comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uos ait amo tristificare nolo. Promittere pͥus
debetis: ne ulli hominum sacramentum qd̾
inquiritis inuita mea ꝓdatis. Qui continuo
scdm eius cominendationẽ ꝓmpte ꝓmiser.
Et post talẽ ꝓmissionẽ: uir uenerandus sic
adeos ꝓloquitur. Usq in hunc p̃sentẽ diẽ
inquiens mee inbrittannid ꝑ egrinationis.
t̃deni completisunt anni. Interea multis
ante dieb a dño meo deuote postulaui:
ut infine tricesimi huius p̾sentis anni me
demeo ab solueret incolatu: & ad cęlestẽ pa-¬
triã ilico aduocaret. Et hȩc fuit mei causa
lȩtaminis: de qua uos me mȩsti int̾roga¬¬
tis. Angłos enim scõs de excelso uidi mis-¬
sos throno: admeam decarne animã obuios
educendam. S eoce nunc subito retardati.
ultra nr̃ȩ fretum in sule stant in rupe sci¬
licet uolentes adme decorpore aduocandũ
appropiare. s ꝓpius accedere ñ ꝑmittunt᷑
mox ad cȩlorum summa repedaturi: quia

Expanded text:
vos amo, ait, tristificari nolo, promittere prius vos amo, ait, tristificari nolo, promittere prius debetis, ne ulli hominum sacramentum quod inquiritis in vita mea prodatis. Qui continuo sanctam ejus commendationem prompte promiserunt, et post talem promissionem vir venerandus sic ad eos proloquitur: Usque in hunc praesentem diem, inquiens, meae in Britannia peregrinationis ter deni completi sunt anni. Interea multis ante diebus a Domino meo devote postulavi ut in fine hujus tricesimi anni praesentis me de meo absolveret incolatu, et ad coelestem illico patriam advocaret. Et haec fuit mea causa laetaminis, de qua vos me moesti interrogatis. Angelos enim sanctos de excelso vidi missos throno ad meam de carne animam obvios educendam. Sed ecce nunc subito retardati ultra nostrae fretum insulae stant in rupe, scilicet volentes ad me de corpore advocandum appropiare; sed propius accedere non permittuntur; mox ad coelorum summa repedaturi, quia
Abbreviated transcription (Latin):
lio intempore dũ uir beatus in
ioua conmaneret insula: quadam
die scã facies eius subita mirifica
& letifica hilaritate effloruit. Oculosq
ad clũ eleuans: in comparabili repletus
gaudio ualde letificabatur. Tum post
modicũ alicuius mom̃ti int̾uallũ: illa sa¬
pida & suauis lȩtificatio in mestam conuer¬
titur tristificationem. Duo uͦ uiri qui eadẽ
hora eius tugurioli adianuam stabant qd̃
ineminentiore loco erat fabricatum. & ipse
cum eo ualde tristificati: quorum unus lu¬
gneus eramocublai alt̃ uero pilu nuncupa-¬
bat᷑ saxo causam ipsuis subite lȩtificationis
inquirunt & illius subsequentis mesticiae.
ddquos sc̃s sic ꝓfatur. Ite inpace. Nec illius la¬
taminis causam: nec etiam tristificationis a
me nunc inquiratis manifestari. Quo audi¬
to illa crunati: ingeniculantes ꝓstrati int̾ra
uultibis supplicit̾ rogant scue uolentes ali¬
quid de illa re quȩ hora eadẽ sco erat reue¬¬
lata. Quos ualde tristificatos uidens: quia

Expanded text:
lio in tempore, dum vir beatus in Jova commaneret insula quadam die sancta facies ejus subita mirifica et laetifica hilaritate effloruit, oculosque ad coelum elevans incomparabili repletus gaudio valde laetificabatur. Tum post modicum alicujus momenti intervallum illa sapida et suavis laetificatio in moestam convertitur tristificationem. Duo vero viri, qui eadem hora ejus tugurioli ad januam stabant, quod in eminentiori loco erat fabricatum, et ipsi cum eo valde tristificati, quorum Lugneus unus erat, alter vero Pilu nuncupabatur, Saxo, causam ipsius subitae laetificationis inquirunt, et illius subsequentis moestitiae. Ad quos Sanctus sic profatur: Ite in pace; ne illius laetaminis causam nec et tristificationis a me nunc inquiratis manifestari. Quo audito illacrymati, et ingeniculantes, prostratis in terram vultibus, suppliciter rogant, scire volentes aliquid de illa re quae hora eadem Sancto erat revelata. Quos valde tristificatos videns: Quia
Abbreviated transcription (Latin):
c̃s igitur co¬
lumba nobili¬
b fuerat pa¬
dus: patrẽ ha¬
bens fedilinit
nauis dicipo¬
test: scottica
uͦ lingua maenaue. Hic annoscło post cu¬
scdo: descotia ad brittãniam ꝑxp̃o ꝑegri
in tegritatem oporis & animę puritatẽ
dõ donante custodiens: quam uis int̾ra po¬
situs oelestib se aptum morib ostendebat
Erat enim aspectu. angłicus. sermone nitidꝰ
oꝑe sc̃s. ingenio op̃timus. conilio magnie
les conuersatus. Hullum etiam unuis horȩ
int̾uallum transire poterat. quonon aut
orationi. aut lectioni. uł scriptioni. ł etiam
cuilibet oꝑationi. incumb̾et: ieiunationũ
quoq & uigiliarũ indefessis laborationi-¬
b sine ulla in t̾missione die noctuq ita oc¬
cupatus. ut supͣ humanam possibilitatẽ.
unius cuiusq pondus specialis uideret᷑.
oꝑis. Et int̾ hec omnib carus. hilarẽ seꝑ
intimis letificabat᷑ p̃cordus.

Expanded text:
s igitur Columba nobilibus fuerat oribus, patrem habens FedilinituNavis dici potest, Scotica vero lingua Magnave. Hic anno secundo post Cu42, de Scotia ad Britanniam pro Chriintegritatem corporis et animae puritatem, Deo donante, custodiens; quamvis in terra positus, coelestibus se aptum moribus ostendebat. Erat enim aspectu angelicus; sermone nitidus; opere sanctus; ingenio optimus; consilio magnus; les est versatus. Nullum etiam unius horae intervallum transire poterat, quo non aut orationi, aut lectioni, vel scriptioni, vel etiam alicui operationi incumberet. Jejunationum quoque et vigiliarum indefessus laborationibus, sine ulla intermissione diu noctuque occupatus, ita ut supra humanam possibilitatem uniuscujusque pondus specialis operis videretur. Et inter haec omnibus charus, hilarem sempintimis laetificabatur praecordiis.
Abbreviated transcription (Latin):
iuria arcessiru : Ueredicam tibi. quia none ffugies
iuditiũ dĩ: At ille exꝑgefactus. consternatusq metu
exelamat suis. luquirite. si pueri quos nemausodi-¬
rexinus iam uenerunt. Int̾rogantesq de muro urb̾.
respondunt se adesse cum homine. Renuntiant
nuntii quȩ audierant. Confestiq duxait. Ex hibe¬
te adine hominẽ quẽ adduxistis. Quod eum factũ
sui sset aspitiens eũ dux timore ꝑt̾ritus ait. Arehi.¬
prb̃m ego ad duci p̃ceꝑam. non archidiaconẽ. Et ꝓs¬
tratus ad pedes eius: ait. lndulge quȩso inuriã
delieti huius. quia non ÷ inconscientia meaut hec
passus fuisses. Et statim dignis honoratũ muneri¬
b. remisit adurbẽ. Quẽ intanto amore ꝓipsamar¬
tiris retierentia dilex̃ in posterũ ut decedente ur¬
bis illius sacdote ipsum saceidotẽ mandant insti.
turd noc archnprb̃m amplius inquiri uissit. O
magna uirtus maitiris. quȩ ꝑ innocentis in uiriã

Expanded text:
iuria arcessiri? Vere dicam tibi, quia non effugies iuria arcessiri? Vere dicam tibi, quia non effugies iudicium Dei'. At ille expergefactus consternatusque metu, exclamat suis: 'Inquirite, si pueri quos Nemauso direximus iam venerunt'. Interrogantesque de muro urbis, responderunt, se adesse cum homine. Renuntiant nuntii quae audierant. Confestimque dux ait: 'Exhibete ad me hominem, quem adduxistis'. Quod cum factura fuisset, aspiciens eum dux, timore perterritus, ait: 'Archipresbiterum ego adduci praeceperam, non archidiaconem'. Et prostratus ad pedes eius, ait: 'Indulge, quaeso, delicti huius, quia non est in conscientiam meam, ut haec passus fuisses'. Et statim dignis honoratum muneribus remisit ad urbem, quem in tanto amore pro ipsa martyris reverentia dilexit in posterum, ut, decedente urbis illius sacerdote, ipsum sacerdotem mandaret institui. Sed nec archipresbiterum amplius inquiri iussit. O magna virtus martyris, quae per innocentis iniuriam
Abbreviated transcription (Latin):
be iesidet extitit ei quidam aichi prb̾t parioechiȩ
nemausensis inuisus. Tunc feruens felle contra eũ.¬
misit pueros dicens. Ite quantocius. & ligatis pe¬
dib ac manib adducite eũ cũ iũ. ut cognoseat qđ
sim dñs ragionis huius. At illi non intelligentes arhi¬
prb̃m. putauerunt quod airhidiaconẽ iussisset ad¬
duei. Et ascensis equis. uenerunt adurbẽ. Int̾rogari¬
tesq de archidiacono. digito eis ostensus ÷ Erat enĩ
hic ioħs nomine ualde religiosus &e archidiaconatu
suo studiũ docendi paruulos habens. App̃hensumq
runt eũ. d non desut iurtus maitiris. alum no ꝓ¬
pͥo subuenur. Pueri uero uxta ipsam portã cumco
mansionẽ habuerunt. quia iam obseratis ꝓ nocte
portarũ ualuis. ingredi non potuerunt. In ipsa
uͦ nocte duce obdornuente. astitit ei arhidiaconus ꝑ
uisum dicens Q uid tibi ohomo culpabilis extiti qd
me in bac humilitate redactũ cum tali uissisti us¬

Expanded text:
be resideret, exstitit ei quidam archipresbyter parochiae be resideret, exstitit ei quidam archipresbyter parochiae Nemausensis inmisit pueros, dicens: 'Ite quantotius, et ligatis pedibus ac manibus, adducite eum cum vi, ut cognoscat, quod sim dominus regionis huius'. At illi non intellegentes archipresbiterum, putaverunt, quod archidiaconem iussisset adduci. Et ascensis equitibus, venerunt ad urbem, interrogantesque de archidiacono, digito eis ostensus est. Erat enim hic Iohannes nomine valde religiosus et in archidiaconatu suo studium docendi parvulos habens. Adprehensumque runt eum. Sed non desiit virtus martyris alumno proprio subvenire. Pueri vero iuxta ipsam portam cum eo mansionem habuerunt, qui iam, obseratis pro nocte portarum valvis, ingredi non potuerunt. In ipsa vero nocte, duce obdormiente, adstetit ei archidiaconus per visum, dicens: 'Quid tibi, o homo, culpabilis exteti, quod me in hac humilitate redactum cum tali iussisti in
Abbreviated transcription (Latin):
st inquid apud nemausensis urbis o¬¬
pidum baudelii beati martiris głiosum
sepulcrum dequo sepius uirtutes multȩ manifes¬
tant᷑ łex quo sepulchio laurus orta &e ꝑparietẽ
egiessa. arboiẽ foris fecit salubri coma ũnante
Quo sepe loci incole. in multis infirmitatib hab̾e
gleste remedium sunt exꝑti. P ro quib iuitutum
benesicus. cum plerumq nud aret᷑ a foliis uelip¬
sa quodam modo cortice: arida ÷ effecta. Un¬¬
de quia morbos ab ea multarum infirmitatum
diximus de pelli. longum fuit singulos quosq
memoraui: Idõ hȩc sufficere putaui. quod eam
medicamenta largiendo aridam effectam dixi:
Nam fert᷑ cȩlebie. a negotiare quodã inoriente
dehis foliis deportatũ pignus fuisse. S priusꝗ
portũ negociator attingeret: inerguimi nus it
ecelã adie baudelium maitur̃ orientalẽ pla.¬
gã stupentib populis declamauit. Ostendit aũ
beatus martir & in aliis uirtutẽ suam. Ara uero
thcoderici irgis italici ducis dum in ardatensi ur-¬

Expanded text:
st apud Nemausensis urbis oppidum Baudillii beati martyris gloriosum sepulcrum, de quo saepius virtutes multae manifestantur . Ex quo sepulcro laurus orta et per parietem egressa, arborem foris fecit salubri coma vernantem. Quod saepe loci incolae in multis infirmitatibus habere coeleste remedium sunt experti. Pro quibus virtutum beneficiis, cum plerumque nudaretur a foliis vel ipsa quodammodo cortice, arida est effecta. Unde quia morbos ab ea multarum infirmitatum diximus depelli, longum fuit singulos quosque memorari: ideo haec sufficere putavi, quod ea medicamenta largiendo aridam effectam dixi. Etiam fertur celebre a negotiatore quodam in Oriente de his foliis deportatum pignus fuisse: sed priusquam portum negotiator attingeret, energumenus in ecclesia adire Baudillium martyrem Orientalem plagam, stupentibus populis, declamavit. Ostendit autem beatus Martyr et in aliis virtutem suam. Aram vero Theodorici regis Italici dux, dum in Arelatensi ur
Abbreviated transcription (Latin):
nis nocturno silentio uenerunt. & rapuerunt
corpꝰ uenerandi sc̃ĩ martiris gorpiani. It ue¬
nientes inuia quȩ latina nuncupat᷑ non longe
ab urbe roma miliario piꝰ minus uno. posuer̃ eũ
incripta .ui. i̾ mai. ubi iam pͥdem scm epimacũ

Expanded text:
turno silentio venerunt et rapuerunt corpus venerandum sancti martyris Gordiani, et venientes in via quae Latina nuncupatur, non longe ab urbe Roma milliario plus minus uno, posuerunt eum in crypta, sexto Idus Maias, ubi jam pridem sanctum Epimachum
Abbreviated transcription (Latin):
qui audeo cumfides retineat omne quod saero¬
sc̃m corpus attigit esse sacratum:
suꝑ contexta ꝑtotum. quod uixta daui¬
ticũuaticinium sub sorte i acuerit fides euangłi-¬
ca pandit. Ait enim. Paraiti sunt uestimenta me¬
a sibi. & inueste mea miserunt sortes. De hacuͦ
im maculati agni tunica. quȩ aquibusdam au-¬
diui. silere nequeo ferunt autẽ eam inciuitatẽ
galileȩ ł galathiȩ inbasilica quȩ ad scos archa¬
ngłos uocitatur retineri. Est enim hȩc ciuitas ab
nea hoc uestimentum habetur inclausum. Quȩ
area adeuotis atq fidelib. cum summa diligen¬
tia: adorat᷑. Hon immerito digna. quȩ hoc ues¬
timentum retinet quod dñicum corpus uel con¬
tingere meruit uel uelare. Exeliert.¬

Expanded text:
qui audeo, cum fides retineat omne quod sacroqui audeo, cum fides retineat omne quod sacrosanctum 730 corpus attigit esse sacratum? super contexta per totum, quae juxta Davidicum vaticinium sub sorte jacuerat, fides evangelica pandit. Ait enim: Partiti sunt vestimenta mea sibi, et in vestem meam miserunt sortes . De hac vero immaculati Agni tunica, quae a quibusdam audivi, silere nequeo. Ferunt autem in civitate Galatheae, in basilica, quae ad sanctos Archangelos vocitatur, retineri. Est enim haec civitas, ab nea hoc vestimentum habetur inclusum. Quae arca a devotis atque fidelibus cum summa diligentia adoratur, non immerito digna quae hoc vestimentum retineat, quod dominicum corpus vel contingere meruit
Abbreviated transcription (Latin):
s cumdenti s linguamq eius attigit. sta-
tim eloquiumq restituit. Q uod nos fideliter ere¬¬
dere. ipsa dñi ꝓmissio illicit dicens. Omnia que¬
cunq petieritis in nomine meo eredite quia
accipietis & uenient uobis.
tiside pleni accedentes corrigias textiles faciunt.
eamq cutundant. Quas rursum ꝓbenedictione¬
recipiunt. diũsis infirmitatib ꝓsuturas. ferunt
etiam ipsas coronȩ sentes quasi uirides appare¬
re. quȩ tam̃ siuideatur aruisse foliis. quotidie
tam̃ reuirescere uirtute diuina. Prodit et ex
monumento quo dominieum iacuit corpus. mi¬
ra uiitus. Quod sepius t̾ra naturali candore ra-¬
diante repletur. Et exinde itũm ablata aqua
consꝑgitur. Dequa tortulȩ paruulȩ rormantur
ac ꝑdiũsas mundi parces trans mittuntur. de
quib plerumq infirmi sanitates hauriunt. il¬
lud÷ tripudiare quod sepissi me accessus ser¬¬
pentium uitant. S quid ego temerarius dehis lo¬

Expanded text:
sed cum dentes, linguamque ejus attigit, statim sed cum dentes, linguamque ejus attigit, statim vocem eloquiumque restituit. Quod nos fideliter credere, ipsa Domini promissio illicit dicens: Omnia quaecunque petieritis in nomine meo, credite quia accipietis, et venient vobis ti fide pleni accedentes, corrigias textiles faciunt, eamque circumdant: quas rursum pro benedictionepiunt, diversis infirmitatibus profuturas. Ferunt etiam ipsas coronae sentes quasi virides apparere: quae tamen si videantur aruisse foliis, quotidie tamen revirescere virtute divina. Prodit et ex monumento quo dominicum jacuit corpus mira virtus, quod saepius terra naturali candore radiante repletur, et exinde iterum ablata aqua conspergitur, de qua tortulae parvulae formantur, ac per diversas mundi partes transmittuntur, de quibus plerumque infirmi sanitates hauriunt. Illud est tripudiabile, quod saepissime accessus serpentium vitant. Sed quid ego temerarius de his lo
Abbreviated transcription (Latin):
ruisset: cum sciamus intempore quo sacrum hoc
lignum adoratur. nonsolum exinde nichil que¬¬
nquã mereri. s etiam importunius accedentem
ũberib arteri : Respondit. Quando inquit ie-¬
rusolimis abii. futen abbatẽ repꝑi. qui magnam
cum sophia augusta grãm habuit. Huic enim
omnẽ orientẽ. quasi p̃fecto commiserat. Huic
me subdidi Et cum aboriente regrederer. ab hoc
& scõrum pignora. & hanc palam dequa eo tẽ-¬
pore sc̃a crux in uoluebatur accepi. Post quam
michi uir ille retulit. & hanc michi pallam tra.¬
didit. Presumpsi fateor eam abluere. & frigori.¬
ticis potum dare. S mox opitulante uirtute
diuina sanabantur.
cindebam etiam exinde plerumq partaicii.¬
las. & dabam religiosis ꝓbenedictione. U¬
ni uͦ pardem abbati diuisi. qui post duos adme
annos rediens. cum sacramento asseruit xii. ab
ea merguminos .iii. oxos. duosq ꝑaliticos fuisse
sanatos.
uto cuidam ipsam pallam inos posuit:

Expanded text:
ruisset, cum sciamus in tempore quo sacrum hoc ruisset, cum sciamus in tempore quo sacrum hoc lignum adoratur, non solum exinde nihil quemquam mereri, sed etiam importunius accedentem verberibus arceri, respondit: Quando, inquit, Hierosolyma abii, Futen abbatem reperi, qui magnam cum Sophia Augusta gratiam habuit, huic enim omnem Orientem quasi praefecto commiserat. Huic me subdidi, et cum ab Oriente regrederer, ab hoc et sanctorum pignora, et hanc pallam, de qua eo tempore sancta crux involvebatur, accepi. Postquam mihi vir ille retulit, et hanc mihi pallam tradidit, praesumpsi fateor eam abluere, et frigoriticis potum dare; sed mox opitulante virtute divina, sanabantur. Scindebam etiam exinde plerumque particulas, et dabam religiosis 729 pro benedictione. Uni vero abbati partem divisi: qui post duos ad me annos rediens, cum sacramento asseruit duodecim ab ea energumenos, tres caecos, duosque paralyticos fuisse sanatos. Muto cuidam ipsam pallam in os posuit:
Abbreviated transcription (Latin):
hanc uͦ tabulam tanquam stantis hominis saerȩ
affixesunt plantę.
ueritur etiam quid dehis clauis fuerit fae¬
tum. Duo sunt quȩ supra diximus apta¬
ti infreno. Tertius ꝓiectus infretum. Q uartũ asse¬
runt ẽẽ desixum incapite statuȩ constantini.
modo galea coronata est.
agnam asserunt uirtutem eẽ huius freni.
quod ambigi nequaquam potest. Quod
cuniam emissam. quȩ sibi demonis umbra intole-¬
rabilis ꝑduarum curricula noctium sustinuisset
insidias. S cum teia noete frenum capite collocas¬
set. locum insidiandi inimicus ultra non habuit.
Reꝑtumq auctorem insicharum gladio ꝑculit.
obis uero quȩ sit uirtus ligni huius. hoc
modo manifestum ÷. Aduenit quidam
qui nobis pallulam olo sericam ualde uetustam
exhibuit. dicens ab hac ierusolimis crucem dñi¬
ar uolutam fuisse. Q uod cum adhuc rusticitatem
nĩam incredibile haberetur. ac rimaremur solli¬¬
cite unde ei tanta ibidem fuisset gr̃a ut ista me¬

Expanded text:
hanc vero tabulam, tanquam stantis hominis sacrae hanc vero tabulam, tanquam stantis hominis sacrae affixae sunt plantae. Quaeritur etiam quid de his clavis fuerit factum. Duo sunt quos supra diximus aptati in freno; tertius projectus in fretum; quartum 728 asserunt esse defixum in capite statuae Constantini, modo galea coronata esset. Magnam asserunt virtutem esse hujus freni: quod ambigi nequaquam potest, quod cuniam emissam, quae sibi daemonis umbra intolerabilis per duarum curricula noctium sustenuisset insidias; sed cum tertia nocte frenum capiti collocasset, locum insidiandi inimicus ultra non habuit, repertumque auctorem insidiarum gladio perculit. Nobis vero, quae sit virtus ligni huius, hoc modo manifestum est. Advenit quidam, qui nobis pallulam holosiricam valde vetustam exhibuit, dicens, ab hac Hierusolymis crucem Domini involutam fuisse. Quod cum apud rusnostram incredibile haberetur, ac rimaremur sollicite unde ei tanta ibidem fuisset gratia ut ista me
Abbreviated transcription (Latin):
non ÷ ignotum ⁊achariam uaticinasse ꝓpħani.¬
ł rit enim inquit quod mnos ȩqui ponitur scm̃ dñi.
Fo enim tempore adriaticum mare magnis fluctib
mouebatur. in quo tam frequentia erant naufragia
ac demerso hominum: ut uorago nauigantium
diceretur. Tunc ꝓuida regina condolens excidia
miserorum. unum exquattuor. clauis deponi ui-¬
fluctuum commotiones facile possit opprimere.
Quo facto: ⁊ edditur mare quietum: tranquillaq
de inceps nauigantib flabra p̃stantur. Unde usq
hodie nautȩ scĩficatum mare uenerant̃ cum ingres¬
si fuerint ieiunus. orationib.q & psallentio ua¬
cant.
lauorum gͦ dñicorum
gr̃a quod quattuor. fuerint hȩc est ratio.
Duo sunt affixi in palmis. & duo inplantis. Et que¬
ritur cur plante affixe sint.quȩ incruce scã de¬
pendẽ uise sint potius quam stare: s instipite
crecto foramen factum manifestum est. Pes quoq
paruule tabule in hoc foramine insertus est. suꝑ

Expanded text:
non est ignotum Zacchariam vaticinasse prophnon est ignotum Zacchariam vaticinasse prophetam: Erit, inquit, quod in os equi ponitur, sanctum Domini. Eo enim tempore Adriaticum mare magnis fluctibus movebatur, in quo tam frequentia erant naufragia ac dimersio hominum, ut vorago navigantium diceretur. Tunc provida regina, condolens excidia miserorum, unum ex quattuor clavis deponi iufluctuum commotiones facile possit obpraemere. Quo facto, redditur mare quietum, tranquillaque deinceps navigantibus flabra praestantur. Unde usque hodie nautae sanctificatum mare veneranter cum ingressi fuerint, ieiuniis orationibusque et psallentio vacant. Clavorum ergo dgratia quod quatuor fuerint, haec est ratio: duo sunt affixi in palmis, et duo in plantis; et quaeritur cur plantae affixae sint, quae in cruce sancta dependere visae sint potius quam stare? Sed in stipite erecto foramen factum manifestum est. Pes quoque parvulae tabulae in hoc foramen insertus est; super
Abbreviated transcription (Latin):
ata radegunde rogina suꝑstite ad antedicti monas-¬
terũ transmisisset regulam. ipsa beatissi ma osten-¬
dente ante scãm ꝓsternitur archam: ibiq cum
reliquis sc̃imonialib uigilias explicans. dato ma-¬
ne isdem discedentib ꝓstrata solo. in eodem loco qui¬¬
euit. apparuitq ei ꝑuisum quasi aꝑiret aliquis oe¬¬
culos eius. & unum sanitati redditum dum cũ alio
laboraret subito adostii restrati sonum ex ꝑgefacta.
unius ocłi lumen recepit. quod non ambigitur ꝑ
crueis uirdutẽ fuisse p̃stitum. In ergumini. elodi.
& ali quoq in firmi ꝑsepe in hoc loco sanantur.
detenus hinc.
peciosi autem omniq metallo nobiliores
dominigȩ erucis elaui qui beata menbrate¬¬
uerunt abhelena regina post ipsuis sacrȩ erueis
inuentonem reptisunt. Et deduob quidẽ frenum
imꝑatoris munuit. quo facilius si adũsȩ gentes
restitissent pͥncipi. hac uitute fugarentur. Deqͥb

Expanded text:
ata Radegunde regina superstite, ad antedicti monasata Radegunde regina superstite, ad antedicti monasterii transmisisset regulam, ipsa beatissima ostendente, ante sanctam prosternitur arcam: ibique cum reliquis sanctimonialibus vigilias explicans, dato mane, iisdem discedentibus, prostrata solo in eodem loco quievit; apparuitque ei per visum, quasi aperiret aliquis oculos ejus, et unum sanitalaboraret, subito ad ostii reserati sonum expergefacta, unius oculi lumen recepit. Quod non ambigitur, haec per crucis virtutem fuisse praestitum. Inergumini, clodi et alii quoque infirmi persaepe in hoc loco sanantur. Actenus hinc. Speciosi autem omnique metallo nobiliores dominicae crucis clavi, qui beata membra tenuerunt, ab Helena regina post ipsius sacrae crucis inventione reperti sunt; et de duobus quidem frenum imperatoris munivit, quo facilius, si adversae gentes restitissent principi, hac virtute fugarentur. De quibus
Abbreviated transcription (Latin):
bat. Tunc conũsus ad abbatissam aio. Tantane te
retinet mentis ignauia. ut integrum cicendile labo-
pare non possis in quo oleum accendatur. nisi effrac¬
tum quodeffluat ponas: Et illa. Hon÷ ita dñe
mi. s uirtus ẽ sc̃ȩ crucis quam conspicis. Tunc ego
adine reũsus. & ad iemoriam reuocans quȩ pͥus
audieram: conuersus ad lignum uidi in modum
olle feruentis magnis fluctib exundare. ac ꝑ horã
ipsam undis intumescentib suꝑfluere. & ut credo
ad incredulitatem meam arguendam magis ae ma-¬
gis augeri ita ut in unius horȩ spatio plusquam
unum sextarium reddet uasculum quod cartari-¬¬
um non tenebat. Admiratusq silui: ac uirtutem
adorandȩ crucis deinceps p̃dicaui.
uella quedam crochildis nomine dum
post mortem patris in urbis gȩnomanni.¬
de t̃ritorio residet. occłorum amissione multatur.
ost quam autem ex uisione chilꝑici regis adhucbe¬

Expanded text:
bat. Tunc conversus ad abbatissam, aio: Tantane te bat. Tunc conversus ad abbatissam, aio: Tantane te retinet mentis ignavia, ut integrum cicindilem Al., cicindile laborare non possis, in quo oleum accendatur, nisi effractum quo defluat ponas? Et illa: Nec est ita, domine mi, sed virtus est crucis sanctae quam cernis. Tunc ego ad me reversus, et ad memoriam revocans quae prius audieram, conversus ad lychnum, video in modum ollae ferventis magnis fluctibus exundare, ac per oram ipsam undis intumescentibus superfluere, et, ut credo, ad incredulitatem meam arguendam, magis ac magis augeri; ita ut in unius horae spatio plusquam unum sextarium redderet vasculum, quod quartarium non tenebat: admiratusque silui, ac virtutem adorandae crucis deinceps praedicavi. Puellaque quaedam Chrodegildis nomine, dum post mortem patris in urbis Cenomanicae territorio resideret, oculorum amissione multatur. Postquam autem ex jussione Chilperici regis, adhuc be
Abbreviated transcription (Latin):
plicanti. Iilucescente quoq cȩlo paulatim defiti¬
ens. data t̾ris iuce ab oculis mirantium euanuit.
go autem audiebani sepius
quod etiam lichni qui acoendebatur ante
hȩc pignora. ebullientes uirtute diuina intantum
exundarent oleum: ut uas suppositum plerũq
replerent. & tamen uxta stulticiam mentisdu-¬
rȩ numquam adhȩc credenda mouebar. donec
brutam segnitiem ipsa adp̃sens quȩ ostensa ÷
uirtus arguert. Idõq quȩ oculis ꝓpͥis uidim
explicabo.
ausa deuotionis extiat ut sepulchrum
sẽi hylarii uisitans. huius reginȩ adirẽ
colloquia. Ingressusq monasterium consalutam
reginam. corim adoranda eruce ac saeris beatorũ
pstimnor pignorib. Denic oratione facta surrexi.
erat enim addexteram lignus accensus. Quẽ cõ
stillis srequentib derluere conspexissem. testor dm̃
quia putaui quasi uas estet effractum. quia erat
ei conca supposita inqua oleum defluens decide-¬

Expanded text:
plicanti; illucescente quoque coelo, paulatim deficiplicanti; illucescente quoque coelo, paulatim deficiens, data terris luce, ab oculis mirantium evanuit. Ego autem audiebam saepius, quod etiam lychni, qui accendebantur ante haec pignora, ebullientes virtute divina, in tantum exundarent oleum, ut vas suppositum plerumque replerent: et tamen juxta stultitiam mentis durae nunquam ad haec credenda movebar, donec brutam segnitiem ad praesens ipsa quae ostensa est virtus argueret; ideoque quae oculis propriis viderim explicabo. Causa devotionis exstitit ut sepulcrum sancti Hilarii visitans, hujus reginae adirem colloquia. Ingressusque monasterium, consalutata regina, coram 726 adoranda cruce ac sacris beatorum rosternor pignoribus. Denique oratione facta surrexi. Erat enim ad dexteram lychnus accensus, quem cum stillis frequentibus defluere conspexissem, testor Deum quia putavi quasi vas esset effractum, quia erat ei concha supposita, in quam oleum defluens decide
Abbreviated transcription (Latin):
rux inquit dominica quȩ abhelena
augusta reꝑta ÷ ierusolimis. ita qͣrta
& sexta feria adoratur. Huiuis reliquias et merito
&̾ fide helenę comparanda regina radegundis ex¬
pet̾it acdeuote in monasterium pictauens quod
suo studio constituit collocauit. Alisitq ꝓueros ite¬
rum ierusolimis. ac ꝑtotam orientis plagam: qui
circumeuntes sepulera scõrum martyrum conses-¬
sorumq cunctorum reliquias detulerunt. Quas in
aica argentea cum ipsa cruce scã locatas. multa
exinde miracula conspicere meruit. Dequib il¬¬
lud primum exponam. quod ibidem dñs indieb
passionis suȩ dignatus÷ reuelare. Sexta feria an.¬
te sẽm pascha cum inuigilus sine lumine ꝑnoc¬
tarent: circa horam teiam noctis apparuit ante
altare lumen paruulum in modum scintillae.
D einde ampliatum. huc illucq comas fulgoris spar¬
gens. ȩpit gradatim in altum consoendere. Ffsec.¬
taq pharus magna. obseurȩ noctis depulitte¬
nebras: uigilantiq plebieule lumen p̃buit sup.¬

Expanded text:
rux dominica, quae ab Helena augusta reperta est Hierosolymis , ita quarta et sexta feria adoratur. Hujus reliquias et merito, et fide Helenae comparanda, regina Radegundis expetiit , ac devote in monasterium Pictavense, quod suo studio constituit, collocavit; misitque pueros iterum Hierosolymis, ac per totam Orientis plagam. Qui circumeuntes sepulcra, sanctorum martyrum confessorumque cunctorum reliquias detulerunt: quibus in arca argentea cum ipsa cruce sancta locatis, multa exinde miracula conspicere meruit. De quibus illud primum exponam, quod ibidem Dominus in diebus passionis suae dignatus est revelare. Sexta feria ante sanctum Pascha, cum in vigiliis sine lumine pernoctarent, circa horam tertiam noctis apparuit ante altare lumen parvulum in modum scintillae: deinde ampliatum, huc illucque comas fulgoris spargens, coepit gradatim in altum conscendere: effectaque pharus magna obscurae nocti vigilantique plebeculae lumen praebuit sup
Abbreviated transcription (Latin):
decoratȩ. In omnib siquidẽ reb p̃cipue tam̃
in legis lationib studebat placare diuinitatẽ.
Apparet enĩ luxuriosas & ualde fatuas ꝑmyx¬
tiones ante eũ non ꝓhibitas. tunc fuisse cor¬
rectas: sic̃ ex ipsis quas posuit legib inuenit᷑.¬

Expanded text:
decoratae. In omnibus siquidem rebus, praecipue tamen decoratae. In omnibus siquidem rebus, praecipue tamen in legislationibus, studebat placare Divinitatem. Apparet enim luxuriosas et valde fatuas permixtiones ante eum non prohibitas, tunc fuisse correctas, sicut ex ipsis quas posuit legibus invenit
Abbreviated transcription (Latin):
& salutarem existi mare subiectos iubens. Tra uero
blico certum uectigal: ȩccliis ꝑuintialibus cleroq
distribuit. & donationem ualidam imꝑpẽtuuo
ẽẽ sanciuit. Assuescens autẽ milites ut sic̃ ipse dm̃
colerent: signo erucis eorum arma signabat. In
regalib quoq oratorium fibricatus. etiã.tab̃na¬
culum adinstar ȩccłȩ circuinferebat. dum adũsꝰ
hostes castra metaret᷑: quatenus nec initinere de-¬
gens ipse uł exercit᷑ saero lumine pͥuarentur quo
sis uniũsos hab̾e uacationẽ : & tantũ orationibus
fuerat erucrixꝰ. Alaxima namq custuram saeratis¬
quam ꝓinditio quod ei diuinitus ꝑ eã iudebatur.
ostensum. Deniq supplitiũ erucis quod pͥmitus
apud romanos erat inusu: lege ꝓhibuit. Infigu¬
rationib autẽ solidorum & in imaginib hoc sig¬
num iuissit inseribi semꝑ & sigurari: quod tes-¬
tantur hactenus eius imagines hoc scemata

Expanded text:
 salutarem existimare subjectos jubens. Ex terra  salutarem existimare subjectos jubens. Ex terra blico, certum, etc.  vectigal ecclesiis provincialibus cleroque distribuit, et donationem validam in perpetuum esse sancivit. Assuescens autem milites, ut, sicut ipse, Deum colerent, signo crucis eorum arma signabat. In regalibus quoque oratorium fabricatus, etiam tabernaculum ad instar ecclesiae circumferebat dum adversus hostes castrametaretur; quatenus nec in itinere degens ipse, vel exercitus sacro lumine privarentur, quo sis universos habere vacationem, et in eo tantum orationibus fuerat crucifixus. Maximam namque culturam sacratisquam pro indicio quod ei divinitus pro ea videbatur ostensum. Denique supplicium crucis, quod primitus apud Romanos erat in usu, lege prohibuit. In figurationibus autem solidorum et in imaginibus hoc signum jussit inscribi semper et figurari, ut testantur hactenus ejus imagines hoc schemate
Abbreviated transcription (Latin):
ominia decenti sunt sine completa.  p̃iani uero tunc
omnes romanorum dignitates administrabant. &
decxtõ cunctis sacrificare negabatur. Immolationi-¬
b aut diuinationibus nonerat locus. Sednec idola
dedicare. aut celebritates paganas agere iam lice¬
consuetudine mutabantur. Sõȩ uͦ domus quȩ quidẽ¬
magnitudinem uidebant᷑ habere sufficientẽ.: cor¬
rigebant᷑. Aliȩ uͦ eremento altitudinis & latitudinis
augebant᷑. Alibi autẽ cum non cẽnt a funcdamentis
edificatȩ fulgebant. Pecunias uͦ exregiis thesauris
imꝑator. affluentius impendebat seribens ꝑsin-¬
gulas ciuitates ep̃is attr p̃sidib popłorum. ut sac̃-¬¬
dotes sicuti uellent iuberent. istiᷤ autem iubentib
obedirent. quatenus cito ꝑficeretur opus. Lȩtanti
siquidem cuis imꝑio. etiã religio ualde florebat.
gesta: ueluti repensans xp̃o. in eius religionis stu-¬
dio magis magisq feruebat. hanc solam fatendã¬

Expanded text:
omnia decenti fine completa. Christiani vero tunc omnia decenti fine completa. Christiani vero tunc omnes Romanorum dignitates administrabant; et de caetero cunctis sacrificare negabatur, immolationibusque aut divinationibus non erat locus: sed nec idola dedicare, aut celebritates paganas agere jam licebaconsuetudine mutabantur. Ab illo denique temagnitudinem videbantur habere sufficientem, corrigebantur. Aliae vero cremento altitudinis et latitudinis augebantur. Alibi autem cum non essent, a fundamentis aedificatae fulgebant. Pecunias vero ex regiis thesauris imperator 210 affluentius impendebat: scribens gulas civitates episcopis atque praesidibus populorum, ut sacerdotes, sicuti vellent, juberent; isti autem jubentibus obedirent, quatenus cito perficeretur opus. Laetanti siquidem ejus imperio, etiam religio valde florebat, gesta , veluti repensans Christo, in ejus religionis studio magis magisque fervebat: hanc solam vera
Abbreviated transcription (Latin):
itaq concionatus &e alia multa dicens ꝑquȩ eredebat
subicctos adcultum religionis adducere: infirma eẽ.
saneuit quȩ contra religionẽ fuerant cogitata uel
gesta: sub ꝑsecutorib ȩccłarum. Remissionẽq cune-¬
tos habere decreuit: qui ꝓpt̃ confessionẽ xp̃i migra¬
re iinsulis. aut alibi p̃t uoluntatem ꝓprĩa conmo-¬
rari uissi sunt. aut in metallis affligi. aut puhlicis
curiis dari cum curiales pͥmitus non fuissent. Fos aũ
quos in fames illi fecerant: ab infamia relgxauit. Militia
uͦ pͥuatos insua uoluntate reliquit: utrum esse in
scemate quo fuerant. ancerte cum honorabili quiete
lib̾am uellent hab̾e uacationẽ. Cumq omnes ad
pͥorẽ lib̾tatẽ & consuetos honores reuocasset: etiam
substantias reformauit uniũsis. Siqui uͦ morte dã-¬
ris corum deferendas hereditates. nullo autem horũ
existente unamquamq ꝓuintialem ȩcłam adius he-¬

Expanded text:
itur concionatus, et alia multa dicens, per quae credebat itur concionatus, et alia multa dicens, per quae credebat subjectos ad cultum religionis adducere, infirma esse sancivit quae contra religionem fuerant cogitata vel gesta sub persecutoribus Ecclesiarum, remissionemque cunctos habere decrevit, qui propter confessionem Christi migrare in insulas aut alibi praeter voluntatem propriam commorari jussi sunt, aut in metallis affligi  ed. affigi,dari curiis cum curiales primitus non fuissent. Eos autem quos infames illi fecerant, ab infamia relaxavit. Militia vero privatos in sua voluntate reliquit, utrum esse in schemate quo fuerant, an certe cum honorabili quiete liberam vellent habere vacationem. Cumque omnes ad priorem libertatem et consuetos honores revocasset, etiam substantiis reformavit universos. Si qui vero morte damre eorum deferendas haereditates; nullo autem horum existente, unamquamque provincialem Ecclesiam ad jus hae
Abbreviated transcription (Latin):
fore. qui fueruit dĩ sui sic paratissimi ꝓditores. Igit᷑
p̃dictum ÷ omne romanorũ ꝑuenisset impium: edie¬
tis publicis usus÷ ut orientales subiecti in pauidȩ
religionem colerent xp̃i. & diligent̃ diuinitati minis¬
trarent. Diuinitatẽ quippe solam eam credent: quȩ
& reuera eẽt. & suffieient̃ hab̾et omni temꝑe potesta¬
tẽ Et qm̃ qui talib student omnia bona ubrime¬
liori potius spe fruerentur. Qui uͦ cura dm̃ delinque-¬¬
rent. cominunit &e scorsum inbelis & in pace omnia
eis difficilia ꝓuenirent. Grasq reserens & nonsibi-¬
met arrogans. adiccit in ea lege dicens. quia minis-¬
trum oportunum eum dignatus fuerit di sui consilii.
& abritannico mari usq adloca orientis ad dixerit
eum: quatenus augeretur xp̃iana religio. et qui ꝓpt̃
cd̃ eulturam durabilit̃ ꝑmanserunt in confessionib
martrrii. clariores eius honorib apparerent. Hȩx &e¬

Expanded text:
fore, qui fuerint Dei sui sic paratissimi proditores. Et fore, qui fuerint Dei sui sic paratissimi proditores. Et solum omne Romanum pervenisset imperium, edictis publicis usus est, ut Orientales subjecti impavide religionem colerent Christi, et diligenter Divinitati ministrarent; Divinitatem quippe solam eam crederent quae et revera esset, et sufficienter haberet omni tempore potestatem: et quoniam qui talibus studerent, omnia bona eis uberrimliori potius spe fruerentur; qui vero circa Deum delinquerent, communiter et seorsum in bellis et in pace omnia eis difficilia provenirent. Gratiasque referens, non sibimet arrogans, adjecit in eam legem dicens: quia ministrum opportunum eum habere dignatus fuerit Deus sui consilii, et a Britannico mari usque ad loca Orientis adduxerit eum, quatenus augeretur Christiana religio; et qui propter Dei culturam durabiliter permanserunt in confessionibus martyrii, clariores ejus honoribus apparerent. Haec ig
Abbreviated transcription (Latin):
benentiis eleuate: quas etiam prius i n concussas dñs
aꝑiculis turbisq seruauerat. Ham cum ꝑsecutiones di-¬
ũsas ȩccłȩ in alio terrarum orbe paterentur. solus con-¬
stantius constantini pat licent̃ xp̃ianis insua consiste¬
re religione concessit. Deniq tale aliquod eum mira
culum memoria dignum egisse cognoui. Isenim pro-¬
bare uolens quosdam insuo palacio xp̃ianos sibonĩ so.¬
lidi essent uiri: euocans uniũsos p̃cepit dicens. ut siqͥ¬
dem uenirent adsacrificandum & eius colerent deos.
cirea cum ẽnt. & insuo cingulo ꝑmanerent. Si uero
refugerent: egresentur depalatio gras agentes quod
minime punirentur. Cumq in utroq apparuissent
ali quidem religionis desertores. alii uero diuina p̃.¬
sentib p̃ponentesdelib̾auit eos a micos & consiliarios.
uti qui in meliorib fideles constantesq ꝑ manserant.
Alios autẽ uelud effeminatos adũsit expulit asuo
colloquio: credens numqũã cos cura principẽ deuotos

Expanded text:
beneficiis elevatae; quas etiam prius inconcussas Dominus a periculis turbisque servavit. Nam cum persecutiones diversas Ecclesiae in alio terrarum orbe paterentur, solus Constantius Constantini pater licenter Christianis in sua consistere religione concessit. Denique aculum et memoria dignum egisse cognovimus. Is enim probare volens quosdam in suo palatio Christianos, si boni et solidi essent viri, evocans universos praecepit dicens, ut siquidem venirent ad sacrificandum et ejus colerent deos, circa eum essent, et in suo cingulo permanerent: si vero refugerent, egrederentur de palatio, gratias agentes, quod minime punirentur. Cumque in utroque apparuissent, alii quidem religionis desertores, alii vero divina praesentibus praeponentes, deliberavit eis amicis et consiliariis uti qui in melioribus fideles constanter permanserant; alios autem velut effeminatos aversatus, expulit a suo colloquio: credens nunquam eos circa principem devotos
Abbreviated transcription (Latin):
ante ordines uniũsos: quod maxime laborantib
acieb inp̃łiis adẽẽ p̃cipiebat. Constituit itaque
certos signistros. qui ineo laboͬrent: quorũ opus
erat ut uicib humeris eum ueherent: & om̃s acies
ita lustrarent. fertur enim eo quod aliquando
quidam ferens hoc signum repente hostib inua.¬
dentib ex pauisset : dedissetq illud altĩ deuehen-¬
dum. Cumq se dep̃lio subtra isset. & iacula declinas.¬
set: subito ꝑcussus intiit. Ille uͦ quisaerum susce¬
pit tropheum: multis se iaculantib ꝑmansit il¬¬
lesus Alirabilit̃ enim diuina regente uirtute. sa¬¬
gitte hostium figebantur insigno: a signifero aũ
umquam huius signi ministrum ut solet inbello
uulnere mortuum. aut cladem captiuitatis ꝑ pes-¬
incelo uidat in suo fronte designat. Et ita armis
uexillisq religionis instructus: ad ũsus impiorum
arma ꝓficiscit᷑. S & in dext̾ra sua manu signum ni-¬

Expanded text:
ante ordines universos, quod maxime laborantibus ante ordines universos, quod maxime laborantibus aciebus in praeliis adesse praecipiebat. Constituit itaque certos signiferos, qui in eo laborarent, quorum opus erat ut vicibus humeris eum veherent, et omnes acies ita lustrarent. Fertur enim quod aliquando quidam ferens hoc signum repente hostibus invadentibus expavisset, dedissetque illud alteri vehendum, cumque se de praelio subtraxisset, et jacula declinasset, subito percussus interiit; ille vero qui sacrum suscepit trophaeum, multis se jaculantibus permansit illaesus: mirabiliter enim divina regente virtute, sagittae hostium figebantur in signo, a signifero autequam hujus signi ministrum, ut solet, in bello vulnere mortuum, aut cladem captivitatis perpesin coelo viderat, in sua fronte designvexillisque religionis instructus, adversum impiorum arma proficiscitur. Sed et in dextra sua manu signum ni
Abbreviated transcription (Latin):
tiatis autẽ custodiam nedelinquant. S quia hoc
agere omnino paucorum scorumq uirorũ est: do-¬
cebant purificationem quoq sedam ex penitentia
constitutã. Clementem enim ẽẽ dm̃ &e ueniam tribu¬
ee delinquentib: si pęnitentiam agentes studeant.
eam oꝑib id bortare Hȩc sac̃dotib ex planan¬¬
tibus admiratus imꝑator ꝓphetias dexp̃o ita p̃¬
misas. ⁊ ussit uiros eruditos ex auro & lapidibus
p̃ciosis inuexillum crucis transtormare signum
quod labarum uocabatur. łl oc enim signũ bel¬
ueum int̾ alia p̃ciosius erat: eo quod imꝑatorẽ
pcedere &e adorari eum amilitib moris eẽt. Unde
peipue constantinum ieor nobilissimũ decus
imꝑii romani insgnũ mutase erucis. ut srquont
uisione att cura desuescerent apriori more sub-¬
iecti. & eum solum arbitrarentur dm̃ qũe coleret
imꝑator. ł quo duce atq auxiliatore uteretur ad¬
ũsus hostes. Semꝑ enim hoc signum ꝓponebatur

Expanded text:
tiatis autem custodiam, ne delinquant. Sed quia hoc tiatis autem custodiam, ne delinquant. Sed quia hoc agere omnino paucorum sanctorumque virorum est, docebant quoque purificationem secundam ex poenitentia constitutam; clementem enim esse Deum, et veniam tribuere delinquentibus, si poenitentiam agentes studeant eam operibus roborare. Haec sacerdotibus explanantibus, admiratus imperator prophetias de Christo ita promissas, jussit viros eruditos ex auro et lapidibus pretiosis in vexillum crucis transformare signum quod Labarum vocabatur. Hoc enim signum bellicum inter alia pretiosius erat, eo quod imperatorem praecedere, et adorari id a militibus moris esset. Unde praecipue Constantinum reor nobilissimum decus imperii Romani in signum mutasse crucis; ut frequenti visione atque cura desuescerent a priori more subjecti; et eum solum arbiimperator, et quo duce et auxiliatore uterentur adversus hostes. Semper enim hoc signum proponebatur
Abbreviated transcription (Latin):
cum signo quod uidit incelo. iussitq ut fieret euis
signi siguratio quȩ foret auxilium in congressio-¬
eredere conueniret: mox die facta sac̃dotes xp̃i
conuocans dedoginate consulebant. At illi sacros
libros offerentes dexp̃o loquebantur: suaq die-¬
ta ex ꝓpheticis compͣbant. Signum uͦ quod appa¬
ruerat ei: dicebant tropheum. ẽẽ. uictorię aput
infernum. Quam uictoriam ascendens ingelos egit.
xp̃e. crucifixus & mortuus: & t̃cia die resurgens.
Sec̃m quod sꝑandum ẽe. dixerunt. quia post huiꝰ
uitȩ t̾minum ciea finẽ sełi p̃sentis omnes homines
resurgant. & immortales existant: alii quidẽ ad
p̃mia rerum quib bene uxerunt. alii ad supplicia
eo qd̃ abeis mala sint gesta. Esse tamen etiam in
delictis quȩcom mittuntur hie occasionem salutis.
purificationemq peccati: non dum mitiatis quidẽ
baptismatis adeptionem secł̃mn exłasticam legẽ. ini¬

Expanded text:
cum signo quod in coelo vidit, jussitque ut fieret ejus cum signo quod in coelo vidit, jussitque ut fieret ejus significatio, quae foret auxilium in congressiocredere conveniret, mox die facta sacerdotes Christi convocans, de dogmate consulebat. At illi sacros libros offerentes, de Christo loquebantur, suaque dicta ex propheticis comprobabant. Signum vero quod apparuerat ei, dicebant tropaeum esse victoriae adversus infernum, quam victoriam ascendens in coelos egit Christus, crucifixus et mortuus, et tertia die resurgens, secundum quod sperandum esse dixerunt: quia post hujus vitae terminum circa finem saeculi praesentis, omnes homines resurgant, et immortales existant: alii quidem ad praemia rerum, quibus bene vixerunt; alii ad supplicia, eo quod ab eis mala sint gesta. Esse tamen etiam in delictis quae committuntur hic occasionem salutis purificationemque peccati: nondum initiatis quidem baptismatis adeptionem secundum ecclesiasticam legem, 208 ini
Abbreviated transcription (Latin):
& romanos acladib lib̾are: cogitabat. queni
inbello dm̃ haberet auxilio. sciens nichil ꝓdesse
dõs quos diocletianus uenerabatur. & quia po-¬
tius eius pat̃ paganorum contempta religione
religionis fautor. ueriq dĩ uenerator: nondum
tamen ut ÷ solempne nr̃is initiari. signũ dñicȩ
passionis aeceꝑat. In his igitur sollicitudinibus
constitutus. in somnio uidit crucis signum cȩlo
splendide collocatum: mirantiq uisionẽ astite.¬
runt angłi dicentes. O constantine. tortonica. hoc¬
in hoc uinee fertur autẽ & ipsum xp̃m apparu-¬
isse ei. signumq monstrasse crucis: ac p̃cepisse. ut¬
itaq pamphili eum iure iurando ipso imꝑatore
diente audisse se refert: quia cura meridiẽ de¬
clinante iam sole crucis signum exlumine fac-¬
tum & scripturã consertam ei dicentem in hoc ui-¬
nce. uidisset ipse & milites qui cumeo tunc essent.
ꝑ genti namq aliquo cum exercitu ꝑit̃: hoc inqͥt
ei miraculum est ostensum. Dumnq cogitaret quid

Expanded text:
et Romanos a cladibus liberare, cogitabat quem in bello Deum haberet auxilio: sciens nihil prodesse deos quos Diocletianus venerabatur, et quia potius ejus pater, paganorum contempta religione, religionis fautor, Deique veri venerator, nondum tamen ut solemne, nostris initiatus, signum Dominicae advixisset. In his igitur sollicitudinibus constitutus, in somno vidit signum crucis coelo splendide collocatum, mirantique visionem astiterunt angeli dicentes: O Constantine, in hoc vince. Fertur autem et ipsum Christum apparuisse ei, signumque monstrasse crucis, ac pitaque Pamphili, cum jurejurando, ipsum imperatorem dicentem audisse se refert, quia circa meridiem declinante jam sole crucis signum ex lumine factum, et scripturam consertam ei dicentem: In hoc vince, vidisset ipse et milites qui cum eo tunc essent. Pergenti namque aliquo cum exercitu per iter, hoc, inquit, ei miraculum est ostensum. Dumque cogitaret quid
Abbreviated transcription (Latin):
his tribus que crux fuerit ad dominicam głam .ł
quȩ extitĩt ad seruile supplicium. ut hȩc mulier
quȩ semiuiua decumbit. statim ut eam lignum sa-¬
lutare contigerit: a mortis ianuis reuocet᷑ aduitã.
Et cum hȩ dixisset: adhibuit prima unã extrib
& nichil ꝓfecit. Adhibuit & secundam: nec sic qui-
litate uirium recepta alacrior. multo quã cum
sana fuerat tota domo discurrere. & magnificare

Expanded text:
his tribus quae crux fuerit ad Dominicam gloriam, vel his tribus quae crux fuerit ad Dominicam gloriam, vel quae exstiterint ad servile supplicium, ut haec mulier quae semiviva decumbit, statim ut eam lignum salutare contigerit, a mortis januis revocetur ad vitam. Et cum haec dixisset, adhibuit primo unam ex tribus, et nihil profuit, adhibuit secundam, et nec sic quidelitate virium recepta, alacrior multo quam cum sana esset, tota domo discurrere et magnificare
Abbreviated transcription (Latin):
quasi passib in altum purgatis ruderibus¬
ciam unius cuiusq erucis indiscreta propͥetas.
Aderat quidem & titulus ille grecis & latinis atti
drlcis litcis apilato fuerat conseriptus. lħc naz aregꝰ¬
sec iudeorum: s nec ipse satis euidenter dominici ꝓ-¬
debat signo patibuli. Hic iam humanȩ ambiguitats
incesti diuinum flagitat testimonium. Aecidit in ea¬
dem urbe pͥmariam quandam loci illius feminam
graui longaq egritudine confectam seminecem iacẽ.
Al acharius ꝑidem tempus ȩccłȩ illius ep̃cerat. Is ubi eurs.¬
tantem reginam atq omnes parit̃ qui aderant uidit.
afferte huc inquit totas quȩ reꝑtȩ sunt cruces. & quȩ
Et ingressus eum rogina parit̃ & populis adeam quȩ
derumbebat: defixis genibus huiuscemodi precem¬
salutem generi humano ꝑ passionem erucis conferre
dignatus es & nunc in nouissimis temporibus aspiras.¬
ti in corde ancillȩ tuȩ ꝑquirere lignum beatum
inquo salus nr̃a pependit: ostende euidenter. ex

Expanded text:
turbans, in altum purgatis ruderibusitiam uniuscujusque crucis indiscreta proprietas. Aderat quidem et titulus ille, qui Graecis, et Latinis, atque Hebraicis litteris a Pilato fuerat conscriptus: sed nec ipse satis evidenter dominici prodebat signa patibuli. Hinc jam humanae ambiguitatis incertum, divinum flagitat testimonium. Accidit in eadem urbe primariam quandam loci illius foeminam gravi aegritudine confectam, seminecem jacere. Macarius per idem tempus Ecclesiae illius Episcopus erat. Is ubi cunctantem reginam atque omnes pariter qui aderant, videt: Adferte inquit huc totas, quae repertae sunt cruces, et quaeEt ingressus cum regina pariter et populis ad eam, quae deuum salutem generi humano per passionem crucis conferre dignatus es; et nunc in novissimis temporibus aspirasti in corde ancillae tuae perquirere lignum beatum, in quo salus nostra pependit; ostende evidenter ex