comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in feramꝰ in illo uita est : Non inse scilicet hoc est in sua
natura qua ftctũ est ut conditio creatura que sic sed
in illouita est quia om̃a que ꝑ ipsum facta sunt noue
fecit sed sicut uita edux hominũ qđ est ipsa sapientia
et ipsum uerbum unigenitꝰ dĩfilius : Pomodo ergo in
illouita est qđ factum est : quomodo dictũ est sicut
habet pater uitã insemetipso sic dedit filio habere
uittm in semet ipso: Nec p̃termittendum est quo dem̃¬
datiores codices habent quod factum est in illouita
erat apud dm̃ et ds̃ erat uerbum qđ ergo stacstũ est iã
uiteierat in illo etuit nonqualis cumq pãetpecora
dicunt᷑ uiuere que frui nom possunt participatione
sapientiae seduit eratlux hominum: m̃ tes quippe
rationales purgate gratiaei possunt ꝑuenire adei:¬
modiuisionẽ quanec superius quicqua sit Necbeatius:
sed &iam sihoclegamꝰ et intellegamꝰ etintdlegamus qđ¬

Expanded text:
inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouefecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uitaerat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod fa
Abbreviated transcription (Latin):
tra scipsum eonouerat qui seum docuerat: quis
ciam adiurgit enim cuuangelista et dicit quod fac¬
cũ est: in illouitaẽ: etuica erat lux hominum quia
scilicet rationales m̃tes in quogenere homo factus
est adimaginem dĩ nonhabent ueram lucem suam
nisi ipsum uenbum dĩ ꝑqđ factoi sunt om̃a cuius
participes ẽẽ poterunt ab om̃i iniquitate et errore
mundate Ñergo ita pronuntiario porcet qđ factũ est
in illo uita est ut sub distingamus quod factũ est in il¬
lo etdeinde infertimꝰ uita est quidenim non illo farctũ
est cũ commem or citis multis &iam terrenis crecituris
ipsaterra et quecũq: in eci sunt uita sit quecum ab sun¬
de diccintur om̃ a uiuere quanto absurdius ut &iã
uitti sint: presertim quicadistinguit dequali uictlo¬
quatur cũ addit etuita erat luxħominum: sicergodis¬
tinguendum est utcum dixerimꝰ qđ factũ est dein de

Expanded text:
tra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis tra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis tiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde
Abbreviated transcription (Latin):
ex altero semine aliqua tdo aut̃ et arbor ex arbore
cũ surculus demit᷑ atq plantat᷑. Irgo et semenex
arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. Seme
aut̃ ex semine nullomodo nisi arbor interueniat pru¬
si sem̃ non incorueniat alternis igit᷑ successionib alt¬
rum exaltero sedutrumq: ex terra Nec exipsisterra
priorigit᷑ corum parens terra sic etrini malia potest
incertum ẽẽ utrum ex ipsissemina anipsa exseminib
Qđ libet tam̃ horum prius ex terra certissimum est:
sicut aut̃ in ipso grano in uisibilit̃ erant om̃a simul
queꝑ tempora in arborem surgerent litupse mundus
coitindus est cũ ds̃ simul omnia creauit habuisse
simul om̃a quein illo cumillo facta sunt quandosit¬
tus est dies nonsolũ caeldm cum sole eluna et side¬
rib: quorum species manet moturo tabili et terram
et abrssos quaeuelut in constantes motus patiuntus
atq inferius adiuncta partem alteram mun do con¬

Expanded text:
ex altero semine. Aliquando autem et arbor ex arbore, ex altero semine. Aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus demitur atque plantatur. ergo et semen ex arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. semen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interueniat psi semen non interueniat. alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra nec ex ipsis terra; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem in ipso grano inuisibiliter erant omnia simul, quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum deus simul omnia creauit, habuisse simul omnia, quae in illo cum illo facta sunt, quando factus est dies, non solum caelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae uelut inconstantes motus patiuntur atque inferius adiuncta partem alteram mundo con
Abbreviated transcription (Latin):
in roboreramis frondib pomis haec species nonutiq¬
repente tanta actalis exhorta est sed quo &iam per¬
ordine nouimus surrex enima radice quã terrã pri¬
mum germen in fixit atq indeom̃a illa formata et
distincta creuer̃ porro illud germen ex sem ine in semi¬
ne ergo illa om̃a fuerunt primit non mole corporeae
magnitudinis sedui potentia quae causali namilla
magnitudo copia terra humoris que congesta est sed
illa in exiguo grano mirabilior prestantior queuiset
quaualuit adiacens humor comixtus terrae tam qũ
materies uerti in ligni iͥstius qualitatem in ramorũ
difusionẽ in foliorum uiri dictitem hac figura in fruc¬
cuum formas etopuletiam omniũq: ordinatissi¬
mam distinctionẽ quidenim exarboreilla surgt
autpendet qđ s ex quodam occulto thesauro semi¬
pisillius extractum atq depromtũ est adillud
sem̃ ex arbore licet p̃illa sed altera atq: illarursus

Expanded text:
in robore, ramis. frondibin robore, ramis. frondibrepente tanta ac talis est exorta, sed quo etiam ordine novimus. Surrexit enim a radice, quam terrae primum germen infixit; atque inde omnia illa formata et distincta creverunt. Porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia fuerunt primitus, non mole corporeae magnitudinis, sed vi potentiaque causali. Nam illa magnitudo, copia terrae humorisque congesta est. Sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque vis est, qua valuit adjacens humor commixtus terrae tanquam materies verti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum viriditatem ac figuram, in fructuum formas et opulentiam, omniumque ordinatissimam distinctionem. Quid enim ex arbore illa surgit aut pendet, quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atque depromptum est? At illud semen ex arbore, licet non illa sed altera, atque illa rursus
Abbreviated transcription (Latin):
riut aliquanto ad tentius cogitata in effabilem
incutiant admirationis horrorẽ ut cũ anime na¬
tura naturae corporis antecellat quid est dem̃tius
quã putare nullum eẽ diuinae prouidentiae iu¬
diciũ demorib: hominum cum in eorũ carnettin¬
iccei: sollertiae clareant et demonstrentur indicia
sed quia haec minima in promtus sexsib: ur̃is etea
facile uestigamꝰ elucet in eis ordorerum atillaquo¬
rom ordinem uidere non possumus in ordinatti
arbi trantur quies se nomputant nisi quoduidere
possunt autsiputant talealiquid putant qualeui¬
dere consuer. Nosaut̃ quorum gressus nein illam
ꝑ uersitatem incidamus eadem diuina prouidentia
ꝓscam̃ scripturam regt exipsis quoq: operibus dĩ
eodem adiuuante indagare conemur ubi haec simul
creauerit cuma consum matis suisoperib requieuit
quorum species ꝑ ordiñe temporũ usquenunc operat
Consideremꝰ ergo cuius libet arboris pulchritudiñe

Expanded text:
ri, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem ri, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura naturae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt. Nos autem, quorum gressus, ne in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet arboris pulchritudinem
Abbreviated transcription (Latin):
bus deputtitam uerum &iam uilissimas eiusabiec
touitios adquiescunt sin hac mundi parte quã
putant fortuitis motib: perturbari potius quam
sapientia diuinae summitttis regi etuthoc quasi
pbent gemino abutuntꝰ argum̃toułquod supra cõ¬
memoraui dein constantia tempestatum uł defeli¬
citatib atq: infelicitatib: hominum quod non pro
uitem eritis accidunt uiderent tantũ ordinem quar¬
tus inm̃bris carnis cuius libet animantis appar&
non dicomedicis quih aec propt̃ artissuae necessi¬
tatem diligenter patefacta et dinum erata rima¬
ti sunt sedcuius medio cris cordis et considerationis
homini nonne clamarent xepuncto quidem tẽ¬
poris dm̃ a quo est om̃is mensurarum modusom¬
uis parilitas numerorum om̃is ordo ponderum
ab ei: gubernatione cesfare: Quidergo absur¬
dius quid insulsius sentiri potest quã eam totã
eẽ uacuã putu etregimine prouidentiae cuius ex¬
trema et exigua uideas tanta dispositione forma¬

Expanded text:
bus deputatam, verum etiam vilissimas ejus abjectbus deputatam, verum etiam vilissimas ejus abjecttoritatis acquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considerationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione forma
Abbreviated transcription (Latin):
humeffcit in quouenti nubesq consurgunt ecsib:
potius et fortuitis motibus agitari contra hosenim
loquitur psilmus quicum explicas sec laudem cae¬
lestium scetiam ad ista inferiora conuertit dicens
lauda tedñm de terra dracones etom̃s abrssi ignis
graudo nix glaties sp̃s tepestatis quae faciunt uer¬
bumcius Nihil enimtam uidetur casibus uoluiquã
om̃s iste ꝓcellose ac turbulente qualitates quibus
celihui : inferioris qđ non in merito etiam terrae no¬
mine deputatũ est facies uariat᷑ & uertitur sed cũ
addidit que faciunt uerbum eius satis ostendit earũ
quoq rerum ordinẽ diuino subditũ imperiola tere
nios pociuis quã uni uersitatis deesse naturae qđ aut̃
oresuo siluator cumdicit unum passerem non cade¬
re interram si nedi uoluntate et quod foenum agri
post paululum mittendum inlibanum ipsetamer¬
mep uestiat nonne confirmat nonsolum totamis¬
tum mun dipartem rebus mortalib. et corruptibili¬

Expanded text:
humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loquitur psalmus, qui cum explicasset laudem caelestium se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis oquoque rerum ordinem divino subditum imperio, latere nos potius, quam universitatis deesse naturae. Quid autem? ore suo Salvator, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine Dei voluntate , et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum, ipse tamen vestiat ; nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibili
Abbreviated transcription (Latin):
aquarum lapsib et diuersis &iam ꝑ aerem conglo¬
bationib agictitꝰ dũuirestapullulant suaq se¬
mina euoluune dumanimaliagignunt᷑ uario¬
que appecitu proprias uitus agunt duminiqui
iustos exercere ꝑiuntur expliceat secula que
illicum primũ condita est tam quã plicita indide¬
rat quȩ tam̃ in suos cursus ñ explicarent᷑ sica ille
qui condidit prouido motu adq mninistrare cessa¬
r& admoneri aut̃ nos oportet hisque in tempore for¬
mant᷑ acque nascunt᷑ quomodo ista considerare
debeamus N enim frustra scriptũ est de sapien¬
tia qđ amatorib: suis ostendit seinuus hilariter
et in omni prouidentia occurrit illis. Ne comnixo
audiendi sunt quiputauer̃ sublimes quidẽ mun¬
dipartes id est a confinio corpulentioris aerishuiꝰ:
et supͣ diuina ꝓuidentia gubernarihanc autem
imã partem terrenam ethumidam aeris que hui:
uicinioris qui terrarũ etaquarum exalationib:

Expanded text:
aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem congloaquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas agunt, dum iniqui iustos exercere permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret. Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in omni prouidentia occurrit illis. nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes, id est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus
Abbreviated transcription (Latin):
tetuqđ seminas p̃uiuificat᷑ pisimoriat᷑. et quod se¬
minas p̃corpus qđ futurum est seminas sednudũ
granũ fer&ritici aut alicuius cxenoium ds̃ auton
illidat corpus quomodo uoluerit etunicuiq: se¬
minum proprium corpus sicergo credamꝰ iđ si pos¬
simͦ &iam intellegamus usq nuncꝰ operari dm̃ ut
plane sialiquã creaturã siceum nunc instituere
puta uerimꝰ ut genus eiusprime illi suae condicio¬
ni ñ in seruerit aꝑte contradimꝰ dicenti scripnii¬
rae qđ consũma ueritom̃a opera sua in diesexto se¬
cumdũ illa enim gexerarerum que prima condidit
nouaeum multa facere quetunc ponfeit mani¬
festum est pouũ aut̃ genus instituere credirecte
ñ potest qm̃ tunc om̃a consum mauit. mouetitaq
occult potentia uniuersim creacunã suam eoqi
motu illa uersata Dumangeliius saꝑficiunt dum
circum eunt sideradũ alternant uenti dum abrssus

Expanded text:
te, tu quod seminas non vivificatur, nisi moriatur; et quod sete, tu quod seminas non vivificatur, nisi moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius ceterorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo credamus uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc operari deum, ut, plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti scripturae, quod consummauerit omnia opera sua in die sexto. secundum illa enim genera rerum, quae primo condidit, noua eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. nouum autem genus instituere credi recte non potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam creaturam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus
Abbreviated transcription (Latin):
hominib: modus quippe iste locutionis cũ ꝓ effi¬
utem id qđ efficit᷑ significat᷑ creber est in semptu
scĩs maxime cũ dedõ aliquid dicitur quodei ad
propria&atem locutionis non conuenire p̃sidas
m̃tib nr̃is ipsa ueritas damat Iamp unc ergo dis
cerniamus operadĩ queusq: punc operat᷑ ab illis ope¬
rib a quib indie septim orequi cuit suntenim qui
arbitrentur ttantum modo mundũ sum factũ adõ
cetera iamfieri abipsomundo sicutille ordinauit
a ius sic dm̃ aut̃ ipsum ihilo perari contraquosꝓ
fertur illa sententia dñi paterm eus usquen un cope¬
ratur etnequis quam puttira apud scillum aliquid
operari non in hoc mundo pat̃ in memanens inquit
facit opera sua et sicut pat̃ suscitat mortuosetui ui¬
ficat sic etfilius quosuult uiui ficat. Dein de quia
non solum magua atq p̃cipua uerum &iam istater¬
rena et extrema ipseo peratur ltadicit apłs stul¬

Expanded text:
ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per effiab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. Iam cernamus opera Dei, quae usque nunc operatur, ab illis operibus a quibus in die septimo requievit. Sunt enim qui arbitrentur tantummodo mundum ipsum factum a Deo, caetera jam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinavit et jussit; Deum autem ipsum nihil operari. Contra quos profertur illa sententia Domini: Pater meus usque nunc operatur. Et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo: Pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat . Deinde, quia non solum magna atque praecipua, verum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit Apostolus: Stul
Abbreviated transcription (Latin):
testatib: incadestib ꝑ ecđam multi formis sapientia
dĩ quia ibi primitꝰ eccła quo pꝰ resurrectionem ctista
ecđa congreganda est ut sim̃ aequales angelis dĩ illis
ergo a seculis in notuit quia omnis creitura ñante
secula sed a seculis ab ipsaenim exorta sunt secula
et ipsa a seculis qm̃ initium cius initiũ seculorum est
unigen itus aut̃ ante secula ꝑquẽ factas secula Ideo¬
q: ex ꝑsona sapientiae antesecula inquit fundauit
lis qđ abs conditum est uerum &iam hiceis appar& cũ
efficit᷑ atq ꝓpalcitur idẽ a postolus ita testis est : et
sine dubio inquit magnũ est pidatis sacram̃ tum
qđ mani festum est incarxe iustificatũ est in spũ ap¬
paruit angelis p̃dicatũ est ingentib: creditũ est in
mundo assup̃tũ est inglora etuisi fallor mirum ẽ
si ñ om̃a quedicit᷑ ds̃ tãquã ad p̃sens tempus comosce¬
e. Ideo dicit᷑ quia cognosci facit siue ab angelis siue

Expanded text:
estibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei; quia ibi primitus Ecclesia, quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus aequales Angelis Dei . Illis ergo a saeculis innotuit; quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. Ab ipsa enim exorta sunt saecula, et ipsa a saeculis; quoniam initium ejus initium saeculorum est: Unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula . Ideoque ex persona Sapientiae, Ante saecula, inquit, fundavit lis quod absconditum est, verum etiam hic eis apparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: Et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue
Abbreviated transcription (Latin):
operatur quendẽ scriptura in terponens sua e par¬
rationis articulum commex dauit seilla explicas¬
se ex̃ coepit iamista contextre illorum explica torũ
dommendatio sic fact aest hic est liber creaturae
cli & terrae cum stctus estdies fecitds̃ cadum &
erram ccomne uiri de agri antequã essec suꝑterrã

Expanded text:
operatur, quendam scriptura interponens suae naroperatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequa
Abbreviated transcription (Latin):
etranarum iam p̃diutius laborem sedillud&iam
atq etiam consideremꝰ utrum possit nob ꝑ om̃a cos¬
tiresentontia qua dicbamꝰ alit̃ operatum dm̃ om̃s
ericituras prima conditione a quib: operib: indie
septimo requieuit alit̃ istam eorum administratio¬
em quausq: Nc̃ operatur id est tunc om̃a simulsi
xullis temporaliũ morarũ interuallis. Nunc autẽ
temporũ moraquib: uidemꝰ sidera moueri ab orti
adhoccasum calũm utari ab aestate adhemẽ:
germina certis dierũ mom̃tis pullulare grandes¬
cere ulscere arescere apimalia quoq: sttitutis
emporũmetis eccursib: ec concipiet ꝑ fici etniasci
it ꝑ a&ctes usq: insenium mortem qued ecurrere
& cetera huius modi temporalia : qui senim opera¬
uirista nisids̃ &iam sineullo itlisuo motu nonenĩ
t ipsi accidit tempus: inter illa ergo operadĩ aqui¬
bus requieuit in dieseptimo etista queusquen unc

Expanded text:
et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc
Abbreviated transcription (Latin):
Quis ponaccipiat pisi qui contetioso sp̃ulabora
potest quippectiam ittdicta intellegi om̃is um
facies irrigata quẽ ad modum dicit᷑ omis uestissi¬
cies colorata &iam si non continuatim sed imacile
fiat presertim quia tunc in nouitate terrarune¬
sip onom̃a plura ttam̃ plana fuisse credibile estqu
ltinus possent crumpenti a fluenta disperg
atq distendi: qua propt̃ deistius fontis manio¬
dine uł multitudixe quisiue unia habuit alicor
eruptionẽ siue propt̃ aliquã int̾rȩ occults sus
upittitẽ undeom̃saquȩ suꝑt̃rã scatent omnion
quia nonait unus fons ascendebat. sedait fonsaut̃
a scendebat de terra pronumero plurali posuit
singularem ut sic intellegamus fontes multos ꝑ uni¬
uersam terram loccuđ regiones proprias irrigan¬
tes sicut dicitur miles comulti intellegunt᷑ sicutdic¬
iti est lucusta etrana in plagis quib: egyptuꝑcussi
sunt cũ esset innumerabilis locustarum uumerus

Expanded text:
quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super quia non ait, Unus fons ascendebat, sed ait, Fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus
Abbreviated transcription (Latin):
omittã qđ deqͥorundam fontium mira uicissitudine
ꝓhibet᷑ certo annorũ interuallo sic eos inuadere uto¬
tam illã regionẽ rigent cui alio tempore ex altisputas
ad pottndum sufficientẽ p̃benta quã uu ergo sit inor¬
dibile siexuno ab rssiccipite alterxa inundatione
fluente atq refluente tunc uniuersa terra rigatue
qđ supsius abrssi magnitudine ea parte excepta
qđ maredicit᷑ et euideriti amplitudine atq amaris
fluctib: terra s ambit in easola parte quã recondi¬
tis sinib: terra contin& undese om̃s fontes amnesq
diuersi stractib: uenis que distribuuns et suis quiq
locis erumpunt fontem uoluit appellare scriptum
lesuias aptrorũ atq: rimarum ascendentẽ det̃ra
ctubiq disꝑtitis quasi crinib: irrigantem omnen
faciem t̃re p̃ continua speciae tamquã maris aut
stagni sed sicut uidemꝰ ireaquas ꝑ alueos flumiũ
flexusq riuorum eteorum excessu uicina ꝑfundo

Expanded text:
omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluit scriptura appellareles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere,
Abbreviated transcription (Latin):
Namsi a rgumnea tariuoluerit quod eam salsam ẽẽ con¬
uineat autipse pulla uera decreaturarum conditione
atq: administratione dicturus est autsi adixerit
istã non intellegendo falsam putabit udut dentendo
id eonon potuisse unoquanto libet fonte omnentent
faciem rigariquia simontes ñ rigabat no nom nemun¬
re faciem rigabat sicciam montes rigabat ficratian
inpertitio sagine sed diluuii inundatio quod ssterra
tunc sicerat totum mareerat : et nondum discreta erat
arida cuires pondecur quia bocuicib tem porum posso
sic̃ certo tempore ꝓplana egẏptinilus restagat etalio
tempore adripassuas redit aut suste nescio cuius ignot
acdonginque partis mundi aquis et pruinis gemalib
anniuersaria credit᷑ increm̃ tia colligere quideo ceau
alternis aestib: quid de quibusdam litorib quelate nu¬
daptur fluctib uicissim quo operiunt᷑ dicipotest it

Expanded text:
nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse connam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut
Abbreviated transcription (Latin):
secuta sint ad ministrationis creaturarum que
primitꝰ facta est sexto quedie illo consummates
sed quancum satis iudicciuit sp̃s quiinerat scriben¬
ciea que ponsolũ ad factarum rerũ notitiam sed
&iam ad fucurarum p̃figurationẽ ualerent ues¬
cientes coniectamus quid fieri potuerit quodille
uonnesuiens p̃termisit tntũ id conantes pro
modulo pr̃o quantũ adiuuamꝰ efficere nealiquo
ab surditus uł repugnantia putetur eẽ inscrip¬
turis sc̃s queo pinionem lectoris offendat etdũ
existimat fieri non potuis se que factacẽ scrip¬
tura commemorat uł resiliate fide uł nonacce¬
dat ad fidem : promde cum deisto fonte querimꝰ
quomodo id quod dictum est ascendebat deter¬
ta e tirrigabat omnem faciem terrae nonimpos¬
sibile uideatur si ea quediximꝰ impossibilia
cuiquam uideantur quaerat ipsealiud quota¬
men uerax ista scriptura monstr&ur quepro¬
culdubio uerax est &iam si non monstraur :

Expanded text:
secutae sint administrationes creaturarum, quae secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur.
Abbreviated transcription (Latin):
eum pounc uidemus impleuisse terram : deparadi¬
si aut fonte quattuor ingentia flumina diuisisse.
ut eterra cetera creaturarum suarum plenagene¬
rib congruos numeros suorum temporum agencibi
fontes etiam suos haber& hac fluuios et paradisus
loco eletiore plantat᷑ quattuor illa flumina ex
capite sui fontis emitteret ut exipso uno fontepara¬
diso multo largius exundante prius cotam rigasse
terram acq: ad pariendam ꝑ temporũ pdineros
genera quae in ea sine interuallis temporum creaue¬
tat fecundasse ac poste repressisse in coloco aqua¬
rum cruptione uastissima ut dediuersis ꝑ omnem
tirram capitib: fluminum acfontium iammana¬
rent acdande in regione illius fontis noniam upoi¬
uersamterram nigantis sed memorabiles solos illos
quattuor fluuios emittentis planttisse para disũ
ubi hominẽ quẽ fecerat collocar& Quia enimnor
om̃a scripto sunt quem admodum p̾illam primã
rerum conditionẽ tempora cuicurrerunt sequae

Expanded text:
eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradieam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut etribus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque
Abbreviated transcription (Latin):
mana suspicio : uisuillud occurrer& qđ peccatum
hominum ci poena laboris in positti est postpara¬
diuisi delicias extitit: paradisusaut̃ habebat prȩ¬
grandem fontem suum dequo pꝰdiligentius suo loco
loquendum est: excuius un ocapite quattuor mag¬
na flumina et notagentib: manare parrantur:
Ubiergo crat fonsiste aut ista flumina quando
ille unus maxinus ascendebat de terra et in riga¬
bat omnẽ faciem terre : Certeenim tunc nongconꝰ
quidicitur uilus unus exillis quattuor rigabat grp¬
tum quindo fons a scindebat deterra et non acgrptum
tanitum sedompem faciem terrac satiabat an primo dm̃
uoluis se credendum est uno fonte maximo irrigareom¬
nem terram utilla quainea principalit̃ condiderat ac¬
ceptohum oris adiutorio iam &iam ꝑtemporadia spa¬
tiagignerentur prosuorum generum diuersstate
&iam diuensis numcris dierum etpostea plantato pa¬
radiso repressisse illum fontem multisq fentib sicut

Expanded text:
mana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum mana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
mul et rectehabeo coepit elemento a quocunc iti ge¬
nera nas cunctur uł ainimalium uł herbarum atq
lignorum utagant cemporales pumeros suos nacu¬
ris propriis dĩs tributos om̃a quippe primordia sc¬
miminum siue unde om̃is caro siue unde omnia
frutectagignunt᷑ humida s et ex humore concrescun
insunt aut̃ illis efficacissimi numeri trahentesse¬
cum sequaces potentias exillis ꝑfectis operibus di
a quib: in dieseptimo requieuit. Verum tam
quis istesit fons adinrigandã faciem terrae om̃is
idoneus merito queritur. Sienim fuit etobtrusus ẽ
uł siccait : causi querenda est : nunc enim uidemus
nullum eẽ fontem quo irrigecur om̃is faciesterrae
forcassi sergo peccatum hominum hanc &um poe¬
nam comineruit ut tanta illius fontis repressa
lairgitas facillimam terris auferr& fecunditatem
ut in colentium auger&ur laborposset hocquam¬
uis pulla id scriptura parrauerit affirmare hu¬

Expanded text:
mul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta gemul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare hu
Abbreviated transcription (Latin):
perius comme morata significauit unum diem factũ
adõ eitunc deum fecisse calum eccerram cũ factus est
dies ut quomodo possemus cogiteremus simulomnia
dm̃ fecisse quã uis superior sexdicrum enumeratio ue¬
lut temporum interualla ostendisse uider&ur. Itricum
dixissec cum cado et terra dm̃ fecisse omne uiride agr
antequam esset suꝑ cerram. ecomne foenum agri ante¬
quã exortum est ad didit nondum enim pluerat ds̃ suꝑ
terram ⁊ec erat homo quio perar&ur terram tam qua
dicer& ea sic fecit ds̃ quẽ admodum facit nc̃ talia cũ
pluit eccum operantur homines Haccenim iam per
moras temporum fiunt quetunc ponerant cum fec̃
om̃a simul Vnde etam tempora inuperent : quoder¬
gosequit᷑ fons aut̃ a scendebat deterra et in rigabat
omnẽ faciem terrae : hinciam quantũ arbitror inti¬
matur quefiant scđm interualla comporum exilla
prima condicione creciturarũ ubi factas omnia si¬

Expanded text:
perius commemorato, significavit unum diem factum perius commemorato, significavit unum diem factum a Deo, et tunc Deum fecisse coelum et terram, cum factus est dies; ut quomodeum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia si
Abbreviated transcription (Latin):
mana ñ est ꝑpluuia ista nascuntur: sunt &iam
quedã quae ꝑ pluuiã nonpascunt᷑ uisihumana ope¬
a accedat  ldeonunc utrumq ad uitirium peces¬
arium est uttunctanascantur : tuaut̃ utrumq
defuit ideo fecit haec ds potextia uerbi suis ineplu¬
uia sine operehumano: pam&iam Func ipse facit
sediam ꝑpluuiam et ꝑ hominum manus quamuis
aeq: qui plantat sit aliquid neq: qui rigat : sed qui
incrementum datds̃ : quid est ergo quodadiungit
fons aut̃ ascen debat decerra et irrigabat omnem
facem terre: Ille qui ppe fons capta largitate
st antequã pluer& fecis sedm̃ illa gignentia
cum tantũ posset adiuuart pluuia quantum
fons inrigans cerram : Verum et sialiquid minus
miniora illa forctisse ũ ttam̃ nulla tias cerentur
anhinc etiam more suo scriptura tam quã in firnis
infirmit̃ loquit᷑.  lt tamen innuit aliquid quod incel¬
legat qui ualuerit: nimirum enim sicut istodie paulo su¬

Expanded text:
mana non est, per pluviam ista nascuntur. Sunt etiam mana non est, per pluviam ista nascuntur. Sunt etiam quaedam quae per pluviam non nascuntur, nisi humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessarium est, ut cuncta nascantur: tunc aut in utrumque defuit; ideo fecit Deus haec potentia Verbi sui sine pluvia, sine opere humano. Nam etiam nunc ipse facit, sed jam per pluviam et per hominum manus; quamvis neque qui plantat sit aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus . 19. Quid est ergo quod adjungit, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae? Ille quippe fons tanta largitate est, antequam plueret fecisse Deum illa gignentia, cum quantum posset adjuvare pluvia, tantum fons irrigans terram? Verum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. An hinc etiam more suo Scriptura tanquam infirmis infirmiter loquitur, et tamen innuit aliquid quod intelligat qui valuerit? Nimirum enim sicut isto die, paulo su
Abbreviated transcription (Latin):
alio fit nisi abeodem deo: Curaut̃ nonerat homo qui
ꝓperar&ur terram : nonne iam sexto die fecerat homi¬
nem et septimo requi euerat ab om̃ib: operibus suis
An hoc recapitulando commemorat qm̃ quindo
fecit ds̃ omneo uiride agri etomne foenum non¬
dum pluerat suꝑ terram et nondum erathomo.
Tertio quippedie fecit istahominẽ aut̃ sexto. sed¬
cum fecit ds̃ omnem uiride atq: omnef enum agri
antequam exortum est suꝑ terram ponsolum homo
non erat quio pera r&ur cerram: sed nec ipsum ste¬
num erat suꝑ terram quodutiq: antedict factum
quam exortum anideo die tertio ds̃ fecit isto quia
nondum erathomo quioperando terrã facer& ea
Quasi uero cammulta ligna et tam multa gene¬
raherbarum nonsine ulla operahominum pas¬
cuntꝰ exterra a nobhoc utrũq positum est ecquia
nondum pluerat so ꝑ terram etquia nondum erat
omo quio perareturterrã. : ubi enim operihu¬

Expanded text:
alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autcum fecit Deus omne viride atque omne fenum agri antequam exortum est super terram, non solum homo non erat qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. An ideo die tertio fecit Deus ista, quia nondum erat homo qui operando terram faceret ea? Quasi vero tam multa ligna et tam multa genera herbarum, non sine ulla opera hominum nascantur ex terra. 18. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram, et quia nondum erat homo qui operaretur terram? Ubi enim opera hu
Abbreviated transcription (Latin):
ergo libercreaturae caeli et terrae quia in pri¬
cipio feat ds̃ ccelum et terram scđm materia
quon dam ut ittidicam form abilitatem
quȩ consequent̃ uerbo eius formanda fuere
precedens formationẽ suam pon tempore
sedorigine Namutiq cum forma r&ur ꝑ
factus est dies cum factus est dies fecit d scca limetter¬
ram etomne uiride agri antequam esset suꝑ terram
et omne foenum agri antequam ex orbr&ur sicut
tractauimus uł siquid aliquidius et tengruentius
uideri eidici potuit aut potuerit: Quodaut̃ sequitͥ
Non enim pluerat ds̃ superterram ethomononerat
quio perar&ur terram quo ꝑtineat etquid nob̵ insipu¬
et in dagare difficileest tam quã ideo antequam ex¬
ortum est fecit ds̃ foenum agri quia nondum plue¬
rat suꝑterram : sienim post̃ pluuiam foenum fecis¬
set plouia magis exortum quam factum habeo uide¬
recur : Quidenim quod post pluuiam exoritur ab

Expanded text:
ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in priergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab
Abbreviated transcription (Latin):
temporum motus exerent᷑ : sexto terrestria similite
animalia tamquam exultimo elemento mun diulo¬
ts pisihominis potentialit̃ quorum xumeros
tempus postet uisibilit̃ explicar& : Huncomnen
ħordinem creciturae ordinatedies ille cognouit et
ꝑhanc cornitionẽ sexies quodam modo presenat
tũ quã sex dies exhibunt cumsit unus dies eo que
facta sunt increctore primitꝰ et in ipsis consequenr
agnoscens n ec in ipsis remanens sedeorum etiam co¬
itionem posteriore addĩ referens dilectionem :
uesperam et mane et meridiem in omnib p̃buit po
permoras tomporum sed propt̃ hordinem con¬
ditorum postreno quieti sui creatoris qua in se
requiescit ab omnib operib suis notitiam rep̃¬
sentans inqua t̃ habet uesperam. benedici et
sũ ficari obhoc meruit : undeipsum septenarũ
num erum sco spiritui quodã modo dedicatim
commendat scriptura et nouit ecđa: hicest

Expanded text:
temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posteriorem cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est
Abbreviated transcription (Latin):
us que appellant᷑ creata uł factt uł condita primum
factus est die sõportebatenim ut primatũ creaturae obti¬
per&illa natura : quȩ creatura ꝑcreatorem Non creato¬
rem ꝑ creaturam posset agnoscere : secun do firmam̃ tun
indecorporeus inupit munidus tertio species maris etto¬
re atque in terra potentialiter ut itadicam natura
herbarum atq: lignorum: sic enim terra addĩ uerbũ
eti produxit antequam exhortaessent accipiens om̃s
numeroseorum quos pertem pora exerer& scđm sui
genus de in depostea quam haec uelut habitatioreri
condita est: Quarto die luminaria et sidera creatas
ut prius parsmundi superior reb: quȩ intramundum
mouent᷑ uisibilib: ordinaretur quinto a quarum na¬
tura quiacelo aeri que con iungitur produxit ad di
uerbum indigenassuos omnia sulicet natatilia etu¬
latilia ethaec potentialit̃ innumeris qui percongriuos

Expanded text:
iusque appellantur creata uel facta uel condita, primum iusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos