comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
diligat quod nont᷑ diligendũ. Aut non dibgat quod
diligendũ est. Aut amplius diligat qđ minus dili¬
gendũ est. Aut xque diligat quod minus uel ãplius
diligendũ ÷ Aut minus uel amplius quodaeque di¬
lumẽ. Om̃is peccator inquantũ peccator efi
non est diligendus. It omnis homo in quantũ homoẽ.
diligendus est propt̃ dm̃. Os uero. propt̃ se ipsũ. Et
si ds omni homine amplius diligendus ẽ. Am pliusquisq¬
que dm̃ debet diligere quã se ipsum: Item amplius
alius homo diligendus ẽ quam corpus nr̃m. quia propt̃
omo dõ ꝑ frui. quod non potest corpus. quia cor
ꝑanimã uiuit qua fruimur dõ. Om̃s aut̃ &quae diligen¬
disunt. sed cũ omnibus prodesse non possis. Nis potissimũ
confulendũ est. qui prolocorũ. & temporũ uel quarum¬
libet rerũ oportunitatibus constrictius tibi quasi qua
lam sorte iunguntur. Sicut enĩ sĩtibi abunc
aliquid quõd dari opor tefͥet ei qui non haberet nec

Expanded text:
diligat quod non est diligendum, aut non diligat quod diligat quod non est diligendum, aut non diligat quod diligendum est, aut amplius diligat quod minus diligendum est, aut aeque diligat quod vel minus vel amplius diligendum est, aut minus vel amplius quod aeque diligendum est. Omnis peccator in quantum peccator est non est diligendus; et omnis homo in quantum homo est, diligendus est, propter Deum, Deus vero propter seipsum. Et si Deus omni homine amplius diligendus est, amplius quisque Deum debet diligere quam seipsum. Item amplius alius homo diligendus est quam corpus nostrum, quia propter us homo Deo perfrui quod non potest corpus, quia corpus per animam vivit qua fruimur Deo. Omnes autem aeque diligendi sunt. Sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi quasi quadam sorte iunguntur. sicut enim si tibi abundaret aliquid, quod dari oporteret ei qui non haberet, nec
Abbreviated transcription (Latin):
bestiȩ se atq. corpora sua diligunt. Restabat ut et deil¬
lo quod supranosẽ. et deillo qđ iuxta nose᷑ precepta
sumeremus. Diliges in quiđ dnm dm̃ tuũ extoto cor¬
de tuo & extota anima tua & extota mente tua. &
diliges proximũ tuũ tamquã te ipsum: In his duobus
preceptis. tota lex pendet & prophete. Finis itaque p̃cepti.
est dilectio Et ea gemina id est dĩ & proximi. Quodsite
re: nullum rerũ diligendarũ genus in his duobus preceptis
preter missũ est: Cũ enĩ precurrat dilectio dĩ eiusque di¬
lectionis modus pre scriptus appareat. ita ut cętera millũ
confluant. De dilectione tua nichil dictũ. uidetur. Sed
cũ dictum est diliges proximũ tuũ taͣquã te ipsum.
simul & tui abste dilectio non preter missa est. Ille aũt
iuste & scẽ uiuit. quirerũ integer ȩstimator est Ip¬
se ẽ autem qui ordinat᷑a habet dilectionẽ. Ne aut

Expanded text:
bestiae se atque corpora sua diligunt; restabat ut et de ilbestiae se atque corpora sua diligunt; restabat ut et de illo quod supra nos est, et de illo quod juxta nos est, praecepta sumeremus. Diliges, inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et diliges proximum tuum tamquam te ipsum: in his duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. finis itaque praecepti est dilectio, et ea gemina, id est dei et proximi. quod si tre — nullum rerum diligendarum genus in his duobus praeceptis praetermissum est. cum enim praecurrat dilectio dei eiusque dilecticonfluant de dilectione tua nihil dictum videtur. Sed cum dictum est, diliges proximum tuum tanquam te ipsum, simul et tui abs te dilectio non praetermissa est. Ille autem juste et sancte vivit qui rerum integer aestimator est: ipse est autem qui ordinatam habet dilectionem, ne aut
Abbreviated transcription (Latin):
aliquis potest quã salutr᷑ atque integritatem corporis
sui Nam & dolores multi & amissiones non nullorum
membrorũ uoluntarias suscepisse inueniuntur. sed ut alia
quȩ. amplius diligebant saltim consequerentur: Non
ergo propterea quisquã dicendus ẽ non diligere salu¬
tẽ at que in columitatem corporisui. quia. plus aliquidđ
diligit. Nam & auarus quã uis pecunia diligat. tamen
emit sibi pant᷑. Quo d cũ facitdat pecuniam
multũ diligit & augere desiderat: sed quia pluris aesti¬
mat. falutẽ corporissui. quȩ illo fine fulcitur. Suꝑ ua¬
ca neum est diutius dere manifestissima dispure. qđ
tamen plerũ que nos facere cogit error impiorum¬
Ergo qm̃ in precepto non opus est ut se quisqu& &
corpus suũ diligat. idest qmͣ ideniod sumus. & id quod
fra nos adnos tamen ꝑtinet. in concussa natura
diligimus. quȩ inbestias etiã pro multata eͣ. Nam &

Expanded text:
aliquis potest, quam salutem atque integritatem corporis aliquis potest, quam salutem atque integritatem corporis sui. Nam multi et dolores et amissiones nonnullorum membrorum voluntarias suscepisse inveniuntur, sed ut alia quae amplius diligebant, consequerentur. Non ergo propterea quisquam dicendus est non diligere salutem atque incolumitatem corporis sui, quia plus aliquid diligit. Nam et avarus quamvis pecuniam diligat, tamen emit sibi panem: quod cum facit, dat pecuniam quam multum diligit et augere desiderat; sed quia pluris aestimat salutem corporis sui, quae illo pane fulcitur. Supervacaneum est diutius de re manifestissima disputare, quod tamen plerumque nos facere cogit error impiorumErgo, quoniam praecepto non opus est ut se quisque et corpus suum diligat, id est, quoniam id quod sumus, et id quod infra nos est, ad nos tamen pertinet, inconcussa naturae lege diligimus, quae in bestias etiam promulgata est nam et
Abbreviated transcription (Latin):
sps indomandis carnalib utͣ soluat male consuetudinis
quasi pacta peruersa. & fiat pax con suetudinis bon&:
Tamen nec isti qui falsa opinione deprauati corpora
sua detestantur parati essent unũ oculum uelsine sensu
doloris amittere &iam sun altero tantus cernendi sensus
remaneret quantus erat induobus. nisi aliqua res. que
preponenda eẽt urger&. Isto atque huiusmodi documͣtis
satis ostenditus: Eis qui sine ꝑtinatia uerũ requirunt.
quã certa sententia sit a postoli ubi ait Nemo eniꝰ um quã
carnẽ suam odio habuit. Addidit & iã fed nutrit & fouet
eam. sicut xp̃s ecclesiam: Modus ergo diligendi precipiendi
est homini. id est quomodo se diligat ut prosit sib. Quin
aut̃ se diligat & prodesse sibi uelit dubitare dementis est
Precipi endũ etiã quomodo corpus suũ diligat. ut ei ordi¬
nate prudenterqu consulat. Nam quod diligat & iam
corpus suũ. idque saluũ habere atque integru uelit.
& que manifestum e Aliquitꝰ itaque amplius diligere

Expanded text:
s in domanda carne, ut solvat malae consuetudinis quasi pacta perversa, et fiat pax consuetudinis bonae. Tamen nec isti qui falsa opinione depravati corpora sua detestantur, parati essent unum oculum vel sine sensu doloris amittere, etiamsi in altero tantus cernendi sensus remaneret, quantus erat in duobus, nisi aliqua res quae praeponenda esset, urgeret. Isto atque hujusmodi documento satis ostenditur eis qui sine pertinacia verum requirunt, quam certa sententia sit Apostoli, ubi ait: Nemo enim unquam carnem suam odio habuit. Addidit etiam: Sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiest homini, id est, quomodo se diligat, ut prosit sibi. Quin autem se diligat et prodesse sibi velit, dubitare dementis est. Praecipiendum etiam quomodo corpus suum diligat, ut ei ordinate prudenterque consulat. Nam quod diligat etiam corpus suum, idque salvum habere atque integrum velit, aeque manifestum est. Aliquid itaque amplius diligere
Abbreviated transcription (Latin):
repudient penitus & detestentur. alienent & iamstudiũ asuꝑ fluis et
lixoriosis hominũ institutis. Illa uero instituta hominũ quȩ ad socie¬
tatem c̃uiuentiũ ualent. ꝓ ipsa uitę huiꝰ necessitate ñ neglegant.
Inceteris aut̃ doctrinis quȩ apud gentes inueniuntur p̃ter historiã
rerũ. uel p̃teriti tẽporis uelp̃sentis. ad sensus corporis ꝑtinentiũ quibus
& iam utiliũ artiũ corporaliũ experim̃ta & coniecture annume rant᷑.
& p̃terrationt̃ disputitionis & numeri. nihil utile eẽ. arbitror. Inqͥb

Expanded text:
repudient penitus et detestentur, alienent etiam studium a superfluis et repudient penitus et detestentur, alienent etiam studium a superfluis et luxuriosis hominum institutis. illa uero instituta hominum, quae ad societatem conuiuentium ualent, pro ipsa uitae huius necessitate non neglegant. in ceteris autem doctrinis, quae apud gentes inueniuntur, praeter historiam rerum uel praeteriti temporis uel praesentis, ad sensus corporis pertinentium, quibus etiam utilium artium corporalium experimenta et coniecturae annumerantur, et praeter rationem disputationis et numeri nihil utile esse arbitror. in
Abbreviated transcription (Latin):
& ipsam mutabi lem inuenerit qđ nunc docta nc̃ indoctasit con¬
stituta. tamen in com mutabilem supͣseeritatem & in mutabilia
intrase cetera ad unius dĩ laudem atq dilectionẽ cuncta c̃uertere.
a quo cuncta ẽt̃ cognoscit : doctus uideri potest. ẽẽ. aut sapiens nullo
modo. Quã obrem uidetur mihi studiosis & ingeniosis adolescentib
& tim̃tib dm̃ibeatamq uitã quęrentibus salubriter p̃cipi ut nullas
doctrinas quȩ p̃ter eccłam xp̃i exercentur. tamquã adbeatã uitã
capessendam secure sequi aude ant. sedeas sobrie diligenterq di¬
iudicent. Et siquas in uenerint ab hominib institutas uarias. ꝓpter
diuersam uoluntatem instituentium. & ignotas propt̃ suspitiones er¬
rantium. maxime si habent & iam cũ de monib initã societatem.
ꝑ quarumdam significationum quasi quȩ dam pacta acti atq cõmenta:

Expanded text:
et ipsam mutabilem inuenerit, quod nunc docta, nunc indocta sit, conet ipsam mutabilem inuenerit, quod nunc docta, nunc indocta sit, constituta tamen inter incommutabilem supra se ueritatem et mutabilia infra se cetera ad unius dei laudem atque dilectionem cuncta conuertere, a quo cuncta esse cognoscit,: doctus uideri potest, esse autem sapiens nullo modo. Quam ob rem uidetur mihi studiosis et ingeniosis adulescentius et timentibus deum beatamque uitam quaerentibus salubriter praecipi, ut nullas doctrinas, quae praeter ecclesiam Christi exercentur, tamquam ad beatam uitam capessendam secure sequi audeant, sed eas sobrie diligenterque diiudicent, et si quas inuenerint ab hominibus institutas, uarias propter diuersam uoluntatem instituentium et ignotas propter suspiciones errantium, maxime si habent etiam cum daemonibus initam societatem per quarundam significationum quasi quaedam pacta atque conuenta,
Abbreviated transcription (Latin):
nuntiauerunt ueteres. uoluit uirgilius & longa factaẽ: ita
quisqua potest efficere cũ uoluerit. ut ter terna aut̃ non sint
nouem aut non possint efficere quadratam figuram. aut non ad
ter narium numerum triplasint. ad senariũ sexcupla. ad nul¬
lum dupla. quia intellegibiles numeri semissem non habent.
Siue ergo inse ipsis considerentur. siue ad figurarũ aut ad sonorũ
aliaͣrum ur motionũ leges numeri adhibeantur. in commutabiles
regulas habent. neq uł lo modo abhominib institutas. sed ingeni¬
osorum sagacitate c̃pertas. Que tam̃ om̃a quisquis ita cdilexerit ut iac¬
tare se inter imperitos uelit. & non potius querere i desint uera.
que tantũ modo uera eẽ persenserit. & unde quȩdam non solũ uera
sed & iam incommutabilia. quȩ in commutabilia eẽ conp̃ hendit᷑.
acsic abspecie corporũ usq ad humanam mentẽ ꝑ ue miens cũ

Expanded text:
nuntiaverunt veteres, voluit Virgilius et longa facta est, ita nuntiaverunt veteres, voluit Virgilius et longa facta est, ita quisquam potest efficere cum voluerit, ut ter terna aut non sint novem, aut non possint efficere quadratam figuram, aut non ad ternarium numerum tripla sint, ad senarium sescupla, ad nullum dupla, quia intelligibiles numeri semissem non habent. Sive ergo in seipsis considerentur, sive ad figurarum, aut ad sonorum aliorum vel motionum leges numeri adhibeantur, incommregulas habent neque ullo modo ab hominibus institutas, sed ingeniosorum sagacitate conpertas. quae tamen omnia quisquis ita dilexerit, ut iactare se inter imperitos uelit et non potius quaerere, unde sint uera quae tantummodo uera esse persenserit, et unde quaedam non solum uera sed etiam incommutabilia, quae incommutabilia esse comprehenderit, ac sic ab specie corporum usque ad humanam mentem perueniens, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ambulant. quã anim aduertunt cũ faciunt aut intellegunt cũ audi¬
unt. Qui aut̃ ambulare non possunt. multo minus eacurant quȩ nec
experiendo possunt adtendere. Ita plerũq citius in gemosus uidet
non ẽẽ. ratam conclusionẽ quã p̃cepta eius capit. Tar disaut̃ ñ eam
uid&. sed multo mi nus quod de illa p̃cipitur Magisq in his omnib
psa spectacula ueritatis sȩpe delectant. quã exeis in disputas
iudicando adiuuamur. nisi forte qđ excitatiora reddunt ingenia. si
&iam maligniora. aut inflatiora ñ reddant. hocẽ. ut autꝰ decipere
ueri similiser mone atq interrogationib ament. aut aliꝗid magnũ
quose bonis atq in nocentib ante ponant. se asse quutos putent qui
ista didicerint. Iam uero numeri disciplina cuilib& tardissimo¬
clarũẽ. quod ñ sit ab hominib instituta sed potius indagata &
inuenta. Nonenim sicut primam sy llabam italiȩ quãbreuẽ pro¬

Expanded text:
ambulant, quam animaduertunt, cum faciunt, aut intellegunt, cum audiambulant, quam animaduertunt, cum faciunt, aut intellegunt, cum audiunt. qui autem ambulare non possunt, multo minus ea curant quae nec experiendo possunt attendere. ita plerumque citius ingeniosus uidet non esse ratam conclusionem quam praecepta eius capit, tardus autem non eam uidet, sed multo minus quod de illa praecipitur, magisque in his omnibus ipsa spectacula ueritatis saepe delectant, quam ex eis in disputando aut iudicando adiuuamur; nisi forte quod exercitatiora reddunt ingenia, si etiam maligniora aut inflatiora non reddant, hoc est ut aut decipere uerisimili sermone atque interrogationibus ament aut aliquid magnum, quo se bonis atque innocentibus anteponant, se assecutos putent qui ista didicerint. clarum est, quod non sit ab hominibus instituta, sed potius indagata et inventa. Non enim sicut primam syllabam Italiae quam brevem pro
Abbreviated transcription (Latin):
te potius qđ ita se habeant. quã ut ita se haberent institutȩ.
Sedhȩc pars cũ discitur magis ut ꝓferamus ea quȩ intellecta sunt.
quã ut intellegamus adhibenda est. Illa uero conclusio nũ &
de sinitionũ. & distributionũ plurimũ intellec torem ad uiuat. tantũ
absit error quo uidentur sibi homines ipsam beatę uitę ueritatẽ didi¬
cisse cum ista didicerint: Quãquã plerũq accidat ut facilius homi¬
nes reseas assequantur ꝓpt̃ quas assequendas ista discuntur. quã taliũ
p̃ceptorũ nodosissimas & spinosassimas disciplinas Iamquã siquis piã
dare uolens p̃cepta ambu landi moneat non eẽ leuandũ posteriorem
pedem. nisi cũ posueris priorẽ. Peinde minutatim quẽ ad modũ arti¬
culorũ & po plctũ cardines oporteat mouere describat. Ueraenim
dicit nec aliter ambulari potest. sed facilius homines hȩc faciendo

Expanded text:
tae potius, quod ita se habeant, quam ut ita se haberent, institutae. tae potius, quod ita se habeant, quam ut ita se haberent, institutae. Sed haec pars cum discitur, magis ut proferamus ea quae intellecta sunt, quam ut intellegamus adhibenda est. illa uero conclusionum et definitionum et distributionum plurimum intellectorem adiuuat. tantum absit error, quo uidentur sibi homines ipsam beatae uitae ueritatem didicisse, cum ista didicerint. quamquam plerumque accidat, ut facilius homines res eas assequantur, propter quas assequendas ista discuntur, quam talium praeceptorum nodosissimas et spinosissimas disciplinas. tamquam si quispiam uolens dare praecepta ambulandi moneat non esse leuandum posteriorem pedem, nisi cum posueris priorem, deinde minutatim quemadmodum articulorum et poplitum cardines oporteat mouere describat; uera enim dicit nec ambulari aliter potest; sed facilius homines haec faciendo
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ non sunt quã usẽt possct. Nam quidicit septem & tria un¬
decim eẽ. iddicit qđ omnino ẽẽ non potest. Qui aut̃ dicit Ra¬
lendis uerbi gr̃a ianuariis pluisse. tam & si factũ nonsit id tam̃
dicit quod fieri potuerit. Definitio ergo & di uisio falsorũ potest
eẽ uerissima. quãuis falsa eẽ.utiq uera ñ possint. Sunt & iam quȩ
quȩ nil ominus uera sunt quãuis eis possint & iam falsa ꝑsuade
Sed quia & uera possunt.: nonẽ facultas ipsa culpabi lis. sed ea male
utentiũ ꝑuersitas. Nam neq hoc ab hominib institutũ est.
ut cͥritatis ex pressio c̃cili& auditorẽ. aut ut facile qđ intendit
insinuat breuis & aꝑta narratio. & uarietas eius sine fastidio tene¬
at intentos. & ceterȩ huius modi obseruationes. quȩ siue infalsis.
siue inuoris causis uerȩ sunt: tam̃ in quantũ uel sciri ł credi aliꝗid
faciunt. aut ad petendũ fugiendum ue animositiouent & inuen¬

Expanded text:
quae non sunt, quamuis esse possint. nam qui dicit septem et tria unquae non sunt, quamuis esse possint. nam qui dicit septem et tria undecim esse, id dicit quod omnino esse non potest. qui autem dicit kalendis, uerbi gratia, ianuariis pluisse, tametsi factum non sit, id tamen dicit quod fieri potuerit. definitio ergo et diuisio falsorum potest esse uerissima, quamuis falsa ipsa utique uera non sint. CCLXI. VT NEC quae nihilominus uera sunt, quamuis eis possint etiam falsa persuaderi; sed quia et uera possunt, non est facultas ipsa culpabilis, sed male utentium peruersitas. nam neque hoc ab hominibus institutum est, ut ueritatis expressio conciliet auditorem aut ut facile quod intendit insinuet breuis et aperta narratio et uarietas eius sine fastidio teneat intentos et ceterae huius modi obseruationes, quae siue in falsis siue in ueris causis uerae sunt tamen, quantum uel sciri uel credi aliquid faciunt aut ad expetendum fugiendumue animos mouent, et inuen
Abbreviated transcription (Latin):
nonẽ. neq xp̃s resurrexit. Item scientia defimendi. diuidendi atq
parciendi quã quã & iam reb falsis plerũq adhi beatur. ipsa tam̃ falsa
non est. neq ab hominib instituta sed inrerũ ratione c̃perta. Nonenĩ
quia & fabulis suis ea poetȩ & opinionib errorissui uel falsi philoso¬
phi ł & iam herecici hoc est falsi xp̃iani adhibere consuerunt. ꝓp¬
terea falsum ẽ. neq inde finiendo neq indiuidendo. aut partiendo
aliꝗid conplectendum ẽẽ. quod ad rẽ ipsam nonꝑtinet aut ali¬
ꝗid qđ pertinet p̃ter eundũ. Hoc urrũ ẽ & iam siea que dȩfiniunt᷑
aut distribunt᷑ uera non sint. Nam & ipsum falsum definitur cum
dicimus. falsum ẽẽ signisicationem rei. ñ ita se habentis ut significa
tur. siue alio aliquo modo. Quȩ de finitio ueraẽ: quã uis falsum
uerum eẽ non possit. Possumꝰ & iam diuidere dicentes. Puo eẽ
genera falsi. Uñu eorũ quȩ omnino ẽẽ ñ possint. alterũ eorum

Expanded text:
e Christus resurrexerit. Item scientia definiendi, diuidendi atque partiendi quamquam etiam in rebus falsis plerumque adhibeatur, ipsa tamen falsa non est neque ab hominibus instituta, sed in rerum ratione comperta. non enim, quia et fabulis suis eam poetae et opinionibus erroris sui uel falsi philosophi uel etiam haeretici, hoc est falsi christiani, adhibere consueuerunt, propterea falsum est neque in definiendo neque in diuidendo aut partiendo aliquid complectendum esse, quod ad rem ipsam non pertinet, aut aliquid quod pertinet praetereundum. hoc uerum est, etiam si ea quae definiuntur aut distribuuntur uedicimus falsum esse significationem rei non ita se habentis ut signifitur, siue alio aliquo modo: quae definitio uera est, quamuis falsum uerum esse non possit. possumus etiam diuidere dicentes duo esse genera falsi, unum eorum quae omnino esse non possunt, alterum eorum
Abbreviated transcription (Latin):
Rectum tamen uidetur inquirere quid causaesit Quod quir egeratur
perdm̃ salutem opͥhab& & patre & filio & spũscõ : Nonpercepturus salutẽ
nisisit in tegrac trinitas. Nec possibilesit pasticipem filii patris uel filii
sine spũ scõ: dequib discutientes sinedubio necessarium erit : ut opera¬
tionem specialem sp̃rscĩ specialem patris uelfilii describamus:
Arbitror igitur operationem quidem ẽẽ patris & filii. tam in scis quã
his quae ex anima sunt : & i n omnib omnino quae sunt : Operationẽ uͦ¬

Expanded text:
Rectum tamen videtur inquirere quid causæ sit, quod qui regeneratur per Deum in salutem, opus habet et Patre et Filio et Spiritu sancto, non percepturus salutem nisi sit integra Trinitas; nec possibile sit participem fieri Patris vel Filii sine Spiritu sancto. De quibus discutientes sine dubio necessarium erit ut operationem specialem Spiritus sancti, et specialem Patris ac Filii describamus. Arbitror ergo operationem quidem esse Patris et Filii tam in sanctis quahis quæ sine anima sunt, et in omnibus omnino quæ sunt: operationem
Abbreviated transcription (Latin):
rerum retributionis meritorum seruate equitatem: quorum meritoꝵ
rationes persingulos quosq secundum ueritatem & adliquidum solus
ipse cumunigenito uerbo acsapientia sua. & scõspũ recognoscit

Expanded text:
rerum retributionis meritorum servat æquitatem. Quorum meritorum rerum retributionis meritorum servat æquitatem. Quorum meritorum rationes per singulos quosque secundum veritatem et ad liquidum solus ipse cum unigenito Verbo ac sapientia sua et Spiritu sanct
Abbreviated transcription (Latin):
utile dño adomne opus bonum paratum: sine dubio illud ostendit: quiaqͥse
purgauerit inhac uita positus ad omneopus bonum erit paratus infuturo:
Quiautem non sepurgauerit: secundum quantitatem inmunditiae suae:
erit uas ad contumeliam idest indignũ. Itaergo possibile est intellegi &iã
ante a fuissẽ uasarationabilia uelpurgata uel minus purgata. Id est quae
se ipsa purgauerint aut non purgauerint: &ex hoc unum quodq: uas
secundum mensuram purificatis aut inpuritatis suae. locum uel regio¬
nem. uel conditionem nascendi. uel explendi aliquit in hoc mundo ac¬
cepisse: qua comnia dr̃ usq adminimum instute sapienti ae suae pudens
atque dinoscens moderamine iudic iisui ae quissima retributione uni uersa
disponit: quatemis unusquisque promerito uel succurri. uel consuli deber&:
inquo profecto omnis ratio aequitatis ostenditur: Dum in aequalitas

Expanded text:
utile ad omne opus bonum:» sine dubio illud ostendit, quia qui se utile ad omne opus bonum:» sine dubio illud ostendit, quia qui se expurgaverit in hac vita positus, ad omne bonum opus erit paratus in futuro; qui autem non se purgaverit, secundum quantitatem immunditiæ suæ, erit vas ad contumeliam, id est, indignum. Ita ergo possibile est intelligi etiam antea fuisse vasa rationabilia vel purgata vel minus purgata, id est quæ seipsa vel purgaverint vel non purgaverint; et ex hoc unumquodque vas, secundum mensuram puritatis aut impuritatis suæ, locum vel regionem, vel conditionem nascendi vel explendi aliquid in hoc mundo accepisse: quæ omnia Deus usque ad minimum virtute sapientiæ suæ providens atque dignoscens, moderamine judicii sui æquissima retributione universa disponit, quatenus unicuique pro merito vel succurri vel consuli deberet. In quo profecto omnis ratio æquitatis ostenditur, dum inæqualitas
Abbreviated transcription (Latin):
uelc aclestium uel terrestrium. uel infernorum. insemet ipso praecedentes na¬
tiuitatem corpoream habere dicatur: uerbo enimdĩ & sapientia eius creatas̃
uniuersa : &per ipsius sunt ordinata iustitiã pergrrtiam uero misericordiae
suae omnib: prouidet : atq: omnes quib: cumq: curaripossunt remediis hor¬
tatur & prouocat ad salutem: sic ut ergo dubium non est in die iudicii futur:
quod separantur boni amalis. & iusti ab in iustis. & singuli quiq: promerito
per ea loca quae dignisunt distribuantur iudicio dĩ: sic̃ dõuolente in consequen¬
tib ostendemur : Tale aliquit opinor &iam ante iam factum: omnia enĩ ds̃
& semper iudicio agere: ac dispensare credendus est: Illutq̃q quod apłs doc&
dicens quia indomomagna non sunt tantum modo uasa aurea & argentea
sed & lignea & fictilia. & alia quidem adhonorem. alia autem ad contum eliã.

Expanded text:
vel cœlestium, vel terrestrium, vel infernorum in semetipso præcedentes navel cœlestium, vel terrestrium, vel infernorum in semetipso præcedentes nativitatem corpoream habere dicatur. Verbo enim Dei et sapientia ejus creata sunt universa, et per ipsius ordinata sunt justitiam. Per gratiam vero misericordiæ suæ omnibus providet, atque omnes quibuscumque curari possunt remediis hortatur, et provocat ad salutem. VIII. Sicut ergo dubium non est in die judicii futurum quod separentur boni a malis, et justi ab injustis, et singuli quique pro merito per ea loca quibus digni sunt distribuantur judicio Dei, sicut Deo volente in consequentibus ostendemus; tale aliquid opinor etiam ante jam factum. Omnia enim Deus et semper judicio agere ac dispensare credendus est. Illud quoque quod Apostolus In domo autem magna non sunt, inquit, tantummodo vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et alia quidem ad honorem, alia autem ad contumeliam.
Abbreviated transcription (Latin):
adõ est uelrationabilissp̃s promotib mentis & sensib animorũ uelplus uel mi¬
nus sibi ipse meriti parauerit. uel amabilis dõ. uel &iam odibilis extiterit
cum tamen & aliqui ex his qui meliorib meritis sunt ad exornan dũ mun¬
distatum conpati reliquis & officium praebere inferiorib: ordinentur.
quoperhoc &ipsi pasticipes existant pacientiae creatoris sẽcundum quod
apłsipse ait. Vanitatienim creatura subiectaest: nonuolens. sed propter eũ
qui s ubiecit inspem: Obseruantes igitur istam sentiam quam a postolus
de natiuitate esau &ia cob exponens dixit. numquid inustitia ẽ apuddm̃ ab sit:
&iã momnib: creaturis rectum arbitror hanetndem debere sententiam custo diri:
qm̃sic̃ superius diximus iustitia deberet creatoris in omnib apparere: quaeut
mihiuidetur ita demum lucidius ostendetur : sicausas diuersitatis unusq̃rq

Expanded text:
a Deo est vel rationabilis spiritus, pro motibus mentis et sensibus animorum, vel plus vel mia Deo est vel rationabilis spiritus, pro motibus mentis et sensibus animorum, vel plus vel minus sibi meriti paraverit, vel amabilis Deo, vel etiam odibilis extiterit: cum tamen aliqui ex his qui melioribus meritis sunt ad exornandum mundi statum compati reliquis, et officium præbere inferioribus ordinentur, quo per hoc et ipsi participes existant patientiæ Creatoris; secundum quod Apostolus ipse dicit: «Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecerit in» spem.» Observantes igitur istam sententiam quam Apostolus de nativitate Esau et Jacob exponens dixit: « Num» quid injustitia est apud Deum? Absit,» etiam in omnibus creaturis rectum arbitror hanc eamdem debere sententiam custodiri: quoniam, sicut superius diximus, justitia debet Creatoris in omnibus apparere. Quæ, ut mihi videtur, ita demum lucidius ostendetur, si causas diversitatis unusquisque
Abbreviated transcription (Latin):
autem terrestria & alia inferna non ex operib ut putant illi sedexeo quiuo¬
cauit: Quidergo dicemus sihaec ita sunt: ergo iniustitia est apuddm̃ absit
Iitur sicut de esau & ia cob diligentius perscrutatis scripturis inuenitur
quianon est iniustitia apud dm̃. ut antequam nascerentur uel agerentur
aliquid in hac scilic& uita. diceretur quia maior serui & minore. & ut in¬
uenitur non esse in iustitia quod & inuentre fratrem suum supplantauit
ia cob si ex praecedentis uidelic& uitae meritis digne cum dilectum esse sen¬
tiamus a dõ. itaut fratri praeponi mereretur . It a &iam decaelestib: creaturis
si aduestamus quiaista diuersitas non creaturae principium. sed ex praece¬
dentib: causis promeriti dignitate diuersum singulis a conditore ministerii
paratur officium : ex quo profecto quodunusquisq: in eo quodmens creatur

Expanded text:
autem terrestria, et alia inferna, «non ex operibus, ut putant illi, sed ex eo qui voautem terrestria, et alia inferna, «non ex operibus, ut putant illi, sed ex eo qui vocavit. Quid ergo» dicemus, si hæc ita sunt? Ergo injustitia est apud Deum?» Absit.» Igitur sicut de Esau et Jacob diligentius perscrutatis Scripturis invenitur, quia non est injustitia apud Deum ut antequam nascerentur, vel agerent aliquid in vita hac, diceretur «quia major serviet minori;» et ut invenitur non esse injustitia quod et in ventre fratrem suum supplantavit Jacob, si ex præcedentis videlicet vitæ meritis digne eum dilectum esse sentiamus a Deo, ita ut fratri præponi mereretur: ita etiam de cœlestibus creaturis, si advertamus quia ista diversitas non creaturæ principium, sed ex præ cedentibus causis pro meriti dignitate diversum singulis a Conditore ministerii paratur officium, ex eo profecto quod unusquisque in eo quod mens creatus
Abbreviated transcription (Latin):
maner&. non exoperib sed exeo quiuocauit dictumest. quia maior seri&
minori: sicut scriptum est. iacob dilexi esau autem odiohabui: &p ha&c
sibi ipse respondit: & dicit: quidergo dicemus num quidiniustitia est apud
dm̃: &ut nobis occansionem praestar& in quirendi dehis. & pesserutandi
quomo dohaec non extrarationem fiar respondit sibi ipsi & art: Eadem namque
ut mihi uid&ur quae deesau & iacgbr quaestio propinatur haberi &iam decag¬
lestib: omnib & de terrestrib: creaturis & deinfernis potest: & similiter
mihi uidetur sicut ibiait . Cumenim non dumnatisuissent. neque aliquid
egisient boni uelmali : Ita &iam dec&eris omnib: diciposse : Cumenim nondũ
creataesũnt neque egissent aliquid boni uelmali. ut secundumelectionẽ propo¬
situm dĩ maneat: sicut putant quidem: facta sumt illa quidem caelestia ha&

Expanded text:
maneret, non ex operibus, sed ex eo qui vocavit, dictum» est quia major serviet maneret, non ex operibus, sed ex eo qui vocavit, dictum» est quia major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob» dilexi, Esaü autem odio habui.» Et post hæc sibi ipse respondet et dicit: «Quid ergo dicemus? Numquid injustitia est apud Deum?» Et ut nobis occasionem præstaret inquirendi de his, et perscrutandi quomodo hæc non extra rationem fiant, respondet sibi ipsi, et ait. Eadem namque, ut mihi videtur, quæ de Jacob et Esau quæstio proponitur, haberi etiam de cœlestibus omnibus et terrestribus creaturis et de infernis potest. Et similiter mihi videtur, sicut ibi ait: «Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent boni vel mali,» ita etiam de cæteris omnibus dici posse: «Cum enim nondum creata essent, neque egissent >aliquid boni vel mali ut secundum electionem propositum» Dei maneat, sicut putant quidam, facta sunt illa quidem cœlestia, hæc
Abbreviated transcription (Latin):
uasa aurea & argentea. sed& lignea & fictilia & alia quidem adbono rem
alia ad contumeliam: Ex istis diuersis uasis. uel animis uelmentib ornar&
& has causas ut ego arbitror mundus iste suae diuersitatis accepit: dumunum¬
quemque diuina prouidentia prouari&ate motuum suorum uelanimoꝵ
ꝓpositique dispensat. Quaratione neque creator iniustus ui debitur. cum
secundum praecedentes causas promerito unum quemque distribuit.
neque fostuita unius cuiusq nascendi uelfelicitas. uel infelicitas putabit᷑.
ud qualiscumque acciderit illa conditione. quaediuersi creatores & diuersae na¬
turae credentur animarum: Verum nescriptura quidem scã uid &ur mihi
penitus archani huius tacuisse rationem: sicut cum apłs paulus de esau
& iacob disputans ait. Cumenim nondum natifuissent neque egissent aliqͥd
boniuel mali: ut propositum quod secundum electionem dĩ factum est per

Expanded text:
vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et alia quidem ad honorem, vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et alia quidem ad honorem, alia autem ad contumeliam, ex istis diversis vasis, vel animis, vel mentibus ornaret. Et has causas, ut ego arbitror, mundus iste suæ diversitatis accepit, dum unumquemque divina providentia pro varietate motuum suorum, vel animorum propositique dispensat. Qua ratione neque Creator injustus videbitur, cum secundum præcedentes causas pro merito unumquemque distribuit; neque fortuita uniuscujusque nascendi vel felicitas vel infelicitas putabitur, vel qualiscumque acciderit illa conditio; neque diversi creatores, vel diversæ naturæ credentur animarum. VII. Verum ne Scriptura quidem sancta videtur mihi penitus arcani hujus tacuisse rationem: sicut cum Apostolus Paulus de Jacob et Esau disputans ait: «Cum enim nondum nati fuissent, neque egissent aliquid boni vel mali ut pro» positum quod secundum electionem Dei factum est per»
Abbreviated transcription (Latin):
aliam creandicausam: insi pp̃t seipsum. idest bonitatem suam: quia ergo eorũ
quae creandaerant ipse extitit causa: in quaneque uali&tcs aliqua neq
permutatio neque in possibilicas inerat : aequaliter creauit omnes aesimiles
quosereauit: quippecumnulla eic ausa uari&atis ac diuersitatis exister&: Uerum
qm ratonabiles ipsae creaturae ssqͦut frequenter ostendimus & in locosuo nibil¬
ominus ostendemus arbitrii liberi facultate donataesunt: libertas unũ quẽ que
uoluntatissuae uel ad profectum perimitationem dĩ prouocauit: uel ad defec¬
rationabiles creaturas causa diuersitatis: non excondrioris uoluntate uel iudicio
orggeiem trahens sed propriae libertatis arbitrio: Dsuero cui iam creaturam suã
promerito dispensare iustum uidebatur. huersitates mentium in unius mundi
consonantiam traxit: quouelut unam domum inqua in esse deberent non solũ

Expanded text:
aliam creandi causam nisi propter seipsum, id est bonitatem suam. Quia ergo eorum aliam creandi causam nisi propter seipsum, id est bonitatem suam. Quia ergo eorum quæ creanda erant ipse extitit causa, in quo neque varietas aliqua, neque permutatio, neque impossibilitas inerat, æquales creavit omnes ac similes quos creavit, quippe cum nulla ei causa varietatis ac diversitatis existeret. Verum quoniam rationabiles ipsæ creaturæ, sicut frequenter ostendimus, et in loco suo nihilominus ostendemus, arbitrii facultate donatæ sunt; libertas unumquemque voluntatis suæ vel ad profectum per imitationem Dei provocavit, vel ad defecrationabiles creaturas, non ex Conditoris voluntate vel judicio originem trahens, sed propriæ libertatis arbitrio. Deus vero, cui jam creaturam suam pro merito dispensare justum videbatur, diversitates mentium in unius mundi consonantiam traxit, quo velut unam domum in qua inesse deberent non solum
Abbreviated transcription (Latin):
nascatur siergo inquiunt haec non facit naturae diuersitas animarum . Id ẽ
ut mala natura animae adgentem malam destinetur. bona autem adbonas.
quid aliut super est . nisi ut fortuitti agiista putentur & casu: Quodutique
si recipiatur n lam nec adõ factusesse mundus nec a prouidentia eius regicre¬
ditur: & consequenter: nec dĩ iudicium deunius cuiusq gestis uidebitur ex¬
pectandum: In quare quaesit quidem ad liquidum ueritasrerum: illius est
nosse solius qui scrutatur omnia &iam altadĩ: Nosuero quasi homines. nec
hereticorum in solentia reticendo nutriamus quae pro uirib: nr̃is occurrere
nobis possunt ad eaquae obtenderunt hoc modo respondebimus Boniimẽẽ
& uistum & omnipotentem dm̃ creatorem uniuersorum quib ualuimus
ex diuinis scripturis ad sertionib frequenter ostendimus: Hic cum in prin¬
cipio crear& eaquae creare uolu it idest rationabiles naturas. nullam habuit

Expanded text:
nascatur; si ergo, inquiunt, hoc non facit naturæ diversitas animarum, id est, nascatur; si ergo, inquiunt, hoc non facit naturæ diversitas animarum, id est, ut mala natura animæ ad gentem malam destinetur, bona autem ad bonas, quid aliud superest, nisi ut fortuito ista agi putentur et casu? Quod utique si recipiatur, jam nec a Deo factus esse mundus, nec a providentia ejus regi credetur; et consequenter nec Dei judicium de uniuscujusque gestis videbitur expectandum. In qua re quæ sit quidem ad liquidum veritas rerum, illius est nosse solius qui scrutatur omnia, etiam alta Dei. VI. Nos vero quasi homines ne hæreticorum insolentiam reticendo nutriamus quæ pro viribus nostris occurrere nobis possunt, ad ea quæ obtenderunt, hoc modo respondebimus. Bonum esse et justum et omnipotentem Deum creatorem universorum, quibus valuimus ex divinis Scripturis assertionibus frequenter ostendimus. Hic cum in principio crearet ea quæ creare voluit, id est rationabiles naturas, nullam habuit
Abbreviated transcription (Latin):
obiciunt &iam de hisqua e interris sunt: quod alii nascendisors felicior
euenit ut quis uerbi gratia ex abraham gener&tr. &exrepromissione nascatur.
alius cinoque exisaac & rebecca quique adhuc inuentre positus supplantat fratrẽ
suum. & antequam nascer&ur diligi dicitur ado: uel hoc ipsum omnino quod
in hebreis quisnascitur apud quos eruditionem aiuinaelegis inueniat: Alius
uero apudgrecos &ipsõs sapientes & non parue crudicionis homines : Iam uero
alius apud a&hiopas quib: uescihumanis carnib: usus est. Aln apud sedias
apud quos patricidium quasi exlege geritur. uel apud tauros ubi hospites im¬
molant̾es: Aiuntergo nobis si haec tanta rerum diuersitas nascendique condi¬
tio tamuaria tamq diuersa inquacansa utique liberif ac ultas arbitrii locũ
non hab& nonenim quis ipse sibi eligit ubni uel apud quos uelqua conditione

Expanded text:
objiciunt etiam de his quæ in terris sunt, quod aliis nascendi sors felicior objiciunt etiam de his quæ in terris sunt, quod aliis nascendi sors felicior evenerit, ut quis, verbi gratia, ex Abraham generetur, et ex repromissione nascatur; alius quoque ex Isaac et Rebecca, quique adhuc in ventre positus supplantat fratrem suum, et antequam nascatur diligi dicitur, a Deo: vel hoc ipsum omnino, quod in Hebræis quis nascitur, apud quos eruditionem divinæ Legis inveniat; alius vero apud Græcos et ipsos sapientes, et non parvæ eruditionis homines; jam vero alius apud Æthiopes, quibus vesci humanis carnibus usus est; aut apud Scythas, apud quos parricidium quasi ex lege geritur; vel apud Tauros, ubi hospites immolantur. Aiunt ergo nobis: Si hæc tanta rerum diversitas, nascendique conditio tam varia, tamque diversa, in qua causa utique facultas liberi arbitrii locum non habet non enim quis ipse sibi eligit, vel ubi, vel apud quos, vel qua conditione
Abbreviated transcription (Latin):
lidae uenientes. adierunt diuersa sesse naturas animarum: quomodo iustiti¬
ae dĩ comeniat mundum facientis ut aliis quidem habitaculum incaelis prae¬
beat & non solum his habitaculum melius praest&: Verum &iã gradum aliquẽ
celsiorem spect abiliorem que concedat: principatum aliis indulgeat aliis
potestates dominationes quoque aliis tribuat aliis amplissimas sedes caeles¬
tium tribunalium praest& eluceant alii rutilentium. & coruscent ful¬
gore siderco alni sit gloria solis aliaglori alunae. alia gloria stellerum. stella
ab stella ingloria differat : & ut simul & breuiter dicam totum. sicreator idõ
n&c uoluntas summi bonique operis. nec perficiendi facultas deest. quid
causae ex istere poterit. ut naturas rationabiles creans : Idest eos quibus
ut esient ipse extint causa celsiores alios facer& alios secundo aut testio
& multis iam inferiores gradib d&erioresq procrear&. Tum dein de

Expanded text:
lidæ venientes audierunt diversus esse naturas animarum, quomodo justitilidæ venientes audierunt diversus esse naturas animarum, quomodo justitiæ Dei conveniat mundum facientis, ut habitaculum aliis quidem in cœlis præbeat, et non solum his habitaculum melius præstet, verum etiam gradum aliquem celsiorem spectabilioremque concedat, Principatum aliis indulgeat, aliis Potestates, Dominationes quoque aliis tribuat, aliis amplissimas Sedes cœlestium tribunalium præstet, eluceant alii rutilantius, et coruscent fulgore sidereo; aliis sit gloria solis, aliis gloria lunæ, aliis gloria stellarum; stella a stella in gloria differat: et, ut simul ac breviter totum dicam, si creatori Deo nec voluntas summi bonique operis, nec perficiendi facultas deest, quid causæ existere potuit, ut naturas rationabiles creans, id est, quibus ut essent ipse extitit causa, celsiores alios faceret, alios secundo, aut tertio, et multis jam inferiores gradibus deterioresque procrearet? Tum deinde
Abbreviated transcription (Latin):
amur tondgne udo&ere uel querere uelpulsare ut uelpeentes accipere mereamia
uel quaerentes inuenire uelpulsantib iubeatur a perire nonergo fr&i nostro in¬
genio sedipsius sapientiae auxilio quaefecit uniuersa &iustitiaeeius quam in¬
esse creaturis omnib: credimus: interim &iam si adserere nonualemus ipsius
tamen confisi misericordiãe in quirere per scrutariq temtabimus: quomodo
istatanta uari& as mundi atque diuersitas omniiustitia acratione constare
uideatur. Rationem autem dico generalem dumtaxat: nam specialem singu¬
lorum & quaerere imperitiest : &reddere uelledementis est. Degentib autẽ
nobis mundum istum in hac uari& ate positum quasu pra exposuimus adõ
factum quem dm̃ & bonum & iustum atque aequissimum dicimus: obicere
hoc plurimi solent & himaxime quiex schola marcionis & ualentim & basi¬

Expanded text:
amur tam digne vel petere, vel quærere, vel pulsare, ut vel petentes accipere mereamur, amur tam digne vel petere, vel quærere, vel pulsare, ut vel petentes accipere mereamur, vel quærentes invenire, vel pulsantibus jubeatur aperiri. Non ergo freti nostro ingenio, sed ipsius Sapientiæ auxilio quæ fecit universa, et Justitiæ ejus quam inesse creaturis omnibus credimus, interim etiamsi asserere non valemus, ipsius tamen confisi misericordia inquirere perscrutarique tentabimus quomodo ista tanta varietas mundi atque diversitas, omni justitia ac ratione constare videatur. Rationem autem dico duntaxat generalem; nam specialem singulorum, et quærere imperiti est, et reddere velle dementis est. V. Dicentibus autem nobis mundum istum in hac varietate positum, qua supra exposuimus a Deo factum, quem Deum et bonum et justum atque æquissimum dicimus, objicere hoc plurimi solent, et hi maxime qui ex schola Marcionis, et Valentini, et Basi
Abbreviated transcription (Latin):
erat apuddm̃: &dr̃ erat uerbum: hocerat in principio apuddm̃: ommaperipsum fac¬
tasunt : & sine ipso factumest nihil: sed in psalmis scriptum est : quia omnia insapien¬
tia fecisti: quiaergoxp̃s sic̃ uerbum & sapientia est. Ita &iam iustitia est: consequens
sine dubioerit. ut eaquae in uerbo &sapientia facta sunt : &iam in eaiustitia quae est
xp̃s factaesse dicuntur: quoscilic& in his quaefacta sunt. nihil iniustum. nihil fostu¬
itum uideatur. sed omnia itaesse ut aequitatis aciustitiae regulȩ exp&it doce¬
antur : Quomodo ergo tanta rerum uari&atas. tantaq: diuersitas iustissima
& aequissima possit intellegi : Cestussum humano ingenio uel sermone explicari
non posse : nisi ipsum uerbum acsapientiam. & iustitiam. quiest ungeniais filiusdĩ
prostrati ac supplices de praecemur : qui pergratiam sũam sensib: nostris in fundens
obscuram̃ luminare clausa pate facere. pandere dign&ur archana. sit amen inueni¬

Expanded text:
um, et Deus erat Verbum: hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt,» et sine ipso factum est nihil.» Sed et in Psalmo scriptum est quia «omnia in Sapientia fecisti.» Quia ergo Christus sicut Verbum et Sapientia est, ita etiam Justitia est, consequens sine dubio erit ut ea quæ in Verbo et Sapientia facta sunt, etiam in ea Justitia quæ est Christus facta esse dicantur: quod scilicet in his quæ facta sunt nihil injustum, nihil fortuitum videatur, sed omnia ita esse ut æquitatis ac justitiæ regula expetit, doceantur. Quomodo ergo tanta ista rerum varietas tantaque diversitas justissima et æquissima possit intelligi, certus sum humano ingenio vel sermone explicari non posse, nisi ipsum Verbum ac Sapientiam et Justitiam, qui est unigenitus Filius Dei, prostrati ac supplices deprecemur, qui per gratiam suam sensibus se nostris. infundens, obscura illuminare, clausa patefacere, pandereque dignetur arcana: si tamen inveni
Abbreviated transcription (Latin):
refest e uoluereme omnes atque enumerare humanarum clades miseriarum aquib:
alii liberi. alii inuolutis̃ cumposs& unus quisq: &iam apud sem& ipsum considerare
dehissingulis atq perpendere : sunt &iam quaedam inuisibiles uistutes. quib: quȩ suꝑ
terram iunt dispenianda commissa sunt : & non parua &iam in ipsis differentia esse¬
credenda est : sic ut & in hominib: inuenitur: sane a postolus paulus esse quaedam &iã
inferna designat : &in ipsis similimodo sine dubio uari&at is causa requirenda est:
Demutis uero animalib & uolucrib atq dehis quaeinaquis habitant requirere suꝑ¬
fluum uidetur : cum haec non principalia sed consequentia accipi debere cestum sit:
manifestissime designat dicens qm̃ in ipso &peripsum creata sunt omnia. siue quae
incaelo sunt siue quae interra . uisibilia & inuisibilia siue throni siue dominationes¬

Expanded text:
refert evolvere me omnes atque enumerare humanarum clades miseriarum, a quibus alii liberi, alii involuti sunt, cum possit unusquisque etiam apud semetipsum considerare de his singulis atque perpendere? Sunt et quædam invisibiles virtutes, quibus quæ super terram sunt dispensanda commissa sunt; et non parva etiam in ipsis differentia credenda est, sicut et in hominibus invenitur. Sane Apostolus Paulus esse quædam etiam inferna designat, et in ipsis simili modo sine dubio varietatis causa requirenda est. De mutis vero animalibus et volucribus, atque de his quæ in aquis habitant, requirere superfluum videtur; cum hæc non principalia, sed consequentia accipi debere certum sit. manifestissime designat dicens: «Quoniam in ipso et per ipsum creata sunt omnia, sive quæ in cœlo sunt, sive quæ» in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Po
Abbreviated transcription (Latin):
omnia quaeuidentur: Deconsummatione uero mundi primd̃ iacob indicat cũ
ad filios suos testatur dicens: conuenite adme fili ia cob: ut adnuntiem uobis quid
erit in nouissimis dieb: uelp: nouissimosdies: siergo sunt nouissimidies. uel post
nouissimosdies̃ cessare dies necesse est quicoeper̃ : dauid quoq: ait: Caeliperibunt
t uautem perma hebis. & omnessic̃ uestim̃tũ ueterescent : & si c̃ opesteziũ mutabis
eos & mutabuntur: tuautẽ ipsees & annitui nondeficient: Dñs uero & saluator
noster cumdic̃ quicreauit abinitio masculũ & feminã fec̃ eos. Factumesse
mundum &iam ipse testatur : &rursum dicens. quia calũ & terra transi &
uerba autem mea non transient: Corruptibilẽ eum finiendũq: designat:
sed& apostolus dicens. uanitatienim creatura subiectaẽ nonuolens sed

Expanded text:
omnia quæ videntur. De consummatione vero mundi, primo Jacob indicat cum omnia quæ videntur. De consummatione vero mundi, primo Jacob indicat cum ad filios suos testatur dicens: «Convenite ad me, filii Jacob, ut annuntiem vobis» quid erit in novissimis diebus, vel, post novissimos dies. >> Si ergo sunt novissimi dies, vel post novissimos dies, cessare dies necesse est qui cœperunt. David quoque ita ait: «Cœli peribunt, tu autem permanebis, et omnes sicut vestimentum veteient.» Dominus vero et Salvator noster, cum dicit: «Qui creavit ab initio masculum et fœminam fecit eos,» factùm etiam esse mundum ipse testatur: et rursum dicens quia «Cœlum et terra transient, verba autem mea non transient,» corruptibilem eum finiendumque designat. Sed et Apostolus dicens: «Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed
Abbreviated transcription (Latin):
nib babetur prae cipiuaẽ sẽ c̃dĩ histori ae nost raefidem. quo dmundus ine factꝰst
Eexcerto tempore caeperit & sec̃dũ peruul gatam omnib: consummationẽ
scłi ꝓsuicorruptione soluendus sit : &uã de hoc pauca repetere ñ uidet̃ ab surdũ:
Ei quantum quidem adscripturarum fidem pestinet : perfacilis de hoc indetiur
diertio. Deniq & haeretici cum in alia multa distractisint : In hoctamen
ser ioturat auctoratati cedentes iiisisunt consonare: deconditione ergo mundi
quas alianos ieriptura magis poterit edocere quam eaquac amose de oriine
enindem scriptaest : quaelic& maiora quaedam intrane contineat quam hntoriȩ
narratiouidetur ostendere. &spitalem in quam maximis contineat intellectũ
atq inreb: mrsticis & pro fundis uelaminis quodam lit terae intaturi
tam̃ nihilominus hoc indicat sermo narrantis: quod excesto tempore creatasi nt̾

Expanded text:
unum habetur præcipue secundum historiæ nostræ fidem, quod mundus hic factus sit, unum habetur præcipue secundum historiæ nostræ fidem, quod mundus hic factus sit, et ex certo tempore cœperit, et secundum promulgatam omnibus consummationem sæculi, pro sui corruptione solvendus sit, etiam de hoc pauca repetere non videtur absurdum. Et quantum quidem ad Scripturarum fidem pertinet, perfacilis videtur de hoc assertio. Denique hæretici cum in alia multa distracti sint, in hoc tamen Scripturæ auctoritati cedentes, visi sunt consonare. De conditione ergo mundi quæ alia nos Scriptura magis poterit edocere quam ea quæ a Moyse de origine ejusdem scripta est? Quæ, licet majora intra se contineat quam historiæ narratio videtur ostendere, et spiritualem in quammaximis contineat intellectum, atque in rebus mysticis et profundis velamine quodam litteræ utatur; tamen nihilominus indicat hoc sermo narrantis, quod ex certo tempore creata sunt