comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cangitur qđ nectangondi bessa sinon prohi¬
ber&ur neccuiquam alteri quando libertange¬
r&ur quare prohibitum est nisiutipsus perse
bonum oboedientiae & ipsius ꝑ semalum in obe¬
dientiae monstrar&᷑ Deniq apeccante rihil
aliud appetitũ est nisi nonesse sub dominatio¬
uedĩ quando illud admissum est in quoneas¬
mitter&ur sola deber& iussio dominantis ad¬
tendi quesi sola adtender&ur quidaliud quam
dĩ uolunitis amerdur quid aliud quamdĩ uoluis¬
quidem curiusserit uiderit faciendum est aser¬
uiente quodiussit & tunc forteuidendum est
a promerent᷑ curius serit sed itm̃ uteciusamius¬
sionis huius nondiutius requiramus sihaec ipo¬
samagna est utilitas homini qđ dõ seruit iube¬
dochꝰ utilefeccit quidquid iubereuo luerit dequo
metuendum non est ntiubere quod inutileest
possit nec fieripotest utuolunttas propria p̃
grandiruine pondere suꝑ hominẽ cadat sicã

Expanded text:
tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohitangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uolunquidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit, et tunc forte uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam
Abbreviated transcription (Latin):
precepti conseruatiobonum illi esset atransgres¬
siomalum nec potuit melius & diligendus com¬
mendar& quantũ milumsit solain oboedientia
cum id corcus iniquitatis factus est homo quia cam
remtetigit contra prohibitionẽ quã si non prohibi¬
tus tetigiss& non utiq peccassa Nam quidic̃
uerbigratia noli tangere hancerlam si forteuene¬
nosa est mortemq prenuntiat sitetigerit sequitur
quidem mors contẽp̃torem precepti sed &iam sine¬
mo prohibuis s& atq ille tetigissa nihil hominus
utiq moreret᷑. Illa quipperes contraria siluc
uitaeq eius ess& siue in deuetardur siuenon ue¬
tardur Item cumquisq prohib& camrem tangi
que non quidẽ tangendi sed illi qui prohibuit
obesset uelud siquis quam in alienam pecuniãmi¬
siss& manum. Prohibitus habeo cuiuserat illa pe¬
cunia. Ideo esset ꝓhibitum peccatum quiapro¬
hibenti poterat eẽ dampnosum Cumuero illud

Expanded text:
praecepti conseruatio bonum illi esset et transgrespraecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud
Abbreviated transcription (Latin):
preparauit ds̃ utinillis ambulemus. Etcilibi cum
dixissa cuntimeit &tronore ur̃am ipsorum salutẽ
operamini ncsibi puttrent tribuondum tumqua
ipsi sefacerent iustos ab onos continuo subieat
ds̃ enim est quio peratur in uobis. Sup̃sitergo hĩs
ds̃ hominem quem fecit & posuit cum in paradiso
operaricum hoc est operara in co dcusto direcum :
tprecpit dñs ds̃ adedicens: Ab omni lignoqđ est
paradiso edes adescam ddigno autem cornosst¬
endibenum & malum nonmanduccibutis deillo
Quadie autemn deritis habeo morte morieinlo
si aliquid malicẽt lignum illuc unse ꝓhibutt ho¬
minon ds̃ cius ipsius malinatura uenenatis uidere¬
tur ad mortem. Quia uero ligna om̃a in paradi sobo¬
naplanitiuerat qui fecit om̃abon a ualde Necul¬
la ibinacura malierat quianusquã est maliulla
natura quod diligentius sidñs uoluerit disseremus
cum deillo serpentedicere cocperimus habeo ligno
quod malum nonerat prohibitus est ut ipsaper se

Expanded text:
bi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se
Abbreviated transcription (Latin):
aequales angelisdĩ Hicuero cumim plendaeet̃
hominib terra deam propt̃ cognationis artiorẽ
necessitudinem & unitatis uinculum maxime cõ¬
mondonidum exuno oportera impleri propterge
terre fecundittis adiuuar& Quamuis hones¬
tius melius quae credatur ita fuisse tunc illorũ
bominum corpus animale constitutorum in pa¬
radiso nondum mortis leedam pnacum ut non
haberent appecitum carnalis uoluptatis qua¬
lem nunc habent istacorpora queiam exmortis
propagine duc ta sunt nequeenim pihil est
in cis factum cum deligno prohibito edissent
quando quidem dsdixerit non siederitis mor¬
temoriemini: sed quadie ederitis mortemorie¬
mini ut hocipsum ineis illa fticra dies quosapłs
gemit dicens condilector legidĩ scđm in terio¬
rem hominẽ uideo autem aliam legem in men¬
brismus repugnanto lgimontis incae &ccpto

Expanded text:
aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis uinculum maxime commendandum ex uno oporteret inpleri, propter qterrae fecunditas adiuuaret? Quamuis honestius meliusque credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso nondum mortis lege damnatum, ut non haberent adpetitum carnalis uoluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi
Abbreviated transcription (Latin):
impler&ur quo modo ipsi nisigignendo officium so¬
tia &cicis implerent anuero itti quiscecus est m̃te
ut non cernat quanto terris ornam̃ cositgenus hu¬
manum &iam cum a paucis recte laudabilitor que
uiuatur quantum queualeat ordo republice in
cuiusdam pacis terrene uinculũ cohercens &iam
peccatores. Nequeoiim tantum deprauati sunt
homines ut non&iam calespecorib &uolatilib
antecellant quorum cam̃ omnium generib hanc
infimam mundi partem prosuiloci sorte decoratã
quem non considerare delectet. Quisaut̃ ltasit e
cors ut putet minus eam ornaripotuis se siustis
nommorientib: impler&ur nonquia numerosis¬
sima est suꝑ naciuitas angelorum ideo non rec¬
te conubio copularentur pisimorerent᷑ hane
quippe Numero sitatem ꝑ fectam &iam in resur¬
rectionescorum angeli sotiandam dñs prescens
ait in resurrectione neque nubent neque uxo¬
res ducent Non enim incipient mori sederunt

Expanded text:
impleretur, quomodo ipsi, nisi gignendo, officium soimpleretur, quomodo ipsi, nisi gignendo, officium societatis implerent? An vero ita quis caecus est mente, ut non cernat quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque vivatur; quantumque valeat ordo reipublicae, in cujusdam pacis terrenae vinculum coercens etiam peccatores? Neque enim tantum depravati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et volatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam, quem non consicors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum, ideo non recte conubio copularentur, nisi morerentur. hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt
Abbreviated transcription (Latin):
nt & enim sicut exorrens auaritiam sit profusus aut
orrens luxuriam fitoiuarus aut inquietus fit cuius
gritiam reprchondoris. autcuius in quietudiem pi
caut quire prehensus odisse coeperit aud aciam suã
miditaten fugit aut quitimidus noncẽ conatur.
quam abrupto uinculo fittemcrarius dumnonra
sedepinione crimina metuunt᷑ : Itcidum pesciun
ines quidin adultoris & sorpicationib ciuinioui¬
cem prictur aiam cecusa procreandi coniugalem
concubitum detestantur quod quinon faciunt sed
tamen fecundictitẽ carmi propt̃ successio nẽmor¬
talicacis diuinit᷑ dattim sentiunt. Necipsiputant
primos illis homines potuisse concumbere nisiꝓpt̃
peccatum quod ad miserant morituri gignendo
requirerent successores Necad condunt sirectepo
tuerunt succes sores queri morituris multo rectius
sotios queri potuisse uicturis impletir enim terra
gencrehumano recte proles nonnisi quemorienti

Expanded text:
rant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut rant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent succetuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse victuris. Impleta enim terra genere humano, recte proles nonnisi quae morient
Abbreviated transcription (Latin):
otest Hocaut̃ triꝑcitum est fides proles sacram̃¬
um infide ad tenditur nep̃ teruinculum coniugale
ũ altera uł altero concumbatur in prole utamantꝰ
scipiatur benigne ÷ nutriat᷑ religiose educetur in
acramento ut coniugium non separetur & dimis¬
os auidimissa neccausa prolis alteri coniungatur
aecest ttmquam regula Nuptiarum quauel na¬
urae decoratur fecunditas uł in continentiae re¬
r priuitts. Vndequia satis disscruimꝰ in eoli
entiam uidualem & excellentiam uirginalem p
orum graduum dignitate distinximus diutius
cstilus nr̃ non est occupandus. Nunc enim que¬
nus cui adiutorio mulier factasit uiro sicis ad
gnen dos filios misceri sibimt in paradiso non licebat
uenim hocsentiunt forte peccatum ẽẽ omnem concu¬
tum putant difficile est namq: utdum ꝑ uerse homi¬
es uitia deuitant Non in eorum contraria ꝑnicit̃ cr¬

Expanded text:
potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentpotest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, entiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter cur
Abbreviated transcription (Latin):
que uideo ad quod aliud adiutorium mulierftac¬
ttsit uiro sigonerandi coiusa sub trahitur quoni hil¬
hominus qua resubtrabatur ignoro i Vndeenim
magnum magniq: honoris merito apud dm̃ fidelis
& pia uirginitas habet nisi quia istoram tempore conti¬
nendi ab amplexu cum exomnibus gentib adimplen¬
dum scõrum pumerum largissima suppetait copia
ꝑcipiendȩ sordide uolupiatis libido nonsibiuindi¬
ct quodiam sufficinde prolis nec essitudo non pos¬
tulat deniq utriusq sexus infirmitas pendens in
ruinam curpitudinis recte excipitur honestate
nuptiarum ut quod scinis eẽ possit officium si tegro
remedium neque enim quia in continentia malũ
Ideo conubium uł quo in concinentes copulant᷑
onest bonum immouere non propt̃ illud malum
ul pabileẽ autbonum sed propt̃ hocbonum uenia
test illud malum qm̃ idquodbonum habentnup¬
iae & qđ bone sunt nuptiae peccatũ et̃ num quã

Expanded text:
que uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatis libido non sibi uindicat, quod iam sufficiendae prolis non postulat necessitudo? denique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nuptiarum, ut, quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes copulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam
Abbreviated transcription (Latin):
filios que procrecisset credit᷑ enim non babuisst
qui a hoc scriptura non dixit quamuis & deccidi¬
batueis nihil dixerit quidde enoch respondebi
qui filus genitis dõplacens non mortuus sedoai¬
latus est: Curergo etadam & cua siusteui uents
castefilios procreassent non cis poss& translao¬
ne non morte succedentib cedere nam sie noch &
helics inadam mortui mortisq propaginem in
carnegestantes quod debitum ut soluant credun
est morituri nunc tam̃ in alia uita sunt ubuantẽ
resurrectionem ccirnis antequã animale corpuis
insppericale mutetur nec morbo nec sen ectut
deficiunt: Quanto iustius atq probabilius primis
illis hominib: prestar&ur sincullo suoparentum ue
catouiuentib ut in meliorem aliquẽ statum filiis gi¬
nitis cederent unde sđo finito cumomini posteritat
scõrum in anglicam formã non ꝑcrnis mortem
sed ꝑdĩ uirtutem multo felicius mutarent᷑ nonitti¬

Expanded text:
filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, credunest, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius mutarentur! Non ita
Abbreviated transcription (Latin):
tiahinc admeliora transferri non ꝑmortem sed
ꝑ aliquam commutationem autillam sum mam
quareceptis corporib fient scĩ sicut angeli incads
aut siillam dari nono port& pisi om̃ib simul in
scłi fine aliquã inferiorem quã illaerit quaetan
haber& meliore statum quam uł hoccorpus habi
uł illa &iam que primit̾ facta sunt uiri exdimotr
mulieris exuiricarne neque enim arbi trandumĩ
heliam uł siceẽ iam sicut erunt scĩ quanto peracto
operis die denarium parit̃ accepturi sunt ued se
quẽ ad modum sunt homines qui existauita non¬
dũ emigrarunt dequaille tamen Nonnon mort
sed trans latione migrauit iam itaiq: aliquidme¬
lius hab& quam in hacuita poss& quam uis por¬
dum habeat quod ex hacuita recte gesta infine
habiturus est ꝓnobis enim meliora ꝓuiderunt
nesine nob ꝑ fecti ꝑficerent᷑ aut siquisquam piat
hocheliam mereri nonpotuisse siuixiss& uxoren

Expanded text:
tia hinc ad meliora transferri non per mortem, sed tia hinc ad meliora transferri non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem
Abbreviated transcription (Latin):
ut adium̃ to indiger&. ltsiopus ess& melius ad¬
iutorium masculus fier& hoc & desolatio dicipo¬
test si solitudinis fortasse tedebat. Quanto enĩ
congouentius ad conuiuendum & conloquendũ
duo amici parit̃ quãuir & mulier habiturent
quod sio portebat alium iubendo alium obsequen¬
do pariter uiuere. Necontrariae uõluntates
pacem cohabitantium ꝓturbarent. Nec aidhoe
renitendum ordofuisse quo prior unus alterpos¬
terior maxme si posterior epriore creardur
sicut femina crecieuest aualiquis dixerit de costa
hominis dm̃ feminam ttintum non &iam mascui¬
lum pisi bocuellet facere potuisse. Qu a propt̃
non in uenio ad quod adiutorium factosit mulier
uiro si pariendi cauisa subtrahit᷑. Nam si parenas
filiis suiscedere ex hacuita oportebat utitcomne
humanum genus predecessiones & successiones co¬
teinum crositate impler&ur. Potuerunt &iam ho¬
mines genitis filiis perfecteq: humaniofficii iust¬

Expanded text:
ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur. Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iusti
Abbreviated transcription (Latin):
genere statum ut ꝑ annos quad raginta pullaue¬
tustatis de trim̃ta paterentur. Curergo nonco¬
zerunt nisicum exissent de paradiso citorespon¬
deripotest qui amox crecitam uliere priusquã
coirent fact a est illa trans gressio cuius merito
in mortem destinato &iam deloco illius felicita¬
tis exierunt. Non enim scriptura tempus expres¬
sit quantum interfuerit intercos factos ex eis pa¬
tum ccun Potest &iam dici quia nondum dr̃
iusserat ut coirent Curenĩ non ad hancrem diui¬
na expectar&ur auctoritas ubipulla concupis¬
centia itimquam stimulis in oboedientis carnis
urgebat. Ideo aut̃ hoc nonius seratds̃ quia scđm
suam presuentiam disponebat om̃a in qua& eorũ
casum ꝓcul dubio presciebat. Vn deiam morcale
genus ꝓpagandum eet̃ humanũ autsiadhoc
adiutorium gignendi filios non est facta muli¬
eruiro. Ad quod ergo adiutorium facta est.
Si quesimul operar&ur terrã nondum eraclabor

Expanded text:
genere statum, ut per annos quadraginta nulla uegenere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor,
Abbreviated transcription (Latin):
statum anentib. ł texlignouite quodibi plata¬
tumerat corporailem uigorem summentibus &il¬
li quigignerent᷑ adcundem ꝑducerent᷑ stacum do¬
peccerco numero impleto siiuste om̃s oboediort̃¬
que uiuerent tunc fier& illa commutatio utsine
ulla morte animalia corpora conuersa in aliã
qualitatẽ coquod ad omnẽ Nutum regentis spiri¬
tui deseruirent & solo spũ uiuificante sineullisali¬
mentorum corporalib sustex taculis uiuerent spi¬
ritalia uocarentur. Lotuit hocfieri sinon precep¬
titrans gressio mortis supplicium mercretur. Qui
enim hoc ficri potuisse noncredunt nihilaliud
quam consu&udinẽ naturat iam pꝰpeccatum poe¬
namq: humanam siccurrentis ad tendunt non
autem ineorum genere Noscẽ debemꝰ qui noncre¬
dunt nisi quoduidere consueuerunt. Qui senĩ
dubitet homini oboedienter & pieuiuenti presta¬
ripotuisse quod diximus. Qui non dubitat uesti¬
bus is rahelitarum in pertitũ eẽ quendam in suo

Expanded text:
statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantastatu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animalia corpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum inpertitum esse quendam in suo
Abbreviated transcription (Latin):
filios procreandos sicut adiutoriũ seminis int̃¬
raest utuirgultum ex utroq: uascatur hocenim
& in prima rerum conditione dictum erat mas¬
culum & feminã fecit cos &benedixit cos ds̃ dicens
Crescte & multiplicamini dimpleteterram &do¬
minaminici : Quaeratio conditionis & coniunc¬
tionis masculi & femine aq benedictio pepost
peccatum hominis poenam quedefecit. Ipsaenĩ
est scđm quã nc̃ terrah ominib plenaest domi¬
nantib: eius. Quam quam en im iam emissi de
paradiso conuenisse & genuisse comiemorent᷑
tam̃ nonuideo quid prohibere potuerit ut essent
eis &iam in paradiso honorabiles puptie &taius
in maculatus hocdõ prestante fideliter iusteq
uiuentib: eiq oboedientib: scaẽq: seriuientibus
ut sineullo in qui&o ardore libidinis sineullola¬
boe tlolore pariendi focis excorum seminegigne¬
rentur : Nonut morientib parientibus filii suc¬
cederent sedutillis quigenuissent in alico forme

Expanded text:
filios procreandos, sicut adiutorium semini terfilios procreandos, sicut adiutorium semini terra est, ut uirgultum ex utroque nascatur; hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat: masculum et feminam fecit eos et benedixit eos deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete terram et dominamini eius. quae ratio conditionis et coniunctionis masculi et feminae atque benedictio nec post peccatum hominis poenamque defecit. ipsa enim est, secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus eius. Quamquam enim iam emissi de paradiso conuenisse et genuisse commemorantur, tamen non uideo, quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et torus inmaculatus hoc deo praestante fideliter iusteque uiuentibus eique oboedienter sancteque seruientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi fetus ex eorum semine gigneretur; non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis, qui genuissent, in aliquo formae
Abbreviated transcription (Latin):
mus &dixisse hocđm̃ & sicorporaliuoce uel tempora¬
liter expressa similitudine corporis dixit noncum
dixisse creciturã sicut in libro precedente tractaui¬
mus Namuisus est ds̃ postea sc̃ĩs uiris aliasccpite
albo sicut lana alia sinferiore partecorporis sicut au¬
ricalcum alias aliter aq aliter aque aliter ponca¬
mex illas uisiones hominib: ꝓ substantiã qui aibi
ipscẽ sed ꝓsibi subditam que cretiuit eum prebuis¬
se & ꝑsimilitudines formarum uocumq corpo¬
ralium quod uoluit ostendisse acdixisse Certis¬
simum est eis qui substantiam trinitatis in com
istud dixeritds̃ sed potius intellegamꝰ quid dixe¬
ritadiutorium quippehomini scđm ipsum fuis¬
se senciendum aderna ipsa ucritas habet ꝑ quam
creca sunt om̃a &inilla hocciudit qui potest in
ea cognoscere quid quare crectum sit. Siautem que¬
ricur adquam rem fierioportuerit hocadiutoriũ
nihil aliud probabilit̃ occurrit quam propcer

Expanded text:
mus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporamus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eudixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Nam uisus est deus etiam postea sanctis uiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per substantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommuistud dixerit deus, sed potius intellegamus quid dixerit. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum aeterna ipsa ueritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit, qui potest in ea cognoscere, quid quare creatum sit. Si autem quaeritur, ad quam rem fieri oportuit hoc adiutorium, nihil aliud probabiliter occurrit quam propter
Abbreviated transcription (Latin):
ein uerbo dĩ principalit̃ erat ut sic femina ficr& que
tionẽ suscipiebat &iam tunc scriptura cum dicer&
ixitds̃ fiathoc autillud quando primit᷑ om̃a con¬
ant᷑: An forte mmente ipsius hominis hocdixit
cut loquit᷑ quibus dam scruissuis in ipsis seruis
ex quogenere seruorum cius &iam ille quidixit
salmo i Audiam quidloquat᷑ in medñs ur an ali
dehacre ipsihomini in ipsohomint ꝓ angelũ est
factarculatio insimilitudinib uocum corporaliũ
quamuis tacuerit scriptura utrum in somnis an in
ex tu siit tienim ficrihacc solont in alico aliomodo sic̃
reuelat᷑ proph&is: Vndeilludest & dixit mihian¬
gelus luilo quebapur inme : an ꝑcorporalem crecitu¬
ram uox ipsa sonuerit sicut denube hicest filius in eus:
Quidergo ex his om̃ib factum sit adliquidum comp̃¬
hendere non ualemus : Veruntam̃ cercissime tenea¬

Expanded text:
quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc scriptura, cum diceret "et dixit deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per corporalem creaturam uox ipsa sonuerit sicut de nube: hic est filius meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime tenea
Abbreviated transcription (Latin):
um conditionum exaquis ea cẽ producta autt̃¬
am uniuersaliter siccippellatõ simul cumaquis
uem ad modum appellataest in illo psalmo ubicȩ¬
stium laudib: terminatis ad terram facta est con¬
ersio sermonis & dictum. Laudate dñm de terra
racones & om̃s abrssi &cã Nec postea dictum est
udate dñm deciquis. Ibi enim sunt om̃s ab rssi que¬
ñ deterra lcuidant dñm. lbi &iam reptilia &uo¬
iliapennato quenihil hominus de terra laudant
ñm scđm istam uniuersilem appellationẽ terrae
łm quãc &iam de totomundo dicit᷑ ds̃ qui fecit celũ
erram siue decirida siue deciquis quecum que creci
sunt de terra crecita ueracit̃ intellegunt᷑. Nunc
muidecimꝰ quomodo accipiendum sit quod dixitdr̃
onestbonum eẽ hominem solum facciamꝰ ei adiuto¬
um scđm ipsum: Vtrum temporalit̃ uocib: ac sella¬
seditis hocdixerit ds̃ auipsa ratio commemorata est

Expanded text:
num conditione ex aquis ea esse producta; aut tenum conditione ex aquis ea esse producta; aut terram uniuersaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi caelestium laudibus terminatis ad terram facta est conuersio sermonis et dictum: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi et cetera, nec postea dictum est "laudate dominum de aquis". ubi enim sunt omnes abyssi, quae tamen de terra laudant dominum? ubi etiam reptilia et uolatilia pennata, quae nihilominus de terra laudant dominum? secundum istam uniuersalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur. Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est,
Abbreviated transcription (Latin):
inquaauis ciliter ꝑfecta sunt om̃a simul & incho¬
accutdeinde ad effectussuos cause ꝑducerentur :
lam quantũ potuimus in precedentib intimauim s
ltsiquis hoc aliter mnodandum putat tantũ dili¬
genter ad tendat illaom̃a queut hoc sentiremus
dtendimꝰ &si probabiliorẽ in depotuerit exulea¬
resententiam non solum resistere non debemus
sed debemus &iam gratulari: siquem autem mouet
qui a non dix̃ finxit ds̃ adhuc decerra om̃s bestias agri
udeciquis om̃a uolatilia celi sed ttm quã utraque
nera de terra finxerit. Et finxit ds̃ inquit adhuc
terra om̃s bestias agri & om̃a uolatilia cęli uide
eduobus modis eẽ intellerendum aut tacuissenc̃
ndefinxerat uolatilia cadi quia & tacitum pos¬
& occurrere ut nonde cerra utraq accipia turdm̃
nxisse sed itintum modo bestias agri utuola cilia
ueli &iam ticente scriptura in tellegamus unde
nxerit uł ut quisciamus in primis causalium ratio¬

Expanded text:
in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoin qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, iam, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus adtendimus; et si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam gratulari. Si quem autem mouet, quia non dixit: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et de aquis omnia uolatilia caeli, sed tamquam utranxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causalium ratio
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc deterra om̃s bestias agri & omnia uola¬
tilia celi & adduxit illa adadam utuidera qu
uocauit᷑ illa : &omne quod cumq uocaauit illud
adam animam uiuam hoc est nomen eius : ltuo¬
cauit adam nomina om̃ib pecorib & om̃ib uola¬
tilibus caeli & om̃ib bestus agri. Ipsiaut̃ ad amnon
est inuentus ad iutor similisei etimmisitds̃ exta sin in
adam & obdormiuit & accepit unam costarum eius
costam quam accepit decidam in mulierem & adbo¬
xit eam adadam: & dixit adam. Hoc nunc õs gossi¬
busmeis & caro decarnem ea: haec uocabitur mulio
qm̃ ex uiro suo sup̃teest. & propt̃ hocrelinquec homo
patrem & matrem & conglutinabitur uxori suae: &e
duo incarne una: Sialiquid adiuuant lectorem qu
libris superiorib consideratti atque conscripta sun
non db omus in hoc diutius immorari quod finx̃
adhuc ds̃ de terra bestias agri & om̃a uolatilia celi:
Curenim dictum sit adhuc idest propt̃ primam
conditionem creaturarum sex dicb consummata

Expanded text:
ri et omnia uolatilia caeli et adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa. et omne quodcumque uocauit illud Adam animam uiuam, hoc est nomen eius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. ipsi autem Adam non est inuentus adiutor similis ei et inmisit deus extasin in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius us deus costam, quam accepit de Adam, in mulierem et adduxit eam ad Adam. et dixit Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; haec uocabitur mulier, quoniam ex uiro suo sumta est. et propter hoc relinquet homo patrem et matrem et conglutinabitur ad uxorem suam; eduo in carne una. Si aliquid adjuvant lectorem, quae in libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hoc diutius immorari, quod finxit adhuc deus de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; cur enim dictum sit "adhuc". id est propter primam conditionem creaturarum sex diebus consummatam,
Abbreviated transcription (Latin):
pus primihominis ut aptiore scripturarum loco
sinulla necessitas flagittauerit &iam de hacre
uid ul queramꝰ uel ar̾bitrem utcum que proma
uero quod sapientia non sit corpus &ideo nec
ium necdubito pecdubitari aquoquam pu
potuisse aut̃ ꝑlignum idest ꝑcorpoream erca¬
am tamquam sacramento quodam signifi¬
ri sapientiam in paradiso corporali illietreder¬
dum nonexistimant quiud tom multa in serip¬
curis rerum spiritalium corporalia sacramen¬
ta non uidet uł hominem primum cum eius modi
alico sacram̃to uiuere non debuisse contondit
cum apłs dicat &iam hoc quod domulicredixit
quam constat ci factam cẽ delatere. propterhoc¬

Expanded text:
pus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, pus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propter
Abbreviated transcription (Latin):
illum &iam diuiton sitientẽ in loco utique corpora¬
lifuisse contendant ipsaque animam omnino esse
corpaream propt̃ arentem linguam & stillã aque
dclazari digito concupi tam pronuntiare nondu¬
bitent cum qubus egodet tonmagna questione nul¬
latemeritate confligo melius est enim dubitare
deoccultis quam litigare deincertis . Illum qui ppe
diuitem in ardore penarum & illum pauperon
refrigerio gaudiorum intellegendos eẽ non dubi
sed quomodo intellegendast illa flamma infer¬
ui illesinus habrabȩ illa lingua diuitis illedi¬
tus pauperis illa si tormenti Illa refrigerii uix
foritis se amansu&e querentib: a contontiose aut̃
ertantib numquam inuenitur citosantrespon¬
endum est enos profunda istaquestio & mul
usermonis indigens tard& sicor poralib lousani¬
me continent᷑ &iam exute corporib potuit ille
atro in cum introducipara di sum ubi fuerat cor¬

Expanded text:
illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporaillum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat cor
Abbreviated transcription (Latin):
rabola fuit dequaxumquam exgitur ut &iam ad lit¬
teram facto monstrentur que sermone proferunt᷑
& lcpis unctus a ialob &lapis reprobatus ab edi¬
ficantibi qui factus est incaput anguli sed illudaiã
in rebus gestis factum est hocaut̃ tantum infiguris
predictum illud quip pescripsit narrator rerum
preteritarum hoc proiuntiator tantum modo futu¬
rarum sic & sapientia idem ipsexp̃s lignum uite est
in para disospiritali quomisit decruce latronem
treatum est autem quod eam significar& lignum
dute &iam in para diso corporali quia hoc illa scrip¬
radixit queres suis temporibus gestas narrans
e hominen corporalit̃ factum & in corporuiuentẽ
ubi constitutũ eẽ narrauit. Autsiquis quampu¬
tat animas cum corpore exacsserint locis corpora¬
liter uisibilibus contineri cumsit sinccorpore asse¬
rat sententiam suam nondecrunt quisic faucant ut

Expanded text:
rabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litrabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Iacob et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut
Abbreviated transcription (Latin):
carum rerum ex pressa narratio quarum erat
figurata precessio. lratergo & lignum uite
quem ad modum p&raxp̃s nec sine ministerus
perum spiritaliũ corporaliter presentatis.
Voluit hominẽ ds̃ in para disouiuere era tergo
inlignis ceteris alimentum in illo aut̃ sac rame¬
tum quid signi ficcins nisi sapientiam de qua¬
dictum est lignum uiteest amplec tantibus eã
quem ad modum dexp̃o diceretur pr&ram anan
est si tientibuscum rectequippe appellatur qđ
ad eum significandũ precessit ipse est ouisquȩ
immolatur in pascha tamen &illud nontantĩ
dicendo figurabatur sed &iam faciendo N eque
enim ouis illa nonerat ouisplane ouis erat
docci debatur &manducabatur &tm encouero
facto aliud &iam quiddam figurabatur nĩsicat
illcuitulus sagmatus quiminimo filio reueraenti
in cpulas cesus est ibi quippe ipsa parratio figu¬
rarum est nonrerum figurata significatione
gestarum non dnim hoc cuuangdista sed dñ sipse

Expanded text:
earum rerum expressa narratio, quarum erat earum rerum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. Erat ergo et lignum vitae, quemadmodum petra Christus: nec sine mysteriis rerum spiritualium corporaliter praesentatis voluit hominem Deus in paradiso vivere. Erat ei ergo in lignis caeteris alimentum, in illo autem sacramentum; quid significsic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus
Abbreviated transcription (Latin):
randi quam terra ĩ aacceperat cunius futuriccuisa¬
les rationes increatura condens tam quã iam ex¬
tiissent loquebat᷑ interna atq: intima ueritate
quam nec oculus uidit Necauris audiuit sed sp̃s
eiuis scribenti utique reuelauit. Illud plane qđ
sequitur. ł dignum uitae in medio paradiso &
lignum scientiae dinoscendibonum &malum. Di¬
ligentius considerandum est necorat in allegoriã
ut non istaligna fuerint sedaliud aliquiđ nomi¬
neligni significent dictum est enim desapientia
lignum uitae est hominib amplectentib cam
uerum tam̃ cũ sithierusalem aderna in cadis &ã
in terraciuitas quailla significar&ur conditaẽ
& sara &agarquam uis duo testam̃tu significa¬
rent erant tamenquedam & p&raque aquam si
tienti populo ligno percussamanauit. Dequa
erant om̃a significauerunt sed tamen &iam ip¬
sa corporalit̃ fuerunt & quando a narrante cõ¬
morata sunt nonerat illa figurata locutio: Sed

Expanded text:
randi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causarandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam qutienti populo ligno percussa manauit, de qua illa omnia significaverunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. Et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed
Abbreviated transcription (Latin):
dit aliud nẽ dareuoluit Non opinor sedcum
ex his generib sint istaligna insticuta in paradi¬
so queiam terra tertiodie produxerit adhuc ea
produxit intẽporesuo quiatunc scilic& quo dscrip¬
tum est camproduxisse terram causaliter fac¬
tumerat in terra hoc est quia tunc ea producen¬
di uirtutẽ latenter acceperat quauir tutefit
ut &iam punc talia terra ꝓgignat inmani¬
festo atq in temporesuo uerb aergo dĩ sextodie
dicentis Eccedediuobis omne pabulũ semina¬
le seminans semen quod est suꝑ omnẽ t̃ram
& cacra : Non sonabili uł temporali uoce pro¬
lata uerba sunt. Sed sicut in uerbo eius creandi
potentia diciautem hominib: quod sine tempora¬
lbus sonis ds̃ dixerit. Nonnip temporales sonos
potuit Futurum onimerat ut homoiam delimofor¬
matus & flatucius animatus & quidquid exillo
humanigeneris extitiss& uteretur cis ad escam que
super terram exorturaerant exilla uir tute gene¬

Expanded text:
dit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum dit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute gene
Abbreviated transcription (Latin):
cus hocest enim in edo adorientem & posuitibi ho¬
minem quem fecerat. Sicenim scriptum est quia
sic factum est. Deinde reccipitulat ut hoc ipsum
quodbreuit̃ posuit ostendat quem ad modum fac¬
tum sit hocestquem ad modum para disum ds̃ plan¬
tauerit & illichominem quem finxerat constituerit
Sicenim sequitur. It eiecit adhuc ds̃ d&erra om¬
nelignum pulchrum ad aspectum & bonum ades¬
ccmꝰ Non dixit & eiecit ds̃ deterra alium lignũ
uel eeterum lignum: sed ciecit inquid adhucdet̃¬
idom̃nelignum pulchrum ad aspectum & bonũ
adescam iamergo tunc produxerat terraom nelig¬
num apulchrum adaspectum a bonum adesca
hoc est tertiodie. Nam sexto dixerat. Iccededi
uobisompabulum seminale seminans semen qđ
est suꝑ omnem terram &om nelignum fructiferũ
quod hab& in se fructum seminis seminalis quod
erit uobis ad escam Num ergo aliud eis cuncde¬

Expanded text:
ciis hoc est enim in Eden ad orientem, et posuit ibi hociis hoc est enim in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem finxerat. Sic enim scriptum est, quia sic factum est. Deinde recapitulat, ut hoc ipsum quod breviter posuit, ostendat quemadmodum factum sit; hoc est, quemadmodum paradisum Deus plantaverit, et illic hominem, quem finxerat, constituerit. Sic enim sequitur: Et ejecit adhuc Deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecit deus de terra aliud lignum uel ceterum lignum, sed: eiecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc de