comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& mane quo completur dies sextus.
stam maxime quęstionẽ solent mani¬
chei loquacit̃ agitare: & insultare
nobis quod hominẽ credamus fa-¬
ctum ad imaginem ꝙ similitudinẽ
dei. Attendunt enim figurã corpo-¬
ris nr̃i. & infeliciter quęxunt utrũ
habeat ds nares & dentes & barbam.
ꝙ membra etiã interiora. ꝙ. cȩtera quȩ
in nobis sunt necessaria. in dõ autẽ
talia ridiculum ẽ immo impium cre¬
dere: &. ideo negant hominem factũ
cẽ ad imaginẽ ꝙ similitudinem dei.
Quib respondemus. membra quidem
ista in scripturis plerumq nominari:
cum ds insinuat᷑ audientib paruulis.
ꝙ hoc non solum in ueteris testamen¬
ti libris. sed etiã in noui. Nam q.
oculi dñi cõmemorantur. & aures
ꝙ labia &. dentes & pedes &. ad dexterã
quia sedes di ẽ: neq ꝑ terram. quia
scabellum est pedum eius. Item ipse
dicit: quod in digito dĩ eiciebat de¬
bra corporea ꝑ ista nomina:sed sp̃u¬
ales potentias accipere didicerunt:

Expanded text:
mane quo completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et similitudinem Dei. Attendunt enim figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad dexteram quia sedes Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum ejus est . Item ipse dicit quod in digito Dei ejiciebat daebra corporea per ista nomina, sed spirituales potentias accipere didicerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
quod non obsunt: quia &. si domui
nr̃ȩ non sunt necessaria. eis tamen
completur huius unruersitatis in¬
tegritas. quȩ multo maior ẽ quam
domus nr̃a & multo melior. Hanc
enim multo melius amministrat
Usurpa ergo utilia. caue ꝑnitiosa:
relinque suꝑflua. In om̃ib tamen
cum mensuras & numeros &. ordinẽ
uides artificem quere. nec alium in¬
uenies nisi ubi sũma mensura & sum¬
mus numerus &ͥ summus ordo est:
id est dm̃. de quo uerissime dictum
est. quod omia in mensura & nume¬
ro & pondere disposuerit. Sic fortasse
transis fluuium in alicuius um̃ti
nem nr̃am. & habeat potestatẽ pi¬

Expanded text:
quod non obsunt; quia etsi domui quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat um suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit . Sic fortasse transis fluvium in alicujus jumenti nem
Abbreviated transcription (Latin):
malis corpus & membra considero:
ubi non mensuras & numeros & or¬
dinem inueniam ad unitatẽ concor¬
diȩ ꝑtinere. Quȩ om̃ia unde ueniañ
non intelligo: nisi a summa mensu¬
ra & numero & ordine. quȩ in ipsa
dĩ sublimitate incõmutabili atq
eterna consistunt. Quod si cogita¬
rent isti loquacissimi & ineptissimi
non nobis tedium facerent. sed ipsi
considerando pulchritudines om̃s.¬
ꝙ summas & infimas dm̃ artificẽ
ubiq laudarent: & qm̃ nusquam
offenditur ratio. sicubi forte sensus
carnalis offenditur. non rerum
ipsarum uitio. sed nr̃ȩ mortalita¬
tis meritis imputarent. Et certe
om̃ia animalia aut utilia sunt no-
bis: aut ꝑnitiosa aut suꝑflua. Ad¬
uersus utilia: non habent quid
istam uitam multis ꝑiculis & labori¬
b subditam. sed aliam meliorẽ ubi
desideremus: ꝙ eam nobis pietatis
meritis comparemus. De suꝑfluis
uero. quid nobis est quȩrere: Si tibi
displicet quod non ꝓsunt. placeat

Expanded text:
cujus corpus et membra considero, cujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam meliorem, ubi desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat
Abbreviated transcription (Latin):
multum est insipiens. suꝑflua pu¬
tat. Iam uero si in fornacem in cautꝰ
ceciderit. aut ferramento aliquo
acudo cum id male tractat. seipse
uulnerauerit: etiam ꝑnitiosa & no¬
xia existimat ibi ẽẽ multa. Quoꝵ
tamen usum qm̃ nouit artifex
insipientiã eiꝰ irridet. & uerba inepta ñ
curans. officinam suam instanter exercet.¬
& tamen tam stulti sunt homines. ut
apud hominem artificem non audeant
uituperare quȩ ignorant. sed cum ea u¬
derint credant necessaria. & ꝓpter usus
aliquos instituta: in hoc autẽ mundo
cuius conditor & amministrator prȩ¬
dicatur ds. audent multa reprehende¬
re quoꝵ causas non uident: ꝙ in oꝑib
atq instrumentis om̃ipotentis artifi¬
cis. uolunt uideri se scire quod nesci-¬
unt. Ego uero fateor me nescire. mu¬
res & ranȩ quare creatȩ sint:aut mu¬
scȩ aut uermiculi. Uideo tamen om̃ia
in suo genere pulchra eẽ: qũauis ꝓpter
aduersa. Non enim alicuius ani¬

Expanded text:
multum est insipiens, superflua pumultum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam ejus irridet, et verba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant vituperare quae ignorant, sed cum ea viderint credant esse necessaria, et propter usus aliquos instituta: in hoc autem mundo cujus conditor et administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in suo genere pulchra esse, quamvis proptantur adversa. Non enim animalis ali
Abbreviated transcription (Latin):
sces ꝙ cętera quȩ in aquis sunt anima¬
lia. sed aues etiam de aquis natas esse
fidelissima scriptura commemorat: quia
ꝑ istum aerem uolare possunt. qui de
scđm unum quodq genus. quadrupe¬
dum ꝙ serpentium q bestiarum terrȩ.
Et sic est factum. Q fecit d̾s bestias t̾rȩ
scđm genus. & pecora scđm genus. &
om̃ia repentia terrȩ scđm genus. Et
uidit ds quia bona sunt: Solent eti¬
am istam manichei cominouere quȩ¬
stionem: ut dicant. Quid opus erat
ut tam multa animalia ds faceret:
siue in aquis. siue in terra. quȩ homi¬
nib non sunt necessaria: Multa enĩ
ꝑnitiosa sunt & timenda. Sed cũ ista
dicunt: non intelligunt qũeadmo¬
dum om̃ia pulchra sint conditori
ꝙ artifici suo. qui om̃ib utitur ad
gub̾nationem uniuersitatis. cui sũ¬
ma lege dominatur. Si enĩ in alicu¬
ius opificis officinam imperitus
intrauerit: uidet ibi multa instru¬
menta quoꝵ causas ignorat. & si

Expanded text:
sces et caetera quae in aquis sunt animasces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de secundum unumquodque genus quadrupedum et serpentium et bestiarum terrae. Et sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ noctes etiam serenas rorat. cuius
roris guttȩ mane in herbis inueni¬
untur. Nam mons ille macedoniȩ
qui olimpus uocatur tantȩ altitudi¬
nis ẽẽ dicitur: ut in eius cacumine
nec uentus sentiat᷑ nec nubes se colli¬
gant. quia excessit altitudine sua to¬
tum istum aerem humidum in quo
aues uolant: g ideo nec aues ibi
uolare asseuerantur. Quod
ab eis proditum dicitur. qui
per singulos annos solebant ne¬
scio quoꝵ sacrificioꝵ causa memo¬
rati montis cacumen ascendere. &
aliquas notas in puluere scribere.
quas alio anno integras inuenie¬
bant. Quod fieri non posset: si uen¬
tum aut pluuiam ille locus pate¬
retur. Deinde quia tenurtas aeris illi¬
us quȩ ibi est non eos inspirabat:¬
durare ibi non poterant nisi spongias
humectas narib applicarent. unde
crassiorem & consuetum sp̃m ducerent.
Hii ergo indicauert̃ etiam nullam se¬
auem in eo loco aliquando uidisse.
Non itaq immerito non solum pi¬

Expanded text:
per noctes serenas etiam rorat, cujus per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat,durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pi
Abbreviated transcription (Latin):
marum uiuarum. & uolatilia uo¬
lantia suꝑ terrã: sub firmamento celi.
Et sic est factum. Et fecit ds cȩtos¬
lium & repentium quȩ eiecerunt aquȩ
genus uolatile pennatum scđm uni¬
bona sunt:s. benedixit illa dicens.
Crescite & multiplicamini &. replete
aquas maris: & uolatilia multipli¬
centur suꝑ terram. Et facta est uespe¬
ra. & factum est mane. dies quintus.
ec solent respondere quȩrentes uł
potius calumniantes. quare anima¬
lia non solum ea quȩ in aquis ui¬
uunt. sed etiam ea quȩ in aere uoli¬
tant. ꝙ. om̃ia pennata de aquis na¬
ta scriptum sit. Sed sciant om̃s quos
hec mouent. istum aertm nebulosũ
ꝙ humidum in quo aues uolant.
a doctissimis hominib qui hȩc di¬
ligenter inquirunt. cum aquis so¬
lere deputari. Concrescit enĩ ꝙ cras¬
sus efficitur exhalationib & quasi
uaporib maris & terrȩ: & de ipso
humore pinguescit quodamodo. ut
uolatus auium portare possit. Ido

Expanded text:
marum . uiuarum et uolatilia uomarum . uiuarum et uolatilia uolantia super terram sub firmamento caeli. et sic est factum. ea quae natlium repentium, quae ejecerunt aquae e volatile pennatum secunDeus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo
Abbreviated transcription (Latin):
ad nos ꝓcedit. Si ergo illȩ noctes qu¬
bus hoc facit non ab ipsa inchoant.
quomͦ in inchoationem noctis fa¬
cta est: Si autẽ ꝑ inchoationẽ prin¬
cipium intelligas. & ꝑ principium
principatum: manifestum est quia
ꝑ diem sol principatum tenet. luna
uero ꝑ noctem: quia &. si cȩtera syde¬
ra tunc apparent. illa tamen suo ful¬
eoꝵ rectissime dicitur. Quod autẽ
dictum ẽ. & diuidant inter diem ꝙ
noctem: potest hic fieri calumnia it
dicatur. Quomͦ ds iam diuiserat su¬
ꝑius inter diem &. noctem: si hoc etiã
quarta die sydera faciunt: Sic gͦ hic
dictum est: diuidant intea diem ꝙ.
noctẽ: tanqu̾a si diceretur. Sic inter
se diuidant diem &. noctẽ. ut soli dies
detur. nox uero lunȩ & syderib cȩteris.
Quȩ duo iam diuisa erant. sed nondũ
inter sydera: ut iam certum eẽt de
syderum numero. quid ꝑdiem ꝙ quid
ꝑ noctem appareret hominib Et¬
dixir ds. Eiciant aquȩ reptilia ani¬

Expanded text:
ad nos procedit; si ergo illae noctes, quiad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fuleorum rectissime dicitur. 23. Quod autem dictum est, Et dividant inter diem et noctem; potest hic fieri calumnia, ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem appareret hominibdixit deus: eiciant aquae reptilia ani
Abbreviated transcription (Latin):
humanis ad diuinas res uerba t̾ns¬
ferrȩ. Deinde quęrunt. quid dictum
sit de syderib:o. fint in signa ꝙ in
tempora. Nunquid enim aiuint tres
illi dies sine temporib esse potuert̃.
aut ad temporis spatia non ꝑtineis:
Sed insigna & in tempora dictum
est: ut ꝑ hȩc sydera. tempora distin¬
guantur. & ab hominib dinoscant᷑.
quia si currant tempora &. nullis di¬
stinguantur articulis. qui articuli ꝑ
syderum cursus notant᷑: possunt qui¬
dem currere tempora atq preterire.
sed intelligi & discerni ab homini¬
b non possunt. sicut horȩ quando
nubilus dies est. transeunt quidem.
& sua spatia ꝑagunt: sed distingui ã
nobis ꝙ. notari non possunt. Quod
autẽ dictum est. & fecit ds̃ duo lu¬
minaria. luminare maius in inchoa¬
tionem diei . & luminare minus in
inchoationẽ noctis: ꝓ eo dictum est.
ac si diceret᷑ in principatum diei ꝙ in
principatum noctis. Non enim sol
quando media nocte uł in fine nocͥhs

Expanded text:
humanis ad divinas res verba transhumanis ad divinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt. 22. Quod autem dictum est. Et fecit Deus duo luminaria; luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principatum noctis. Non enim sol aliquando media nocte vel in fine noctis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ quantã moram circuit sol ex quo
ꝓcedit ab oriente quousq rursus ad
orientẽ reuertit᷑. Hanc enim moram
& longitudinẽ temporis possent sen¬
tire homines etiã si mn speluncis ha¬
bitarent. ubi orientẽ & occidentem
solem uidere non possent. atq ita
sentitur potuisse istam moram fieri
etiam sine sole antequam sol factus
ẽẽt. atq ipsam moram in illo triduo
ꝑ dies singulos computatam. Hoc
ergo responderemus. nisi nos reuoca¬
ret quod ibi dicitur: ꝙ facta est uespe¬
ra q fac̾tum est mane. quod nunc sine
solis cursu uidemus fieri non posse.
Restat gͦ ut intelligamus in ipsa
quidem mora temporis: ipsas distin¬
ctiones operum sic appellatas: uespe¬
ram ꝓpter trans actionem consumma¬
ti operis: & mane ꝓpter inchoationẽ
futuri oꝑis. de similitudine scilicet
humanoꝵ operum: quia pleraq
a mane incipiunt. & ad uesperam
desinunt. Habent enim consuetu¬
dinem dunę scripture: de rebus

Expanded text:
per quantam moram circumit sol, ex quo per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos revocaret quod ibi dicitur, Et facta est vespera, et factum est mane, quod nunc sine solis cursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus
Abbreviated transcription (Latin):
sic ut luceant suꝑ terram. & diuidan
inter diem & noctem: & sint insigna
ꝙ̃ tempora & indies & in annos: &
sint in splendore infirmamento cęli.
sic ut luceant suꝑ terram. Et sic est fa¬
ctum. Et fecit d̾s duo luminaria. ma¬
ius & minus. luminare maius in in¬
choationem dici: & luminare minus
in inchoationẽ noctis. Et stellas. Et po¬
suit illas d̃s infirmamento cȩli. sic ut
luceant suꝑ terram &. prȩsint diei &
nocti: & diuidant inter diem & no¬
ctem. Et uidit ds quia bonum est
Et facta est uespera. & factum ẽ mane
dies quartus. Nic primo quęrunt.
quomodo quarto die facta sint sy¬
dera: id est sol & luna & stellȩ. Tres
enim dies suꝑiores quomͦ eẽ sine so¬
le potuerunt. cum uideamus nunc
solis ortu & occasu diem transigi. no¬
ctem uero fieri nobis solis absentia.
cum ab alia parte mundi adorientẽ
redit: Quib respondemꝰ potuisse fie¬
ri. ut tres suꝑiores dies finguli ꝑ tan¬
tam moram temporis computarentur.

Expanded text:
luceant super terram, et dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos; et sint in splendorem in firmamento coeli, sic ut luceant super terram. Et sic est factum. Et fecit Deus duo luminaria, majus et minus: luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, et stellas. Et posuit illas Deus in firmamento coeli, sic ut luceant super terram, et praesint diei et nocti, et dividant inter diem t vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. Hic primo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur,
Abbreviated transcription (Latin):
formari atq nutriri. Hȩc ergo nomi¬
na om̃ia siue cęlum ꝙ. terra. siue ter¬
ra inuisibilis & incomposita. &. abys¬
mis materiȩ: ut res ignota notis uo¬
cabulis insinuaret᷑ imꝑitiorib non
uno uocabulo sed multis: ne si unũ
eẽt. hoc ẽe putaretur. quod consue¬
uerant homines in illo uocabu¬
lo intelligere. Dictum ẽ ergo cęlum
&. terra: quia inde fueurum erat
cęlum ꝙ terra. Dicta est terra in¬
iusibilis &̃ incomposita & tenebrȩ
suꝑ abyssum. quia informis erat¬
& nulla specie cerni aut tractari po¬
terat: eti am si esset homo qui uide¬
ret atq tractaret. Dicta ẽ a qua:
quia facilis & ductilis subiacebat
operanti. ut de illa omĩa formaren¬
tur. Sed sub his om̃ib nominibus
materia erat inuisa &. informis : de
qua ds condidit mundum. Et di¬

Expanded text:
formari atque nutriri. Haec ergo nomiformari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita et abysmis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mundum.
Abbreviated transcription (Latin):
nondum erat factum cęlũ & terra:
sed tamen ñ aliunde faciendũ erat.
Innumerabiles tales locutiones
in scripturis diinis inueniuntur.
sicut in consuetudine sermonis nr̃i:
cum id quod certissime futurum
speramus dicimus. iam factum pu
ta. Hanc autẽ adhuc informẽ ma¬
teriam etiam inuisibilem terrã atq
incompositam uoluit appellare: qr
inter om̃ia elementa mundi. terra
uidetur minus speciosa qũa cȩtera.
Inuisibilem autẽ dixit ꝓpter obscu¬
ritatẽ: & in compositam propter
informitatem. Eandem ipsam materiã
etiam aquam appellauit suꝑ qũa fere¬
batur sp̃s di: sicut suꝑfertur rebus
fabricandis uoluntas artificis. Qd̃
ꝙͣ si paucoꝵ intelligentia potest attin¬
gere: humanis tamen uerbis nescio
utrum uł a paucis hominib possit
exponi. Propterea uͦ non absurde eti¬
am aqua dicta est ista matrria: quia
omĩa quȩ in terra nascuntur siue
animalia siue arbores uł herbȩ &
siqua similia: ab humore incipiunt

Expanded text:
nondum erat factum coelum et terra, nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime speramus futurum dicimus, Jam factum puta. 12. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt
Abbreviated transcription (Latin):
ris considerantes. dicamus ibi esse ra
dices. ꝙ robur. & ramos.q. fructus.
ꝙ folia: non quia iam sunt. sed qr
inde futura sunt. Sic dictum est. in
principio fecit ds cęlum &. terram.
quasi semen cęli & terrȩ. cum in confu¬
so adhuc eẽt cęli & terrȩ materia.
Sed quia certum erat inde futurũ
ẽẽ cęlum & terram: iam & ipsa ma¬
teria cęlum & terra appellata est.
Isto genere locutionis: etiã dñs loqui¬
tur cum dicit. iam non dico uos ser¬
uos: quia seruus nescit quid faciat
dñs eius. uos autẽ dixi amicos: quia
om̃ia quȩcunq audiui a patre med
nota feci uobis. non quia iamfactũ
erat: sed quia certissime futurũ erat.
Cam post paululum dicit illis. Ad¬
huc multa habeo uobis dicere: sed ñ
potestis portare modo. Ut quid gͦ
dixerat. om̃ia quȩ audiui a patre
meo nota uobis feci. nisi quia se sci¬
ebat hoc esse facturum: Sic etiã celũ
& terra potuit dici materia. unde

Expanded text:
ris considerantris considerantdices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Vos autem dixi amicos, quia omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde
Abbreviated transcription (Latin):
men materia de nichilo om̃ino facta
est.Non enim debemus esse similes
istis qui om̃ipotentẽ dm̃ non cre-¬
dunt aliquid de nichilo facere
potuisse: cum considerant fabros
quoslibet & opifices non posse aliqͥd
fabricare. nisi habuerint unde fa¬
bricent. Et ligna enim adiuuant
fabrum. & argentum adiuiuat ar¬
gentarium. ꝙ aurum aurificem. &
terra figulum adiuuat. ut possit
ꝑficere opera sua. Si enĩ non adiuuen¬
tur ea materia unde aliquid fingt.
nichil possunt facere: cum materiã
ipsam non ipsi faciant. Non enim
modi opifices. Om̃ps autẽ ds nulla
re adiuuandus erat quam ipse non
fecerat: ut quod uolebat efficeret.
Si enim ad eas resquas facere uo¬
lebat adiuuabat eum aliqua res¬
res quam ipse non fecerat. ñ erat
om̃ps: quod sacrilegum est credere.
nichilo fecit ds appellata ẽ primo cȩ¬
lum ꝙ. terra. & dictum est. in princi¬
pio fecit ds cęlum ꝙ. terram: non qr
rat. nam & cęlum postea scribitur

Expanded text:
men materia de nihilo facta men materia de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi fmodi opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens: quod sacrilegum est credere. nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelur. Nam coelum postea scribitur
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc a nobis intelligatur qũa uide¬
re iam &. tangere possumus: quo¬
modo nec terra quȩ inuisibilis &
in composita dicta est talis erat:
qualis ista quȩ iam uideri & tra¬
ctari potest. Sed illud quod dictũ
est. in principio fecit ds cęlum ꝙ
terram. cęli & derrȩ nomine uni¬
uersa creatura significata ẽ. qũa
fecit ds & condidit. Ideo autem
nominib uisibilium rerũ hȩc
appellata sunt: ꝓpter paruuloꝵ
infirmitatẽ: qui minus idonei
sunt inuisibilia comp̃hendere
Primo ergo materia facta ẽ con¬
fusa & informis unde omĩa fieras
quȩ distincta atq formata sunt. qd̾
credo a grecis chaos appellari. Sic eñi
ꝙ alio loco dictum legimus in lau¬
dibus dĩ. qui fecisti mundum de ma¬
teria informi: quod aliqui codices ha¬
bent de materia inuisa. Et ideo d̾s
rectissime creditur om̃ia de nichilo
fecisse. quia etiã si om̃ia formata de
ipsa materia facta sunt: hȩc ipsa ta¬

Expanded text:
haec a nobis intelligatur, quam videhaec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi, etc., quod aliqui codices habent de materia invisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa ta
Abbreviated transcription (Latin):
sol terrȩ suꝑfertur. sed ꝑ potentiã
inuisibilis sublimitatis suȩ. Dicag̃
autẽ nobis isti. quomͦ his reb quȩ
fabricandȩ sunt suꝑferatur uo¬
luntas fabri. Quod si hȩc humana
& cotidiana non comprehendunt
timeant dm̃. &. simplici corde qd̃
non intelligunt quȩrant: ne cum
uolunt uerbis sacrilegis concide¬
re ueritatẽ quam uidere ñ posst̃.
redeat illis securis in crura. Nam illa
concidi non potest. quȩ in cõmu¬
tabilis manet. Sed quȩcumq pla¬
ge in illam emissȩ fuerint quȩ ꝑcu¬
tiant. maiori ictu redeunt in eos qͥ
cedere audent. quod credere debe¬
rent. ut intelligere mererent᷑. Dem¬
de quęrunt & insultando interro¬
gant: unde erat ipsa aqua. fuper
quã suꝑferebatur sp̃s dĩ. Nunqͥd
enim suꝑus scriptum est quod ds̾
aquam fecerit: Hoc si pie quȩre¬
rent: inuenirent qũeadmodum
intelligendum eẽt. Non enim
aqua sic appellata est hoc loco. ut

Expanded text:
sol terrae superfertur; sed per potentiam sol terrae superfertur; sed per potentiam invisautem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest, quae incommutabilis manet; sed quaecunque plagae in illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ictu redeunt in eos, qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut
Abbreviated transcription (Latin):
test & alius similiter uanus dice¬
re gentem silentioꝵ contra diuo¬
cem pugnasse. Sed illas uanitates
modo non suscepimus refellere
atq conuincere. nunc enĩ ea quȩ
reprehendunt in ueteri testam̃¬
to statuimus defendere quantũ
iures dñs prestare dignat᷑. ꝙ in
eis ostendere contra ueritatem
dĩ nichil ualere hominum cȩcita¬
tem. Quod autẽ scriptum est.
ꝙ spiritus dĩ ferebatur suꝑ aqũa.
sic solent manichei reprehendere
ut dicant. Aqua ergo erat habita¬
culum sp̃s dĩ. &. ipsa continebat
sp̃m dĩ: Totum conantur ꝑuersa
mente puertere:&. excecantur ma¬
litia sua. Cum enim dicimus. sol
suꝑfertur suꝑ terram: nunquid
hoc intelligi uolumus quod in
terra sol habitet. & terra solẽ con¬
tineat: Et tam̃ non sic sp̃s dĩ suꝑ¬
ferebatur suꝑ aquã. sicut suꝑfertur
sol suꝑ terrami: sed alio mͦ qũe pau¬
ci intelligunt. Non enĩ ꝑ spatia
locoꝵ suꝑferebat᷑ aquȩ ille sp̃s. sic̃

Expanded text:
test et alius similiter vanus dicetest et alius similiter vanus dicere gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo nos suscipimus refellere atque convincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in Veteri Testamento, statuimus defendere quantum vires Dominus praestare dignatur, et in eis ostendere contra veritatem Dei nihil valere hominum caecita. Quod autem scriptum est, Et Spiritus Dei superferebatur super aquam, sic solent Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum Spiritus Dei, et ipsa continebat Spiritum Dei? Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, Sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra habitet sol, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei superferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram; sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
non est. silentium dicit᷑. & nuditas
non aliqua res est: sed in corpore ubi
tegumentum non ẽ. nuditas dicit᷑.¬
& inanitas non est aliquid. sed lo¬
lux non est. tenebrȩ dicunt᷑. Hoc
ideo diximus: quia solent dicere. Un¬
de erant ipsȩ tenebrȩ suꝑ abyssum:
anteqũa ds faceret lucem: Quis illas
fecerat uł genuerat: Aut si nemo
fecerat uł genuerat eas. eternȩ
erant tenebrȩ quasi aliquid sint te¬
nebrȩ: sed ut dictum est lucis ab¬
sentia hoc nomen accipit. Sed quia
ipsi fabulis suis decepti credidert̃
esse gentẽ tenebrarũ. in qua &.
corpora & formas & animas in illis
corporibus fuisse arbitrantur. idõ
putant quod tenebrȩ aliquid
sint. & non intelligunt non sen¬
tiri tenebras nisi quando ñ uide¬
mus: sicut non sentitur silentiũ.
nisi quando non audimus. Sicut
autem silentium nichil est: sic &
tenebrȩ nichil sunt. Sicut autem
isti dicunt gentem tenebrarum
contra łi lucem pugnasse: sic po¬

Expanded text:
non est, silentium dicitur; et nuditas non est, silentium dicitur; et nuditas non aliqua res est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur; et inanitas non est aliquid, sed lolux non est, tenebrae dicuntur. Haec ideo diximus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam Deus faceret lucem, quis illas fecerat vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae, quasi aliquid sint tenebrae, sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus: sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse, sicut po
Abbreviated transcription (Latin):
nos intelligamus aliã ẽẽ lucẽ in qua
habitat ds: unde est illud lumen. de
quo in euangło dicitur. Erat lux ue¬
ra: quȩ illuminat omnẽ hominem
uenientẽ in hunc mundum. Nam
solis istius lumen non illuminat
hominem. sed corpus hominis &
mortales oculos: in quib nos uincun
aquilarum oculi. qui solem istum
multo melius quam nos dicuntur
aspicere. Illud autẽ lumen non irra¬
tionabilium auium oculos pascit.
sed pura corda eoꝵ qui dõ credunt
&. ab amore uisibilium rerum q tem¬
poralium se ad eius p̃cepta implenda
conuertunt. Quod om̃s homines
possunt si uelint: quia illud lumen
entem in hunc mundum. Ergo tene¬
brȩ erant suꝑ abyssum. antequ̾a lux
ista fieret. de qua consequent hoc
loco dicit᷑. & dixit ds̃. fiat lux. quia
ubi lux non ẽ tenebrȩ sunt. non qr
aliquid sunt tenebrȩ. sed ipsa lucis
absentia tenebrȩ dicunt᷑. Sicut silen¬
tium non aliqua res ẽ. sed ubi sonus

Expanded text:
nos intelligamus aliam lucem esse in qua nos intelligamus aliam lucem esse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Evangelio legitur, Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo maspicere. Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta complenda convertunt, quod omnes homines possunt, si velint: quia illud lumen entem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum, antequam lux ista fieret. De qua consequenter hoc loco dicitur: Et dixit Deus, Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt; non quia aliquid sint tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ in composita. antequam ds om̃i¬
um rerum formas locis &. sedibus
sius ordinata distinctione disponeret.
antequam diceret. fiat lux. & fiat fir¬
mamentum .&. congregentur aquȩ.
ꝙ appartat arida: & cȩtera quȩ in eo¬
dem libro ꝑ ordinem sic exponuntur.
re: Quȩ om̃ia continent tam magna
mysteria. ut quis quis ea didicerit.
om̃ium hereticoꝵ uanitatẽ uł dole¬
at quia homines sunt uł deridear
quia suꝑbi sunt. Sequitur in illo libro.
t tenebrȩ erant suꝑ abyssum. Quod
tenebris ergo erat d̾s. anteqũa faceret
lucem : Et uere ipsi sunt in denebris
ignorantiȩ: &. ideo non intelligunt
lucẽ in qua ds erat anteqũa faceret
istã lucem. Non enim norunt isti
lucem: nisi qũa carneis oculis uident.
Et ideo istum solem que pariter non
solum cum bestiis maiorib sed etiam
cum muscis &̾. uermiculis cernimus.
illi sic colunt: ut particulam dicant
ẽẽ lucis illius inqua habitat ds Sed

Expanded text:
et incomposita, antequam Deus omniet incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: antequam diceret, Fiat lux, et, Fiat firmamentum, et Congregentur aquae, et, Appareat arida, et caetera quae in eodem lire: quae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat, quia homines sunt, vel rideat, quia superbi sunt. Sequitur in illo libro: Et tenebrae erant super abyssum. Quod tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim noverunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident; et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis majoribus, verum etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt, ut particulam dicant esse lucis il
Abbreviated transcription (Latin):
di nosse quisq desiderat: fiat ami¬
cus do. quia si uoluntatẽ hominis
nosse uellet cuius amicus nondũ
esset. om̃s eius impudentiã ac stula¬
tiam deriderent. Non autẽ quisq
efficitur amicus dĩ: nisi purgatissi¬
mis morib. &. illo fine p̃cepti. de
quo apłs dicit. finis autẽ prȩcepti
est caritas de corde puro . ꝙ. con¬
scientia bona. & fide non ficta. Qd̃
terra autẽ erat inuisibilis & incom¬
posita: sic reprehendunt manichei.
ut dicant. Quomͦ fecit ds̃ in prin¬
cipio cęlum & terrã: si iam terraerat
inuisibilis ꝙ in composita: Itaq cũ
uolunt scripturas diuinas prius ui¬
tuperare quam nosse: etiam res aꝑ¬
tissimas non intelligunt. Quid enĩ
manifestius dici potuit. qũa hoc di¬
ctum est. in principio fecit ds celũ
ꝙ terram. terra autẽ erat inuisibi¬
lis & incomposita: idest in pͥncipio
fecit ds cęlum & terram. terra autẽ
ipsa quam fecit d̾s. inuisibilis erat

Expanded text:
Dei nosse quisquam desiderat, fiat amiDei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si voluntatem hominis nosse quisquam vellet, cujus amicus non esset, omnes ejus impudentiam ac stultitiam deriderent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta : quod Terra autem erat invisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo fecit Deus in principio coelum et terram, si jam et terra erat invisibilis et incomposita? Ita, cum volunt Scripturas divinas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis et incomposita; id est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat
Abbreviated transcription (Latin):
ipse ẽ. sed ea fecit de nichilo ut non
essent ȩqualia. nec ei a quo factasunt.
nec filio eius ꝑ quem facta sunt. iustus
est enim: si ergo isti dixerint. quid
placuit dõ facere cełu ꝙ̾ terram. re¬
spondendum est eis. ut prius ium¬
discant uoluntatis humanȩ. qui uo¬
luntatem di nosse desiderant. Causis
enim uoluntatis di scire quęrunt.
cum uoluntas dĩ om̃ium que suns
ipsa sit causa. Si enĩ habet causam
uoluntas di est aliquid quod antece¬
dat uoluntatr̃ di. quod nefas est cre¬
dere. Qui ergo dicit. quare fecit d̃s
cȩlum & terram. respondendum est
illi. quia uoluit. uoluntas enĩ dĩ
causa est cęli & terrȩ &. ideo maior
tst uoluntas di. quã cęlum & derra.
Qui autẽ dicit. quare uoluit facere
cȩlum & terram: maius aliquid que¬
rit quam est uoluntas di. Nichil
autẽ maius inueniri potest. Compe¬
scat ergo se humana temeritas: &
id quod non ẽ non quęrat. ne id qd̾
est non inueniat. Et si uoluntatẽ

Expanded text:
ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facnec Filio ejus per quem facta sunt; justum est enim. Si ergo isti dixerint, Quid placuit Deo facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius discant vim voluntatis humanae, qui voluntatem Dei nosse desiderant. Causas enim voluntatis Dei scire quaerunt, cum voluntas Dei omnium quae sunt, ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui ergo dicit, Quare fecit Deus coelum et terram? respondendum est ei, Quia voluit. Voluntas enim Dei causa est coeli et terrae, et ideo major est voluntas Dei quam coelum et terra. Qui autem dicit, Quare voluit facere coelum et terram? majus aliquid quaerit quam est voluntas Dei: nihil autem majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem
Abbreviated transcription (Latin):
in spem uitȩ ȩternȩ. quam ꝓmisit
non mendax ds. ante tempora ȩter
na. Eterna enim tempora: quid ante
se habere potuerunt. Hoc ergo cogan¬
tur exponere. ut intelligant se ñ in¬
telligere. cum temere uolunt rep̃¬
hendere. quod diligenter quȩrere
debuerunt. Si autẽ non dicunt. quid
placuit do subito facere cęlum et
terram. sed tollunt inde subito. et
hoc tantum dicunt. quid placuit dõ
facere cęlum &. terram. non enĩ coeuũ
do mundum istum dicimus. quia ñ
eius ȩternitatis est hic mundus cu¬
ius ȩternitatis est ds̃. mundum qͥppe
ds fecit. ꝙ cum ipsa creatura quã ds¬
fecit tempora esse cȩperunt. ꝙ. icdeo
dicuntur ȩterna tempora. non tamen
est ds. quia ds est ante tempora qui
fabricator est tempoꝵ. sicut om̃ia quȩ
fecit ds bona sunt ualde. sed non sic
bona sunt quomͦ bonus est ds. qui
illa fecit. hȩc autẽ facta sunt. nec ea
genuit de seipso ut hoc essent quod

Expanded text:
in spe vitae aeternae, quam promisit in spe vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna . Aeterna enim tempora quid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo dicuntur aeterna tempora; non tamen Deus est, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum, sicut omnia quae fecit Deus, bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, qui illa fecit; haec autem facta sunt; nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod
Abbreviated transcription (Latin):
&. si in principio temporis dm̃ fecisse
cȩlum & terrã credimus: debemus
utiq intelligere quod ante prin¬
cipium demporis non erat tempus.
Ds enim fecit &ͥ tempora. & ideo
anteqũa faceret tempora. ñ erant
tempora. Non ergo possumus di¬
cere fuisse aliquod tempus: qͣndo
enĩ erat tempus qͦd ds ñ fecerat. cum
om̃ium tempoꝵs ipse sit fabricator:
& si tempꝰ cũ celo & terra ẽẽ cepit. ñ potest
inueniri tempꝰ qͦ ds nondũ fecerat celũ ꝙ¬
terrã. Cum autẽ dicitur. quid ei su¬
bito placuit. sic dicit᷑ quasi aliqua
tempora transierint. quib d̾s nichil
oꝑatus est. Non enim transire pote¬
rat tempus quod nondum fecerat
ds̃: quia non potest operator tẽpo¬
rum ẽẽ. nisi qui est ante dempora.
Certe & ipsi manichei legunt apłm
paulum. &. laudant & honorant: &
eius epłas male interpretando. mul¬
tos decipiunt. Dicant ergo nobis qͥd
dixerit apls paulus agnitionem
ueritatis quȩ est scđm pietatem di

Expanded text:
 si in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora, et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere, fuisse aliquod tempus, quando enim erat tempus, quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus, quod Deus nondum fecerat coeluterram. Cum autem dicitur: Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint, quibus Deus nihil operatus est; non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus, quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum et laudant et honorant, et ejus epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus: Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei
Abbreviated transcription (Latin):
ceps reliqui dies computantur a
mane usq in mane. Nunc enim
quod factum est mane & transactꝰ
est unus dies: incipit oꝑatio quȩ se¬
quitur ab ipso mane quod iam factũ
est. & post ipsam oꝑationẽ fit uespera:
deinde mane. ꝙ transit alter dies. atq
ita deinceps cȩteri dies transeunt Et

Expanded text:
ceps reliqui dies computantur a ceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ discerni possent.&. nomina acci¬
pere. Sed postea suo loco requiremus.
utrum uere sic est accipiendũ. quia
uocauit ds: qm̃ quantum accedi¬
mus in scripturis & in eis assuesci¬
mus. tantum nobis locutiones
earum innotescunt: Sic enim dici
mus. ille paterfamilias ȩdificauit
istam domum. id est ȩdificari fecit:
& multa talia ꝑ om̃s libros diuina¬
rum scripturarum inueniuntur.
t facta est uespera. & factũ est ma¬
ne. dies unus. Et hinc calumnian¬
tur manichei. dum putant ita
dictum ẽẽ quasi a uespera dies cȩpe¬
rit. Non intelligunt oꝑationem
illam qua facta est lux: & diuisum
est inter lucem & tenebras. & uoca¬
ta est lux dies. & tenebrȩ nox. Hanc
ergo totam oꝑationem. non intel¬
ligunt ad diem ꝑtinere. Post hanc
autẽ oꝑationem: tanqu̾a finito die
facta est uespera. Sed quia etiã nox
ad diem suum ꝑtinet: non dicitur t̃n¬
sisse dies unus. nisi etiam nocte trans¬
acta. cum factum est mane. Sic dein¬

Expanded text:
et discerni possent, et nomina acciet discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enmus: ille paterfamilias aedificavit istam domum, id est, aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur.t facta est vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic dein