comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in senectute pariat. ut asina loquat᷑
& siquid eius modi est: dedit quidem
naturis quas creauit ut ex eis hȩc fieri
possent: neq enim ex eis uł ipse facerit
quod ex eis fieri non posse ipse prȩfi¬
geret: quoniam seipso non est nec
ipse potentior: ueruntamen alio mo¬
do dedit ut non hȩc haberent iN
motu naturali. sed in eo quo ita crea¬
ta ẽẽnt. ut eoꝵ natura uoluntati po¬
tentiori amplus subiaceret. Haber.
gͦ ds in seipso absconditas quorumdã
factoꝵ causas. quas reb conditis ñ
inseruit: easq implet. non illo oꝑe
ꝓuidentiȩ quo naturas substituit
ut sint: sed illo quo eas amministrat
ut uoluerit. quas ut uoluit condi¬
dit. Ibi est ꝙ grã: ꝑ quam salui fiunt¬
& peccatores. Nlam quod attinet ad
naturam iniqua sua uoluntate de¬
prauatam: recursum ꝑsemetipsam
non habet. sed ꝑ d̃i grãm qua adiu¬
uatur ꝙ. instauratur. Neq enim
desꝑandi sunt homines in illa sen¬

Expanded text:
in senecta pariat, ut asina loquatur in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit, quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sen
Abbreviated transcription (Latin):
generis. Unde fit: ut de grano tri¬
tici non nascatur faba. uł de faba
triticum: uł de pecore homo. aut de
homine pecus. Suꝑ hunc aut̾e mo¬
dum cursumq rerum naturalem.
potestas creatoris habet apud se pos¬
se de his om̃ib facere aliud quam
eoꝵ quasi seminales rationes ha¬
bent. non tamen id quod non in eis
posuit. ut de his fieri uł ab ipso
possit. Neq enim potentia temera¬
ria: sed sapientiȩ uirtute om̃ps ẽ.
Et hoc de unaquaq re in tempore
suo facit: quod antea in ea fecit ut
posset. Alius ergo est rerum modus
quo illa herba sic germinat. illa sic:
illa etas parit. illa ñ parit: homo loqͥ
potest. pecus non potest. Horũ ꝙ tali¬
um modoꝵ rationes non tantum
in do sunt: sed ab illo etiam rebus
creatis inditȩ atq concreatȩ. Ut au¬
tem lignum de terra excisum aridũ
ppolitum sine ulla radice. sine ter¬
ra ꝙ̃ aqua repente floreat & fructũ
gignat. ut ꝑ iuuentam sterilis femina

Expanded text:
generis. unde fit, ut de grano trigeneris. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina
Abbreviated transcription (Latin):
eos. utrum iam illa ratio qũa mun
iam necesse esset ex iuri latere femi¬
nam fieri. an hoc tantum habebat
ut fieri posset. ut autẽ ita fieri ne
cesse esset non ibi iam conditum.
sed in do erat absconditum. si hoc
ergo quęritur. dicam quid michi ui¬
deatur. sine affirmandi temeritate.
Quod tamen cum dixero: fortasse pru¬
denter ista considerantes quos iam fides¬
xp̃iana imbuit. etiamsi non primi¬
tus ista cognoscunt dubitandum non
esse iudicabunt. Om̃is iste naturȩ usi¬
tatissimus cursus habet quasdam
naturales leges suas. scđm quas &
sp̃s uitȩ qui creatura est habet qͦs d̃a
appetitus suos determinatos quodã¬
modo: qͦs etiã mala uoluntas ñ pos¬
sit excͣidere. Et elementa mundi huiꝰ
corporei. habent definitam ium qͣ¬
ualeat: quid de quo fieri possit uł
non possit. Ex his uelut primordiis
rerum. om̃ia quȩ gignuntur suo
quȩq tempore ex ortus ꝓcessusq su¬
munt: finesq & decessiones sui cuiꝰq

Expanded text:
eos — utrum ieos — utrum ijam necesse esset ex viri latere feminam fieri; an hoc tantum habebat ut fieri cesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim quualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque
Abbreviated transcription (Latin):
am uirum factum ex femina. nullo
interueniente concubitu. cum semen
abrahȩ dispositum est ꝑ angłos in
manu mediatoris. Utrumq infide¬
lib incredibile est: fidelib autẽ cur
ad rei gestȩ ꝓprietatẽ quod de xp̃o
factum est. & tantum ad figuratã
significationem quod de eua scri¬
ptum est. credibile uideatur: An
uero sine cuius qũa concubitu iur
ex femina fieri potuit. femina ex
uiro non potuit: & uirginalis uterus
unde uir fieret habebat. uirile
autẽ latus unde femina fieret ñ
habebat: cum hic dñs de famula
nasceretur. ibi de seruo famula
bro uirginis creare: sed qui posset
ostendere in corpore suo hoc se iterũ
fecisse quod factum est. utilius in
matris corpore ostendit. nichil pu¬
dendum ẽẽ quod castum est. Quod¬
si quęritur quomꝰ se habeat causa¬
lis illa conditio. in qua primũ ds̃
hominẽ fecit ad imaginẽ & simili¬
tudinem suam. ibi quippe g hoc di¬
ctum est. masculum & feminã fecit

Expanded text:
am uirum factum ex femina nullo am uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod de Christo factum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula bro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit
Abbreviated transcription (Latin):
bis quid ualeret insitioͦ. ut alterius
generis lignum radice ꝓpria poma
portaret aliena: & coalescente unita¬
te iam sua: Hȩc ꝑ agricolarum oꝑa
didicimus. cum ipsi creatores arboꝵ
nullomodo essent: sed naturȩ cursum
do creanti suum quodda officium
ministeriumq prȩberent. Nequaqu̾a
enim quicqũa ꝑ eoꝵ oꝑa existeret.
si hoc in cłi oꝑe intima naturȩ ratio
non haberit. Quid ergo mirum si ho¬
minem ex osse hominis factum non no¬
uimus. quando creanti do qũe admo¬
dum angłi seruiant ignoramus. qui
nec arborem ex arboris surculo in ro¬
bore alieno factam nosse possemus.
si & ista do creanti qũeadmodum
agricolȩ seruiunt similiter nesciremꝰ
Nullomͦ tamen dubitamus. ꝙ homi¬
num & arboꝵ non nisi dm̃ creato¬
rem. fideliterq credimus. factam
feminam ex iuro nullo int̾ueniente
concubitu. etiamsi forte costa homi¬
nis ministrata sit ꝑ angłos in oꝑe
creatoris: sicur fideliter credimus eti¬

Expanded text:
bis quid ualeret insertio, ut alterius bis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus eti
Abbreviated transcription (Latin):
humano captu exꝑiri potumus. ñ
nouimus nasci nisi aut ex istis tan¬
quam materialib elementis. hoc ẽ
aqua & terra. aut ex fruticibus. uel
lignoꝵ fructib uł etiam ex carni¬
b animalium. sicut innumerabi¬
lia genera uermium. siue reptilium.
aut certe ex concubitu parentũ.
nullam autẽ carnem natã scimus
ex carne cuius libet animantis.
quȩ tam esset ei similis ut sexu tan¬
tum discerneretur: quęximus in re¬
b creationis huius similitudinem
qua mulier de uiri latere facta ẽ nec
possumus inuenire: non obaliud nisi
quia homines qũeadmodum oꝑen¬
tur in hac terra nouimus. qu̾ead¬
modum autẽ angłi in hoc mundo
quodamodo agricolentur non uti¬
q nouimus. Nam ꝓfecto si remota
hominum industria fruticum ge¬
nus naturȩ cursus oꝑaretur. nichil
aliud nossemus qua ex terra nasci
arbores & herbas. & ex earum semi¬
nib ab eis idemtidem in terram ca¬
dentib. Nunquid in notesceret no¬

Expanded text:
humano captu experiri potuimus, non humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret no
Abbreviated transcription (Latin):
ter subdita eiusq ex secuta iussionẽ.
naturalib motib de reb subiectis
tanqu̾a materiem ministrare. ut
scđm illas principales in uerbo di
non creatas. uł scdm illas in primis
sex dierum oꝑib causaliter creatas
rationes aliquid in tempore crectur.
more agricolandi uł medendi potest.
Quale itaq ministerium dõ exhibue¬
rint angłi in illa mulieris formatio¬
ne: quis audeat affirmare: Certissime
tamen dixerim illud supplementum
carnis in costȩ locum. ipsiusq femi¬
nȩ corpus ꝙ animam confirmationẽ¬
q membroꝵ. om̃ia iuiscera. sensus õs.
& quicquid erat quo illa & creatura
ꝙͣ homo &. femina erat. non nisi illo
oꝑe dĩ factum. quod d̾s non ꝑ angłos.
sedd ꝑsemet ipsũ ñ oꝑatus ẽ &. dimisit:
sed ita continuanter oꝑatur. ut nec
ullarũ aliarũ rerum. nec ipsoꝵ an¬
głoꝵ natura subsistat. si non oꝑet᷑.
Sed qm̃ carnem animatam atq sen¬
tientẽ. quantum natura rerum pro

Expanded text:
deo subdita eiusque executa iussionem deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia uiscera, sensus omnes et quidquid erat, quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi illo opere dei factum, quod deus non per angelos, sed per semet ipsum. non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro
Abbreviated transcription (Latin):
imbibat. ut germen emittat. aut¬
ut aliud eius solo figat. quo radi¬
cem stabiliat: aliud in auras pro¬
moueat. quo robur nutriat. ramos¬
q diffundat: sed eius qui incremen¬
tum dat. Medicus etiam egro cor¬
pori alimentum adhibet. & uulne¬
rato medicamentum: primum ñ
de reb quas creauit. sed quas crea¬
tas oꝑe creatoris inuenit. Deinde
cibum uł potum prȩparare potuit.
ꝙ̾ ministrare: emplastrum formare.
ꝙ medicamento illitum apponere.
Num etiam ex his quȩ adhibet.
oꝑari & creare uires uł carnem
potest: Natura id agit interiore
motu nobisq occultissimo: cui ta¬
men si ds subtrahat oꝑationem
intimam. qua eam substituit &
facit: continuo tanquam extincta
nulla remanebit. Quappter cum
d̃s uniuersam creaturam suã biꝑti
suꝑiore libro locuti sumus. ꝙ. in na¬
turalib ꝙ̃ in uoluntariis motibus
amministret: creare naturam tam
nullus angłs potest. qũa nec scipsũ.
Uoluntas uero angłica do obȩdien

Expanded text:
imbibat, ut germen emittat, imbibat, ut germen emittat, ut aliud ejus solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoveat, quo robur nutriat, ramosque diffundat; sed illius qui dat incrementum. Medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet, et vulnerato medicamentum: primum non de rebus quas creavit, sed quas creatas opere Creatoris invenit: deinde cibum vel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento illitum apponere; num etiam ex iis quae adhibet, operari et creare vires vel carnem potest? Natura id agit interiore motu, nobisque occultissimo. Cui tamen si Deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tanquam exstincta, nulla remdeus uniuersam creaturam suam bipertit de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter
Abbreviated transcription (Latin):
ds. a quo uniuersa natura subsistit:
ut ne illud quidem carnis supplemen¬
tum in corpore uiri. quod in illius
costȩ successit locum. ab angłis factũ
esse crediderim. sicut nec ipsum homi¬
nem de terrȩ puluere: non quo nul¬
la sit angłoꝵ opera ut aliquid creare¬
tur. sed non ideo creatores sunt: qr
nec agricolas creatores segetum atq
arborum dicimus. Non enim qui
plantat est aliquid. neq qui rigat.
sed qui incrementum dat ds. Ad
hoc incrementum ꝑtinet etiam in
corpore humano. quod osse dempto
locus carne suppletus ẽ illo scilicet
oꝑe dĩ. quo naturas substituit ut
sint. quo ipsos quoq angłos crea¬
uit. Opus itaq agricolȩ ẽ. ut aquã
ducat cum rigat. non autẽ opus
eius est. ut aqua ꝑ decliuia plabat᷑.
sed illius qui om̃ĩa in mensura &.
numero & pondere disposuit. Item
opus agricolȩ est. ut surculus auel¬
latur ex arbore terrȩq mandetur:
at non eius opus est. ut sucum

Expanded text:
deus, a quo uniuersa natura subsistit, deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed inumero, et pondere disposuit . Item opus agricolae est ut surculus avellatur ex arbore, terraeque mandetur: at non opus ejus est ut succum
Abbreviated transcription (Latin):
in commutabili ueritate ꝑspecta mo¬
uentes se ꝑ tempus. & corpora sibi
subdita ꝑ tempus & locum. agilita¬
te mirabili. & uisa quib moueantur.
ꝙͣ. appetitum carnalis indigentiȩ ua¬
lent efficere om̃i animȩ uiuȩ: ut quo
eam uenire opus est nesciens adduca¬
tur. Iam ergo uideamus ipsa mulie¬
ris formatio. quȩ mysticȩ etiã ȩdifi¬
catio dicta est: qũeadmodum facta
sit. Natura quippe muliebris creata
est: qũauis ex sexu uirili. quȩ iam erat:
non aliqui motus existentium natu¬
rarum. Angłi autẽ nullam om̃ino
possunt creare naturam. Solus enim
unius cuiuslibet naturȩ seu magnȩ
seu minimȩ: creator est ds: itd est ipsa
trinitas. pater &. filius & sp̃s sc̃s:
Aliter ergo quęxitur qũeadmodum
sit soporatus adam: costaq eius sine
ullo doloris sensu acorporis compa¬
ge detracta sit. Hȩx enim fortasse di
re autẽ uł edificare costam ut mu¬
lier esset. usq adeo non potuit nisi

Expanded text:
incommutabili ueritate perspecta moincommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam; solus enim unus cuiuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator est deus, id est ipsa trinitas, pater et filius et spiritus sanctus. aliter ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicre autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi
Abbreviated transcription (Latin):
tiam desuꝑ ministrant᷑: ꝑuenit iussio
di ñ solũ ad homines. nec solũ ad aues
ꝙ pecora. uerum etiã ad ea quȩ in
aquis latent. sicut ad cętum qui glut¬
tiuit ionam. Non solum ad ista
maiora: uerũ etiam ad uermiculum.
Nam & huic legimus diuinitus us¬
sum. ut radicem cucurbitȩ roderet:
sub cuius umbraculo ꝓpħa requieue¬
rat.:Si enim homini donauit d̾s sic
eum instituens. ut etiam carnem pec¬
cati portans possit non solum peco¬
ra g̾ iumenta suis usib subdita.
nec tantum domesticas aues. sed
etiam libere uolitantes. quaslibet
etiam seuas feras. & capere & mansu¬
etas facere. & eis mirabilit̾ imperare.
podentia rationis non corporis. cum
earum appetitus & dolores captans.
paulatimq illectando. premendo.
laxandoq moderans. agresti eas exu¬
it consuetudine.&. tanquam huma¬
nis morib induit: quantomagis an¬
głi hoc possunt. qui ussione dĩ i
ipsa eius quam sempiterne intuentur

Expanded text:
tiam desuper ministrantur, peruenit iussio tiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur,
Abbreviated transcription (Latin):
siue aues: in suo tamen genere ob¬
temperant cło. non rationali uolun¬
tatis arbitrio. sed sicut mouet illa
om̃ia temporib oportunis. ñ ipse
temporaliter motus. ꝑ angłica mini¬
steria quȩ capiunt in uerbo eius
quio quo tempore fieri debeat: & illo
non temporaliter moto. mouentur
ipsa temporaliter. ut in his quȩ sibi
subiecta sunt. iussa eius efficiant. Om̃is
enim anima uiua non solum rationa¬
lis sicut in hominib: uerumetiã irra.¬
tionalis. sicut in pecorib & uolatilib
ꝙ piscib: uissis mouetur. Sed anima
rationalis uoluntatis arbitrio uł con¬
sentit iussis uł non consentit: irratio
nalis autẽ non habet hoc udicium.
ꝓ suo tamen genere atq natura iusso
aliquo tacta ꝓpellitur. nec in potesta
te ullius est animȩ quȩ illi uissa ueni¬
ant. siue in sensu corporis. siue in ipsũ
sp̃m interius: quib iussis appetitus
moueatur cuiuslibet animantis. Ac
sic cum ea iussa ꝑ angłoꝵ obȩdien¬

Expanded text:
uel aues; in suo tamen genere obuel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non cnalis autem non habet hoc judicium; pro suo tamen genere atque natura viso aliquo tacta propellitur. Nec in potte ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedien
Abbreviated transcription (Latin):
apparebit. Uideamus ergo quod isto
opere suscepimus: non scdm p̃figura¬
tionem rerum futurarum. sed scđm¬
ueritatem rerum gestarum. ñ ꝑ alle¬
goricam sed ꝑ ꝓpriam rerum signi¬
ficationem: qũ eadmodum hȩc acci¬
pi possint. Et finxit ds inquit ad¬
huc de terra om̃s bestias agri: ꝙ om̃ia
uolatilia cęli. Unde iam quod uisũ
ẽ. & quantũ uisũ ẽ disseruimꝰ. Et adduxit
ea omĩa ad adam: ut uideret qͥd ea uoca¬
ret. Quomodo hȩc adduxerit d̾s ad
adam: ne carnaliter sapiamus. ad¬
iuuare nos debet quod de biꝑtito
opere diuinȩ ꝓuidentiȩ in libro suꝑi¬
ore tractauimus. Neq enim sicut
indagant atq adigunt uenantes
uł aucupantes ad retia quȩcunq ani¬
mantia capiunt. ita hoc factum esse
credendum est: aut uox aliqua iussi¬
onis de nube facta est. eis uerbis quȩ
rationales animȩ audientes intel¬
ligere atq obȩdire assolent. non enĩ
hoc acceperunt ut possint bestiȩ

Expanded text:
adparebit. Uideamus ergo, quod isto adparebit. Uideamus ergo, quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam significationem quemadmodum haec accipi possint. et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae
Abbreviated transcription (Latin):
quod sit sexus infirmior mulier for¬
maretur: An uero tam multis ad¬
ditis costam ds̃ ędificare potuit in
mulierem: & carnem pulpamue ñ
potuit: qui de puluere ipsum homi¬
nem fecit: Aut si iam costa fuerat de¬
trahenda: cur non altera ꝓ ea costa re¬
posita est: Cur etiam non dictum est.
finxit aut fecit. sicut in om̃ib supra
oꝑib: sed ȩdificauit inquit dñs ds
illam costam. non tanqu̾a corpus hu¬
manum. sed tanquam domum: Non
itaq ẽ dubitandum. qm̃ hȩc facta
sunt & stulta eẽ non possunt. ob
aliquid significandum ẽẽ facta: fru¬
ctum futuri scłi ab ipso iam primor¬
dio generis humani dõ p̾scio in
ipsis siuis oꝑibus miscđiter prȩdican¬
te: ut certo tempore seruis siuis siue
ꝑ hominum successiones. siue ꝑ suum
sp̃m. uł angłoꝵ ministerium reuela¬
ta atq conscripta. & ꝓmittendis re¬
b futuris & recognoscendis imple¬
tis testimonium ꝑhiberent: quod
magis magisq in consequentibus

Expanded text:
quod sit sexus inferior, mulier forquod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut in omnibus supra operibus, sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, sed tamquam domum? non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reuelata atque conscripta et promittendis rebus futuris et recognoscendis inpletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consequentibus
Abbreviated transcription (Latin):
neq impossibile ẽẽ neq contrariũ:
quod autẽ possibile quidem apparet.
nec habet ullam speciem repugnan¬
tiȩ. sed tamen quasi suꝑfluum uł en¬
am stultum quibusdam uideri potest:
hoc ipsum disputando demonstrem.
quod ideo non tanqu̾a rerum ge¬
starum naturali uł usitato ordine
factum est: ut cordib nr̃is fidelissi¬
ma sc̃arum scripturarum auctorita¬
te pͣlata. quia stultum esse non po¬
test. mysticum esse credatur: qu̾auis
eius expositionẽ. uł inquisitionem
aut alibi iam exhibuerimus. aut
in tempus aliud differamus. Quid
ergo sibi uult etiam illud: quod mu¬
lier uiro de latere facta est: Uerum
esto: ꝓpter ipsuis uim coniunctionis
cõmendandam. hoc ita fieri oportuisse
credamus. Nunquid etiam ut dor¬
mienti fieret. eadem ratio uł necessi¬
tas flagitabat: ut deniq osse de¬
tracto. In ciuius locum caro supple¬
retur: Num enim non potuit ipsa
caro detrahi: ut inde congruentius

Expanded text:
neque inpossibile esse neque contrarium, neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius,
Abbreviated transcription (Latin):
ret: s eo cõmendatior em haberet
mulierem suam. quod in om̃i carne
creata sub cęlo. & de hoc aere ficut
ipse uiuente: nichil eius simile inue¬
nerit: Mirum si hoc scire non posset:
nisi om̃ib ad se adductis atq ꝑspe¬
ctis. Si enim do credebat. posset hoc
Si autẽ non credebat. ꝓfecto neq
hoc scire poterat. utrum ad eum oĩa
ille cui non credebat adduxerit:
an forte in aliquib ab illo remotio¬
rib terrȩ partib aliqua ei similia
quȩ non demonstrasset absconderit.
Non itaq arbitror dubitandum.
hoc alicuius ꝓpħicȩ significationis
grã factum: sed tamen factum. Neq¬
enim hoc opere suscepimus ꝓpħica
enignata ꝑscrutari: sed rerum gesta¬
rum fidem ad ꝓprietatẽ hystoriȩ cõ¬
mendare: ut quod impossibile ui¬
deri uanis atq incredulis potest.
aut ipsi auctoritati sc̃ȩ scripturȩ
uelut testificatione contraria repu¬
gnare. id pro meis iuribus quantũ
ds adiuuat disserendo demonstrem.

Expanded text:
ret et eo commendatiorem haberet ret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem
Abbreviated transcription (Latin):
terrestrib & uolatilib nomina impo¬
suit. Nlum igitur ullo modo cre¬
dibile est: in eadem lingua nomina
piscium non ab homine sed diuinitꝰ
instituta: quȩ do docente homo postra
disceret: Quod sietiam ita factum eẽt.
quare ita factum eẽt. ꝓculdubio mysti¬
ca significatio resonaret. Sed credendũ
est paulatim cognitis piscium generi¬
b nomina imposita: tunc autẽ cũ
pecora & bestiȩ & uolatilia ad homi¬
nem adducta sunt. ut eis ad se congre¬
gatis generatimq distinctis nomina
imponeret. quib etiam ipsis paulatĩ
& multo citius quam piscibus. si hoc
factũ ñ esset posset nomina imponere:
quid fuit causȩ nisi ratio aliquid
significandi. quod ad pręnuntiatio¬
nem futuroꝵ ualeret: Cui rei maxi¬
me ordo narrationis huius inuigi¬
lat. Demde nunquid ignorabat ds
nichil tale se creasse in naturis ani¬
malium: quod simile ad iutorium
posset esse homini: An opus erat
ut hoc etiam homo ipse cognosce¬

Expanded text:
terrestribus et uolatilibus nomina inpoterrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosce
Abbreviated transcription (Latin):
firmata. figurȩ interp̃tatio libera
relinquatur. Quid est enim hoc
ipsum quod uolatilib terrestribq
animantib: non etiam piscib atq
om̃ib natatilib adam nomina
imposuit: Si enim linguȩ humanȩ
consulantur: sic appellantur hȩc oĩa.
qũeadmodum eis homines loquen¬
do nomina imposuerunt. non solũ
hȩc quȩ sunt in aquis & terris. uerũ
etiam ipsa terra ꝙ aqua & cȩlum.
ꝙͣ quȩ uidentur in cęlo. & quȩ non
uidentur sed creduntur: ꝓ diuersita¬
te linguarum gentilium. diuersis nomi¬
nib appellantur. Ulnam sane linguam
primitus fuisse didicimus: antequam
suꝑbia turris illius post diluuium fa¬
bricatȩ. in diuersos signoꝵ sonos huma¬
nam diuideret societatem. Quȩcunq
autẽ illa lingua fuerit: quio attinet.
quęrere. Iua certe tunc loquebatur
adam: ꝙ. in ea lingua si adhuc usq
ꝑmanet sunt iste uoces articulatȩ.
quib primus homo animalibus

Expanded text:
firmata figurae interpretatio libera firmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus
Abbreviated transcription (Latin):
ex parentib creet ds̃. corpus ex cor¬
pore. anim̃ã ex anima. siue alio modo
faciat animas non utiq ad opus im¬
possibile. nec mercede parua. ut cũ
anima pietate dõ subdita legẽ istã
peccati quȩ est in membris corpo¬
ris mortis huius. quam primus ac
cepit in pęnam uicerit. ipsa ꝑ gram
premium cȩleste ꝑcipiat. maiore gła:
demonstrans quanta sit laus obȩdien¬
tiȩ. quȩ alienȩ in obȩdientiȩ pęnam
urtute potuit superare: Sed qm̃ cui
adiutorio femina facta sit uiro. satis
quantum ȩstimo requisitum ẽ. illud
iam uideamus quare sit factum. qͦd
adductȩ sunt ad adam om̃s bestiȩ
agri. & om̃ĩa uolatilia cęli. ut eis no¬
mina imponeret: atq ita uelut neces¬
sitas oriretur creandi ei feminã ex eiꝰ
latere. cum inter animalia illa simi¬
le illi adutorium non eẽt inuentũ.
Uidetur enim michi ꝓpter aliqũa
significationem ꝓpħicam factum
sed tamen factum: ut re gesta con¬

Expanded text:
ea parentibus creet deus, corpus ex corea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta con
Abbreviated transcription (Latin):
ex quib om̃s homines nascerentur.
in quib peꝑit etiam sech. ꝑ quem
uentum est ad abraham .&. ad po¬
płm isrł. gentemq om̃ib iam no¬
tissimam gentib. & ꝑ noe filios õs
gentes. quis quis dubitauerit. om̃ia
cogit nutare quȩ credimus. longeq
a fidelium mentib repellendus est.
Cum ergo quęritur ad quod aduto¬
rium factus sit ille sexus uiro: dili¬
genter quantum ualeo cuncta con¬
sideranti. non nisi causa ꝓlis occur¬
rit. ut ꝑ eoꝵ stirpem terra imple¬
retur: & non eo modo ꝓcreatam quo
nunc ꝓcreantur homines. cum in est
peccati lex in membris repugnans
legimentis. etiamsi ꝑ dĩ gr̃am uirtu¬
te suꝑatur. Hoc enim esse non potu¬
isse credendum est. nisi Lin cor¬
pore mortis huius: quod corpus
mortuũ ẽ ꝓpter peccatũ. Et quid hac
pęna iustus est: quam ut non ad om¬
nem nutum seruiat corpus. id est su¬
us animȩ famulus. sicut dño suo de¬
trectauit ipsa seruire: siue utrumq

Expanded text:
ex quibus omnes homines nascerentex quibus omnes homines nascerentin quibus peperit etiam Seth , per quem ventum est ad Abraham et ad populum Israel, gentemque omnibus jam notissimam gentibus, et per Noe filios omnes gentes; quisquis ducogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, diligenter, quantum ualeo, cuncta consideranti nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra inpleretur, et non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
opere anima sine ulla molestia. &
quasi pruritu uoluptatis mouet.
Si enim creator om̃ps ineffabiliterq
laudandus. qui & in minimis suis
oꝑib magnus est: apibus donauit.
ut sic operentur generationem filioꝵ
qũeadmodum cerȩ speciem liquorẽq
mellis: cur incredibile uideatur pri¬
mis hominib talia fecisse corpora. ut
si non peccassent. & morbum quendã
quo morerentur continuo concepis¬
sent. eo nutu imperarent membris
quibus fȩtus exoritur quo pedib
cum ambulatur. ut neq cũ ardore
seminaretur. neq cum dolore parere¬
tur: Nunc uero trans grediendo
p̃ceptum. motum legis illius quȩ
repugnat legi mentis. in membris
conceptȩ mortis habere meruerunt.
quem nuptiȩ ordinant. continen-¬
tia cohibet & refrenat: ut qũeadmo¬
dum de peccato factum ẽ suppliciũ.
sic de supplicio fiat meritum. factam
itaq itaq feminam uiro de uiro.
in eo sexu in ea forma. & distinctio¬
ne membroꝵ qua feminȩ notȩ sunt:

Expanded text:
opere anima sine ulla molestia et opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo morerentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
litatẽ: mox ubi prȩceptum trans gressi
sunt. eoꝵ membris uelut aliqua egri¬
tudo lȩtalis mors ipsa concepta est:
mutauitq illam qualitatem quȩ
corpori sic dñabatur. ut non dice¬
rent. uideo aliam legem in membris
meis repugnantẽ legi mentis meȩ:
quia & si nondum spiritale sed ani¬
male corpus erat. nondum tamen
erat mortis huius. de qua & cum qͣ
nati sumus. Quid enim aliud. non
dicam nati sed om̃ino concepti. nͥ
egritudinẽ quandam inchoauimus.
qua sumus necessario morituri. Neq
enim tam necesse est eum ipso morbo
mori. qui aut ydropicus. uł sinte¬
ticus. uł elephantiosus factus fue¬
rit: quam eum qui hoc corpus habe¬
re cȩꝑit. in quo om̃s homines natu¬
ra sunt filii irȩ: quia hoc non facit nͥ
pęna peccati. Quȩ cum ita sint: cur
non credamus illos homines ante
peccatum ita genitalib membris
ad pro creandos filios imperare po¬
tuisse. sicut cȩteris quȩ inquoliber

Expanded text:
litatem, mox ubi praeceptum transgressi litatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet
Abbreviated transcription (Latin):
membris meis. Infelix ego homo: quis
me liberabit de corpore mortis huius.¬
enim sufficeret ei si diceret. quis me
liberabit de hoc mortali corpore: sed
de corpore inquit mortis huius: sicut
etiam illud. corpus quidem inquit
ait mortale. sed mortuum: qũauis utiq
ꝙ. mortale quia moriturum. Non ita
credendum est fuisse illa corpora. sed
licet animalia nondum sp̃ualia. ñ
tamen mortua. id est quȩ necesse eẽt
ut morerentur. Quod ea die factum
est qua lignum contra uetitum teti¬
gerunt: sicut in ipsis nr̃is corporib
quȩdam ꝓ suo modo sanitas dicitur.
quȩ si ꝑturbata sic fuerit. ut letalis
morbus iam uscera depascatur. quo
infpecto medici mortem imminere ꝓ¬
nuntient: mortale utiq corpus etiam
tunc dicitur. sed aliter qũa cum ẽẽt
sanum: quãuis quandoq sine dubio
moriturum. Ita illi homines animalia
quidem corpora gerentes. sed noN
moritura nisi peccassent. acceptura
autẽ angłicam formã cȩlestemq qua¬

Expanded text:
x ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujusenim sufficeret ei si diceret: Quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem mortuumait mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale, quia moriturum. Non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritualia, non tamen mortua, id est, quae necesse est ut morereest, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qua
Abbreviated transcription (Latin):
de fructu autẽ ligni quod est in me¬
dio parachysi. dixit ds̃. non edetis
exeo neq tangetis illud ne moria¬
mini. Et dixit serpens mulieri. Non
morte moriemini. Sciebat enimd̾s
qm̃ qua die manducaueritis ex eo
ad aꝑientur uobis oculi: &. eritis sic̃
dii scientes bonum ꝙ. malum. Et
uidit mulier quia bonum eẽt lignũ
in ȩscam . &. quia placer oculis uide¬
re.& decorum est cognoscere: & su¬
mens de fructu eius edit. & dedit
uiro suo secum & ederunt. Et aꝑti
sunt oculi amboꝵ: & cognouerunt
quia nudi erant. Et consuerunt fo¬
lia fici: & fecerunt sibi campestria.
Et audierunt uocem dñi di deam¬
bulantis in paradiso ad uesperam:
ꝙ absconderunt se adam & muli¬
er eius ã facie dñi di in medio
ligni paradysi. Et uocauit dñs
d̾s adam: ꝙ. dixit illi. Ubi es: Et
dixit ei. Uocem tuam audiui de¬
ambulantis in paradyso &. timui
quia nudus sum: & abscondi me.
Et dixit illi. Quis nuntiauit tibi
quia nudus es: nisi a ligno quod p̃¬

Expanded text:
fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus, Non edetis ex eo, neque tangetis illud, ne moriamini. Et dixit serpens mulieri, Non morte moriemini: sciebat enim Deus, quoniam qua die manducaveritis de eo, aperientur uobis oculi et eritis tamquam dii, scientes bonum et malum. et uidit mulier, quia bonum lignum in escam et quia placet oculis uidere et decorum est cognoscere. et sumens de fructu eius edit et dedit et uiro suo secum, et ederunt. et aperti sunt oculi amborum, et agnosuerunt, quia nudi erant; et consuerunt folia fici et fecerunt sibi campestria. et audierunt uocem domini dei deambulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini dei in medio ligni paradisi. et uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi es? et dixit ei: uocem tuam audiui deambulantis in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. et dixit illi: quis nuntiauit tibi, quia nudus es, nisi a ligno quod pr
Abbreviated transcription (Latin):
bent ista corpora. quȩ iam ex mortis
ꝓpagine ducta sunt. Neq enĩ nichil
est in eis factum cum de ligno ꝓhibito
edissent. quandoquidẽ d̃s non dixerat.
si ederitis morte moriemini. sed qua
die ederitis morte moriemini: ut
hoc ipsum in eis illa faceret dies. qͦd
apłs gemit dicens. Condelector legi
dĩ scđm interiorem hominem: uideo
autẽ aliam legem in membris meis
repugnantẽ legi mentis meȩ. & capti

Expanded text:
bent ista corpora, quae iam ex mortis bent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi men
Abbreviated transcription (Latin):
potuisse: si uistis non morientibus
impleretur: Nam quia numerosis¬
sima est suꝑna ciuitas angłoꝵ:
ideo non recte conubio copularentur.
nisi morerentur. Hanc quippe nu¬
merositatem ꝑfectã. etiam in resurre¬
ctione
scõꝵ angłis sociandam. dñs presciens.
ait. In resurrectione non nubent neq
uxores ducent: non enim incipient mo¬
ri. sed erunt ȩquales angłis d̃i. Hic uͦ
cum implenda ẽẽt hominib terra.
ꝙ eam ꝓpter cognationis artiorem
necessitudinem. & unitatis uinculum
maxime commendandum. ex uno opor¬
teret impleri: ꝓpter qͥd aliud scdm ipsũ
quesitus est femineus sexus ad utor.
nisi ut serentem genus humanũ.
natura muliebris tanquam terrȩ fe¬
cunditas ad iuuaret: Quamius hone¬
stius meliusq credatur. ita fuisse tunc
illoꝵ hominũ corpꝰ animale constitutoꝵ
in paradiso. nondum mortis lege dam¬
natum. ut non haberent appetitum
carnalis uoluptatis: qualem nunc ha¬

Expanded text:
potuisse, si iustis non morientibus potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum, ideo non recte conubio copularentur, nisi morerentur. hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis uinculum maxime commendandum ex uno oporteret inpleri, propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adiutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris tamquam terrae fecunditas adiuuaret? Quamuis honestius meliusque credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso nondum mortis lege damnatum, ut non haberent adpetitum carnalis uoluptatis, qualem nunc ha