comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmum quasi electo & iusto aodextam collocato
data ẽ. Ad sinistrum autem cornu pono .c. quȩ ẽ
fectionem gr̃e que data ẽ ggentilitati. q̃ pͥmum
ꝓpter infidelitatem abiecta: iadsirastram collo-¬
canta uidebat᷑. Dem spacum linibi cutumqͥq
purpieo & inridi colore in aduo ext̃ius purpureo
& int̾ius uiridi & inedio crucis aureȩ qͣni fecetã
agrum aniculum stantem pigo. Quofacto. per-¬
fectus est cubitus. Cuiꝰ rei tõnem si queris. qͥd aliuo
lator legis uet̾is ⁊ noue: Et pictura quidt ostendit
aliud. quam si diceret iste cubitus eundem sig̾cat.

Expanded text:
primum quasi electo et justo ad dexteram collocato primum quasi electo et justo ad dexteram collocato data est. Ad sinistrum autem cornu pono c, quae est erfectionem gratiae, quae data est gentilitati, quae primum propter infidelitatem abjecta, et ad sinistram collocanda videbatur. Deinde spatium limbi circumquaque purpureo, et viridi colore induo, exterius purpureo, et interius viridi, et in medio crucis aureae, quam feceram, agnum anniculum stantem pingo. Quo facto perfectus est cubitus. Cujus rei rationem si quaeris, quid aliud lator Legis Veteris et Novae? Et pictura quid tibi ostendit aliud, quam si diceret, iste cubitus eumdem significat
Abbreviated transcription (Latin):
ubi archam depingere nolo
menum centrum quero &
ibi fixo puncto paruamqua.¬
draturam quilateram ad si¬
iilitudinem iliꝰ cubiti in quo consimimata ẽarta
eicitumduco temiq illi quadrature aliam paulo
maioremcutum scribo ata it spacium qͥo ẽ nter
ardiorem qe intiorem quacraturam quasi limorĩ
eubitice ideat̃ hocfacto minitĩori quadratura
ciurem pniddo ua suit cormua eꝰ singula iatera q̃¬
arature atimgant. camq auro suꝑduco Dem̃
spatia illa quȩ isuꝑficiȩ quadrature inter q̃ttuor
angilos crucis &e quadrature remanent colore
uestio duo supiora fiamimeo. & duoiferiora fadhi¬
rino. naut mestieas una cubiti inflamineo colore
ignemi. ⁊ altera manetas insaphirmo colore nubẽ
repsentart uideatur. Post hec ilimbo cubiti suꝑ
ceucom scribs. A. qr e pͥncipium. De cont̃ sub¬
ter crucem scbo.q. q ẽ sinis. Ad dextrum cornu
Asignificat decalogum legis quȩ antiquo popło

Expanded text:
ubi arcam depingere volo, medium centrum quaero, et ibi fixo puncto parvam quadraturam aequilateram ad similitudinem illius cubiti, in quo consummata est arca, ei circumduco. Itemque illi quadraturae aliam paulo majorem circumscribo. Ita ut id spatium, quod est inter exteriorem et interiorem quadraturam, quasi limbus cubiti esse videatur. Hoc facto in interiori quadratura crucem pingo, ita ut cornua ejus singula latera quadraturae attingant, eamque auro superdueo. Deinde spatia illa, quae in superficie quadraturae inter quatuor angulos crucis et quadraturae remanent, colore vestio, duo superiora flammeo, et duo inferiora sapphirino. Ita ut medietas una cubiti in flammeo colore ignem, et altera medietas in sapphirino colore nubem repraesentare videatur. Post haec in limbo cubiti supra crucem scribo α, quod est principium. Econtrario subter crucem scribo ω, quod est finis. Ad dextrum cornu ne Christi, et significat Decalogum legis quae antiquo populo
Abbreviated transcription (Latin):
Ut cũ int̾rogantib nob̾ nũquis nos quesierit. respondet᷑ bona fortuna. ex quo intelligitur
neminem nos quesisse.
Proemia Estaccõmodatum reb tempibꝙ ꝓuerbium.

Expanded text:
ut cum interrogantibus nobis: Nunquid nos quesierit aliquis? Respondetur: Bona fortuna: unde intelligitur neminem nos quesisse. P
Abbreviated transcription (Latin):
thimologia est origo uo cabuloꝵs.
cum ius u̾bi uł nominis ꝑ interpre¬
tationem colligit᷑. Hanc aristotiles
simbolon ciceto adnotationem nominauit qi
nomina & uerba ierum nota facit exemplo
posno. Ut putaslumen q fuiendo creuit assu¬

Expanded text:
vocabulorum, cum vis verbi vel nominis per interpretationem colligitur. Hanc Aristoteles σύμβολον, Cicero adnotationem nominavit, quia nomina et verba rerum nota facit exemplo posito; utputa 'flumen', quia fluendo crevit, a flu
Abbreviated transcription (Latin):
dearmabo g̃ia
INalo sta grecelatinȩ similrum ompara.¬
tio sie p̃positio nominat᷑. Cisꝰ hecuis
at ut qͥo dubium est ad aliqͥo simile qͣt nest dubi¬
im referatur & incerta certis ꝓbent᷑. Drimꝰ enum¬

Expanded text:
ogia . Analogia Graece, Latine similium conparatio sive proportio nominatur. Cuius haec vis est ut, quod dubium est, ad aliquid simile, quod non est dubium, referatur, et incerta certis probentur. Oc
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑbiam qua deum deserit. Secunde noctis
iter est ꝑ concupiscentiam qua alia preter dm̃
appetit. lertiȩ noctis iter est ꝑobstinatiam
qua malicinis extra deum requiescit. Insuꝑbia
est uanitas. inconcupiscentia delectatio. mob¬
stinatia consensus. Puanitatem gͥ abit. ꝑde
lectationem stat. ꝑ consensum sedet. Psupbi¬
am adeo receclens uadit. adse ut requiescat
inse. ꝑ concupiscentiam descendit sub ie. ut
requiescat incarne. Pobstinatiam trahitur
d: ꝓmaneat indelectatione. Primum uadit
Aeuntinte sua glorari. Secundo nadit mnuttis
suis delestari. Tertio uadit intransitoriis conso.¬
lari. Primo maledictus homo qui confidit
in homine. s cło qui ponit carnem brachiũ¬

Expanded text:
superbiam, qua Deum deserit; secundae noctis superbiam, qua Deum deserit; secundae noctis iter est per concupiscentiam, qua alia praeter Deum appetit; tertiae noctis iter est per obstinatiam, qua in aliis extra Deum requiescit. In superbia est vanitas, in concupiscentia delectatio, in obstinatia consensus. Per vanitatem igitur abit, per delectationem stat, per consensum sedet. Per superbiam a Deo recedens, vadit ad se ut requiescat in se; per concupiscentiam descendit sub se, ut requiescat in carne; per obstinatiam trahitur ium et permaneat in delectatione. Primum vadit de virtute sua gloriari, secundo vadit in vitiis suis de lectari, tertio vadit in transitoriis consolari. Primo, « maledictus homo qui confidit in homine ; » secundo, « qui ponit carnem brachiu
Abbreviated transcription (Latin):
blandiuntur manus ad tactus molles. ut
porrigantur ad tangendum. ⁊ luxuriat tota
massa natȩ fermento malicie ⁊ nequitiȩ ma¬
licie imanifesto. ne quitiȩ in abscondito. ma¬
liciȩ in oꝑe. nequitiȩ inconitatione. Malicie ca-¬
rens sinceritate. nequitiȩ carens ueritate.
Et amat homo ꝑuerse se ⁊sua. & nutrit ger¬
mina & exhibet mala membra sua arma mm-¬
quitatis. abiciens disciplnam ⁊ bonitateni
odiens ne contristet membra sua. laxat.
frena oculis ae aurib ut intrent & exeant ad
delectationes suas & cum delectationib suis
&adomnes sensus ut gaudeant & confruant᷑
gaudiis suis. futuros dolores ñ ꝓspiciens. pri¬
mum ꝑ negligentiam. postea ꝑ contemptum.
biors De itinere trior dieR Uoy
amimȩ ad deum siue adeo. Accessus ad deum
recessus adeo. Abeunti iter est ꝑnoctem. rede¬
unti iter est ꝑdiem. Quot noctib recedit. tot
dieb redit. Abeunti prime noctis iter est per

Expanded text:
Blandiuntur manus ad tactus molles, ut Blandiuntur manus ad tactus molles, ut porrigantur ad tangendum; et luxuriat tota massa naturae fermento malitiae et nequitiae. Malitiae, in manifesto; nequitiae, in abscondito. Malitiae, in opere; nequitiae, in cogitatione. Malitiae, carens sinceritate; nequitiae, carens veritate. Et amat homo perverse se et sua, et nutrit germina, et exhibet mala membra sua arma iniquitatis, abjiciens disciplinam et bonitatem odiens, ne contristet membra sua; laxat frena oculis et auribus, ut intrent et exeant ad delectationes suas et cum delectationibus suis, et ad omnes sensus, ut gaudeant et confruantur gaudiis suis, futuros dolores non prospiciens, primum per negligentiam, postea per contemptum. TIT. CXLII. De itinere trium dierum animae ad Deum, sive a Deo; accessus ad Deum, recessus a Deo. Abeunti, iter est per noctem, redeunti iter est per diem. Quot noctibus recedit, tot diebus redit. Abeunti primae noctis iter est per
Abbreviated transcription (Latin):
Iaduitam suam ⁊ ad concupiscentiam
suam alduitam suam qua uult hic ẽẽ: ad con-¬
cupiscentiam suam qua uult hic ẽẽ cum istis.
Adintam suam qua diligit mundum: ad
contupiscentiam suam qua diligit ea quȩ in
mundo sunt. Aduitam suam qua negligit
deum. ad concupiscentiam suam qua obliuisci¬
tur deum. Aduitam suam qua ifugit aduer¬
sa: ad concupiscentiam suam qua appetit pro¬
spera. Refugit timore. appetit cupiditate. &
uinunt membra homunis quȩ non sunt mor¬
tificata suꝑ terram. Uiuunt & sentiunt. Ui¬
uunt discretione. sentiunt delectatione. Dis¬
cretione inbono ⁊ malo. delectatione in solo
bono. Discretione in his quȩ odiunt &e diliguũ.
delectatione inhis quȩ diligunt. Et blandiunt᷑
oculi ad sp̃es illecebrosas. ut apiantur adu
dendum. Blandiuntur auros ad cantica sono¬
ra aduerba ociosa. ut aꝑrantur adaudiendũ.
Blandiuntur nares ad odorem suauem ut
apiantur ad ol faciendum. Blandiuitt᷑ fauces
ad sapores dulces ut aprantur ad gustandum.

Expanded text:
 ad concupiscentiam suam. Ad vitam suam quia vult hic esse; ad concupiscentiam suam qua vult hic esse cum istis. Ad vitam suam, qua diligit mundum; ad concupiscentiam suam, qua diligit ea quae in mundo sunt. Ad vitam suam, qua negligit Deum; ad concupiscentiam suam, qua obliviscitur Deum. Ad vitam suam, qua refugit adversa; ad concupiscentiam suam qua appetit prospera. Refugit timore, appetit cupiditate; et vivunt membra hominis quae non sunt mortificata super terram. Vivunt et sentiunt. Vivunt discretione, sentiunt delectatione. Discretione in bono et malo; delectatione in solo bono. Discretione in iis quae odiunt et diligunt; delectatione in his quae diligunt. Et blandiuntur oculi ad species illecebrosas, ut aperiantur ad videndum. Blandiuntur aures ad cantica sonora, ad verba otiosa, ut aperiantur ad audiendum. Blandiuntur nares ad odorem suavem, ut aperiantur ad olfaciendum. Blandiuntur fauces ad sapores dulces, ut aperiantur ad gustandum.
Abbreviated transcription (Latin):
dier itir est. quando intentionem suam conuer¬
dt ab eo qͥd extra ipsum est ad id qͦd ipsa ẽ. Scdẽ
dici ⁊ter ẽ. quando ab eo qͦd est aumo ducitur
adid qd c̃e debet. Teitiȩ diei iter est qñ aꝑceptio¬
ne ulluminationis rapitur ad fontẽ luminis.
Prima reuersio est ab alicuis ad ꝓpͥa. Scdłã ẽ
amalis adbona. Teitia est astudio uitutis ad
ꝑceptionem interne & ȩternȩ dulcedinis.

Expanded text:
diei iter est quando intentionem suam convertit ab eo quod extra ipsum est ad id quod ipsa est. Secundae diei iter est quando ab eo quod est, animo ducitur ad id quod esse debet. Tertiae dici iter est quando a perceptione illuminationis rapitur ad fontem luminis. Prima reversio est ab alienis ad propria. Secunda est a malis ad bona. Tertia est a studio virtutis ad perceptionem internae et aeternae dulcedinis.
Abbreviated transcription (Latin):
uelam sunt scͥptine quȩ bonos morcs
ostendunt. quedam uero sunt. quȩ bo¬
ms mont tribuunt. Ile mentem ad cogniai¬
onan uirtutis erudiunt docendo: iste ad este¬
dum uitutis compungunt exhortando.
uob De duplici perfectione caritaciẽ
tione ꝑsecta est. quando plene succensa est
adea quȩ recta sunt appetenda. Constantia
ꝑfecta est quando sic iget ut non possit si ꝑiri.
deuotione ꝑfecsta ẽ quando sic anlet. ut am¬
plius non debeat inflaminari. Prima ꝑse¬
ctio aliquando huic uitȩ conceditur: Sedaũ
ad futuram reseruatur. Constantia in petra
ardor iniohanne. Constanti dicitur: consił¬
ma fratres tuos. tenero autem Sic eum uolo
diuino iniatur. ut timeamꝰ maiesta¬
tem aliquando blanditur ut cdiligamꝰ pie¬
tatem. Terror inioħe. blandimentum itrp̃o.
limor ꝑseruum. amor ꝑfilium. Quid sig̾et

Expanded text:
edam sunt Scripturae quae bonos mores ostendunt; quaedam vero sunt quae bonos mores tribuunt. Illae mentem ad cognitionem virtutis erudiunt docendo; istae ad effectum virtutis compungunt exhortando. TIT. CLVI. De duplici perfectione charitatis.otione perfecta est, quando plene succensa est ad ea quae recta sunt appetenda. Constantia perfecta est, quando sic viget ut non possit superari: devotione perfecta est, quando sic ardet ut amplius non debeat inflammari. Prima perfectio aliquando huic vitae conceditur; secunda vero ad futuram reservatur. Constantia in Petro, ardor in Joanne. Constanti dicitur: Confirma fratres tuos ; tenero autem: Sic eum volodivino minatur ut timeamus majestatem; aliquando blanditur ut diligamus pietatem. Terror in Joanne, blandimentum in Christo. Timor per servum, amor per filium. TIT
Abbreviated transcription (Latin):
adcelestia & suꝑna intendens. & hoc sapientia.
dicitur: ⁊ rursum quiddam ad transitoria &
iaduca respiciens: ⁊ prudentia uocatur. & hec
duo ex rõne una sunt: imratione una consistũt.
Sursum insapientia. deorsum in prudentia.
Sursum inmasculum. deorsum infeminam:.
ut masculus suꝑior sit & regat. femina inferior
&regatur. Caput mulieris uir caput u̾iri xp̃c

Expanded text:
ad coelestia et superna intendens, et hoc sapientia ad coelestia et superna intendens, et hoc sapientia dicitur; et rursum quiddam ad transitoria et caduca respiciens, et prudentia vocatur, et haec duo ex ratione una sunt, et in ratione una consistunt, sursum, in sapsursum in masculum, deorsum in feminam: ut masculus superior sit et regat, femina inferior et regatur. Caput mulieris vir, caput viri C
Abbreviated transcription (Latin):
elior est iniquitas uiri qͣm benefaciess
mulier. Si ꝑ sensualitatem mistice
mulierem intelligere uolumus ⁊ ꝑ iõnem
inrum: contrarium fortassis erit qͦd dicit
scriptura. qi primo homini recens plasmato
cum adiutorium quereret᷑ in omnib am¬
mantib simile iiueniri non potuit. Propt̾
qͦd ⁊ mulier postea ei facta est madiutorium
illius utiq similitudinis quȩ in cęt̾is om̃ib
inuenta non fuerat. Ut eandem autem simi-¬
litudinem haberet cum ipso facta est deipso:
quia. omiis similitudo aut emulatio est aut
origo. Qua ꝓpter queramꝰ duo similia: prius
umum nuno. postea duo exuno. Quando solus
uir erat ⁊ ad huc iuiro mulier erat. quasi dno
muno erant. ⁊ duo unum crant. Quando autẽ
mulicr de uiro facta est. unum quodammodo
duo factum ẽ. & diuisit se unitas. ut uira simi¬
litudo induob constaret. Itaq queramꝰ duo
muno. uł potius duo exuno insimilitudine
duo sunt insimilitudie una: Respiciamꝰ
ad int̾iorem hominem. Iilic quiddam est

Expanded text:
elior est iniquitas viri quam benefaciens mulier . Si per sensualitatem mystice mulierem intelligere volumus et per rationem virum contrarium, fortassis erit quod dicit Scriptura quia primo homini, recens plasmato, cum adjutorium quaereretur in omnibus animantibus, simile inveniri non potuit. Propter quod et mulier postea ei facta est in adjutorium illius, utique similitudinis, quae in caeteris omnibus inventa non fuerat; ut autem eamdem similitudinem haberet cum ipso, facta est de ipso, quia omnis similitudo aut aemulatio est, aut origo. Quapropter quaeramus duo similia, prius unum in uno, postea duo ex uno. Quando solus vir erat et adhuc in viro mulier erat, quasi duo in uno erant, et duo unum erant. Quando autem mulier de viro facta est, unum quodammodo duo factum est, et divisit se unitas, ut una similitudo in duobus constaret. Itaque quaeramus duo in uno, vel potius duo ex uno in similitudine duo sunt in similitudine una? Respiciamus ad interiorem hominem. Illic quiddam est
Abbreviated transcription (Latin):
stu interni saporis oboratum. carnem suam
affugentem: e ꝓintintu suꝑue remuinatior̃
non solum suꝑfuia s ccram necessaria sub trahen¬
tem: hic erat untiniqͦ: agens. Si emm equitusdẽ
cum carm qͦd surmi est tribuis non inmaerito
inquitas uocatur quando q̃d debitum ẽ illi
non impendis. xtamen melior est iniquitas
necessaria eciam sub traherido asffigit: quam qui
ꝑ carualt affestum resolutus. desideriis ipsiũ¬
ꝑ omua quȩ commoda sinit illi satisfacere con¬
fuia querenda se effinidit. QQuando gbenesaat
muelier urtus non est. d quando mnalesacis.
culpa. Inquitas autem uiti. desiderium esti
uistiscis bontas autem ꝑceptio glorie. Si d uir
unqtius est adiusticiant. niulier autem bona
aonaturam: melior ꝓfesto est miguitas intid̃m
dencfaciens muliet: qr si natura bona ẽ incondi.¬
tione. iusticia melior est inretributionet

Expanded text:
stu interni saporis roboratum, carnem suam stu interni saporis roboratum, carnem suam affligentem et pro intuitu supernae remunerationis non solum superflua, sed etiam necessaria subtrahentem: hic erat vir inique agens. Si enim aequitas est, cum carni quod suum est tribuis, non immerito iniquitas vocatur, quando quod debitum est illi non impendis. Sed tamen melior est iniquitas necessaria etiam ei subtrahendo affligit, quam qui per carnalem affectum resolutus, per omnia quae commoda sunflua quaerenda se effundit. Quando ergo benefacit mulier, virtus non est; sed quando malefacit, culpa. Iniquitas autem viri desiderium est justitiae; bonitas autem perceptio gloriae. Si ergo vir iniquus est ad justitiam, mulier autem bona ad naturam, melior profecto est iniquitas viri quam benefaciens mulier, quia si natura bona est in conditio
Abbreviated transcription (Latin):
quantum distet ab equitate illiꝰ malefacieñ:
si nec hoiefaciens iniquitati eius pot̾ coeqͣri.
Coniiderate mͦ quando mulier benefacit
&e in quo benefacit. Quando facit qͦd face debet
benefacit. Quid facere debit: Prudentia dr̃
quia ꝓuidere debet ea scł quȩ necessaria suũ
⁊ commoda carnis suȩ. quoniam ipsi cõmissa
est cura illius. Uir autem quando bene facit.
tinquo benefacit: Quando sapientia fursũ
intendit appetenꝰ ⁊ destõans ea solũ q̃ beneplactta
sunt des tunc uir benefacit. Uir g̃ benesfacit qͣn
sapientia adsuꝑius suum amore & deliderio in¬
tendit. Mulier autem benefãcit: quando prul¬
dentia inferiori suo infirmanti euram ae sollici¬
tudincm impendit. Uidistis hominem cõmo¬
da carius sue studiose ac callide ꝑqurentem.
ce ꝓipsius delectatione complenda audio atꝙ
intentione assi dna insistentem: hic mulier
crat benefãciens. Uidistis rursus hominem gu.¬

Expanded text:
quantum distet ab aequitate illius malefaciens, quantum distet ab aequitate illius malefaciens, si nec benefaciens iniquitati ejus potest coaequari. Considerate modo quando mulier benefacit, et in quo benefacit. Quando facit quod facere debet, benefacit. Quid facere debet? Prudentia dicitur, quia providere debet ea scilicet quae necessaria sunt et commoda carnis suae, quoniam ipsi commissa est cura illius. Vir autem quando benefacit, et in quo benefacit? Quando sapientia sursum intendit, appetens, et desiderans ea solum quae beneplacita sunt Deo, tunc vir benefacit. Vir ergo benefacit, quando sapientia ad superius suum amore et desiderio intendit. Mulier autem benefacit, quando prudentia inferiori suo infirmanti curam ac sollicitudinem impendit. Vidistis hominem commoda carnis suae studiose ac callide perquirentem, et pro ipsius delectatione complenda studio atque intentione assidua insistentem: hic mulier erat benefaciens. Vidistis rursus hominem gu
Abbreviated transcription (Latin):
lier curam domiis agens cura ea quȩ caris st̃
stringitur. Sapientia uero quasi uir in longmi¬
qua sagacitatem suam extendens ꝑ ampli-¬
tudinem sp̃ualis contemplationis euagat᷑.
hinc est qͦd mulier illa formcaria quȩ ꝓpter
absentiam uiri disciplinȩ simul ⁊ continen¬
tiȩ modestiam pꝰ posuerat uirum suum pe-¬
regre ꝓfectum asserit. domumnq ac cubile
amatorib suis pictis tapetib inblandm̃ita
noluptatis Se strauisse testatur: qr nimirũ
prudentia interrenis & transitoriis pressa
cum ꝑ presentiã sapientiae suꝑioris ñ regit᷑.
desideriis carnis sue quasi quib dam ama¬
torib ꝑillecebrozas sp̃os rerum uisibilium
adillicitam delectationem fãmulat᷑. Fortis
autem illa mulier quam sapientia cõmen.¬
dat quia bene domum suam disposuit lau¬
data est auiro suo. fructum capiens exoꝑib
mantium suarum. Hec est gͦ beuefaciens mu¬
lier quȩ tamen inquitati uiri comparari ñ
potest ut in hoc manifeste demonstretur.

Expanded text:
uram domus agens, circa ea quae carnis sunt stringitur. Sapientia vero, quasi vir in longinqua sagacitatem suam extendens, per amplitudinem spiritualis contemplationis evagatur. Hinc est quod mulier illa fornicaria quae propter absentiam disciplinae simul et continentiae modestiam postposuerat, virum suum peregre profectum asserit, domumque ac cubile amatoribus suis pictis tapetibus in blandimenta voluptatis se stravisse testatur , quia nimirum prudentia in terrenis et transitoriis pressa, cum per praesentiam sapientiae superioris non regitur, desideriis carnis suae quasi quibusdam amatoribus per illecebrosas species rerum visibilium ad illicitam delectationem famulatur. Fortis autem illa mulier, quam Sapientia commendat, quia bene domum suam disposuit, laudata est a viro suo, fructum capiens ex operibus manuum suarum . Haec est ergo benefaciens mulier, quae tamen iniquitati viri comparari non potest ut in hoc manifeste demonstretur
Abbreviated transcription (Latin):
dulcedine cunctos ducit. & inmemores ñ sinit
eẽ sui. magnum uirtutis pͥncipium ẽ. ut discat
paulatim exercitatus animus uisibilia hȩc &
transitoria primum commutare. ut postmo¬
dum possit eciam derelinquere. Delicatus ille
ẽ adhic. cui patria dulcis ẽ. Fortis auteniam
cui omne solum patria ẽ. Perfectus uero. cui
mundꝰ totus exilium ẽ. Ille mundo amorem
fixit. iste sparsit. hic extinxit. Cigo apuero exu¬
laui. & scio quo merore animus artum aliqͣndo
pauꝑis tugurii fundum deserat. qua lib̾tate
postea marmoreos lares. & tecta laqueata
despictat.
LibeR quartus de studio¬

Expanded text:
dulcedine cunctos Ducit, et immemores non sinit esse sui. Magnum virtutis principium est, ut discat paulatim exercitatus animus visibilia haec et transitoria primum commutare, ut postmodum possit etiam derelinquere. Delicatus ille est adhuc cui patria dulcis est. Fortis autem jam cui omne solum patria est, perfectus vero cui mundus totus exsilium est. Ille mundo amorem fixit, iste sparsit, hic exstinxit. Ego a puero exsulavi, et scio quo moerore animus arctum aliquando pauperis tugurii fundum deserat, qua libertate postea marmoreos lares et tecta laqueata despiciat. LIBER QUARTUS Cu
Abbreviated transcription (Latin):
ad disciplinam spectat. Pinguis enĩ
poterunt. qui non solum instudiis suis fruga.¬
litatem sequi contempnunt: sed eciam supra
id quot sunt diuites uideri laborant. Nec iam
quid didicerit quisq iactitat. sed quid expende.¬
rit. Sed fortassis quia magistros suos imuitari
nolunt. dequib quid satis digne dicam non in.
ipla quoq hominem exercet. Omnis

Expanded text:
ad disciplinam spectat. Pinguis enim poterunt, qui non solum in studiis suis frugalitatem sequi contemnunt, sed etiam supra id quod sunt divites videri laborant. Nec jam quid didicerit quisque jactitat, sed quid expenderit. Sed fortassis suos magistros imitari volunt, de quibus quid digne dicam non inveipsa quoque hominem exercet. Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
apis eleusim usum frumenti muenit. Isis in
ap pto. Paluranus iitalia usum frumenti &
finis ertum molenoi ce pisendi ̃ agus inhis¬
pana rttum serendi Osyris apito ag ptum
ciltum uneatum repperit. Liberapito indos
aurtandem nea consumptis bonis morte uo¬
abollo fuit hanefilius euis esculapus laude
sopare ampiant. qui postqͣm fulmine pit.
sulone lenoi aira int̾missa ẽ latuita pannos

Expanded text:
apud Eleusim usum frumenti invenit; Isis in apud Eleusim usum frumenti invenit; Isis in Aegypto. Pilumnus in Italia usum frumenti et farris, et ritum molendi et pinsendi. Tagus in Hispania ritum serendi. Osiris apud Aegyptum cultum vinearum reperit, Liber apud Indos.qui tandem in ea re consumptis bonis morte voApollo fuit. Hanc filius ejus Esculapius laude et opere ampliavit qui postquam fulmine periit, diu medendi cura intermissa
Abbreviated transcription (Latin):
niignti scto uoluminib studium agͥculture
enscpsit. Iputd iomanos pͥmus cato de agri¬
corneiꝰ eiuss aticus emilianus siue colomella
insiginis orator. qui totum corpꝰ discipline huiꝰ
complerus ẽ Utruuius quoq de architectura.¬
Pauaduis de agricultura. Lanificĩ usum ap̃
grecos pͥmam mineruam monstrasse ferunt.
hanc etiam pͥmam telam ordinasse lanas colo¬
rasse oluie quoq & fabrice inuentricem fuisse
credunt. Abipsa dedalus didicit. & ipse post
eam fabricam fecise creditur. Apud egỹ ptum
autem isis filia inachi usum serendi lini repꝑit
&equaliter iñ uestimenta fierent monstrauit.
Simaliter lane usum ibidem ipsa repperit.
In libia pͥmum usus lane exortus ẽ atemplo
hammonis. Ninus rec assyrioꝵ. pͥmus bella
mouit Uultanum pͥmum fabrum fuisse cre-¬
dunt. Diuina aittem historia tubal. Primus
ꝓmetheus ferro circulo lapidem imprimens.
nsum amili mnuenit. Nauigĩ usum pelagi
primi inuenerunt. Ceres p̾mum ingrecia

Expanded text:
nsis XXVII, voluminibus studium agriculturae conscripsit; apud Latinos primus Cato opus De agriCornelius et Julius Atticus Aemilianus, sive Columella insignis orator, qui totum corpus disciplinae hujus complexus est. Palladius quoque De agriculturaautem De architectura. Lanificii usum apud Graecos primam Minervam monstrasse ferunt. Hanc etiam primam telam ordinasse, lanasque colorasse, olivae quoque et fabricae inventricem fuisse credunt. Ab ipsa Daedalus didicit; et ipse post eam fabricam fecisse creditur. Apud Aegyptum autem Isis filia Inachi usum serendi lini reperit, et qualiter inde vestimenta fierent monstravit. Similiter lanae usum ibidem ipsa reperit. In Lybia primum usus lanae exortus est a templo Ammonis. Ninus rex Assyriorum primus bella movit. Vulcanum primum fabrum fuisse credunt. Divina autem historia asserit Tubal. Primus Prometheus ferreo circulo lapidem imprimens, usum annuli invenit. Navigii usum Pelagi primi invenerunt. Ceres prima in Graecia
Abbreviated transcription (Latin):
didicisse leguntur. ut plane om̃s ita uimemo¬
ria tenerent. ut quascumq scͥpturas deinde
admanum sumpsissent. quascumq q̃stiones
soluentas aut comꝓbandas ꝓposuissent. exhĩ
regulas &e rõnes ad disfimenbum io dequo am¬
bigeret᷑ folia librors reuoluendo ñ quererent s
statim singula corde parata haberent. Hinc
profecto accidit tot eotempore fuisse zapientes
ut plura ipsi scriberent quam nos legere possi
modum congruum indiscendo seruare. & io¬
curo multos studentes. paucos sapientes in.¬
uenimꝰ. Michi uͦ udet᷑ non minori cura proui¬
dendum eẽ lectori. ne instudiis inutilib oꝑam
suam expendat. quam ne inbono & utili propo¬
sito tepidus remaneat. Malum ẽ bonum negli¬
genteragere. peius ẽ inuanum labores multõ
expendere. Sed qi ñ om̃s hanc discretionem
habere possunt. ut intelligant quid sͥ expedi¬
at ad curo quȩ scͥpturȩ mͥ utiliores uideant᷑. lecto¬

Expanded text:
didicisse leguntur, ut plane ita omnes in memodidicisse leguntur, ut plane ita omnes in memoria tenerent, ut quascunque scripturas deinde ad manum sumpsissent, quascunque quaestiones solvendas aut comprobandas proposuissent, ex his regulas et rationes ad definiendum, id de quo ambigeretur, folium librorum non quaererent, sed statim singula corde parata haberent. Hinc profecto incidit eo tempore tot fuisse sapientes ut plura ipsi scriberent quam nos legere possimmodum congruum in discendo servare, et idcirco multos studentes, paucos sapientes invenimus. Mihi vero videtur non minori cura providendum esse lectori ne in studiis inutilibus operam suam expendat, quam ne in bono et utili proposito tepidus remaneat. Malum est bonum negligenter agere, pejus est in vanum labores multos expendere. Sed quia non omnes hanc discretionem habere possunt, ut intelligant quod sibi expediat, idcirco quae Scripturae mihi utiliores videantur, lecto
Abbreviated transcription (Latin):
cetis omnib ꝓspcperunt. ut quiq̃s harͣ disci¬
pliram firmiter ꝑcepiset adaliarum noticiam
postea in quirento magis & exercendo quam audi¬
erdo ꝑueniret. Sunt enim quasi optima que¬
dam instrumenta ce ruchimenta. quib ura para.¬
turanimo ad plenam philosophice ueritatis no.¬
ticiam. Hinctriuium &e quadruuium nomen
accepit. eo quod his quasi quib dam uiis uiuar
animus ad secreta sophie introeat. Nemo tunc
temporis nomine magistri dignꝰ uidebat᷑. qui
ñ harum septem scientiam ꝓfiteri posset. Pta¬
goras quoq hanc instudiis sius consuetitomem
seruasse legit᷑. ut usq ad septennium scdłm nu¬
merum udelicet septem liberalium artium.
nullus discipulors suoꝵ de his quȩ abipso dice¬
bant᷑ io̾nem poscere auderet. sed fidem dare
uerbis magistri quousq omnia audiuisset.
sicq iam ꝑsemetipsum rõnem eorum posset
muenire. Has septem tanto studio quidam¬

Expanded text:
caeteris omnibus perspexerunt, ut quisquis harum discicaeteris omnibus perspexerunt, ut quisquis harum disciplinam firmiter percepisset, ad aliarum notitiam postea inquirendo magis et exercendo, quam audiendo perveniret. Sunt enim quasi optima quaedam instrumenta et rudimenta quibus via paratur animo ad plenam philosophicae veritatis notitiam. Hinc trivium et quadrivium nomen accepit, eo quod ii quasi quibusdam viis vivax animus ad secreta sophiae introeat. Nemo tunc temporis nomine magistri dignus videbatur; qui non harum VII scientiam profiteri posset. Pythagoras hanc in studiis suis consuetudinem servasse legitur, ut usque ad septenium secundum numerum videlicet septem artium liberalium nullus discipulorum suorum de iis quae ab ipso dicebantur rationem poscere auderet; sed fidem daret verbis magistri quousque omnia audivisset, sicque jam per semetipsum rationem eorum posset invenire. Has septem quidam tanto studio
Abbreviated transcription (Latin):
& cetus hominum fugiens inrupe consedit ñ
modico tempore. sicq dialecticam excogitauit.
unde cerupes parmenidis appellata ẽ. Plato aũ
post mortem socratis magistri sui. amore Sapĩȩ
egiptum demigrauit. ibiq ꝑceptis liberalib
studis athenas rediit. ceapud achademiam uillã
Hic pͥmum logicam r̾nalem grecis instituit.
quam postea aristotiles discipłs eiꝰ ampliauit.
ꝑfecit. & inartem redegit. Marcus terentius uar¬
ro primus dialecticam degreco inlatinum tͣn¬
stulit. Postea cicero topica muenit. Demostenes
fabri filius apud grecos rethorice reꝑtor credit᷑.
Tiuas apud satinos. Corar apitd siracusas hec
abaristotile &egorgia & ermagora ingreco scͥpta ẽ.
tͣnssata inlatinum atullio qͥntiliano &eticiano.
enumeratis. septem sp̃aliter discreue.¬
rant antiqui instudiis suis adopus
erudiendors in quib tantam utilitatem eẽ pre

Expanded text:
et coetus hominum fugiens in rupe consedit non et coetus hominum fugiens in rupe consedit non modico tempore, sicque dialecticam excogitavit, unde et rupes Parmenidis appellata est. Plato autem, post mortem Socratis magistri sui, amore sapientiae in Aegyptum migravit, ibique perceptis liberalibus disciplinis. Athenas rediit; et apud Academiam villam Hic primus logicam rationalem apud Graecos instituit, quam postea Aristoteles discipulus ejus ampliavit, perfecit et in artem redegit. Marcus Terentius Varro primus dialecticam de Graeco in Latinum transtulit. Postea Cicero topica adjecit. Demosthenes Fabri filius, apud Graecos rhetorice princeps creditur. Tisias apud Latinos. Corax apud Syracusas. Haec ab Aristotele et Gorgia et Hermagora in Graeco scripta est, translata in Latinum a Tullio, Quintiliano et Titiano.enumeratis septem specialiter decreverant antiqui in studiis suis ad opus erudiendorum, in quibus tantam utilitatem esse prae
Abbreviated transcription (Latin):
ritus spestacula instituerunt. quem morem ro-¬
mani imitati sunt arcergitis inde artificib indeq
ludi altois uocati sunt . Litt̾e hebreore. amoyse
plegem initium sumpsise creiunt᷑. Chaldeoꝵe
&e srioꝵ ꝑabraham. E gyptioꝵ sitt̾as isis inuenit.
Grecoꝵ phenices quas cathinus aphenice ingre¬
ciam attulit. Carmentis mat̾ euandri quȩ ꝓpͥo
nomine nicostrata uocabat. latinas luteras rep¬
perit. Diuinam hystoriam pͥmus moy ses scͥpsit.
Apito gentiles primꝰ dares friguis troranam
hstoriam edidit. quam infolũs palmarum
abeo scͥptam ẽẽ ferunt. Post claretem ingrecia.
eroaotus hystoricus primus habitus ẽ. Post
quem fericides hisdem temporib daruit. qͥb
esclras legem scͥpsit. Fabulas pͥmum inuenisse
creditur alcmon crotoniensis. Aegiptus mater
ẽartium inde ingreciam. deĩ in italiam ue¬
nerunt. In ea pͥmum grammatica reꝑta est.
tempore oziris mariti isidis. In ea qͦ dialectica
primum inuenta ẽ aparmentde. qui ciuitates

Expanded text:
ritus, spectacula instituerunt; quem morem Romani imitati sunt, accersitis inde artificibus, indeque ludi a Lydis vocati sunt. Litterae Hebraeorum a Moyse per legem initium sumpsisse creduntur; Chaldaeer Abraham; Aegyptiorum litteras Isis invenit; Graecorum Phoenices, quas Cadmus a Phoenice in Graeciam attulit. Carmentis mater Evandri, quae proprio nomine Nicostrata vocabatur, Latinas litteras reperit. Divinam historiam primus Moyses scripsit. Apud gentiles primus Darhes Phrygius Trojanam historiam edidit, quam in foliis palmarum ab eo scriptam esse ferunt. Post Darhetem in Graecia Herodotus historicus primus habitus est. Post quem Pherecides iisdem temporibus claruit; quibus Esdras legem scripsit. Fabulas primum invenisse creditur Alcinon  al. Alcman. Crotoniensis. Aegyptus mater est artium, inde in Graciam; deinde in Italiam venerunt. In ea primum grammatica reperta est tempore Osiris mariti Isidis. In ea quoque dialectica primum inventa est a Parmenide, qui civitates
Abbreviated transcription (Latin):
elestium corporum certis temporibus. De
rerum ineffectib sius & effectus a causiᷤ
sius inuestigando considerat. ũn tre¬
mor terris qua uimaria alta tumescantiuires
truticum. lapidum quoq reptiliumq Phisis
natura int̾pretat᷑. itñ eciam insuꝑiori diuisione
hericȩ phisicam nat᷑alem boetius nominauit.
Hecetiam phisiologia clicitur idlest sermo de
naturis cisserens. quod adeandem causam
spestas. Pmisica aliquantdo large accipitur equi¬
polens chenace scãm quam acceptionem philo¬
soplnam quioam intres partes diuudunt. toest
pnricam. ethicam logicam inqua diuisione
machanca ñ continet̃ ses resfiu ͭ pinlosopnia
tura phiscam ethicam.logicam. Quid sit ꝓpri

Expanded text:
coelestium corporum certis temporibus. CAPcoelestium corporum certis temporibus. CAPa causas rerum in effectibus suis et effectus in causis suis investigando considerat: Unde tremor terris; qua vi maria alta tumescant, VIRGIfruticum, lapidum quoque reptiliumque. Φύσις natura interpretatur, unde etiam superiori divisione theoricae, physicam naturalem Boetius nominavit. Haec etiam physiologia dicitur, id est, sermo de naturis differens quod ad eamdem causam spectat. Physica aliquando large accipitur aequipollens theoricae: secundum quam acceptionem, philosophiam quidam in tres partes dividunt, id est physicam, ethicam, logicam: in qua divisione mechanica non continetur; sed restringitur philosophia circa physicam, ethicam et logicam. CAP. XVI
Abbreviated transcription (Latin):
oeum ge om eta mensura terrȩ dicie. uel pos.¬
dumius dicet quos to quod geometia inspera
muioi considerat ad est dimensio regionum
acitisoꝵ celestium immobile sit ĩcđ̃m hoc qͥd
ab gometricam considerationẽ ꝑtinet. geome.¬
tra enim ñ considerat motum sed ĩpacium.
Quod autẽ astrononua ĩpeculat᷑ mobile sit. idẽ
cusus astioꝵs & interualla tempoꝵ. Sicꝙ uni¬
uersaliter dicemꝰ immobilem magritudinem
grometri⁊ ẽ subiectam. mobilem astronomiȩ.
qua licet ambe deeadem reagant una tam̃ con-¬
templatur idq̃s ꝑmanet altera id quod transit
sica c̃ diuisio sonorum. & uocum uarietas.
aliter. Musica siue armonia ẽ plurium
dissimilium inunum recdactoꝵ concordia. Geo¬
metria ẽ disciplina magnitudinis immobilis
formnarumq descͥptio contemplatiua. ꝑquam
uniꝰcuib termni declarari solent. Alit̃. Geometͥa
est fons sensuum & origo cdictionum. Astronomia
ẽ disciplina inuestigans spacia. motus ereditus

Expanded text:
etiam geometria mensura terrae dicitur. Vel possumus dicere quod id quod geometria in sphaera mundi considerat, id est dimensio regionum et circulorum coelestium, immobile sit, secundum hoc quod ad geometricam considerationem pertinet. Geometria enim non considerat motum, sed spatium. Quod autem astronomia speculatur mobile sit, id est, cursus astrorum et intervalla temporum. Sicque universaliter dicemus immobilem magnitudinem geometriae esse subjectam: mobilem astronomiae; quia, licet ambae de eadem re agant, una tamen contemplatur id quod permanet, altera id quod transit sica est divisio sonorum et vocum varietas. Aliter, musica sive harmonia est plurium dissimilium in unum redactorum concordia. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis formarumque descriptio contemplativa, per quam uniuscujusque termini declarari solent. Aliter, geometria est fons sensuum et origo dictionum. Astronomia est disciplina investigans spatia, motus et reditus
Abbreviated transcription (Latin):
omnes artes adunum philosophie.
tendant t̾minum ñ unatamen uia
omines currunt ed singule suas ꝓp̃as quasdam
considerationes hñt. quib abinuicem differurt.
Logica consideratio ẽ inreb attendiens intellestꝰ
rerum. siue ꝑintelligentiam ut neq sant hec.
neq horum si militudines siuie ꝑt̾̃nem ut non
Tint hac sedhorꝵs tam̃ similitudines C onsitõat

Expanded text:
omnes artes ad unum philosophiae tendant terminum, non una tamen via omnes currunt, sed singulae suas proprias quasdam considerationes habent, quibus ab invicem differunt. Logica consideratio est in rebus, attendens intellectus rerum, sive per intelligentiam: ut neque sint haec, neque horum similitudines, sive per rationem, ut neque sint haec; sed horum tamen similitudines. Co
Abbreviated transcription (Latin):
appenditia artium. sed int̾ hec tanta mͥ̃ distin¬
tia ẽẽ uidet᷑. ut ille ait. Lenta salix quantum
pallenti cedit oliuie. Puniceis humilis qͣ̃ntuns
salminca rosetis. ita ut quicumq ad scientian
ptingere cupit. si relicta ueritate artium̃ ili¬
quis se implicare uoluerit. mat̾am labous
& fructum exiguum. Demq artes sine appen¬
cditius siis ꝑfectum facere lectorem possino
ila sine artib nchil ꝑfectionis conferre ualeĩ

Expanded text:
appenditia artium. Sed inter haec tanta mihi distanappenditia artium. Sed inter haec tanta mihi distantia esse videtur, ut ille ait: Lenta salix quantum pallenti cedit olivae, Puniceis humilis quantum saliunca rosetis. Ita ut quicunque ad scientiam pertingere cupit, si relicta veritate artium reliquis se implicare voluerit, materiam laborinebit, et fructum exiguum. Denique partes sine appendiciis suis perfectum lectorem facere possunt; illa sine artibus nihil perfectionis conferre valent.
Abbreviated transcription (Latin):
appellantur adm est carum quȩsunt appenoi.¬
tia artum. Aites funt que philosophne subes¬
nuntur.i. que aliquam ceitam &edecerminatam¬
partem philosophie mat̾iam hñt at ẽ gramina¬
tica dialectica a& cet̾e huꝰ mõi appenddentia aitiũ
sunt. que tantum ad philosophiam s̃pectant .i.
quȩ unaliqua extra philosophnam matia net fan.¬
tur: aliquando tam̃ quedam abartib discrpta
sparsim &e confuse attingunt. uel si simpler
narratio est uiam adphilosophiam preparant.
Huiꝰ mõi sunt omĩa poetarum carmina. ut s̃
tragediȩ comediȩ. satyre. herorta q̃q &ehrica
& iambica. & didascalica q̃dam. fabule quoq a
hystoriȩ. Illoꝵs etiam scripta quos ñc philoso¬
phos appellare solemꝰ. qui abreuem mat̾iam
longis uerborum ambagib extendere consueuẽ.¬
runt. & facilem sensum ꝑplexis sermonib ob¬
scurare uel eciam diuerza simul compilantes.
quasi demultis colorib & formis unam pictu¬
ram facere. Nota quȩ tͥ distinxi. duo s̃t̃ artes &.

Expanded text:
appellantur. Secundum est earum quae sunt appendentia artium. Artes sunt quae philosophiae supponuntur, id est quae aliquam certam et determinatam philosophiae materiam habent, ut est grammatica, dialectica, et caeterae hujusmodi. Appendentia artium sunt, quae tantum ad philosophiam spectant, id est quae in aliqua extra philosophiam materia versantur; aliquando tamen quaedam ab artibus discerpta sparsim et confuse attingunt, vel si simplex narratio est, viam ad philosophiam praeparant. Hujusmodi sunt omnia poetarum carmina, ut sunt tragoediae, comoediae, satirae, heroica quoque et lyrica, et iambica, et didascalica quaedam; fabulae quoque et historiae; illorum etiam scripta, quos nunc philosophos appellare solemus, qui et brevem materiam longis verborum ambagibus extendere consueverunt, et facilem sensum perplexis sermonibus obscurare, vel etiam diversa simul compilantes, quasi de multis coloribus et formis, unam picturam facere. Nota quae tibi distinxi. Duo sunt artes et
Abbreviated transcription (Latin):
ptolomeus iereg pti reparauit. hicedam no¬
nes insitut quib cursus astrorum manĩ
Auint quidam nemroth gigautem siungiũ
fuise astuisoqum subcutꝰ nomine etiam asto¬
noniia unuenitur. Greci dicunt hanc areu

Expanded text:
Ptolomaeus rex Aegypti reparavit. Hic etiam canoPtolomaeus rex Aegypti reparavit. Hic etiam canones instituit quibus cursus astrorum invenitur. Aiunt quidam Nembroth gigantem summum fuisse astrologum, sub cujus nomine etiam astronomia invenitur. Graeci dicunt hanc artem
Abbreviated transcription (Latin):
t̾ales milesius unus de septem sapientib teppit.
apud latinos pliniꝰ descͥpsit. Artthmeticam samiꝰ
pytagoras inuenit. Nichomacus sc̃psit ap̃latino
pͥmum apuleius. dem̃ boetius transtulit ic
eciam prtagoras matentetradem fecit . libtum
de doctrina quadruuii. & .u. adsimilitudmẽ
uitȩ humanȩ inuenit. Musice reꝑtorem moyses
dicit fuisse tubal. qui fuit destirpe cai. Greci
pytagoram. alii mercurium. qui primus tetra¬
ordum instituit. alii linum uel ⁊etum. uel
amphionem Geometriam apuo egyptum pͥ-¬
mum dicunt eẽ reꝑtam. cuiꝰ auctor apid g̃cos
optimus euclides fuit. Huiꝰ artem transtulit
boetis heratostenes q̃ꝙ sagacissimus ingeo¬
metria qu ambitum orbis repperit. Dicunt¬
quidam quod cam filius noc astronomiam pͥ¬
mus inuenert C naldei pͥmum astrologan
docuerunt scãm natiuitatis obseruanian.
Iosephus aũ asseuerat ab raham pͥmum arsti.¬
tuisse agyptios astrologam Astronomian

Expanded text:
Thales Milesius unus de Septem sapientibus reperit, Thales Milesius unus de Septem sapientibus reperit, apud Latinos Plinius describit. Arithmeticam Samius Pythagoras invenit; Nicomachus scripsit. Apud Latinos primum Apuleius, deinde Boetius transtulit. Hic etiam Pythagoras Machematetrados fecit, id est librum De doctrina quadrivii, et V. ad similitudinem vitae humanae invenit. Musicae repertorem Moyses dicit fuisse Tubal, qui fuit de stirpe Chain; Graeci Pythagoram, alii Mercurium, qui primus tetrachordum instituit; alii Linum, vel Zetum, vel Amphionem. Geometriam apud Aegyptum primum dicunt esse repertam, cujus auctor apud Graecos optimus Euclides fuit. Hujus artem transtulit Boetius; Heratostenes quoque sagacissimus in geometria, qui ambitum orbis reperit. Dicunt quod Cham filius Noe astronomiam primus invenerit. Chal primum astrologiam docuerunt, secundum nativitatis observationem. Josephus autem asseverat Abraham primum docuisse apud Aegyptios astrologiam. Astronomiam
Abbreviated transcription (Latin):
cam. mathematicam. Mathema¬
tica ciuidit᷑. in arithineticam. musicam. Geome¬
riam pͥuatam publicam. Mechanica diuiditur
inlanificium. armaturam. nauigationem agri-¬
culturam. uenationem. medicinam. theatricam.
Logica diuidit᷑ in grammaticam. disertiuam. Di-¬
sertiua diuidit᷑ indemonstrationem ꝓbabilem
Sophisticam. ꝓbabilis diuiditur. indialecticam
rechoricam. In hac diuisione solumm diuisiue
partes philosophie continent᷑. Sunt alie adhuc
subduusiones istarum partium. sed iste nunc
sufficere possunt. In his gͥ si solum numerum
respicis. inuenies xxriunã. si gradꝰ computare
uolueris. xxuiii. repperies. Auctores har scienti¬
arum diuersi legunt᷑. Alii incipiendo. alii au¬
gendo. alii ꝑficiendo. artes inuenert̃. Sicq eus¬
dem artis plures sepe referuntur auctores. Ex
his paucorum nomina subter annumetabo
uarro. ae nri temporis ioħes scotus dex.
kategoriis indeum. Pisicam natͣalem ap̃ grecos

Expanded text:
cam et mathematicam, hcam et mathematicam, htica in arithmeticam, musicam, geomeriam, privatam, publicam. Mechanica dividitur in lanificium, armaturam, navigationem, agriculturam, venationem, medicinam, theatricam. Logica dividitur in grammaticam et disertivam. Dissertiva dividitur in demonstrationem prohabilem et sophisticam. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam. In hac divisione solummodo divisivae philosophiae partes continentur; sunt aliae adhuc subdivisiones istarum partium, sed istae nunc sufficere possunt. In his igitur si solum numerum respicis, XXI si gradus computare volueris, triginta octo reperies. Auctores harum scientiarum diversi leguntur. Alii incipiendo, alii augendo, alii perficiendo artes invenerunt, sicque ejusdem artis plures saepe referuntur auctores. Ex his paucorum nomina subter annumerabo.Varro; et nostri temporis Joannes Scotus; de decem categoriis in Deum physicam naturalem, apud Graecos
Abbreviated transcription (Latin):
libet cognitio pars philosophie. uel diuisiua
uel integralis. Disciplina autem ẽ scientia q̃
absolutum finem habet. inquo ꝓpositum artis
ꝑfecte explicat᷑ quod scientiȩ inueniendi uel uidi¬
candi non conuenit. quia neutra ꝑse absoluta ẽ.
& ideo disciplina dici non possunt. sed partes dis¬
cipline .i. disertiuȩ. Rursum querit᷑ si inuentio
ricȩ quod inconueniens udet᷑. ut duo opposita
genera eisdem ꝓrsus constituant᷑ partib Dici
gͦ potest has duas uoces equiuiocas ẽẽ ad partẽ
dialectice &e rethorice. Uel quod fortassis melius
ẽ dicamꝰ inuentionem & iuidicium ꝓprie partẽ
ẽẽ disertiue. & subhis uocib uniuocari. Ininferi
nunt. sed scłm hoc qͦd partes sunt gr̾is significan¬
tur Grammatica ẽ scientia loquendi sine uitio.
Dialectica disputatio acuta. uer̃ afalso distingueñ.
Rechorica ẽ disciplina. adꝑsuadendum queq
mechanicam. logicam. Cheorica
duuditur intheologiam. phisi¬

Expanded text:
libet cognitio pars philosophiae, vel divisiva, libet cognitio pars philosophiae, vel divisiva, vel integralis; disciplina autem est scientia, absolutum finem habet, in quo propositum artis perfecte explicatur, quod scientiae inveniendi vel judicandi non convenit; quia neutra per se absoluta est, et ideo disciplina dici non possunt, sed partes disciplinae, id est dissertivae, Rursum quaeritur utrum inventio ricae; quod inconveniens videtur, ut duo opposita genera eisdem prorsus constituantur partibus. Dici ergo potest has duas voces aequivocas esse ad partes dialecticae et rhetoricae, vel quod fortassis melius est dicamus inventionem et judicium proprie partes esse dissertivae et sub his vocibus univocari. In inferinunt, sed secundum hoc quod partes sunt generis, significantur. Grammatica est scientia loquendi sine vitio. Dialectica diRhetorica est disciplina, ad persuadendum queque mechanica, logica. Theorica dividitur in theologiam, phisi
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur. Sed sciendum quod scientia duob modẽ
accipisolet .i. proaliqua discipłinar sicut cũ dico
dialecticam ẽẽ scientiam .i. artem uel disciplinã.
& ꝓ qualibet cognitione sicut cum dico scientiã
hr̃e eum qui scit aliquit. Uerbi gr̾a. Si scio dia.¬
lecticam. scientiam habco. & siscionatare scĩam
habeo. & si scio socratem eẽ sophronici filium sci¬
entiam habeo. & uniu̾saliter omĩs qui aliquid
scit. potest dici scientiam habere. Sed tam̃ aliud
ẽ cum dico dialectica ẽ scientia .i. ars uł discipli¬
na. atq aluid cum dicoscire quod socrates est
sophronici filius ẽ scientia .i. cognit̾io. De omni
scientia quȩ ẽ ars. uel disciplina. uerum ẽ dicere
quod sit pars philosophiȩ diuisiua. ñ autemuni.¬
uersalter dici potest. quod omnis scientia q̃ est
cognitio pars sit philosophie diuisura. Est tam̃
prorsus omnis scientia siue disciplina. siue que¬

Expanded text:
videtur. Sed sciendum quod scientia duobus modis videtur. Sed sciendum quod scientia duobus modis accipi solet, id est pro aliqua disciplinarum, sicut, cum dico dialecticam esse scientiam, id est artem vel disciplinam; et pro qualibet cognitione, sicut cum dico scientiam habere eum qui scit aliquid. Verbi gratia: Si scio dialecticam, scientiam habeo, et si scio notare, scientiam habeo; et si scio Socratem esse Sophronici filium, scientiam habeo. Et universaliter omnis qui aliquid scit, potest dici scientiam habere. Sed tamen aliud, est cum dico: dialectica scientia, id est ars vel disciplina; atque aliud cum dico: scire quod Socrates est Sophronici filius est scientia, id est cognitio. De omni scientia quae est ars vel disciplina, verum est dicere quod sit pars philosophiae divisiva; non autem universaliter dici potest, quod omnis scientia, quae est cognitio, pars sit philosophiae divisiva. Est tamen prorsus omnis scientia, sive disciplina, sive quae