comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
preceptis: ut pueri tui custodirẽ¬
tur illesi. Nam nubes castra eoꝵ
obumbrabat. & ex aqua qͣ ante
erat terra arida apparuit. & m
mari rubro uia sine impedim̃to.
& campus germinans de ꝓfun¬
do nimio. ꝑ quẽ omnis natio tͣn¬
siuit que tegebatur tua manu:
uidentes tua mirabilia & mon¬
stra. Tanquam equi enim depa¬
uerunt: & tanquam agni exulta¬
uerunt. magnificantes te dñe
qui liberasti illos. xluii.¬
Emores enim erant adhuc
eoꝵ: que in incolatu illoꝵ fa¬
cta fuerant: quẽ admodum ꝓ na¬
tione animalium eduxit terra
muscas: & pro piscib: erustauit
fluuius mulgtudinẽ ranarum
Nouissime autẽ uiderunt nouã
creaturam auium: cum abducti
concupiscentia postulauerunt
escam epulationis. In allocutione
enim desiderii ascendit illis de
mari ortygometra & uexationes
peccatorib suꝑuenerunt. ñ sine
illis que ante facta erant argu¬
mentis ꝑ uim fluminũ. Iuste enĩ
patiebantur: scłm suas neqͥtias.

Expanded text:
praeceptis ut pueri tui custodirenpraeceptis ut pueri tui custodirentur inlaesi nam nubis castra eorum adumbrabat et ex aqua quae ante erat terra arida apparuit et ex mari Rubro via sine inpedimento et campus germinans de profundo nimio per quem omnis natio transivit quae tegebatur tua manu videntes mirabilia monstra tamquam equi enim depaverunt et tamquam agni exultaverunt magnificantes te Domine qui liberasti illos memores enim erant adhuc eorum quae in incolatu illorum facta fuerant quemadmodum pro natione animalium eduxit terra muscas et pro piscibus eructavit fluvius multitudinem ranarum novissime autem viderunt novam creaturam avium cum abducti concupiscentia postulaverunt escam epulationis in adlocutione enim desiderii ascendit illis de mari ortygometra et vexationes peccatoribus supervenerunt non sine illis quae ante facta erant argumentis per vim fluminum iuste enim patiebantur secundum suas nequitias
Abbreviated transcription (Latin):
erat orbis terrarum. & parentũ
magnalia in quatuor ordinib
lapidum erant sculpta. & mag¬
nificentia tua in diademate ca-¬
pitis illius erat scripta. Propter¬
hȩc autẽ his cessit qui extermina¬
bat: & hȩc extimuit. Erat enim
sola temptato irȩ sufficiens. Im¬
piis autem usq in nouissimum
& cum magna sollicitudine p̾mi¬
sissent illos: consequebant᷑ illos
penitentiȩ actus. Adhuc enim int̾
manus habentes luctum & deplo¬
rantes ad monum̃ta mortuoꝵ: ali¬
am sͥ assumpserunt cogitationẽ
inscientiȩ. Et quos rogantes pro¬
iecerant: hos tanquam fugitiuoᷤᷤ
ꝑsequebantur. Ducebat enim illoᷤᷤ
ad hunc finẽ digna necessitas.
Et hoꝵ que acciderant cõmemo¬
rationem amittebant. ut que
deerant tormentis: repleret pu.¬
nitio. & popłs quidẽ tuus mira¬
biliter transiret: illi autẽ nouã
mortẽ inuenirent. Omnis enim
creatura ad suum genus ab ini¬
cio refigurabatur deseruiens tuis

Expanded text:
erat orbis terrarum et parentum erat orbis terrarum et parentum magnalia in quattuor ordinibus lapidum erant sculpta et magnificentia tua in diademate capitis illius erat scripta haec autem his cessit qui exterminabat et haec extimuit erat enim sola temptatio irae sufficiens impiis autem usque in novissimum et cum magna sollicitudine praemisissent illos consequebantur illos paenitentia acti adhuc enim inter manus habentes luctus et deplorantes ad monumenta mortuorum aliam sibi adsumpserunt cogitationem inscientiae et quos rogantes proiecerunt hos tamquam fugitivos persequebantur ducebat enim illos ad hunc finem digna necessitas et horum quae acciderant memorationem amittebant ut eam quae deerat tormentis replerent punitionem et populus quidem tuus mirabiliter transiret illi autem novam mortem invenirent omnis enim creatura ad suum genus ab initio refigurabatur deserviens tuis
Abbreviated transcription (Latin):
in terra. Tunc continuo uisus
sompmioꝵ maloꝵ turbauerunt
illos: &e timores suꝑuenerunt in¬
sꝑati. Et alius alib proiectus se¬
miuiuus: propter quam causã¬
moriebatur demonstrabat mor¬
tis. Uisiones enim quȩ illos tur¬
bauerunt hee premonebant:ne
inscii quare mala patiebantur
ꝑirent. Tetigit autem tunc & iu¬
stos temptatio mortis: & cõmo¬
o in heremo facta ẽ multitudi¬
nis. sed ñ diu ꝑmansit ira tua.
Roꝑans enim homo .xlu.¬
sine querela deprecari pro
populis: ꝓferens seruitutis suȩ
scutum. orationem. Et ꝑ incensũ
depcationem allegans restitit
irȩ. & finem imposuit necessitati:
ostendens qm̃ tuus ẽ famulus
uicit autẽ turbas. ñ in uirtute
corporis. nec armatur potentiȩ.
abat. iuram̃ta parentũ. & testa¬
mentũ commemorans.xlui.¬
Um enim iam aceruatim ce-¬
cidissent suꝑ alterutrũ mor¬
tui: inter stetit & amputauit im-¬
petum. & diuisit illam que ad ui¬
uos ducebat uiam. In ueste enĩ
poderis quam habebat: totus

Expanded text:
ia. Tunc continuo visus somniorum malorum turbaverunt illos, et timores supervenerunt insperati. Et alius alibi projectus semivivus propter quam moriebatur, causam demonstrabat mortis. Visiones enim, quae illos turbaverunt, haec praemonebant, ne inscii quare mala patiebantur perirent. stos tentatio mortis, et commotio in eremo facta est multitudinis, sed non diu permansit in ira tua. Properans enim homo sine querela deprecari pro populis, proferens servitutis suae scutum, orationem et per incensum deprecationem allegans, restitit irae, et finem imposuit necessitati, ostendens quoniam tuus est famulus. Vicit autem turbas, non in virtute corporis, nec armaturae potentia, ecit iuramenta parentum et testamentum commemorans cum enim iam acervatim cecidissent super alterutrum mortui interstetit et amputavit impetum et divisit illam quae ad vivos ducebat viam in veste enim poderis quam habebat totus
Abbreviated transcription (Latin):
icut enim lesisti adu̾sarioᷤᷤ nr̃os:
sic nos ꝓuocans magnifica¬
sti. Absconse enim sacrificabant
iusti pueri bonoꝵ. & iusticie legẽ
in concordiam disposuerunt.Si¬
militer bona &e mala ꝑcepturos
iustos: patrias decantantes lau¬
des. Resonabat autẽ inconueni¬
ens inunicoꝵ uox: &e flebilis au¬
diebatur planctus ploratoꝵ in¬
fantium. Simili autẽ pena ser¬
uus cum dño afflictus: & popu¬
laris homo regi similia passus.
Similiter ergo om̃s uno nomi¬
ne mortis: mortuos habebant
innumerabiles.Nec enim ad se¬
peliendum uiui sufficiebant:
qm̃ uno mom̃to que erat p̾cla-¬
rior natio illoꝵ exterminata ẽ.
De omnib enim ñ credentes: ꝓpt̾
beneficia tunc cũ pͥmum fuit ex¬
terminiũ pͥmogenitoꝵ spopon-¬
derunt popłm dei se esse.Cum
enim quietũ silentium contine¬
rent omnia & nox in suo cursu
medium iter haberet: omnipo¬
tens sermo tuus exiliens de cȩlo
a regalib sedib. durus debella-¬
tor in mediam exterminii terrã

Expanded text:
icut enim laesisti adversarios sic nos provocans magnificasti absconse enim sacrificabant iusti pueri bonorum et iustitiae legem in concordia disposuerunt similiter bona et mala percepturos iustos patri iam decantantes laudes resonabat autem inconveniens inimicorum vox et flebilis audiebatur planctus ploratorum infantium simili autem poena servus cum domino adflictus et popularis homo regi similia passus similiter ergo omnes uno nomine mortis mortuos habebant innumerabiles nec enim ad sepeliendum vivi sufficiebant quoniam uno momento quae erat praeclarior natio illorum exterminata est de omnibus enim non credentes propter veneficia tunc cum fuit exterminium primogenitorum spoponderunt populum Dei se esse cenim quietum silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus exsiliens de coelo a regalibus sedibus durus debellator, in mediam exterminii terram
Abbreviated transcription (Latin):
omnia possunt esse in hominib:
qm̃ ñ est immortalis filiꝰ homi¬
nis. & in uanitatẽ maliciȩ pla¬
cuerunt. Quid lucidius sole: Et
hic deficiet. Aut quid nequiꝰ ex¬
cogitauit caro ce sanguis: Et hoc
arguetur. Uirtutẽ altitudinis cȩli
ipse conspicit: & om̃s homines ter¬
ra ce cinis. Qui uiuit in ȩternũ: om¬
nia creauit simul. Deus solus iusti¬
ficabitur: & manet inuictus rex
in ȩternum. Quis sufficiet enar¬
rare oꝑa illius: Quis enim inue¬
stigabit magnalia illius: Uirtu¬
tem autẽ magnitudinis eius qͥs
enunciabit. & quis adiciet enar¬
rare miscdiam eius: Non est mi¬
nuere neq adicere. nec est inue¬
nire magnalia dei. Cum consum¬
mauerit homo: tunc incipit: &
cum quieuerit: oꝑabit᷑. Quid est¬
homo: &e que gr̃a illius: Et quid
bonũ: aut quid nequam illius:
Numerus dierum hominũ ut
multum centũ anni quasi guttȩ
aquȩ amare deputati sunt. & sic̃
calculus arenȩ: sic exigui anni in

Expanded text:
omnia possunt esse in hominibus omnia possunt esse in hominibus quoniam non est inmortalis filius hominis et in vanitate malitiae placuerunt quid lucidius sole et hic deficiet aut quid nequius excogitabit caro et sanguis et hoc arguitur virtutem altitudinis caeli ipse conspicit et omnes homines terra et cinis qui vivit in aeternum creavit omnia simul Deus solus iustificabitur et manet invictus rex in aeternum quis sufficit enarrare opera illius quis enim investigabit magnalia eius virtutem autem magnitudinis eius quis enuntiabit et quis adiciet enarrare misericordiam eius non est minuere neque adicere nec est invenire magnalia Dei cum consummaverit homo tunc incipit et cum quieverit operabitur quid homo et quae gratia illius et quid bonum aut quid nequam illius numemultum centum anni: quasi gutta aquae maris deputati sunt: & sicut calculus arenae, sic exigui anni in
Abbreviated transcription (Latin):
inspicientes inuiis eoꝵ.Non sunt
absconsa testamenta ꝑ iniquitatẽ
eoꝵ. & om̃s iniquitates eoꝵ in con¬
spectu dei. Elemosina uiri quasi
sacculum cum ipso: & grãm hoĩs
quasi pupillam conseruabit. Et
post ea resurget & retribuet illis
retributionem: unicuiq in caput
ipsoꝵ. Et conuertet in inferiores par¬
tes terrȩ. Penitentib autẽ dedit
uiam iusticiȩ: & confirmauit defi¬
cientes sustinere. & destinauit il¬
lis sortem ueritatis. xluii.¬
onuertere ad dnm̃ &e relinqͦ
peccata tua: precare ante faq¬
em dei. & minue offendicula. Re¬
uertere ad dñm & auertere ab
iniusticia tua: & nimis odito exe¬
crationem. Et cognosce iusticias
& iudicia dei: &e sta in sorte propo¬
sitionis & orationis altissimi dei.
In parte suade seculi sq̃ cum uiuis:
on demoreris i errore impi¬
mortuo quasi nichil perit: confi
beris in miserationib illius. Quã
magna miscd̃ia dei & ꝓpiciatio
illius conuertentib ad se. Nec enĩ

Expanded text:
inspicientes in viis eorum non sunt inspicientes in viis eorum non sunt absconsa testamenta per iniquitatem eorum et omnes iniquitates eorum in conspectu Dei elemosyna viri quasi sacculum cum ipso et gratiam hominis quasi pupillam conservabit et postea resurget et retribuet illis retributiillorum et conuertet in interiores partes terrae. paenitentibus autem dedit uiam iustitiae et confirmauit deficientes sustinere et destinauit illis sortem ueritatis. convertere ad Deum et relinque peccata tua precare ante faciem et minue offendiculum refer te ad Dominum et avertere ab iniustitia et nimis odito execrationem et cognosce iustitias et iudicia Dei et sta in sorte propositionis et orationis altissimi Dei in partes vade saeculi sancti cum vivis on demoreris in errore impimortuo quasi nihil perit confessberis in miserationibus illius quam magna misericordia Dei et propitiatio illius convertentibus ad se nec enim
Abbreviated transcription (Latin):
carnem: & dominatus ẽ bestia¬
rum & uolatilium. Creauit ex
ipso adiutoriũ simile sͥ: consiliũ
& linguam & oculos & aures.
Et cor dedit illis excogitandi: oe
disciplina intellectus repleuit
illos. Creauit illis scientiam sp̃s:
sensu impleuit cor illoꝵ. Et ma¬
la && bona: ostendit illis. Posuit
oculum ipsoꝵ suꝑ corda ipsoꝵ:
ostendere illis magnalia operũ
Addidit illis disciplinam: & legẽ
uitȩ hereditauit illos. Testamen¬
tum ȩternũ constituit cũ illis: ce¬
iusticiam & iudicia sua ostendit
illis. Et magnalia honoris eiꝰ
uidit oculus eoꝵ: & honorẽ uocᷤᷤ
audierunt aures eoꝵ. Et dixit
illis. Attendite ab omni iniquo:
&e mandauit illis unicuiq de
proximo. Uiȩ illoꝵ coram ipso
sunt semꝑ: non sunt absconsȩ ab
oculis ipsius. In unamquamq
gentẽ preposuit rectorem:& pars
dei isrł facta est manifesta. Et oĩa
oꝑa illoꝵ uelut sol in conspectu
dei: & oculi eiꝰ sine intermissione

Expanded text:
carnem, et dominatus est bestiacarnem, et dominatus est bestiarum volatilium. Creavit ex ipso adjutorium simile ipsi: consilium, et linguam, et oculos, et aures, et cor dedit illis excogitandi: et disciplina, et intellectu replevit illos. Creavit illis scientiam spiritus, sensu implevit cor eorum, et mala et bona ostendit illis. Posuit oculum ipsorum super corda illorum ostendere illis magnalia operum addidit illis disciplinam et legem vitae hereditavit illos testamentum aeternum constituit cum illis et iudicia sua ostendit illis et magnalia honoris eius vidaudierunt aures illorum, et dixit illis: Attet mandavit illis unicuique de proximo viae illorum coram ipso sunt semper non sunt absconsae ab oculis ipsius in unamquamque gentem praeposuit rectorem et pars Dei Israhel facta est manifesta omnia opera illorum velut sol in conspectu Dei et oculi eius sine intermissione
Abbreviated transcription (Latin):
m ȩquitate disciplinam: &e scruta¬
bor enarrare sapientiam. Et in
uerbis meis attende in corde tuo
Et dico in equitate sp̃s uirtutes
quas posuit ḋs in oꝑa sua ab mi¬
cio. & inueritate enuncio scienti¬
am eius. In iudicio dei: oꝑa ipsiꝰ.
Ab inicio & ab institutione ipsoꝵ
distinxit partes illoꝵ: & micia ip¬
soꝵ ingentib suis. Ornauit in
eternum oꝑa illoꝵ: nec esuriert̃
nec laborauerunt. & ñ destidert̃¬
ab oꝑib suis. Unus quisq pro¬
xium sͥ non angustiauit usq
in ȩuum. Non sis incredibilis uer¬
bo illius. Post hȩc d̾s in terram
respexit: &̃ impleuit illam in bo¬
nis sius. Anmia omnis uitalis
denunciauit ante faciẽ ipsius:
& ipsa iterũ reuersio illoꝵ. xlui
Fus creauit de terra homine
& scdm ymaginẽ suam fecit
illum. Et iterum conuertit illũ
in ipsam: & scđm se uestunt illũ
uirtute. Numerum dierũ & tem¬
tem eoꝵ que sunt suꝑ terram.
Posuit timorem illius suꝑ omnẽ

Expanded text:
in aequitate disciplinam et scrutain aequitate disciplinam et scrutabor enarrare sapientiam et in verbis meis adtende in corde tuo et dico in aequitate spiritus virtutes quas posuit Deus in opera sua ab initio et in veritate enuntio scientiam eius in iudicio Dei opera ipsius ab initio et ab institutione ipsorum distinxit partes illorum et initia ipsorum in gentibus suis ornavit in aeternum opera illorum nec esurierunt nec laboraveruntab operibus suis unusquisque proximum sibi non angustiavit usque in aevum non incredibiles verbo illius post haec Deus in terram respexit et implevit illam bonis suis anima omnis vitalis denudavit ante faciem ipsius et ipsa iterum reversio illorum Deus creavit de terra hominem et secundum imaginem suam fecit illum. Et iterum convertit illum in ipsam, et secundum se vestivit illum virtute. Numerum dierum, et temtem eorum, quae sunt super terram. Posuit timorem illius super omnem
Abbreviated transcription (Latin):
rum suoꝵ: oe scd̃m intellectum
ꝑeregrinationis ipsius. xliiii.¬
on dicas a deo abscondar. &
ex summo qͥs mei memora¬
bitur: In popło meo ñ agnoscar.
Que est enim anima mea in tam
immensa creatura: Ecce cȩlum
& cęl celoꝵ. abyssus. & uniuersa
terra. & quȩ in eis sunt in conspe¬
ctu illius commouebunt᷑. mon¬
tes simul &r colles oe fundam̃ta
terrȩ. Et cum conspexerit illa
ḋs: tremore concutientur. Et in
omnib his insensatũ est cor: oe
omne cor intelligit᷑ ab illo. Et uia
illius quis intelligit: Et procella
quam nec oculus uidebit hoĩs:
Nam plurima oꝑa illius: sunt in
absconsis. Sed oꝑa iusticiȩ eiꝰ quis
enunciabit: aut quis sustinebit:
Longe enim est testamentũ a
quibdam: & interrogatio homi¬
num in consummatione est. Qui
minorat᷑ corde: cogitat mania:
&uir imprudens & errans cogi¬
tat stulta.
Udi me fili &e disce discipli¬
nam sensus: & in uerbis me¬
is attende in corde tuo. Et dicam

Expanded text:
rum suorum, et secundum intellectum rum suorum, et secundum intellectum peregrinationis ipsius. Non dicas: A Deo abscondar, et ex summo quis mei memorabitur? In populo magno non agnoscar. Quae est enim anima mea in tam immensa creatura? Ecce coelum, et coeli coelorum, abyssus, universa terra, et quae in eis sunt, in conspectu illius commovebuntur, montes simul, et colles, et fundamenta terrae. Et cum conspexerit illa Deus, tremore concutientur. Et in omnibus his insensatum est cor: et omne cor intelligitur ab illo, et vias illius quis intelligit, et procellam , quam nec oculus vidit hominis? Nam plurima opera illius sunt in absconsis: sed opera justitiae illius quis enarrabit, aut quis sustinebit? Longe enim est testamentum a quibusdam, et interrogatio hominum in consuminoratur corde cogitat inania et vir inprudens et errans cogitat stulta audi me fili et disce disciplinam sensus et in verbis meis adtende in corde edicam
Abbreviated transcription (Latin):
infiliis impiis: si multiplicen¬
tur: ñ oblecteris suꝑ ipsos. Si ñ
est timor dei cum illis. Non credas
uitȩ illoꝵ. & ne respexeris in labo¬
res illoꝵ. Melior est enim unus
timens dm̃: quam mille filii im¬
pii. Et utile est mori sine filiis: qͣm
relinquere filios impios. Ab uno
sensato inhabitabitur patria: ce
atrib impiis deseretur. Multa
alia uidit oculus m̃s: & fortiora
hoꝵ auduit auris mea. Insina¬
goga peccantum exardebit igniˢ:
& in gente incredibili exardescit
ira. Non exorauerunt propeccati
suis antiqui gigantes: quos de¬
struxit d̾s confidentes suȩ uirtu¬
q. Et ñ peꝑcit peregrinationi il
gentẽ totam ꝑdens: & extollentẽ
se in sins peccatis. Et sicut sexcen¬
ta milia peditum qui congregati
sunt in duricia cordis sui: & si unꝰ
fuisset ceruicatus. mirũ si fuisset
ẽ cum illo. potens exoratio. & ef¬
am. Si correptio illius homines
scd̃m oꝑa sua iudicat. ñ effugiet
cum unicuiq scđm meritũ ope¬

Expanded text:
filiis impiis si multiplicentur non oblecteris super ipsos si non est timor Dei cum illis non credas vitae illorum et ne respexeris in labores illorum melior est enim unus timens Deum quam mille filii impii et utile mori sine filiis quam relinquere filios impios ab uno sensato inhabitabitur patria et a tribus impiis deseretur multa talia vidit oculus meus et fortiora horum audivit auris mea in synagoga peccantium exardebit ignis t in gente incredibili exardescit ira non exoraverunt pro peccatis suis antiquis gigantibus qui destruxerunt confidentes suae virtuti et non pepercit peregrinationi illgentem totam perdens et extollentes se in suis peccatis et sicut sescenta milia peditum qui congregati sunt in duritia cordis sui et si unus fuisset cervicatus mirum si fuisset est cum illo, potens exoratio, et efam, sic correptio illius. Hominem secundum opera sua judicabit. Non effugiet cum unicuique secundum meritum ope
Abbreviated transcription (Latin):
Fus ab inicio constituit homi¬
nem: &e reliquit illum in ma-¬
nu consilii sui. Adiecit mandata:
& precepta sua. Siuolueris man¬
te. & in ꝑpetuum fidem placitã
facere. Apposuit tibi aquam &e ig¬
nem: ad quod uolueris porrige ma¬
num tuam. Ante hominẽ uita &
mors. bonũ & malum. qd̾ placue¬
rit ei: dabitur illi:qm̃ multa sa¬
pientia dei & fortis in potentia:
Oculi dñi ad timentes eum: e ip̃e
agnoscit omnẽ oꝑam hoĩs. Ne-¬
mini mandauit impie agere:
& nemini dedit spaciũ peccandi.

Expanded text:
us ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui. Adjecit mandata et praecepta sua: si volueris serte, et in perpetuum fidem placitam facere. Apposuit tibi aquam et ignem; ad quod voles porrige manum tuam. Ante hominem vita et mors, bonum et malum; quod placuerit ei, dabitur illi. Quoniam multa sapientia Dei, et fortisOculi Domini ad timentes eum, & ipse agnoscit omnem operam hominis. Nemini mandavit impie agere, & nemini dedit spatium peccandi.
Abbreviated transcription (Latin):
strumento musico id est psalterio:
modulatio quedam dulcis & cano
Canticum est: qd̾ ad honorem dei
canitur. quando quis libertate
ꝓpͥe uocis utitur. nec loquaci instru¬
mento cuidam musico: consona mo¬
dulatione sociatur. Hoc est quod
etiam nunc in diumnitatis laudib
agitur
agitur. Quid sit ps̃ cantici.

Expanded text:
strumento musico, id est psalterio, strumento musico, id est psalterio, modulatio quaedam dulcis et canor canticum. Canticum est quod ad honorem Dei canitur, quando quis libertate vocis propriae utitur, nec loquaci instrumento cuiquam musico consona modulatione sociatur, hoc est quod etiam nunc in Divinitatis laudibus agitur. CAPUT VII. Quid sit psalmocantic
Abbreviated transcription (Latin):
iste communis atq mortalis: qͣn¬
do res aliqua ad extremũ deducta
ꝑuenerit. nec ulterius potest ꝓdire
qui motus sui terminum ꝓbatur
accipere. Sic enim dicimꝰ finitũ ci-¬
bum: qui sedula commestione con¬
sumptus est. finitam pecuniam quȩ
dicitur expensa. & cetera quȩ hoc
modo ꝓbantur edici. Scd̃s dicitur
finis ꝑfectus atq perpetuus quẽ
modo querimus. qui dunc nobis
ꝓtendi magis ac dilatari incipit:
quando ad cum mens deuota ꝑue¬
nerit. finis ergo legis ac plenitudo
finis enim legis xp̃c ad iusticiam
omni credenti. ad quẽ dum ꝑuene¬
rimus: nichil ultra ꝑquirimus. sed¬
in ipso beatitudinis fine contenti:
plenissima iocunditate ꝑfriumur.
Cuius tantũ amor ꝓficit: quantum
intellectus noster dño prestante
clarescit. Et ideo quõtiens in tytulis
psalmoꝵ finem rẽpperis: ad dnm sal¬
uatorem aciem mentis intende. qui
est finis sine fine: & bonoꝵ omniũ
completiua perfectio. Quid sit p̃¬
Ps almus est: cum exipso solo in¬

Expanded text:
iste communis atque moralis, quando res aliqua ad extremum deducta pervenerit, nec ulterius potest prodire, quae motus sui terminum probatur accipere. Sic enim dicimus finitum cibum, qui sedula comestione consumptus est; finitam pecuniam, quae docetur expensa, et caetera quae hoc modo probantur edici. Secundus dicitur finis perfectus atque perpetuus, quem modo quaerimus; qui tunc nobis protendi magis ac dilatari incipit, quando ad eum mens devota pervenerit. Finis ergo legis ac plenitudo Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti . Ad quem dum pervenerimus, nihil ultra perquiremus; sed ipso beatitudinis fine contenti, plenissima jucunditate perfruemur; cujus tantum amor proficit, quantum intellectus noster, Domino praestante, clarescit. Et ideo quoties in titulis psalmorum in finem reperis, ad Dominum Salvatorem aciem mentis intende, qui est finis sine fine, et bonorum omnium completiva perfectio. CAPUT Psalmus est cum ex ipso solo in
Abbreviated transcription (Latin):
lectum iusticiȩ. Si autẽ aberraue¬
rit: derelinquet eum. & tradet cũ
in manus mimici sui.
ili conserua tempus. & deuita
amalo ꝓ anima tua ñ confun
fusio: adducens peccatum: &e est
confusio adducens głam & grãm.
Ne accipias faciem aduersus faci¬
em tuam: nec aduersus animã
tuam mendacium. Non reuere¬
aris ꝓximum tuũ in casu suo:
nec retineas uerbum in tempore
salutis. Non abscondas sapien¬
tiam tuã: in decore eius. In lin¬
gua enim cognoscitur sapientia:
& sensus & scientia & doctrina
in uerbo sensati: & firmam̃tũ
in oꝑib iusticiȩ. Non contradicas¬
& de mendacio ineruditionis tuȩ
confundere. Non confundaris con¬
fiteri peccata tua: & ne subiciaste
homini ꝓ peccato. Noli resistere
contra faciem potentis: nec cone¬
ris contra ictum fluuii. Pro iusti¬
cia agonizare ꝓ anima tua. &
usq ad mortẽ certa ꝓ iusticia: &
d̾s expugnabit ꝓ te inimicos tuoᷤ.
Nol citatus esse in lingua tua:

Expanded text:
lectum iustitiae. si autem oberrauelectum iustitiae. si autem oberrauerit, derelinquet illum et tradet eum in manus inimici sui. fili, conserua tempus et deuita a malo. pro anima tua nfusio adducens peccatum et est confusio adducens gloriam et gratiam. non accipias faciem aduersus faciem tuam, nec aduersus animam tuam mendacium. non reuerearis proximum tuum in casu suo, nec retineas uerbum in tempore salutis. non abscondas sapientiam tuam in decore eius. in lingua enim agnoscitur sapientia et sensus et scientia et doctrina in uerbis ueritatis et firmamentum in operibus iustitiae. non contradicaset de mendacio ineruditionis tuae confundere. non confundaris confiteri peccata tua et ne subicias te homini pro peccato. noli resistere contra faciem potentis, nec coneris contra ictum fluuii. in iustitia agonizare pro anima tua et usque ad mortem certa pro iustitia, et deus inpugnabit pro te inNoli citatus esse in lingua tua,
Abbreviated transcription (Latin):
loꝵ. & eris uelut filius altissimi
obediens. & miserebitur tui ma.¬
gis quam mater. .x.¬
apientia filiis suis uitam in¬
spirat & suscipit exquirenteᷤᷤ
se. & preibit in uia iusticiȩ. Et qͥ
illam diligit: diligit uitam. &e
qui uigilauerint ad illam: com¬
plestent᷑ leticia placorẽ eiꝰ. Qui tenu¬
erint illam uitam: hereditabt̃:
& quo introibit: benedicet d̾s.
Ouiseruiunt ei: obsequentes erunt
scõ. & eos qui diligunt illam: di¬
ligit d̾s. Qui audit illam: iudicat
gentes: & qui intuetur illam: per¬
manebit confidens. Si crediderit
ei: hereditabit illam. & erunt in
confirmatione creaturȩ illoꝵ. qm̃
in temptatione ambulat cum eo:
& in primis elegit eum. Timorem
&e metum ad ꝓbationẽ indiicet
suꝑ illum. & cruciabit illum in tri¬
bulatone doctrinȩ suȩ. donec tẽp¬
tet illum in cogitationib illiꝰ: &
credat animȩ illius. Et firmabit
illum: & iter adducet directũ ad
dabit absconsa sua illi: & thesau¬
rizat suꝑ illũ scientiam & intel¬

Expanded text:
lorum: et eris uelut filius altissimi obaudiens, et miserebitur tui magis quam mater. sapientia filiis suis uitam inspirauit, et suscipit exquirentes se et praeibit in uia iustitiae. et qui illam diligit, diligit uitam: et qui uigilauerint ad illam, conplectebuntur placorem eius. qui tenuerint illam, uitam hereditabunt, et quo introiuit bene dicit deus. qui seruiunt ei, obsequentes erunt sancto: et eos qui diligunt illam diligit deus. qui audit illam, iudicat gentes: et qui intuetur illam, permanebit confidens. si crediderit ei, hereditabit illam et erunt in confirmatione creaturae illorum. quoniam in temptatione ambulat cum eo et in primis eligit eum. timorem et metum et probationem inducet super illum et cruciabit illum in tribulatione doctrinae suae, donec temptet illum in cogitationibus illius et credat animae illius. et firmabit illum et iterum adducet directum ad dabit abscondita sua illi et thesaurizat super illum scientiam et intel
Abbreviated transcription (Latin):
rit ĩ tẽpore umdictȩ ⁊ obductiõis. Ñ
tiam cordis tui: & ne dixeris qͦmͦ
potui. aut quis me subiciet propt̾
facta mea: D̃s enim uindicans:
uindicabit. Ne dicas peccaui. &
quid accidit michi triste: Altissi¬
mus enim ẽ patiens redditor. De
ꝓpiciato peccato: noli esse sine me¬
tu. neq adicias peccatũ suꝑ pecca¬
tum: & dicas. miseratio dei mag¬
na est. mulgtudinis peccatoꝵ me

Expanded text:
onis. non tiam cordis et ne dixeris: quomodo potui? aut quis me subiciet propter facta mea? deus enim uindicans uindicabit. ne dixeris: peccaui et quid accidit mihi triste? altissimus enim est patiens redditor. de propitiatu peccatorum noli esse. sine metu, neque adicias peccatum super peccatum. et ne dicas: miseratio dei magna est, multitudinis peccato
Abbreviated transcription (Latin):
anxius esse in diuitiis imustis: ni¬
chil enim ꝓderunt tib in die ob¬
ductionis ce uindictȩ. Nonuentileᷤᷤ
te momnẽ uentũ: & non eas in
omnem uiam. Sic enim peccator
ꝓbatur: duplici lingua. Esto fir-¬
mus in uia dñi. & in ueritate sen¬
sus tui. & in scientia: & ꝓsequat᷑
te uerbum pacis & iusticiȩ. Esto mai¬
suetus ad audiendum uerbum dei
ut intelligas. & cum sapientia pro¬
feres responsum uerum. Si est tͥ
intellectus: responde ꝓximo.sin
autẽ. sit manus tua suꝑ os tuum:
ne capiaris in uerbo indisciplina¬
to. & confundaris. Honor &e gła
insermone sensati. lingua impru¬
dentis subuersio est ipsius. Non
appelleris susurro: & lingua tua
capiaris &e confundaris. Suꝑ fu¬
rem enim est confusio & peniten¬
tia. & denotatio pessima suꝑ bi¬
linguem. Susurratori autem: odi
um & inimicicia & contumelia.
Iustifica pusillum: & magnũ si¬
militer. Noli fieri pro amico: ini¬
micus proximo. Imꝓperiũ enim
& contumeliam malus heredita¬

Expanded text:
ustis: nihil enim proderunt tibi in diem obductionis et uindictae. non uentiles te in omni uento et non eas in omni uia. sic enim peccator probatur duplici lingua. esto firmus in uia dei et in ueritate sensus tui et scientia, et prosequatur te uerbum pacis et iustitiae. esto mansuetus ad audiendum uerbum dei, ut intellegas: et cum sapientia fers responsum uerum. si est tibi intellectus, responde proximo: sin autem, sit manus tua super os tuum, ne capiaris uerbo indisciplinato et confundaris. honor et gloria in sermone sensati: lingua uero inprudentis subuersio est ipsius. non appelleris susurrio et lingua tua capiaris et confundaris. super furem enim est confusio et paenitentia, et denotatio pessima super bilinguem: susurraum, et inimicitia, et contumelia. Justifica pusillum et magnum similiter. Noli fieri pro amico inimicus proximo. Improperium enim et contumeliam malus haeredita
Abbreviated transcription (Latin):
uissimis enim inuenies requiem in
ea. & conuertet᷑ tibi in oblectatio¬
ne. Et erunt tibi compedes eiꝰ in¬
ꝓtectione fortitudinis. & bases
uirtutis. & torques illius in stola
ris. Stolam głȩ indues eam. & co¬
ronam gratulationis suꝑpones tͥ.
fili si atcenderis michi: disces eã:¬
& si accomodaueris animã tuã:
sapiens eris. Si inclinaueris aurẽ
tuam: excipies doctrinam. & si di¬
lexeris audire: sapiens eris. In
multitudine presbiteroꝵ pruden¬
tium sta: & sapientiȩ illoꝵ ex corde
coniungere. ut omnẽ narrationẽ
dei possis audire. & ꝓuerbia lau¬
dis ñ effugiant ate. Et si uideris
sensatum: euigila ad illum: & gra¬
dus hostioꝵ illius exterat pes tuus
Cogitatum habe in preceptis dei:
& in mandatis illius maxime as¬
siduus esto. & ipse dabit tibi cor:¬
& concupiscentia sapientiȩ dabit᷑ tͥ:
oli facere mala.¬

Expanded text:
uissimis enim inuenies requiem in uissimis enim inuenies requiem in ea, et conuertetur tibi in oblectationem. et erunt tibi conpedes in protectionem fortitudinis et bases uirtutis et torques illius in stolam ris stolam gloriae indues eam et coronam gratulationis superpones tibi fili si adtenderis mihi disces et si adcosapiens eris. et si inclinaueris aurem tuam, excipies doctrinam: et si dilexeris audire, sapiens eris. in multitudine presbyterorum prudentium sta et sapientiae illorum ex corde coniungere, ut omnem narrationem dei possis audire et prouerbia laudis ne effugiant te. et si uideris sensatum, euigila ad illum, et gradus ostiorum illius exterat pes tuus. cogitet in mandatis illius maxime assiduus esto: et ipse dabit tibi cor; concupiscentia sapientiae dabitur tibi. Noli facere mala
Abbreviated transcription (Latin):
tuunt dñm inueniunt illum. Q
cus illius. xui.¬
ili a iuuentute tua excipe doc¬
trinam. & usq ad canos inue¬
mes sapientiam.Quasi his qui
arat & seminat accede ad illam.
& sustine bonos fructus illiꝰ. In
oꝑe enim ipsius exiguum labora¬
bis: & cito edes de generationib
ilhus. Quam aspera est minium
sapientia in doctis hominib. &
non ꝑmanebit in illa excors.Qsi
lapidis uirtus ꝓbatio erit in illi
&e non demorabuntur ꝓicere illã
Sapientia enim doctrinȩ scđm
nomen est eiꝰ. & ñ multis ẽ mani¬
festa. Quib autẽ agnita ẽ ꝑma¬
net usq ad conspectum dei. x
tellectus: & ne abicias consili¬
um meũ. Inice pedem tuum in cõ¬
pedes illius. & in torques eiꝰ collum
tuum. Subice humerum tuũ &ẽ
porta illam. & ne accideris auincu¬
lis eius. In omni amico tuo accede
ad illam: & in omni uirtute tua ser¬
ua uias enis. Inuestiga illam: &
manifestabitur tibi. & continens
factus ne derelinquas eam. In no¬

Expanded text:
tuunt Dominum, inveniunt illum. Qutuunt Dominum, inveniunt illum. Qucus illius. Fili, a juventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos invees sapientiam quasi is qui arat et seminat accede ad illam et sustine bonos fructus illius in opere enim ipsius exiguum laborabis et cito edes de generationibus illius quam aspera est nimium sapientia indoctis hominibus et non permanet in illa excors quasi lapidis virtus probatio erit in illis et non demorabuntur proicere illum sapientia enim doctrinae secundum nomen est eius et non multis est manifesta quibus autem agnita est permanet usque ad conspectam, et ne abjicias consilium meum; et infer pedem tuum in compedes illius, et in torquem ejus collum tuum: subjice humerum tuum et porta illam et ne acedieris uinculis eius. in omni animo tuo accede ad illam et in omni uirtute tua serua uias eius. inuestiga illam et manifestabitur tibi, et continens factus ne dereliqueris eam: in no
Abbreviated transcription (Latin):
Apientia hominis lucet in
uultu eiꝰ. & potentissimꝰ faci¬
em illius cõmutabit. Ego os re¬
gis obseruo: & p̾cepta iuram̃ti
dei. Ne festines recedere a facie eiꝰ
neq ꝑmaneas in oꝑe malo: quia
omne qd uoluerit: faciet: & ser¬
mo illius: potestate plenus ẽ. nec
dicere ei quisquam potest: quare
ita facis: Qui custodit preceptum
ñ exꝑietur quicqͣm mali. Tempus
& responsionem: cor sapientis in¬
telligit. Omni negocio tempus ẽ.
&x oportunitas & multa hominis
afflictio. quia ignorat preterita
& uentura nullo scire potest nun¬
cio. Nonẽ in hominis ditione ꝓ¬
hibere sp̃m suũ: nec habet potestaue
in die mortis: nec sinitur quiesc̾ẽ
ingruente bello. neq saluabit
impietas impiũ. Omnia hec con¬
sideraui: & dedi cormeũ incunctᷤ¬
dominatur homo homini in ma¬
lum suum. Uid impios sepultoꝰ
qͥ etiã cum aduiuerent.: in loco
scõ erant: & laudabantur in ciui¬
tate quas: iustoꝵ operum. Sed¬

Expanded text:
apientia hominis lucet in vultu eius et potentissimus faciem illius commutavit ego os regis observo et praecepta iuramenti Dei ne festines recedere a facie eius neque permaneas in opere malo quia omne quod voluerit faciet et sermo illius potestate plenus est nec dicere ei quisquam potest quare ita facis qui custodit praeceptum non experietur quicquam mali tempus et responsionem cor sapientis intellegit omni negotio tempus est et oportunitas et multa hominis adflictio quia ignorat praeterita et ventura nullo scire potest nuntio non est in hominis dicione prohibere spiritum nec habet potestatem in die mortis nec sinitur quiescere ingruente bello neque salvabit impietas impium omnia haec consideravi et dedi cor meum indominatur homo homini in malum suum. Vidi impios sepultos, qui etiam cum aduiuerent, in loco sancto erant et laudabantur in ciuitate quasi iustorum operum. E
Abbreviated transcription (Latin):
facta habeant. Sed & hoc uanis¬
simũ udico. Laudaui igit᷑ leti.¬
ciam qd̃ non eẽt homini bonũ
sub sole: nisi qd̾ comederet & bi¬
beret atq gauderet: & hoc solũ
secum auferret de labore suo:in
dieb uitȩ quos dedit eid̃s sub
sole. Et apposui cormeum: ut sqi¬
rem sapientiam: & intelligerem
distinctionẽ que uersat᷑ in terra.
Est homo qui dieb & noctib sõp¬
num oculis ñ capit: & intellexi
qd omniũ operum dei nullam
possit inuenire homo rationẽ
eoꝵ que fiunt sub sole: & qͣnto
plus laborauerit ad querendũ:
tantominꝰ inueniat. Etiam si di¬
xerit sapiens se nosse: ñ poterit
repperire. Omnia hȩc tractaui
in corde meo: ut curiose intelli¬
gerem:¬

Expanded text:
facta habeant sed et hoc vanissimum iudico laudavi igitur laetitiam quod non esset homini bonum sub sole nisi quod comederet et biberet atque gauderet et hoc solum secum auferret de labore suo in diebus vitae quos dedit ei Deus sub sole et adposui cor meum ut scirem sapientiam et intellegerem distentionem quae versatur in terra est homo qui diebus ac noctibus somnum oculis non capit et intellexi quod omnium operum Dei nullam possit homo invenire rationem eorum quae fiunt sub sole et quanto plus laboraverit ad quaerendum tanto minus inveniat etiam si dixerit sapiens se nosse non poterit repperire omnia haec tractavi in corde meo ut curiose intellegerem
Abbreviated transcription (Latin):
centies facit malum. & ꝑ patien¬
tiam sustentat᷑: ego cognoui qd̃
erit bonũ timentib dm̃ qui ue¬
rentur faciẽ eius. Non sit bonum
impio: nec ꝓlongentur dies eius :
sed quasi umbra transeant. qui
ñ timent faciem dñi. Est & alia¬

Expanded text:
centies facit malum et per patientiam sustentatur, ego cognoui quod erit bonum timentibus deum, qui uerentur faciem eius. non sit bonum impio, nec prolongentur dies eius, sed quasi umbra transeant qui non timent faciem dei. Et post aliq
Abbreviated transcription (Latin):
Non in sacrificiis tuis arguam te:
holocausta autẽ tua in conspectu
meo sunt semper.
Non accipiam de domo tua uidulos:
neq de gregib tuis hyrcos.
Im̃ meȩ sunt om̃s ferȩ siluarum:
iumenta in montib & boues.
Cognoui omnia uolatilia cęhi: ce
pulchritudo agri mecum est.
Si esuriero ñ dicam tibi: m̃s est enĩ
orbis terrȩ & plenitudo eius.
Iunquid manducabo carnes tau¬
roꝵ: aut sanguinẽ hyrcoꝵ potabo:¬

Expanded text:
non in sacrificiis tuis arguam te holocausta autem tua in conspectu meo sunt semper non accipiam de domo tua vitulos neque de gregibus tuis hircos quoniam meae sunt omnes ferae silvarum iumenta in montibus et boves cognovi omnia volatilia caeli et pulchritudo agri mecum est si esuriero non dicam tibi meus est enim orbis terrae et plenitudo eius numquid manducabo carnes tauro
Abbreviated transcription (Latin):
huius quarto legitur fiat fiat. Dũ
hoc uerbo intercedente ñ nulla se
uideatur aꝑire diuisio: huic fauet
assensa posteritas. Credo dum sibi
consultũ iudicauit: quod in mul¬
tas partes curtabatur tediosa lon¬
ginquitas. Hylarius autẽ pictaui¬
ensis ep̃c diuinarũ rerum acutissi¬
mus & profundissimꝰ exquisitor:
congruentius librum estimat dici
dicitur qui tanta auctoritate fir¬
matur
Quemadmodũ in psalmis
sit de xp̃o dño sentiendum.

Expanded text:
hujus quarto legitur: Fiat, fiat, dum hoc verbo intercedente, nonnulla se videatur aperire divisio. Huic favit assensa posteritas. Credo, dum sibi consultum judicavit: quod in multas partes curtabatur taediosa longinquitas. Hilarius autem Pictaviensis episcopus, divinarum rerum acutissimus et profundissimus exquisitor, congruentius librum aestimat dici dicitur qui tanta auctoritate firmatur. XIII. Quemadmodum in psalmis sit de Christo Domino sentiendum.
Abbreviated transcription (Latin):
natiuitatis. quȩ manu tuaerat
gubernata. Benedictum ẽ enĩ
lignum: ꝑ qd̾ fit iusticia. ꝑ manꝰ
autẽ quod fit ydolum maledic¬
tum ẽ: & ipsum & qui fecit illud.
quia ille quidem oꝑatus ẽ. illud
autẽ cum esset fragile: ds cogno¬
minatus est. Similiter autem:
odio sunt deo impius & impietaᷤᷤ
eius. Et enim qd̃ factum ẽ: cum illo
qui fecit tormenta patiet᷑. Propt̾
hoc &e ydolis nationũ ñ erit res¬
pectus: qm̃ creaturȩ dei modiũ¬

Expanded text:
nativitatis quae manu tua erat nativitatis quae manu tua erat gubernata benedictum est enim lignum per quod fit iustitia per manus autem quod fit maledictum et ipsum et qquia ille quidem operatus est: illud autem cum esset fragile, Deus cognominatus est. Similiter autem odio sunt Deo impius, et impietas ejus. Etenim quod factum est, cum illo, qui fecit, tormenta patietur. Propter hoc, et in idolis nationum erit non respectus: quoniam creaturae Dei i
Abbreviated transcription (Latin):
rit. Non erubescit loqui cũ illo:
qui sine anima ẽ. Et ꝓ sanitate
quidem infirmum deprecatur:
adiutorium inutilem inuocat.¬
& pro itinere.: petit ab eo qui am
bulare ñ potest. Et de oꝑando
& de adquirendo. & de omniũ
rerum euentu: petit ab eo qui
in omnib ẽ mutilis. Iterũ alius
nauigare cogitans. & ꝑ fẽros
fluctus incipiens iter facere:
ligno portante se. fragilius lig¬
num inuocat. Illud enim cupi¬
ditas adquirendi excogitauit:
& artifex sapientia fabricauit
sua. Tua autẽ pater gubernat
prudentia: qm̃ dedist in mari
uiam. &e inter fluctus semitam
firmissimam. ostendens qm̃ po¬
tens es ex omnib sanare. etiam
sine rate quis adeat mare. sed
ut ñ essent uacua sapientiȩ tuȩ
oꝑa. Propter hoc etiam exiguo
ligno credunt homines animaᷤᷤ
suas. & transeuntes mare ꝑ ra¬
tem liberati sunt. Ab inicio enĩ¬
cum perirent suꝑbi gigantes:
spes orbis terrarum ad ratem
confugiens. remisit seculo sem̃

Expanded text:
rit. Non erubescit loqui cum illo, rit. Non erubescit loqui cum illo, qui sine anima est; et pro sanitate quidem infirmum deprecatur, t in adjutorium inutilem invocat; et pro itinere petit bulare non potest: et de adquirendo et de operando et de omnium rerum. euentu petit ab in omnibus est inutilis iterum alius navigare cogitans et per feros fluctus incipiens iter facere ligno portante se fragilius lignum invocat illud enim cupiditas adquirendi excogitavit et artifex sapientia fabricavit sua tua autem pater gubernat providentia quoniam dedisti et in mari viam et inter fluctus semitam firmissimam ostendens quoniam potes ex omnibus sanare etiam si sine rate aliquis adeat sed ut non esset vacua sapientiae tuae opera propter hoc etiam exiguo ligno credunt homines animas suas et transeuntes mare per ratem liberati sunt sed ab initio cum perirent superbi gigantes spes orbis terrarum ad ratem confugiens remisit saeculo semen
Abbreviated transcription (Latin):
tudines animaliũ aut lapidẽ
mutilem. opus manꝰ antiquȩ:
aut si quis artifex faber de silua
lignũ rectum secauerit. & huns
docte eradat omnẽ corticẽ. & ar¬
te sua usus. diligenter fabricet
uas mnutile. in conseruatione ui¬
tȩ: reliquias autẽ huiꝰ oꝑis ad
preparationẽ escȩ abutatur. &
reliquum hoꝵ quod ad nullũ
usum facit. lignum curuũ &
uerticib plenum sculpat dili¬
genter ꝑ uacuitatẽ suam. & per
scientiam artis suȩ figuret illud
&e assimilet illud ymagini hoĩs
aut alicui ex animalib illud cõ¬
paret. ꝑlimens lubrica & rubi¬
cundum faciens fusco colorem
illius. & omnẽ maculam que in
illo ẽ ꝑliniens. & faciat ei dignã
habitationem in pariete ponens
illud. & confirmans ferro ne for
te cadat prospiciens illi. sciens qm̃
ñ potest se adiuuare. Imago enĩ
est: && opus ẽ illi adiutorium. Et
de substantia sua & de filiis suis
&& de nuptiis: uotũ faciens inqͥ¬

Expanded text:
itudines animalium aut lapidem itudines animalium aut lapidem inutilem opus manus antiquae aut si quis artifex faber de silva lignum rectum secaverit et huius docte eradat omnem corticem et arte sua usus diligenter fabricet vas utile in conversatione vitae reliquias autem eius operis ad praeparationem escae abutatur et reliquum horum quod ad nullos usus facit lignum curvum et verticibus plenum sculpat diligenter per vacuitatem suam et per scientiam artis suae figuret illud et adsimilet illud imagini hominis aut alicui ex animalibus illud conparet perliniens lubrica et rubicundum faciens fuco colorem illius et omnem maculam quae in illo est perliniens et faciat ei dignam habitationem in pariete ponens illud cote cadat, prospiciens illi, sciens quoniam non potest adjuvare se: imago enim est, et opus illi adjutorium. Et de substantia sua, et de filiis suis, et de nuptiis votum faciens, inqui
Abbreviated transcription (Latin):
dei. & de his que uidentur bo¬
na ñ potuerunt intelligere eũ
qui est. Neq oꝑib attendentes
agnouerunt quis esset artifex
rem. aut gyrum stellarũ. aut ni¬
miam aquam. aut solem. aut
lunam: rectores orbis terrarum
deos putauerunt. Quoꝵ sispe¬
cie delectat deos putauerunt:
sciant quanto his dominator
eoꝵ speciosior est. Speciei enim
generator: hȩc omnia constituit.
Aut si uirtutem & oꝑa eoꝵ mirati
sunt: intelligant ab ipsis qm̃ qͥ
hȩc constituit: fortior est illis. A
magnitudine enim speciei & crea¬
turȩ: cognoscibiliter poterit ho¬
rum creator uideri. Sed tamen
adhuc in his minor est querela.
Et hii enim fortassis errant. xxx¬
fum querentes: & uolentes
inuenire. Etenm cũ in oꝑi¬
bus illius conuersentur: inqui¬
runt & ꝑsuasum habent. qm̃
bona sunt que uident᷑. Iterum
autẽ nec his debet ignosci. Si enĩ
&e inter mortuos spes illoꝵ est:
qui appellauerunt deos opera
manuũ hominũ. aurũ & argen¬
tum. artis inuentionẽ & simil¬

Expanded text:
de his quae videntur bona non potuerunt intellegere eum qui est neque operibus adtendentes agnoverunt quis esset artifex rem aut gyrum stellarum aut nimiam aquam aut solem et lunam rectores orbis terrarum deos putaverunt quorum si specie delectati deos putaverunt sciant quanto dominator eorum speciosior est speciei enim generator haec omnia constituit aut si virtutem et opera eorum mirati sunt intellegant ab ipsis quoniam qui haec constituit fortior est illis a magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterit horum creator videri sed tamen adhuc in his minor est querella et hii enim fortassis errant Deum quaerentes et volentes invenire etenim cum in operibus illius conversentur inquirunt et persuasum habent quoniam bona sunt quae videntur iterum autem nec his debet ignosci si enim tt et inter mortuos spes illorum est qui appellaverunt deos opera manuum hominum aurum et argentum artis inventionem simil
Abbreviated transcription (Latin):
insaniunt: aut certe uaticinant᷑¬
falsa. aut uiuunt iniuste:aut pe¬
ierant cito. Dum enim confiduss
in ydolis que sunt sine anima.
male uirantes noceri se ñ sperats
Utraq ergo illis euenient digne:
qm̃ male senserunt de deo atten¬
dentes ydolis. & inuste iuraue¬
runt in dolo contempnentes iu¬
sticiam. Non enim uirantium ẽ
uirtus. sed peccantium pena. per¬
ambulat semꝑ ĩ inustoꝵ preua¬
ricatonem.¬

Expanded text:
insaniunt aut vaticinantinsaniunt aut vaticinantfalsa aut vivunt iniuste aut periurant cito dum enim confidunt in idolis quae sunt sine anima male iurantes renoceri se non sperant utraque ergo illis evenient digne quoniam male senserunt de Deo adtendentes idolis et iniuste iuraverunt in dolo contemnentes iustitiam non enim iurantium est virtus sed peccantium poena perambulat semper in iniustorum praevaricationem
Abbreviated transcription (Latin):
nem in melius figuraret. Mult¬
tudo autẽ hominum adducta ꝑ
speciem oꝑis: eum qui ante tempꝰ
tanquam homo honoratus fue¬
Et hȩc fuit uitȩ humanȩ decep¬
tio: qm̃ aut effectui aut regib
deseruientes homines incõmu¬
nicabile nom̃ lapidib & lignis
imposuerunt. Et ñ suffecerat er¬
rasse eos circa dei scientiam: sed
in magno uiuentes inscientiȩ
bello. tot & tam magna mala
pacẽ appellant. Aut enim filios
suos sacrificantes. aut obscura
sacrificia facientes. aut insaniȩ
plenas uigilias habentes. neq
uitam. neq nuptias mundas iã
custodiunt: sed alius alium ꝑ in¬
uidiam occidit. aut adulterans
contristat. Et omnia commixta
sunt: sanguis. homicidiũ. furtũ
& fictio. corruptio. infidelitas.
turbatio & ꝑiurium. tumultus.
bonoꝵ dñi immemoratio anniaꝵ
inquinatio. natiuitatis immuta¬
ho. nuptiarum inconstantia. in¬
Infandoꝵ enim ydoloꝵ cultura
omnis mali causa ẽ: & inicium
& finis. Aut enim dum letantur

Expanded text:
nem in melius figuraret, multnem in melius figuraret, multitudo autem hominum abducta per speciem operis eum, qui ante tempus tanquam homo honoratus fueet hec fuit vite humane deceptio, quoniam aut affectui aut regibus deservientes homines incommunicabile nomen lapidibus et lignis inposuerunt et non sufficerat errasse eos circa Dei scientiam sed et in magno viventes inscientiae bello tot et tam magna mala pacem appellant aut enim filios suos sacrificantes aut obscura sacrificia facientes aut insaniae plenas vigilias habentes neque vitam neque nuptias mundas iam custodiunt sed alius alium per invidiam occidit aut adulterans contristat et omnia commixta sunt sanguis homicidium furtum et fictio corruptio infidelitas turbatio et periurium tumultus bonorum Domini inmemoratio animarum inquinatio nativitatis inmutatio nuptiarum inconstantia infandorum enim idolorum cultura omnis mali causa est et initium et finis aut enim dum laetantur