comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quam iustitia. Nihil sibi consulens nec deoperibur bonorum &bonis consulens
&iam de poenis malorum. Cur ergo non permitter& temptari hominem illa tẽp¬
tatione prodendum conuincendum puniendum cum superba concupiscentia pro¬
priae potestatis quod conceperat parer&: Suoq fetu confunderetur iustoq su¬
plicio a superbiac atq in oboedientiae malo posteros decerrer& quibus ea conscri¬
benda & ad nuntianda parabantur: Siautem quȩritur cur potissimum per
serpentem diabolus temptarꝰe permissus sit . lam hoc significandi gratia factum
eẽ quem non ammoneat scriptura tante auctoritatis. tantis diuinitatis docum̃tis
agens in prophetando quantis effectis iãmundus in pletus est non quo diabolus
aliquid ad instructionem nram significare uoluent sedcum accedere ad temptan¬
dum non posr& nisi ꝑmissus numperaliud poss& nisiper quod permittebatur acce¬
dere Quid quid igitur serpens ille significauit ei prouidentia tribuendum est

Expanded text:
quam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestatis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur iustoque subplicio a superbiae atque inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et adnuntianda parabantur? Si autem quaeritur, cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis, - tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus inpletus est? non quo diabolus aliquid ad instructionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset, nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit. ei prouidentiae tribuendum est,
Abbreviated transcription (Latin):
sinonerat prescius futuri sui peccati. Neq enim & illi prȩsci fuerunt quib:
a postolus dicit. Vos quis pitales estis inseruite huius modi in spu lenitatir in¬
tendens teipsum ne&tu tempteris. Non absurde tamen nec in probedicimur
beatos iam fiurre hocipso quod sp̃italer errent non corpore rediustitia fidei
dro ante peccatum quamuis incertus futuri suicasus quispeita gaudebat
Veoptie praemium futurae commutationis ut nulla eãt tribulatio cuto leran
de pacientiae militare& quimus eni non uana prac sumptione dencor tocer

Expanded text:
si non erat praescius futuri sui peccati. Neque enim et illi praescii fuerunt, quibus si non erat praescius futuri sui peccati. Neque enim et illi praescii fuerunt, quibus Apostolus dicit, Vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu tenteris ; non absurde tamen nec improbe dicimus, beatos jam fuisse hoc ipso quod spirituales essent, non corpore, sed justitia fidei,diso ante peccatum, quamvis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium futurae commutadae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto cer
Abbreviated transcription (Latin):
pacati poenam nondum habebat in membris quandoquidem & ipsa & sc̃ĩs ui¬
ris dõ subditis pereius gratiam pi&ate superatur. Porro ista questio debeata
uita utrum eam quis quam iam habere dicendus sit cuius incertus est utrum se¬
cum ꝑ mansura sit aneimiseria quandoque succedat. sot est & deipso primo ho¬
mineoriri. Namsi futuri suipeccati prescius erat diuinȩq uindictȩ beatus ẽẽ
unde poterat. Ergoerat in paradiso nombeatus sed enim non erat futuri pecca¬
tisui prestius. Er go ꝑ hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus &
quomodo iam uere beatus : Aut falsa rpecertus non scientia & quomodo non stul
tus seđ tamen hominis adhuc incorpore animali constituti ciu o bocdienter u¬
tidandum ad huc e& angelorum consortium & mutatio corporis ex animali in
sp̃tale possumus intellegere beatam uitam recundum quendam modum &iam¬

Expanded text:
peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uipeccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur. Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei miseria quandoque succedat, potest et de ipso primo homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaeque uindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus. sed enim non erat futuri peccati sui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam utus? 24. Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui obedienter viventi dandum adhuc esset Angelorum consortium, et mutatio corporis ex animali in spirituale, possumus intelligere beatam vitam secundum quemdam modum, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
est ideo iam non aequaliter beatus immo iam nec plenebeatus fuit quando quidem
plene beati desuabeatitudine certi sunt ut eamn ullus perturb& metus. Quo aut̃
malo merito itadiscernebatur aeris ut eidr̃ nec eaquȩ a dipsum pertinerent fu¬
tura reuelar&. Numquid ille prius ultor quamiste peccator. absit. Neq enim
dr̃ damnat in nocentes. anforte ex alio genere angelorum fuit quibus dr̃ non
dedit uel deseipsis prescientiam futurorum qui quonam modo beati possint esse
non uideo quibus incerta est ipsa sua beatitudo : Nam & hoc quidam senreruNt
non fuisse diabolum in illa sublimi natura angelorumquȩ suꝑ caelestis est sed in eo¬
rum quia liquanto inferius inmundo facti sunt & persua officia distributi Tales
enum fortasse poss& aliquid &iam in lictum delectare quamtamen delectationẽ
si peccare nolent libero arbitrio cohiberent sicut homomaxime ille primus qui

Expanded text:
est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito ita discernebatur a ceteris, ut ei deus nec ea, quae ad ipsum pertinerent, futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus damnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit, quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam non fuisse diabolum in illa sublimi natura Angelorum, quae supercoelestis est; sed in eorum qui aliquanto inferius in mundo facti sunt, et per sua officia distributi. Tales enim fortasse posset aliquid etiam illicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare nollent, libero a
Abbreviated transcription (Latin):
Ille homiada erat ab initio & inueritate non st&it utrũq ab initio intellega¬
mus non solum qđ homicda fuit sed &iã quod in ueritate nonst&it : Et homi
cida quidem ab illo initio ex quo homo potuit occidi. Nonaut̃ potuit occidiante
quam e&̃ quio cuder&. ab initio ergo homicida diabolus quia ipse occidit ho¬
minem primũ antequem nullus hominũ fuit. Inueritate autem non st&it
& hoc abinitio ex quo ipre creatus est quistar & sistar auoliurr&. Quomodo
enim dixisse uitambeatam interbeatos angelos eredipotest qui futuri suipet¬
to queritur cur nonsuerit. Neq enim sc̃ an gelia &t ne sue uitae aebeatta¬
tis incerti sunt namquomodo beati simcerti andicemus hocdm̃ diabdo reuelarȩ
noliusse. Cum adhuc e&̃ angelus bonus uel quid facturus uel quid passurur err&
C&eris aut̃ reuelasre quod essent in a& num in eius ueritatemansuri. Quod suta

Expanded text:
Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit , utrumque ab initio intefigaIlle homicida erat ab initio, et in veritate non stetit , utrumque ab initio intefigamus, non solum quod homicida fuit, sed etiam quia in veritate non stetit. Et hocida quidem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi. antequam esset, qui occideretur. ab initio ergo homicida diabolus. quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit et hoc ab initio. ex quo ipse creatus est. qui staret, si stare uoluisset. Quomodo enim duxisse uitam beatam inter beatos angelos credi potest, qui futuri sui pecto quaeritur, cur non fuerit. neque enim sancti angeli aeternae suae uitae ac beatitatis incerti sunt. nam quomodo beati, si incerti? an dicemus hoc deum diabolo reuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus. uel quid facturus uel quid passurus esset, ceteris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate mansuri? quod si ita
Abbreviated transcription (Latin):
quadam temporali conmixtione peragitur seculum donecultimo iudicio reparen¬
tur It altera coniuncta angelis bonis in regesuo uitam consequatur a &̃nam
Altera coniuncta angelismalis inignem cumregesuo mittatur a &ernum.
equibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco sidñs uoluerit dissere mus
Quando ergo deiecerit suꝑbia diabolum utnaturã suã bonã praua uoluntate
peruerter& scriptura nondicit. Ante tamen factum fuisre & ex hac eum
homini inui disreratio manifesta dedarat. In promtu est enim omnibus hȩc
intuentib: non ex inuidentia suꝑbiam nasci sed ex suꝑbia potius inuidentiam
non aut̃ frustra putari potest ab initio temporis diabolum suꝑbia cecidirre nec
fuisse ullion antea tempus quocum angelis scĩs pacatus uexerit &beatus ral
ab ipso primordio ereaturae a suo creatore a postatas seut illud quod dñs ait.

Expanded text:
quadam . temporali conmixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio separenquadam . temporali conmixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio separentur, et altera coniuncta angelis bonis in rege suo uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum. de quibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco, si dominus uoluerit, disseremus. Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari pfuisse ullum antea tempus quo cum Angelis sanctis pacatus vixerit et beatus, sed ab ipso primordio creaturae a suo creatore apostatasse; ut illud quod Dominus ait,
Abbreviated transcription (Latin):
coditiores cui morbo contraria caritas non querit que sua sunt. Id est non priua¬
ta excellentia la&atur: Merito ergo & non inflatur. Hiiduo amores quorũ
alter sc̃s est alter inmundus. alter socialis. alter priuatus. alter communi
utilitate consulens propter suꝑnam soci&atem. alter &iam rem cõmu¬
nem in potestatem ꝓpriam redigens propter arrogantem dominationem.
alter subditus alter aemulurdõ. alter tranquillus. alterturbulentus. al¬
ter pacificus alter reditiosus. alter ueritatem laudibus errantium pre¬
ferens. alter quo quomodo laudis auidus. alter amicalis alter inuidus
alter hoc uolens ꝓximo quod sibi. Alter subicerȩ ꝓximum sibi Alter ꝓpt̃
ꝓximi uti litatem regens proximum alter propter suam precesserunt in
angelis alter ibonis alter in inalis & distinxerunt conditas ingenere huma no
ciuitaterduas. sub ammi rabili & in effabili prouidentiadĩ. Cunctaq creatam minis¬
trantis &ordinantis alteram iustorum alteram iniquorum quarum &iam

Expanded text:
o ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt, id est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam - praecesserunt in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas in genere humano ciuitates duas sub admirabili et ineffabili prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et ordinantis, alteram iustorum, alteram iniquorum. quarum etiam
Abbreviated transcription (Latin):
fect ut in ludatur ab angelis cius reduel corpus derium quodtali uo lunttt
congruenter aptauit uelipram ordinationem inqua eum fecit &iam no¬
lentem uti lem bonis uel quod praesciens cum ꝓpria uoluntatemalum
futurum fcue eum. Tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda
una ttta substantia futurat aliam noxiae uoluntati. Simuł preuidenr
qua nta deillo bona co&̃ sum irabili bonitte acpotestate facturus. Untti¬
uon aute i sigmenrai dñ dictur est quod fecit i in ludatur ab angelis cus
nenquia ipsum primitus condidit uelintiomalum condidit sedquia cum
scira cum ad hoc poria uoluntate malum futurum it benis nocera: ur cauit
curs ad hoc ut deillo bonis ipre ꝓderr&. Nocest enim ut in ludatir ab ange¬
us cus. Qtm̃ ncin luditur cum stĩ ꝓ sunt tenrttiones eius qubus cos de¬
srtuir se guiadu  i t maletia inqua ipro esre uoluit eo noss qtatit cutilis

Expanded text:
fecit ut inludatur ab angelis eius, sed uel corpus aerium, quod tali uoluntati fecit ut inludatur ab angelis eius, sed uel corpus aerium, quod tali uoluntati congruenter aptauit, uel ipsam ordinationem, in qua eum fecit etiam nolentem utilem bonis, uel, quod praesciens eum propria uoluntate malum futurum fecit eum tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda uita atque substantia futurae etiam noxiae uoluntati, simul praeuidens, quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. initium autem figmenti domini dictus est, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, non quia ipsum primitus condidit uel initio malum condidit, sed quia, cum sciret eum ad hoc propria uoluntate malum futurum, ut bonis noceret, creauit eum ad hoc, ut de illo bonis ipse prodesset. hoc est enim: ut inludatur ab angelis eius, quoniam sic inluditur, cum sanctis prosunt temtationes eius, quibus eos deprauare conatur, ut malitia, in qua ipse esse uoluit, eo nolente sit utilis
Abbreviated transcription (Latin):
ut subdĩ amministratione imperio uirtute. Sapientia & decus & ordo un uer¬
sitatis aliqua ex parteturpetur siue turb&ur cum suis quibusq uolunta¬
tibus &iam malis tribuantur certi & congrui milites potestatum & pondera
meritorum ut &iam cumipsis conuenienter iusteq ordinatis uniuersi¬
tas pulchra sit tamen quia cuilib& occurrit & uerum est atq manifestũ
iustitiae ipsi eẽ contrarium ut nullo praecedente merito hocipsum in quoq
dr̃ damn& quodineo ipsecr eauerit Certaq & euidens damnatio diabo¬
li& angelorũ eius ex euingelio recitatur ubire dicturum dñs praenuntia¬
uit dicens quia sinistris sunt ite in gnem acternum qui paratus ẽ diabolo &
angelis eius. Nullomodo in eo naturã quã dr̃ creauit sed malam propriam
uoluntatem poena ignis a &erni plectendam eẽ credendum est. Nec eiusra¬
turan eẽ signifiaitam quod dictum est. Hocest initium figmentidñ quod

Expanded text:
ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuerut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis uniuersitas pulchra sit: tamen, quia cuilibet occurrit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoque deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur, ubi se dicturum dominus praenuntiauit eis qui a sinistris sunt: ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius, nullo modo in eo naturam, quam deus creauit, sed malam propriam uoluntatem poena ignis aeterni plectendam esse credendum est. Nec eius naturam esse significatam, quod dictum est: hoc est initium figmenti domini, quod
Abbreviated transcription (Latin):
dñi quod fecit ut inludatur ab angeliscius. Cuisententiat congruit quod in
pralmo scriptum est. Pra cohicquem finxisti ad inludendumei nisi quad hic
quem finxisti dixit non aut̃ sictibi hocest initium figmenti dñi tam quam
intio eum ta finxirr& ut malus ut inuidus ut seductor ut omnino diabolis
eãt nonuoluntate de prauatus sedita creatus. Haec opinio quemode non
sit aduer rae quod setptum est. fectd̃ omnia & eacebena ualde ubi
inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus sed abipso dño dõ factus ma¬
lus ualde quamuis conentur ostendere nec in sulse &liam uel in erudite asse¬
ratur non tantum conditione prima sed &iam nunc deprauatis tot uoluntatib:
insummatamen omnia quae creata sunt. Id est uniuersam omnino creaturam
bonam ẽẽ ualde non quoboni sint in ea mali sed quod non efficiant malitiã suã

Expanded text:
Domini quod fecit, ut illudatur ab angelis ejus. Cui sententiae congruit, quod in Domini quod fecit, ut illudatur ab angelis ejus. Cui sententiae congruit, quod in Psalmo scriptum est: Draco hic, quem finxisti ad illudendum ei, nisi quod hic « quem finxisti » dixit, non autem sicut ibi, « hoc est initium figmenti Domini; » tamquam initio eum ita finxisset, ut malus, ut invidus, ut seductor, ut omnino diabolus esset, non voluntate depravatus, sed ita creatus. Haec opinio quomodo sit aduersa ei, quod scriptum est: fecit deus omnia; et ecce bona ualde, ubi inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo factus malus ualde, quamuis conentur ostendere nec insulse etiam uel inerudite adseratur non tantum conditione prima, sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus in summa tamen omnia, quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam bonam esse ualde, non quo boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua,
Abbreviated transcription (Latin):
illi seductori consentientes . sed asserant haeoduo generabonorum angelo¬
rum quipotuerint unum suꝑ caelestium in quibur numquã fuit qui caden¬
do diabolus factus est alterum aut̃ munda norũ inquibus fuit Mihi aut̃
fateor unde hoc secundum scripturas asseram non interim occurrit. sedaoo as¬
tatus quȩstione illa quaquȩritur utrũ suicass praescus antequam cador &
fuerit nesuae beatitudinis incertos esse uelaliquando fusse angelos dicerem
Nonsine caura putariporre dixidiabolum ab ipso creaturae hocest ab ipso
uel temporis uel suae conditionis initio ceudirre nec aliquando inueritateste¬
tisse. Vnde non nulli cum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis eẽ
deflexum sed in hac omnino creatum putant quã uis ad nõdõ rummo & ueri
naturarum omnium creatore : Adhibentqͥ testimonium delibro iob qñi
ibiscriptum est uindeilo cumdeillo sermoi: e&. Hocest initium figmeta

Expanded text:
illi seductori consentientes. Sed adserant haec duo genera bonorum angeloilli seductori consentientes. Sed adserant haec duo genera bonorum angelorum qui potuerint, unum supercaelestium, in quibus numqam fuit, qui cadendo diabolus factus est, alterum autem mundanorum, in quibus fuit; mihi autem. fateor, unde hoc secundum scripturas adseram, non interim occurrit, sed coartatus quaestione illa, qua quaeritur, utrum sui casus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudinis incertos esse uel aliquando fuisse angelos dicerem, non sine causa putari posse dixi diabolum ab ipso creaturae, hoc est ab ipso uel temporis uel suae conditionis initio cecidisse nec aliquando in ueritate stetisse. Unde nonnulli eum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed in hac omnino creatum putant quamuis a domino deo summo et uero naturarum omnium creatore adhibentque testibi scriptum est, cum de illo sermo esset: Hoc est initium figmenti
Abbreviated transcription (Latin):
in illa uita a&erna scõrum suꝑ eaelestiumq angelorum nontamen nullo
icere autem dealiquibus angelis quod in suo quodam genere beati ẽẽ possiĩ
futuraesiae iniquitatis & dampnationis uel certe perpetuae salutis incer¬
tiquibus nec spes sub e&̃ quod aliquando & ipsi aliqua in melius mutatione
certi de hacre futuri eent. Vix ferenda praesumptio est nisi forte & hocdica¬
tur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributor sub aliis sub¬
limioribus & beatioribus ut ꝓrecte gestis praeposituri ssuis accipiant illã
uitam beatam acsublimiorem Dequapossint esre certissimi. cuius utiq
spegaudentes possint non in congrue diciiam beati ex quorum numero : si
diabolus acidit cum sotis iniquitatis suae simileest hocei quod cadunt aius¬
ttia fidei &iã homines simili suꝑbia p̃uaricati. uel seipsos seducentes uel

Expanded text:
in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nullo. in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nullo. Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutis incerti, quibus nec spes subesset, quod aliquando et ipsi aliqua in melius mutatione certi de hac re futuri essent, uix ferenda praesumtio est; nisi forte et hoc dicatur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributos sub aliis sublimioribus et beatioribus. ut pro recte gestis praeposituris suis accipiant illam uitam beatam ac sublimiorem, de qua possint esse certissimi, cuius utique spe gaudentes possint non incongrue dici iam beati. ex quorum numero si diabolus cecidit cum sociis iniquitatis suae, simile est hoc ei, quod cadunt a iustitia fidei etiam homines simili superbia praeuaricati, uel se ipsos seducentes uel
Abbreviated transcription (Latin):
quacreatus estucum cherub. Id est cum rededĩ Quacinter pretatur multi¬
plicata scentia. Et posute in mente scõdĩ hocest inecdena unde est & gau¬
diuitine demonte scõsuo fuisti in medio lapidum flã icorum. Idest scõrũ
spũ feruentium lapidum uiuorum. Ambulasti sine uitiotuindiebustuis
ex quo die creatus estu. donec inuenta sunt delictatua inte : Porsunt didi¬
gentius istatratari ut fortars ostendant : Non solum & hunc intelleo¬
tum esse in bus uer bis porre sedominino alium enre noh porre : Verum qe¬
tus uelut stultus sed ispe non infidelis ante quã ad prehender & illam uitam
ubi certissimus ipsius a& nȩ uitae suae futurus ec̃ poss& exultare quem¬
admodum scriptum est cumtremore & hac exultatione multo abundantius
in paradiso quam sc̃ in his terris beatus erre modo quodam inferiore quam

Expanded text:
qua creatus es tu cum cherub, id est cum sede dei, quae interpretatur "multiqua creatus es tu cum cherub, id est cum sede dei, quae interpretatur "multiplicata scientia", et posui te in monte sancto dei, hoc est in ecclesia — unde est: et exaudiuit me de monte sancto suo - fuisti in medio lapidum flammeorum, id est sanctorum spiritu feruentium, lapidum uiuorum, ambulasti sine uitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es tu, donec inuenta sunt delicta tua in te. possunt diligentius ista tractari, ut fortassis ostendant non solum et hunc intellectum esse in his uerbis posse, sed omnino alium esse non posse. Uerum qtus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae futurus esset, posset exsultare, quemadmodum scriptum est: cum tremore, et hac exsultatione multo abundantius in paradiso quam sancti in his terris beatus esse modo quodam inferiore quam
Abbreviated transcription (Latin):
dicta conueniunt. Paradysusenim dicta est & ecdesia sicut legitur in canti¬
co canticorum hortus conclusus fonr signatus puteus a quae uiuaȩ para drsus
cum fructu pomorum. In decȩciderunt uel a perta & corporali separatione
omnes heretio. uel occulta & spiritali quamuis in ea corporaliter ẽẽ uide¬
antur om̃s conuersi aduomitũ suum Quum postremirnonem peccatorum
paululum ambularsent in uia iustitiae inquibus facta sunt posteriora de¬
teriora prioribus & quibus expediebat non cognorcere uiam iustitiae quã
cognoscentibus r&rorsum reflecti tradito sibi scõmandato. Hanc pernmã
generationem dñs dertribit cumdict. spm̃ nequam exire ab homine & cũ
aliis septem redire. & in domo quã mundatam iam inuenerat in habitare
ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. Talienim generi homi¬
num quodiam factum est corpus diaboli possunt haec uerba congruere adie

Expanded text:
dicta conueniunt. paradisus enim dicta est ecclesia, sicut legitur in Cantidicta conueniunt. paradisus enim dicta est ecclesia, sicut legitur in Cantico canticorum: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separatione omnes haeretici uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad uomitum suum cum post remissionem omnium peccatorum paululum ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus et quibus expediebat non cognoscere uiam iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum aliis septem redire et in domo, quam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim generi hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec uerba congruere: a die,
Abbreviated transcription (Latin):
& membra hab& multa omnia autem membra corporis cum sint multa unũ
est corpus ita & xp̃s. Fomodo &iam corpus diaboli cui caput est diabolus id
est ipsa impiorum multitudo maximeq eorum quia xp̃o uel deecclena sicut de
caelo decidunt dicitur diabolus &inipsum corpus figurate multa dicuntur quȩ
nontam capiti quam corpori membris quȩ conueniant. Itaq luciferquima¬
ne oriebatur & ceudit potest intellegi a postatarum genus uel axp̃o uel ab
ecclesia quodita conuertitur ad tenebras amissa luce quamportabat quem¬
ammodum qui conuertuntur addm̃ a tenebras adlucem transeunt. Id est
qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item infigura principis trri ꝑerechi elem
ꝓphetam india bolum dicta intelleguntur: Tues signaculum similitudinis &
coronadecoris indelicus para drn dĩ fusti omni lapide precioro ornaturer
& a&era quaenon tam in ipsum principem spm nequitiae quã in corpus eius

Expanded text:
membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa unum est corpus, ita et Christus: eo modo etiam corpus diaboli, cui caput est diabolus, id est ipsa inpiorum multitudo maximeque eorum, qui a Christo uel de ecclesia sicut de caelo decidunt, dicitur diabolus et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest intellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia: quod ita conuertitur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus eius
Abbreviated transcription (Latin):
erit anteponi. Et dexitdñs dr̃ serpenti. quia fecistituhoc maledictus trab on¬
nbus pecoribus & abomnibus bestis quae sunt suꝑterram. Suꝑ pectustuunt

Expanded text:
erit anteponi! Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia fecisti tu hoc, maledictus tu ab omerit anteponi! Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia fecisti tu hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus, et ab omnibus bestiis quae sunt super terram. Super pectus tuum,
Abbreviated transcription (Latin):
uertamus quo morbo suꝑbiaȩ laborent. Homines hodie non nisi increatore mco¬
nantes referre si quid egerint mali Cumsibi uelint tribui siquid egerint bo¬
ni. Mulier inquit quam dedisti metum. id est quam de disti ut eã mecum haeo mihi
dedit aligno & edi quasi ad hocdata sit ut non ipra potius oboedir& uiro &ambodõ
Etdixit dñs dr̃ mulieri quid hoc fecisti : Et dixit mulier serpens seduxit me &
manducaui Necista confit&ur peccatum sed in alterum refert in parise¬
xu parifastu. Ex histamen natus est nec eos imitatus est sed plane pluribus
miserer emei sana animam meam quia peccauctibi. Quanto melius sic&is¬
ti sed adhuc eruices peccatorum non conaderat dñs. Restabant labores dolo
uenit hominibus quos afflictos docuit non deseipsis debere praesumere : ser¬
pens inquit sedixitme & manducaui quasicuius quam suasio praereptodĩ debo¬

Expanded text:
uertamus, quo morbo suuertamus, quo morbo sunantes referre si quid egerint mali, cum sibi velint tribui si quid egerint boni: Mulier, inquit, quam dedisti mecum, id est quam dedisti ut esset mecum, haec mihi dedit a ligno et edi : quasi ad hoc data sit ut non ipsa potius obediret viro, et ambo Deo. Et dixit Dominus Deus mulieri: quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens seduxit me, et manducavi . Nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert, impari sexu, pari fastu. Ex his tamen natus est, nec eos imitatus est, sed miserere mei, sana animam meam, quoniam peccavi tibi . Quanto melius sic et isti? sed adhuc cervices peccatorum non conciderat Dominus , restabant labores, dolorvenit hominibus, quos afflictos docuit non de seipsis debere praesumere. Serpens, inquit, seduxit me, et manducavi; quasi cujusquam suasio praecepto Dei debu
Abbreviated transcription (Latin):
ereaturam uisibilem uelit humanos oculos afferebat: Sienim ꝓptercasic apparebat:
uthomines tamquam cum homine loquerentur. Quem ammodum abraham adquer¬
cum mam brae illa ipsa prope amicitia pudore onerabat post pecatum quae fiduciam
dabat ante peccatum. Neciam illam nuditatem aude bant ostendere talibus ocu
lis qua edis plicebat & suis: Iñs ergo uolens iam peccatores moreiustiti ae inter¬
sogatos punire amplius quameratilla poena dequa iam cogebantur erubesce¬
re: Quis nuntiauit inquit tibi quia nudures nis aligno quod preceperamtibi
tantum neex eo manducares ab eo edisti. Hinc enim mors concepta propterdĩ
sententiam qui sic fuerat comminatus fecit aduerti concupiscencialiter membra
dedisti mecum haec mihi dedit aligno & edi Suꝑbia numquid dixit peccaui Ha
constripta sunt quia & ipsae interrogationes nimirum ad hoc factae sunt ut &ue
raciter & utiliter scriberentur: Quia simen daciter : non utiq utiliter : Vtad¬

Expanded text:
reaturam uisibilem uelut humanos oculos adferebat. si enim propterea sic adparebat, ut homines tamquam cum homine loquerentur, quemadmodum Abraham ad quercum Mambrae, illa ipsa prope amicitia pudore onerabat post peccatum, quae fiduciam dabat ante peccatum; nec iam illam nuditatem audebant ostendere talibus olis, quae displicebat et suis. Dominus ergo volens jam peccatores, more justitiae interrogatos, punire amplius quam erat illa poena de qua jam cogebantur erubescere: Quis nuntiavit, inquit, tibi quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares, ab eo edisti? Hinc enim mors concepta propter Dei sententiam qui sic fuerat comminatus, fecit adverti concupiscentialiter membra dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi . Superbia nunquid dixit: Peccavi? Sconscripta sunt quia et ipsae interroraciter et utiliter scriberentur, quia, si mendaciter, non utique utiliter, ut ad
Abbreviated transcription (Latin):
naoms: Seccatum autem ad iabolo ꝑ feminã usq adurum. H icenisticas
spni ficeionibus plena sunt nonidagentib: in quibus faca sunt red de his
nas on potentis sima sapientiadẽ. Non autem nunc signi fictta teseta¬
mus soedl grsta defendimur. Respondit ergo adam Nccentiam auduuin
mnotu poren in scupna sustollens nsi postpercatum pudendum la menbri
metu poenali merab iorum lege sennsient: Su er go as feuin int etr&lert
aster beciun es seboculis hominũ. Eteulis as feras dq desfaipsant ense leut¬

Expanded text:
nam: peccatum autem a diabolo per feminam usque ad virum. Haec mysticis nam: peccatum autem a diabolo per feminam usque ad virum. Haec mysticis significationibus plena sunt, non id agentibus in quibus facta sunt, sed de his id agente potentissima sapientia Dei. Non autem nunc significata reseramus, sed gesta defendimus. 46. Respondit ergo Adam: Vocem tuam audivi in ntionem in superna sustollens; nisi cum, post peccatum, pudendum in membris motum poenali membrorum lege sensissent. Sic ergo affecti sunt ut solent affici homines sub oculis hominum. Et talis affectio de
Abbreviated transcription (Latin):
sis sensibus corporis aliquas peie praesentata uel aduidendũ ueladaudie ndũ
sicutin angelissus sol& uiderids̃ uel sonare ꝑ nubem. Nunctamen quod iu¬
dierunt uocemdĩ ambulantis in paradiro aduesperam nonnisi ꝑ creaturã
isse credatur. Et abs conderunt re adam & mulier eius a faciedñi in medio
ligno quod est in para dr̃rocumds̃ auertit intrinsecur faciem suam & fit
homo conturbatur non mire muri haecfieri quae similia sunt dementiae per
nimium pudorem actimorem illo quoq occulto instinctu non quiescente ut
ca nesdentes facerent quacaliquid significarent quandoq scituris posterir
pp̃t quos ista constribarunt: Et uocauit d ñs dr̃ adimꝰ & dxtt illi ubier in
uenanis uex est noninorantis & hoc sane ad aliquam ꝑtin& significa¬
nonem quod sicut p̃ceptum uiro datum est ꝑquem ꝑuetir e& ad femnam
lta uir prier interrogatur: Preceptum onim ad ño peruirum urq id femi¬

Expanded text:
sis sensibus corporis aliqua specie praesentata uel ad uidendum uel ad audiendum, sis sensibus corporis aliqua specie praesentata uel ad uidendum uel ad audiendum, sicut in angelis suis solet uideri deus uel sonare per nubem. nunc tamen quod audierunt uocem dei ambulantis in paradiso ad uesperam, nonnisi per creaturam isse credatur. Et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini in medio ligno, quod est in paradiso. cum deus auertit intrinsecus faciem suam et fit homo conturbatus, non miremur haec fieri, quae similia sunt dementiae, per nimium pudorem ac timorem illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significarent quandoque scituris posteris, propter quos istacrepantis vox est, non ignorantis. Et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum viro datum est, per quem perveniret ad feminam, ita vir prior interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad femi
Abbreviated transcription (Latin):
bra prũrientia sedocculio instinctu ad hocilla conturbatione compulsi sunt
ut &iam talir poena suȩ sigificatio a nescientib fier & quae paccator enu
facta conum cer&& & docor& scribta lactorem. Et audierunt uoaemdñ
di ambulantis in paradr̃ro aduerperam : Fa quippe orateles imconus¬
nerat iusitari quide fucerant aluce ueritaus. fortassis autem alus utrin¬
secus ueleffauilib: uelineffauilibus modis dẽ cumillis antea loque bitaus
scut &iam cumangolis lequitur ipsai cõmitabili ueritate in lustrans
mentes eorum ubiest intellettus nos re simulquae cumq &liame tecaps¬
ra nen funt sumu. F orte in quam si ocumeis la quebatus & sinentar
partici patione diuinae sapientiae quantam capiunt angeli tamen ꝓhumano
modulo quantum lib& minus sedipso genere uisitationis & locutionis fortas¬
sis &iam illo quifit ꝑ creaturã siue in extasi sp̃r corporalibus imaginibus siue ip¬

Expanded text:
bra prurientia; sed occulto instinctu ad hoc illa conturbatione conpulsi sunt, bra prurientia; sed occulto instinctu ad hoc illa conturbatione conpulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret, quae peccatorem facta conuinceret et doceret scripta lectorem. Et audierunt uocem domini dei ambulantis in paradiso ad uesperam. ea quippe hora tales iam conuenerat uisitari, qui defecerant a luce ueritatis. fortassis autem aliis intrinsecus uel effabilibus uel ineffabilibus modis deus cum illis antea loquebatur, sicut etiam cum angelis loquitur ipsa incommutabili ueritate inlustrans mentes eorum, ubi est intellectus nosse simul quaecumque etiam per tempora non fiunt simul: forte, inquam, sic cum eis loquebatur, etsi non tanta participatione diuinae sapientiae, quantam capiunt angeli, tamen pro humano modulo, quantumlibet minus, sed ipso genere uisitationis et locutionis; fortassis etiam illo qui fit per creaturam siue in extasi spiritus corporalibus imaginibus siue ip
Abbreviated transcription (Latin):
tiferã qualitatem. Quae in est &iam pecorũ carni. de ꝑ hoc &iam eundem
motum quo fit in pecoribus concumbendi appeutur ut succedant nascentia
morientibus sed tamen &iam in ipsam poena suae generositatir index anima
rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit eiq incussit pu¬
dorem non solum quia hocibi rentiebat ubinumquam antea tale aliquid sen¬
serat uerum &iam quod ille pudendus motus de preceptitrans grernone ue¬
nebat : Ibienim sensit quaprius gratia uestir&ur quando in sua nuditate
nihil indecens paciebatur. Ibi conpl&um est. Dñẽ in uolunta te tua praestiaro
decorimeo uirtutem auertisti autem faciemtuã . & factus sum conturbacus
Deniq illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt. Suc cinctoria consu¬
erunt & quia glorianda dereruerant pudenda texerunt:. Nec arbitror
eos cogitarre aliquid in ilis folus quod talibur congruer& contegiium mẽ¬

Expanded text:
tiferam qualitatem, quae inest etiam pecorum carni, ac per hoc etiam eundem tiferam qualitatem, quae inest etiam pecorum carni, ac per hoc etiam eundem motum, quo fit in pecoribus concumbendi adpetitus, ut succedant nascentia morientibus, sed tamen etiam in ipsa iam poena suae generositatis index anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit eique incussit pudorem non solum, quia hoc ibi sentiebat, ubi numquam antea tale aliquid senserat, uerum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione ueniebat. ibi enim sensit, qua prius gratia uestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. ibi conpletum est: domine, in uolundecori meo virtutem; avertisti autem faciem tuam, et factus sum conturbatusdenique illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt, succinctoria consuerunt et quia glorianda deseruerant pudenda texerunt. nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis, quod talibus congrueret contegi iam mem
Abbreviated transcription (Latin):
e&̃ quur eor in decibum summere u&iuiss&. mox ut ergo preceptum trans gres¬
si sunt in trinsecus gratia deserente omnino nudati quam trpo quodam & siq¬
ꝑbo amore suae potestats offenderant in sua membra oculos iniecerunt eaq
motueo quem non nouerant concupłerunt. Ad hocergo aperti sunt oculi ad
quod antea nom patebunt. quamuis ad alia paterem. Haec mors eadie acci¬
dit qua factum est quod ds̃ u&uit. Amisso quippe statu mirabili corpus
ipsut quistatus &iam de ligno uitae uirtute mistica praebebatur ꝑquem
nec morbo temptari nec mutaria &ate potuissent. Vt hoc ineorum carnequã¬
uis adhucanimali & in melius postea commutanda iamtamen significar&ur
ꝑescam ligniuitȩ quod ex ipso spiritali alimento sapientiae cuius racramentũ
illud lignum erat fit in angelis ꝑ a&ernitatir partiti pationẽ ut in deterius
non mutentur. Hocergo amissostatu corpus eorum duxit morbidam & mor¬

Expanded text:
el cur eos inde cibum sumere uetuisset. mox ergo ut praeceptum transgresel cur eos inde cibum sumere uetuisset. mox ergo ut praeceptum transgressi sunt intrinsecus gratia deserente omnino nudati, quam typho quodam et superbo amore suae potestatis offenderant, in sua membra oculos iniecerunt eaque motu eo, quem non nouerant, concupiuerunt. ad hoc ergo aperti sunt oculi, ad quod antea non patebant, quamuis ad alia paterent. Haec mors ea die accidit, qua factum est quod deus uetuit. amisso quippe statu mirabili corpus ipsum — qui status etiam de ligno uitae uirtute mystica praebebatur, per quem nec morbo temtari nec mutari aetate potuissent, ut hoc in eorum carne quamuis adhuc animali et in melius postea commutanda iam tamen significaretur per escam ligni uitae, quod ex ipso spiritali alimento sapientiae, cuius sacramentum illud lignum erat, fit in angelis per aeternitatis participationem, ut in deterius non mutentur — hoc ergo amisso statu corpus eorum duxit morbidam et mor
Abbreviated transcription (Latin):
quia id quod ditũ ẽ. & ad urũ tium conuernotua &ipretu dominabitur Vi¬
dendum est quem am moduim ꝓprie possit accipi Neq enim & antepetcatim
aliter factam fuis re dec& credere mulierem nisiut uirei dominabitur & adcũ
ipa seruendo conuerteretur. Sed rete accipipotest hane seruitatem significa¬
tumi uae tuusdbo conditionis est potius quam dilectionis ut &um ipatals at¬
uieris qua homines hominibus postea set ui eẽ coeperunt de poeni peratis eo¬
periaar exorta. Dixit quidem a postolus ꝑ carttatem serute nuco sed
ne qua quaui dicer & inucem dominamini : por sunt itaq amn iuges percari¬
niuem steuere i iuicem sed mulierem non ꝑmittit a postolus dominaribiui.¬
num n eracenim uiropotur sententia dĩ detult & maritum sabere comu¬
nap ue uet mulieris nonnatura nod culpa quodtamen amn siruiqu depra¬
uabitur anplus natira & augebitur cuoa: Dixtaro & aliuri a ẽ¬

Expanded text:
quia id, quod dictum est: et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur, uiquia id, quod dictum est: et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur, uidendum est, quemadmodum proprie possit accipi. neque enim et ante peccatum aliter factam fuisse decet credere mulierem, nisi ut uir ei dominaretur et ad eum ipsa seruiendo conuerteretur. sed recte accipi potest hanc seruitutem significatam, quae cuiusdam condicionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis seruitus, qua homines hominibus postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apostolus: per caritatem seruite inuicem; sed nequaquam diceret: inuicem dominamini. possunt itaque coniuges per caritatem seruire inuicem; sed mulierem non permittit apostolus dominari in uirum. hoc enim uiro potius sententia dei detulit et maritum habere dominum meruit mulieris non natura, sed culpa: quod tamen nisi seruetur, deprauabitur amplius natura et augebitur culpa. Dixit ergo et ad uirum e
Abbreviated transcription (Latin):
sus manicheos editis libris degenesi quantum potiumus disseruimus. Et siquid dili¬
gentius & congruentius alias poterimus ds̃ aderit ut efficiamus. Nunctamen nr̃a
intentio in aliud quam sus cepimus nullo exigente auertendiest & mulieri dixit
multiplicabo tristiaiastuas & gemitumtuum in tristitus parierfilios & aduirum
tuum conuersiotua & ipsetiu dominabitur Haec quoq in mulierem di uerba
figuratȩ acꝓphetice multo commodius intelleguntur. Veruitamen quia nondũ
pepererat femina necdolor & gemitus parientis nisi ex corpore mortis est que illa
p̃cepti trans gressione concepta est animalibus quidem & iantunc membrir sed
si homonon peccuss& nonutiq morituris & alio quodam statu felitiore uicturis
donec postuitan bene gestim inmelius mutari mererentur : sicut iam supra plu¬
ribus locis in sinuaumus refestur baec poena & ad oropri &ittem ln tere npli

Expanded text:
sus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus, disseruimus et, si quid dilisus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus, disseruimus et, si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, deus aderit, ut efficiamus; nunc tamen nostra intentio in aliud quam suscepimus nullo exigente auertenda est. Et mul Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum; in tristitiis paries filios, et ad virum tuum conversio tua, et ipse tui dominabitur . Haec quoque ifigurate ac prophetice multo commodius intelleguntur. uerum tamen. quia nondum pepererat femina nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressione concepta est, animalibus quidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris et alio quodam statu feliciore uicturis, donec post uitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut iam supra pluribus locis insinuauimus, refertur haec poena et ad proprietatem litterae, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
Haec exigenda sunt ꝑ propriecatem hoc ergo uerum est dictum ẽẽ serpenti iamceter
uerba dĩ sunt quae libero lectoris intellectui relinquuntur. Vtrum ꝓpriae an
figurate accipi debeant sicuit in exordio uoluminis huius libri nostri praelocuti sumus
Proinde quod serpens quur hoc fecerit non est inter rogatus. Potest uideri quod non
ipse utiq id sua natura & uoluntate fecerat. sed di abolus deillo & ꝑ illum & in illo
fuerat operatus quiiam expeccato inpietatis. acsuꝑbiae suae igni destinatus fue¬
rat sempiterno. Nunc ergo quod serpenti dicitur & adeum qui ꝑ serpentem opera¬
tus est utiq refertur ꝓcul dubio figuratum est. Nam in his uerbis tentator ille
describitur qualis generi humano futurus e&̃ quod genus humanum propagari
tunc coepit quando haec indiabolum est tam quam in serpentem ꝓlata sententia
Haecitaq uerba quomodo figuris expositis accipienda sint & in illis duobus aduer¬

Expanded text:
haec exigenda sunt per proprietatem. hoc ergo uerum est dictum esse serpenti. iam cetera uerba dei sunt, quae libero lectoris intellectui relinquuntur, utrum proprie an figurate accipi debeant, sicut in exordio uoluminis huius nostri praelocuti sumus. proinde quod serpens, cur hoc fecerit, non est interrogatus, potest uideri, quod non ipse utique id in sua natura et uoluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum et in illo fuerat operatus, qui iam ex peccato inpetatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat sempiterno. nunc ergo quod serpenti dicitur et ad eum, qui per serpentem operatus est, utique refertur, procul dubio figuratum est; nam his uerbis temtator ille describitur, qualis generi humano futurus esset, quod genus humanum propagari tunc coepit, quando haec in diabolum est tamquam in serpentem prolata sententia. haec itaque uerba quomodo figuris expositis accipienda sint, et in illis duobus aduer
Abbreviated transcription (Latin):
his uerbis primum quaeri sol& quid dicat tertium caclum. Deinde utrum illio
uoluerit intellegi paradisum. An postea quam raptus est intertium caclum rap¬
tum eẽ & in paradisum. Vbicumq sit para dr̃sus Non ut hoc fuerit rapi inter¬
tium cielum quod in para drsum. Sed prius intertium caelum & post inde in
paradrrum & hoc sic ambiguum est ut non mihi uideatur posre dissolui nisi
iliquis non ex praesentibur a postoli uerbir sedȩxalus forte scripturarum
lecis ueltatione perspicua inuenat aliquid quod doccat siucmt̃tio ciclo ene
paridr̃ um siuenon erre quũ & ipsum tertum cuelum quid st non liquido ap
pas rer utt um bre ebus corporalibus anforte in spirtalibus inellege ndum
se prsras quidem dieinon iis in locum aliquem or poralom hominen ragr
potu pe ain cerper e redquia & hoc naposut utncpare sta xerit str ras¬

Expanded text:
his uerbis primum quaeri solet, quid dicat tertium caelum, deinde, utrum illic his uerbis primum quaeri solet, quid dicat tertium caelum, deinde, utrum illic uoluerit intellegi paradisum, an, posteaquam raptus est in tertium caelum, raptum esse et in paradisum, ubicumque sit paradisus, non ut hoc fuerit rapi in tertium caelum, quod in paradisum, sed prius in tertium caelum et post inde in paradisum. et hoc sic ambiguum est, ut non mihi uideatur posse dissolui, nisi aliquis non ex praesentibus apostoli uerbis, sed ex aliis forte scripturarum locis uel ratione perspicua inueniat aliquid, quo doceat siue in tertio caelo esse paradisum siue non esse, cum et ipsum tertium caelum quid spareat, utrum in rebus corporalibus, an forte in spiritualibus intelligendum sit. Posset quidem dici nonnisi in locum aliquem corporalem hominem rapi potu