Abbreviated transcription (Latin):
ERidem tempus de
genesi libros duodecim
scripsi. ab exordio donec
de paradiso dimissus
est᷑ adam . &. fłamea rumphea po-¬
sita est custodire uiam ligni uitȩ.
Cum autẽ ad hoc usq undecim lib̾
ꝑacti eẽnt: duodecimum ad didi.
in quo diligentius de paradiso dispu¬
tatũ est. Titulus hoꝵ librorum
inscribitur de genesi ad litteram:
id est non scđm allegoricas signi¬
ficationes. sed scđm rerum gestarũ
ꝓprietatẽ. In quo opere plura quesi¬
ta quam inuenta sunt: &. eorum
quȩ inuenta sunt pauciora firma¬
ta: cętera uero ita posita. uelut adhuc
requirenda sint. Hos sane libros poste¬
rius cȩpi sed prius terminaui qũa
de trinitate: ideo eos nunc ordine qͦ
cepi recolui. In quinto libro & ubi¬
cunq in eis libris posui. de semine
cui ꝓmissum est. quod dispositum
sit ꝑ angłos in manu mediatoris. ñ
sic habetur a plurimis sicut ueriores
codices post inspexi. maxie grecos.
De lege enu dictum ẽ: quod tanꝙͣ
de semine dictum multi latini codices

Expanded text:
er idem tempus de Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices
Abbreviated transcription (Latin):
ribus suis ꝓ humana infirmi¬
tate sollicitis ne forte confitendo atꝙ mori¬
endo perirent. magnam securitatẽ dedu
dicendo eis. Capillus de capite ur̃o no
peribit. Ties gͦ ne pereas. euius capil

Expanded text:
ribus suis pro humana fragilitate sollicitis, ne forte eum confitendo atque moriendo perirent, magnam securitatem dedit, dicens, Capillus de capite vestro non peribit . Times ergo ne pereas, cujus capil
Abbreviated transcription (Latin):
genesi libros duodecim
scripsi. ab exordio donec
de paradiso dimissus
est adam .ꝙ. flamea rumphea po-¬
sita est custodire uiam ligni uitȩ.
Cum autẽ ad hoc usq undecim libͥ
ꝑacti eẽnt: duodecimum ad didi.
in quo diligentius de paradiso dispu¬
tatũ est. Litulus hoꝵ librorum
inscribitur de genesi ad litteram.
id est non scđm allegoricas signi¬
ficationes. sed scđm rerum gestarũ
ꝓprietatẽ. In quo opere plura quesi¬
ta quam inuenta sunt: & eorum
quȩ inuenta sunt pauciora firma¬
ta: cętera uero ita posita. uelut adhuc
requirenda sint. Hos sane libros poste¬
rius cȩpi sed prius terminaui qũa
de trinitate: ideo eos nunc ordine qͦ¬

Expanded text:
Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, q
Abbreviated transcription (Latin):
ER idem tempus accidit
michi ex quada disputatio¬
ne necessitas. ut de diuina¬
tione dȩmonũ libellum
scriberem: cuius titulus iste ipse est.
In eius autẽ quodã loco ubi dixi de¬
mones aliquando & hominum dispo¬
sitiones non solum uoce ꝓlatas. ue¬
rum etiã cogitatione conceptas. cũ
signa quȩdam ex animo exprimun-¬
tur incorpore tota facilitate ꝑdisce¬
re. rem dixi occultissimã audaciore
notitiam demonũ ꝑ nonnulla etiam
exꝑimenta comꝑtum est. sed utrum
rtsigna quȩda dentur ex corpore cogitan¬
tium illis sensibilia. nos autẽ latentia.
an alia ui. &. ea spiritali ista cognoscanͭ.¬
uodam die
in dieb scĩs
octauarum.
cum mane
apud me ad¬
essent multi
fr̃s laici xp̃ia¬

Expanded text:
er idem tempus accidit mihi in quadam disputatione necessitas, ut de diuinatione daemonum libellum scriberem, cuius titulus iste ipse est. In eius autem quodam loco, ubi dixi: daemones aliquando et hominum dispositiones non solum uoce prolatas uerum etiam cogitatione conceptas, cum signa quaedam ex animo exprimuntur in corpore, tota facilitate perdiscere, rem dixi occultissimam audaciore notitiam daemonum per nonnulla etiam experimenta conpertum est. sed utrum signa quaedam dentur ex corpore cogitantium illis sensibilia, nos autem latentia, an alia ui et ea spiritali ista cognoscanQuodam die in diebus sanctis Octavarum, cum mane apud me adessent multi fratres laici Chri
Abbreviated transcription (Latin):
parady so
dimissus est.
undecim li¬
bris siue
asserendo atq defendendo quȩ certa
nobis sunt: siue inquirendo. arbit᷑n.¬
do. ambigendo. de incertis quȩ po¬
tuimus. q. sicut potuimꝰ disserium
atq conscripsimus. non tam p̾scri

Expanded text:
paradiso dimissus est, undecim libris siue adserendo atque defendendo, quae certa nobis sunt, siue inquirendo, arbitrando, ambigendo de incertis, quae potuimus et sicut potuimus, disseruimus atque conscripsimus, non tam praescri
Abbreviated transcription (Latin):
retur. ut qđ libet eor uerum ẽẽt. laudandus crederet᷑ uł etrã
ostenderetur d̾s. ꝓpter eos quippe disputatio illa suscepta ÷ qui
negant ex libero uoluntatis arbitrio mali ouginẽ duci. & dm̃
si ita ẽ creatorẽ om̃ium naturarũ culpandũ ẽẽ contendunt: eo
modo uolentes scđm sue impietatis errorẽ. manichei enĩ sunt. im
inutabilem quanda & deo coȩt̾nam introducere naturã mali. Le
gr̃a uͦ di qua suos elestos sic piedestinauit. ut eoꝵ qui iam in eis
utuntur libero arbitrio. ipse etiã p̃paret uoluntates: nichil
in his libris disputatũ ẽ ꝓpter hanc ꝓpositã questionẽ. Ibi autẽ
incidit locus ut huius gratiȩ cominemoratio fieret. transeunt᷑
commemorata est : ñ quasi inde ageret᷑ oꝑosa ratiocinatione
defensa. aliud ÷ eñi querere unde sit malũ: & aliud÷ querere

Expanded text:
retur, ut, quodlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam retur, ut, quodlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam ostenderetur deus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere
Abbreviated transcription (Latin):
uim ad huc rome demoraremur. uolumus disputan¬
do querere unde sit malũ. Et eo modo disputauimus.
ut si possemus id qđ de hac re diuine auc̃toritati sub¬
dici credebamus etiã ad intelligentiã nr̃ãm qnͣtum
disserendo opitulante d̾o agere possemus: ratio considerata &
ꝑtrac̾tata ꝑduceret. Et qm̃ consticit inter nos diligent̃ ratione
discussa. malũ ñ exortum nisi ex libero arbitrio uoluntatis:
tres libri quoseadẽ disputatio peꝑit. appellati sunt de libero
arbitrio. Quoꝵ scđ̾m & tercium. in affrica iam etiã yppone
regio presbit̃ ordinat᷑ Nẽ tunc potui terminaui. In his libris
ita multa diserta sunt. ut̃ incidentes ñ multȩ questiones quaᷤ
uel enodare non poterã. uel longã serinocinationẽ in p̃senti
re quirebant. ita differentur. ut ex utraq parte. uel ex õib
earumdẽ questionum partib inquib ñ appareat qͥd potius
congrueret ueritati: ad hoc tam̃ ratiocinatio nĩa conclude-¬

Expanded text:
um adhuc Romae demoraremur, noluimus disputando quaerere, unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus, id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante deo agere possemus, ratio considerata et pertractata perduceret. et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa malum non exortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio, tres libri, quos eadem disputatio peperit, appellati sunt de libero arbitrio. quorum secundum et tertium in Africa iam Hippone Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminaui. In his libris ita multa disserta sunt, ut incidentes nonnullae quaestiones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus, in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra conclude
Abbreviated transcription (Latin):
retur. ut qđ libet eoꝵ uerum e̾ẽt. laudandus crederet᷑ uł etiã
ostenderetur d̾s. ꝓpter eos quippe disyutatio illa suscepta ÷ qui
negant ex libero uoluntatis arbitrio mali ouginẽ duci. & dm̃
si ita ẽ creatorẽ om̃ium naturarũ culpandũ ẽẽ contendunt: eo
modo uolentes scđm sue impietatis errorẽ. manichei enĩ sunt. im
inutabilem quandã & deo coȩt̾nam introducere naturã mali. Le
gr̃a uͦ di qua suos electis sic piedestinauit. ut eoꝵ qui iam in eis
utuntur libero arbitrio. ipse etiã p̃paret uoluntates: nichil
in his libris disputatũ ẽ ꝓpter hanc ꝓpositã questionẽ. Ibi autẽ
incidit locus ut huius gratiȩ cominemoratio fieret. transeunt̃
commemorata est: ñ quasi inde ageret᷑ oꝑosa ratiocinatione
defensa. aliud ÷ eñ querere unde sit malũ: & aliud ÷ querere

Expanded text:
retur, ut, quodlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam retur, ut, quodlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam ostenderetur deus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere
Abbreviated transcription (Latin):
tim adhuc rome demoraremur. uolumus disputan¬
do querere unde sit malũ. Et eo modo disputauimus.
ut si possenlus id qđ de hac re diuine auctoritati sub¬
dici credebamus. etia ad intelligentiã nr̃am qnͣtum
disserendo opitulante d̾o agere possemus:. ratio considerata &
ꝑtrac̾tata ꝑduceret. Et qm̃ consticit inter nos diligent̃ ratione
discussa. malũ ñ exortum nisi ex libero arbitrio uoluntatis:
tres libri quoseadẽ disputatio peꝑit. appellati sunt de libero
arbitrio. Quoꝵ scdđ̾m & tercium. in affrica iam etiã yppone
regio presbit̃ ordinat᷑: Ne tunc potui terminaui. In his libris
ita multa diserta sunt. ut̃ incidentes ñ multȩ questiones quaᷤ
uel enodare non poterã. uel longã serinocinationẽ in p̾senti
re quirebant. ita differentur. ut ex utraq parte. uel ex õĩb
earumdẽ questionum partib inquib ñ appareat qͥd potius
congrueret ueritati: ad hoc tam̃ ratiocinatio nĩa conclude¬

Expanded text:
m adhuc Romae demoraremur, noluimus disputando quaerere, unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus, id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante deo agere possemus, ratio considerata et pertractata perduceret. et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa malum non exortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio, tres libri, quos eadem disputatio peperit, appellati sunt de libero arbitrio. quorum secundum et tertium in Africa iam Hippone Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminaui. In his libris ita multa disserta sunt, ut incidentes nonnullae quaestiones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus, in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra conclude
Abbreviated transcription (Latin):
Mi fr̃ si cupias scire. quãuis ego nesciã quã ꝑfectissima atq ple-¬
nissima ẽ. iusticia dm̃ toto corde amare. illiq tota ad herere uo¬
luntate. qui ẽ. sũmũ bonũ. Sũmũ uͦ amare bonũ. sũma ẽ. beatitudo.
Qui dm̃ amat: boniis ẽ. Sibonus. gͦ beatus. Quẽ quanto qͥs ardentius amat.
tanto melior efficiet᷑. Quatinus hoc beatissimo habundare te faciat
karissime fr̃ ipse qͥ ẽ. hoc bonũ: cotidianis p̃cib integro cordis de¬
siderio. eũ & si in dignus dep̃cari studeã. Tu uero łiarissimȩ. frat̃ intel¬

Expanded text:
r, si cupias scire, quamvis ego nesciam quam perfectissima atque plenissima est justitia, Deum toto corde amare, illique tota adhaerere voluntate, qui est summum bonum! Summum vero amare bonum summa est beatitudo. Qui Deum amat, bonus est: si bonus, ergo et beatus, quem quanto quis ardentius amat, tanto melior efficietur. Quatenus hoc beatissimo bono abundare te faciat, charissime frater, ipse qui est hoc bonum; quotidianis precibus, integro cordis desiderio eum, etsi indignus, deprecari studeam. CAPUT II. Homin
Abbreviated transcription (Latin):
betur. iurando ꝑcanem quemlibet. et lapidem quemlibet. et quic-¬
quid uiraturo ẽẽt in ꝓmptu. et quicquid admanum quasi occurris¬
set. Credo intelligebat qualiacumq oꝑa nature. quȩ administran¬
te diuina ꝓuidencia gignerentur. multo quam hominum et quo¬
rumlibet opificum ẽẽ meliora: et ideo diuinis honoribus digniora.
quam ȩa que in templis colebantua. Non quo uere lapis & canis es¬
sent colenda sapientib sed ut boc modo intelligerent qui possent.
tanta suꝑsticione demersos esse homines. ut emergentib hinc eẽt
tam turpis demonstrandus gradus. ad quȩm uenire si pudẽt.
uiderent qnͣtomagis pudendũ esset in turpiori consistere. Si¬
mul & illos qui mundum istum uisibilem. sũmum deum esse
opinabantur. admonebat turpitudinis sue. docens esse conseqũs¬

Expanded text:
betur jurando per canem quemlibet, et lapidem quemlibet, et quidbetur jurando per canem quemlibet, et lapidem quemlibet, et quidquid juraturo esset in promptu, et quasi ad manum occurrisset. Credo, intelligebat qualiacumque opera naturae, quae administrante divina providentia gignerentur, multo quam hominum et quorumlibet opiticum esse meliora, et ideo divinis honoribus digniora, quam ea quae in templis colebantur. Non quod vere lapis et canis essent colenda sapientibus, sed ut hoc modo intelligerent qui possent, tanta superstitione demersos esse homines, ut emergentibus hic esset tam turpis demonstrandus gradus, ad quem venire si puderet, viderent quanto magis pudendum esset in turpiore consistere. Simul et illos qui mundum istum visibilem, summum Deum esse opinabantur, admonebat turpitudinis suae, docens esse conseque
Abbreviated transcription (Latin):
uia. inuera religione sit constituta. in qua
unus deus colitur. et purgatissima pietate
xognoscitur. principium naturarũ omniũ
sa quo uniuersitas omnis & inchoatuR. et
ꝑficitur. et continetur. hinc ȩuidencius er¬
ror deprehenditua. eorum ppłorum qͥ mul-¬
tos deos colere: quam unum deum uerũ
et dominum omnium maluerunt. quod ȩorum sapientes quos philo¬
sophos uocant. scolas habebant dissentientes. et templa communia:
Non enim uel ppłos uel sacerdotes latebat. de ipsorum deorum natura
quam diuersa sentirent. cum suam quisque opinionem publice ꝓfite¬
ri non formidaret. atq omnib si posset ꝑsuade moliretur: omnes ta¬
men cum sectatoribus suis diuersa et aduersa sentientib ad sacra cõ¬
muna nullo ꝓhibente ueniebant. Non nunc agitur quis ȩorum
senserit ueruis. sed cexte illud satis qnͣtum michi uidetur apparet. a¬
luid eos in religione suscepisse cum ppło: et aliud eodem ipso ppło au¬

Expanded text:
ia in vera religione sit constituta, qua unus Deus colitur, et purgatissima pietate cognoscitur principium naturarum omnium, a quo universitas et inchoatur et perficitur et continetur: hinc evidentius error deprehenditur eorum populorum, qui multos deos colere. quam unum verum Deum et Dominum omnium maluerunt, quod eorum sapientes, quos philosophos vocant, scholas habebant dissentientes et templa communia. Non enim vel populos vel sacerdotes latebat, de ipsorum deorum natura quam diversa sentirent, cum suam quisque opinionem publice profiteri non formidaret, atque omnibus, si posset, persuadere moliretur; omnes tamen cum sectatoribus suis diversa et adversa sentientibus, ad sacra communia nullo prohibente veniebant. Non nunc agitur, quis eorum verius senserit; sed certe illud satis, quantum mihi videtur, apparet, aliud eos in religione suscepisse cum populo, et aliud eodem ipso populo au
Abbreviated transcription (Latin):
unus deus colitur. et purgatissima pietate
xognoscitur. principium naturarũ omniũ
a quo uniuersitas omnis & inchoatur. et
ꝑficitur. et continetur. binc ȩudencius er¬
ror deprehenditur. eorum ppłorum qͥ mul¬
tos deos colere: quam unum deum uerũ
dominum omnium maluerunt. quod eorum sapientes quos phi¬
phos uocant. scolas habebant dissentientes. et templa communia.
Ion ȩnim uel ppłos uel sacerdotes latebat. de ipsorum deorum natir
uam diuersa sentirent. cum suam quisque opinionem publice ꝓi
non formidaret. atq omnib si posset ꝑsuade moliretur: omnes ⁊¬
gua loquit᷑ pedib suis. Xp̃c ẽ. qui docet: audiamus. timeamꝰ. faciamꝰ.
Et ne contẽpnas & ipsũ xp̃m. quia ꝓpt̾ te. in carne natus ẽ. pannis mor
in dignus audiuit. ꝓpt̃ te afacie sua sputa hominũ ñ abegit: ꝓpt̾ te
alapas infaciẽ accepit: ꝓpt̾ te in ligno pependit. ꝓpt̃ te aĩam suã¬
posuit: ꝓpt̾ te insepulchro positus ẽ. Hec omĩa forte
contempnis

Expanded text:
unus Deus colitur, et purgatissima pietate cognoscitur principium naturarum omnium, a quo universitas et inchoatur et perficitur et continetur: hinc evidentius error deprehenditur eorum populorum, qui multos deos colere. quam unum verum Deum et Dominum omnium maluerunt, quod eorum sapientes, quos philosophos vocant, scholas habebant dissentientes et templa communia. Non enim vel populos vel sacerdotes latebat, de ipsorum deorum natura quam diversa sentirent, cum suam quisque opinionem publice profiteri non formidaret, atque omnibus, si posset, persuadere moliretur; omnes gua loquitur pedibus suis. Christus est qui docet: audiamus, timeamus, faciamus. Et ne contemnas et ipsum Christum, qui propter te in carne natus est, pannis mortindignas audivit; propter te a facie sua sputa hominum non abegit; propter te alapas in faciem accepit; propter te in ligno pependit; propter te animam effudit; propter te in sepulcro positus est. Haec omnia forte contemnis