comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
autem hu̾ius iusticia aqualz uir¬
tute induobus nam l cad̾e opera
agit iustus legalis que agit uͥ bi¬
fortis ⁊ temperatus nõ tamen agͥ
ea secundum eandem intentionẽ
uel secundum eandem rationem
formalem nam qui agit opera for¬
cia quia delectatur intalibus for¬
tis est /⁊ qui agit temperata quia
delectatur in ip̃is temperatus est.
S agens talia nõ quia delectat᷑
meis s quialex ea precipit ⁊ ułt
implere legem iustus legalis est.
iustus gͦ legalis per se ⁊ secundums
huiusmodi delectatur inimpleco¬
ne legis. si antem delectatur inoperib
singularum uittutum hoc est ex cõse¬
quenti prouͭ omnia talia opera sũt
a lege preceptas fortis autem ⁊ tem¬
peratus uł petfectus secundum uir¬
tutes alias per se ⁊ primo delectatur
inoperibus conuenientibus uirtu¬
tibus quib ornatur siautem delet¬
tatur iimpłone legis. hoc est ex
consequenti prout uidelicet agen¬
do talia opera legem implet. ¶Ex

Expanded text:
autem huiusmodi Iustitia a qualibet virautem huiusmodi Iustitia a qualibet virtute in duobus: nam licet eadem opera agat Iustus legalis, quae agit fortis, et temperatus: nan tamen aget ea secundum eandem intentionem, vel secundum eandem rationem formalem. Nam qui agit opera fortia, quia delectatur in talibus, fortis est, et agens temperata, quia delectatur in ipsis, temperatus est. Sed agens talia, non quia delectatur in eis, sed quia ea lex praecipit, et vult implere legem, iustus legalis est. Iustus ergo legalis, per se, et secundum quod homo, delectatur in implene legis. Si autem delectatur in operibus singularium virtutum, hoc est ex consequenti, prout omnia talia opera sunt a lege praecepta. Fortis autem, et temperatus, vel perfectus secundum virtutes alias, per se et primo delectatur in operibus convenientibus virtutibus, quibus ornatur. Si autem delectatur in impletione legis, hoc est ex consequenti, prout agendo talia opera, legem implet. Ex
Abbreviated transcription (Latin):
ordinem. uł qͦuod bonum cõmu¬
ne uł lomun spãle uel proprium:
ineis iusticia legalis. si aũt qͣin¬
enim comnune resultat ex omni bono
ciuium res enun publica ⁊ tota ciui¬
tas melior est qualitertunqz ciues bo¬
ni sint. siue enm ciues boni sint in
se siue inordine ad alios ¶ semper ciui¬
tas melior que exmelioribus ciuib
constat ⁊ quanto pluribus modiͤsũt
boni ciues tanto magis est bonacun¬
tas leges gͥ. qr intendunt cominu¬
ne bonum p̾cipiunt omnem mo¬
dum bonitatis. Esse gͥ iustum se-¬
cundum legem ⁊ implere legaleui
iusticiam est sequi omne bonuin ⁊
fugete omne uicium ⁊ hr̃e quodam¬
modo omnem uirtutem propter ꝙ
legalis iusticia dc̃a est quodammo¬
do omnis uirtus qr ex̾tet opera om¬
nium uirtutum nõ est aũgͦ sim¬
pliciter legalis iustitia om̃ius uͥ¬
tus quia est uittus distincta a qua¬
libet diutute S dr esse quodãmodo
omnis uirtus/ quia nõ determĩat
sibi sp̃alem materiam. ¶ Uiffert

Expanded text:
ordinem, vel quaeritur bonum commune, vel bonum speciale et proprium. in eis Iustitia legalis. Si autenim commune resultat ex omni bono civium: res enim publica, et tota civitas melior est, qualitercunque cives boni sint. Sive enim cives sunt boni in se, sive in ordine ad alios, semper civitas melior est quae ex melioribus civibus constat: et quanto pluribus modis sunt boni Cives, tanto magis est bona Civitas. Leges igitur quia intendunt commune bonum, praecipiunt omnem modum bonitatis. Esse igitur Iustum secundum legem, et implere legalem Iustitiam, est sequi omne bonum, et fugere omne vitium, et habere quodammodo omnem virtutem. propter quod legalis Iustitia dicta est quodammodo omnis virtus, quia exercet opera omnium virtutum. Non est autem simpliciter legalis Iustitia omnis virtus, quia est virtus distincta a qualibet virtute. Sed dicitur esse quodammodo omnis virtus, quia non determinat sibi specialem Iustitiam. Differt
Abbreviated transcription (Latin):
riam eo quod in ea intendatur sp̃ale
bonuni nam licet qualicercunq ci¬
us bonus sit ex hoc resultet bonum
commune ⁊sit inde melior ciuitas.
⁊ qualit̾cunq malus sit inde peior ti¬
uitas/ nõ tamen ex quatunq boni¬
tate linius ciuis per se ⁊ secundumq
huiusmodi resultas bonitas alteriᷤᷤ
cruis. neq quecunq prauitas unius
ciuis per se loquendo infeit malum
alteri ciui S si inbonis excerioribus
aliquis malus sit ut quod uelit pluᷤᷤ
hr̃e de illis quam eum deceat exhoc ĩ¬
fertur nocumentum aliis ciuibus
alii hñt inde miꝰ iusticia gͦ sp̃alis ꝑ
quam uitatur malum aliquo d sp̃a¬
le. ut prout ex malicia unius ciuis
infertur notumentum alteri ciui.¬
de ͣͥ sibi specialem materiam ⁊ ht eẽ
crca het bona exteriora inquibus
ciues communicant. Dc̃a est gͥ:
hec iusticia equalis quia potissime
innititur equalitati. ut quod imius¬
quisq inhuꝰms exterioribus bõis hẽ¬
at quod equum est. Iñ est gͦ quod:

Expanded text:
ea intenditur speciale bonum. Nam licet qualitercunque civis bonus sit, ex hoc resultet commune bonum, et sit inde melior civitas, et qualitercunque malus sit, inde peior civitas: non tamen ex quacunque bonitate unius civis per se, et secundum quod huiusmodi resultat bonitas alterius civis: nec quaecunque pravitas unius civis per se loquendo infert malum alteri civi. Sed si in bonis exterioribus aliquis malus sit, ut quod velit habere plus de iis, quam eum deceat: ex hoc infertur nocumentum aliis civibus: alii habent inde minus. Iustitia ergo specialis, per quam vitatur malum aliquod speciale, prout ex malitia unius civis infertur nocumentum alteri, determinat sibi specialem materiam, et habet esse circa haec bona exteriora, in quibus cives communicant. Dicta est igitur haec Iustitia aequalis, quia potissime innittitur aequalitati, ut quod unusquisque in huiusmodi exterioribus bonis habeat quod aequuum est.
Abbreviated transcription (Latin):
nõ posset¶sit prout ciues eiusdemti¬
uitatis uł regni hñt ordinem ad se
inuitem ⁊ sibi inuitem secundum
quandam commutatõnem suis
ciunt est ineis commutatiua ius¬
ticia sine qua ciuitas uel regnum
nõ posset subsistere. ¶ Secundo in
membris est quedam distributina
iusticia prout hñt ordinem ad ip¬
sum cor. Nam cor singli̾s mẽbris
secimdtm suam proportionem ⁊
dignitatem influit eis sp̃m uuitalẽ
⁊ motum. Ita quod principium
uite ⁊ principium mouendi est

Expanded text:
cives eiusdem civitatis, vel regni habent ordinem ad se invicem, et sibi invicem secundum quandam commutationem suis ciunt, est in eis commutativa Iustitia, sine qua civitas, vel regnum non posset subsistere. Secundo in membris est quaedam distributiva Iustitia, prout habent ordinem ad ipsum cor. Nam cor singulis membris secundum suam proportionem, et dignitatem influit eis spiritum vitalem, et motum: ita quod principium vitae, et principium movendi est
Abbreviated transcription (Latin):
bles rlẽ sunt bone leges debite cõ¬
suetudines ⁊ alia perque regulari
possumus in agendis. ¶Quarto ꝯ¬
peraripõt prudentia ad ip̃a scienciã
aqua distinguitur nam scĩa propͥe
est de rebus ncͣcͣis iuxta illud boe

Expanded text:
les regulae sunt bonae leges, debitae consuetudines, et alia per quae regulari possumus in agendis. Quarto comparari habet prudentia ad ipsam scientiam, a qua distinguitur: nam scientia proprie, est de rebus necessariis, iuxta Boetium
Abbreviated transcription (Latin):
.ui. etħ. di quod sicut eubulie est
inuenire ⁊ sỹnesis est iudicate sic pͥ¬
dencie est precipere ¶Sertio prudenti
a ꝯpatari põt ad materiam cuta ꝙͣ
uersatur. Cum enim prudentia sit
cuta agibilia. ⁊ agibilia sint singu¬
laria:. o prudenciam ẽẽ .s. circa par¬
ri h̃t/ Comparata ergo prudencia ad
materiam circa quam u̾satur sit
describi põt ¶ quod prudentia est uit¬
tus secundum maximas ules par¬

Expanded text:
dicitur, quod sicut eubuliae est invenire, et synesis est iudicare: sic prudentiae est praecipere. Tertio, Prudentia comparari potest ad materiam, circa quam versatur. cum enim Prudentia sic circa agibilia, et agibilia sint singularia, oportet prudentiam esse circa parri habet. comparativa ergo prudentia ad materiam circa quam versatur, sic describi potest, quod prudentia est virtus secundum universales ma
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ prudenciam. prudencia gͥ respec¬
tu uiitutis inuentĩe ⁊ iudicatiue di¬
citur ẽẽ p̾ceptiua qr quod ille inuẽi¬
unt ⁊ iuidicant ista p̾cipit ut fiat.¬
⁊ speudencia gͥ inmediatiꝰ d̾igit inope¬
ta fienda eo quod precipiat illa fie¬
ri quam faciat uirtus inuentĩa
uł iudicatiua. Cum ergo inmoͦ
actus ⁊ opera dicantur esse potõra:¬
s prudencia que in mediatiꝰ se lit ad
ea est potõr uirtute inuentiua ⁊
uidicatiua. Prudentia gͥ respectũ
uirtutis inũentiue. ⁊ iudicatiue.
que sunt uirtutes intelletuales.¬

Expanded text:
go respectu virtutis inventivae et iudicativae dicitur esse praeceptiva: quia quod illae inveniunt et iudicant, ista praecipit ut fiat. Prudentia ergo immediatus dirigit in opera fienda, eo quod praecipiat illa fieri, quam faciat virtus inventiva et iudicativa. Cum ergo in moralibus actus et opera dicantur esse potiora, Prudentia, quae immediatius se habet ad ea, est potior virtute inventiva et iudicativa. Prudentia ergo respectu virtutis inventivae et iudicativae, qu
Abbreviated transcription (Latin):
tribuere quod suum est quia equũ
est queml possidere sua. ¶ Sigͥ ħ
iusticia sp̃alis equalis dr̃ ⁊ equalitatẽ
intendit cum bona exteriora dupͭ ciues
inequaliter participare possint. dupͭ
autem aliquod participare bona ine¬
qualiter in commutabilibus ut in
emptõnibus ⁊ uendicõnibus mutu¬
acõnibus ⁊ locatonibus. qͥ enm in
uendendo. emendo. locando. mutuan¬
do. dare parum ⁊ recipere multum uel
¶Rursus contingit inequalitas in
borantes pro re publica miꝰ recipiunt
mino het iusticia quodam modo depͣ¬
÷ uata est ut plurimum enim homi¬
nes acceptores sunt personarum. dis¬
tribuentes bona ⁊ honores indignis
⁊ repellentes dignos. Erit gͥ duplex¬

Expanded text:
tribuere quod suum est: quia aequum est, quemlibet possidere sua. Si igitur haec Iustitia specialis aequalis dicitur, et aequalitati intendit: cum bona exteriora dupliciter cives inaequaliter participare possint, dupliautem aliquos participare bona inaequaliter in commutationibus, ut in emptionibus, venditionis, mutationibus, et locationibus. Contingit enim in vendendo, emendo, locando, mutuando, dare parum, et accipere multum, velse non potest. Rursus contingit inaequalitas in borantes pro Republica, minus accipiunt: immo haec Iustitia quodammodo depravata est, ut plurimum enim homines acceptatores sunt personarum, distribuentes honores indignis, et repellentes dignos. Erit igitur dupl
Abbreviated transcription (Latin):
cutiendum tos. ꝙ nisi serua¬
to debito gradu ⁊ debito ordi-¬
ne in incessu fĩ nõ pt̃. tã ergo
pedites qͣm equites bellatores

Expanded text:
cutiendum. Quod, nisi servato debito gradu, et debito ordine in incessu, fieri non potest. Tam ergo pedites quam equites bellatores
Abbreviated transcription (Latin):
lare ꝑ duuturna tp̃ra d ex̾cita¬
re pugnatores ad seruandur
debitum ordinem in acie ⁊ ad
faciendum ea q̃ requirũtur in
bello. ¶Modus autẽ ꝑ quẽ pu¬
griatores hiꝰ ordinem seruare
discunt ẽ ut freq̃nter tam equi¬
tes qm pedites ducantur adcã¬
pos ⁊ ille qui ẽ ex̾titatus in bel¬
lis ⁊ qui d equitib uł peditib
ẽẽ p̃positus primo d equites et
pedites linealit̾ disponere. Ita
ut seriatĩ maneant ⁊ eqͣliter a
se inuicem disterit scd̃m distã¬
tiam quã requirit acies eque¬
stris uł pedestris. Postea p̃ciꝑe
d ut duplicent aciem. Ita qd̃
medietas aciei statim sporet se
a meclietate alia ⁊ seriactĩ ordi¬
net se ante aliam uł pꝰ ip̃am.
quo fcõ statim d p̃cipere dux
belli ut aciẽ quadratam faciãt
⁊ deinde ut constituãt trigonũ
ꝙ facłr sit nam acie qͣdru pla¬
ta ⁊ secata dyametro ⁊ ꝑtibus
qͣdratis coniunctis simul faci¬

Expanded text:
lare, per diuturna tempora debet exercitalare, per diuturna tempora debet exercitare pugnatores ad servandam debitum ordinem, et ad faciendum ea quae requiruntur in bello. Modus autem, per quem pugnatores huiusmodi ordinem servare discunt, est, ut frequenter tam equites quam pedites ducantur ad campos. Et ille qui est exercitatus in bellis, et qui debet equitibus vel peditibus esse praepositus, primo debet equites et pedites linealiter dipsonere ita ut seriatim maneant, et aequaliter a se invicem distent secudnum distantiam quam requirit acies equestris vel pedestris. Postea praecipere debet ut duplicent aciem ita quod medietas aciei statim separet se a medietate alia, et seriatim ordinet se ante aliam vel post ipsam. Quo facto statim debet praecipere dux belli, ut aciem quadratam faciant, et deinde, ut constituant trigonum: quod faciliter sit. Nam acie quadruplicata et secata diametro, et partibus quadratis coniunctis simul faci
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ex quib regionib st̃ melio¬
res pugnantes ⁊ ex quibz ar-¬
tib sunt meliores bellitosi. de
construende sunt munitõnes
castra ⁊ que sunt considerarida
si debeat publica pugna ꝯmit¬
ti ⁊ quib cautelis hñdare decz
belloꝵ duceni ne suus ex̃titus
ledatur in uia qͣntum ad cam¬
pestre bellũ nichil ut urͣ ult̾ius
dr̃e restat nisi ut doceamus or¬
dinare acies ꝑtutere ad u̾sari¬
os ⁊ inuade hostes prius tñdi¬
cemus de ordĩe acieꝵ. ¶Si
enim ordo seructur ĩ acie nõ
modicum ualet ad pugnam
nam ut ait uegetius nisi bel¬
lartes sinit ordinati ⁊ occupẽt
debttumi spatium bñ pugna¬
te nõ poterunt. nã si nimis st̃
constricti impedũttur ne alios
ꝑcut̾e possint. Siu̾o nimis ra¬
ri ⁊ int̾ lucertes / additũ pres-¬
tant hostib ut facilius deuin¬
cantur. S̾uare autẽ debitum
ordinẽ in acie ut equites ⁊ pe-¬
dites suam aciem seruant nõ
sine magno ex̾citio sĩ põt. qui
igitur in tp̃r aliquo uult bel¬

Expanded text:
 et quibus regionibus sunt meliores pugnantes et est quibus artibus sunt meliores bellicosi: decconstruendae sunt munitiones et castra, et quae sunt consideranda si debeat publica pugna committi, et quibus cautelis abundare decet bellorum ducem ne suus exercitus laedatur in via quantum ad campestrum bellum. Nihil ut videtur ulterius dicere restat, nisi ut doceamus ordinare acies, percutere adversarios, et invadere hostes. Prius tamen dicemus de ordine acierum. Si enim ordo servetur in ipsa acie, non modicum valet ad pugnam. Nam, ut ait Vegetius, nisi bellantes sint ordinati, et occupent debitum spatium, bene pugnare non poterunt. Nam si nimis sunt constricti, impediuntur ne alios percutere possint. Si vero nimis rari et interlucentes, aditum praestant hostibus ut facilius devincantur. Servare autem debitum ordinem in acie ut equites et pedites suam aciem servent, non sine magno exercitio fieri potest. Qui igitur in tempore aliquo vult bel
Abbreviated transcription (Latin):
adusarios inuade tunc uł sed̃
eoꝵ proportõnem hostes sunt
acies sit aꝑta ad modum fer¬
ri equi ⁊ qͣi forfices ut ad u̾sa¬
rios qiͣ in medio capiat ⁊ cori¬
cludat. si u̾o hostes st̃ multi
construenda est acies ẜ formã¬

Expanded text:
adversarios invadere: tunc secundum adversarios invadere: tunc secundum corum proportionem hostes, vel sunt acies sit aperta ad modum ferri equi et quasi forficis, ut adversarios quasi in medio capiat et concludat. Si vero hostes sunt multi, construenda est ipsa a
Abbreviated transcription (Latin):
se scdm formani quadrangula¬
rem ⁊ postea ꝙ scd̃ri triangula¬
itm ⁊ deinde ꝙ scd̃m rotundã
⁊ sit deinceps d assuefacere bel¬
lantes ut sciant construere aci¬
em scd̃m quãtũq formam.
¶Hus uisis sciendum quadͣn¬
gularem formam aciei inter
tet̾as formas ẽẽ magis inutilẽ
casu. ut si situs loci talem for¬
st̃ pyramidał rotunda ⁊ for¬
ficularis nam pugnantes l
solum uolunt se defendere et
sustinere iftus uł uolunt ali¬
os inuadert. ¶Si ergo bellan¬
tes non sentiunt se tante poͤ
ut alios debellare possint s suf¬
ficit eis ut se defendant tunc
ẽ construenda acies ẜ rotundã
formã ⁊ pugnantes debent se
magis constringere ⁊ tonstipa¬
re ut acies rion possit ab hosti¬
b transcindi. cuca atiem aut̃
ĩ summitate ⁊ in extiori ꝑte
constituendi sunt homines gͣ¬
uioris aimature ⁊ meliꝰ arm¬
ati qui absq minori graua¬
mine possint istus suscipere.
¶Si uero pugnantes cred̃t
se ẽẽ tante potentie ut possint

Expanded text:
rmam quadrangularem, et postea secudnum triangolarem, et deinde secundum rotundam: et sic deinceps debet assuefacere bellantes, ut sciant constituere aciem secundum quamcunque formam. His visis sciendum quadrangularem formam aciei inter caeteras formas esse magis inutilem:casu. ut si situs talem forsunt pyramidalis, rotunda et forsicularis. Nam pugnantes vel solum volunt se defendere et sustinere ictus. vel volunt alios invadere. Si ergo bellantes non serviunt se tantae potentiae ut alios debellare possint, sed sufficit eis ut se defendant: tunc est construenda acies secundum rotundam formam; et pugnantes debent se magis constingere et constipare, ut acies non possit ab hositbus transcindi. Circa aciem autem in summitate, et in exteriori parte constituendi sunt homines gravioris armaturae et melius armati, qui absque minori gravamine possint ictus suscipere. Si vero pugnantes credunt se esse tantae potentiae, ut possint
Abbreviated transcription (Latin):
gub̾natorem domus conside¬
rõnes probari poss ꝙ spectat
ad gub̾natorem domus stire
tõni domus.p̃p̃ ꝙ declarata
uis ⁊de aliis q̃ supplent indi¬
gentiam corporalem. ¶Gad̾
autẽ iste due materie sint cõ¬
nexe ⁊ ꝙ det̾minare de edifi¬
tiis ⁊ de possõnib connecti de-¬
beant trastatui in quo det̾mĩa¬
tur de minstris ⁊ serius de le¬
ui patere pot̾. nam possõnes
domus et nummismata. sũt
organa gubernatõnis domꝰ.
quilz autẽ seruus est ꝙdam
scd̾m ph̾m organũ est quida
inaĩatus seruus ⁊ seruus est
ꝙdam aĩatum organum qͥa
ueniũt. congre hee due mate¬
rie connectuntur Cap̃ .ii. quo
distinguenda sunt organa gu¬
uernationis domus ⁊ qualiter
adiniucem comparantus¬

Expanded text:
gubernationem domus considerationes probari posset, quod spectat ad gubernatorem domus scire tioni domus. propter quod declarata vis, et de his quae supplent indigentiam corporalem. Quod autem hae duae materia sint connexae; et quod determinare de aedificii, et possessionibus connecti debeat. tractatui, in quo determinatur de ministris et servis, de levi parere potest. Nam possessiones, domus, et numismata sunt organa gubernationis domus: quilibet ergo servus est quoddam sophum organum est quidam inanimatus servus: et servus est quoddam animatum organum. quia servus; congrue hae duae materiae connectuntur. Quomodo distinguenda sunt organa gubernationis domus, et qualiter ad invicem comparantu
Abbreviated transcription (Latin):
et firma. tanto maior credulitaᷤ
agn̾atur iuro ut ei debitam fi-¬
dem seruet: tali ergo regimine
regende sunt coniuges ut polle¬
ant predcĩs . ui. bonitatib. uide¬
licet ut sint caste. honeste. ab¬
stinentes. sobrie. taciturne. et
stabiles: ad hec autem omĩa¬
uiri eas inducere poterunt uł
ꝑ se ipsos uel per matronas bo¬
ni testimonii uel ꝑcautelas ad
hibendo. qr decet omnes tiues
sic suas coniuges regere et tari¬
to magis decet reges et princi¬
pes qͣnto ex eoꝵ indebito regĩe
pt̾ contra regnũ maius ꝑiculũ
⁊ maxĩe reges ⁊ principes ad sua
conuiges debeãt debite se habere.

Expanded text:
et firma, tanto maior credulitas et firma, tanto maior credulitas adgeneratur viro, ut ei debitam fidem servet. Tali ergo regimine regendae sunt coniuges, ut polleant praedictis sex bonitatibus. videlicet, ut sint castae, honestae, abstinentes, sobriae, taciturnae, et stabiles. Ad haec autem viri eas inducere poterunt vel per seipsos, vel per matronas boni testimonii, vel per cautelas alias adhibendo. Quare decet omnes cives sic suas coniuges regere: et tanto magis hoc decet reges, et principes, quanto ex eorum indebito regimine potest circa regnum maius periculum et maxime reges et principes ad suas coniuges debeant debite se habere.
Abbreviated transcription (Latin):
dus autẽ quomodo inducende
sunt ad hec omnia diu̾sifica¬
tur scd̃m diuersitatẽ nobilita¬
tis et diuiciaꝵ ip̃oꝵ uiroꝵ. Nã
ciues in nobilitate ⁊ in dĩtiis
deficientes debent perserpõs ĩ
struere coniuges et debitas
cautelas adhibere ut polleant
bonitatib supradcis hũndari¬
tes enim nobilitate ⁊ diuitiis
et in ciuili potentia decet inqͥ¬
rere matronas aliquas boni
testimonii per diuturna tp̃ra
prudentia ⁊ bonis morib ap¬
probatas instruentes coninges
⁊ in ducentẽ eam per monitio¬
nes debitas ad p̾hĩtas boni¬
tates. ¶Uiso coniugem sic
regendam ẽẽ ut sit debite tem¬
perata. Restat ostendere/ quo
sit debite taciturnasnam ut
scribr primo poł. ornamentũ
mulieris est silentium. Si eĩ
mulieres debite se habeant¬
⁊ congrue silentium seruẽt.
ex hoc magis ornate apparent
et ad maiorem amorem uiros
inducunt: decet ergo eas esse ta-¬
citurnas ¶Sic ⁊̃ decet esse stabi¬
les qr qͣnto uxor ẽ magis ⁊stãs

Expanded text:
e sunt ad haec omnia, diversificatur secundum diversitatem nobilitatis divitiarum ipsorum virorum. Nam cives in nobilitate et divitiis deficientes, debent per seipsos suas instruere coniuges, et debitas cautelas adhibere, ut polleant bonitatibus supradictis. Abundantes vero nobilitate, et divitiis, et civili potentia, decet inquirere matronas aliquas boni testimonii per diuturna tempora prudentia et bonis moribus approbatas, instruentes coniugem, et inducentes eam per monitiones debitas ad bonitates praehabitas. Viso, coniugem sic regendam esse, ut sit debite temperata: restat ostendere, quoite sit taciturna. Nam, ut scribitur I. Polit. ornamentum mulieris est taciturnitas. Si enim mulieres debite se habent, et congrue silentium servent, ex hoc magis ornatae apparent, et ad maiorem amorem viros inducunt. decet ergo eas esse taciturnitas. Sic etiam decet esse stabiles: quia quanto uxor est magis constans,
Abbreviated transcription (Latin):
principum qͣnͣto ex eaꝵ illegitt
tio exoriri. ¶Scdõ decet eas ho¬
nestas ⁊pudicas esse¶nam nõ
sufficit coniuges esse castas ⁊ ca¬
uere sibi ab oꝑib illicitis. S o
eas ẽẽ pudicas ⁊ honestas ut si¬
bi caueant a signis et uerbis q̃¬
tur protendere. non eĩ sufficit
ut alienus filius non succedat
in hreditatem s requiritur ut
p̃r sit certus de sua prole. Cuz
ergo signa inhonesta et impu¬
dica quandam suspicionem ad¬
gn̾ent de incontinentia cõuigis
ut pr̃ sit certus de sua prole ex¬
pedit coniuges pudicas eẽ ¶ T
ueant sibi a sr̃fluitate cibiin ã
cibi sc̃fluitas ad incontinenti¬
am inclinat. ¶Quarto decet
eas ẽẽ sobrias ut caueant sibi
a sr̃fluitate potus nam tam
immod̾antia cibi qͣm potus
uen̾ea prouocat. Uñ et antiqui¬
tus apud romanas mulieres
ut recitat ualerius maximus
libro scdõ capło de institutis
antiquis quodammodo nefas
ercit bibere uinum. uñ ait cid̃¬
unii usus olim romanis feĩs

Expanded text:
t sio oriri. Secundo decet eas esse pudicas et honestas. Nam non sufficit coniuges esse castas, et cavere sibi ad operibus illicitis: sed oportet eas esse pudicas et honestas, ut sibi caveant a signis et a verbis, quprotendere: non enim sufficit ut alius filius nonn succedat in haereditatem, sed requiritur ut patet sit certus de sua prole. Cum ergo signa inhonesta, et impudica quandam suspitionem adgenerent de incontinentia coniugis; ut pater sit certus de sua prole, expedit coniuges pudicas esse. Teveant sibi a superfluitate cibi. Nam cibi superfluitas ad incontinentiam inclinat. Quarto decet eas esse sobrias, ut caveant sibi a superfluitates potus. Nam tam immoderantia cibi quam potus venerea provocat. Unde et antiquitatus apud Romanas mulieres ut recitat Velerius Maximus libro II. capitulo de Institutis antiquis quodammodo nefas erat bibere vinum. Unde ait, Vini usus olim Romanis foeminis
Abbreviated transcription (Latin):
pedit ergo eis ⁊ naturale est eis
sbiecii homini eo ꝙ ꝑ hominũ
prudentiam dirigunur ⁊ sal¬
uantur q̃r cũ insipientes com¬
parentur ad inlustres sicut be¬
stie ad homines eo ꝙ carentes
prudentia nesciant se ip̃os diri¬
gere sic̃ naturale ẽ bestias seriu¬
re hominib sic naturale ẽ ig-¬
norantes seruire prudertibus¬
⁊ subici. expedit enim eis sic eẽ
ib̾iectos ut per eoꝵ industriam
dirigantur ⁊ saluentur. ¶Qrͣ¬
ta uia sumitur ex diu̾sitate sex¬
ad feminas. Uidemus enĩ uirũ
ex hoc ꝙ sit rõne prestantior na¬
turaliter dominari femine de
liquos homines respectu alioꝵ
plus deficere a rõnis usu ꝙͣ fe¬
mine a uiris sequitur cos nãli¬
ter esse sb̾iectos qͣr seruitus ẽ ali¬
quo modo ꝙͥ naturale ⁊ natura¬
liter expedit societati humane a¬
liquos seruire ⁊ aliquos princi¬
pari ut in principto capituli di¬
utcutem naturalem que est ua
seruitus: est dare seruitutem le

Expanded text:
pedit ergo eis, et naturale est ipsis pedit ergo eis, et naturale est ipsis subiici homini; eo quod per hominum prudentiam diriguntur et salvantur. Quare cum insipientes comparentur ad indutres sicut bestiae ad homines, eo quod carentes prudentia nesciant seipsos dirigere: sicut naturale est bestias servire hominibus, sic naturale est ignorantes subiici prudentibus expedit enim eis sic esse subiectos, ut per eorum undustriam dirigantur et salventur. Quarta via sumitur ex diversitate sexad foeminas. Videmus enim virum, eo quod sit ratione prestantior, naturaliter dominari foeminae, liquos homines respectu aliorum plus deficere a rationis usu quam foeminae a viris, sequitur eos naturaliter esse subiectos. Quare servitus est aliquo modo quid naturale, et naturaliter expedit societati humanae aliquos servire, et aliquos principari, ut in principio capituli divitutem naturalem, quae est quasi servitus
Abbreviated transcription (Latin):
ti hominum comparentur
ad alios . q. corpus ad aĩam:
sequitur eos naturaliter ẜuos:
sunt enim aliqui carentes pro¬
uidentia ⁊ mrellcũ non ualenteᷤᷤ
se clirigere in oꝑatões debitas.
expedit ergo eis ut dirigãtur
ab aliis ⁊ ut suit aliis sb̃iecti.
sĩt ergo in homine uirtuoso⁊
bñ disposito: anima dominatur.
⁊ corpus obedit/ sit in poli᷑. bene
ordinata sapientes debent dña¬
ri ⁊ insipientes obediresqr hu
comparantur ad illos. q corpꝰ
ad aĩam ⁊ qiͣ organum ad ar
minari ignorantes qm sapiẽ¬
tes s hoc acc̃it ex ꝑu̾sitate poliͤ
nam sicut in homine pestilen
stilentib ⁊ torruptis magis do¬
minantur ignorantes qm sa¬
pientes. ¶Tercia uia sumi¬
tur ex diuersis spẽb ałium ut
ex homine respectu alioꝵ ali¬
um. homo enimut supra dice¬
naturaliter ⁊ besciis. Uidemus
enim multas bestias domesti¬
cas ut canes ⁊ equos in młtis
consequi salictẽ pp̃ prudentia
hominum qͣm ex propria in¬
dustria consequi non possent ex¬

Expanded text:
ti hominum comparentur ad alias quasi corpus ad animam, sequitur eos esse naturaliter servos. Sunt enim aliqui carentes prudentia et intellectu, non valentes se dirigere ad operationes debitas. expedit ergo eis, ut dirigantur ab aliis, et ut alii sint subiecti. Sicut ergo in homine virtuoso, et bene dispositio, anima dominatur, et corpus obedit: sic in politia bene ordinata sapientes debent dominari, et insipientes obedire: quia hi comparatur ad alios quasi corpus ad animam, et quasi organum ad artminari ignorantes, quam sapientes. Sed hoc accidit ex perversitate politiae: nam sicut in homine pestilentstilentibus, et corruptis magis dominantur ignorantes, quam sapientes. Tertia via sumitur ex diversis speciebus animalium, ut ex homine respectu aliorum animalium. homo enim ut supra dicenatur bestiis. Videmus enim multas bestias domesticas, ut canes, et equos in multis consequi salutem propter prudentiam hominum, quam ex propria industria consequi non possent. Ex
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ illi mixto competat debitus
motus ⁊ debitus situs h̃ant.
inde est ergo ꝙ in omnib mix¬
tus dominatur t̾ra qr omnia
naturalit deorsum cadunt qr
si sic est in reb maĩatis ꝙ nũ¬
quari aliqua plura constitu¬

Expanded text:
 illi mixto competat debitus motus aut debitus situs. Inde est ergo quod in omnibus mixtis dominatur terra: quia omnia naturaliter deorsum tendunt. Quare si sic est in rebus inanimatis quod nunquam aliqua plura constitu
Abbreviated transcription (Latin):
uium per que satisfaciant
intligentie uite. uidimus enĩ
fed̾ĩtum imꝑatorem qui tan¬
te sapĩe secularis p̃dicabatur
habuisse massantias multas.
tion obstante ꝙ terre fertilis¬
sime dominabatur ubi uictu¬
alia modici p̃cii existebant.
ꝓpriis alimenta carniũ õ uo¬
lebat assumere/ ⁊ tam in besti¬
is qm in uolucrib . hoc enim
decet reges ⁊ principes ut ali¬
is existentib in regno exẽpla
p̃beant ⁊ non uideantur uiu̾e
qm ut ciuis qr decet reges ⁊ prĩ¬
cipes hr̃e homines industrios
tam suꝑcultura agroꝵ ⁊ uinea¬
rum quam ⁊̃ suꝑ armentis bo
indigentiam utte. non solum qͣ¬
auium ex quib domestica ali¬
mentã sumuntur. sic ⁊̃ ut pħ̃

Expanded text:
vium, per quae satisfaciant indigentiae vitae. Vidimus enim Federicum Imperatorem, qui tantae sapientiae secularis praedicabatur, habuisse massaritias multas, non obstante enim quod terrae fertilissimae dominabatur, ubi victualia modici precii existebant; r ex propriis alimenta carnium volebat assumere, et hoc tam in bestiis, quam etiam in volucribus. Hoc enim decet reges, et principes, ut aliis existentibus in regno exempla praebeant, et ut non videantur vivem ut civis. Quare decet reges, et principes habere homines industres tam super cultura agrorum et vinearum, quam etiam super armentis bonindigentiam vitae, non solum quavium, ex quibus domestica alimenta sumuntur. Sic etiam,
Abbreviated transcription (Latin):
dominans respectu alioꝵ ut
si plures uoces efficiunt ali¬
quam armoniami oz ibi da¬
tem scd̃m quam tota armoͣ.
diudicatur sic ⁊̃ si plura eła¬
concurrunt ad consticutõem¬

Expanded text:
dominans respectu aliorum: ut si plures voces efficiunt aliquam harmoniam, oportet ibi dare aliquam vocedominans respectu aliorum: ut si plures voces efficiunt aliquam harmoniam, oportet ibi da
Abbreviated transcription (Latin):
pud autẽ reges ⁊ principes in¬
ter tactas uias solum due uie
uidentur esse utiles uidelicet
possessoria: et experimentalis:
per alios esse expertos sciendo¬

Expanded text:
ges autem, et principes inter vias tactas solae duae viae videntur esse utiles. videlicet possessoria, et experimentalis. per alios esse expertos, scie
Abbreviated transcription (Latin):
seruare laudabiles consuetu¬
dines regni scd̃m quas capi¬
ant licitos re̾ditus non usur¬
pando alioꝵ bonasconsid̾atio
ergo gestoꝵ particusarium ⁊
consuetudinum approbata¬
rum. ⁊ uia exꝑimentalis u¬
tilis est regib ⁊ principib in
acquisitõne pecuniessic ⁊̃ uti¬
lis ẽ uia possĩonał non solũ

Expanded text:
servare laudabiles consuetudines regni, secundum quas capiant licitos redditus, non usurpando aliorum bona. Consideratio ergo gestorum particularium, et consuetudinum approbatarum, et via experimentalis; utilis est regibus et principibus in acquisitione pecuniae. Sic etiam utilis est via possessionalis non solum
Abbreviated transcription (Latin):
ph̃s primo poł. quadruplici
uia sumpta ex quadruplici
simili. Prima uia sumituR
ex siłitudine reꝑta in reb in¬
aĩatis. Scd̃a ex partib eiusd̃
ałis. Tertia ex diuersis spẽb¬

Expanded text:
phus primo Polit. quadruplici via, sumpta ex quadruplici similitudine. Prima via sumitur ex similitudine reperta in rebus inanimatis. Secunda ex partibus eiusdem animalis. Tertia ex diversis spe
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpol. ait insistendum ẽ cirta.
apium culturam: Si partes
ille apte eẽnt ad taleri cultũ:
ex apib enim in partib cõue¬
mentib colligitur multus fru¬
ctus cum paruis expensis. ut
ergo sit ad unum dicere semꝑ
prus laudabilius est qͣmͣi sigu

Expanded text:
it. ait, insistendum est circa apum culturam, si partes illae aprae essent: ad talem cultum: ex apibus enim in partibus convenientibus colligitur multus fructus cum parvis expensis. Ut ergo sit ad unum dicere, semppriis, laudabilius est, quam singu
Abbreviated transcription (Latin):
precium pro sue uoluntatis
arbitrio/. uolenti ergo peciĩ¬
am acquirere oportet hec et
silia gesta particularia per
q̃ aliqui pecuniam sunt lu¬
crati hr̃e in memoria ut si oc¬
curreret oportunitas. per silĩ¬
a gesta dum tñ illa sint lici¬
qñ quis per artemi suam ali
lucratur./ nam lic finis artiᷤ
militaris. sit iustoria ⁊ medi-¬
cinalꝰ sit sanitas: singule tñi
artes qiͣ ad pecuniam ordin¬
antur¶ cum ex opere ⁊ artifi¬
cio pecuniam intendunt me¬
dici ⁊ fabri domificatores et ⁊̃¬

Expanded text:
precium pro suae voluntatis arbitrio. volentem ergo pecuniam acquirere, oportet haec et similia particularia gesta, per quae aliqui pecuniam sunt lucrari, habere in memoria: ut si occurreret opportunitas, per similia gesta, dum tamen illa sint licia, quando quis per artem suam aliqlucratur. nam licet finis artis militaris sit victoria, medicinalis sit sanitas: singulae tamen artes quasi ad pecuniam ordinantur, cum ex opere vel ex arte facto pecuniam intendunt. Medici enim, fabri, domificatores, et
Abbreviated transcription (Latin):
uia sumitur ex ordine natali¬
Sed̾a ex ip̃a ꝑfectõne patris.
Prima uia suc pz. nam ẜ ph̾m¬
idõ natura dedit uim generati¬
uam reb ut que nõ possunt ꝑ¬
petuari in se ipsis ꝓpetuentur
in suo simili. q̃r si regimen pa¬
ternum ex hoc sumit originẽ
qr filius naturaliter est que¬
dam silitudo procedens a patre
cum sccłm naturam ad hiꝰ silĩ¬
a sit dilectio ex ip̃o ordine na¬
turali arguere possumus regi¬
men pr̃nale in amore funda¬
ri et ex amore oriri. Sicut enĩ
ẽ in hominib naturalis ĩpe¬
tus ad producendum sibi silẽ
et ad filios procreandum: sit ẽ ĩ
eis natural impetus ad eos di
bernandũ et regendum ⁊ ad
hñdum sollicitudinem tirca
eos. Est ergo naturalis ordo qd̃
regimen et sollicitudo pr̃na sũit
originem ex amore. ¶Scd̾a ui
a ad inuestigandum hoc idem
unum ꝙq perfectum est ẜ pħ̾m:¬

Expanded text:
ia sumitur ex ordine naturaliunda ex ipsa perfectione patris. Prima via sic patet. Nam dedit vim generativam rebus, ut quae non possunt perpetuari in seipsis, perpetuantur in suo simili. Quare si regimen paternum ex hoc sumit originem, quia filius naturaliter est quaedam similitudo procedens a patre: cum secundum naturam ad huiusmodi similia sit dilectio, ex ipso ordine naturali arguere possumus, paternum regimen in amore fundari, et ex amore oriri. Sicut enim est in hominibus naturalis impetus ad producendum sibi simile, et ad filios procreandum: sic est in eis naturalis impetus ad eos dilbernandum et regendum, et ad habendum solicitudinem circa ipsos. Est ergo hic naturalis ordo, quod regnum, et solicitudo paterna sumat originem ex amore. Secunda via ad investigandum hoc idem,unumquodque perfectum est
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͦl suam ꝑfcc̃em diligat. nat᷑a¬
liter p̃r diliget filium cum ip̃e
filius sit quasi testis ꝑfcõis pa
tris. qr ergo pr̃ naturalem amo¬
rem ht̃ ad filium ex eius amore
sollicitatur ut ip̃m regat ⁊ gu-

Expanded text:
igat, naturaliter, pater diligit filium, cum proprie filius sit quidam testis perfectionis eius. Quia ergo pater naturalem amorem habet ad filium, ex huiusmodi amore solicitatur, ut ipsum regat et gu
Abbreviated transcription (Latin):
printipio capituli ꝓponeban¬
tur. Nam si pr̃ d preesse fili¬
is regaliter et pp̃ bonum ip̃oꝵ
cum amare aliquem idẽ sit
ꝙ uelle ei bonum. pater diebz
preesse filiis pp̃ prosc̃m ip̃orũ

Expanded text:
principio capituli proponebantur. Nam si pater debet praeesse filiis regaliter et propter bonum ipsorum: cum amare aliquod, idem sit quod velle ei bonum, pater debet praeesse filiis propter profectus ipsoru
Abbreviated transcription (Latin):
tõne non ẽ modicum utilis.
¶Exꝑimento enim uidemus
gentes nimis propinque soli
habundat sagacitate ⁊ industa
s deficiunt audatia ⁊ animo¬
sitate. gentes uero a sole remo¬
te ecõtrario prudentia deficiũt
⁊ aĩositate suꝑant qr si tam a¬
nimositas qͣm inlustria nccĩ
ẽ in bellis ex neutris ꝑtib eli¬
gendi st̃ bellatores. s ex regiõe
metlia nei oĩo a sole remota nͨ¬
oĩo soli propinqͣ eligencli sunt
bellantes ut tam prudentia ꝙͣ
aĩositate parcicipent. ¶ Aduer¬
ta accipienda esse ẽẽ ut in płib
aĩosi ut płimũ tam̃ soli ꝓpinqͥ
prudentia sit nccĩa. mag̾ tñ est
aũositas utilis. Idõ ⁊ si gentes
oĩo ꝓpinque soli ⁊ oĩo remote nõ
sunt penitus utiles actib belli¬
cis mag̃ tñ int̾ medias regioes
eligende sunt ad opera bellica re-¬
motiores a sole qͣm ꝓpinquiore
ut magis aĩositate participerit.

Expanded text:
o non est modicum utilis. Experimento enim videmus,gentes nimis propinquae soli abundant sagacitate et industria, sed deficiunt impetu et animositate. Gentes vero a sole remotae e contrario, prudentia deficiunt, et animositate superant. Quare si tam animositas quam industria necessaria est in bellis, ex neutris partibus eligendi sunt bellatores; sed ex regione media, nec omnino a sole remota, neomnino soli propinqua eligendi sunt bellantes, ut tam prudentia quam animositate participent. Advernta accipienda esse ut animosi: ut plurimum tamen soli propinqui prudentia sit necessaria, magis tamen animositas est utilis. Ideo et si gentes omnino propinquae soli, et omnino remotae non sunt penitus utiles actibus bellicis: magis tamen inter medias regiones eligendi sunt ad opera bellica remotiores a sole, quam propinquiores, ut magis animositate participent.
Abbreviated transcription (Latin):
to recreandi sunt pueri ꝑ aliqͥͦs
ludos et per aliquas fabulas:
ludus enim mod̾atus compe¬
tit pueris qr ĩ moderato ludo ẽ
moderatus motus. ⁊ per mode¬
ratũ ludum uitatur mercia ⁊
eis cantandi. nam ip̃i nichil
triste sustinere possunt. Idõ boñ
est eos assuescere ad aliqͦs mo¬
deratos ludos ⁊ ad aliqͣs hone¬
stas ⁊ innocuas delcationes.
¶Sexto sunt cohibendi a plo¬
ratri nam cũ pueri a ploratu co¬
hibentur ex ip̃a cohibitõne fit
litum sic pͥlorare prohibentur
sp̃m ⁊ hauelitum tenent. De¬
cors ut ergo pueri robustiores
fiant sunt a ploratu cohibendi.¬
Cap̃ .xui. qual cura hñda est de fi¬

Expanded text:
to, recreandi sunt pueri per aliquos ludos, et per aliquas fabulas. Ludus enim moderatus competit pueris, quia in moderato ludo est moderatus motus, et per moderatum ludum vitatur inertia, et eis cantandi. Nam ipsi nihil tristes sustinere possunt: ideo bonum est, eos assuescere ad aliquos moderatos ludos, et ad honestas aliquas et innocuas delectationes. Sexto sunt cohibendi a ploratu. Nam cum pueri a ploratu cohibentur, ex ipsa prohibitione fit, cum plorare cohibentur, spiritum et anhelitum tenent. Decorporis. Ut ergo pueri robustiores fiant, sunt a ploratu illo cohibendi. Qualis cura habenda est de fi
Abbreviated transcription (Latin):
uł aliquod aliud malumi. q̃
ergo sunt ualde modica ut q̃st
apta nata efficere ꝑuura boñ.
uel ꝓhibere modicum malum.
non sunt consiliabilia. Est gͥ
modus atteridendus in consili¬
is ut de magnis consiliemur.
¶Tertio cum consiliari uolu¬
mus: debemus alios nobiscuz
assumere int̾ quos conferaniũ
de negociis fiendis : nam licet
homo intra se ip̃m possit inue¬
rure uias ⁊ modos ad aliquid ꝑ¬
agendum attũ imprudens est
qui solo suo capiti innititur ⁊
rẽnuit alioꝵ audire sententiã
magne enim prudentie est in
consiliis hunc hr̃e modum ut
cum aliis conferamus quid a¬
gendum ꝙ ex duob pat. nã
consilia it dcm̃ est ẽẽ debent
de reb magnis. In talib autẽ
nullus d oĩs sibi credere ⁊ pro¬
prio sensui initi s d alios ad
se uocare sciens ꝙ plura cogno¬
scere possunt multi qm unus.

Expanded text:
 aliquod aliud malum. Quae ergo sunt valde modica, ut quae sunt apta nata efficere parvum bonum, vel prohibere modicum malum, non sunt consiliabilia. Est ergo modus attendendus in consiliis, ut de magnis consilietur negotiis. Tertio cum consiliari volumus, debemus alios assumere nobiscum, inter quos conferamus de negociis fiendis. Nam licet homo inter seipsum possit invenire vias et modos ad aliqui peragendum, attamen imprudens est qui solo capiti innittitur, et renuit aliorum audire sententias Magnae enim prudentiae est in consiliis huns habere modum: ut cum aliis conferamus quid agendum, quod ex duobus pater, Nam consilia ut dictum est esse debent de rebus magnis. In talibus autem nullus debet omnino sibi credere, et proprio sensui inniti: sed debet alios ad se vocare, sciens quod plura cognoscere possunt multi, quam unus.
Abbreviated transcription (Latin):
sic bonitas regni dependet ex
bonitate omnium ciuium. ma¬
xime tñ dependet ex bonitate¬
eoꝵ qui principantur ⁊ dñan¬
tur in regno. Utile ẽ ergo toti
regno hr̃e bonos ciues. S uti¬
lius est hr̃e bonos principan¬
tes eo ꝙ principantium sit ali¬
os regere et gubernare. tanto
ergo magis decet reges et prin¬
cipes sollicitari cura ꝓprios fili¬
os ut polleant prudentia et boĩ¬
tate qnͣto maior utilitas con¬
surgit ip̃i regno ex bonitate fi¬
loꝵ regum qui debent hr̃e prĩ¬
cipatum et dñium in regno
qm ex bonitate prudentia alio¬
nale sumit orignne ex amore et
mine coniugis det̾minã

Expanded text:
sic bonitas regni dependet ex sic bonitas regni dependet ex bonitate omnium civium; maxime tamen dependet ex iis qui principantur et dominantur in regno. Utile est ergo toti regno habere bonos cives, sed utilius est habere bonos principantes, eo quod principiantis sit alios regere et gubernare: tanto ergo magis decet reges et Pincipes solicitari circa proprios filios, ut polleant prudentia et bonitate; quanto maior utilitas, consurgit ipsi regno ex bonitate filiorum Regum, qui debent habere principatum et dominium in regno; quam ex bonitate et prudentia alionale sumit originem ex amore; etmime coniugis, determina
Abbreviated transcription (Latin):
aliqui sunt in maiori statu ⁊
in altiori dignitate: sic debent
meliores esse ⁊ magis perfesti
ẽẽ scĩa ⁊ uirtutib. congruum
enĩ est ut qui alios regere cupit
ut sit adeo prudens ⁊ bonus ut
ceteri ex ip̃o possint uiuendi su¬
mere exemplum. filii ergo reg¬
um licet non omnes sint regeᷤ
tamen qr singuli constituunt᷑
in aliquo principatu et in ali
nare. maxime decet eos esse bo¬
nos et prudentes. Sz cum filii
ꝑueniant admaiorẽ bonitatẽ
⁊ prudentiam si pr̃es circa eos
sint solliciti qm si circa ip̃os se
hant negligenter tato magis¬
decet reges ⁊ pr̃itipes sollicitari
tirca ꝓprios filios qͣnto filii eoꝵ
pollere debent maiori prudentia
et ampliori bonitate. ¶Tercia
no et maxime dependet ex boĩ¬
tate paricipantiũ in ip̃o: nam
sicut sanitas corporis natura¬
lis dependet ex sanitate omni¬
um membroꝵ et maxime ex
sanitate et cordis ⁊ membroꝵ
principalium eo qd̃ cor et prin¬
cipalia membra habent influ¬
ere in alia et rectificare ipsa.

Expanded text:
aliqui sunt in maiori statu et in altiori dignitate, sic debent meliores esse, et esse magis perfecti scientia et virtutibus. Congruum enim est qui alios regere cupit, ut si adeo prudens et bonus, ut ceteri ex ipso possint sumere vivendi exemplum. Filii ergo regum licet non omnes sint reges, tamen quia singuli constituuntur in aliquo principatu et in aliqnare; maxime decet eos esse prudentes et bonos. Et cum filii perveniunt ad maiorem bonitatem et prudentiam, si patres circa eos sint soliciti, quam circa ipsos se habeant negligenter, tanto decet reges et principes magis solicitari circa proprios filios, quanto filii eorum pollere debent maiori prudentia et ampliori bonitate. Tertia no, et maxime dependet ex bonitate principiantum in ipso. Nam sicut sanitas corporis naturalis dependet ex sanitate omnium membrorum, et maxime ex sanitate cordis et membrorum principalium, eo quod cor et principalia membra habent influere in alia et rectificare ipsa:
Abbreviated transcription (Latin):
uare q̃r si naturale est ut sr̃ĩo¬
ra et preeminentia in infiora
influant et ea regulent ⁊con
ta auxilia influat ⁊ sb̃ueniat
suis sb̃ditis et qũo eos regulet
et conseruet.Unde et ip̃e ds̃ qui¬
in singulis reb p̃est ht̃ solliti¬
tudinem et prouidentiam totiꝰ
uniuersi.patres ergo eo ipso ꝙ

Expanded text:
vare. Quare si naturale est, ut superiovare. Quare si naturale est, ut superiora et praeminentia in inferiora insinuant, et ea regulent et cota auxilia influat, et subueniat suis subiectis, et quomodo eos regulet et conseruet. Unde et ipse Deus, qui singulis rebus praest, habet solicitudinem, et providentiam totius Universi. Patres ergo
Abbreviated transcription (Latin):
d esse amicicia naturalis
¶Prima uia sic pz nam
sicut in naturalib reb aspi¬
dat tẽ alicui nisi sĩt sollicita
ccͣ ea ꝑ que illd̃ ualz conserua¬
ri messe. ut si dat natura esse
igni. statim ẽ sollicita ĩdando
tur sursum eo ꝙ in loco suꝑio¬
ri magis ht̃ in ẽẽ conseruari qͣm
in inferiori. Sic ⁊̃ si natura dat
aĩalib esse. qr ał sine cibo con¬
seruari non pt̃ statim ẽ sollici¬
ta natura dare ałib ora ⁊ talia
organa per que possint lumere
cibum et nutrimentũ. qr si pa
cet patres hr̃e turam filioꝵ et
sollicitari erga eos ut inueniãt
ilt per que possint bene uiuere
et per que ualeant conseruari
inesse. ¶ Scd̃a uia ad inue¬
stigandum hoc id̃ sumitur ex
eo ꝙ pr̃es sunt prestantiores fi¬
liis ⁊ debent eis preesse: natura¬
liter enim semper priora in in¬
feriora influunt et ea regulant
et conseruant. uidemus autem
suꝑ celestia corpora influere in
hes influere et ea regere ⁊ cõser¬

Expanded text:
amicitia naturalis. Prima via sic patet. nam sicut in naturalibus rebus aspidat esse alicui, nisi sit solicita circa ea per quae illud valet conservari inesse, ut si natura dat esse igni, statim est solicita dare ei tur sursum, eo quod in loco superiori magis habet in esse conservari quam in inferiori: sic etiam si natura dat animalibus esse, quia animal sine cibo conservari non potest, natura est solicita dare animalibus ora et alia organa, per quae possunt sumere ccet patres habere curam filiorum, et solicitari erga eos, ut inveniant eis illa, per quae possint bene vivere, et per quae valeant conservari in esse. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex eo quod patres sunt praestantiores filiis, et debent praesse eis. Naturaliter enim semper superiora in inferiora influunt, et ea regulant et conservant: videmus enim super caelestia corpora influere in haec inferiora, et ea regere, et conser
Abbreviated transcription (Latin):
tura eoꝵ regimen ẽẽ solliciti.n
¶Tercia uia sumit̾ ex paite a¬
micitie naturalis que est int̾ pa¬
rentes et filios. de rõne enim a¬
moris est ut sollicitet amantez
cuca rem amatam. quilz eĩ sol¬
licitatur ccͣ dilectum q̃r cũ int̾
patrem et filium sit amor na-¬
turalis ut probatur .uiiiͦ. ech. de¬
cet pr̃es ex ip̃o amore naturali
ꝙ̃ hñt ad filios sollicitari cir¬
ca eos. Cap̃ .ii.q: maxime decet
reges et principes sollicitari circa
tres deceat sollicitari circa
ꝓprios filios ut p per rõnes sũ¬
us assignatas. maxime tamẽ
decet reges et principes talem sol¬
licitudinem gerere: ꝙ triplici ui¬
a uenari possumus. Drima
sumitur ex eoꝵ intelligentia.
Scd̾a ex bonitate filioꝵ. Tercia
uero ex utilitate regni. ¶P̾ma
dinem cuca filios. naturale eĩ.
ẽ quemlz diligere sua opera
lios. ⁊ poete sua poemata tan¬
qͣm proprium opus. qͣnto er¬
go aliquis ẽ intelligentior et
magis cognoscit ꝓprium opus.
tanto maiori sollicitudine et

Expanded text:
 regimen esse soliciti. Tertia via sumitur ex parte amicitiae naturalis, quae est inter parentes, et filios. De ratione enim amoris, est ut solicitet amantem circa rem amatam, quilibet enim solicitatur circa dilectum: quare cum inter patrem et filium sit amor naturalis, ut probatur 8. Ethicorum, decet patres ex ipso amore naturali, quem habent ad filios, solicitari circa eos. Quod maxime decet reges et principes solicitari circa tres deceat solicitari circa proprios filios, ut patet per rationes superius assignatas: maxime tamen decet reges, et principes talem solicitudinem gerere. Quod triplici via venari possumus. Prima via sumitur, ex eorum intelligentia: Secunda, ex bonitate filiorum. Terrtia vero, ex utilitate regni. Prima dinem circa filios: naturale est enim quemlibet diligere sua opera, lios, et poetae sua poemata tanquam proprium opus. Quando ergo aliquis est intelligentior, et magis cognoscit proprium opus, tanto maiori solicitudine et
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ex tupiditate eoꝵ ordinari ad
lucrum uł ad aliquam aliã
bella tñ. si iuste gerantur ⁊ de¬
bite fiant. ordinanda st̃ ad pa¬
tem ⁊ ad quietẽ hominũ. ⁊ ad
commune bonum. nam sic sẽ
debent hre bella in societate ho¬
minum. sic̃ se hñt potiones
⁊ flebotomie in corpore hũano.
nam sicut in humano corꝑe
st̃ plures humores sit ĩ conũ

Expanded text:
ex cupiditate eorum ordinari ad lucrum, vel ad aliquam aliam Bella tamen si iuste gerantur, et debite fiant, ordinanda sunt ad pacem, et ad ovietem hominum, et ad commune bonum. Nam sic se debent habere bella in societate hominum, sicut se habent potiones, et phlebotomiae in corpore humano. Nam sicut in humano corpore sunt plures humores, sic in con