comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
głam incorrupti dĩ in simili¬
tudinem imaginis corrupti-¬
bilis hominis. & uolucrum &
quadrupedum. & serpentium
uel qui istis simulacris non
dediti. aut ñ nimis dediti. co¬
luert̃ tam̃ & seruiert̃ creature
potius quam creatori. Absit¬
enim omnino ut istoꝵ uanita¬
des & insamȩ m̃daces. uentosȩ
nugȩ. ac suꝑbꝰ error recte libera¬
les liccere nominent᷑. hominũ
scilicet infelicium: qui dĩgr̃a
la liberam᷑ de corpore mortis
huiꝰ ñ cognouert̃. nec in eis ip¬
sis quȩ sunt uera senser̃t. Hi¬
storia sane cuiꝰ scͥptoris fidem se
precipue narrationib suis de¬
bere ꝓfitentur: fortassis habe¬
at aliquid cognitione dignum
liberis. cum siue bona siue ma¬
la hominum. tam̃ uera narrai¬
tur: quanuis in eis cognoscen
resq colligere. ipsa humanȩ in¬
firmitatis conditione compul¬
si sunt: quemadmodũ ñ falle¬
rentur in plurimis: omnino¬
ñ uideo. Est tam̃ aliqua in eis
ꝓpinquitas libertatis: si uolun¬
tatem m̃tiendi ñ habent. nec

Expanded text:
m incorrupti dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium uel qui istis simulacris non dediti aut non nimis dediti coluerunt tamen et seruierunt creaturae potius quam creatori. absit omnino, ut istorum uanitates et insaniae mendaces, uentosae nugae ac superbus error recte liberales litterae nominentur hominum scilicet infelicium, qui dei gratla liberamur de corpore mortis huius, non cognouerunt nec in eis ipsis, quae uera senserunt. historia sane, cuius scriptores fidem se praecipue narrationibus suis debere. profitentur, fortassis habeat aliquid cognitione dignum liberis, cum siue bona siue mala hominum tamen uera narrantur. quamuis in eis cognoscendrumoresque colligere ipsa humanae infirmitatis condicione compulsi sunt, quem ad modum non fallerentur in plurimis, omnino non uideo. est tamen aliqua in eis propinquitas libertatis, si uoluntatem mentiendi non habent nec
Abbreviated transcription (Latin):
co. ut omne aurum. & argen¬
tum & eram̃tum inferret᷑ in
thesauris dm̃i. & sc̃m uocatũ ẽ
de ciuitate que anathema est.
Et quid ẽ illud quod in deute¬
romo positum ẽ. ñ inferes ab¬
hominationem in domũ tuam
nec anathema eris sicut hoc ip¬

Expanded text:
omne aurum, argentum, et aeramentum inferretur in thesauris Domini, et sanctum vocatum est de civitate, quae anathema est . Et quid est illud quod in Deuteronomio positum est: « Non inferes abominationem in domum tuam, et anathema eris, sicut hoc ip
Abbreviated transcription (Latin):
amici tui u̾ba spnis in corde
tuo: corpus dñi tui cogita in
corpore tuo. Postremo quiade
die in diem differendo peccas:
cum extremum diem tuum
nescias: nc̃ ꝓbabo quantũ ab
ore nr̃o laudes cypͥane deside¬
res. Certe si adhuc in scola re
eis mercedem sumerem. Uen¬
dere tͥ uolo laudem pudicissi¬
me uxoris tue: pͥmꝰ mͥ m̃cedẽ
da pudicitiã tuam. Da in quã.
& accipe. Humanũ dico: ꝓpt̾
infirmitatem tuã. Puto qͦd ñ
sita te digna cypͥana: cuiꝰ laudi

Expanded text:
amici tui uerba spernis in corde amici tui uerba spernis in corde tuo, corpus domini tui cogita in corpore tuo. postremo quonam de die in diem differendo peccas, cum extremum diem tuum nescias? Nunc probabo, quantum ab ore nostro laudes Cyprianae desideres. certe. si adhuc in schola rheis mercedem sumerem. uendere tibi uolo laudem pudicissimae uxoris tuae: prius mihi mercedem da pudicitiam tuam: da. inquam, et accipe. humanum dico propter infirmitatem tuam: puto, quod non sit a te digna Cypriana, cuius laudi
Abbreviated transcription (Latin):
minum. immo uͦ seruum insa¬
tiabili ꝑ tot scorta libidine de¬
fluentem: & laudes defuncte
caste coniugis a nob̾ uelut ad
mitigandam mestitiã suam
iure amicitiȩ flagitantẽ: ep̃i
patienter audiuimꝰ. Cum eẽs
ñ dicam cathecuminꝰ. s in erro¬
re nob̾cum ꝑnitiosissimo consti¬
tutꝰ. iuuenis iuniorib nob̃: ab
hoc te conuigio temꝑantissima
uoluntate correxeras: quo ñ
post longum tempꝰ sordidiꝰ re-¬
uolutus. deinde in extremo ui¬
te ꝑiculo baptizatꝰ: ñ dicam te
Uis de bone uxoris morte ꝑ noᷤ
consolari. Nos de hac tua u̾tore¬
re morte quis consolat᷑: An qͥa
ñ possumꝰ obliuiscitanta erga
nos merita tua: ideo crucian¬
di adhuc sumꝰ morib tuis: Ideo
contempnendi & ꝓ nichilo ha¬
bendi: quando gemimꝰ ad te
dete: S fatemur nos ñ eẽ ali¬
quid: ad te corrigendum & sa¬
cogitetur: apłs audiat᷑: dicens.
Tollens gͦ m̃bra.xp̃i: faciã m̃bra
meret̾cis: Si qualiscunq ep̃i

Expanded text:
minum, immo uero seruum insaminum, immo uero seruum insatiabili per tot scorta libidine diffluentem et laudes defunctae castae coniugis a nobis uelut ad mitigandam maestitiam suam iure amicitiae flagitantem episcopi patienter audimus? cum esses non dicam catechumenus sed in errore nobiscum perniciosissimo constitutus iuuenis iunioribus nobis, ab hoc te uitio temperantissima uoluntate correxeras, quo non post longum tempus sordidius reuolutus deinde in extremo uitae periculo baptizatus non dicam te uis de bonae uxoris morte per nos consolari; nos de hac tua ueriore morte quis consolatur? an, quia non possumus obliuisci tanta erga nos merita tua, ideo cruciandi adhuc sumus moribus tuis, ideo contemnendi ct pro nihilo habendi, quando gemimus ad te de te? sed fatemur nos non esse aliquid ad te corrigendum ac sacogitetur. apostolus audiatur dicens: Tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? si qualiscumque episcopi
Abbreviated transcription (Latin):
landꝰ doleres: ne unam quidẽ
aclicitam post illam coniugẽ
quereres: Hictu dicturꝰ es. Qd
mecum aspe agis: quid dure
obirgas: Nonne inter hec u̾ba
ecce senuimꝰ: dum uita ducit᷑
priꝰ fi nienda quam corrigen¬
da᷑Uis ut ignoscam exitia¬
bili securitati tue: Quanto satiꝰ
tu ignoscis. si ñ amabili. certe mi¬
serabili sollicitudim mee: Ini¬
mico quidem animo tulliꝰ iue¬
hebatur. & longe alit̾ terrenam
rem publicam agebat gub̾nan¬
tis intentio: & tam̃ ait. Cupio
patres conscͥpti me ẽẽ clem̃tem.
cupio in tantis rei publice ꝑicu¬
lis ñ dissolutum uideri. Qnͣto
iustiꝰ ego dico cum ipse noueris
quam tͥamicũ animum gerã
in eterne ciuitatis seruitio coi¬
stitutus. minister uerbi sacram̃¬
tiq diuni. cupio fr̃corneli me
ẽẽ clem̃tem: cupio in tantis
tuis meisq piculis ñ dissolutũ
uideri: Plebs mulierũ excubat
lat̾ib tuis: crescit in dies pelicũ
numerꝰ: eiꝰdem autẽ numeri do¬

Expanded text:
landus doleres, ne unam quidem landus doleres, ne unam quidem ac licitam post illam coniugem quaereres? Hic tu dicturus es: \'Quid mecum aspere agis? quid dure obiurgas?\' nonne inter haec uerba ecce senuimus. dum uita ducitur prius finienda quam corrigenda? uis. ut ignoscam exitiabili securitati tuae; quanto satius tu ignoscis si non amabili certe miserabili sollicitudini meae! inimico quidem animo Tullius inuehebatur et longe aliter erat terrenam rem publicam gubernantis intentio et tamen ait: \'Cupio, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis non dissolutum uideri.\' quanto iustius ego dico, cum ipse noueris, quam tibi amicum animum geram, in aeternae ciuitatis seruitio constitutus minister uerbi sacramentique diuini: Cupio, frater Corneli, me esse clementem, cupio in tantis tuis meisque periculis non dissolutum uideri! Plebs mulierum excubat lateribus tuis; crescit in dies pellicum numerus; eiusdem autem numeri do
Abbreviated transcription (Latin):
dilectissimo. & honorabi¬
li fr̃i cornelio: augustimꝰ. Scͥpsi¬
stimͥ ut ad te aliquam ꝓliram
consolatoriam epłam darem:
qͦd grauiter optime uxo rismor¬
te moueris: sicut sc̃m pau linũ
ad machariũ fecisse meministi.
Et illa quidem anima in socie¬
tate recepta fidelium. atq casta¬
rum. laudes nec curat nec que¬
rit humanas. S quia ꝓpter eos
fiunt ista qui uiuunt: prĩẽ ut
tu qui consolari eiꝰ laude deside¬
ras. ita uiuas: ut illic ubi ipsa
ẽ. ẽẽ merearis. Neq enim dubito
qͦd eam ñ credas ibi ẽẽ. ubi ille st̃
que uel adulteriis lectulũ con¬
iugalem polluert̃: nec nullo
coniugio deligate. fornicatione
fluxert. Quare de illiꝰ laude uiro
longe dissimili quasi fugare
uelle mestitiam: adulatio ẽ. ñ
consolatio. Nam si eam diligereᷤᷤ
sicut te ipsa dilexit: seruassesei
qͦdt̾ ipsa seruauit. Et cum illa
si pͥor obisset nullomͦ credenda
sit cuiꝗͣ fuisse nuptura: ñ ne si
uere obitum eiꝰ laudib eiꝰ conso¬

Expanded text:
DILECTISSIMO ET HONORABILI FRATRI CORNELIO AUGUSTINUS. Scripsisti mihi, ut ad te aliquam prolixam consolatoriam epistulam darem, quod grauiter optimae uxoris morte mouereris, sicut sanctum Paulinum ad Macarium fecisse meministi. et illa quidem anima in societatem recepta fidelium atque castarum laudes nec curat nec quaerit humanas, sed quia propter eos fiunt ista, qui uiuunt. prius est, tu, qui consolari eius laude desideras, ita uiuas, ut illic. ubi ipsa est, esse merearis. neque enim dubito, quod eam non credas ibi esse, ubi illae sunt, quae uel adulteriis lectulum coniugalem polluerunt uel nullo coniugio deligatae fornicatione fluxerunt. quare de illius laude uiro longe dissimili quasi fugare uelle maestitiam adulatio est non consolatio. nam si eam diligeres, sient te ipsa dilexit, seruasses ei, quod tibi ipsa seruauit; et cum illa, si prior obisses, nullo modo credenda sit cuiquam fuisse nuptura, nonne, si uere obitum eius laudibus eius conso
Abbreviated transcription (Latin):
lium: quales apud uos ẽẽ noi
dubito. longe a factis illiꝰ alie¬
nos. Neq enim uob̃ obicimus
nͥ scismatis cͥmen: quam etiam
heresim male ꝑseuerando fecistiᷤ.
Quanti autẽ diuino iudicio
legisse ñ ambigo. Inuenies da¬
than & abiron. Hiatu terre deuo¬
ratos: ceterosq om̃s qui eis coi

Expanded text:
lium, quales apud uos esse non lium, quales apud uos esse non dubito longe a factis illius alienos. neque enim uobis obicimus nisi schismatis crimen, quam etiam haeresem male perseuerando fecistis. quanti autem diuino iudicio legisse non ambigo. inuenies Dathan et Abiron hiatu terrae deuoratos ceterosque omnes, qui eis co
Abbreviated transcription (Latin):
giorem quam necesse ẽ epłam
faciam: & eruditionitue plura
ꝑte ipsum consid̾anda ꝑmitto.
Quod tam̃ satis ẽ uideo. Obse¬
cro sitam multi miqui in uno
popło dĩ eos qui contestabant᷑
ñ fecert̃ tales quales ipsierant
paulum. in una cum eis eccłia
constitutum. ñ fecit sua queren¬
tem. ñ que iħu xp̃i: manifestũ
ẽ ñ hoc effici hominem quodẽ
malus quisquã. cum quo ad
altare. xp̃i acceditur: etiam si
ñ sit incognitus. si ñ tantum
approbet᷑: & a bona conscientia
displicendo separet᷑. M anifestũ
gͥ ẽ non ẽẽ aliud cum fure con¬
currere: nͥ uel furari cum eo:
uł furtum eiꝰ cordis placito ac¬
cipere. Hec nos dicimꝰ ut questi¬
ones infinitas atq suꝑfluas
de faccis hominum que rationẽ
nr̃am nichil impediunt. aufe¬
ramꝰ. S & uos nͥ hoc sentiatis:
tales eritis om̃s: qualis opta¬
tus in ur̃a communione uob̃
ñ ignorantib fuit: quod absit
ab emeriti morib. alioꝵq ta¬

Expanded text:
giorem, quam necesse est, epistulam giorem, quam necesse est, epistulam faciam, et eruditioni tuae plura per te ipsum consideranda permitto. quod tamen satis est. uide, obsecro. si tam multi iniqui in uno populo dei eos, qui eos contestabantur, non fecerunt tales, quales ipsi erant,Paulum in una cum eis ecclesia constitutum non fecit sua quaerentem, non quae Iesu Christi, manifestum est non hoc effici hominem, quod est malus quisquam, cum quo ad altare Christi acceditur, etiam si non sit incognitus, si tantum non adprobetur et a bona conscientia displicendo separetur. manifestum est igitur non esse aliud cum fure concurrere nisi uel furari cum eo uel furtum eius cordis placito accipere. hoc nos dicimus, ut quaestiones infinitas atque superfluas de factis hominum, quae rationem nostram nihil impediunt, auferamus. Sed et uos, nisi hoc sentiatis, tales eritis omnes, qualis Optatus in uestra communione uobis non ignorantibus fuit, quod absit ab Emeriti moribus aliorumque ta
Abbreviated transcription (Latin):
lantia m̃tis tue: neminem
contaminari posse ignotorũ
ignotis cͥminibꝰ. Unde manife¬
stum ẽ a communione orbis
cui seu falsa seu uera cͥmina
que affris intenditis. prorsus
ignota st̃. & ignota semꝑ fuert̃.
saclego scismate uos ẽẽ separatoᷤ.
Quanꝗͣ & illud ñ ẽtacendum
etiam cognitos malos bonis
ñ obẽe in eccłia: si eos a cõmu¬
nione ꝓhibendi. aut potestas
desit: aut aliqua ratio conser¬
uande pacis impediat. Qui st̃
enim qui apud ꝓpħam iheze¬
chielem. & ante uastationem
ꝑditoꝵ signari meruer̃t: & cũ
illi uastarentur. euadere illesi.
& iniquitates populi dĩ que fi¬
unt in medio eoꝵ: Quis autem
quod ignorat gemit & plorat:
Ex eadem ratione: etiam paulꝰ
apłs falsos fr̃s tolerat. Non enĩ
de incognitis ait: om̃s sua que
autem genere sunt qui uelthu¬
rificare ẏdolis. uel codices diui¬
nos tradere. quam mori malue¬
que iħu xp̃i: Oulta testimo¬
nia scͥpturarum p̃tereo: ne lon¬

Expanded text:
lantia mentis tuae neminem lantia mentis tuae neminem contaminari posse ignotorum ignotisque criminibus. unde manifestum est a communione orbis, cui seu falsa seu uera crimina, quae Afris intenditis, prorsus ignota sunt et ignota semper fuerunt, sacrilego schismate uos esse separatos. quamquam et illud non est tacendum etiam cognitos malos bonis non obesse in ecclesia, si eos a communione prohibendi aut potestas desit aut aliqua ratio conseruandae pacis impediat. qui sunt enim, qui apud prophetam Ezechielem et ante uastationem perditorum signari meruerunt et, cum illi uastarentur, euadere inlaesi,et iniquitates populi dei, quae fiunt in medio eorum? quis autem, quod ignorat, gemit et maeret? ex eadem ratione etiam Paulus apostolus falsos fratres tolerat; non enim de incognitis ait: Omnes enim suautem genere sunt, qui uel turificare idolis uel codices diuinos tradere quam mori maluequae Iesu Christi? Multa testimonia scripturarum praetereo, ne lon
Abbreviated transcription (Latin):
pollutos. Non enim neminẽ
de ur̃a communione pellitis
aut tc̃ pͥmum pellitis. cum
pͥmum illud fecerit unde pel
pore latentem: & postea ꝓditũ
conuictumq dampnatis: Que¬
ro gͥutrum nos contamina¬
uerit eo tempore quo latebat.
R espondebis. Nullomͦ. Nullo
gͦ tempore contaminaret:
etiam si semꝑ idlateret. Nam
& mortuoꝵ nnulla sepe com¬
missa ꝓduntur: ne fraudi ẽ
xp̃ianis qui eis communicaue¬
re uiuentib. Curgͦ uos tam
temeraria atq saclega dirẽp¬
tione precidistis a communi¬
one innumerabilium eccłiaꝵ
orientalium: quas semꝑ latu
it & adhuc latet: quod in affri¬
ca gestum ẽẽ docetis. aut fingi¬
tis: Alia enim questio ẽ. utrũ
illa uera dicatis. que quidem
nos multo ꝓbabiliorib docu¬
m̃tis falsa ẽẽ conuincimꝰ: & in
ur̃is magis ea ipsa que obicitiᷤ
tẽ ꝓbata declaramꝰ. S hec ut
dixi alia questio ẽ. tẽ aggredi¬
enda & discutienda cum opus
fuerit. Illud nc̃ atcendat uigi¬

Expanded text:
pollutos. non enim neminem pollutos. non enim neminem de uestra communione pellitis aut tunc primum pellitis. cum primum illud. unde pellpore latentem et postea proditum conuictumque damnatis? quaero igitur, utrum uos contaminauerit eo tempore, quo latebat. respondebis: \'Nullo modo\\ nullo ergo tempore contaminaret, etiam si semper id lateret; nam et mortuorum nonnulla saepe commissa produntur nec fraudi est Christianis, qui eis com- III municauere uiuentibus. cur ergo uos tam temeraria atque sacrilega diremptione praecidistis a communione. innumerabilium ecclesiarum orientalium, quas semper latuit et adhuc latet, quod in Africa gestum esse aut docetis aut fingitis? Alia enim quaestio est, utrum illa uera dicatis, quae quidem nos multo probabilioribus documentis falsa esse conuincimus et in uestris magis ea ipsa, quae obicitis, tunc probata declaramus. sed haec, ut dixi, alia quaestio est tunc adgredienda et discutienda, cum opus fuerit. illud nunc adtendat uigi
Abbreviated transcription (Latin):
esiderabili & dilecto frĩ
emerito: augꝰ. Ego cum
audio quenquã bono ingenio
p̃ditum. doctrinisq liberalibꝰ
eruditum. quanꝗͣ ñ ibi sa¬
lus ani me constituta sit
tam̃ in questione facillima
sentire aliud quam ueritas
postulat quo magis ammi¬
ror. eo magis exardesco nosse
hominem. & cum eo colloqui.
uel si id ñ possum. saltem lit¬
teris que longissime uolant
attingi desidero. Sicut te esse
audio talem uirum. & ab ec¬
clesia catholica. que sicut sc̃o
sp̃u p̃nuntiata ẽ toto orbe dif¬
funditur discerptũ doleo: ate
seclusum. quam ob causam
nescio. Nam certum ẽ magne
parti romani orbis. ne dicam
etiam barbaris gentib quib
munio nr̃a contexitur. igno¬
tam ẽẽ partem donati: nec eõ
omnino scire. uel quando uł
quib causis exorta sit ista
dissensio. Quos utiq omnes
affris obicitis: nͥ innocentes
ẽẽ fatearis: cogeris dicere. oĩ¬
um malis factis obnoxios
cum apud uos ꝑditi ut mitiꝰ
dixerim latent: uos om̃s ẽẽ

Expanded text:
ESIDERABILI ET DILECTO FRATRI EMERITO AUGUSTINUS. Ego cum audio quemquam bono ingenio praeditum doctrinisque liberalibus eruditum, quamquam non ibi salus animae constituta sit, tamen in quaestione facillima sentire aliud, quam ueritas postulat, quo magis miror, eo magis exardesco nosse hominem et cum eo conloqui uel, si id non possim, saltem litteris, quae longissime uolant,eo uicissim adtingi desidero, sicut te esse audio talem uirum et ab ecclesia catholica, quae, sicut sancto spiritu praenuntiata est, toto orbe diffunditur, discerptum doleo atque seclusum. quam ob causam, nescio. nam certum est magnae parti Romani orbis, ne dicam etiam barbaris gentibus, quibmunio nostra contexitur, ignotam esse partem Donati nec eos omnino scire, uel quando uel quibus causis exorta sit ista dissensio. quos utique omnesAfris obicitis, nisi innocentes esse fatearis, cogeris dicere omnium malis factis obnoxios, cum apud uos perditi, ut mitius dixerim, latent. uos omnes esse
Abbreviated transcription (Latin):
salutis ȩternȩ cum ceteris in¬
numerabilib conseruis meis
sum. Quod si uolens facio: mer¬
cedem habeo. Si autẽ inuitꝰ: tan
dispensatio mͥ credita ẽ. Neq
enim eẽ salutis illiꝰ dispensato¬
rem ꝑ uerbum & sacram̃tum
iam hoc ẽ etiam ẽẽ parcicipem
Nam si ꝑ bonos ñ dispensaret᷑
ñ recte apłs diceret. imitatores
mei estote. sicut & ego xp̃i. Rur¬
sus si ꝑ malos ñ dispensaretur.
ñ de quibꝰdam dñs diceret: qͣ

Expanded text:
salutis aeternae cum ceteris insalutis aeternae cum ceteris innumerabilibus conseruis meis sum. quod si uolens facio, mercedem habeo. si autem inuitus, tantum dispensatio mihi credita est; neque enim esse salutis illius dispensatorem per uerbum et sacramentum iam hoc est etiam esse participem. nam si per bonos non dispensaretur. non recte apostolus diceret: Imitatores mei estote sicut et ego Christi. rursus si per malos non dispensaretur: non de quibusdam dominus dicer
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid. uel ea quȩ magis ur¬
gent. & mͥ uidentur plurib
ꝓfectura dictantem: uel refici¬
entem corporis uires nr̃e neces¬
sarias seruituti. Nam uerba ñ
hoc me idoneum ñ ẽẽ respondeo
Thesaurum enim sapientiȩ te
desiderare dixisti: s minꝰ acce¬
pisse quam uoluisti: cum ego
auro cotidianam stipem rogem
uix impetrem. Oraculum autẽ
legis quomͦ sum. de cuiꝰ latis atq
abditis penetrabilibꝰ nescio lon¬
ge plura quam scio. eiꝰq multi¬
plices sinꝰ opacosq accessus adi¬
re ac penetrare ñ ualeo. sicut uo¬
lo. & me ñ aliuil quam minꝰ dig¬
num ẽẽ cognosco. Porro sacrator
iustitiȩ quis ego. cui me sacratũ
ẽẽ ꝑmagnum ẽ: Iam ego quod
instauratorem sp̃ualis głe me
appellas: da ueniam. multũ
cui loquaris ignoras. Ipse qͥp¬
pe adhuc in hac gła sic instaui¬
ror ut de die indiem ñ solum
quantum accedam. s utrum
omnino aliquid accedã latere
me fatear. Dispensator plane

Expanded text:
aliquid uel ea, quae magis uraliquid uel ea, quae magis urgent et mihi uidentur pluribus profutura, dictantem uel reficientem corporis uires nostrae necessarias seruituti. nam uerba nonhoc me idoneum non esse respondeo. thesaurum enim sapientiae te desiderasse dixisti, sed minus accepisse quam uoluisti, cum ego cotidianam stipem rogem uixque impetrem. Oraculum autem legis quo modo sum, de cuius latis atque abditis penetralibus nescio longe plura, quam scio. eiusque multiplices sinus opacosque secessus adire ac penetrare non ualeo, sicut uolo, et me non aliud quam minus dignum esse cognosco? porro sacrator iustitiae quis ego. cui me sacratum esse permagnum est? iam uero quod instauratorem spiritalis gloriae me appellas, — da ueniam — multum. cui loquaris, ignoras; ipse quippe adhuc in hac gloria sic instauror, ut de die in diem, non solum quantum accedam, sed utrum omnino aliquid accedam, latere me fatear. dispensator plane
Abbreviated transcription (Latin):
geri. Itaq humilitatis meȩ pre¬
sentiam spondeo. ñ tam stilo qͣm
uoto. s uenerabilitatis tue scͥp¬
ta ꝓuisu relegero. Diuina te cle¬
m̃tia tueatur annis innumeris
Cur mͥ fons orbis paruo sermo¬
ne meauit: An minꝰ apta fuis
sꝑauit corda fluentis: Ic um pa¬
deat mens om̃is aquis spectetq
loquacem: Religionis opem gra¬
tos dat sensib imbres. Expectat
quos plena fides.rp̃i de stipite pen¬
Ño dilectissimo. & in xp̃o
p̃dicando nimiumq de¬
siderabili fr̃i audaci: au¬
gustinꝰ in dño salutem. Breuem
epłam tuam. s plane uehem̃tẽ
inuitus immo etiam lȩcus ac¬
cepi: ñ facile sufficerem auidita¬
ti. s quod gratularer caritati
tuȩ: quia & si ñ de idoneo expe¬
tis. bonum ẽ tam̃ quod expecis
S ad longam quidem epłam
conscribendam. magis mͥ ociũ
quam facultas desit: occupa¬
tissimo scilicet eccłiasticis curiꝰ
a quibꝰ pauculȩ tempoꝵ stillȩ
uix recreant. uel cogitantem

Expanded text:
geri. itaque humilitatis meae praegeri. itaque humilitatis meae praesentiam spondeo non tam stilo quam uoto, si uenerabilitatis tuae scripta pro uisu relegero. diuina te clementia tueatur annis innumeris,  fons orbis paruo sermone meauit? an minus apta suis sperauit corda fluentis? cum pateat mens omnis aquis spectetque loquacem religionis opem, gratos dat sensibus imbres, expectat quos plena fides Christi de stipite penNO DILECTISSIMO ET IN CHRISTO PRAEDICAXDO NIMIUMQVE DESIDERABILI FRATRI AUDACI AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Breuem epistulam tuam sed plane uehementem inuitus immo etiam laetus accepi, non quod facile sufficerem auiditati, sed quod gratularer caritati tuae, quia, etsi non de idoneo expetis, bonum ėst tamen, quod expetis. et ad longam quidem epistolam conscribendam magis mihi otium quam facultas defit occupatissimo scilicet ecclesiasticis curis, a quibus pauculae temporum stillae uix recreant uel cogitantem
Abbreviated transcription (Latin):
Ño uere predicabili
ac nimium suscipiendo
om̃iq laudum genere
ꝓsequendo patͥ augustino:augu¬
stinꝰ in dño salutem. Habeo gr̃ãm
beatitudini tuȩ: quod libenter
mei sumpseris temptam̃ta ser¬
monis. Tunc enim bone fidei fi¬
liis datur audatia: cum pat̾ni
fontis imbribꝰ fuerit irrorata. ꝓ¬
uocaui itaq te dulcis antistes. ñ
ut prelargi pectoris pusillum
libam̃en acciperem: s ut ingenᷤ
diuitis ubertim flum̃ haurirẽ
Thesaurum sapientiȩ desid̾aui
s minꝰ accepi quam uolur licet
minꝰ ñ debet dici: s munꝰ quod
oraculum legis contulerit augu¬
stinꝰ sacrator iustitiȩ: instaurator
sp̃ualis głe. dispensator salutis
ȩternȩ. Tam tͥ mundanꝰ orbis
notus ẽ: quam notatus. Tantu
ei cognitus quam ꝓbatus. Opto
itaq sapientiȩ florib pasci: et
uiui fontis haustib irrigari.
Presta cupienti: quod utq ꝓsit.
Potest enim seminudi roboris
uelam̃ genitale uiridari: si me¬
ruerit tuis sensim fluentis au¬

Expanded text:
no vere praedicabili ac nimium suspiciendo, omnique laudum genere prosequendo patri AUGUSTINO, AUDAX, in Domino salutem. Habeo gratiam beatitudini tuae, quod libenter mei sumpseris temptamenta sermonis; tunc enim bonae fidei filiis datur audacia. cum paterni fontis imbribus fuerit inrorata. prouocaui itaque, dulcis antistes, non ut praelargi pectoris pusillum libamen acciperem, sed ut ingens diuitis ubertim flumem haurirem. thesaurum sapientiae desideraui, sed minus accepi, quam uolui, licet minus non debet dici sed munus. quod oraculum legis contulerit Augustinus, sacrator iustitiae, instaurator spiritalis gloriae, dispensator salutis aeternae. tam tibi mundanus orbis notus est quam notatus, tam tu ei cognitus quam probatus. opto itaque sapientiae floribus pasci et uiui fontis haustibus inrigari. praesta cupienti, quod utrique prosit. potest enim seminudi roboris uelamen genitale uiridari, si meruerit tuis sensim fluentis au
Abbreviated transcription (Latin):
ut magis loquacem quam elo¬
quentem haberes epłam meã.
Quod autem in quinto atq
ultimo loco septem pedes st̃¬
nescio utrum numerus tuum
fefellit auditum: an exꝑiriuo¬
lusti utrum ego adhuc ista
diiudicare meminerim. que
forte iam obliti sunt: qui tali¬
um aliquando studiosi. postea
plurimum in eccłiasticis litee¬
ris ꝓfecert̃. Psalteriũ a scõ ihe¬
ronimo translatum ex hebreo¬
ñ habeo. Nos autem ñ int̾pre¬
tati sumꝰ: s codicum latinoꝵ
ñnullas m̃dositates ex grecis
exemplarib em̃dauim᷑. Undo
fortassis fecerimꝰ aliquid com¬
modius quam erat. ñ tam̃ta¬
le quale ẽẽ debeat. Nam etiã
ñc quȩ forte nos tc̃ preteriert̃
si legentes mouerint: collatis
codicib em̃damꝰ. Ita illud qͦd
ꝑfectum ẽ: tecum nos quoq re¬

Expanded text:
ut magis loquacem quam elout magis loquacem quam eloquentem haberes epistulam meam. quod autem in quinto atque ultimo uersu septem pedes sunt, utrum numerus tuum fefellit auditum, an experiri uoluisti, utrum ego adhuc ista diiudicare meminerim, quae forte iam obliti sunt, qui talium aliquando studiosi postea plurimum in ecclesiasticis litteris profecerunt? Psalterium a sancto Hieronymo translatum ex Hebraeo non habeo. nos autem non interpretati sumus, sed codicum Latinorum nonnullas mendositates ex Graecis exemplaribus cmendauimus. unde fortassis fecerimus aliquid commodius, quam erat, non tamen tale, quale esse debebat. nam etiam nunc, quae forte nos tunc praeterierunt, si legentes mouerint, conlatis codicibus emendamus. ita illud, quod perfectum est. tecum nos quoque re
Abbreviated transcription (Latin):
rium ꝑuenit᷑ ad ȩternam sa¬
lutem: s queritur inter dis¬
pensatores ut fidelis quis in¬
ueniatur: & inter ipsos fide¬
les in quoꝵ me numero ille qͥ
ñ fallitur computet. alius est
sic alius audem sic: sicut uni¬
cuiq partitus ẽ ds̃. m̃suram
cissime pascat potiꝰ dñs sapien¬
tiȩ florib. & uiui fontis hausti¬
meam religiosissimo studio
tuo conferri posse arbitraris
quia & capacem te ẽẽ intelli¬
go. & auidum sentio: magis
in alia nr̃a opuscła quȩ mul¬
tis uoluminib comprehenduĩ
tͥanimꝰ intendendus ẽ: quam
ꝑ epłas aliquid sꝑandum qͦd
tuum desideriũ possit explere
aut certe in presentia sume
quod potero: quam te puto
tuam nobis ideo ñ erhibere:
quia ñ uis. Quid enim magnũ
ẽ adiuuante dño ut homoliber
aciiꝰquam loci munere ueni¬
as adnos. siue nobiscũ dui futu¬
rus: siue ꝑacto saltem pauril¬
lo temporis rediturus: Eccepe¬
ne faccum ẽ. quod in quinq
uersuum tuoꝵ tercio posusti.

Expanded text:
ium peruenitur ad aeternam salutem; sed quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inueniatur, et inter ipsos fideles, in quorum me numero ille, qui non fallitur, computet, alius est sic alius autem sic, s icut unicuique deus partitus est mensuram atque dulcissime, pascat potius dominus sapientiae floribus et uiui fontis haustimeam religiosissimo studio tuo conferri posse arbitraris, quia et capacem te esse intellego et auidum sentio, magis in alia nostra opuscula, quae multis uoluminibus comprehenduntur, tibi animus intendendas est, quam per epistulas aliquid sperandum, quod tuum desiderium possit explere. aut certe in praesentia sume, quod potero, quam te puto tuam nobis ideo non exhibere, quia non uis; quid enim magnum est adiuuante domino, ut homo liber a cuiusquam loci munere uenias ad nos siue nobiscum diu futurus siue peracto saltem pauxillo temporis rediturus? Ecce paene factum est, quod in quinque uersuum tuorum tertio posuisti,
Abbreviated transcription (Latin):
que illo nomine significatur
obtinuit. Nunquid enĩ exagar
ancilla sare. nati ft̃ isrłite: Non¬
ne ismahel ex illa natus ẽ. non
isrłitarum. s ismahelitarum
gentẽ suo semine ꝓpagauit:
De sara autem uenit isrł ꝑ ysa¬
ac: qui ex ꝓmissione natus est
abrahe. Tam̃ cum scd̾m ꝓpagi¬
nem carnis se ita res habeat
uenitur ad intellectum sp̃ita¬
lem: & inueniuntur ad saram
ñ ꝑtinere carnales isrłite. qui
ex illa carnis originem ducuĩ.
scd̃m ysaac filii st̃ ꝓmissionis.
ñ ad ipsius ysaac carnale sem̃
s ad sp̃itale mysteruĩ ꝑtinentes.
Ita quippe ad galathas apłs
loquitur. Dicite mͥ sub lege uo¬
lentes eẽ. legem ñ audistis:
Scͥptum ẽ enim q̃m abraham
duos filios habuit. unum dean

Expanded text:
quae illo nomine significatur, quae illo nomine significatur, obtinuit. numquid enim ex Agar, ancilla Sarrae, nati sunt Israhelitae? nonne Ismahel ex illa natus est et non Israhelitarum sed Ismahelitarum gentem suo semine propagauit? de Sarra autem uenit Israhel per Isaac, qui ex promissione natus est Abrahae. tamen cum secundum propaginem carnis se ita res habeat. uenitur ad intellectum spiritalem et inueniuntur ad Sarram non pertinere carnales Israhelitae, qui ex illa carnis originem ducunt, secundum Isaac filii sunt promissionis non ad ipsius Isaac carnale semen sed ad spiritale mysterium pertinentes. ita quippe ad Galatas apostolus loquitur: Dicite mihi: sub lege uolentes esse legem non audistis? scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit, unum
Abbreviated transcription (Latin):
unusquisq xp̃ianus. sicut noi
carnalis. s sp̃italis abrahe filiꝰ
ita ñ carnalis. s sp̃italis udeus
nec carnalis s sp̃italis isrłita.
llam &e de isto nomine sic apłs
loquitur. Non enim om̃s qui
st̃ abraham. om̃s filii: s ysaac
uocabitur tͥ sem̃. Hoc ẽ ñ hi qui
filii carnis. hi filii dĩ. s filii pro¬
missionis deputantur in sem̃
Nonne mirabilia magna st̃.
ista. ꝑfundumq mysterium
ut multi ex isrłnati ñ sint isrł.
& multi ñ sint filii cum sint se¬
men abrahe: Quomͦ enim ñ st̃
quomͦ nos sumꝰ: nͥ quia ñ sint
filii ꝓmissionis ad xp̃i gr̃am ꝑ¬
tinentes: s filii carnis nom̃ in¬
ane gestantes. Ac ꝑ hoc nec illi
sumꝰ ifrł. sicut st̃ illi. Nos enim
sumꝰ scd̃m sp̃ualem regeneratio¬
nem: illi scd̾m carnalem gene¬
rationem. Intuendum ẽ quippe
ac discernendum alium eẽ isrł
qui ꝓpter carnem nom̃ accepit:
alium uͦ qui ꝓpter sp̃m rem

Expanded text:
unusquisque Christianus sicut non unusquisque Christianus sicut non carnalis sed spiritalis Abrahae filius ita non carnalis sed spiritalis Iudaeus nec carnalis sed spiritalis Israhelita. nam et de isto nomine sic apostolus loquitur: Non enim omnes, qui semen Abraham. omnes filii: sed \'in Isaac uocabitur tibi semen\', hoc est non hi, qui filii carnis, hi filii dei, sed filii promissionis deputantur in semen. nonne mirabilia magna sunt ista profundumque mysterium, ut multi ex Israhel nati non sint Israhel et multi non sint filii, cum sint semen Abrahae? quo modo enim non sunt, quo modo nos sumus, nisi quia non sunt filii promissionis ad Christi gratiam pertinentes sed filii carnis nomen inane gestantes? ac per hoc nec illi sumus Israhel, sicut sunt illi. nos enim sumus secundum spiritalem regenerationem, illi secundum carnalem generationem. Intuendum est quippe ac discernendum alium esse Israhel. qui propter carnem nomen accepit, alium uero, qui propter spiritum rem,
Abbreviated transcription (Latin):
uos unum estis in xp̃o iħu. Si
autem uos xp̃i. gͦ abrahe sem̃
estis scd̃m ꝓmissionem heredẽ.
cum inueniuntur uidei qui
xp̃iani ñ st̃. cum ex carne abrahȩ
originem ducant. ñ ẽẽ filii abrahȩ.
ñ eẽ filios abrahe. Ac ꝑhoc nisi
iudeis eo mͦ sit pater abraham
quomͦ ẽ nob̾: quid eis ꝓdest qͦd
de carne eiꝰ exorti st̃. & nom̃ sine
uirtute tenuert̃: Cum autem
ad xp̃m transeunt. & incipiuis
ẽẽ ex fide filii abrahȩ. tẽ ert̃ iu¬
dei ñ in manifesto. s in abscon¬
dito: circumcisione cordis. sp̃u
ñ littera: quoꝵ laus ñ sit ex ho¬
milib. s ex deo. Ab hac autem
fide alienati. in ramis fractis
deputabuntur. ex illa olea: in cuiꝰ
radicem idem dicit apłs. inseri
oleastrum. id ẽ gentes: qͦd utiq
ñ fit ꝑ carnem. s ꝑ fidem: nec ꝑ
legem. s ꝑ grãm: nec plitteram
s ꝑ sp̃m: nec carnis circumcisi¬
one. s cordis: nec in manifesto
s in abscondito: nec laudem
ex hominib sed ex deo: ut sit

Expanded text:
 si autem uos Christi. ergo Abrahae semen estis secundum promissionem heredes. cum inueniuntur Iudaei, qui Christiani non sunt, cum ex carne Abrahae originem ducant, non esse filii Abrahae. non esse filios Abrahae. ac per hoc, nisi Iudaeis eo modo sit pater Abraham, quo modo est nobis. quid eis prodest, quod de carne eius exorti sunt et nomen sine uirtute tenuerunt? cum autem ad Christum transeunt et incipiunt esse ex fide filii Abrahae, tunc erunt Iudaei non in manifesto ?sed in abscondito, circumcisione cordis, spiritu non littera, quorum laus non sit ex hominibus sed ex deo. ab hac autem fide alienati in ramis fractis deputabuntur ex illa olea. in cuius radicem idem dicit apostolus inseri oleastrum, id est gentes, quod utique non fit per carnem sed per fidem nec per legem sed per gratiam nec per litteram sed per spiritum nec carnis circumcisione sed cordis nec in manifesto sed in abscondito nec laude ex hominibus sed ex deo, ut sit
Abbreviated transcription (Latin):
in dño salutem. Litteras
scitatis tue quas ad uenerabilẽ
senem donatianum de cauendi
iudaismi disceptatione misisti
do uehem̃tius imꝑauit: quem
ueritꝰ contempnere. ut possum
dño adiuuante respondeo. Gra¬
tum existimans etiam caritati
tue qͦd ad te scribendo. illi iuben¬
ti quem ꝓ sius meritis amboue¬
neramur obtemꝑare ñ renui.
xp̃ianos maxime ex gentib ue¬
nientes uidaizare ñ oportere:
paulus apłs docet ubi ait. Dixi
petro coram omnib. Situ cum
uidaice: quemadmodum gentẽ
cogis iudaizare: Et secutus ad¬

Expanded text:
INO SALLTEM. Litteras sanctitatis tuae, quas ad uenerabilem senem Donatianum de cauendi ludaismi disceptatione misisti,do uehementius imperauit. quem ueritus contemnere. ut possum. domino adiuuante respondeo gratum existimans etiam caritati tuae, quod ad te scribendo illi iubenti, quem pro suis meritis ambo ueneramur. obtemperare non rennui. Christianos maxime ex gentibus uenientes iudaizare non oportere Paulus apostolus docet, ubi ait: Petro coram omnibus: si tu cum uiuis, quemadmodum gentes cogis iudaizare? — si
Abbreviated transcription (Latin):
pellare iudeos: uel cum sit ip¬
tius nomine delectet᷑. Et quod
in mysterio debet semꝑ intel¬
ligere. parcius autem proferre
hoc in cotidiana loquendi consue¬
tudine magis eligat frequentare
mepta insolentia: & si dici pot̃
imꝑita scientia. Nunquid enĩ
apłi ꝑ quos ea didicimꝰ ista ne¬
sciebant quomͦ nos potius simꝰ
semen abrahȩ scd̾m ysaac ꝓmis¬
sionis heredes. & iudei sp̃u. non
littera. cordis circumcisione ñ
to sapientiꝰ. certiusq quã nos:
&tam̃ in loquendi confuetudi¬
ne iuideos & ifrłitas eos appella¬
bant. qui scd̾m carnem de abra¬
ham stirpe uenientes. ab om̃ib
uocitantur hoc nomine. Iudei
signa petunt ait apłs paulus
& greci sapientiam quert̃: nos
autem predicamꝰ xp̃m crucifi¬
xum: iudeis quidem scandalũ:¬

Expanded text:
pellare Iudaeos uel, cum sit ippellare Iudaeos uel, cum sit iptius nomine delectetur et, quod in mysterio debet semper intellegere, parcius autem ore proferre, hoc in cotidiana loquendi consuetudine magis eligat frequentare inepta insolentia et, si dici potest, inperita scientia. numquid enim apostoli, per quos ea didicimus, ista nesciebant, quo modo nos potius simus semen Abrahae secundum Isaac promissionis heredes et Iudaei spiritu non littera, cordis circumcisione nonto sapientius certiusque quam nos et tamen in loquendi consuetudine Iudaeos et Israhelitas eos appellabant, qui secundum carnem de Abrahae stirpe uenientes ab omnibus uocitabantur hoc nomine. Iudaei signa petunt, ait apostolus Paulus, et Graeci sapientiam quaerunt; nos autempraedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalu
Abbreviated transcription (Latin):
maneret. ñ ex oꝑb. s ex uocante
dictum ẽ ei: quia maior seruiet
minori. sicut scͥptum ẽ. Iacob di¬
lexi: esau autem odio habui. Hec
certe doctrina apłica atq catho¬
lica. satis euidenter indicat nob
scd̃m originem carnis ad saram
iudeos. id ẽ isrłitas: ad agar uero
ismahelitas ꝑtinere. Scd̾m autẽ
misterium sp̃s. ad saram xp̃ianõ.
ad agar iudeos. Item scd̾m originẽ
carnis ad esau qui dictus ẽ etiam
edom. gentem idumeoꝵ: ad iacob
autem qui dictus ẽ etiam ifrł.
gentem iudeoꝵ. P orro scd̾m my¬
impletur quod scͥptum ẽ. maior
seruiet minori: ioẽ pͥor popłs
ad optione diuina: ñ humana
cognatione głantes. Nec in ma¬
infesto.s in occulto: nec littera
s sp̃u: nec carnis. s cordis circum¬
cisione iudei. Que cum ita seha¬
beant. ñ tam̃ debemꝰ consuetu¬
dinem sermonis humani inep¬
ta loquacitate confundere: & in
rebus discernendis frequentata
uocabula ꝑturbata significati¬
to uocabulo aliquis affectet ap¬

Expanded text:
e dictum est ei, quia maior seruiet minori, sicut scriptum est: \'Iacob dilexi, Esau autem odio habui\'. haec certe doctrina apostolica atque catholica satis euidenter indicat nobis secundum originem carnis ad Sarram Iudaeos, id est Israhelitas, ad Agar uero Ismahelitas pertinere; secundum autem mysterium spiritus ad Sarram Christianos, ad Agar Iudaeos; item secundum originem carnis ad Esau, qui dictus est etiam Edom, gentem Idumaeorum, ad Iacob autem, qui dictus est etiam Israhel, gentem Iudaeorum; porro secundum myimpletur, quod scriptum est: Maior seruiet minori, id est prior natusoptione diuina non humana cognatione gloriantes nec in manifesto sed in occulto nec littera sed spiritu nec carnis sed cordis circumcisione ludaei. Quae cum ita se habeant, non tamen debemus consuetudinem sermonis humani inepta loquacitate confundere et in rebus discernendis frequentata uocabula perturbata significatito uocabulo aliquis affectet ap
Abbreviated transcription (Latin):
dito udeus ẽ: & circumcisione
cordis que ẽ sp̃u ñ littera. cuiꝰ
laus ñ ex hominib s ex deo ẽ:aut
isrłitas sp̃itales ad eum scilicet
ꝑtinentes. cui minori predictum
ẽ seruiturum ẽẽ maiori: s hec
uocabula nob̃ ñ indecenter im¬
ponimꝰ. ea que mysterioꝵ intelli¬
gentia continemꝰ ñ uerboꝵ in so¬
lentia uentilemꝰ. lxxxii. Pauli¬

Expanded text:
circumcisione cordis, qui spiritu non littera, cuius laus non ex hominibus sed ex deo est, aut Israhelitas spiritales ad eum scilicet pertinentes, cui minori praedictum est seruiturum esse maiorem. sed haec uocabula nobis non indecenter inponimus eaque mysteriorum intellegentia continemus, non uerborum insolentia uentilamus. CXCVII. A
Abbreviated transcription (Latin):
cis: xp̃m dĩ uirtutẽ & dĩ sapi¬
entiam. Quod dixit grecos. hoᷤ
etiam gentium nomine signifi¬
cauit. eo qͦd hec lingua maxi¬
me excellit in gentib: iudeos
tam̃ ipsos uocauit: quos om̃s
hoc nomine appellant. Nam
si xp̃iam ipsi sunt iudei: xp̃ianis
ẽ gͦ scandalum xpe crucifixus de
quo dictum ẽ. iudeis quidem
scandalum. Quis hoc nͥ insanis¬
simꝰ sentiat: Item dicit. sine of¬
fensione estote. iudeis & grecis. &
eccłiȩ dĩ. Quomͦ ista distingue¬
ret. si & eccłiam dĩ in cotidiana
loquendi consuetudine udeos
appellare deberet: Item ait. qͦs
& uocauit. nos ñ solum ex uide¬
is. s etiam ex gentib. Quomͦ
uocauit ex iudeis. si potius ex in
deis uocauit. ut ẽẽnt iudei: Itẽ
de isrłitis. Quid gͦ dicemꝰ in qͥt
quia gentes que ñ sectabant᷑¬

Expanded text:
istum dei uirtutem et dei sapientiam. quos dixit Graecos, hos etiam gentium nomine significauit eo, quod haec lingua maxime excellit in gentibus; Iudaeos tamen ipsos uocauit, quos omnes hoc nomine appellant. nam si Christiani ipsi sunt Iudaei, Christianis est ergo scandalum Christus crucifixus, de quo dictum est: Iudaeis quidem scandalum. quis hoc nisi insanissimus sentiat? item dicit: Sine offensione estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae dei. quo modo ista distingueret, si et ecclesiam dei in cotidiana loquendi consuetudine Iudaeos appellare deberet? item ait: Quos et uocauit nos non solum ex Iudaeis sed etiam ex gentibus. quo modo uocauit ex Iudaeis, si potius ex non Iudaeis uocauit, ut essent Iudaei? item de Israhelitis: Quid ergo dicemus? inquit; quia gentes, quae n
Abbreviated transcription (Latin):
quas ꝓ illius temporis congru¬
entia lex ꝑ sc̃m famulum dei
moysen data ꝓhibebat: & cet̾as
illius temporis obseruationes
iam nc̃ apud. xp̃ianos abolitaᷤᷤ
remotasq ꝑsuadeat: quas um
& ꝓphetia in illis intelligatur.
& carum obseruatio iam̃ eua¬
cuata monstretur. Unde apparet
quare se iste aptus uelit ifrłitam
iudeumq uocitari: ñ sp̃italit̾
s omnino carnalit̾. Nos autem
nec illis obseruationib que no¬
uo test am̃to reuelato euacuate
st̃ tenemur obstricti: & precep¬
ta legis huic etiam tempori ne¬
cessaria. qualia st̃. ñ ad ultera¬
bis. ñ homicidium facies. non
concupisces ⁊ & si qͦd ẽ aliud mai¬
datum. qͦd in hoc sermone re¬
capitulatur: diliges ꝓximum
tuum tanꝗͣ te ipsum᷑: ñ uiribꝰ
que nob ab illo ẽ obseruanda
ẽẽ didiscimꝰ: & docemꝰ. Nec tam̃
ideo nos negamꝰ sem̃ abrahe.
quib dicit apłs. uos gͦ abrahe
sem̃ estis: aut iudeos in abscon¬

Expanded text:
quas pro temporis illius congruquas pro temporis illius congruentia lex per sanctum famulum dei Moysen data prohibebat, et ceteras illius temporis obseruationes iam nunc apud Christianos abolitas remotasque persuadeat, quas umbs, ut et prophetia in illis intellegatur et earum obseruatio iam euacuata monstretur. unde apparet, quare se iste Aptus uelit Israhelitam Iudaeumque uocitari non spiritaliter sed omnino carnaliter. nos autem nec illis obseruationibus, quae nouo testamento reuelato euacuatae sunt, tenemur obstricti et praecepta legis huic etiam tempori necessaria, qualia sunt: Non adulterabis, non homicidium facies, non concupisces. et si quod est aliud mandatum, quod in hoc sermone recapitulatur: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum, non uiribus quae nobis ab illo est, obseruanda esse didicimus et docemus. nec tamen ideo nos negamus semen Abrahae, quibus dicit apostolus: Vos ergo Abrahae semen estis, aut Iudaeos in abscon
Abbreviated transcription (Latin):
tie ñ ꝑuenit. Quare: Quia ñ
ex fide. s quasi ex oꝑib. Offen¬
dert̃ autem in lapidem offen¬
sionis. Item. Ad isrł autẽ qͥd
dicit: Tota die extendi manus
meas ad populũ ñ credentem.
& contradicentem: & secutꝰ ad¬
iunxit. Dicogͦ. Nunquid reppu¬
lit ds̃ plebem suam: Absit. Nam
& ego isrłita sum. ex semine
abraham: de tͥbu beniamin. Non
reppulit ds̃ plebem suã: quam
presciuit. Quomͦ appellauit hic
mͦ se appellauit isrłitam: Nũqͥd
ex eo quod xp̃ianus factus erat:
Non utiq: s ex eo qͦd sed̾m car¬
nem fuerat ex semine abraham¬
de tͥbu beniamin. qͦd ñ sumus
nos scd̃m carnem: quanuis
scd̃m fidem sumꝰ sem̃ abrahe
& ꝑ hoc & isrł. S aliud ẽ quod
agnoscit altioris intelligentie
sacram̃to: aliud quod exposcit
cotidiana consuetudo uocabull.
Deniq aptus iste nescio quis de
quo scͥpsisti. qͦd doceat iudaiza¬
re xp̃ianos. eo mͦ se sicut insinu¬
auit scĩtas tua iudeum & isrłi¬
tam uocat: ut ab eis ꝓhibeat

Expanded text:
peruenit. quare? quia non ex fide sed quasi ex operibus; offenderunt enim in lapidem offensionis. item: Ad Israhel autem quid dicit? \'tota die extendi manus meas ad populum non credentem et contradicentem\'. et secutus adiunxit: Dico ergo: Numquid reppulit deus plebem suam? absit. nam et ego I srahelita sum ex semine Abraham, tribu Beniamin. non reppulit deus plebem suam, quam praesmodo se appellauit Israhelitam? numquid ex eo, quod Christianus factus erat? non utique sed ex eo, quod secundum carnem fuerat ex semine Abraham, tribu Beniamin, quod non sumus nos secundum carnem, quamuis secundum fidem sumus semen Abrahae ac per hoc et Israhel. sed aliud est, quod agnoscit altioris intellegentia sacramenti, aliud, quod exposcit cotidiana consuetudo uocabuli. Denique Aptus iste nescio quis, de quo scripsisti, quod doceat iudaizare Christianos, eo modo se, sicut insinuauit sanctitas tua, Iudaeum et Israhelitam uocat, ut ab eis escis prohibeat,
Abbreviated transcription (Latin):
recenti iudicio dĩ ꝑ diligentes &
fideles seruos eiꝰ. etiam catholica
communione priuati st̃: & ꝓpt̾
cor impenitens adhuc in sua dãp¬
natione ꝑsistunt. Quisquis ab
isto carnali & animali. atq idõ
ñ immerito reprehensibili atq
dampnabili uidaismo ẽẽ querit
alienus. ñ solum ueteres illas ob¬
seruationes a se debet facere ali¬
nas. que etiam reuelato testam̃¬
to nouo. postea quam uenert̃
ea que ꝑ illas significabantur

Expanded text:
recenti iudicio dei per diligentes et recenti iudicio dei per diligentes et fideles seruos eius etiam catholica communione priuati sunt et propter cor inpaenitens adhuc in sua damnatione persistunt. Quisquis ab isto carnali et animali atque ideo non inmerito reprehensibili atque damnabili Iudaismo esse quaerit alienus. non solum ueteres illas obseruationes a se facere debet alienas. quae iam reuelato testamento nono! posteaquam uenerunt ea. quae per illas sig
Abbreviated transcription (Latin):
itaq legis ẽ. ut hominẽ de sua in¬
firmitate conuincat: & gr̃e medi¬
cinam que in xp̃o ẽ implorare
compellat. Om̃is enim qui inuo¬
cauerit nom̃ dñi: saluus erit.
Quomͦꝰ gͦ inuocabunt. in quẽ
ñ credidert̃: Quomͦ credent quẽ
liter gaudent. & preter xp̃i grão¬
idem apłs ait. qͦd ignorantes dĩ
iustitiam. & suam uolentes con¬
stituere. iustitie dĩ ñ ft̃ subiecti.
Dei quippe dixit iustitiam que
homini ex deo ẽ: suam uͦ quã
putant sibi sufficere ad facien¬
da mandata: sine adutorio et
dono eiꝰ qui legem dedit. His au¬
tem similes st̃: qui cum ꝓfiteañ
santur. ut se humanis uiribus
diuina existiment implere mai¬
data: ac sic etiam ipsi ignoran¬
tes dĩ iustitiam & suam uolen¬
tes constituere: iustitiȩ dĩ ñ st̃
subiecti: & ñ quidem nomine: s
tam̃ errore iudaizant. Hoc genus
hominum capita sͥ inuenerat
pelagium & scelestium impieta¬
tis huiꝰ assertores acerrimos: qui

Expanded text:
itaque legis est, ut hominem de sua initaque legis est, ut hominem de sua infirmitate conuincat et gratiae medicinam, quae in Christo est, implorare compellat. omnis enim, qui inuocauerit nomen domini. saluus erit. quo modo ergo inuocabunt, in quem non crediderunt? quo modo credent, quem liter gaudent, et praeter graidem apostolus ait, quod ignorantes dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti. dei quippe dixit iustitiam, quae homini ex deo est. suam uero, qua putant sibi sufficere ad facienda mandata sine adiutorio et dono eius, qui legem dedit. his autem similes sunt, qui cum profiteantur ic aduersantur, ut se humanis uiribus diuina existiment implere mandata. ac sic etiam ipsi ignorantes dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti et non quidem nomine sed tamen errore iudaizant. hoc genus hominum capita sibi inuenerat Pelagium et Caelestium impietatis huius assertores acerrimos, qui
Abbreviated transcription (Latin):
dimitte nob̃ debita nr̃a. Nec tam̃
ideotales iam ẽẽmus. quales exi¬
mus cum mortale hoc induerit
immortalitatem. Nunc enim
ñ solum nulli desid̾io peccati o¬
bediemꝰ. s nulla erc̃ desid̾ia ta¬
lia quib ñ obedire iubeamur.
peccatum: de concupiscentia
carnis dr̃. que oꝑatur in nobis
motus suos. etiam quando eis
ñ obediemꝰ: dum ñ regnat pec¬
catum in nr̃o mortali corpore.
ad obediendum desid̃iis eiꝰ: nec
exhibemꝰ mbra nr̃a arma iniqͥ¬
tatis. In qua iustitia ñdum coi¬
summata ꝑseueranter ꝓfici¬
entes: ad eius consummatio¬
nem quandoq ueniemꝰ: ubi
peccati concupiscentia ñ cohi¬
benda. neq frenanda. s nulla
sit. Hoc enim lex exposuit. di¬
cendo ñ concupisces: ñ qͦd hic
ualeamꝰ: s ad quod ꝓficiendo
tendamꝰ. Herum hoc fit ñ lege
impetrat. Non littera qua u¬
becur. s sp̃a quo donatur.
Non gͦ meritis oꝑantis hominis:
s largientis gr̃a saluatoris. Utilitas

Expanded text:
Dimitte nobis debita nostra. nec tamen Dimitte nobis debita nostra. nec tamen ideo tales iam essemus, quales erimus, cum mortale hoc induerit inmortalitatem; tunc enim non solum nulli desiderio peccati oboediemus, sed nulla erunt desideria talia, quibus non oboedire iubeamur. peccatum, de concupiscentia carnis dicitur. quae operatur in nobis motus suos, etiam quando eis non oboedimus, dum non regnat peccatum in nostro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec exhibemus membra nostra arma iniquitatis peccato. in qua iustitia nondum consummata perseueranter proficientes ad eius consummationem quandoque ueniemus, ubi peccati concupiscentia non cohibenda atque frenanda sed nulla sit. hoc enim lex posuit dicendo: Non concupisces, non quod hic ualeamus, sed ad quod proficiendo tendamus. uerum hoc fit non legeimpetrat, non littera. qua iubetur, sed spiritu, quo donatur, non ergo meritis operantis hominis sed largientis gratia saluatoris. utilitas