comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quando ñ credebas. sententiã meã non fru.¬
strabam. Differebã: ñ auferebã. Noluisti
audire qđ precepi: senties qđ predixi. Si
autẽ audias quȩ p̃cepi: non mala senties
q̃ p̃dixi. s bona ꝑcipies que ꝓmisi. Ne ali¬
quẽ sane moueat quod ait uerũ ẽ. iuditi
um qͣ r solus ñ sũ s ego & qui me misit
pater. cũ alibi dixerit. pater ñ uidicat
quẽ quã. s omẽ uidiciũ dedit filio: ĩã in
eis dem uerbis euglii disputauimꝰ &e nũc
ad monemꝰ ñ hoc idõdictũ quia pater noͣ
erit cũ filio udicante. sed quia bonis &e
malis in tudicio solus filius apparebit. in
ea forma inqua passus ẽ. & resurrexit et
ascendit in cȩlum. Discipłis quippe tunc
conspicientib ascendentem. uox anglica
sonuit. sic ueniet quẽ ad modũ uidistis
eũ euntẽ in cęlum. id est informa homi¬
nis inqua iudicatus ẽ. iudicabit : ut etiã
illud ꝓpħicum impleat᷑. uidebunt inꝙͣ

Expanded text:
quando non credebas, sententiam meam non fruquando non credebas, sententiam meam non frustrabam: differebam, non auferebum. Noluisti audire quod praecepi, senties quod praedixi. Si autem audias quae praecepi, non mala senties quae praedixi, sed bona percipies quae promisi. 12. Ne aliquem sane moveat quod ait, Verum est judicium meum; quia solus non sum, sed ego et qui misit me Pater; cum alibi dixerit, Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Jam in eisdem verbis Evangelii disputavimus, et nunc admonemus, non hoc ideo dictum, quia Pater non erit cum Filio judicante; sed quoniam bonis et malis in judicio solus Filius apparebit, in ea forma in qua passus est, et resurrexit, et ascendit in coelum. Discipulis quippe tunc conspicientibus ascendentem, vox angelica sonuit, Sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in coelum : id est, in forma hominis in qua judicatus est judicabit, ut etiam illud propheticum impleatur, Videbunt in quem
Abbreviated transcription (Latin):
co quẽquã: s testimoniũ ꝑhibeo de me.
Differo iuditiũ : ñ differo testimonium.
Eligamꝰ nob̃ fr̃s contra linguas hominũ.
contra infirmas suspiciones generis hu.¬
mani d̃m iudicem: dm̃ testem. Non enĩ de.¬
dignat᷑ testis esse qͥ uidex ẽ: aut ꝓ mouet᷑
cũ sit udex: qm̃ qui testis ẽ. ipse uidex
erit. Quare ipse testis: Quia ñ quęrit aliũ
unde cognoscat qͥsis. Quare ipse iudex: Qͥa
ipse habet potestatẽ mortificandi &e uiui.¬
ficandi. dampnandi & ab soluendi. in ge¬
hennas p̃cipitandi. et incęlũ leuandi: dia.¬
bolo conungendi. & cũ angłis coronandi.
Cũ gͦ ipse habeat hanc potestatem: iudex
est. Quia uͦ ut te cognoscat ñ quęrit aliũ
testem: qui tunc iudicabit te. modo uidet
te: non est unde illũ fallas cũ ceꝑit iudi¬
care. N on enĩ adhibes tibi aliquos falsos
testes: qui iudicem illũ possint circũ ue¬
nire. Quandote cȩꝑit iudicare d̃s : hoc tͥ
dicet. Quando contẽpnebas ego uidebã: oe

Expanded text:
co quemquam, sed testimonium perhibeo de me: differo judicium, non differo testimonium. 11. Eligamus nobis, fratres, contra linguas hominum, contra infirmas suspiciones generis humani Deum judicem, Deum testem. Non enim dedignatur testis esse qui judex est, aut promovetur cum fit judex; quoniam qui testis est, ipse judex erit. Quare ipse testis? Quia non quaerit alium unde cognoscat qui sis. Quare ipse judex? Quia ipse habet potestatem mortificandi et vivificandi, damnandi et absolvendi, in gehennas praecipitandi et in coelos levandi, diabolo conjungendi et cum Augelis coronandi. Cum ergo ipse habeat hanc potestatem, judex est. Quia vero ut te cognoscat non quaerit alium testem; qui tunc judicabit te, modo videt te: non est unde illum fallas, cum coeperit judicare. Non enim adhibes tibi aliquos falsos testes, qui judicem illum possint circumvenire, quando te coeperit judicare. Deus hoc tibi dicit: Quando contemnebas, ego videbam; et
Abbreviated transcription (Latin):
grati ñ ẽẽnt. Magna enĩ questio ẽ. fr̃s
mei. & ualde mͥ uidet᷑ in mysteriores ẽẽ.
constituta: ubi ds̃ dixit. in ore duorũ
uel trium testrũ stabit omne ũbũ. Ueri¬
tas queritꝰ ꝑ duos testes. Ita plane: sic se
habet humani generis consuetudo. sed
tam̃ fieri potest ut &e duo m̃tiant᷑. Su.¬
sanna casta duob falsis testib tirgueba¬
tur. Nũ qͥd qr duo erant ideo falsi testes
ñ erant : De duob dicimus aut de trib:
multitudine falsus testis inuentus ẽ: qͦ¬
mͦ accipiendũ est in ore duoꝵ uel triũ tes.¬
tium stabit om̃e uerbũ: nisi qr hoc mͦ
ꝑ mysteriũ trinitas cõmendata ẽ. inqua
ẽ. ꝑpetua stabilitas ueritatis: Uis habe¬
bonã causam: habeto duos uel tres testes:
patrẽ &e filiũ et sp̃m scm̃. Deniq quando
susanna casta femina fedelisq coniunx. du¬
obus falsis testib urguebat᷑: trinitas illi
in conscientia. atq in occulto suffragabat᷑.

Expanded text:
grati non essent. Magna enim quaestio est, fratres grati non essent. Magna enim quaestio est, fratres mei, et valde mihi videtur in mysterio res esse constituta, ubi Deus dixit, In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum . Veritas quaeritur per duos testes? Ita plane, sic se habet humani generis consuetudo: sed tamen fieri potest ut et duo mentiantur. Susanna casta duobus falsis testibus urgebatur: numquid quia duo erant, ideo falsi testes non erant? De duobus dicimus aut de tribus?multitudine, falsus testis inventus est; quomodo accipiendum est, In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum: nisi quia hoc modo per mysterium Trinitas commendata est, in qua est perpetua stabilitas veritatis? Vis habebonam causam? Habeto duos vel tres testes, Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Denique quando Susanna casta femina fidelisque conjux duobus falsis testibus urgebatur, Trinitas illi in conscientia atque in occulto suffragabatur:
Abbreviated transcription (Latin):
pat̃ unũ est: s cũ dicit ego & pat̾ uñ
sumus. utrũq audi & unũ et sumꝰ. &
acharibdi &e scylla liberab̃is in duob istis
uerbis. Quod dixit unũ liberat te & ab
arrio: qͦd dixit sumus liberat te asabel.
lio. Si unũ non gͦdiũsum: si sumus. ergo¬
& pater et filius. Sumus erĩ ñ diceret
de uno: s unũ non diceret de diuerso.
Ergo ideo uerũ est inquit iudiciũ meũ:
breuit᷑ ut audias quia filius dĩ sũ. S sic
tibi ꝑsuadeo inquit quia filius dĩ sum:
ut intelligas quia mecũ est pater. Non
sic sum filius ut ipsum deseruerim. ñ ita
hic sum ut cũ ipso ñ sun: ñ ita ille ibi
est ut mecũ ñ sit. formã serui accepi: s
cere. In lege inquit ur̃a scriptũ ẽ: quia
duoꝵs hominũ testimoniũ uerũ est. Ego
sũ qui testimoniũ ꝑhibeo de me ipso:¬
& testimonium ꝑhibet de me qui misit
me pater. Exposuit illis ce legem. si in¬

Expanded text:
Pater unus est: sed cum dicit, Ego et Pater unum Pater unus est: sed cum dicit, Ego et Pater unum sumus: utrumque audi, et unum, et sumus, et a Charybdi et a Scylla liberaberis. In duobus istis verbis quod dixit, unum, liberat te ab Ario: quod dixit, sumus, liberat te a Sablio. Si “unum”, non ergo diuersum; si “sumus” ergo pater et de uno; sed et unum non diceret de diverso. Ergo ideo verum est, inquit, judicium meum, breviter ut audias, quia Filius Dei sum. Sed sic tibi persuadeo, inquit, quia Filius Dei sum, ut intelligas quia mecum est Pater: non sic sum Filius ut ipsum deseruerim; non ita hic sum, ut eum ipso non sim; non ita ibi ille est, ut mecum non sit: formam servi accepi sed cere. In Lege, inquit, vestra scriptum est quia duorum hominum testimonium verum est. Ego sum qui de me testimonium perhibeo, et testimonium perhibet de me qui misit me Pater. Exposuit illis et Legem, si in
Abbreviated transcription (Latin):
nitas. una coȩternitas. ꝑfecta ȩqualitas.
dissimilitudo nulla. Nam si tantummͦ
alterũ credidis esse. xp̃m non eũ qͥ pat̾
est. in aliquo tam̃ distantẽ scdm natu¬
ram ẽẽ. putaueris: a charibdi quidẽ
euasisti. s in scylleis scopulis naufraga¬
sti. In medio nauiga: utrũq ꝑiculosũ
latus euita. Pat̃ pater ẽ: filius filius ẽ.
Iam dicis pater pater est: filius filius ẽ.
Bene: ꝑiculum absorbentis gurgitis e.¬
uasisti. Quid uis ire in alterã partem:
ut dicas pater aliud ẽ. filius aliud: Aliuᷤ
est recte dicis: aliud ñ recte. Alius enĩ
filius. quia non ẽ. ipse qui pater: & aliꝰ
pater qr ñ est ipse qui filius. Non tam̃
aliud s hoc ipsum ẽ: & pater et filius.
Quid est hoc ipsume U nus d̾s est. Au.¬
disti quia ñ sum solus. s ego & qui me¬
misit pater : audi quomͦ credas patrẽ &
filium. dudi ipsũ filiũ. Ego & pat̾ unũ
sumꝰ. Non dixit pat̾ ego sũ. aut ego et

Expanded text:
nitas, una coaeternitas, perfecta aequalitas, nitas, una coaeternitas, perfecta aequalitas, dissimilitudo nulla. Nam si tantummodo alterum credideris esse Christum, non eum qui Pater est, in aliquo tamen distantem secundum naturam esse putaveris; a Charybdi quidem evasisti, sed in Scyllaeis scopulis naufragasti. In medio naviga, utrumque periculosum latus evita. Pater, Pater est; Filius, Filius est. Jam dicis, Pater, Pater est; Filius, Filius est: bene periculum absorbentis gurgitis evasisti; quid vis ire in alteram partem, ut dicas, Aliud est Pater, Filius aliud? Alius est, recte dicis; aliud, non recte. Alius enim est Filius, quia non est ipse qui Pater; et alius Pater, quia non ipse qui Filius: non tamen aliud, sed hoc ipsum est et Pater et Filius. Quid est, hoc ipsum est? Unus Deus est. Audisti, Quia non sum solus, sed ego et qui misit me Pater; audi quomodo credas Patrem et Filium, audi ipsum Filium: Ego et Pater unum sumus . Non dixit, Pater ego sum; aut, Ego et
Abbreviated transcription (Latin):
non sũ s ego & qui me misit pat̾: tanꝙͣ
diceret. uerũ ẽ. iudiciũ meũ. quia filiꝰ
dĩ sũ. Unde probas quia filius dĩ es:
Quia solus ñ sum: s ego & qui me mi
sit pater. E rubesce sabelliane: audis filium
audis patrem. pater pater ẽ. filius filuis est.
Non dixit ego sũ pat̾. &e ego ipse sũ filiꝰ: sed
solus non sum inquit. Quare solus ñ es: Ca
mecũ est pater. Ego sũ &e qui me misit pat̾.
Audis ego sum & qui me misit: ne ꝑdas
ꝑsonam. Distingue ꝑsonas. distingue in.¬
telligentia. noli separare ꝑfidia. ne iterũ
quasi fugiens charibdĩ. in scyllam incur.¬
ras. Gorabat enu te gurges impietatis
sabellianoꝵs: ut diceres ipsum esse patrẽ
qui ẽ filius. Modo didicisti solus ñsũ.
s ego & qͥ misit me pater: agnoscis quia
pater pater ẽ. & filius filius est. Bene ag¬
noscis: s noli dicere pater maior ẽ. filius
minor ẽ. Noli dicere pat̾ aurũ est filius
argentum: una substantia ẽ. una diui¬

Expanded text:
n sum, sed ego et qui misit me Pater. Tanquam diceret, Verum est judicium meum, quia Filius Dei sum. Unde probas quia Filius Dei es? Quia solus non sum, sed ego et qui misit me Pater. Erubesce, Sabelliane, audis Filium, audis Patrem. Pater, Pater est; Filius, Filius est. Non dixit, Ego sum Pater, et ego ipse sum Filius; sed, solus non sum, inquit. Quare solus non es? Quia mecum est Pater. Ego sum, et qui misit me Pater: nudis. Ego sum, et qui me misit. Ne perdas personam, distingue personas. Distingue intelligentia, noli separare perfidia; ne iterum quasi fugiens Charybdim, in Scyllam incurras. Vorabat enim te gurges impietatis Sabellianorum, ut diceres ipsum esse Patrem qui est Filius: modo didicisti, Solus non sum, sed ego et qui misit me Pater. Agnoscis quia Pater, Pater est; et Filius, Filius est Bene agno eis: sed noli dicere, Pater major est, Filius minor est; noli dicere, Pater aurum est, Filius argentum est. Una substantia est, una divi
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ mͦ uiuorũ. Item ne moueat qđ ait
in lege ur̃a scriptũ est quia duoꝵ homi¬
nũ testimoniũ uerũ ẽ. & ideo quis quã
existimet ñ fuisse illam legem dĩ quia
ta est a quo nisi a dõ: Sicut dicimꝰ panẽ
nr̃m cotidianũ: & tam̃ dicimꝰ da nobis
hodie

Expanded text:
. Item ne moveat quod ait, In Lege vestra scriptum est quia duorum hominum testimonium verum est, et ideo quisquam existimet non fuisse illam legem Dei, quiadata; a quo, nisi a Deo? Sicut dicimus, Panem nostrum quotidianum: et tamen dicimus, Da nobis hodie
Abbreviated transcription (Latin):
laudet te os proximi tui. S hoc homini
dictũ est. Infirmi enĩ sumus. & apuo in.
firmos loquimur: uerũ dicere et m̃tiri
possumus. & si uerũ dicere debemus. ce
mentiri tam̃ possumus. cũ uolumus. Lux
mentiri ñ potest: absit ut in lucis diuinȩ
splendore tenebre mendacii repperiant᷑:.
Loquebat᷑ ille tanquã lux: loquebat᷑ tanꝙͣ
ueritas. s lux intenebris lucebat. & tene.

Expanded text:
ed os proximi tui . Sed hoc homini ed os proximi tui . Sed hoc homini dictum efirmos loquimur. Verum dicere et mentiri possumus: etsi verum dicere debemus, et mentiri tamen possumus cum volumus. Lux mentiri non potest: absit ut in lucis divinae splendore tenebrae mendacii reperiantur. Loquebatur ille tanquam lux, loquebatur tanquam verita
Abbreviated transcription (Latin):
cd̃s xp̃c  E qualis patri: unũ cũ patre. Qłs
de homine mortalitatẽ. ñ trahens iniqui.¬
tatẽ. Isti gͦ uidei uidebant hominẽ: nec
intelligebant nec credebant dñ: atq int̃
cȩtera audistis. iam quẽ admodũ ei dixe.¬
rint. Tu de te testimoniũ dicis: testimoniũ
tuũ non ẽ. uerũ. Audistis ȩtiã quid ille res.¬
pondit. Cũ hesterno die lectũ esset & pro
nr̃is uirib disputatũ: hodie uerba eus
hȩc lecta sunt. Uos scd̾m carnẽ uidicatis..
Ideo in quit michi dicitis. tu dete testimoni.¬
um dicis. testimoniũ tuũ non ẽ. uerũ: quia
scdm̃ carnẽ iudicatis. quia dm̃ ñ intelligi¬
tis & hominẽ uidetis. & hominẽ ꝑsequen¬
do dm̃ latentẽ offenditis. Ergo scđm carnẽ
iudicatis. ideo uobis arrogans uideor quia
ego de me testimoniũ ꝑhibeo. Om̃is enĩ
homo quando de se ꝑhibere uult testimo¬
niũ laudabile: arrogans & suꝑb uidet᷑.
Ideo scriptũ est. Non te laudet os tuũ: s¬

Expanded text:
s? Aequalis Patri, unum cum Patre. Qualde homine mortalitatem, non trahens iniquitatem. 3. Isti ergo Judaei videbant hominem, nec intelligebant nec credebant Deum: atque inter caetera audistis jam quemadmodum ei dixerint, Tu de te testimonium dicis; testimonium tuum non est verum . Audistis etiam quid ille responderit, cum hesterno die lectum esset, et pro nostris viribus disputatum. Hodie verba ejus haec lecta sunt, Vos secundum carnem judicatis. Ideo, inquit, mihi dicitis, Tu de te testimonium dicis; testimonium tuum non est verum, quia secundum carnem judicatis; quia Deum non intelligitis, et hominem videtis, et hominem persequendo, Deum latentem offenditis. Ergo secundum carnem judicatis. Ideo vobis arrogans videor, quia ego de me testimonium perhibeo. Omnis enim homo, quando de se vult perhibere testimonium lIdeo scriptum est: Non laudet te os tuum, s
Abbreviated transcription (Latin):
potius quatuor libris unius eugl̃ii. sc̃s
tuis multoq sublumus aliis trib erex̃
p̃dicationẽ suam: & in eius erectione etiã
corda nr̃a erigi uoluit. Nam cęteri tres
euangłistȩ tanquã cũ homine dño int̾ra
ambulabant: de diuinitate eiꝰ pauca di¬
xerunt. Istum autẽ quasi piguerit in
t̾ra ambulare: sicut ipso exordio sui ser¬
monis intonuit erexit se ñ solũ super
t̃ram &e suꝑ omnẽ ambitũ aeris &e cęli.
sed suꝑ omnẽ ȩtiam exercitũ angłoꝵ. om

Expanded text:
potius quatuor libris unius Evangelii, santius multoque sublimius aliis tribus erexit praedicationem suam; et in ejus erectione etiam corda nostra erigi voluit. Nam caeteri tres evangelistae, tanquam cum homine Domino in terra ambulabant, de divinitate ejus pauca dixerunt: istum autem quasi piguerit in terra ambulare, sicut ipso exordio sui sermonis intonuit, erexit se, non solum super terram et super omnem ambitum aeris et coeli sed super omnem etiam exercitum Angelo
Abbreviated transcription (Latin):
sunt ossa mea. Et iterum de ꝑcipiendis ab eo uite:
ꝑpetuȩ alimoniis confisa: dñs inquit pascit me
& nichil michi deerit. in loco pascue ibi me col¬
locauit. Quod aut subiens in montem iħc ibi
sedebat cũ discipłis suis. sed ueniente ad eũ mul¬
titudine descendit. atq hanc in inferiorib reficit.
quam in inferiorib paulo ante curauerat. neqͣ¬
quã frustra factum credamus: sed ad siguifican¬
dũ mystice quia doctrinã & carismata sua dñs
uixta ꝑcipientiũ capacitatem distribuit. infirmis
chana reserans. artiora deuotȩ conuersationis itine.¬
ra suggerens: & altiora p̃mioꝵ cȩlestium donare
pmittens. Deniq citidã sciscitanti quid faciens ui¬
tam ȩternam possideret: quasi inferius ad huc po.¬
sito cõmunia suȩ largitatis dona impendit dicers.
Non occides. non mechab̾is. non furtũ facies. nõ

Expanded text:
sunt omnia ossa mea ; et iterum de percipiendis ab eo vitae sunt omnia ossa mea ; et iterum de percipiendis ab eo vitae perpetuae alimoniis confisa: Dominus, inquit, pascit me, et nihil mihi deerit; in loco pascuae ibi me collocavit . Quod autem subiens in montem Jesus, ibi sedebat cum discipulis suis, sed veniente ad eum multitudine, descendit, atque hanc in inferioribus refecit, quam in inferioribus paulo ante curaverat, nequaquam frustra factum credamus, sed ad significandum mystice quia doctrinam et charismata sua Dominus juxta percipientium capacitatem distribuit, infirmis cana reserans, altiora devotae conversationis itinera suggerens, et altiora praemiorum coelestium dona promittens. Denique cuidam sciscitanti quid faciens vitam aeternam possideret, quasi inferius adhuc posito, communia suae dona largitatis impendit, dicens: Non occides, non moechaberis, non furtum facies, non
Abbreviated transcription (Latin):
duode uiginti passuum milib in longũ: & qͥnq
extendit᷑ in latũ. Mystice aũt mare turbida ac
tum̃tia scłi huiꝰ uolumina significat: inquibus
praui quilibet in iuste delectati quasi ꝓfundis de¬
diti pisces. mentẽ ad suꝑna gaudia ñ intendunt.
uertiginẽ corda mittit. quȩ ad ꝑhennis uitȩ deside¬
ria erigi non ꝑmittit. De qualib psalmista: in
circuitu inquit impii ambulant. Sed ab euntẽ
transmare galileȩ iħm multitudo maxima se¬
quebat᷑. quȩ doctrinȩ. sanationis. & refectionis
abeo celestis munera sũma ꝑciperet: qr prius¬
quã dñs incarne appareret. sola illum gens
udea sequebat᷑ credendo. Post quã uero ꝑ incar.¬
nationis suȩ dispensationẽ fluctus uitȩ corrup¬
tibilis adiit. calcauit. transut: maxima mox
spũalit̃ instrui. sanari ac saciari desidans: et
cum psalmista deprecans. Dñe adte confugi: doce
me facere uoluntatẽ tuam. Miserere michi dñe¬

Expanded text:
duodeviginti passuum millibus in longum, et quinque duodeviginti passuum millibus in longum, et quinque extenditur in latum. Mystice autem mare turbida ac tumentia hujus saeculi volumina significat, in quibus pravi quilibet injuste delectati, quasi profundis diditi pisces mentem ad superna gaudia non intendunt. vertiginem corda mittit, quae ad perennis vitae desideria erigi non permittit. De quibus Psalmista: In circuitu, inquit, impii ambulant . Sed abeuntem trans mare Galilaeae Jesum multitudo maxima sequebatur, quae doctrinae sanationis et refectionis ab eo coelestis summa munera perciperet, quia priusquam Dominus in carne appareret, sola illum gens Judaea sequebatur, credendo; postquam vero per incarnationis suae dispensationem fluctus vitae corruptibilis adiit, calcavit et transiit, maxima mox spiritualiter instrui, sanari ac satiari desiderans, et cum Psalmista deprecans: Domine, ad te confugi, doce me facere voluntatem tuam; et: Miserere mei, D
Abbreviated transcription (Latin):
tis. morbi uidelicet sp̃ualis nos interius uastare
senserimus: solite pietatis illius munere postule¬
mus emundari. Sed & si ieunos nos acelestis uitȩ
dulcedine conspexerimꝰ: eius grãm flagitemꝰ ut ne.¬
cessariȩ nos conpunctionis. ut cȩterarũ uirtutũ spũ.¬
alium donis saciare dignet᷑: quatinꝰ temꝑe sacro¬
sc̃ȩ resurrectionis illuis. interius exteriusq decent̃
ornati. sacram̃ta nr̃e salutis puro corꝑe simul et
corde sumamus. Uerũ quia breuit̃ ista p̃libauimꝰ:
libet diligentius totam sacrȩ seriem lectionis intu¬
eri. & quicquid in ea mysticum in dagare ualeamꝰ.
uĩe pandere caritati. Abiit iħe transmare galileȩ.
quod est tyberiadis. Primo dicendũ uxta histo¬
riam: qr mare galileȩ quod multis ꝓ diuersi¬
tate eutũ iacentium regionũ uocabulis distinguit᷑.
illis tantum in locis tyberiadis uocat᷑. ubi tẏberia¬
dem cutatẽ aquis ut aiunt calidis salubrẽ. ab oc-

Expanded text:
tis morbi, videlicet spiritualis, nos interius vastare tis morbi, videlicet spiritualis, nos interius vastare senserimus, solitae pietatis illius munere postulemus emundari. Sed etsi ei unitos nos coelestis vitae dulcedine conspexerimus, ejus gratiam flagitemus: ut necessariae nos compunctionis et caeterarum virtutum spiritualium donis satiare dignetur, quatenus tempore sacrosanctae resurrectionis illius interius exteriusque decenter ornati, sacramenta nostrae salutis puro corpore simul et corde sumamus. Verum quia breviter ista praelibavimus, libet diligentius totam sacrae seriem lectionis intueri, et quidquid in ea mysticum indagare valeamus, vestrae pandere charitati. Abiit Jesus trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis. Primo dicendum, juxta historiam, quia mare Galilaeae, quod multis pro diversitate circumjacentium regionum vocabulis distinguitur, illis tantum in locis Tiberiadis vocatur, ubi Tiberiadem civitatem aquis, ut aiunt, calidis salubrem ab occid
Abbreviated transcription (Latin):
ui signa & miracula dñi ac saluatoris
recte cũ legunt uel audiunt accipiurs:
non tam inhis qͥd foris stupeant atten¬
dunt. quã quid hoꝵ exemplo ipsi¬
intus agere. quid inhis mysticũ ꝑpende debear
inspiciunt. Ecce enĩ ꝓpinquante pascha die festo
uideoꝵ: sequentẽ se multitudinẽ dñs uerbo salutis
parit᷑ & ope curationis erigebat. Nam sicut alius
eugłista scribit loquebat᷑ illis de regno dĩ. & eos qͥ
cura indigebant sanabat: eademq doctrina et sa.¬
natione cõpleta. paucis de cybariis abundantissi.¬
ꝓpinquante pascha die festo nr̃ȩ redemptionis.
ad iuncta fr̃m caterua dñm toto corde sequamur:
quo actionũ itinere ingressus sit diligentissime
contẽplem᷑. ut uestigia eius sequi meream᷑. Qui
enum dicit se in ipso manere: debet sicut ille am¬
bulauit. & ipse ambulare. Quicqͥd in nob impe uiii¬
ritiȩ nocentis in esse dep̃henderimꝰ: crebra uerbi
illius auditione tergamus. Quicqͥd uicii temptan.¬

Expanded text:
ui signa et miracula Domini ac Salvatoris recte, cum legunt vel audiunt, accipiunt, non tam in his quid foris stupeant attendunt, quam quid horum exemplo intus agere, quid in his mysticum perpendere debeant inspiciunt. Ecce enim appropinquante Pascha, die festo Judaeorum, sequentem se multitudinem Dominus verbo salutis pariter et ope curationis erigebat. Nam sicut alius evangelista scribit, loquebatur illis de regno Dei, et eos qui cura indigebant sanabat, eademque doctrina et sanatione completa, paucis de cibariis abundantissipropinquante Pascha die festo nostrae redemptionis, adjuncta fratrum caterva Dominum toto corde sequamur, quoque actionum itinere ingressus sit diligentissime contemplemur, ut vestigia ejus sequi mereamur. Qui enim dicit, se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare. Quidquid in nobis imperitiae nocentis inesse deprehenderimus, crebra verbi illius auditione tergamus, et quidquid vitii tentan
Abbreviated transcription (Latin):
tiam diuinitatis ẽ. in mundo om̃ĩb diebus: usq
ad consũ mationẽ scłi. Qui in consũmatione
scłi ꝑhumanitatẽ uenturus ẽ in mundũ ut red¬
dat singulis scđ̃m oꝑa eoꝵ: impios quidem &
peccatores ȩternũ proiciens in ignem: iustos
autẽ in uitam introducens ȩternam. inqua ui¬
uit & regnat cũ patre in unitate sp̃c scĩ ds. ꝑ

Expanded text:
tiam divinitatis est in mundo omnibus diebus usque tiam divinitatis est in mundo omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, qui in consummatione saeculi per humanitatem venturus est in mundum, ut reddat singulis secundum opera eorum: impios quidem et peccatores aeternum projiciens in ignem, justos autem in vitam introducens aeternam, in qua vivit
Abbreviated transcription (Latin):
Manus eius in cophino seruierunt. Illi gͦ homi¬
nes cũ uidissent quod fecerat signũ: dicebant.
Quia hic ẽ. uere ꝓpħa: qui uenturus est in
mundũ. Recte quidẽ dicebant dñm ꝓpħam ma¬
gnum: magnȩ salutis p̃conem. iam mundo fu¬
turũ. Nam & ipse ꝓpħam se uocare dignatur
ubi ait: quia ñ capit ꝓpħam ꝑire extra hierłm.
Sed nec dũ plena fide ꝓficiebant: qui hunc ȩtiã
dñm dicere nesciebant. Ergo illi uidentes signũ
qđ fecerat iħc. dixerunt quia hic ẽ. uere ꝓpħa
qui uenturus ẽ. in mundũ: nos certiori cogni¬
tione ueritatis & fidei uidentes mundũ quẽ
fecit iħc & signa quib illũ repleuit. dicamus
quia hic ẽ. uere mediator dĩ &x hominũ qͥ im.
plet mundũ diuinitate. & mundus ꝑ ipsũ fac-¬
tus est. Qui in ꝓpria uenit genus humanum
querere & saluare quod ꝑierat: ac recreare mũ¬
dum quẽ fecerat. Qui cum suis fidelib ꝑpͣsen¬

Expanded text:
Manus ejus in cophino servierunt . Illi ergo homiManus ejus in cophino servierunt . Illi ergo homines cum vidissent, quod fecerat signum, dicebant: Quia hicmundum. Recte quidem dicebant Dominum prophetam magnum, magnae salutis praeconem jam mundo futurum. Nam et ipse prophetam se vocare dignatur, ubi ait: Quia non capit prophetam perire extra Jerusalem . Sed necdum plena fide proficiebant, qui hunc etiam Deum dicere nesciebant. Ergo illi videntes signum quod fecerat Jesus, dixerunt: Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum. Nos certiori agnitione veritatis et fidei, videntes mundum quem fecit Jesus, et signa quibus illum replevit, dicamus: Quia hic est vere mediator Dei et hominum , plet mundum divinitate, et mundus per ipsum factus est, qui in propria venit, genus humanum quaerere et salvare, quod perierat, ac recreare mundum, quem fecerat, qui cum suis fidelibus per praesen
Abbreviated transcription (Latin):
tionem minoꝵ suo uel dicto uel scripto faciant
ꝑ uenire: ne alimenta uerbi illoꝵ desidia pere¬
ant plebib q tollant᷑: qui hȩc dnõ donante in¬
terp̃tando colligere norunt. Collegerunt gͦ inqͥt:
& impleuerunt duodecĩ cophinos fragm̃torũ.
Quia duo denario numero solet ꝑfectionis cuiꝰ¬
primitur: qui obscura scripturarũ quȩ ꝑse tur-¬
be nequeunt & meditando colligere. & medica¬
ta & mandata luteris suo parit᷑ et turbarum
usui conseruare iubentur. Hoc ipsi fecere apłi
mystica. suis interp̃tatione addi ta inserendo
opusculis: hoc sequaces eoꝵ eccłiȩ toto orbe
magistri. ȩtiam integros ñ nulli utriusq testa¬
menti libros diligentiori ex planatione discu¬
tiendo: qui quamuis hominib despecti. celestis
tam̃ gratie sunt pane fecundi. Nam seruilia cophi¬
nis solent oꝑa fieri. Unde de popło qui in luto
ac laterib seruiebat in egypto. dicit psalmista.

Expanded text:
tionem minorum suorum dicto vel scripto faciant tionem minorum suorum dicto vel scripto faciant pervenire, ne alimenta verbi illorum desidia pereant, plebibusque tollantur, qui haec Domino donante interpretando colligere norunt. Collegerunt, inquit, et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum. Quia duodenario numero solet perfectionis cujuprimitur, qui obscura Scripturarum, quae per se turbae nequeunt, et meditando colligere, et meditata et mandata litteris suo pariter et turbarum usui conservare jubentur. Hoc ipsi fecere apostmystica suis interpretatione addita inserendo opusculis. Hoc sequaces eorum Ecclesiae toto orbe magistri, etiam integros nonnulli utriusque Testamenti libros diligentiori explanatione discutiendo: qui quamvis hominibus despecti, coelestis tamen gratiae sunt pane fecundi. Nam servilia cophinis solent opera fieri. Unde de populo, qui in luto quondam ac lateribus serviebant in Aegypto, dicit Psalmista:
Abbreviated transcription (Latin):
lucas dedisse cũ discipłis potestatem calcandi suꝑ
omnẽ uirtutem inimici. eoꝵ q nomina scripta
in dicasse incelis: & statim infert. In ipsa hora
exultauit in spu scõ: et dixit. Confiteor tibi pat̾
dñe celi & terrȩ: quod abscondisti hȩc asapientib
& prudentib et reuelasti ea pariulis. Claret gͦ
quia saluti ac uitȩ fideliũ congratulet᷑: qui pa¬
trem grãs agendo collaudat. quod ea quȩ suꝑbi¬
entib abscondit. humilib spũ secreta reuelaue¬
rit. Qđ autẽ saturata multitudine iussit disci¬
pulos colligere quȩ suꝑauerant fraginenta ne
perirent: hoc ꝓfecto signat. quia plera q suis
archana diuinoꝵ eloquioꝵ. quȩ uulgi sensus
ñ capit: non nulla quȩ ꝑse quidẽ minus docti
assequi nequeunt. s adoctiorib exposita. mox
intelligere queunt. Hȩc gͦ necesse est ut qui ua¬
lent diligentius scrutando colligant. & ad erudi¬

Expanded text:
Lucas, dedisse eum discipulis potestatem calcandi supra Lucas, dedisse eum discipulis potestatem calcandi supra omnem virtutem inimici, eorumque nomina scripta indicasse in coelis ; et statim infert: In ipsa hora exsultavit Spiritu sancto, et dixit: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quod abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis . Claret ergo quia saluti ac vitae fidelium congratuletur, qui Patrem gratias agendo collaudat, quod ea quae superbientibus abscondit, humilibus spiritu secreta revelaverat. Quod autem saturata multitudine, jussit discipulos colligere quae superaverunt fragmentorum, ne perirent, hoc profecto signat quia pleraque sunt arcana divinorum eloquiorum, quae vulgi sensus n capit, nonnulla quae per se quidem minus docti assequi nequeunt, sed a doctioribus exposita mox intelligere queunt. Haec ergo necesse est ut qui valent diligentius scrutando colligant, et ad erudi
Abbreviated transcription (Latin):
cupit eos quib dicit apł̃s. Uigilate. state infide:
uirilit̾ agite. & confortamini. Millenarius aũt
numerus ultra quẽ nulla nr̃a computatio suc¬
crescit: plenitudinẽ rerũ de quib agit᷑ indica¬
re consueuit. Quinario uero numero quinq
notissimi corꝑis nr̃i sensus exprimunt᷑: uisus
uidelicet. auditus. olfactus. gustus. & tactus. In
quib singulis quicumq uirilit̾ agere et confor-¬
tari satagunt: sobrie iuste & pie uiuendo. ut
cȩlestis sapientiȩ mereant᷑ dulcedine recreari:
hi nimirũ quinq milib uiroꝵ quos dñs my¬
sticis dapib saciauit figurantur. Nec p̃tereun.¬
dum: quod refreturus multitudinẽ gr̃as egit.
Egit quippe gr̃as: ut & nos de ꝑceptis cȩlitus mu¬
nerib grãs semꝑ agere doceret: & ipse quantũ de
nr̃is profectib gratuletur: de nr̃a spũali refectio¬
ne gaudeat intimaret. Uultis & enim nosse fratres:

Expanded text:
cupit eos, quibus dicit apostolus: Vigilate, state in fide, cupit eos, quibus dicit apostolus: Vigilate, state in fide, viriliter agite, et confortamini . Millenarius autem numerus, ultra quem nulla nostra computatio succrescit, plenitudinem rerum de quibus agitur indicare consuevit. Quinario vero numero quinque notissimi corporis nostri sensus exprimuntur, visus videlicet, auditus, gustus, olfactus et tactus. In quibus singulis quicunque viriliter agere, et confortari satagunt, sobrie, et juste, et pie vivendo, ut coelestis sapientiae mereantur dulcedine recreari; hi nimirum quinque millibus virorum, quos Dominus mysticis dapibus satiavit, figurantur. Nec praetereundum quod refecturus multitudinem gratias egit. Egit quippe gratias, ut et nos de perceptis coelitus muneribus gratias semper agere doceret, et ipse quantum de nostris profectibus gratuletur, de nostra spiritali refectione gaudeat, intimaret. Vultis etenim nosse, fratres,
Abbreviated transcription (Latin):
Discipłi apposuerũt turbis: quando ꝑfecti p̃di-¬
cauerunt ubiq dño cooꝑante & sermonẽ confir¬
mante sequentib signis. Fẽnum in quo discum¬
bens turba reficit᷑. concupiscentia carnalis intel¬
ligitur: quã calcare ac p̃mere debet om̃is qui
spũalib alimentis saciari desidat. Om̃is enim
caro fenum: & om̃is gła eius tanquã flos fen.
Discumbat gͦ suꝑ fęnum. florem feni conterat.
id est castiget corpus suũ & seruituti subiciat:
uoluptates carnis edomet. luxuriȩ fluxa restrin¬
gat. quisq panis uiui cupit suauitate refici.
Quisq suꝑnȩ gratiȩ dapib renouari amat: ne
infima uetustate deficiat. caueat. Quinq milia
uiri qui manducauer̃: ꝑfectionẽ eoꝵ qui uerbo
uitȩ reficiunt᷑ insinuant. Uirorum quippe noĩe
solent in scripturis ꝑfectiores quiq figurari: qͦs
feminea mollicies nulla corrumpit: quales ẽẽ.

Expanded text:
Discipuli apposuerunt turbis, quando profecti praediDiscipuli apposuerunt turbis, quando profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis . Fenum, in quo discumbens turba reficitur, concupiscentia carnalis intelligitur, quam calcare ac premere debet omnis qui spiritalibus alimentis satiari desiderat. Omnis enim caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni. Discumbat ergo super fenum ut florem feni conterat, id est, castiget corpus suum, et servituti subjiciat, voluptates carnis edomet, luxuriae fluxa restringat quisquis panis vivi cupit suavitate refici; quisquis supernae gratiae dapibus renovari amat, ne infima vetustate deficiat, caveat. Quinque millia viri qui manducaverunt, perfectionem eorum qui verbo vitae reficiuntur, insinuant. Virorum quippe nomine solent in Scripturis perfectiores quique figurari, quos feminea mollities nulla cor
Abbreviated transcription (Latin):
popłs fidelium sine aquis baptismi uiuere nulla-¬
tenus possit. Puer qui quinq panes & duos
pisces habuit. nec tam̃ eos esurientib turbis di¬
stribuit sed dño distribuendos optulit: popłs ẽ.
uideoꝵ. literali sensu puerilis. qui scripturarũ
dicta clausa secũ tenuit: quȩ tam̃ dñs in carne
apparens accepit: & quid intus haberent utili¬
tatis ac dulcedinis ostendit: quã multiplici sp̃e
gr̃a quȩ pauca ac despecta uidebant᷑ exuberarẽt
cunctis nationib ministrando porrexit. Unde bene
alii ferunt eugłiste: quia panes & pisces dñs
discipłis. discipuli autem ministrauerunt turb̃.
accepisset enarrari ꝑdñm: ab eis qui audierunt
in nos confirmatũ est. Quinq siquidẽ panes et
duos pisces fregit & distribuit discipłis suis: qͣndo
aꝑuit illis sensum ut intelligerent omĩa q̃scrip¬
ta essent in lege moysi. & ꝓpħis et psalinis de ipso.

Expanded text:
populus fidelium sine aquis baptismi vivere nullapopulus fidelium sine aquis baptismi vivere nullatenus posset. Puer qui quinque panes et duos pisces habuit, nec tamen eos esurientibus turbis distribuit, sed Domino distribuendos obtulit, populus est Judaeorum litterali sensu puerilis, qui Scripturarum dicta clausa secum tenuit, quae tamen Dominus in carne apparens accepit, et quid intus haberent utilitatis ac dulcedinis ostendit, quam multiplici Spiritus gratia, quae pauca ac despecta videbantur, exuberarencunctis nationibus ministrando porrexit. Unde bene alii referunt evangelistae quia panes et pisces Dominus discipulis, discipuli autem ministraverunt turbis. accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt in nos confirmatum est. Quinque siquidem panes, et duos pisces fregit, et distribuit discipulis, quando aperuit illis sensum, ut intelligerent omnia quae scripta essent in lege Moysi, et Prophetis, et Psalmis de ipso .
Abbreviated transcription (Latin):
facto castiget. Neq enim dubitare debuerat pre¬
sente rerũ creatore: qui educit panẽ de terra &
uͥno lȩcificat cor hominis. paucoꝵ denariorum
panes sufficere turbarũ milib ñ paucis: ut unꝰ¬
quisq sufficient̃ acciꝑet. etiã saturatus abiret.
Quinq autẽ panes quib multitudinẽ popti
saturauit. quinq sunt libri moysi: quib spũ¬
ali intellectu patefactis & abundantiore iã sensu
multiplicatis. auditoꝵ fidelium cotidie corda re¬
ficit. Qui bene ordeacei fuisse referunt᷑ propt̃
niniũ austeriora legis mandata. & integum̃ta
littere grossiora: quȩ interiorẽ sp̃ualis sensus
quasi medullam celabant. Duo autẽ pisces qͦs
addit: psalmoR̃ non in conuenient̃ &e ꝓpħa¬
rũ scripta significant: quoꝵ unũ canendo. alte¬
rum colloquendo suis auditorib futura xp̃i &
eccłiȩ sacramenta narrabant. Et bene ꝑ aquati¬
lia animantia figurant᷑ illius ȩui p̃cones: in quo

Expanded text:
facto castiget. Neque enim dubitare debuerat, praefacto castiget. Neque enim dubitare debuerat, praesente rerum creatore, qui educit panem de terra, et vino laetificat cor hominis , paucorum denariorum panes sufficere turbarum millibus non paucis, ut unusquisque sufficienter acciperet, et jam saturatus abiret. Quinque autem panes quibus multitudinem populi saturavit, quinque sunt libri Moysi, quibus spirituali intellectu patefactis, et abundantiore jam sensu multiplicatis, auditorum fidelium quotidie corda reficit. Qui bene hordeacei fuisse referuntur, propter nimirum austeriora legis edicta, et integumenta litterae grossiora, quae interiorem spiritualis sensus quasi medullam celabant. Duo autem pisces, quos addidit, psalmistarum non inconvenienter et prophetarum scripta significant, quonrum colloquendo suis auditoribus futura Christi et Ecclesiae sacramenta narrabant. Et bene per aquatilia animantia figurantur illius aevi praecones, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
impium suꝑ exaltatũ. & eleuatũ suꝑ cedros liba¬
ni. transiuit temporalia contemplando: & quasi
ñ esse uidebat: quem cito tollendũ pre uidebat.
Quod subleuasse oculos iħc & uemientẽ ad se
multitudinẽ uidisse ꝑhibet᷑. diuinȩ pietatis in.¬
dicium ẽ: quia uidelicet cunctis ad se uenire
euit. & ne quȩrendo errare possint. lucem sui
sp̃c aꝑure currentib solitus ẽ. Nam quod oculi
iħu dona sp̃s eius mystice designent. testatur in
apocalipsi ioħs: qui figurate loquens de illo. &
uidi inquit agnum stantem tanquã occisum ha¬
bentem cornua septem & oculos septem: qui sunt
septem sp̃c dĩ nussi in omnẽ terrã. Quod tẽptans
philippũ dñs. unde inquit ememus panes ut
manducent hi: ꝓuida utiq dispensatione facit:
non ut ipse quȩ non nouerat discat: sed ut phi¬
lippus tarditatem suȩ fidei quã magistro sciente
ipse nesciebat temptatus agnoscat: & miraculo

Expanded text:
impium superexaltatum et elevatum super cedros Libaimpium superexaltatum et elevatum super cedros Libani , transiit temporalia contemplando, et quasi jam non esse videbat, quem cito tollendum praevidebat. Cum sublevasset oculos Jesus. Et venientem ad se multitudinem vidisse perhibetur, divinae pietatis indicium est: quia videlicet cunctis ad se venire evit, et ne quaerendo errare possint, lucem sui Spiritus aperire currentibus. Nam quod oculi Jesus dona Spiritus ejus mystice designent, testatur in Apocalypsi Joannes, qui figurate loquens de illo: Et vidi, inquit, agnum stantem tanquam occisum, habentem cornua septem, et oculos septem : qui sunt septem spiritus Dei missi in omnem terram. Quod tentans Philippum Dominus, Unde, inquit, ememus panes, ut manducent hi? Provida utique dispensatione facit, non ut ipse quae non noverat discat, sed ut Philippus tarditatem suae fidei, quam magistro sciente ipse nesciebat, tentatus agnoscat, et miraculo
Abbreviated transcription (Latin):
uis inquit ꝑfectus esse. uade uende quȩ habes.
& da pauꝑib et habebis thesaurũ in celo. et
ueni sequere me. Cuius discretionẽ moderami¬
nis ñ ꝑse solum dñs in carne docens exhibuit:
uerum nunc quoq ꝑ uerbi sui ministros exhi¬
bere non cessat. Unde de eisdẽ sub unius boni
serui ꝑsona testatur. quia dare debeant con¬
seruis intemꝑe tritici mensurã: id est ꝓ cap¬
tu audientiuĩ oportune & mensurate uerbi
dapes suggerere. Quod uero propinqͣnte pas¬
cha dñs turbas docet. sanat & reficit possumꝰ
ita mystice interp̃tari. quia pascha transitus
dicit᷑: & quodcumq dñs interna munerum
suoꝵ suauitate recuꝑat ad salubrẽ ꝓfecto tran¬
situm parat: ut carnis uidelicet concupiscentiaᷤᷤ
mentis sublimitate transcendant: infima mũ.
conculcent. Et si nec dũ anima uel carne. ad suꝑ¬
na ualent ꝑtingere. quia hoc nimirũ infutu¬
ro ꝓmittitur: quicqͥd tam̃ carnales quasi altũ
conspitiunt cõparatione ȩternoꝵ quasi nichili

Expanded text:
nde quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me . Cujus discretionem moderaminis, non per se solum Dominus in carne docens exhibuit, verum nunc quoque per verbi sui ministros exhibere non cessat Unde de eisdem sub unius boni servi persona testatur quia dare debeant conservis in tempore tritici mensuram, id est, pro captu audientium, opportune et mensurate verbi dapes suggerere . Quod vero propinquante Pascha Dominus turbas docet, et sanat, et reficit, possumus ita mystice interpretari, quia Pascha transitus dicitur; et quoscunque Dominus in terra munerum suorum 519 suavitate recuperat, ad salubrem profecto transitum praeparat, ut carnales videlicet concupiscentias mentis sublimitate transcendant; infima mundiconculcent; et si necdum anima vel carne ad superna valent pertingere, quia hoc nimirum in futuro promittitur; quidquid tamen carnales quasi altum amplecti conspiciunt, comparatione aeternorum, quasi nihili
Abbreviated transcription (Latin):
na die natalem quo rex mar¬
tyrum natus est mundo: ho¬
die celebramus natalem quo
prunicerius martyrũ migrauit ẽ mundo.
Oportebat enim ut pͥmum un mortalis ꝓ
mortalib susciꝑet carnem: & sic mortalis
ꝓ mortalib sustineret passionem. Et idte
natus est dñs ut moreretur ꝓ seruo: ne ser¬
uus timeret mori ꝓ dño. Flatus est xp̃c in
terris ut stephanus nasceretur in celis: ingres¬
sus est dñs munclum ut stephanꝰ ingrederet᷑
in celum. Altus ad humilia descendit: ut hu¬
milis ad alta conscenderet. Int̾ martyrum
quos narareus sanguis infecit. tanto fulgõ¬

Expanded text:
na die celebravimus natalem quo Rex martyrum natus est mundo, hodie celebramus natalem quo primicerius martyrum migravit ex mundo. Oportebat enim ut primo immortalis pro mortalibus susciperet carnem, et sic mortalis pro immortali sustineret mortem. Et ideo natus est Dominus, ut moreretur pro servo: ne servus timeret mori pro Domino. Natus est Christus in terris, ut Stephanus nasceretur in coelis. Ingressus est Dominus mundum, ut Stephanus ingrederetur in coelum. Altus ad humilia descendit, ut humiles ad alta ascenderent. quos Nazaraenus sanguis infecit, tanto fulgo
Abbreviated transcription (Latin):
ia sibi suisq requirunt. Numerus enĩ cen¬
tenarius qui de leua transfert᷑ ad dextãm:
in celestis uitȩ significatione poni consucuit.
Unide est qd̾ archanoe centum annis fabri¬
caturr: abraham centenaritis filium ꝓmissi¬
onis accepit. seuit ysaac & inuenit in ipso
anno centuplum: atͥum tab̾naculi centum
cubitos longum est. in centesimo psalmo
misccłia & udicium dño cantatur. & cet̾ã
huiusmodi. Talis gͦ meriti uiri ꝓ his ne-¬
cesse est dño supplicent. qui adhuc spũ ser¬
uitutis in timore p̃muntur: quatinus cis

Expanded text:
dia sibi suisque requirunt. Numerus enim cendia sibi suisque requirunt. Numerus enim centenarius, qui de laeva transfertur ad dexteram, in coelestis vitae significatione poni consuevit. Unde est quod arca Noe centum annis fabricatur , Abraham centenarius filium promissionis accepit , sevit Isaac, et invenit in ipso anno centuplum , atrium tabernaculi centum cubitos longum est , in centesimo psalmo misericordia et judicium Domino cantatur , et caetera hujusmodi. Talis ergo meriti viri pro his necesse est Domino supplicent, qui adhuc spiritu servitutis in timore premuntur, quatenus eis
Abbreviated transcription (Latin):
centurionis fides antefertur. quia illi le¬
gis ꝓpħarumq monitis edocti. hic autẽ
nemine docente sponte credidit. Et reu̾si
qui missi fuerant domũ: iuenert̃ seruũ
qui languerat sanum. Probat᷑ fides dñi:
& serui sanitas roboratur. Potest gͦ meri
tum dñi etiã famuliss suffragari: ñ solũ
fidei merito s etia studio disciplinȩ. Pleni¬
us sane hȩc explicat matheus: qd̃ dicente
dño centurioni uade & sicut credidisti sic¬
fiat tͥ. sanatus sit puer ex illa hiora. S bea¬
to lucȩ moris est: quȩ plene uiderit ab aliis
euangłistis exposita breuiare. uł etiam de
industria p̃terire: quȩ uͦ ab eis omissa tił
breuit̃ cognouerit attacta. dilucidare soller¬
tius. Mystice ut dixi centurio cuius fides
isrłi p̃fertur electos iumirũ ex gentib osten¬
dit: qui quasi centenario milite stipati.
uirtutum sp̃ialium st̃ ꝑfectione sublimes.
nilq ã dño t̃renum s sola et̃nȩ salutis gau¬

Expanded text:
centurionis fides antefertur, quia illi lecenturionis fides antefertur, quia illi legis prophetarumque monitis edocti, hic autem nemine docente sponte credidit. Et reversi qui missi fuerant domum, invenerunt servum qui languerat, sanum. Probatur fides Domini, et servi sanitas roboratur. Potest ergo Domini meritum etiam famulis suffragari, non solum fidei merito, sed etiam studio disciplinae. Plenius sane haec explicat Matthaeus, quod dicente Domino centurioni: Vade et sicut credidisti fiat tibi, sanatus sit puer ex illa hora ; sed beato Lucae moris est, quae plena viderit ab aliis evangelistis exposita breviare, vel etiam de industria praeterire; quae vero ab eis omissa vel breviter cognoverit attacta, dilucidare solertius. Mystice, ut dixi, centurio, cujus fides Israeli praefertur, electos nimirum ex gentibus ostendit, qui, quasi centenario milite stipati, virtutum spiritalium sunt perfectione sublimes, nihilque a Domino terrenum, sed sola aeternae salutis gau
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝑ aduentum corꝑis s ꝑ angłoꝵ ministeria
posse implere qd̾ uellet. Repellendȩ enĩ erant
infirmitates corpoꝵ uł fortitudines contra¬
riȩ. quib homo ad debilitatem sepe conce
uirtutes st̃ naturales: quarũ ñ minimam
copiam multi ad dñm uenientes secum de¬
ferunt. De quib in cornelii centurionis lau.¬
de dicitir: qi erat iustus & timens dm cũ
audito iħc miratus est. Miratus est: qd̃
uidit centurionẽ suam intelligere maie¬
statem. S quis in illo fecerat ip̃sã fidem
uł intelligentiã. nͥ ipse qui eam mirabat᷑ :
Qđ si & alius eam fecisset. quid miraret᷑
qui p̃scius erat: Notandum gͦ qr qd̃ mira
alhuc opus est sic moueri. Om̃s enim ta¬
les motus cum de d̃o dicunt᷑: ñ ꝑturbati
animi signa sunt. s docentis magistri. Et
conu̾sus. sequentib se turbis dixit. Am̃
dico uob̃: nec in isrł tantã fidem inueni.
ã de omĩb retro patͥarchis & ꝓpħis. s de
p̃sentis ȩui loquitur hominib: quib id̾o

Expanded text:
 tantum corporis, sed per angelorum ministeria posse implere quod vellet, repellendae enim erant, vel infirmitates corporum vel fortitudines contrariae, quibus homo ad debilitatem saepe concedvirtutes sunt naturales, quarum non minimam copiam multi ad Dominum venientes secum deferunt. De quibus in Cornelii et centurionis laude dicitur, quia erat vir justus, et timens Deum, cum audito, Jesus miratus est. » Miratus est quod vidit centurionem suam intelligere majestatem. Sed quis in illo fecerat ipsam fidem vel intelligentiam, nisi ipse qui eam mirabatur. Quod etsi alius eam fecisset, quid miraretur qui praescius erat? Notandum ergo, quia quodficat, quibus adhuc opus est sic moneri. Omnes enim tales motus cum de Deo dicuntur, non perturbati animi signa sunt, sed docentis magistri. « Et conversus, sequentibus se turbis dixit: Amen dico vobis, nec in Israel tantam fidem inveni. Non de omnibus retro patriarchis et prophetis, sed de praesentis aevi loquitur hominibus. Quibus ideo
Abbreviated transcription (Latin):
qui & si noueramus. xp̃m scd̾m carnem.
siam nc̃ ñ nouimus. Nam & ego homo
sum sub potestate constitutus: habens
sub me milites. Hominẽ se & potestati uł
tribuni uł p̃sidis subditum dicit. imꝑare
tam̃ posse minorib: ut subaudiatuu. eum
multomagis qui ds sit & suꝑ omiã potens.
innumerã uirtutis angłicȩ quȩ ad imꝑata
obtemꝑet hab̾e miliciam: & dicere infir-¬
mitati ut recedat & recedet. & sanitati

Expanded text:
qui etsi noqui etsi noam non novimus. « Nam et ego homo sum sub potestate constitutus, habens sub me milites. » Hominem se et potestati, vel tribuni, vel praesidis subditum dicit, imperare tamen posse minoribus; ut subaudiatur eum multo magis qui Deus sit et super omnia potens, innumeram virtutis angelicae, quae ad imperata obtemperet, habere militiam; et dicere infirmitati ut recedat, et recedet, et sanitati