comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur sedquanta cumq sit : prius oporteas
qui supraest transeant radii rrorum oculou
etpostea quic quid ultra est tum demum as
solem pucniant quem uidemus: num igitus
quia totiens hic diximus prius etpostea ido
uonsimul omnia uno ictutransit nĩr obti&
Sienim clausis oculis faciem contrainsuisori
solem ponamus nonne mox ut eosa peruerin¬
ibi potius aciem pñam uos inuexisse quam illuceam
ꝑduxis se puttibimus ltaut nec ipsi oculi prius
apti fuis se uideant᷑ qua i pͦfo quo in torderat ꝓ¬
uenisse et certe iste corporeae lucis estradius
emictins exoculis pr̃is eitam longe posita tanta
celeritate contingeis ut existimari comparari¬
que non possit nempehio etilla om̃a tamam pla
in mensa ques patia simuluno hictutransiri
mani festum est etquid prius posterius quȩ
transeatur nihil omninus certum est merito
resurrationis nrãe celeritatem cum ex prime¬
re uellet apłs in hictu oculi dixit fieri : neque

Expanded text:
tur; sed quantacumque sit, prius oportet aerem, tur; sed quantacumque sit, prius oportet aerem, qui supra est, transeant radii nostrorum oculorum et postea quidquid ultra est tum demum ad solem perueniant, quem uidemus. num igitur quia totiens hic diximus „prius" et "postea-, ideo non simul omnia uno ictu transit noster obtutus? si enim clausis oculis faciem contra uisuri solem ponamus, nonne mox, ut eos aperibi potius aciem nostram nos inuenisse, quam illuc eam perduxisse putabimus, ita ut nec ipsi oculi prius aperti fuisse uideantur quam illa quo intenderat peruenisse? et certe iste corporeae lucis est radius, emicans ex oculis nostris et tam longe posita tanta celeritate contingens, ut aestimari conpararique non possit. nempe hic et illa omnia tam ampla inmensaque spatia simul uno ictu transiri manifestum est et. quid prius posteriusque transeatur, nihilo minus certum est. Merito resurrectionis nostrae celeritatem cum exprimere uellet apostolus, in ictu oculi dixit fieri. neque
Abbreviated transcription (Latin):
pra ꝑuenire nonposset nisi transir& totum atri
cceliques patium quod internos etipsum est hoc
autem cuius longinquitatis sit quis existimare
sufficiat specutiq ꝑuenir& eadem acies uł ra¬
dius oculorũ pr̃orũ ad tran seundum aerem qi
est supmare nisiprius transis seteum qui est
suꝑ terrã in qualibet medi terranea regi onesimꝰ
Hab eoloco ubisumus usque adlitus maris dein¬
de si ad eandem lineam contuitus nr̃i ad huc
postmare terre ad iacent. ÷ eum quoque ae¬
rem qui super illas transmarinas terras estor¬
sire aciespra non potest. nisi prius ꝑacto
spatio aeris illius qui suꝑ mare quod priusoc¬
currit extenditur faciamꝰ iam post illas tran¬
marinas terras nonnisi oceanum remanere
pum quid etcitrem qui suꝑ oceanum diffundi
potest transire acies nr̃a nisi prius transierit
quid quid aeris citra oceanum superterrant
oͥceani aut̃ magnitudo in comparabilis ꝑ hibt¬

Expanded text:
nostra peruenire non posset, nisi transiret totum aeris nostra peruenire non posset, nisi transiret totum aeris caelique spatium, quod inter nos et ipsum est. hoc autem cuius longinquitatis sit, quis aestimare sufficiat? nec utique perueniret eadem acies uel radius oculorum nostrorum ad transeundum aerem, qui est super mare, nisi prius transisset eum, qui est super terram, in qualibet mediterranea regione simus, ab eo loco, ubi sumus, usque ad litus maris. deinde, si ad eandem lineam contuitus nostri adhuc post mare terrae adiacent, eum quoque aerem, qui super illas transmarinas terras est, transire acies nostra non potest, nisi prius peracto spatio aeris illius, qui super mare, quod primum occurrit, extenditur. faciamus iam post illas transmarinas terras nonnisi oceanum remanere. numquid et aerem, qui super oceanum diffunditur, potest transire acies nostra, nisi prius transierit quidquid aeris citra oceanum supra terram est? oceani autem magnitudo inconparabilis perhibe
Abbreviated transcription (Latin):
cum ipsatria simul idest etdiem etuesperam etma¬
nesemdei habere suffecerit. cumsimul uniuersam
creaturam sicut simul facttiest et in primis atque
in commuttibilib: rationibus ꝑquas condita est con¬
templaretur propterdiem etincis ipsius natura co¬
nosceret propter uesperam etercatorem exipsa etiã
inferiore cognitione propt̃ mane laudaret. autquo¬
modo p̃cedebat mane ut in uerbo cognoscer& quid
esset dõ postea faciendumsidipsum etiã consequo¬
teruesperecognitura siprius et posterius nihil fac¬
cum est quia om̃a simul facta sunt  ecsimulom̃a
facta sunt quia ethaec scriptura que ꝑ memor¬
tos dies narrat operadĩ eteliquesimul cum dicit
fecisse om̃a uerax est etutraque una est quia
uno spiritu ueritatis inspirante conscriptaest
sed inhis rebus in quib: quidorius sit uel posteri¬
us interualla tem porum nonde monstrant. Qua¬
uisues utrumq dicipossit id est etsimul etpri
orientem certe mani festum est quod ad cum acie

Expanded text:
cum ipsa tria simul, id est et diem et vesperam et mane, semel ei habere suffecerit: cum simul universam creaturam, sicut simul facta est, et in primis atque incommutabilibus rationibus, per quas condita est, contemplaretur propter diem, et in ejus ipsius natura cognosceret propter vesperam, et Creatorem ex ipsa etiam inferiore cognitione propter mane laudaret? Aut quomodo praecedebat mane, ut in Verbo cognosceret quid esset Deo postea faciendum, idipsum etiam consequenter vespere cognitura, si prius et posterius nihil faccommemorata sunt facta sunt, et simul omnia facta sunt, quia et haec scriptura, quae per memoratos dies narrat opera dei, et illa, quae simul eum dicit fecisse omnia, uerax est; et utraque una est, quia uno spiritu ueritatis inspirante conscripta est. Sed in his rebus, in quibus quid prius sit uel posterius, interualla temporum non demonstrant, quamuis utrumque dici possit, id est et simul et priorientem, certe manifestum est, quod ad eum acies
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑ moderatione piae grauitatis nihil credere dere
obscura temere debemus neforit quod postea ueritas
pate fecerit quamuis libris sc̃ĩs siue tistamentiueteris siue
noui nullomiodo esse possit aduersum: Lamen propter
imore pr̃i orruus oderimus. Nunc ad librim operiscri
iam cortiam transcamus.¬

Expanded text:
semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura temere debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus.
Abbreviated transcription (Latin):
partim experientia callidiore propt̃ tam magnã
longitudinẽ uitae partim scis angelis quedipsiab
omni potentedõ discunt &iam iussueius sibi reuelan¬
tib: quimerita humana occultissime iustitiae sin¬
ceritatis distribuit. Aliquando aut̃ idem nefandi sp̃s
etiam que ipsi facturi sunt uelud diuinaxdo p̃dicunt qua prop¬
terbono xp̃ia nosiue mathematia siuequilib& impiae diui¬
nantiũm maxime dicentes uera cauendi sunt Ncconsortio
demoniorim aimam deceptum pacto quodam socidatis
inr&iant l& &iam queri Vtrum cadiluminaria istor
on spicua corpora sola sint : Anhabeant rectores quosdã
lla coram ixtione p̃sentia quolibet non fiale compre¬
endi possit : arbi trortamo in processu dactaroinscris¬
rarum Oportuni oraloca posse occurrere ubi nobis
dehac rescđm scc̃ie aucteutatis regulas et si non ostende¬
recertum aliquid iam̃ credere libit. Nunc aut̃ seruata

Expanded text:
partim experientia callidiore propter tam magnam partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant rectores quosdam ulla permixtione praesentia. quod licet non facile conprehendi possit, arbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuniora loca posse occurrere, ubi nobis de hac re secundum sanctae auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata
Abbreviated transcription (Latin):
niullo modo dispares eẽ poter̃. Quidergo uanius quã
ut illas constellationes intuens mahe maticus ad eun¬
dem horo scopum ad eandem lunã dicer& unum eorũ
amatre dilectum alterum p̃dilectum. Sienim
aliud dicer& falsum profecto dicera. Siaut̃ hoc
dicer& uerum quidem sed non scđm suorum librorum
ineptas cantiunculas dicer&. quod sihuic historiae
quia denr̃is profercur nolunt credere numquid
ecnaturam rerum delere possunt. Cumergo
seminime fallidicunt si horam conceptionis inuene¬
rint saltem sicut homines non dedignent᷑ conceptũ
considerare geminorum ideoq: fatendum est quan¬
do abistis uera dicunt᷑ instinctuquodam occultissi¬
modici quem nescientes humanementes patiunt
Quod cum ad decipiendos homines fit spirituum
seductorum operatio est quib: quedam utrade tempo¬
ralib rebus nos promittitur partim subtilioris
sensus a cumine quiacorporib: sub tiliorib: uigent

Expanded text:
nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud diceret, falsum profecto diceret; si autem hoc diceret, uerum quidem, sed non secundum suorum librorum ineptas cantiunculas diceret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se minime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum considerare geminorum. Ideoque fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur. quod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus rebus nosse permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent,
Abbreviated transcription (Latin):
puncto temporis innumerabilit̃ muliti nas cantur non
tetum diuersis sed&iam isdem terrarum locisitintis
uari&atib in progressib: in actib et possessionibus eo
ut ueresti sicut dicit᷑ ꝑdant sidera susta considerent
Qui daut̃ insulsius ecebetius quã cũ istis rebus conuincus
dicere ad solos homines sibi subiciendos facalẽ stellarĩ
ꝑtinere racionem. in quibus tame &iam ipsi d gemins
conuixcunt᷑ quorum diuerseuiuorum diuerse felicium
diuerse que morientium casdem plerumq constella¬
tiones accipiunt. Quia et sunterfuit aliquid cum
deutero funderentur : in non uullis tamex tantum in¬
ter est quaxtum ab istis comprehendi computatione
nonpossit manus sequentes ia cobm dumnascerent᷑
inuoiteiest pedem fris p̃cedentis tenens usqueadõ sic
paci sunt quasi unus in fans induplũ prolixior xasciui¬
deretur horum certe constellationes quasappellant

Expanded text:
puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uarietates in progressibus, in actibus et passionibus eorum, ut uere isti, sicut dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas appellant,
Abbreviated transcription (Latin):
nis luce solis Nec noctem totstellis apparentib: itelucori
siluna desit quẽ ad modum quentadinedum presentia
illius inlustrat᷑. De factis aut̃ quales libet corum an¬
gustias etqua si demathesi documentorum experim̃t
quaeilli a potelis matauocant. omnino a nrãe fidei sa¬
pittite respuamus Ialib: enim disputationib &iam
orandicausas nob̵ auferre conant᷑ etimpia ꝑuersitate
in malis factis quȩ rectissime reprehendunt᷑ in gerunt
accusandum potius dm̃ auctorem siderum quam homi¬
nem scelerum sed quod anime Nr̃ae non sint natura
corporib: nequidẽ cadestib: subdite audiant etphiloso¬
phossuos. Q uod uero terrenis corporib illa corpora
superiora non ad ea quae ipsi tractant potentioras
uł hinc aliquando cognoscant cum multe corpora diuer¬
sorũ generum uł animantium uł herbarum et airbusto¬
rum uno simul puncto temporis seminentur unoque

Expanded text:
nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur. De fatis autem qualeslibet eorum argutias et quasi de mathesi documentorum experimenta, quae illi ἀποτελέσματα uocant, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus; talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur et inpia peruersitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius deum auctorem siderum quam hominem scelerum. sed quod animae nostrae non sint natura corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognoscant, quia, cum multa corpora diuersorum generum, uel animantium uel herbarum et arbustorum, uno simul puncto temporis seminentur unoque
Abbreviated transcription (Latin):
quis que contendat sed aliis occultiorib: causis solitam̃
istos in suis delira mentis quib: uim fatorum a ueritate
deuii suspicant̃ precipuam tribuere potestatem exli¬
briseorum certemani festum est. Sed dicant quoduo¬
lunt decȩlo alieni apatrequi est incaelis. Nobis autẽ
deinteruallis etmagnitudine siderum subtilius aliqui
querere taliq: inquisitioni rebus grauiorib & leuiorib
necessarium tempus impendere nec expedit nec con¬
gruit. et melius credimꝰ eacẽ ceteris maiora luminaria
quae scã scriptura ltci commendat. Pecit ds̃ duo magna¬
luminaria quae tamen non sunt aequalia. Namcori¬
sequent̃ dicit cum ea c&eris preposuerunt interse ita
differre Ait enim luminare maius in inchoationem
diei eduminare minus in inchoationẽ noctis. Certe
enim uł hoc concedent oculis pr̃is ut eo mani festũ sit.
amplius ceteris lucere superterram necdiom clarere

Expanded text:
quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere talique inquisitioni rebus grauioribus et melioribus tempus necessarium inpendere non expedit nec congruit. et melius credimus esse ea ceteris maiora luminaria, quae sancta scriptura ita commendat: et fecit deus duo luminaria magna, quae tamen non sunt aequalia. nam consequenter dicit, cum ea ceteris praeposuerit, inter se ipsa litfen\'e. ait enim: luminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis. certe enim uel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clarere
Abbreviated transcription (Latin):
Aliagloria solis alia glorialunae eccilia glorias tellarũ
Stella enim abstella differt ingloria Sed quia possunt
adhucdicere &iam sinon resistant apło differunt quidẽ
ingloria sed aidoculos terrexorum aut quia hoc propt̃
resurgentium similitudinẽ dicebat a postolus. Quanon
utiq: ad oculos alitererunt & inscaliter. Differunt qui¬
dem etin scipsis sidera ingloria seditim̃ non nulla sunt¬
&iam solemaiora : ipsiuiderint quẽ admodum solitã
magnum tribuant principatũ uteum radus suis quasdã
proprio. Non enim fit uerisimile maiores aut &iam
aequales uiolentia radiorum eius posse superari. Aut
si superiores signorum stellas uł septentrionum maio¬
rescẽ asserunt quaenihil ttile asole patiunt᷑ curista
ꝑsigna circum euntes amplius uenerantur cureas sig¬
norum dominas ꝑhibent.  ltsicnim regradationes
illas siderum uł fortasse carditates non a solefieri

Expanded text:
alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; stella enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria. sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri
Abbreviated transcription (Latin):
tis pon intellegit nisi principatum nam et grecum uerbũ
hoc magis indicat cum dictum est archin etin psalmis aꝑ¬
tius dictum est Solem in potestatẽ dici lunam etstellas
in potestatem noctis. nonconit᷑ a quarta decima numera¬
re ettredere lunam factam primoeẽ pon primam : Que¬
ri&iam sol& utrum celi luminaria ista conspicua idẽ
sol a luna etstelle aequaliter fulgeant. sed quod diuer¬
sis interuallis distent aterra: propterea diuersa daritate
magis minus quenris oculis appareant. Et deluna quidẽ
quiꝰ haec dicuit Nondubitant minus eamlucere quam
solem Quo&iam ꝑhibent in lustrari. Multeis autem stel¬
las uł aequales soli uł &iã maiores audent dicere sed lon¬
guspositas paruas uideri et uob quidem potest fortasse
sufficere quomodo scistares habeat artificedõ condita
sidera quaquam teneamꝰ auctoritaitem a posto licadictũ

Expanded text:
tis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum tis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum:
Abbreviated transcription (Latin):
autem exuna spherulesuae parte semꝑ lucet seddum eam
partem conuertit ad terram donec totam conuertat quod
a prima usquartam decimam : fitcrescere uid&ur semper
estplena sed terre habitatorib non semꝑ appar&: Haec
eadem ratioest etsi solis radiis inlustratur. Nonenim po¬
test etiam siccum soli proxima est nisilucidis cornibus ap¬
parere quia caera pars que tota in orbem inlustratur
ponest ad terras utuideri possit nisicũ soli contrariaẽ
it totum terris appareat quod eius in luminat Nonde¬
sunt ttimen qui non coscarbitraridicunt lunam pri¬
mitus adõ quartam decimam factam quia plena facta
creden daest Sed quia in scripturis dĩ uerba sichabent
lumam factam in inchoationẽ noctis tunccuit̃ noctis
e ordio undetur cumplenaẽ. Alias uero et ꝑdiem incipit
uideri ante plenitudinẽ: et in progressu noctis tanto
ampliore quanto minuit᷑. Sed qui perinchoationẽ noc¬

Expanded text:
autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noc
Abbreviated transcription (Latin):
fecisse dicer&ur quod deinde ipse ꝑficer&. Quid repre¬
hensionis haber& ista sententia. Iure aut̃ displicera
sud quod ab illo inchoatum cet ab alio dicer&ur cẽ ꝑfec¬
tum. Quiergo de terra non querunt᷑ quã fecitds̃ cumin
principio fecit ds̃ caelum & terram quia in uisibilis erat
etin composita & postea tertio die conspicua redditur
atq: componitur quid sibi tenebras deluna faciunt questio¬
num÷ Aut si quod d&erradictum est nontem poris inter¬
uallo cumsimul ds̃materiã rebus conercauerit sed narrationis
distributione intellount dictum curin hoc quod & ia moculis
uideri potest non intuentur integrum corpus habere lunã
et totasua rotunditate perfectum etiam cum lumine cor¬
niculato siueincipiens ad terras lucere siuedesinens fulgo
Siergolumen in eacrescit uł perficitur uł minuitur non
lum inare ipsum sed illud quod accenditur uariatur: Si

Expanded text:
fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprefecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum esse diceretur. Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et inconposita et postea tertia die conspicua redditur atque conponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si
Abbreviated transcription (Latin):
non decebat utds̃ inperfectum aliquid illodie facer& inside¬
rib: quo scriptum᷑ quod facta sint sidera. Qui autẽ resis¬
tunt dicunt. Ipsa ergo debuit prima luna dici nonquar¬
ta decima. Quis enim incpit itti numerare. Igo autem
medius interistositasum ut neutrum asseram sed plane
dicam siue primam siueplenam lunam ds̃ fecerit fecis seꝑ¬
fectã. Ipsarum enim naturarum ẽ ds̃ auctor & conditor
Om̃is autem res quicquid progressu naturali ꝑtempora
congrua quodammodo prodit atq explicat &iam ante
pomis uacua folus que pud ataest tunc in ꝑfecta dicenda
est. Autuero in primordus &iam suis cum adhucxullũ
fructũ dedissein ꝑ fectoerat illa natura quod nontantu
de arbore sed nec deipsoeius semine rectedicerxur. Vbi
om̃a que progressu temporis quod am modo ꝓcedunt mo¬
dis inuisibilib: latent Quamquã sialiquidds in ꝑfectũ

Expanded text:
non decebat, ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sidenon decebat, ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum
Abbreviated transcription (Latin):
Annos uero id istos usitttos solis anfraccus non cumadorien¬
tem quod cotidie facit sed cum ad eandem loca siderum redit
quod non faut uisiꝑ actis trecentis sexaginta quinq dieb
et sexhoris id est quadrante totius diei quae pars quater ducta
cogit in terponi unum diem quod romani bissex tum uocant
ut ad eundem arcuitum redeatur uł &iam maiores ecoccultio¬
res annos Nam compl&is aliorum siderum spatiis maiores
anni ficridicunt᷑. Si ergo ittuntellegam cempora dies annos
nemo dubitat haec siderib: et lumin arib fieri Ituenim
positum est ut incertũ situtrum ad om̃a sidera ꝑtineat.
quod dictum est. Sint in signa & tempora & dies et in annos
ansigna & tempora. adc&̃. Diesuero etanni ad solemtax¬
tum modo. Qualis &iam luna facto sit multiloqua cissi me
inquirunt Atq utinam inqui rentes loquant᷑ ac Non po¬
tius docere conantes. Dicunt enim ideo plenam factam quia

Expanded text:
annos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orienannos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum uocant, ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam conpletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur —: si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum est: sint in signa et in tempora et in dies et in annos. an signa et tempora ad cetera, dies uero et anni ad solem tantummodo. Qualis etiam luna facta sit, multi loquacissime inquirunt. atque utinam inquirentes loquantur ac non potius docere conantes! dicunt enim ideo plenam factam, quia
Abbreviated transcription (Latin):
Nam sialiquis uł corporalis uł spĩtał motus conditionẽ
Norum luminarium p̃cessit ut aliquid a futura expecca¬
ne ꝑ p̃sens in preceritũ traicer& sine tempore eẽ non
uit etquis obtneat non fuisse nisi ab exordio siderum
conditorum sed certehore et dies etanni quos usi tate poui¬
mus r̃fierent nisimotib: siderũ. Itaq si hoc modo in telle¬
gamus tempora dies etannos ut articulos quosdam quos
ꝑhorologia computamꝰ uł in cado notissimos cũaboriente
usque in meridanam alticudinẽ solin surgit acque inderursus
usque in occidentem uergit utpos sit deinceps aduerti uł luna
uł aliquod sidus ab oriente statim poccasum solisemergere:
Q uoditem cum ad mediam caeliueerit alticudinẽ medium
noctis indicet tunc scilic& occasurum cum soleredeunte fit
mane. Die saut̃ totos solis ab oriente usque ad occidentem circuit᷑

Expanded text:
nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus;
Abbreviated transcription (Latin):
test anpotius in ipsa refacta atq formata eadem muta¬
bilitas hocest deficiendi utitti dixerim possibilitas noxap
pellata sit quia in est in rebus factis etiã si non mutentur
possemuttiri. Vespera aut̃ et mane nonqua si ꝑ tempo¬
ris pracritionẽ et tiduentum sed ꝑquedam terminum
quo in cellegitur quousq: sit naturae propriae moduset
indesit nacurae alterius consequenter exordium anali¬
qua alia ratiosit horum uerborum diligentius uestiganda
Quis intaintum secr&um facle in rumpat etque signadicat
cum dicit desiderib et sint insigna. Neque enim illadicit
que obseruare uanitatis est. Sedutiq utilia huius uitȩ
usib: necessaria quae uelnautȩ obseruant ingubernando
uł om̃s̃ homines ad preuidendas aeris qualitates ꝑ aes¬
fatem ethiemem & autum nalem qua etem periem. It
uimirum haecuocat tempora queꝑ sidera fiunt non spa¬
nomorarum seduicissitudin e affectionum caelihuius

Expanded text:
test? An potius in ipsa re facta atque formata eadem mutatest? An potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possipellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius.
Abbreviated transcription (Latin):
Nex uero illa xonin decora remaneret sedlunȩ acside
rum lucae ctipsos consolar&ur homines quibus plerũ¬
q: operandiest &iam noccurna neces sitis et quib dam
animalibus quiducẽ solis ferre Nom possunt ad suffici¬
gitiam tem perar&ur. Illud aut̃ quod dictum est. Itsim
insigna ettem pora etindies etin annos quis non uideat
quam obscurae positum sit quarto die coepisse tempora:
quasi superius triduum sinetempore pr&erire potuerit
Q ui sigit᷑ animo penetrat quomodo illitres dies transie¬
rint antequam inciperent tempora quae quarto die dicunt᷑
incipere uł utrum omnino transicrint diesilli ancrca
speciem factercidies appellatus sit eturca priuationẽ
Nox ut nondum speciae formata materia noxdicta sit
un deformandaerant erant c&era sicut potest quamuis
in reb formatis intellegi camen in ipsconut abilitate
in formitas materiae. Non enim spatiis uł locorum
quasi remotior uł cemporum quasi anterior discernipo¬

Expanded text:
nox vero illa non indecora remaneret, sed lunnox vero illa non indecora remaneret, sed lunrum luce et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est nocturna etiam necessitas, et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretur. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utspeciem factae rei dies appellatus sit, et circa privationem nox: ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant caetera; sicut potest quamvis in rebus formatis, intelligi tamen in ipsa mutabilitate informitas materiae: non enim spatiis vel locorum quasi remotior, vel temporum quasi anterior, discerni po
Abbreviated transcription (Latin):
radicib qui ppeista fixa sunt terrae. Et quam uis
habeant mocus incrementorum suorum delocis tamer
propriis nonmouentur uisibussuis sed ubi fixa sunt ibi
alunt᷑ etcrescunt propterta magis ꝑtinent ad terram
quã ad genera rerum quae in aquis & terris mouentur
Quia ergoui sibili mundo constituendo hoc est caelo & ter¬
rat duo sunt ad tribut dies restat uc his mobilibus etui¬
sibilib partib quae creant̃ intraillum tresdies reliqu
deputentur et quia sicut prius caelum factum est ta
priusest ordinandum huius modi paraib suis quarto
diefunt sidera quib suꝑterram lucertib habitatio quo que
in lustr&ur : inferior nehabititores cius in habitationem tene¬
brosam induccint᷑ etideo quia in firma corpora inferiorum
habitatorum succedente motib: quia ereparantur. lac¬
tum est uteir cum eunte soledici noctis queui cissitudinȩ
prop̃t uicis situdinẽ dormiendi etuigilandi potirent᷑

Expanded text:
Radicibus quippe ista fixa sunt terrae: et quamvis Radicibus quippe ista fixa sunt terrae: et quamvis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non moventur nisibus suis; sed ubi fixa sunt, ibi aluntur et crescunt: propterea magis pertinent ad terram, quam ad genera rerum quae in aquis et terris moventur. Quia ergo visibili mundo constituendo, hoc est coelo et terrae, duo sunt attributi dies, restat ut his mobilibus et visibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur. Et quia sicut prius coelum factum est, ita prius est ornandum hujusmodi partibus suis; quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque illustretur inferior, ne habitatores ejus in habitationem tenebrosam inducantur. Et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum, succedente motibus quiete reparantur, factum est ut circumeunte sole, diei noctisque vicissitudine, propter vicissitudinem dormiendi et vigilandi potirentur:
Abbreviated transcription (Latin):
Sed quid agimꝰ depecorib et debestiis quas ipsodie sexto
lucis nomine spiritalis creaturae formatio conseque
erat ut corporalis quoq creatura est mundus iste uisi
bilis fiera qui factus est biduo propt duas partes suas
maximas quib: constat uniuersus caelum scilic& etĩr
Scđm hanc rationis collationem quaet ipsa uniuersa
crecitura spiricalis et corporalis siepeccelum eter¬
ra nominat᷑. Itaut globus quoq: iste turbulentioris
aeris terraene parti deputaur exalationib: quippehu¬
midis corpora scit. Si quid uero tranquilli aeris est ub.
uentosi : atq procellosi motus non possunt existere
ad caelestem partem ꝑtineat p̾hanc uni uersi tatem
molis corporeae fabricatã que uno lo cototaest quo col
locatꝰ est mundus consequens erat ut impler&ur par¬
tib intra uniuersum quae deloco in locum congruis i¬
tib: agerent᷑ cuius generis herbe atq: arbores non s̃

Expanded text:
Sed quid agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto Sed quid agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto lucis nomine spiritualis creaturae formatio, consequens erat ut corpbilis fieret, qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniuersa creatura spiritalis et corporalis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, qulocatus est mundus, consequens erat ut impleretur partibus intra universum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur? Cujus generis herbae atque arbores non sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
interlucem et tenebras. Ituidit ds̃ quia bonum est et fac¬
cũ est uespera et factum est mane diesquartus. In hoc
quarto die querendum est quid sibiuelit ista ordinatio
ut prius uł fierent uł secernerent᷑ aquae aterra. Prius¬
que terra germinar& quam incado sidera fieronit. Ne¬
que enim possumꝰ dicere dectacẽ quaeque meliora
quibus dierum series ita distinguer&un ut finis et mediũ
maxime ornatius eminerent. Septem quippedierum
nedius quartus est. Oi currit enim illud quiaseptimo
die nonest factaulla creatura. An fortilux primidiei
magis respondet ad quietem diei septimi uteomodo con¬
onentib finib: isteordo texat᷑ emiinentib: demedio luminibi
cadi Sed s̃ primꝰ dies septimo concin& debet ergo etse¬
cundus sexto concnere Quidaut̃ similehab& firma¬
mentum caeli cum hominefacto adimaginẽdĩ anquia
cadũ totam superi orem mundi partẽ occupat ethom¬
NI: In totam inferiorem potestas dominandi tributaẽ

Expanded text:
inter lucem et tenebras. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. In hoc quarto die quaerendum est, quid sibi velit ista ordinatio, ut prius vel fierent, vel secernerentur aqua et terra, priusque terra germinaret, quam in coelo sidera fierent. Neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio luminibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. Quid autem simile habet firmamentum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est?
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur perfecteschabet fructus legentis. Siuero utrũ¬
que uitari. nompotest &iam si uoluntas scriptoris incer¬
tu sit sanefidei congruam noninutile est eruisse sententiã¬
TDIXIT D̃S FIATFIRMA MINTUM
in mnedio aquarum et sic diuidens inter aquam

Expanded text:
uitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumuitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumque uitari non potest, etiam si uoluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiaEt dixit deus: fiat firmamentum in medio aquaru
Abbreviated transcription (Latin):
bus hisnris literis ⁊dest catholicȩ fidei contrarium
protulerint : aut aliqua &iam sticultate ostenda¬
mus aut pulla dubitaitione credamus eẽ falsis simũ
Atque i tciteneamꝰ i ediacorem nr̃m in quo sunt om̃s
thesauri sapientiae atq scientiae absconditi utneq
false phrlosophiae loquacitate seducam᷑ : Nequẽ
flsereligionis su ꝑstitione terream̃. ettũ diunos libn
legimus intantq multitudine uerorum intellectuũ
quidepaucis uerb uunt᷑ et sanitate catholicae fidei
muniunt id pocissimũ diligamꝰ. Qđ certum apparues
eũ sensisse quelegimꝰ: Si aut̃ hoclatet idcerte qđ cira stantia
scripturat nonimpedit etcũ sana fidecon cordat. Siait̃
it scripturae orcum stantia ꝑ tractari acdiscuti non
potest saltom id solum quod fides sana prescribit
aliud est enim quid potissimũ scriptor senserct non
Ainoscore aliudꝰ auten a regula piecatis errare sucorus

Expanded text:
bus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium bus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur. et cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a regula pietatis errare. si utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
libros cum fastidio repeunt. et quos dulct̃ haurire
deberent uixpatienter attingunt a segetis asperitate
ab horrentes et spinarum florib inhiantes. Noneñ
uicant uidere luam suauis ert dñs nec in sabbato
esuriunt QAtq idco pigrisunt potestate ad ño sab¬
bati acceptaudlere spicas ei tam diuuersare manib
contrias quepurgare donec adescã ꝑueniant: Dic̃
aliquis Quidutanta gritura dissertationis huius
quidgranorim exuisti quid deuentilasti. Curpro¬
pemodum in questionibi adhuc lateat omnia Af¬
firmna aliquiđ corum quae multa posse intellegi
disputast Quires pondeo ad eum ipsum mecibum
dendo scđm fidem quod respondendũ est hominib
quica lumniarilibris prãe salutis affectant. Itquio¬
quid ipsi denatura rerem ueracib docum̃tis demons¬
trare potuerint ostendamus nr̃is litteris non cẽ con¬
trarium. Quid quid aut̃ dequib libet suis uolumini¬

Expanded text:
libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipsum me suauidendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium, quidquid autem de quibuslibet suis uolumini
Abbreviated transcription (Latin):
quantum potui en ucleiui protulis sencentias de uerbis
ad eaxcrutationem poram obscure positis: nonaliquid
unum tomore affirmans cũ preiudicio alterius x posio¬
nis frtas semdiouis ut prosuo modulo eligat quis que quod
upere possit: Vbiaut̃ intellegere non potest scriptu¬
raedi dethonorem sibitimorem. Sedcum tam multis extib
uerba scripturae quae trac tauimus exponant᷑ cohibeant
scrandem quilitteris inflati secularibus haec lta postca
utomnia pracoida nutriant ulut imperitum acqueim¬
politum aliquid excigitant si nepennis interra reptan¬
tes etuolaturarum auium nidos irridentes. Periculo¬
sius aut̃ errant quidam in firmifr̃s qui cumistos impios
decaed estium corporum pumeris uł dequibus libet ele¬
mentoium mundihuius questionib subtilit̃ et copiose
disserere audiunt euanescunt etros sibi cum suspirio
preponentes etm ignosputantes saluberrime pi&atis

Expanded text:
quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium corporum numeris uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis
Abbreviated transcription (Latin):
qũ aoptime norunt erraretom prehenderint etuanam
sotentiam suam denr̃is libris asserere. quopato illis
ubris credituri sunt deresurrectioe mortuorum etde
speuitae a&ernae regnoquae caclorum. quando dchus
ribus qua sum expẽriri uł indubitatis pumcrispipe¬
repotuerunt fallacitor putauerint ẽẽ conscriptos
Q uidenim molestiae tristitiae quae igerant pruden¬
tib fr̃ib temeraru presumptores: satis dicinon potest
Cumsi quando depraua et falsa opinient sua repreben¬
d et conuinci coeperint habeis qui nro librorum aucto¬
rttite uentenent̃ ad defendendum id quod leuissima
temeritate aaꝑtissima falsitate dixerunt cosdemli¬
brossios unde probent ꝓferre conantur uł &iam me¬
moriter quead testimonium ualere arbitrantur inulta
in deuerba pronuntiant. Non intellegentes nequequȩ
locunt᷑ neque dequib: ad firmant :Ad hocenim consi¬
derandum et obseruaxdum librigenescos inultiplicit̃

Expanded text:
quam optime norunt errare conprehenderint et uanam quam optime norunt errare conprehenderint et uanam sententiam suam de nostris libris adserere, quo pacto illis libris credituri sunt de resurrectione mortuorum et de spe uitae aeternae regnoque caelorum, quando de his rebus, quas iam experiri uel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putauerint esse conscriptos? quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumtores, satis dici non potest, quod, si quando de praua et falsa opinatione sua reprehendi et conuinci coeperint ab eis, qui nostrorum librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id, quod leuissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem libros sanctos, unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, quae ad testimonium ualere arbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos multipliciter,
Abbreviated transcription (Latin):
isse conin conuenienter credit᷑ siutriusq sententiae cete¬
racircumstantia suffragantur. Plerumq enim accidit
utailiquid deterra. decaelo. deceteris mundihuius helem̃¬
cisi democu etton uersione uł &ĩam magnitudine etint̃¬
uallis siderum decertis defectib solis aclunae decircuiti¬
bus annorum et temporum deuaturis animilium fridi¬
cui dapidum acq huius modi ceteris &iam ñ ap̃ianus
li nouerit ut cerossima ratione uł experientia tepeat
Torpeest aut pimis etꝑuitiosum acmaximecauendum:
uti pianum dchis nebus quasi scđm xp̃ianas litteras
loquentẽ ra delirare quis audiat Vt que ad modum dr̃
toco ado errare conspiciens risum tenere uix possitaet
pontam molestum est quod herrans homo deridecur
sedi quod auccores uri habeis quifouis sunt tulici sensis¬
tinquam indoc tireprchendunt̃ acqueres puuntur
Cum enim quem quam denumero ip̃ianoium in eare

Expanded text:
isse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae ceteisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera circumstantia subfragantur. Plerumque enim accidit, ut aliquid de terra, de caelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque huiusmodi ceteris etiam non christianus ita nouerit, ut certissima ratione uel experientia teneat. turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cauendum, ut christianum de his rebus quasi secundum christianus litteras loquentem ita delirare audiat, ut, quemadmodum dicitur, toto caelo errare conspiciens risum tenere uii possit. et non tam molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis, qui foris sunt, talia sensise satagimus, tamquam indocti reprehenduntur atque respuuntur. cum enim quemquam de numero christianorum in ea re