comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tenebras: quia tenebrȩ sicut suꝑius
dictum est. lucis absentia est. Bistin¬
ctio tamen facta est inter lucem &
tenebras: queadmodum nos claman¬
do facimus uocem. silentium autẽ
non sonando facimus. quia cessatio
uocis silentium est. Distinguimꝰ tam̃
sensu quoda inter uocem & silenti¬
um: & illud uocamus uocẽ. illud si¬
lentium. Qũeadmodum ergo recte
dicimur facere silentium. sic recte
multis diuinarũ scripturarum lo¬
cis ds dicitur facere tenebras: quia
lucem quib uult temporib & locis.
uł dat uł detrahit. Hoc autẽ totũ
ad intellectum nr̃m dictum ẽ. Qua
enim ligua uocauit d̃s diem lucẽ
& tenebras noctem: utrum hebrea.
an greca. an latina. an aliqua alia.
Et sic om̃ia quȩ uocauit. quęri po¬
test qua lingua uocauerit. Sed apud
dm̃ purus intellectus ẽ sine strepitu
& diuersitate linguarũ. Uocauit
autẽ dictum est. uocari fecit. quia
sic distinxit omĩa & ordinauit. ut

Expanded text:
tenebras; quia tenebrae, sicut superius tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
lucẽ qͥa bona ẽ: Quantũ clamarent. qͥn¬
tum litigarent. Ammiratio enĩ reuera
de reb insperatis nasci solet & tam̃
rat ipsam fidem: nisi ipse qui eam
mirabatur: Quod si &. alius eam fe¬
cisset: ut quid miraret᷑ qui prȩscius erat.
Si soluunt manichei quȩstionem istã.
uideant quia & illa solui possunt.
Si autẽ non soluunt: quid ista reprehen¬
dunt quȩ ad se nolunt ꝑtinere. cum
illa quȩ ad se ꝑtinere dicunt ñ noue¬
rint. Quod ergo miratur dñs nr̃. no¬
bis mirandum ẽẽ significat: quib
adhuc opus est sic moueri. Om̃s ergo
tales motus eius non ꝑturbati animi
signa sunt: sed docentis magistri. Sic
sunt & uerba ueteris testamenti. quȩ
non dm̃ infirmum docent: sed nr̃ȩ
infirmitati blandiuntur. Nichil
enum de deo dici digne potest. nobis
tamen ut nutriamur & ad ea ꝑue¬
niamus quȩ nullo humano sermo¬
ne dici possunt. ea dicuntur quȩ ca¬
cte. Hic non dictum est. fecit d̾s

Expanded text:
lucem quia bona est? quantum clamarent? quanlucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et tamen rat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae cactem. Hic non dictum est, Fecit Deus
Abbreviated transcription (Latin):
sed illud quod sequitur. Et uidit d̾s
lucem quia bona ẽ. Dicunt enĩ. Ergo
non nouerat ds̃ lucem. aut ñ nouera
bonum. Miseri homines quib displi¬
cet quod do placuerunt opera sua.
cum uideant etiã hominem artifi¬
cem. uerbigrã. lignarium. fabrum.
qũauis incomparatione sapientiȩ
& potentiȩ dei pene nullus sit: tamen
tamdiu lignum cedere atq tractare
dolando. asciando. planando. uł toi¬
nando. atq poliendo. quousq ad ar¬
tis regulam ꝑducatur. quantum po¬
test & placeat artifici suo. Nunquid
ergo quia placet ei quod fecit. id̾o non
nouerat bonum: Prorsus nouerat
intus in animo: ubi ars ipsa pulcrior
est. quam illa quȩ arte fabricantur.
Sed quod uidet artifex intus in arte:
hoc foris ꝓbat in opere. Et hoc est ꝑ¬
fectum. quod artifici suo placet. Uidit
ergo ds lucem quia bona est. Quib
uerbis non ostenditur luxisse do in¬
solitum bonum: sed placuisse ꝑfectũ.
Quid. si dictum eẽt. miratus ẽ d̾s

Expanded text:
sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus
Abbreviated transcription (Latin):
O sic est factum. Et fecit ds firmam̃¬
tum .&. diuisit ds inter aqu̾a quȩ ẽ
suꝑ firmamentũ. & inter aquam quȩ
est subfirmamento. Et uocauit ds̃
firmamentum cęlum. Et uidit ds
quia bonum est. Noc non memi¬
ni manicheos solere reprehendere.
Tamen quod diuisȩ sunt aquȩ ut
aliȩ essent supra firmamentum &.
aliȩ subfirmamento. qm̃ materiam
illam dicebamus. nomine aquȩ ap¬
pellatam: credo firmamento cęli ma-¬
teriam corporalem rerũ uisibilium.
ab illa incorporali rerum inuisibilium
fuisse discretam. Cum enĩ sit cęlum
corpus pulcherrimum. om̃is inuisibilis
creatura excedit etiam pulchritudi¬
nem cęli. Ideo fortasse suꝑ cȩlum esse
dicuntur aquȩ inuisibiles. quȩ apaui¬
cis intelliguntur. non locoꝵ sedib
sed dignitate naturȩ suꝑare cęlum:
firmandum est. Obscura est enĩ q. re¬
mota a sensib hominum: sed quoquo
modo se habeat antequã intelligat᷑
credenda est. Et facta est uespera
ꝙ factum est mane. dies scđs. Lam

Expanded text:
factum est. Et fecit Deus firmamentum, et divisit Deus inter aquam quae est super firmamentum, et inter aquam quae est sub firmamento, et vocavit Deus firmamentum coelum: et vidit Deus quia bonum est. Haec non memini Manichaeos reprehendere solere: tamen quod divisae sunt aquae ut aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum: firmandum est; obscura est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est vespera, et factum est mane dies secundus. Jam
Abbreviated transcription (Latin):
sa. Post peccatum autẽ uidemus
credo ꝓpter eam causam qũa diximus.
Sic enim dicitur ad primũ hominem
erit tibi in om̃ib oꝑib tuis. In tristi¬
da ꝙ gemitu: edes ex ea om̃ib dieb¬
uitȩ tuȩ. Spinas & tribulos eiciet tibi.
& edes pabulum agri tui. In sudore
uultus tui edes panem tuum. donec
reuertaris in terram de qua sumptus¬

Expanded text:
sa: post peccatum autem videmus sa: post peccatum autem videmus credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem erit in omnibus operibus tuis, in tristitiae gemitu edes ex ea omnibus diebvitae tuae: spinas et tribulos ejiciet tibi, et edes pabulum agri: in sudore vultus tui edes panem tuum, donec revertaris in terram . Sed et
Abbreviated transcription (Latin):
ut nulla indignis aꝑiantur myste¬
na: neq ostendatur in qua figura
futuroꝵ ista sic dicta sint. Ergo dicen¬
dum est quod ꝑ peccatũ hominis ter¬
ra maledicta sit ut spinas pareret:
non ut ipsa pęnas sentiret. quȩ sine
sensu est: sed ut peccati humani cri¬
men semꝑ hominib ante oculos pone¬
ret: quo ammonerentur aliquando
auerti a peccatis. & ad dłi precepta
conuerti. Herbe autẽ uenenosȩ ad pe¬
nam uł ad exercitationem mortaliũ
creatȩ sunt. & hoc dotum ꝓpter pecca¬
tum: quia mortales post peccatum
facti sumus. Per infructuosas uͦ arbores
insultatur hominib. ut intelligant
qũa sit erubescendum sine fructu bo¬
noꝵ operum eẽ in agro dĩ hoc ẽ in ȩccł̃a:
& timeant ne deserat illos ds. quia &
ipsi in agris suis infructuosas arbores
deserunt. nec aliqũa culturam eis ad¬
hibent. Ante peccatum ergo hominis
non est scriptum quod terra ꝓtulerit
nisi herbam pabuli: & ligna fructuo¬

Expanded text:
ut nulla indignis aperiantur mysteut nulla indignis aperiantur mysteria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Herbae autem venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas vero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis non est scriptum, quod terra aliud protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuo
Abbreviated transcription (Latin):
tur aqua suꝑ qũa ferebatur sp̃s di. ea¬
dem rursus materia nominabatur.
Nunc uͦ ista aqua & terra. formant᷑
ex illa materia quȩ istis nominibus
appellabatur. antequ̾a formas istas
quas nunc uidemus acciperet. Sane
dicitur in hebrea locutione: omne
aquarum congregationẽ. siue salsi¬
rum siue dulcium mare appellari.
t dixit ds. Germinet terra herbam
pabuli ferentẽ semen scdm suũ genꝰ¬
rum faciens fructum: cuius semen
sit in se scd̾m suam similitudinẽ. fi
sic est factum. Q eiecit terra herbã
pabuli ferentẽ semen scđm suum
genus. & lignum fructiferũ faciens
fructum: cuius semen sit in se in simi
Et uidit ds quia bonum ẽ. Et facła
est uespera q factum est mane. dies
nasci de terra herbam pabuli &. lignũ
fructiferum: quis iussit nascitantas
herbas uł spinosas uł uenenosas quȩ
ad pabulum non ꝓficiunt. ꝙ. tam
multa ligna quȩ fructũ nullum fe¬
runt: Quib sic respondendum est

Expanded text:
tur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, eatur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, eadem rursus materia nominabatur. Nunc vero aqua ista et terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum sive dulcium, mare appellari.t iterum: Germinet terra herbam pabuli, ferentem semen secundum genurum, faciens fructum, cuius semsit in se secundum suam similitudinem. Et sic est factum. Et ejecit terra herbam pabuli, ferentem semen secundum suum genus, et lignum fructiferum faciens fructum. cuius semen eius in ipso et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est,
Abbreviated transcription (Latin):
& apparuit arida. S. uocauit ds̃ ari¬
dam terram: & congregationẽ aquȩ
uocauit mare. Et uidit ds quia bo¬
num est. INisto loco manichei dict̃.
Si totum aquis plenum erat: quomͦ
poterant aquȩ congregari in unum.
Sed iam suꝑius dictum ẽ nomine
aquarum materiam illã appellatam
suꝑ quam ferebat᷑ sp̃s dĩ: unde
erat ds̃ om̃ia formaturus. Nunc
uero cum dicitur congreget᷑ aqua
quȩ est sub cȩlo in congregationẽ
unam: hoc dicit᷑ ut illa materia
corporalis formetur in eam speciem.
quam habent istȩ aquȩ uisibiles.
Ipsa enim congregatio inunum: ipsa
mus & tangimus. Om̃is enĩ forma
ad unitatis regulam cogitur. Et
quod dicitur appareat arida. quid
aliud dici intelligendum ẽ. nisi ur
illa materies accipiat uisibilem for¬
mam. qũa nunc habet terra ista qũa
iudemus & tangimus: Suꝑius ergo
quod nominabat᷑ terra in uisibilis q
in composita. materiȩ confusio & obscr¬
ritas nominabat᷑: ꝙ quod nominaba¬

Expanded text:
apparuit arida. Et vocavit Deus aridam, terram; et congregationem aquae vocavit mare. Et vidit Deus quia bonum est. In isto loco Manichaei dicunt: Si totum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed jam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam ferebatur Spiritus Dei, unde erat Deus omnia formaturus. Nunc vero cum dicitur, Congregetur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam; hoc dicitur ut illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae visibiles. Ipsa enim congregatio in unum, ipsa mus et tangimus. Omnis enim forma ad unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam runc habet terra ista quam videmus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur terra invisibilis et incomposita, materiae confusio et obscuritas nominabatur; et quod nominaba
Abbreviated transcription (Latin):
des accipiant. & querentes inueniant: &
pulsantib apiat᷑. Qui autẽ desꝑant se posse
in catholica disciplina inuenire qd̃
quęrunt: atteruntur errorib. Et si
ꝑseueranter inquirunt: ad ipsos fon¬
tes a quib ab errauerant. post magnos
labores fatigati atq sitientes & pene
sis. sic solent manichei reprehende¬
re. quod scriptum est: in principio
fecit d̾s cęlum & terram. quęxunt
in quo principio: & dicunt. Si in
principio aliquo temporis fecit
d̾s cęlum & terram: quid agebat
antequam faceret cęlum & terrã. &
nunqũa ante fecerat ꝑ tempora ȩter¬
na: Nis respondemus dm̃ in prin¬
cipio fecisse cęlum & terrã. non in
principio temporis. sed in xp̃o. cum
uerbum esset apud patrr̃. ꝑ quod
facta & in quo facta sunt om̃ia.¬

Expanded text:
tes accipiant, et quaerentes inveniant, et tes accipiant, et quaerentes inveniant, et pulsantibus aperiatur . Qui autem desperant se posse in catholica disciplina invenire quod quaerunt, atteruntur erroribus; et si perseveranter inquirunt, ad ipsos fontes a quibus aberraverunt, post magnos labores fatigati atque sitientes, et pene sis, sic solent Manichaei reprehendere. Quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quaerunt, in quo principio; et dicunt: Si in principio aliquo tDeus coelum et terram; quid agebat antequam faceret coelum et terram  nunquam antea fecerat per tempora aeterna? His respondemus, Deum in principio fecisse coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum Verbum esset apud Patrem, per quod facta et in quo facta sunt omnia
Abbreviated transcription (Latin):
sibi respondeant. irridere atq decipe¬
re. quia nulla scriptura est quȩ non
apud eos qui illam non intelligunt.
facile possit rep̃hendi. Sed ideo di¬
uina ꝓuidentia. multos diuersi erroris
hereticos eẽ ꝑmittit: ut cum insul¬
tant nobis. & interrogant nos ea quȩ
nescimus. uł sic excutiamus pigritiã.
ꝙ diuinas scripturas nosse cupiamꝰ.
Propterea & apłs dicit. Oportet mul¬
tas hereses esse ut ꝓbati manifesti
fiant inter uos. Hi enĩ dõ ꝓbatisuns.
qui bene possunt docere:sed mani
festi hominib ẽẽ non possunt. nisi
cum docent. Docere autẽ nolunt.
nisi eos qui doceri quęrunt. Sed
multi ad quęrendũ pigri sunt. nisi
ꝑ molestias & insultationes hereti¬
coꝵ quasi de somno excitent᷑. & de
imꝑitia sua erubescant sibi. & de illa
imꝑitia periclitari se sentiant. Qui ho¬
mines si bonȩ sunt fidei ñ cedunt here¬
ticis. sed qͥd eis respondeant diligenter
inquirunt. Nec eos deserit ds ut peten¬

Expanded text:
sibi respondeant, irridere atque decipesibi respondeant, irridere atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non apud eos qui illam non intelligunt, facile possit reprehendi. Sed ideo divina providentia multos diversi erroris haereticos esse permittit, ut cum insultant nobis, et interrogant nos ea quae nescimus, vel sic excutiamus pigritiam, et divinas Scripturas nosse cupiamus. Propterea et Apostolus dicit: Oportet multas hereses esse, ut probati manifesti fiant inter nos. Hii enim deo probati sunt, / qui bene possfesti hominibus esse non possunt, nisi cum docent; docere autem nolunt, nisi eos qui doceri quaerunt. Sed multi ad quaerendum pigri sunt, nisi per molestias et insultationes haereticorum quasi de somno excitentur, et de imperitia sua erubescant sibi, et de illa imperitia sua periclitari se sentiant. Qui homines si bonae sunt fidei, non cedunt haereticis, sed quid eis respondeant diligenter inquirunt. Nec eos deserit Deus, ut peten
Abbreviated transcription (Latin):
i eligerent ma¬
nichei quos de¬
ciperent: elige¬
remus &. nos
responderemꝰ.
Cum uͦ illi &
doctos litteris.
& indoctos
errore suo ꝑ¬
ꝓmittunt ue¬
ritatem a ueritate conentur auertere
non ornato politoq sermone. sed reb
manifestis conuincenda est uanitas
eoꝵ. Placuit enĩ michi quorundam
uere xp̃ianoꝵ sententia: qui cũ sinc
eruditi liberalib litteris. tamen alios
libros nrõs quos aduersus maniche¬
os edidimus cum legissent. uiderunt
cos ab imꝑitiorib aut non. aut diffi¬
cile intelligi. & me beniuolentissime
monuerunt. ut cõmunem loquendi
consuetudinem non desererem. si illos
errores tam ꝑnitiosos ab animis etiã
imꝑitoꝵ expellere cogitarem. Hunc
enim sermonẽ usitatum & simplicẽ
etiam indocti intelligunt: illũ autẽ
ꝙ docti non intelligunt. Solent gͦ
manichei scripturas ueteris testamen¬
ti quas non nouerunt uituperare.
& ea uituperatione infirmos & par¬
uulos nr̃os. non inuenientes quomͦ

Expanded text:
i eligerent Manichaei quos deciperent, eligeremus et nos responderemus: cum vero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo ppromittunt veritatem, a veritate conentur avertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis convincenda est vanitas eorum. Placuit enim mihi quorumdam vere christianorum sententia, qui cum sint eruditi liberalibus litteris, tamen alios libros nostros, quos adversus Manichaeos edidimus, cum legissent, viderunt eos ab imperitioribus, aut non aut difficile intelligi, et me benevolentissime monuerunt ut communem loquendi consuetudinem non desererem, si errores illos tam perniciosos ab animis etiam imperitorum expellere cogitarem. Hunc enim sermonem usitatum et simplicem etiam docti intelligunt, illum autem indocti non intelligunt. 2. Solent ergo Manichaei Scripturas Veteris Testamenti, quas non noverunt, vituperare, et ea vituperatione infirmos et parvulos nostros, non invenientes quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
MNIS .DIUINI
scriptura bipertita est: scđm id qđ
eruditum in regno dĩ similem esse
patrifamilias. proferenti de thesau¬
ro suo noua & uetera: quȩ duo etiã
testamenta dicuntur. In libris autẽ
omnib scĩs intueri oportet. quȩ ibi
ȩterna intimentur. quȩ facta narren¬
tur. quȩ futura prȩnuncientur: quȩ
agenda prȩcipiant᷑. uł moneantur.
Innarratione ergo rerum factarum.
quexitur utrum omĩa scđm figuratũ
tantum modo intellectum accipiant᷑:
an etiã scđm fidem rerũ gestarum
asserenda & defendenda sint. Nam
non esse accipienda figuraliter. nul¬
lus xp̃ianus dicere audebit: attendeis
apłm dicentẽ. om̃ia autẽ hȩc in figu¬
ra contingebant illis:& illud qͦd inge¬
nesi scriptum ẽ. & erunt. luo in car¬
ne una. magnum sacramentũ com¬
mendantem in xp̃o & in ȩccła. Si ergo
utroq modo illa scriptura scrutanda

Expanded text:
mnis divina Scriptura bipartita est, secundum ideruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figuratum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter, nullus christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem, Omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantem in Christo et in ecclesia. si ergo utroque modo illa scriptura scrutanda
Abbreviated transcription (Latin):
ligni inuidendo uetuisset. Sed quid
plura: Persuasum est illud peccatum.
sicut ꝑsuaderi talib posset. Conscri

Expanded text:
ligni inuidendo uetuisset. sed quid plura? persuasum est illud peccatum, sicut persuaderi talibus posset; conscri
Abbreviated transcription (Latin):
rea. id est non sit corpus sed sp̃s: non
de substantia dĩ genitus nec de sub¬
stantia di ꝓcedens. sed factus a dõ: nec
ita factus. ut in eius naturam natu¬
ra ulla corporis uł irrationalis ani.¬
mȩ uerteretur. ac ꝑhoc de nichilo. & qͦd
sit immortalis scđm quendã uitȩ mo¬
dum. quem nullomͦ potest amittere.
merito etiam mortalis possit intelligi:
qm uerã immortalitatẽ solus ille ha¬
bet. de quo proprie dictum ẽ. qui solus
haber immortalitatẽ. Cȩtera quȩ in hoc
libro disceptando locutus sum ad hoc
ualeant legenti: ut aut nouerit qũe¬
ad modum sine affirmandi temerita¬
te quȩrenda sint. quȩ non aperte
sertptura loquitur: aut si ei queren¬
di modus iste non placet. qũeadmo¬
dum ipse quȩsiuerim sciat: ut si me
potest docere non abnuat: si autẽ
non potest. a quo ambo discamus
mecum requirat.¬

Expanded text:
rea, id est, non sit corpus, sed spiritus; non rea, id est, non sit corpus, sed spiritus; non de substantia Dei genitus, nec de substantia Dei procedens, sed factus a Deo; nec ita factus ut in ejus naturam natura ulla corporis vel irrationalis animae verteretur; ac per hoc, de nihilo: et quod sit immortalis secundum quemdam vitae modum, merito etiam mortalis possit intelligi; quoniam veram immortalitatem solus ille habet, de quo proprie dictum est, Qui solus habet immortalitatem . Caetera quae in hoc libro disceptando locutus sum, ad hoc valeant legenti, ut aut noverit quemadmodum sine affirmandi temeritate quaerenda sint quae non aperte Scriptura loquitur; aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesiverim sciat, ut si me potest docere non abnuat, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum requirat.
Abbreviated transcription (Latin):
spiciat etiam quȩ dicta sunt consum¬
mata. quomͦ eãdem dicta sint inchoa¬
ta. His enim om̃ib diuinȩ scripturȩ
testimoniis. qua esse ueracem nemo
dubitat. nisi infidelis aut impuis. ad
illam sententiam ducti sumus. ut di¬
ceremus dm̃ ab exordio scl̃i primitus
simul omĩa creauisse. quȩdam condi¬
tis iam ipsis naturis. quȩdam p̃con¬
ditis causis: sicut non solum p̃sentia.
uerum etiam futura fecit om̃ps: ꝙ ab
eis factis requieuit. ut coꝵ deinceps
amministratione. atq regimine. crea¬
ret etiam ordines tempoꝵ & tempora¬
lium. quia q consummauerat eappt̃
om̃ium generum terminationẽ. ꝙ
ꝓpter inchoata usq nunc oꝑaretur. Sed
si possunt hȩc melius intelligi non so¬
lum non resisto. uerumetiam faueo.
Nunc tamen de anima qũa ds inspi¬
rauit homini sufflando in eius faciẽ
nichil confirmo: nisi quia ex do sic est.
ur non sit substantia dĩ : &. sit incorpo¬

Expanded text:
spiciat etiam quae dicta sunt consumspiciat etiam quae dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata. His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, quam esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut inpius, ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus deum ab exordio saeculi primum simul omnia creauisse, quaedam conditis iam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, uerum eteis factis requievit, ut eorum deinceps administratione atque regimine crearet etiam ordines temporum et temporalium: qui et consummaverat ea propter omnium generum terminationem, etpropter inchoata usque nunc operetur. Sed si possunt haec melius intelligi, non solum non resisto, verum etiam faveo. 43. Nunc tamen de anima, quam Deus inspiravit homini sufflando in ejus faciem, nihil confirmo, nisi quia ex Deo sic est, ut non sit substantia Dei; et sit incorpo
Abbreviated transcription (Latin):
speciem maris &. terrȩ. atq ex terra
herbam & ligna: quarto luminaria
& sydera: quinto aquarum anima¬
lia: sexto terrȩ: & postea dicatur cũ
factus est dies fecit ds cęlum & trã.
& omne uiride agri. quando quidẽ
cum factus ẽ dies. non fecit nisi ipsũ
diem: quomͦ etiam omne uiride agn
fecerit antequam esset suꝑ terrã. ꝙ̃.
omne fenum antequ̾a exoriret᷑: tunc
enim factum cum exortum est. ñ ante¬
quam exoriretur. quis non diceret.
nisi scripturȩ uerba reuocarent. Memi¬
nerit etiam scriptũ esse. qui uiuit in-
ȩternum creauit om̃ia simul: &. uideat
qũeadmodum simul creata dici pos¬
sunt. quoꝵ creatio spatiis temporali¬
b distat. non horarum tantum s
etiam dierum. Curet quoq ostende¬
re quomodo utrumq uerum sit. qd̃
contrarium uideri potest: & dm̃ in die
septimo ab om̃ib oꝑib suis requieus¬
se. quod geneseos liber dicit: & usq
nunc eum oꝑari quod dñs dicit. Re¬

Expanded text:
speciem maris et terrae atque ex terra speciem maris et terrae atque ex terra herbam et ligna, quarto luminaria et sidera, quinto aquarum animalia, sexto terrae, et postea dicatur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, quandoquidem, cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem; quomodo etiam omne uiride agri fecerit, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur; tunc enim factum, cum exortum est, non, antequam exoreretur, quis non diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodum simul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod contrarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus operibus suis requieuisse, quod Geneseos liber dicit, et usque nunc eum operari, quod dominus dicit. re
Abbreviated transcription (Latin):
um quinto die creatum ex aquis in¬
sinuet: item sexto die ligna etiam fa¬
cta. quȩ in paradyso plantata sunt.
cum eadem scriptura hoc creaturȩ
genus tertio diei tribuerit. Ipsa etiã
uerba consideret. quid sit. eiecit ad¬
huc terra omne lignum pulchrum
ad aspectum. & bonum ad ȩscam:
tanquam illa quȩ tertia die terra
eiecerat. non essent pulchra ad aspe-¬
ctum & bona ad escam. cum in his
na ualde: quid fit etiam finxit ds
adhuc de terra om̃s bestias agri.
& om̃ia uolatilia cęli: tanqu̾a illa ñ
fuerint omĩa quȩ primo ꝓducta erãt
ł potius nulla ante ꝓducta erãt .Neq
enĩ dictũ ẽ. & finxit ds adhuc de t̾ra cȩt̾as
bestias agri.ꝙ. cȩtera uolatilia cęli.
quasi quȩ minus uł terra sexto. uł
aqua quinto die ꝓdurit. sed om̃s
bestias inquit ꝙ& om̃ia uolatilia. Nec¬
non & illud cogitet qu̾eadmodum
ds ꝙ sex dieb fecerit om̃ia. primo
ipsum diem. scdo firmamentũ. tertio

Expanded text:
um quinto die creatum ex aquis inum quinto die creatum ex aquis insinuet, item sexto die ligna etiam quae in paradiso plantata sunt, cum eadem scriptura hoc creaturae genus tertio diei tribuerit. ipsa etiam uerba consideret, quid sit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, tamquam illa, quae tertio die terra eiecerat, non erant pulchra ad aspectum et bona ad escam, cum in his na ualde; quid sit etiam: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; tamquam illa non fuerint omnia, quae primo producta erant, uel potius nulla ante producta erant. neque enim dictum est: et finxit deus adhuc de terra ceteras bestias agri et cetera uolatilia caeli, quasi quae minus uel terra sexto die uel aqua quinto die produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. necnon et illud cogitet, quemadmodum deus et sex diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo firmamentum, tertio
Abbreviated transcription (Latin):
scđm animam recte intelligi ñ potest.
id est. in qua natura causalis ratio fa¬
cta fuerit euis rei quȩ nondum fuit:
aut non de nichilo. sed de aliquo iã
existente factam dicet animam. & la¬
borabit inquirendo quȩ nã illa na¬
tura sit. utrum corporalis an sp̃ualis.
scđm eas quȩstiones quas superius
uersauimus: manente quoq illa
molestia. ut adhuc quęratur in
qua substantia creaturarum. in sex
dieb primitus conditarum. causa¬
lem illam rationẽ fecerit animȩ: ꝙͣ
nondum uł de nichilo uł de aliquo
fecerat. Quam si eo modo deiitare
uoluerit. ut dicat sexto die etiam de
limo factum ẽẽ hominem. sed hoc re¬
capitulando postea commemoratũ:
uideat de muliere quid dicat. quia
masculum & feminã dixit fecit eos.
& benedixit eos. Quod si & ipsam eo
die factam ẽẽ de uiri osse respondit.
atcendat quomͦ asserat sexto die facta
uolatilia quȩ adducta sunt ad ada:
cum scriptura omne genus uolatili¬

Expanded text:
secundum animam recte intellegi non postet —, secundum animam recte intellegi non postet —, id est in qua natura causalis ratio facta fuerit eius rei, quae nondum fuit, aut non de nihilo, sed de aliquo iam existente factam dicet animam et laborabit inquirendo, quaenam illa natura sit, utrum corporalis an spiritalis, secundum eas quaestiones, quas superius uersauimus, manente illa quoque molestia, ut adhuc quaeratur, in qua substantia creaturarum in sex diebus primitus conditarum causalem illam rationem fecerit animae, quam nondum uel de nihilo uel de aliquo fecerat. Quam si eo modo deuitare uoluerit, ut dicat sexto die etiam de limo factum esse hominem, sed hoc recapitulando postea commemoratum, uideat de muliere quid dicat, quia, masculum et feminam, dixit, fecit eos et benedixit eos. quodsi et ipsam eo die factam esse de uiri osse responderit, adtendat, quomodo adserat sexto die facta uolatilia, quae adducta sunt ad Adam, cum scriptura omne genus uolatili
Abbreviated transcription (Latin):
sed ꝑuersȩ uoluntatis. qũa iuste pę¬
na consequit᷑. Frustra ergo iam quȩxit᷑.
ex qua ueluti materie facta sit anima.
si recte intelligi potest in primis illis
oꝑib facta. cum factus est dies. Sicut
enim illa quȩ non erant facta sunt:
sic & hȩc inter illa. Quod si &. materi¬
es aliqua formabilis fuit. & corporalis
&. sp̃ualis. non tamen & ipsa institu¬
ta nisi adõ ex quo sunt om̃ia: quȩ
quide formationem suam non tempo¬
re. sed origine p̃cederet. sicut uox can¬
tum: quid nisi de materia sp̃uali fa.¬
cta anima congruentius creditur:
Si autẽ aliquis non uult eam existima¬
re factam. nisi cũ formatio corporis
est facta. ipse uideat quid respondeat.
cum quęxitur unde facta sit. Aut
enim ex nichilo dicturus est dm̃ ali¬
quid fecisse. uł facere. post illa consum¬
mationem
operum suoꝵ. & debet intueri quo¬
modo explicer sexto die hominem
factum ad imaginem cłi. quod nisi

Expanded text:
sed peruersae uoluntatis, quam iuste poesed peruersae uoluntatis, quam iuste poena consequitur. Frustra ergo iam quaeritur, ei qua ueluti materie facta sit anima, si recte intellegi potest in primis illis operibus facta, cum factus est dies; sicut enim illa, quae non erant, facta sunt, sic et haec inter illa. quodsi et materies aliqua formabilis fuit, et corporalis et spiritalis — non tamen et ipsa instituta nisi a deo, ex quo sunt omnia — quae quidem formationem suam non tempore, sed origine praecederet, sicut uox cantum, quid nisi de materia spiritali facta anima congruentius creditur? Si autem aliquis non uult eam existimare factam, nisi cum formato corpori est inspirata, uideat, quid respondeat, cum quaeritur, unde facta sit. aut enim ex nihilo dicturus est deum aliquid fecisse uel facere post illam consummationem operum suorum et debet intueri, quomodo explicet sexto die factum hominem ad imaginem dei — quod nisi
Abbreviated transcription (Latin):
recte laudetur etiam quia pecora crea¬
uit: quib est natura humana p̾stantior
etiam in ipsis peccantibus. Natura
quippe hominis ex dõ est: non iniqͥ¬
tas qua sese in uoluit. male utendo
libero arbitrio. Quod tam̃ si non ha¬
beret: in natura rerum minus excelle¬
ret. Cogitandus est quippe homo iu¬
ste uiuens. etiam non prescius futuro¬
rum: & ibi uidendum ẽ. excellentia
uoluntatis bonȩ. qũa non impediat᷑
ad recte uiuendum & dõ placendũ.
quod ignarus futuri uiuit ex fide:
huiusmodi gͦ creaturã quisquis ẽẽ
nollet in rebus: contradicit di boni¬
tati. Quisquis autẽ pęnas eam non
uult luere ꝓ peccatis: inimicus est
ȩquitati. Sed si ad hoc fit anima ut
mittatur in corpus: quȩri potest. utrũ
si noluerit compellatur. Sed melius
creditur hoc naturaliter uelle. id est
in ea natura creari ur uelit: sicut na¬
turale nobis ẽ uelle iuiuere bene: ma¬
le autẽ uiuere iam non est naturȩ.

Expanded text:
recte laudetur etiam, quia pecora crearecte laudetur etiam, quia pecora creauit, quibus est natura humana praestantior etiam in ipsis peccantibus. natura quippe hominis ex deo est, non iniquitas, qua se ipse inuoluit male utendo libero arbitrio: quod tamen si non haberet, in natura rerum minus excelleret. cogitandus est quippe homo iuste uiuens etiam non praescius futurorum et ibi uidendum est, excellentia uoluntatis bonae quam non inpediatur ad recte uiuendum et deo placendum, quod ignarus futuri uiuit ex fide. huiusmodi ergo creaturam quisquis esse nollet in rebus, contradicit dei bonitati; quisquis autem poenas eam non uult luere pro peccatis, inimicus est aequitati. Sed si ad hoc fit anima, ut mittatur in corpus, quaeri potest, utrum, si noluerit, conpellatur. sed melius creditur hoc naturaliter uelle, id est in ea natura creari, ut uelit, sicut naturale nobis est uelle uiuere; male autem uiuere iam non est naturae,
Abbreviated transcription (Latin):
cio dĩ recepturo uno quoq scđm ea
malum. Cur ergo non iam & illud
credatur. quod dĩ nutu ad corpus
uenerit. ubi si uellet scđm eius prȩ¬
ceptum agere. mercedẽ acciperet ui¬
te eternȩ. atq angłoꝵ societatis: si
autẽ contemneret. penas iustissimas
lueret. siue laboris duturni. siue ig¬
nis ȩterni: An quia hoc ipsum deo
uolenti optemperasse. iam utiq actio
bona est.S. erit contrarium. nondũ
natos nichil egisse uł boni uł mali:
Quȩ si ita sunt: fatebimur etiam ñ
in eo rerum genere animam primi¬
tus creatam. ut esset prescia futuri
oꝑis sui. uł iusti uł iniqui. Nimis
quippe incredibile est eam potuisse uo
luntate ꝓpria inclinari ad corporis
uitam: si se ita in quibusdam peccatu¬
ram ẽẽ presciret: ut iuste ꝑpetuo sup¬
plicio puniretur. Iuste sane creator lau¬
datur in om̃ib: quia fecit om̃ia bona
ualde. Neq enim ex his tantũ laudan¬
dus est. quib p̾scientiam dedit. cum

Expanded text:
cio dei recepturo unoquoque secundumcio dei recepturo unoquoque secundummalum. cur ergo non iam et illud credatur, quod dei nutu ad corpus uenerit, ubi, si uellet secundum eius praeceptum agere, mercedem acciperet uitae aeternae atque angelorum societatis; si autem contemneret, poenas iustissimas lueret siue laboris diuturni siue ignis aeterni? an, quia hoc ipsum, deo uolenti obtemperasse, iam utique actio bona est, et erit contrarium nondum natos nihil egisse uel boni uel mali? Quae si ita sunt, fatebimur etiam non in eo rerum genere animam primitus creatam, ut esset praescia futuri operis sui uel iusti uel iniqui. nimis quippe incredibile est eam potuisse propria uoluntate inclinari ad corporis uitam, si se ita in quibusdam peccaturam esse praesciret, ut iuste subplicio perpetuo puniretur. iuste sane creator laudatur in omnibus, qui fecit omnia bona ualde. neque enim ex his tantum laudandus est, quibus praescientiam dedit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ata lateret in oꝑib dĩ. donec eam
suo tempore suffiando hoc est in¬
spirando. formato ex limo corpori
insererer. Sed hic rursus ñ sꝑnen¬
da oritur quęstio. Si enim iam facta
erat anima & latebat: ubi ei posset
esse melius qũa ibi . Quid ergo fuit
causȩ. ut anima innocenter uiuens.
insereretur uitȩ huius carnis. in qͣ
peccando ipsum qui eam creauit
offenderet: unde eam merito seque¬
retur laboris erumna damnationisq
cruciatus : An illud dicendum est.
quod ad corpus amministrandum
uoluntate. ꝓpria fuerit inclinata:
in qua uita corporis. qm̃ &. iuste &.
inique uiuere potest. quod eligeret
hoc haberet. uł premium de iusti¬
ta uł de iniquitate supplicium: ui
nec illi apłicȩ sententiȩ sit contrari¬
um. qua dicit nondum natos nichil
egisse boni seu mali: Illa quippe in¬
cdinatio uoluntatis ad corpus. non¬
dum est actio uł iustitiȩ uł iniquita¬
tis: de qua ratio reddenda est in iudi¬

Expanded text:
ata lateret in operibus dei, donec eam ata lateret in operibus dei, donec eam suo tempore sufflando, hoc est inspirando, formato ex limo corpori insereret. Sed hic rursus non spernenda oritur quaestio. si enim iam facta erat anima et latebat, ubi ei posset esse melius quam ibi? quid ergo fuit causae, ut anima innocenter uiuens insereretur uitae huius carnis, in qua peccando ipsum, qui eam creauit, offenderet, unde eam merito sequeretur laboris aerumna damnationisque cruciatus? an illud dicendum est, quod ad corpus administrandum uoluntate propria fuerit inclinata, in qua uita corporis, quoniam et iuste et inique uiui potest, quod eligeret hoc haberet, uel praemium de iustitia uel de iniquitate subplicium, ut nec illi apostolicae sententiae sit contrarium, qua dicit nondum natos nihil egisse boni seu mali? illa quippe inclinatio uoluntatis ad corpus nondum est actio uel iustitiae uel iniquitatis, de qua ratio reddenda est in iudi
Abbreviated transcription (Latin):
quam eum suo tempore de limo for¬
matum flatu animaret: si absurde
creditur. animã causaliter in natura
angłica condidisse. Ilud gͦ uidea¬
mus utrum forsitan uerum ẽẽ pos¬
sit. quod certe humanȩ opimoni
tolerabilius michi uidetur. dm̃ in
illis primis oꝑibus quȩ simul om̃ia
creauit. animam etiã humanam
creasse. quam suo tempore membͥs
ex limo formati corporis inspiraret:
cuius corporis in illis simul condi¬
tis reb rationem creasser causaliter.
scdm quam faceret cum faciendum
esset corpus humanum. Nam neq
illud quod dictum est ad imaginẽ
suam. nisi in anima: neq illud qͦd
dictum est. masculum & feminam.
nisi in corpore: recte intelligimus.
Credatur gͦ si nulla scripturarũ au¬
ctoritas. seu ueritatis ratio contradi¬
cit. hominem ita factum sexto die.
ut corporis quidem humani ratio
causalis in elementis mundi. ani¬
ma uero iam ipsa crearetur. sicut
primitus est conditus dies. & cre¬

Expanded text:
quam eum suo tempore de limo forquam eum suo tempore de limo formatum flatu animaret. si absurde creditur animam causaliter in natura angelica condidisse. Illud ergo uideamus, utrum forsitan uerum esse possit, quod certe humanae opinioni tolerabilius mihi uidetur, deum in illis primis operibus, quae simul omnia creauit, animam etiam humanam creasse, quam suo tempore membris ex limo formati corporis inspiraret: cuius corporis in illis simul conditis rebus rationem creasse causaliter, secundum quam fieret, cum faciendum esset, corpus humanum. nam neque illud, quod dictum est" ad imaginem suam", nisi in anima neque illud, quod dictum est "masculum et feminam", nisi in corpore recte intellegimus. credatur ergo, si nulla scripturarum auctoritas seu ueritatis ratio contradicit, hominem ita factum sexto die, ut corporis quidem humani ratio causalis in elementis mundi, anima uero iam ipsa crearetur, sicut primitus conditus est dies, et cre
Abbreviated transcription (Latin):
animȩ autẽ. in natura illius diei
creasse credatur: Sed quid aliud di¬
citur cum hoc dicitur. nisi angłicũ
sp̃m quasi parentẽ ẽẽ animȩ huma¬
nȩ. si sic in illo in est animȩ creandȩ
precondita ratio. sicut in homine fu¬
turȩ prolis suȩ. ut corpoꝵ quidem
humanoꝵ parentes homines. anima¬
rum autẽ angłi. creator uͦ & anima¬
ex hominib. animarum ex angłis.
aut prioris corporis ex terra. & prio¬
ris animȩ ex angłica natura: ubi ra¬
tiones eoꝵ causales pͣfixerat. quan¬
do primitus fecit hominem in his
quȩ simul omĩa creauit: deinceps uero
iam homines ex hominib. corpus
ex corpore. animam ex anima. Du¬
rum est hoc: angłi aur angłoꝵ filiã
dicere esse anima: sed multo durius
cęli corporei. Quantomagis ergo ma¬
ris ꝙ. terrȩ: Multominus igitur in
aliqua corporali creatura causalis
anumȩ ratio prȩcondita est: cum fecit
d̾s hominẽ ad imaginem suam. ante¬

Expanded text:
animae autem in natura illius diei animae autem in natura illius diei creasse credatur? sed quid aliud dicitur, cum hoc dicitur, nisi angelicum spiritum quasi parentem esse animae humanae, si sic in illo inest animae humanae creandae praecondita ratio, sicut in homine futurae prolis suae, ut corporum quidem humanorum parentes homines sint, animarum autem angeli, creator uero et corpoex hominibus, animarum ex angelis, aut prioris corporis ex terra et prioris animae ex angelica natura, ubi rationes eorum causales praefixerat, quando primitus fecit hominem in his. quae simul omnia creauit, deinceps uero iam homines ex hominibus, corpus ex corpore, animam ex anima! durum est hoc angeli aut angelorum filiam dicere esse animam, sed multo durius caeli corporei; quanto magis ergo maris et terrae! multo minus igitur in aliqua corporali creatura causalis animae ratio praecondita est, cum faceret deus hominem ad imaginem suam, ante
Abbreviated transcription (Latin):
incurrat: dum ꝑtingit a fine usq
ad finem fortiter. & disponit om̃ia
suauiter. Sed nescio quemadmodũ
possit intelligi. ad hoc tantum crea¬
tam nescio quam creaturam spiri¬
tualem: quȩ in dĩ conditionib per
illos sex dies factis non cõmemoret᷑.
cum ds hominẽ sexto die fecisse di¬
ctus est. quem nondum in propria
natura fecerat: sed adhuc ratione
causali in illa creatura quȩ cõme¬
morata non est. Magis enĩ ipsa de
buit cõmemorari. quę sic cõmemo¬
rata erat: ut adhuc ẽẽt scđm suȩ
causȩ p̾cedentem rationem facien¬
da. An forte in illius diei natura que
primitus condidit. si sp̃s intellectua¬
lis dies ille recte accipitur. hanc faci¬
endȩ animȩ causalem rationem ds̃
inseruit. cum sexto die fecit homi¬
nem ad imaginem suam: causam
scilicet rationemq p̃figens. scđm
quam eum. post illos septẽ dies fa-¬
ceret. ut uidelicet corporis eius cau¬
salem rationem. in natura terrȩ:

Expanded text:
incurrat, dum pertendit a fine usque incurrat, dum pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter. sed nescio, quemadmodum possit intellegi ad hoc tantum creatam nescio quam creaturam spiritalem, quae in dei conditionibus per illos sex dies factis non commemoraretur, cum deus hominem sexto die fecisse dictus est, quem nondum in propria natura fecerat, sed adhuc ratione causali in illa creatura, quae commemorata non est. magis enim debuit ipsa commemorari, quae sic consummata erat, ut non adhuc esset secundum suae praecedentem rationem facienda. An forte in illius diei natura, quem primitus condidit, si spiritus intellectualis dies ille recte accipitur, hanc faciendae animae causalem rationem deus inseruit, cum sexto die fecit hominem ad imaginem suam, causam scilicet rationemque praefigens, secundum quam eum post illos septem dies faceret, ut uidelicet corporis eius causalem rationem in natura terrae,
Abbreviated transcription (Latin):
homo in sua natura ꝓpria condere¬
tur: sicut in ipso homine iam ꝓpri¬
am ducente uitam latenter ocioseq
in est radio generandi. quȩ non oꝑat᷑.
nisi ꝑ concubitum atq conceptum.
an ꝙͥ illa creatura sp̃ualis: in qua
latenter erat hȩc ratio. nichil age¬
bat sui oꝑis: Et ut quid creata erat:
an ut contineret rationem futurȩ
animȩ humanȩ. uł futurarum ani¬
marum. tanqũa in seipsis esse non
possent. sed in aliqua creatura uita
ꝓpria iam uiuente: sicut generandi
ratio non potest ẽẽ nisi in aliquib
iam existentib ꝑfectisq naturis: Pa¬
rens ergo animȩ instituta ẽ aliqua
creatura sp̃ualis. in qua sit ratio futu¬
rȩ animȩ: quȩ non inde existat. nisi
cum eam ds homini inspirandã facit.
Neq enim & ex homine fȩtum uł
seminis uł ipsius iam ꝓlis creat &.¬
format. nisi ds̃ ꝑ sapientiam attin¬
gentem ubiq ꝓpter suam munditiã.
ita ut nichil inquinatum in eam

Expanded text:
homo in sua natura propria conderehomo in sua natura propria conderetur, sicut. in ipso homine iam propriam ducente uitam latenter otioseque inest ratio generandi, quae non operatur nisi per concubitum atque conceptum. an et illa creatura spiritalis, in qua latenter erat haec ratio, nihil agebat sui operis? et ut quid creata erat? an ut contineret rationem futurae animae humanae uel futurarum animarum, tamquam in se ipsis esse non possent, sed in aliqua creatura uita propria iam uiuente, sicut generandi ratio non potest esse nisi in aliquibus iam existentibus perfectisque naturis? parens ergo animae instituta est aliqua creatura spiritalis, in qua sit ratio futurae animae, quae non inde existat, nisi cum eam deus homini inspirandam facit. neque enim et ex homine fetum uel seminis uel ipsius iam prolis creat et format nisi deus per sapientiam adtingentem ubique propter suam munditiam, ita ut nihil inquinatum in eam
Abbreviated transcription (Latin):
pus nondum de limo finxerat: cui
nondum anima flando fecerat: Et
corporis quidem humani etiansi fu¬
it aliqua occulta ratio: qua futurum
erat ut formaretur. erat & materies
de qua formaretur id est terra in quaui¬
deri potest illa ratio uelut in semi¬
ne latuisse. Animȩ autẽ faciendȩ. idẽ
fiatus faciendi. qui esset anima homi¬
nis: quȩ ibi ratio causalis primitus
condita est. cum diceret ds faciamꝰ
hominem ad imaginem & similitu¬
dinẽ nr̃am. quod nisi scđm animã
recte intelligi non potest: si nulla
erat natura ubi conderetur: Si enum
hȩc ratio in dõ erat non in creatura.
nondum ergo condita erat. Quomͦ
ergo dictum est. fecit ds hominem
ad imaginẽ di: Si autẽ iam in crea¬
tura erat. hoc est in his quȩ simuloĩa
creauerat ds: in qua creatura erat.
utrum sp̃uali an corporali : Si sp̃uali:
agebat ne aliquid in corporibus
mundi. seu cȩlestib seu terrestribus.
An in ea erat hoc uacans. ante qũa

Expanded text:
pus nondum de limo finxerat, cui pus nondum de limo finxerat, cui nondum animam flando fecerat? et corporis quidem humani etiamsi fuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat, ut formaretur, erat et materies, de qua formaretur, id est terra, in qua uideri potest illa ratio uelut in semine latuisse; animae autem faciendae, id est flatum faciendi, qui esset anima hominis, quae ibi ratio causalis primitus condita est, cum diceret deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram — quod nisi secundum animam recte intellegi non potest —, si nulla erat natura, ubi conderetur? Si enim haec ratio in deo erat, non in creatura, nondum ergo erat condita. quomodo ergo dictum est: fecit deus hominem ad imaginem dei? si autem iam in creatura erat, hoc est in his, quae simul omnia creauerat deus, in qua creatura erat? utrum spiritali, an corporali? si spiritali, agebatne aliquid in corporibus mundi, seu caelestibus seu terrestribus? et in ea erat hoc uacans antequam