comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
admodum ds fecerit & condiderit
celum ꝙ terrã ꝙͥ omnem creaturã
quam condidit. Sed ista ex positio ꝑ
ordinem dierum sic indicat tanqũa
historiam rerum factarum: ut p̃dicti¬
onem futuroꝵ maxime obseruet. Si¬
autẽ aliqu̾e mouet quod in istis ȩta¬
tib scłi duas ętates primaᷤᷤ denis ge¬
nerationib aduertimus explicari.
tres autẽ consequentes singulȩ qua¬
tuordecim generationib contexunt᷑.
sexta uero ista nullo generationum
numero diffinita est: facile ẽ uidere
etiam in unoguoq homine duas pri¬
mas ętates infantiam &̃ pueritiam
corporis sensib inherere. Qui sensus
corporis quinq sunt. uisus. audi¬
tus. olfactus. gustus. & tactus. Qui¬
narius autẽ numerus duplicatus.
qm̃ duplex est sexus humanus. un¬
de generationes tales existunt. ma¬
sculinus & femininus: quinarius
ergo ut dixi duplicatus. denarium
numerum facit. Iam uͦ ab adolescen¬
tia &. deinceps ubi iam ratio incipit

Expanded text:
admodum Deus fecerit, et condiderit admodum Deus fecerit, et condiderit coelum et terram et omnem creaturam quam condidit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam rerum factarum, ut praedicationem futurorum maxime observet. autem aliquem movet quod in istis aetatibus saeculi duas aetates primas denis generationibus advertimus explicari, tres autem consequentes singulae quatuordecim generationibus contexuntur, sexta vero ista nullo generationum numero definita est ; facile est videre, etiam in unoquoque homine duas primas aetates, infantiam et pueritiam, corporis sensibus inhaerere. Qui sensus corporis quinque sunt, visus, auditus, olfactus, gustus et tactus: quinarius autem numerus duplicatus, quoniam duplex est sexus humanus, unde generationes tales existunt, masculinus et femininus; quinarius ergo, ut dixi, duplicatus denarium numerum facit. Jamvero ab adolescentia et deinceps, ubi ratio jam incipit
Abbreviated transcription (Latin):
partim ad utilitatem moꝵ conuersa¬
tionis humanȩ. tanqu̾a lignis fructift¬
tis. partim ad iugorem fidei. spei. cari¬
tatis in uitã ȩternam. tanquam herbis
uiridib idest uigentib. quȩ nullo
estu tribulationum possint arescere.
Sed sp̃ualis sic istis alimentis pascitur.
ut multa intelligat. Carnalis autẽ
id est paruulus in xp̃o tanqũa pecus
di. ut multa credat quȩ intelligere
nondum potest. Tamen eos dem ey
ueniat: si tamen nondum esse cepit.
sta est enim de qua dñs dicit. Putas
uenier filius hominis .& inueniet
fidem suam suꝑ terrã: Post istam
uesperam fier mane: cum ipse dñs in
daritate uenturus est. Tunc requie¬
scent cũ xp̃o ab om̃ib oꝑib suis. hii
quib dictũ est. Estote ꝑfecti sicur
pater ur qui in cęlis est. Cales enun
faciunt opera bona ualde. Post enĩ
talia opera speranda est requies. in
die septimo: qui uesperam ñ habet.
Nullomͦ ergo uerbis dici potest. qũe¬

Expanded text:
partim ad utilitatem morum conversapartim ad utilitatem morum conversationis humanae, tanquam lignis fructiferis; partim ad vigorem fidei, spei et charitatis in vitam aeternam, tanquam herbis viridibus, id est vigentibus, quae nullo aestu tribulationum possint arescere. Sed spiritualis sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat; carnalis autem, id est parvulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere nondum potest: tamen eosdem ciboveniat, si tamen nondum coepit, illa est de qua Dominus dicit: Putas cum veniet Filius hom., inveniet fidem super terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus est: tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis ii quibus dictum est, Estote perfecti, sicut Pater vester qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post enim talia opera speranda est requies in die septimo, qui vesperam non habet. Nullo ergo modo verbis dici potest quem
Abbreviated transcription (Latin):
sexta ętate nascitur in carne dñs ña
de quo dictum ẽ ꝑ ꝓpħam. Et homoẽ.
s. quis agnoscet eum: Et qũeadmodũ
homo in illo die pecorib & serpentib
ꝙ uolatilib cęli: sicut in ista ȩtate ip̃
regit animas obtemperantes sibi. quȩ
ad ȩccł̃iam eius partim de gentib. par¬
tim de popło iudȩoꝵ uenerunt. ut ab
eo domarentur atq mansuescerent
homines. uł carnali concupiscentiȩ
dediti sicut pecora. uł tenebrosa curio¬
sitate obscurati quasi serpentes. uł ela¬
ti suꝑbia quasi aues. Et sicut in illo die
pascitur homo & animalia quȩ cum
ipso sunt herbis seminalib.&. lignis
fructiferis. ꝙ herbis uiridib: sic ista
ȩtate spũalis homo. quicunq bonus
minister est. xp̃i. & eum bene quantum
potest imitatur: cum ipso popło sp̃uali¬
ter pascitur sc̃arum scripturarum ali¬
mentis & lege diuma. partim ad con¬
cipiendam fecunditatẽ rationum atq
sermonum. tanqu̾a herbis seminalib.

Expanded text:
sexta aetate nascitur in carne Dominus noster, sexta aetate nascitur in carne Dominus noster, de quo dictum est per prophetam, Et homo est, et quis agnoscet eum? Et quemadmodum homo in illo die pecoribus et serpentibus et volatilibus coeli, sicut in ista aetate Christus regit animas obtemperantes sibi, quae ad Ecclesiam ejus, partim de Gentibus, partim de populo Judaeorum venerunt; ut ab eo domarentur atque mansuescerent homines, vel carnali concupiscentiae dediti sicut pecora, vel tenebrosa curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus; sic ista aetate spiritualis homo quicumque bonus minister est Christi, et eum bene quantum potest imitatur, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis et lege divina: partim ad concipiendam fecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminalibus;
Abbreviated transcription (Latin):
quintus. Incipit autẽ dies sextus. in
quo senectus ueteris hominis apparet.
ad regni sui uires attinet. quasi extre¬
mam uitam trahit. In ista tamen ȩtate
tanqu̾a in senectute ueteris hominis
nouus homo nascitur. qui iam spi¬
ritualiter uiuit. Sexta enim die dictũ
est: ꝓducat terra animã uiuã. Nam
quinto die dictum erat. ꝓducant
aquȩ. non animã uiuam. sed reptilia
animarum uiuarum. quoniã corpo¬
ra sunt reptilia. & adhuc corporali
circumcisione & sacrificiis tanquam
in mari gentium popłs ille legi serue
bat. Istam uͦ animam uiuã dicit. qͣ
uita iam incipiunt ȩterna desidera¬
ri Serpentes ergo & pecora quȩ tirra
ꝓducit. gentes significant. iam stabi¬
liter euangłio credituras. De quib
dicitur in illo uase quod petro de¬
monstratum est in actibus apłoꝵ.
macta & manduca. Et cũ ille im¬
munda diceret: responsum est illi.
Quȩ d̾s mundauit: tu immunda¬
ne dixeris. Tunc fit homo ad imagi¬
nem & similitudinẽ di: sicut in ista

Expanded text:
quintus: incipit sextus, in quo senectus veteris hominis apparet. ad regni sui vires attinet, quasi extremam vitam trahit. In ista tamen aetate tanquam in senectute veteris hominis, homo novus nascitur, qui jam spiritualiter vivit. Sexta enim die dictum erat: Producat terra animam vivam. Nam quinto die dictum erat: Producant aquae, non animam vivam, sed reptilia animarum vivarum; quoniam corpora sunt reptilia, et adhuc corporali circumcisione et sacrificiis tanquam in mari Gentium populus ille serviebat Legi. Istam vero animam vivam dicit, qua vita jam incipiunt aeterna desiderari. Serpentes ergo et pecora quae terra producit, gentes significant jam stabiliter Evangelio credituras. De quibus dicitur in illo vase quod Petro demonstratum est in Actibus Apostolorum: Macta, et manduca. Et cum ille immunda diceret, responsum est ei: Quae Deus mundavit, tu ne immunda dixeris . Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista
Abbreviated transcription (Latin):
suie ꝑ cogitationem. siue ꝑ sensus
corporis uł uidendo. uł tangendo.
uł audiendo. uł gustando. uł olfa¬
ciendo. Quȩ suggestio cum facta
fuerit. si cupiditas nr̃a non mouea¬
tur ad peccandũ. ex cludetur sexpen¬
tis astutia. Si autẽ mota fuerit. qua¬
si iam mulieri ꝑsuasum erit. Sed ali¬
quando ratio uiriliter etiam cõmo¬
tam cupiditatẽ refrenat: atq compe¬
scit. Quod cum fit: non labunur in
peccatum : sed cum aliquanta lucta¬
tione coronamur. Si autẽ ratio con¬
sentiat. & quod libido cõmouerit
faciendum eẽ decernat: ab omni
beatitudine tanquam de paradyso
expellitur homo. Iam enim peccatũ
imputatur. etiamsi non subsequatur
factum: qm̃ rea tenetur in consensio
pens ille peccatum ꝑsuaserit. dili¬
genter considerandum est: ꝑtinet
enim maxime ad nr̃am salutẽ. Nam
ideo hȩc scripta sunt: ut iam talia
caueamus. Cum interrogata mulier
respondisser quid eis p̃ceptum esset:

Expanded text:
sive per cogitationem, sive per sensus sive per cogitationem, sive per sensus corporis, vel videndo, vel tangendo, vel audiendo, vel gustando, vel olfaciendo: quae suggestio cum facta fuerit, si cupiditas nostra non movebitur ad peccandum, excludetur serpentis astutia; si autem mota fuerit, quasi mulieri jam persuasum erit. Sed aliquando ratio viriliter etiam commotam cupiditatem refrenat atque compescit. Quod cum fit, non labimur in peccatum, sed cum aliquanta luctatione coronamur. Si autem ratio consentiat, et quod libido commoverit, faciendum esse decernat, ab omni vita beata tanquam de paradiso expellitur homo. Jam enim peccatum imputatur, etiamsi non subsequatur factum; quoniam rea tenetur in consensionpens ille peccatum persuaserit, diligenter considerandum est; pertinet enim maxime ad nostram salutem: nam ideo haec scripta sunt ut jam talia caveamus. Nam cum interrogata mulier respondisset quid eis praeceptum esset;
Abbreviated transcription (Latin):
ret. aut quasi corporeis locis accedit
dis. ꝑ cogitationis suggerit quidqͥd
potest. Quib suggestionib resistuis
qui uere dicunt. quod item dicit
apłs. Non enim ignoramꝰ astutias
eius. Quomͦ enim accessit ad udam.
quando ei ꝑsuasit ut dñm traderet:
Nunquid in locis. ꝑ hos oculos ei
uisus est: Sed utiq ut dictum est.
in cor eius intrauit. Repellit autem
illum homo: si paradysum custodiat.
Posuit enim hominẽ d̃s in paradyso
ut oparetur & custodiret: quia sic et
ȩcłȩ dicitur in cantius canticoꝵ. Orcꝰ
condusus: fons signatus. Quo utiq
non admittitur ꝑuersitatis ille per¬
suasor: sed tamen ꝑ mulierem deci
cum delectatio mota fuerit in illa
parte animi. quȩ debet obtempera¬
re rationi. tanquam rectori uiro.
Etiam nunc in uno quoq nr̃m ni¬
chil aliud agitur cum ad peccatum
quisq dilabitur. quã tunc actum est
in illis tribus. serpente. muliere
& uro. Nam primo fit suggestio

Expanded text:
ret, aut quasi corporeis locis accedit ret, aut quasi corporeis locis accedit dis per cogitationes suggerit quidquid potest. Quibus suggestionibus resistunt, qui vere dicunt, quod item dicit Apostolus: Non enim ignoramus astutias ejus . Quomodo enim accessit ad Judam, quando ei persuasit ut Dominum traderet? numquid in locis, aut per hos oculos ei visus est? Sed utique, ut dictum est, intravit in cor ejus . Repellit autem illum homo, si paradisum custodiat. Posuit enim Deus hominem in paradiso, ut operaretur et custodiret: quia sic de Ecclesia dicitur in Canticis canticorum, Hortus conclusus, fons signatus ; quo utique non admittitur perversitatis ille persuasor. Sed tamen per mulierem decipcum delectatio mota fuerit in illa parte animi, quae debet obtemperare rationi tanquam rectori viro. 21. Etiam nunc in unoquoque nostrum nihil aliud agitur, cum ad peccatum quisque delabitur, quam tunc actum est in illis tribus, serpente, muliere, et viro. Nam primo fit suggestio
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃o. Serpens autẽ significat diabo¬
lum: qui sane non erat simplex. Quod
enum dicitur sapientior om̃ib bestiis:
figurate insinuatur eius uersutia.
Non aut̃e dictum est quod in para¬
chyso erat serpens: sed erat serpens in¬
ter bestias quas fecit ds̃. Paradysus
nanq beatam uitam ut suꝑius dixi
significat. in qua iam non erat serpess.
quia diabolus iam erat. & de sua bea¬
titudine ceciderat: quia in ueritate
non stetit. Nec mirandũ est quomͦ¬
loqui mulieri potuerit: cum illa esset
in paradiso. & ille non esset. Nor
enim aut illa scđm locum erat inpa¬
radyso: sed potius scd̾m beatitudinis
affectum. Aut etã si locus est talis qͥ
paradysus uocetur. in quo corporali¬
ter adam & mulier eius habitabant:
etiam diaboli accessum corporaliter
intelligere debemus: Non utiq sed
sp̃ualiter. sicut apłs dicit. scđm prin
cipem potestatis aeris huius. sp̃s qͥ
nunc oꝑatur in filiis diffidentię.
Nunquid ergo uisibiliter eis appa¬

Expanded text:
 20. Serpens autem significat diabolum, qui sane non erat simplex. Quod enim dicitur sapientior omnibus bestiis, figurate insinuatur ejus versutia. Non autem dictum est quod in paradiso erat serpens, sed erat serpens inter bestias quas fecit Deus. Paradisus namque beatam vitam, ut superius dixi, significat , in qua jam non erat serpens, quia jam diabolus erat; et de sua beatitudine ceciderat, quia in veritate non stetit. Nec mirandum est quomodo mulieri loqui potuerit, cum illa esset in paradiso, et ille non esset; non enim aut illa secundum locum erat in paradiso, sed potius secundum beatitudinis affectum: aut etiamsi locus est talis qui paradisus vocetur, in quo corporaliter Adam et mulier habitabant, etiam diaboli accessum corporaliter intelligere debemus? Non utique, sed spiritualiter, sicut Apostolus dicit, Secuncipem potestatis aeris, spiritus qui nunc operatur in filiis diffidentiae . Numquid ergo visibiliter eis appa
Abbreviated transcription (Latin):
hẏstoriam siue quȩ ad ꝓpħiam ꝑti¬
nent explicemus. non preiudicantes
meliori diligentioriq tractatui. siue
ꝑ nos siue ꝑ alios quib dñs reuela¬
re dignatur. factus est ergo dies. quo
die fecit dñs celum & terrã ꝙ om̃ia
uiridia agri antequ̾a essent suꝑ terrã.
&ͥ omne pabulum agri. Suꝑius se¬
ptem dies numerabantur. nunc unꝰ
dicitur dies: quo die fecit d̾s celũ &
terram. & omne uiride agri & omne
pabulum. Cuius diei nomine. om̃e
tempus significari bene intelligit᷑.
fecit enim ds̃ omne tempus simul

Expanded text:
historiam siue quae ad prophetiam pertihistoriam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec die fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri. Superius septem dies numerantur, nunc unus dicitur dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri, et omne pabulum, cujus diei nomine omne tempus significari bene intelligitur. Fecit enim Deus omne tempus simul
Abbreviated transcription (Latin):
quȩrunt. quam isti miseri atq impii.
Sed hoc inter est quod illi quęrunt
ut inueniant: isti nichil laborant.
nisi non inuenire quod quęrunt.
Hic ergo totus sermo primo scdm
hẏstoriam discutiendus est: deinde
luerit om̃ia quȩ dicta sunt scđm
litteram accipere. idest non aliter
intelligere quã littera sonat. & po¬
tuerit euitare blasphemias. & oĩa
congruentia fidei catholicȩ prȩdica¬
re: non solum ei non ẽ in uidendum.
sed p̃cipuus multumq laudabilis
intellector habendus ẽ. Si autẽ nul¬
lus exitus datur. ut pie & digne
dõ quȩ scripta sunt intelligantur.
nisi figurate atq in enigmatibus
ꝓposita ista credamus: habentes au¬
ctoritatẽ apłicam. a quib tam mul¬
ta de libris ueteris testamenti soluun¬
tur enigmata: modum qũe inten¬
dimus teneamus. uiuante illo qui
nos petere. quȩrere. & pulsare adhor¬
tatur: ut om̃s istas figuras rerum.
scdm catholicam fidem. siue quȩ ad

Expanded text:
quaerunt, quam isti miseri atque impii: quaerunt, quam isti miseri atque impii: sed hoc interest, quod illi quaerunt ut inveniant, isti nihil laborant, nisi non invenire quod quaerunt. Hic ergo totus sermo primo secundum historiam discutiendus est, deinde luerit omnia quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intelligere quam littera sonat, et potuericongruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad
Abbreviated transcription (Latin):
Iedes panem tuum: donec reuerta¬
ris in terram. ex qua sumptus es:
quia terra es &̾ in terrã ibis. Et tc̃
Iadam posuit nomen uxoris suȩ
Iuiuoꝵ. Et tunc fecit dñs d̾s adȩ
& mulieri eius tuncas pellicias
ꝙ induit illos. Et dixit ds̃. Ecce acd̃a
factus est tanqũa unus ex nobis. ad
scientiam cognoscendi bonum & ma¬
lum. Et tunc ne porrigeret manũ
suam adam ad arborem uite ꝙͤ su¬
meret sibi inde. et uiueret in ȩternũ:¬
dimisit eum dñs ds de paradyso sua¬
uitatis: ut oꝑaretur terram. de qua
ꝙ sumptus fuerat. Et eiectus foras
de paracdyso: moratus est contra para¬
dẏsum uoluptatis. Et cherubim & illã
fameam frameam quȩ uersatur: po¬
suit ds ad custodiendam uiam arbo¬
reprehendentes & acuisantes. sed quȩ¬
tentes &. reuerentes manichei malleis
discutere: non ẽẽnt utiq manichei.
sed daretur petentib. ꝙ quȩrentes
inuenirent. & pulsantib aꝑiretur.
Plures enim quȩstiones in hoc ser¬
mone ꝓponunt qui diligentia pia

Expanded text:
um, donec revertaris in terram, de qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis. Et tunc Adam imposuit nomen uxori suae, vivorum. Et tunc fecit Dominus Deus Adae et mulieri ejus tunicas pelliceas, et induit illos. Et dixit: Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis, ad scientiam cognoscendi bonum et malum. Et tunc ne porrigeret manum suam Adam ad arborem vitae et sumeret sibi inde, et ederet et viverdimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat. Et ejectus foras de paradiso, moratus est contra paradisum voluptatis. Et Cherubim et illam flammeam frameam quae versatur, posuit Deus ad custodiendam viam arboreprehendentes et accusantes, sed quaerentes et reverentes Manichaei mallent discutere, non essent utique Manichaei; sed daretur petentibus, et quaerentes invenirent, et pulsantibus aperiretur. Plures enim quaestiones in hoc sermone proponunt, qui diligentia pia
Abbreviated transcription (Latin):
tio: quo ab aquis terra separata est.
Ab om̃ib enim gentib quarum er¬
ror instabilis et uanis simulacroꝵ
doctrinis. tanqũa uentis om̃ibus
mobilis. maris nomine bene signifi¬
catur: abhac ergo gentium uanita¬
te ꝙ huius scłi fluctib. separatus
est popłs di ꝑ abraham. tanquam
terra cum apparuit arida: idest siti¬
ens imbrem cȩlestem diuinoꝵ man¬
datoꝵ. qui popłs unum dm̃ colen¬
do tanquam irrigata terra: fructus
tertia ȩtas. id est adolescentia filios ha¬
bere iam potest. Et ideo ad abraham
dictum est. Patrem multarum genti¬

Expanded text:
tio, quo ab aquis terra separata est. tio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et vanis simulacrorum doctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium vanitate et hujus saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparuit arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus tertia aetas, id est adolescentia filios habere jam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum genti
Abbreviated transcription (Latin):
primam ȩtatẽ agit infantiȩ. Hȩc ten¬
ditur ab adam usq ad noe. generati¬
onib decem. Quasi uespera huius diei
fit diluiuium: quia & infantia nr̃a
etas tanqu̾a pueritia. & tenditur hȩc
x̧tas usq ad abraham. aliis generatio¬
nib decem. Et bene comparatur
scdo diei quo factum ẽ firmamentum
inter aqũa & aquam: quia & arca in
qua erat noe cum suis. firmamentũ
irat inter aquas inferiores in quib
natabar. et suꝑiores quib complu¬
ebatur. Hȩc ȩtas non diluuio delet᷑:
quia & pueritia nr̃a non obliuone
tergitur de memoria. Meminimus
enĩ nos pueros fuisse: infantes autẽ
non meminimus. Huius uespera ẽ
confusio linguarum in eis qui turrĩ
faciebant.&. fit mane ab abraham.
Sed nec ista ȩtas sccdã generauit popłm
di: quia nec pueritia apta ẽ ad gene
randum. Mane ergo fit ab abrahã.
&. succedit ȩtas tertia similis adole¬
scentiȩ. Et bene comparatur diei ter¬

Expanded text:
primam aetatem agit infantiam. Haec tenprimam aetatem agit infantiam. Haec tenditur ab Adam usque ad Noe generationibus decem. Quasi vespera hujus diei fit diluvium; quia et infantia nostra aetas tanquam pueritia, et tenditur haec aetas usque ad Abraham aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluvio deletur, quia et pueritia nostra non oblivione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Hujus vespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generavit populum Dei, quia nec pueritia apta est ad generandum. 37. 3a AETAS. Mane ergo fit ab Abrah., et succedit aetas tertia similis adolescentiae. Et bene comparatur diei ter
Abbreviated transcription (Latin):
suis quȩ fecit bona ualde: quia
in illo nos requiescemus ab om̃ib
oꝑib nr̃is. si oꝑa bona fecerimus:
quia &. ipsa bona oꝑa nr̃a illi tribu¬
enda sunt qui uocat. qui prȩcipit.
qui uiam ueritatis ostendit. qui &
ut uelimus inuitat. & uires implen¬
quare septimo diei requies ista tri¬
buatur: diligentius considerandũ
arbitror. Uideo enĩ ꝑ totum textũ
ȩtates operosas. certis quasi limitib
suis ẽẽ distinctas. ut in septima spe¬
retur quies: & easdem sex ȩtates habc¬
re similitudinem istoꝵ sex dierum.
in quib ea facta sunt quȩ dm̃ fecis¬
se scriptura cõmemorat. Primordia eñ
generis humani in quib ista luce frui
cepit: bene comparantur primo diei
quo ds fecit lucem. Hȩc ȩtas canꝗͣ
infantia deputanda est ipsius uniuer¬
si scł̃i. quam tanqũa unum hominem
ꝓ portione magnitudinis suȩ cogita¬
re debemus: quia &. unusquisq homo
cum primo nascitur & exit ad lucem.

Expanded text:
suis, quae fecit bona valde, quia suis, quae fecit bona valde, quia in illo requiescemus ab omnibus operibus nostris, si opera bona fecerimus: quia et ipsa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implenquare septimo die requies ista tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum etates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius universi saeculi, quod tanquam unum hominem proportione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque homo cum primo nascitur, et exit ad lucem,
Abbreviated transcription (Latin):
nos faciat. quantũ in eius dilectio¬
ne ꝓfecerimus. temptari nos ꝑmittit.¬
Scđ̾m ipsam locutionem dicit &.
scłi. Quid enim potest ẽẽ quod ipse
nesciat: Sed quia hoc utiliter disci¬
płis occultabat nescientẽ se esse dixit
quia illos nescientes occultando facie¬
bat. Scdm hanc figuram etiam patrẽ
solum scire dixit ipsum diem: quia
eundem filium scire faceret. Ex hac fi¬
gura multȩ quȩstiones in diuinis scri¬
pturis. eis qui iam genus locutioius
huius nouerunt. sine ulla difficulta¬
te soluuntur. Talib locutionib abun¬
dat etiã nr̃a consuetudo. cũ dicimus
lȩtum diem quia nos lȩtos facit. ꝙ
pigrum frigus quia nos pigros fã¬
cit: & fossam cȩcam quia nos eam
non uidemus: & lingũa politam qr
polita uerba facit. Postremo etiã quie¬
tum ab om̃ib molestiis tempus di¬
cimus: in quo nos ab om̃ib mole¬
stiis quieti sumus. Sic &. d̃s requie¬
uisse dictus est ab om̃ib oꝑibus

Expanded text:
nos faciat, quantum in ejus dilectionos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittindum ipsam locutionem dicit et saeculi . Quid enim potest esse quod ipse nesciret? Sed quia hoc utiliter discipulis occultabat, nescientem se esse dquia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus, in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sed et Deus requievisse dictus est ab omnibus operibus
Abbreviated transcription (Latin):
ut auferatur uelamen sicut apłs dicit.
Uelamen enim aufertur: guando si¬
militudinis &. allegoriȩ cooꝑimen¬
to sublato. ueritas nudatur: ut possit
uideri. Primo ergo locutionis huiꝰ¬
regula. in multis diuinarũ scriptu¬
rarum locis animaduertenda atq
discenda est. Quid enim aliud si¬
gnificat quod dicitur dm̃ requie¬
uisse ab om̃ib oꝑib suis quȩ fecit
bona ualde: nisi requiem nr̃am qũa
nobis daturus est ab om̃ib oꝑibus
nr̃is.si &. nos bona opera fecerimus.
Scđm ipsam figuram locutionis di¬
cit ꝙ. apłs. Quid enĩ oremus sicut
opordet nescimus: sed ipse sp̃s postu¬
enim sp̃s sc̃s gemit quasi indigeat.
aut angustias patiatur. qui scđm
dm̃ interpellat ꝓ scĩs: sed quia ipse
nos mouet adorandum cũ gemimꝰ.
quod ipso mouente nos facimus. ipse
facere dictus est. Sic dicitur etiã illud.
si diligitis eum. Non enim ut sciat
ipse quem nichil latet: sed ut scire

Expanded text:
ut auferatur velamen, sicut Apostolus dicit . ut auferatur velamen, sicut Apostolus dicit . Velamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur, ut possit videri. 34. Primo ergo hujus locutionis regula in multis divinarum Scripturarum locis animadvertenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur Deus requievisse ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, nisi requiem nostram, quam nobis daturus est ab omnibus operibus nostris, si et nos bona opera fecerimus? Secundum ipsam figuram locutionis dicit et Apostolus: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus sanctus gemit, quasi indigeat, aut angusDeum interpellat pro sanctis: sed quia ipse nos movet ad orandum cum gemimus, quod ipso movente nos facimus, ipse facere dictus est. Sic dicitur etiam illud:  sciat si diligitis eum . Non enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire
Abbreviated transcription (Latin):
dentia quam imꝑitia deridere. qͦd
scriptum est: dm̃ consummato cȩlo
& terra & om̃ib quȩ fecit requieus¬
se die septimo ab om̃ib oꝑib suis:
& benedixisse diem septimum ꝙ sc̃i¬
ficasse eum: quia requieuit ab oꝑib
siuis. Dicunt enim. Quid opus erat
ut ds requiesceret: An forte oꝑibus
sex dierum fatigatus & lassatus erat:
Addunt etiã dñi testimonium ubi
ait. Pater m̃s usq nunc oꝑatur. Et
hinc multos imperitos decipiunt:
quib ꝑsuadere conantur nouum
testamentũ ueteri testamento aduer¬
sari
Sed sicut illi quib dñs dicit. pater
m̃s usq nunc oꝑatur. carnaliter
opinabantur requiem di. & carnali¬
ter sabbatum obseruantes. ñ uidebant
quid illius diei significatio figuraret.
sic &. isti diuersa quidem uoluntate.
pariter tamen non intelligunt sabba¬
ti sacramentum. Et illi enim carnali¬
ter obseruando: & isti carnaliter exe¬
crando sabbatum non nouerunt.
Transeat ergo unusquisq ad xp̃m:

Expanded text:
dentia, quam imperitia deridere, quod dentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento advesari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum
Abbreviated transcription (Latin):
etiam sola laudabat᷑ in corpore. si separe¬
tur a corpore & ipsa amittat gr̃ãm suam.
ꝙ cętera sine illa in honesta sint: Tanta
est uis & potentia integritatis ꝙͣ uni¬
tatis: ut etiam quȩ multa sunt bona
tunc placeant. cum in uniuersum ali¬
quid conueniunt atq concurrunt.
Uniuersum autẽ abunitate nomen ac¬
cepit. Quod si manichei considerarent.
laudarent uniuersitatis auctorem &
condidorem dm̃: & quod eos ꝓpt̾ con¬
ditionem nr̃e mortalitatis in parte
offendit. redigerent ad uniuersi pul¬
chritudinẽ:ꝙ uiderent qũ eadinodũ
ds fecerit omĩa non solum bona. sed
etiam bona ualde. Quia etiã in ser¬
mone aliquo ornato atq composito.
si consideremꝰ singulas sillabas. uel eti¬
am singulas litteras. quȩ cũ sonue¬
rint statim transeunt. non in eis inue¬
nimus quod delectet atq laudandũ
sit: totus enim ille sermo non de sin¬
gulis sillabis aut litteris. sed de om̃i¬
etiam illud quod solent maiore impu¬

Expanded text:
etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et caetera sine illa inhonesta sint? Tanta est vis et potentia integritatis et unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnietiam illud, quod solent majore impu
Abbreviated transcription (Latin):
uocant. Nam senex apud eos non
sic ista ȩtas a regni robore inclinata.
& fracta est in popło iudȩoꝵ. qũead¬
modum homo a iuuentute fit semor.
Et bene comparatur illi diei quinto
uolatilia cęli: postea quam illi homi¬
nes inter gentes tanqũa in mari uiue¬
re cȩperunt. & habere incertam sedẽ
ꝙ instabilem. sicut uolantes aues. Sed
plane erant ibi etiã cȩti magni idest
illi magni homines. qui magis domi¬
nari fluctib scłi. quam seruire in illa
captiuitate potuerunt. Non enim
ad cultum idoloꝵ aliquo terrore de¬
prauati sunt. Ubi sane animaduer-¬
tendum est. quod benedixit d̾s illa
animalia dicens. crescite & multipli¬
camini & replete aquas maris. qͥ uo¬
latilia multiplicent᷑ suꝑ terram: quia
reuera gens iudȩoꝵ ex quo dispersa
est ꝑ gentes. ualde multiplicata est.
Huius diei hoc est huius ȩtatis. qͣsi
uespera est multiplicatio peccatoꝵ in

Expanded text:
vocant. Nam senex apud eos non vocant. Nam senex apud eos non sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Judaeorum, quemadmodum homo a juventute fit senior. Et bene comparatur illi diei quinto, volatilia coeli, posteaquam illi homines inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, et habere incertam sedem et instabilem, sicut volantes aves. Sed plane erant ibi etiam ceti magni, id est illi magni homines qui magis dominari fluctibus saeculi, quam servire in illa captivitate potuerunt. Non enim ad cultum idolorum aliquo terrore depravati sunt. Ubi sane animadvertendum est quod benedixit Deus illa animalia, dicens, Crescite et multiplicamini, et implete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram: quia revera gens Judaeorum, ex quo dispersa est per gentes, valde multiplicata est. Hujus diei, hoc est hujus aetatis, quasi vespera est multiplicatio peccatorum in
Abbreviated transcription (Latin):
tuum. Hȩc ȩtas porrigitur ab abrahã
usq ad dauid: quatuordecim gene¬
rationib. Huius uespera est in po¬
puli peccatis. qui diuina mandata
prȩteribant usq ad malitiam pessi
gnum dauid. Hȩc ȩtas similis ni¬
uentuti est: ꝙ. reuera inter om̃s ȩta¬
tes regnat uuentus: & ipsa ẽ firmũ
ornamentum ȩtatum om̃ium. Et
ideo bene comparatur quarto diei.
quo facta sunt sydera cęli infirma¬
mento cęli. Quid enim euidentius
significat splendorem regni quam
solis excellentia: Et plebem obtempe¬
rantem regno. lunȩ splendor osten¬
dit. tanqua synagogam ipsam. &
stellȩ principes eius: & om̃ia tanqũa
firmamento in regni stabilitate fun¬
data. Huius quasi uespera ẽ in pec¬
catis regum. quib illa gens meru
ne transmigratio in babyloniam. cum
in ea captiuitate popłs leniter iN
peregrino otio collocatus est. Et por
a iuuentute ad senectutem. nondũ
senectus: sed iam non iuuentus. qua
senioris ȩtas est quam greci preobiten

Expanded text:
us . Haec aetas porrigitur ab Abraham usque ad David quatuordecim generationibus. Hujus vespera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimgnum David. Haec aetas similis juventutis est. Et revera inter omnes aetates regnat juventus, et ipsa est firmum ornamentum omnium aetatum: et ideo bene comparatur quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim evidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? Et plebem obtemperantem regno splendor lunae ostendit, tanquam synagogam ipsam, et stellae principes ejus, et omnia tanquam in firmamento in regni stabilitate fundata. Hujus quasi vespera est in peccatis regum, quibus illa gens meruine transmigratio in Babyloniam, cum in ea captivitate populus leniter in peregrino otio collocatus est. Et porreclinatio a juventute ad senectutem, nondum senectus, sed jam non juventus: quae senioris aetas est, quem Graeci πρεσβύτην
Abbreviated transcription (Latin):
de om̃ib diceretur. parum fuit
dicere bona. nisi adderetur & ual¬
de. Si enim singła oꝑa di cũ consi¬
derantur a prudentib. inueniun¬
tur habere laudabiles mensuras
& numeros &. ordines in suo quȩq
genere constituta: quantomagis
omĩa simul. id est ipsa uniuersitas
quȩ istis singulis in unum collatis
impletur: Om̃is enim pulchritudo
quȩ partib constat. multo ẽ lau¬
dabilior in todo quam in parte:
sicut in corpore humano si lauda¬
mus oculos solos. si nasum solum.
si solas genas. aut solum caput.
aut solas manus. aut solos pedes.
& cȩtera. si pulchra singula & sola
laudamus: quantomagis totum
corpus cui om̃ia membra quȩ sin¬
gula pulchra sunt conferunt pul¬
chritudinem suam. ita ut
minus pulchra pars qua e

Expanded text:
de omnibus diceretur, parum fuit de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae
Abbreviated transcription (Latin):
animum. & faciunt uitã miserrimã.
&. uocant᷑ ꝑturbationes & libidines.
& concupiscentiȩ malȩ. de quibus
nobis iam prȩcipitur. ut eas cum
quanto possumus labore crucifiga¬
mus in nobis. donec absorbeatur
mors in uictoriam. Dicit enĩ apłs.¬
cifixerunt cum ꝑturbationibus
&. concupiscentiis Uel hinc enĩ quius
ammoneri debet. non carnaliter
hȩc ẽẽ intelligenda: quia herbȩ uiri Re¬
des & ligna fructifera. om̃i generi tra¬
bestiarum & om̃ib uolatilibus ꝙ cta
om̃ib serpentib in genesi dantur
ad cibum: cum uideamus leones
ꝙ accipitres & miluos & aquilas ñ
pasci nisi carnib & interfectione
alioꝵ animalium. Quod etiã de non¬
nullis serpentib credo: qui sunt in
harenosis ꝙ desertis locis. ubi nec
est negligenter prȩtereundum quod
dictum est. uidit ds om̃ia quȩcũq
fecit eẽ bona ualde. Cum enim de
singulis ageret dicebat tantum.
uidit ds quia bonum ẽ: cum autẽ

Expanded text:
animum, et faciunt vitam miserrimam; animum, et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis, donec absorbeatur mors in victoriam . Dicit enim Aposcifixerunt cum perturbationibus et concupiscentiis . Vel hinc enim quivis admoneri debet non carnaliter haec esse intelligenda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum videamus leones, et accipitres, et milvos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec est negligenter praetereundum quod dictum est, Et vidit Deus omnia quaecumque fecit, esse bona valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Vidit Deus quia bonum est: cum autem
Abbreviated transcription (Latin):
his animalib hominẽ ratione do¬
minari: recte tamen intelligitur et¬
am sp̃ualiter. ut om̃s affectiones
ꝙ motus animi quos habemus istis
animalib similes subditos haberent
& eoꝵ dominarentur per temperan¬
tiam &. modestiam. Cum enĩ non re¬
guntur isti motus: erumpunt & per¬
gunt infedissimas consuetudines
& ꝑ diuersas ꝑnitiosasq delectatio¬
nes nos rapiunt. & faciunt similes
om̃i generi bestiarum. Cum autẽ
reguntur & subiciunt᷑. om̃ino man¬
suescunt: ꝙ nobiscum concorditer
uiuunt. Non enim alieni a nobis
sunt motus animi nr̃i. Pascuntur
etiã nobiscum cognitione rationũ.
& morum optimoꝵ.&. uita ȩterna.
tanqũa herbis seminalib. & lignis
fructiferis. &. herbis uiridib. Et hȩc
est hominis uita beata atq tranquil¬
la: cum om̃s motus eius rationi ueri¬
tatiq consentiunt . &. uocantur gau¬
dia &. amores sci & casti ꝙ boni. Si au
reguntur: conscindunt &. dissipant

Expanded text:
his animalibus hominem ratione dohis animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si autegligenter geruntur, conscindunt et dissipant
Abbreviated transcription (Latin):
utrum carnaliter an sp̃ualiter accipien¬
da sit. Licet enim eam nobis etiã sp̃ua¬
liter accipere: ut in carnalem fȩcundi¬
tatẽ post peccatum conuersa ẽẽ creda-¬
tur. Erar enim prius casta coniunctio
masculi & feminȩ. huius ad regendũ.
illius ad obtemperandum ac comoda¬
ta .&. sp̃ualis fętus intelligibilium &
immortalium gaudioꝵ. replens terrã
idẽ uuiuficans corpus &. dominans eius :
idest ita subiectum habens ut nullam
ex eo aduersitatẽ. nullam molestiam
pateretur. Quod ideo sic credendum ẽ:
quia nondum erant filii scłi huius
anteqũa peccarent. filii enĩ scl̃i huius
generant & generantur sicut dñs di¬
cit: cum in comparatione futurȩ uitȩ
quȩ nobis ꝓmittit᷑. carnalem istam
generationẽ contemnencda esse mon
potestatẽ piscium maris .&. uolatiliũ
cęli. & repentium om̃ium quȩ re¬
punt suꝑ terram: saluo quidem in¬
tellectu quo manifestum est om̃ib

Expanded text:
utrum carnaliter, an spiritualiter accipienutrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem contemnendam esse demopotestatem piscium maris, et volatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
possumus: Quomͦ ergo in hȩc acce¬
pimus potestatẽ Hic illis primo
dicendum ẽ. quod multum errent.
qui post peccatum ñ considerant
hominẽ. qui in huius uitȩ mortali¬
tate damnatus est. & amisit ꝑfectio¬
nem
illam qua factus est ad imaginem dĩ.
Sed si damnatio eius tantum ualet.
ut tam multis pecorib imperet. quam¬
ius enim a multis feris ꝓpter fragilita¬
tem corporis possit occidi a nullis tam̃
domari potest cum ipse tam multas &
ꝓpe om̃s domet: si ergo hȩc hominis dã¬
natio tantum ualet: quid de regno eiꝰ
cogitandum ẽ. quod ei renouato & libe¬
rato diina uoce ꝓmittit᷑: Quod autẽ
illos. & benedixit eos ds dicens. crescite
& multiplicamini ꝙ generate & replete
terrã: rectissime quęxritur. quead mo¬
dum accipienda sit coniunctio. mascu.¬
li & feminȩ ante peccatum. & ista be-¬
nedictio qua dictum ẽ crescite ꝙ̾ multi¬
plicamini & generate & replete terram.

Expanded text:
possumus? quomodo ergo in haec accepossumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce promittitur? CAPUT ens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram:
Abbreviated transcription (Latin):
rat. Om̃ia enim animalia cȩtera. sub¬
iecta sunt homini. non propter corpus
sed ꝓpter intellectum. qũe nos habemꝰ
& illa non habent: qũaius etiã corpus
nr̃m sic fabricatum sit. ut indicet nos
meliores eẽ qũa bestias.&. ꝓpterea do
similes. Om̃ium enĩ animalium cor¬
pora. siue quȩ in aquis siue quȩ in
terra uiuunt. siue quȩ in aere uolitañ.
inclinata sunt ad terrã: &. non sunt
erecta sicut hominis corpus. Quo
significatur etiam animũ nr̃m in
suꝑna sua. id est inȩterna spiritua¬
lia erectum ẽẽ debere. Ita intelligit᷑
ꝑ aniũ maxime attestante etiam
erecta corporis forma. homo factus
ad unaginem & similitudinem dĩ.
Auquando ctiã solent dicere. Quomͦ
accepit homo potestatẽ piscium ma¬
ris. &. uolatilium cęli. & om̃ium peco¬
rum.s. ferarum: cum uideamus a
multis feris homines occidi. & a multis
uolatilib nobis noceri. quȩ uolumus
uł uitare uł capere.ꝙͥ plerũq non

Expanded text:
rat. Omnia enim animalia caetera subrat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginem et similitudinem Dei.Aliquando etiam solent dicere: Quomodo accepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et a multis volatilibus nobis noceri, quae volumus vel vitare vel capere et plerumque non
Abbreviated transcription (Latin):
sicut alas ꝙ scutum & gladium . &
alia multa. Primo ergo istis hereticis
dicendum ẽ qua unpudentia de ta¬
lib uerbis ueteri testamento calũ¬
nientur: cum etiam in nouo hȩc po¬
sita uideant. aut fortasse non uide¬
ant. sed cum litigant excecentur.
Sed tamen nouerint in catholica di¬
sciplina. sp̃uales fideles non credere
dm̃ forma corporea definitũ & quod
homo ad imaginẽ di factus dicitur.
scdm interiorẽ hominẽ dici: ubi ẽ
ratio &. intellectus. unde haber etiã
potestatẽ piscium maris &. uolati¬
lium cȩli. & om̃ium pecoꝵ & fera¬
rum & om̃is terrȩ. & om̃ium repenti¬
um quȩ repunt suꝑ terram. Cum enĩ
dixisset. faciamus hominẽ ad imaginẽ
ꝙ similitudinẽ nram: addidit conti¬
nuo. & habeat potestatem piscium ma¬
ris & uolatilium cęliq. cętera: ut intel¬
ligeremus non ꝓpter corpus dici homi¬
nem factum ad imaginem di. sed ꝓpt̃
eam potestatem qua omia pecora supe¬

Expanded text:
sicut galeas, et scutum, et gladium , et sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam habet potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora supe