comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tas oneranda. Silentiũ pe¬
PEpost hesternũ laborẽ possi
aliqͥntis uiribꝰ ꝑ durare. Credendũ ẽ car
uersus affectꝰ. Neq enĩ loqͥm᷑ de paganis. ⁊¬

Expanded text:
tas oneranda. Silentium pepost hesternum laborem possit aliquantis viribus perdurare. Credendum est Chaperversus affectus. Neque enim loquimur de Paganis,
Abbreviated transcription (Latin):
meminit caritas ur̃ã. Per¬
ueneramꝰ aut̃ usq ad istũ
uersũ. ubi de signat sp̃sdĩ
homines ñ adtendentes
nisi ad p̾sentia secularia. t̾rena. Et ĩposte¬
rũ post hane uitã nichil cogitantes. neq¬
Saramini uim̃tis ĩ sensatis. & similes efficimini

Expanded text:
meminit Charitas Vestra. Perveneramus autem usque ad istum versum, ubi designat Spiritus Dei homines non attendentes nisi ad praesentia saecularia et terrena, et in posterum post hanc vitam nihil cogitantes, neqaramini jumentis insensatis, et similes efficimini
Abbreviated transcription (Latin):
terũ ĩ spiciamꝰ qͥd dicebas. Quid dicebã inqͥs. nͥ
qđ uides. Mali florent. boni laborant. qͦmͦ ista
uictet d̃. Accipe: bibe. Ipse tͥ hanc de qͦ tstamur¬
muras tẽꝑauit potionẽ: tantũ ne recuses salu¬
berrimũ poculũ : ac cõmoda ꝑaurẽ oscordis. &¬

Expanded text:
terum inspiciamus quid dicebas? Quid dicebam, inquis, nisi quod vides? Mali florent, boni laborant: quomodo ista videt Deus? Accipe, bibe: ipse tibi hanc, de quo ista murmuras, temperavit potionem: tantum ne recuses saluberrimum poculum; accommoda per aurem os cordis,
Abbreviated transcription (Latin):
cere etiã si ausus fuerit cogitare. Corrupti sunt
& abominabiles facti sunt in affectionibꝰ fuis
d est dũ amant hoc scłm: & ñ amant dm̃. Ipse
sunt affectiones. quȩ corrum animã: & sic exc¬
nasceretur. Preco erat: nuntians iudicẽ futurũ.
Legimꝰ illũ quantũ angustia temporis patitur :
ñ ꝓ affectu doloris nr̃i. sed ut dixi quantũ an
gustia temporis patitur
pretatus est illud euu gelista & dixit eũ hebraice
Audi a capite illũ eũugelistã : qui ructabat quod

Expanded text:
cere, etiam si ausus fuerit cogitare. Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in affectionibus suis: id est, dum amant hoc saeculum, et non amant Deum: ipsae sunt affectiones quae corrumpunt anasceretur: praeco erat nuntians judicem futurum. Legamus illum quantum angustia temporis patitur, non pro affectu doloris nostri, sed, ut dixi, quantum angustia temporis patitur.erpretatus est illud Evangelista, et dixit eum hebraice Audi a capite illum evangelistam, qui ructabat quod
Abbreviated transcription (Latin):
usto lex posita ñ ẽ: ut dicit apostolus: s aliud
est esse in lege. aliud sub lege. Qui ẽ in lege:
sccđm legẽ agit. Qui ẽ sublege: scđm legem
agitur. Ille gͦ lib̾ est: iste seruus. De inde aliud
ẽ lex̾ quȩ scribitur & imponit᷑ seruienti: aliud
lex quȩ m̃te conspiettͣ ab eo qͥ ñ indiget litteris.
M editabitur die acnocte. Ara sine int̾ missione
intelligendũ ẽ: aut ͥlie in leticia. nocte intribu¬
lationib. Dic̾itur enĩ. Abrabã diẽ meũ uidit. &
gauisus ẽ. Et detribulatione dicit᷑. insuꝑ &usq¬

Expanded text:
st lex posita, ut dicit Apostolus ; sed aliud est esse in lege, aliud sub lege: qui est in lege, secundum legem agit; qui est sub lege, secundum legem agitur. Ille ergo liber est, iste servus. Deinde aliud est lex quae scribitur, et imponitur servienti; aliud lex quae mente conspicitur, ab eo qui non indiget litteris. Meditabitur die ac nocte: aut sine intermissione intelligendum est; aut die in laetitia, nocte in tribulationibus; dicitur enim: Abraham diem meum vidit, et gavisus est ; et de tribulatione dicitur: Insu
Abbreviated transcription (Latin):
exultatione cantauumꝰ: ita
nob̾cũ cũ adtentione cõside¬
tis pȩto. Cantat᷑ enĩ de sc̃is
nupti is: de sponso & sponsa.
derege & plebe. de saluato¬
rȩ. & his qͥ saluandi st̃. Qui
cũ ueste nuptiali uenit ad nuptias: głam que¬
rens sponsi ñsuã. ñ solũ libent᷑ audit qđ solet
ẽẽ etiã hominũ spectacula querentiũ. ñ facta

Expanded text:
exsultatione cantavimus, ita nobiscum cum attentione consideretis peto. Cantatur enim de sanctis nuptiis, de sponso et sponsa, de rege et plebe, de Salvatore et de his qui salvandi sunt. Qui cum veste nuptiali venit ad nuptias, gloriam quaerens sponsi, non suam, non solum libenter audit, quod solet esse etiam hominum spectacula quaerentium, non facta
Abbreviated transcription (Latin):
meȩ. ñ est salus illi indeo eius. Manifestũ est.
nisi desperarent resurrecturũ: ñ utiq occiderent
Adhoc ualent illȩ uoces. descendat de cruce si dĩ fi
lius est: & alios saluauit. se ipsũ saluare ñ potest:
Ergo nec uidas eũ tradidisset: nͥ ex eoꝵ ẽẽt numero

Expanded text:
meae: Non est salus illi in Deo ejus. Manifestum est nisi desperarent resurrecturum, non utique occiderent. Ad hoc valent illae voces: Descendat de cruce, si Filius Dei est; et: Alios salvavit, seipsum non potest . Ergo nec Judas eum tradidisset, nisi ex eorum esset numero
Abbreviated transcription (Latin):
Ad est cũ¬
in uindictã uenerit. quȩ impiis & peccatoribꝰ p̃¬
paratur : ñ solũ eos ñ ad tinget qui cõfidunt in dño.
s etiã ad regnũ illis instruendũ & sublimandum
ꝓficiet. Nõ enĩ dixit cũ exarserit in breui ira eiꝰ
securi om̃s qui cõfidunt in eũ. tãquã hoc solum
inde habeant qđ ñpuniantur: sed beati dixit. ubi
est bonoꝵ omiũ sũma &e cumulus. Quod autem
positũ est inbreui. hoc maxime significare arbi¬
tror. quia repentinũ aliquid erit. dũ hocremotũ
& longe futurũ peccatores existimabant.
salmus dauid. cũ fugeret a facie absalont filii

Expanded text:
d est, cum vindicta venerit, quae impiis et peccatoribus praeparatur, non solum eos non attinget qui confidunt in Domino, sed etiam ad regnum illis instruendum et sublimandum proficiet. Non enim dixit: Cum exarserit in brevi ira ejus, securi omnes qui confidunt in eo, tanquam hoc solum inde habeant, quod non puniantur; sed beati dixit, ubi est bonorum omnium summa et cumulus. Quod autem positum est, in brevi, hoc significare arbitror, quia repentinum aliquid erit, dum hoc remotum et longe futurum peccatores existimabunt. salmus David, cum fuger
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ aut scd̾m ipsã sapientiã quȩ dig¬
nata est hominẽ susciꝑe ad salutẽ nram. ut
ipse homo sit lignũ plantatũ scđ̾m decursus
aquarũ. Potest enĩ & hoc intellectu accipi qđ
malio psalmo dicit᷑: fluuiꝰ dĩ repletꝰ ẽ aqua

Expanded text:
id est, aut secundum ipsam Sapientiam, quae dignata est hominem suscipere ad salutem nostram; ut ipse homo sit lignum plantatum secundum decursus aquarum: potest enim et hoc intellectu accipi, quod in alio psalmo dicitur: Fluvius Dei repletus est aqua
Abbreviated transcription (Latin):
mero eͦrum. In clina adme aurẽ tuam.
Humilẽ me exaudi: proximꝰ mͥ. Accele¬
ra ut exi mas me. Nec differas in finẽ scłi
sicut om̃iũ credentiũ mͥ: segregationẽ i
peccatorib ẜsto michi in dm̃ ꝓtectorẽ.¬

Expanded text:
vers. 3. Inclina ad me aurem tuam: humilem me exaudi, proximus mihi. Accelera ut eximas me: ne differas in finem saeculi, sicut omnium credentium mihi, segregationem meam a peccatoribus. Esto mihi in Deum protectore
Abbreviated transcription (Latin):
uia uenit qͥdẽ
in uia peccatoꝵ nascendo sicut peccatores.
s ñ stetit: quia eũ ñ tenuit illecebra secula¬
ris.
.is. C in cathedio petede me ñ sedit .i oluit

Expanded text:
uia venit quidem in via peccatorum, nascendo sicut peccatores; sed non stetit, quia eum non tenuit illecebra saecularis. Et in cathedra pestilentiae non sedit: noluit
Abbreviated transcription (Latin):
iuersa sunt genera ꝓpheti. Et ꝓinde
cuiꝰ hec uox uł inqua ꝑson ꝓpriȩ
dictũ sit: aut cur titulũ nhabeat
esse nulla dubitacio est. Et qui psalmꝰ qotus sit:
uł aquo recitatus sit: tituloꝵ inscription ostendit᷑.
Uõ enĩ om̃s psalmi adquid editi sunt. Ipsenĩ dd̃
exom̃i popło quatucr pͥncipes sp̃u seõ irindatos
d̃o canerti. ¶Dauid gͦ solus. nouẽ psalmos orpprio
cecinit Fteliqui autẽ abillis quatuor princibꝰ. iux¬
tatituloꝵ in scriptionẽ sunt dicti. Hic autequia
titulũ sic̃ iã dixi ñ habet: reqͥrendũ nob̾ ẽ qͥgrati.¬
one int̾ cęteros solus ñ habeat tituli in scripionẽ.
uł aquo fuerit recitatꝰ. Pã si psalmo graphi sdm
& terciũ. & quartũ. & om̃s uł innmero reogere.
uł cauias si guloꝵ ostendere pocuit: cur ñ hiuc

Expanded text:
iversa sunt genera prophetiae: et proinde cujus haec vox, vel in qua persona proprie dictum sit, aut cur titulum non habeat,esse, nulla dubitatio est, et qui Psalmus quotus sit, vel a quo recitatus sit, titulorum inscriptione ostenditur. Non enim omnes Psalmi a David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo quatuor principes Spiritu sancto mundatos Deo caneret. David ergo solus novem psalmos ore proprio cecinit: reliqui autem ab illis quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, sunt dicti. Hic autem quia titulum, sicut jam dixi, non habet; requirendum nobis est, qua ratione inter caeteros solus non habeat tituli inscriptionem, vel a quo fuerit recitatus. Nam si Psalmographus secundum et tertium et quartum et omnes vel in numero redigere, vel causas singulorum ostendere potuit; cur
Abbreviated transcription (Latin):
iusticie meȩ. Cũ in uocarẽ exaudi¬
uit me deus inquit: aquo est uisti-¬
cia mea. Intribulatione dilatasti
michi. Ab angustiis tristicie: in lati
tudinẽ gaudioꝵ me eduxisti. Tribulatio enĩ ⁊ angus¬
tia: in omnẽ animã hominis oꝑantismalũ. Qui aut̃
dicit gaudemus intribulationibꝰ. scientes qm̃ tribu.¬

Expanded text:
ustitiae meae: cum invocarem, exaudivit me Deus, inquit, a quo est justitia mea. In tribulatione dilatasti mihi: ab angtudinem gaudiorum me duxisti: Tribulatio enim et angustia in omnem animam hominis operantis malum. Qui autem dicit: Gaudemus in tribulationibus, scientes quoniam tribu
Abbreviated transcription (Latin):
x eo enim
qđ et̃nitas uerbi tui ñ intermittit unire se
michi: fit ut ñ sim talis homo quales sunt cȩ-¬
teri quinascuntur in ꝓfundã miseriã scłi
huius. ubi tanquã sileas ñ cognoscitur uer-¬
bũ tuũ.
exaudi uocẽ dep̃cationis meȩ dum
oro adte. dũ extollo manus meas ad templũ
scm̃ tuũ. Dũ crucifigor ad eoꝵ salutẽ: qui
credentes fiunt templũ sc̃m tuũ. Nesimul¬

Expanded text:
x eo enim quod aeternitas Verbi tui non intermittit unire se mihi, fit ut non sim talis homo quales sunt caeteri, qui nascuntur in profundam miseriam saeculi hujus, ubi tanquam sileas, non cognoscitur Verbum tuum. Exaudi vocem deprecationis meae, dum oro ad te; dum extollo manus meas ad templum sanctum tuum: dum crucifigor, ad eorum salutem, qui credentes fiunt templum sanctum tuum.
Abbreviated transcription (Latin):
Nm sustinens sustinui:
ñ quẽlibet hominẽ ꝓmisso.¬
rẽ qͥ possit & fallere & falli.
ñ quẽlibet hominẽ̾ cõsola¬
torẽ qͥ potest tristicia sua
ante tabescere quã me re-¬
icere. Consoletur me fr̃s homo cũ tristis ẽi me

Expanded text:
 Sustinens sustinui, non quemlibet hominem promissorem, qui possit fallere et falli; non quemlibet hominem consolatorem, qui potest tristitia sua ante tabescere, quam me reficere. Consoletur me frater homo cum tristis est me
Abbreviated transcription (Latin):
sit. uenit a colosensis. uenit afilippis atesalonica.
ego ñ habeo baptismũ. ad quẽ scripsit apłs. ꝑquẽ

Expanded text:
sit ; venit a Colossis, venit a Philippis, a Thessalonica: Ego non habeo baptismum ad quem scripsit Apostolu
Abbreviated transcription (Latin):
hic psalmꝰ ꝓprit uoce dĩsquentis inducii: Leo
latus. Et ideo p̃titulacionẽ habere nec potirtinec
debuit: ne si habiusset ut pͥmꝰ esset. melior tanim
pͥsalmographus. p̃titulacione. p̃posita. Nã & pͥte¬
ris potuisset in telligi siprimꝰ dictus fuisset. Et ieo
solus titulũ ñ habet. ut ꝑspicuũ esset quantũ ir̃
cctos emineret. Unde aduercere debet prudenti
ura quantauis. quanta auctoritas. quanta raet
in hec psalmo uerset᷑: cui nec titulũ ausus ẽ soria
p̃ponere. nec numerũ indicare. ut solũ eũ & uu
potiꝰ quã pͥmũ ostendet. Igit᷑ qe fauente dõ & u¬
eis auctoritas iã ostensa ẽ: & tituliratio demonsti.¬
ta suꝑ ẽ ut de ipso psalmo tractemꝰ.¬

Expanded text:
hic psalmus propriam vocem Dei loquentis inducit, ideohic psalmus propriam vocem Dei loquentis inducit, ideolatus: et ideo praetitulationem habere non potuit, nec debuit, ne si habuisset ut primus esset, melior tantum Psalmographus, praetitulatione praeposita. Nam et prae caeteris potuisset intelligi, si primus dictus fuisset. Et ideo solus titulum non habet, ut perspicuum esset quantum inter caeteros emineret. Unde jam animadvertere debet Prudentia Vestra, quanta vis, quanta auctoritas, quanta ratio in hoc psalmo versetur, cui nec titulum ausus est scriba praeponere, nec numerum indicare; ut solum eum et unum, potius quam primum ostenderet. Igitur quia favente Deo, et vocis auctoritas jam ostensa est, et tituli ratio demonstrata; superest, ut de ipso psalmo tractem
Abbreviated transcription (Latin):
uersa sunt genera ꝓpheti. Et ꝓinde
cuiꝰ hec uox uł inqua ꝑson ꝓpriȩ
dictũ sit: aut cur titulũ ihabeat
esse nulla dubitacio est. Et qui psalmꝰ ꝗotus sit:
uł a quo recitatus sit: tituloꝵ inscription ostendit᷑.
õ enĩ om̃s psalmi ⁊dquid editi sunt. Ipsenĩ dd
exom̃i popło qua Tucr pͥncipes sp̃u seõ irirdatos
elegit i quoꝵ uosluna sunt Asaph. eman. Gã. ce
idichinꝰ Iique cũq diuinꝰ sp̃s intrassẽt: himnum
do cane auid gͦ solus. nouẽ psalmos orppprio
cecinit Peliqui autẽ abillis quatuor princibꝰ uix
ta tiiuloꝵ in scriptionẽ sunt dicti. Hic aute quia
titutũ sic̃ iã dixi ñ habet: reqͥrendũ nob ẽ qgrati.¬
one int̾ cȩteros solus ñ habeat tiluli in scripionẽ.
uł aquo fuerit recitatꝰ. Nã si psalmo graphi sdm
& terciũ. & quartũ. & om̃s uł innumero recgere.
uł causas su guloꝵ ostendere pouuit: cur ñ hiuc
tnulũ imposutt. & uiũ pͥmꝰ ẽẽt ostenditꝰ. Sequia

Expanded text:
ersa sunt genera prophetiae: et proinde cujus haec vox, vel in qua persona proprie dictum sit, aut cur titulum non habeat,esse, nulla dubitatio est, et qui Psalmus quotus sit, vel a quo recitatus sit, titulorum inscriptione ostenditur. Non enim omnes Psalmi a David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo quatuor principes Spiritu sancto mundatos elegit, quorum nomina sunt Asaph, Eman, Ethan, et Idithun, ut in quemcumque divinus Spiritus intrasset, hymnum Deo caneret. David ergo solus novem psalmos ore proprio cecinit: reliqui autem ab illis quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, sunt dicti. Hic autem quia titulum, sicut jam dixi, non habet; requirendum nobis est, qua ratione inter caeteros solus non habeat tituli inscriptionem, vel a quo fuerit recitatus. Nam si Psalmographus secundum et tertium et quartum et omnes vel in numero redigere, vel causas singulorum ostendere potuit; cur non et huic titulum imposuit, et utrum primus esset, ostendit? Sed quia
Abbreviated transcription (Latin):
nte dñe speraut: nõ cõfundar
eternum. In te dñe speraui nũquam
confuncdar : dũ. tanquã bomini simili
ceteris insultabitur. Et intua iusticia e
rue me & exime. Et intua iusticia eri

Expanded text:
ne, speravi, non confundar in aeternum: in te Domine speravi, nunquam confundar, dum tanquam homini simili caeteris insultabitur. In justitia tua erue me, et exime me: et in tua justitia er
Abbreviated transcription (Latin):
nĩs ut in eternũ cõfitear tibi: qđ nichil michi exi
i nouerimus de scripturis scĩs qui sint
inimici. nr̃i: cognoscimus huiꝰ cantiei
ueritatẽ. Si autẽ nos fallat carnis pruden-¬
tia ut nõ cognoscamus aduersus quos
nob̃ sit cõluctatio: in ipso psalmi huiꝰ exor¬
dio inuenimus questionẽ quã soluere ñ possum
uiꝰ enĩ putamus uocẽ ẽẽ lauclantis dm̃. & grãs a¬

Expanded text:
 ut in aeternum confitear tibi, quod nihil mihi ex meos super me. Si noverimus de Scripturis sanctis qui sint inimici nostri, cognoscimus hujus cantici veritatem: si autem nos fallat carnis prudentia, ut non cognoscamus adversus quos nobis sit colluctatio, in ipso psalmi hujus exordio invenimus quaestionem, quam solvere non possumus. Cujus enim putamus vocem esse laudantis D
Abbreviated transcription (Latin):
Infinẽ quid sit nouimus. si xp̃m nouimus.
Dicit enĩ apłs. fi̾nis enĩ legis xp̃c adiusticiã
om̃i credenti. Finis nõ cõsumens: s ꝑficiens.
duob enĩ modis dicimus finẽ. Mel qđ fit ut
intelligi uerbo uno expom potest: si dicatur excessus
Ex ucessus autẽ m̃tis: ꝓpͥe solet extasis dici. In excessu
uͦ m̃tis: duo intelliguntur. Aut pauor aut intentio

Expanded text:
nem quid sit, novimus, si Christum novimus; dicit enim Apostolus: Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti Finis non consumens, sed perficiens: duobus enim modis dicimus finem; vel quo fit utintelligi, verbo uno exponi potest, si dicatur excessus: excessus autem mentis proprie solet ecstasis dici. In excessu vero mentis duo intelliguntur; aut pavor, aut intentio
Abbreviated transcription (Latin):
ars nouissima psalmi huiꝰ
indiscussa uob̾cũ & intracta¬
ta remanserat: ꝓinde sicut
uideo ñ qͥdẽ scd̾m dispositi¬
onẽ nrãm. s tam̃ ñ p̃ter dispo.¬
sitionẽ suã ad reddendũ de.¬
bitũ nos dñs reuocauit. Intenti gͦ estote
fr̃s. ut sipossumꝰ dõ ad uiuante uł mͦ sol¬
uamꝰ : qđ nos debere cognoscimꝰ. Quis ÷
qͥdicit. qđ mͦ cantauimꝰ¬

Expanded text:
ars novissima psalmi hujus indiscussa vobiscum et intractata remanserat. Proinde sicut video, non quidem secundum dispositionem nostram, sed tamen non praeter dispositionem suam, ad reddendum debitum nos Dominus revocavit. Intenti ergo estote, fratres, ut si possumus Deo adjuvante, vel modo solvamus quod nos debere cognoscimus. Quis est qui dicit, quod modo cantavim
Abbreviated transcription (Latin):
salmũ istũ nob̃ aiubentibꝰ frĩbꝰ
& coepiscopis meis impositũ
eẽ adtractandũ: nouerit etã¬
caritas ur̃a. Uoluer̃ ut hinc
om̃s aliquid audiamꝰ. ab illo
enĩ om̃s audiamꝰ: a quo parit᷑ discimꝰ. &
in cuiꝰ scola cõdiscipuli fumꝰ. Tttulus ipsiꝰ
morã nob̃ ñ facit. breuis ÷ enĩ. & ad intel¬
ligendũ maxime nutritis in eccłia dĩn
difficilis. Habet enĩ: ipsi dauid. Psalmus
ergo ipsi dauid. Dauid unt̃p̃tat᷑ manu
fortis: uł desiderab a ilis. Psalmꝰ gͦ manu
forti &e desiderabili. qͥ nrãm mortẽ uiest

Expanded text:
salmum istum nobis a jubentibus fratribus et coepiscopis meis impositum esse ad tractandum, noverit charitas vestra. Voluerunt ut hinc omnes aliquid audiamus. Ab illo enim omnes audimus, a quo pariter discimus, et in cujus schola condiscipuli sumus. Titulus ipsius moram nobis non facit; brevis est enim, et ad intelligendum, maxime nutritis in Ecclesia Dei, non difficilis. Habet enim, Ipsi David. Psalmus ergo ipsi David: David interpretatur Fortis manu, vel desiderabilis. Psalmus ergo manu forti et desiderabili, qui nostram mortem vicit
Abbreviated transcription (Latin):
ñ eẽt. Talẽ gͦ & hic accipiamꝰ sabbatũ recordan.¬
tẽ nescio quẽ lugentẽ. & utinã nossimꝰ ipse
nescio qͥs. Est enĩ hic qͥdã dolens. gemens lugeis.
recordans sabbatũ. Sabbatũ reqͥes ẽ sinedu.¬
bio. Iste nescio inqua inqͥetudine erat qͥcũ¬
gemitu reqͥẽ recordabatur. Ipse itaq inqͥe¬
tudinẽ quã patiebat᷑ narrat & cõmendat
dõ. nescio qͥd grauiꝰ timens: quã erat ubi
erat. Nã qͥa in malo ẽ: aꝑte dicit. Nec int̾pͣ.¬
Mte opꝰ ẽ: nec suspitione. nec cõ iecturã. Inqͦ
malo sit ñ dubitat᷑ ex eiꝰ uerbis. nec opꝰ ẽ ut
queramꝰ: s ut qđ dieit intelligamꝰ. Et nisi
peiꝰ aliqͥd timeret: quã erat illud qͦ tene

Expanded text:
n esset. Talem ergo et hic accipiamus sabbatum recordantem, nescio quem lugentem: et utinam nos simus ipse nescio quis! Est enim quidam dolens, gemens, lugens, recordans sabbatum. Sabbatum, requies est. Sine dubio iste in nescio qua inqSabbatum sic recordatur. Ipse itaque inquietudinem quam patiebatur, narrat et commendat Deo, nescio quid gravius timens quam erat ubi erat. Nam quia in malo est, aperte dicit, nec interprete opus est, nec suspicione, nec conjectura: in quo malo sit, non dubitatur ex ejus verbis, nec opus est ut quaeramus, sed ut quod dicit intelligamus. Et nisi pejus aliquid timeret, quam erat illud quo tene
Abbreviated transcription (Latin):
nec semen eiꝰ quȩrens panemꝰ: Sic quasi
unꝰ homo loqͥtur. Quã multũ tẽpus: etas
Suniꝰ hominis: Et quid magnũ ÷ ut homo
positus in una aliqͣ parte t̾rarũ ꝑtotã uitã suã
tã breuẽ quã humana uita breuis ẽ: quã uis
ad senectutẽ auiuentute ꝑuenerit. ñ uide¬
rit iustũ derelictũ. nec sem̃ eiꝰ querens panẽ
Non ÷ mirandũ. Potu et enĩ fieri: ut ante uitam¬

Expanded text:
nec semen ejus quaerens panem. Si quasi unus homo loquitur, quam multum tempus est aetas unius hominis; et quid magnum est, ut homo positus in una aliqua parte terrarum per totam vitam suam tam brevem, quam humana vita brevis est, quamvis ad senectutem a juventute pervenerit, non viderit justum derelictum, nec semen ejus quaerens panem? Non est mirandu
Abbreviated transcription (Latin):
fessa potiꝰ impetrauit: curã gerens ꝓ peccato
fuo. Nam & curari petiuerat filiã suã: fortassis
in filia significans uitã fuã. Psalmũ gͦ totum
qͥͣntũ possumꝰ dũ cõsideramꝰ &e ꝑtractamꝰ aduer¬
tre. Ad sit dñs cordibꝰ nr̃is. ut salubrit᷑ hic ĩ¬
nec difficult᷑ inueniendo. nec imperite ꝓferen
recordatione sabbati. Quȩrimꝰ quȩ nob̾
scripta sunt de sco dauid ꝓpheta: ex cuiꝰ semi

Expanded text:
m potius impetravit, curam gerens pro peccato suo. Nam et curari petiverat filiam suam, fortassis in filia significans vitam suam. Psalmum ergo totum, quantum possumus, dum consideramus et pertractamus, advertite. Adsit Dominus cordibus nostris, ut salubriter hic innec difficulter inveniendo, nec imperite profererecordationem sabbati. Quaerimus quae nobis scripta sunt de sancto David propheta, ex cujus semi
Abbreviated transcription (Latin):
oportune adid qđ canta¬
uimꝰ iniqͥtatẽ meã ego ꝓ¬
nuntio. &e curã gerã ꝓpec¬
cato meo: respondit hȩc
mulier de lectione eũgłu.
Iniqͥtates enĩ eiꝰ intuens dñs:¬
eã cane appellauit dicens. Non ÷ bonũ panẽ filioꝵ¬

Expanded text:
Opportune ad id quod cantavimus, Iniquitatem meam ego pronuntio, et curam geram pro peccato meo, respondit haec mulier de lectione Evangelii. Iniquitates enim ejus intuens Dominus, canem appellavit dicens: Non est bonum, panem filio
Abbreviated transcription (Latin):
oua tractacione
titulus iste nõ indiget iã enĩ satis tractatũ ÷ quid
sit infmẽ. Ipsũ ergo psalmi textũ uideamus.
qui mͥ uidetur aduersus hereticos canendꝰ.
om̃s auplures sint. ab unius eccłiȩ uere ma¬
tris uberib nos auertere atq abriꝑe molum¬
tur: adfirmantes quod apud ipsos sit xp̃s.
& quasi pie studioseq admonentes. ut ad eos
transeundo trans migremus ad xp̃m: quẽ se
etiã montẽ appelatũ. respondendũ est itac
astis & di ceri dom
n dño confido quomo dicitis anim e

Expanded text:
ova tractatione titulus iste non indiget; jam enim satis tractatum est quid sit, in finem. Ipsum ergo Psalmi textum videamus, qui mihi videtur adversus haereticos canendus,omnes aut plures sint, ab unius Ecclesiae verae matris uberibus nos avertere atque abripere moliuntur, affirmantes quod apud ipsos sit Christus, et quasi pie studioseque admonentes, ut ad eos transeundo transmigremus ad Christum, quem se etiam montem appellatum. Respondendum est itaque istis, et dicendum: In Domino confido, quomodo dici
Abbreviated transcription (Latin):
tis ur̃e: & induite nouũ hominẽ eum
qui scđm dm̃ creatus est: in iusticia &
sc̃itate ueritatis. Et ne aliquis arbitra.¬
retur deponendã ẽẽ aliquã sub stantiã.
quẽ ad modũ se expoliat tunica ad ali¬
quid forinsecus accipiendũ. quo mͦ ac¬
cipit aliqđ uestim̃tũ. quasi ponens unã
tunicã & sumens alterã. & carnalis iste
in tellectus nõ ꝑmitteret homines agere in se

Expanded text:
trae, et induite novum hominem qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis . Et ne aliquis arbitraretur deponendam esse aliquam substantiam, quemadmodum se exspoliat tunica; aut aliquid forinsecus accipiendum, quomodo accipit aliquod vestimentum, quasi ponens unam tunicam et sumens alteram; et carnalis iste intellectus non permitteret homines agere in se
Abbreviated transcription (Latin):
salmꝰ breuis est. sic satis facit
m̃tibꝰ auditoꝵ: ut molestus
ñ sit uentribꝰ ieiunoꝵ. Pascat᷑
exhoc anima nr̃a: quam
tristẽ ẽẽ dicit qͥ cantat in
hoc psalmo. tristẽ credo ex aliquo
ieuin iosuo: uł potiꝰ exaliqua fame
sua. Nã ieiun iũ uoluntatis ẽ: fames
necessitatis. E surit eccłia: esurit corp̾
xp̃i. Et homo ille ubiq diffusus. cuiꝰ
Eaput sursũ ẽ mẽbra deorsũ. Eiusuo.¬
cẽ in om̃ib psalmis uł psallentẽ uel

Expanded text:
ste brevis est: sic satisfacit mentibus auditorum, ut molestus non sit ventribus jejunorum. Pascatur ex hoc anima nostra, quam tristem esse dicit, qui cantat in hoc psalmo: tristem, credo, ex aliquo jejunio suo, vel potius ex aliqua fame sua. Nam jejunium voluntatis est, fames necessitatis. Esurit Ecclesia, esurit corpus Christi, et homo ille ubique diffusus, cujus caput sursum est, membra deorsum: ejus vocem in omnibus Psalmis vel psallentem vel
Abbreviated transcription (Latin):
mus : ꝑ artim futura spera¬
mus. Cuncta tam̃ comple¬
bunt᷑. qi ueritas hȩe dicit.
Et quã fidelit᷑ dicit: tam

Expanded text:
mus, partim futura speramus: cuncta tamen complebuntur, quia veritas haec dicit, et quam fideliter dicit, tam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ appetat głam. Pestilentia ẽ enĩ morb̾ late
ꝑuagatus. & om̃s aut pene om̃s inuoluens.
Quã quã accõmodatius accipiatur cathedira
pestilentiȩ ꝑniciosa doctrina: euiꝰ sermo ut
cancer serpit. Deinde cõsiderandus est: ordo
uerboꝵ. Abiit. sterit. sedit. Abiit enĩ ille: cum
recessit adõ. Stetit: stetit cũ delectatꝰ ẽ peccato
Sedit: cũ in sua suꝑbia cõfirmatꝰ redire ñ potuit
nͥ ꝑcũ liberatus qui neq ab iit in cõsilio impioꝵ
nec inuia peecatoꝵ stetit. nec incathedtra pesti¬
lentiȩ sedit.

Expanded text:
pestilentia est enim morbus late pervagatus, et omnes aut pene omnes involvens. Quanquam accommodatius accipiatur cathedra pestilentiae, perniciosa doctrina, cujus sermo ut cancer serpit . Deinde considerandus est ordo verborum, abiit, stetit, sedit: abiit enim ille, cum recessit a Deo; stetit, cum delectatus est peccato; sedit, cum in sua superbia confirmatus, redire non potuit, nis per eum liberatus, qui neque abiit in consilio impiorum, nec in via peccatorum stetit, nec in cathedra pestilentiae sedit.
Abbreviated transcription (Latin):
tradidit. Acuiꝰ fatie fugisse quãquã historice pos¬
sit accipi quando illo discedente se cessit cum
&e sanguinis sui figurã discipulis cõmendauit:
& tradidit. Qđ deniq in ipsatraditione eiꝰ osculũ
accepit: bene intelligitur pacẽ xp̃m exhibuisse
traditori suo. quãuis ille tã scelerate cogitationis
interno bello uastaretur. Et ideo absalon patris
pax dicitur : quia pat̾ habuit pacẽ. quã ille ñ habuit.

Expanded text:
tradidit. A cujus facie fugisse quanquam historice possit accipi, quando illo discedente secessit cum et sanguinis sui figuram discipulis commendavit et tradidit, Quod denique in ipsa traditione, et osculum accepit, bene intelligitur Christum pacem exhibuisse traditori suo, quamvis ille tam sceleratae cogitationis interno bello vastaretur: et ideo Absalon patris pax dicitur, quia pater habuit pacem, quam ille non habuit.
Abbreviated transcription (Latin):
p̾salmo graphus. p̃titulacione. p̃posita. Nã & pͥte
ris porusset in telligi siprimꝰ dictus fuisset. Et ieo
solus titulũ ñ habet. ut ꝑspicuũ esset quantũ ir̃
cctos emineret. Unde aduercere debet prudenti
ura quantauis. quanta auctoritas. quanta ract
in hoc psalmo uerset᷑: cui nec titulũ ausus ẽ soria
p̃ponere. nec numerũ indicare. ut solũ eũ quii
potiꝰ quã pͥmũ ostendet. Igit᷑ qe fauente dõ & u¬
cis auctoritas iã ostensa ẽ. & tituliratio demonsti.¬
ta suꝑ ẽ ut de ipso psalmo tractemꝰ.¬

Expanded text:
Psalmographus, praetitulatione praeposita. Nam et prae Psalmographus, praetitulatione praeposita. Nam et prae caeteris potuisset intelligi, si primus dictus fuisset. Et ideo solus titulum non habet, ut perspicuum esset quantum inter caeteros emineret. Unde jam animadvertere debet Prudentia Vestra, quanta vis, quanta auctoritas, quanta ratio in hoc psalmo versetur, cui nec titulum ausus est scriba praeponere, nec numerum indicare; ut solum eum et unum, potius quam primum ostenderet. Igitur quia favente Deo, et vocis auctoritas jam ostensa est, et tituli ratio demonstrata; superest, ut de ipso psalmo tractem
Abbreviated transcription (Latin):
uuersa sunt genera ꝓpheni. Et ꝓinde
cuiꝰ hec uox uł inqua ꝑson ꝓpriȩ
dictũ sit: aut eur titulũ thabeat
esse nulla dubitacio est.Et qui psalmꝰ qotus sit:
uł aquo recitatus sit: tituloꝵ inscription ostendit᷑.
Sõ enĩ om̃s psalmi ⁊dauid ediri sunt. Ipsenĩ ad̃
exom̃i popło quatucr pͥncipes sp̃u seõ iripdatos
do caner. auid gͦ solus. nouẽ psalmos orppprio
cecinit teliqui autẽ ab illis quatuor princibꝰ ux¬
ta tituloꝵ in scriptionẽ sunt dicti. Hic autoquia
titusũ sic̃ iã dixi ñ habet: reqͥrendũ nob ẽ qgrati.¬
one int̾ cęteros solus ñ habeat tiluli in scripionẽ.
uł aquo fuerit recitatꝰ Pã si psalmo graphi sdm
& terciũ. & quartũ. & om̃s uł innumero redgere.
uł causas su guloꝵ ostendere poruit: cur ñ huic
iulũ imposutt. & uirũ pͥmꝰ ẽet ostenditꝰ. Sequia
latus. Et ideo p̃titulacionẽ habere nec potutinec
debuit: ne si habuisset ut pͥmꝰ esset. melior tanim

Expanded text:
ersa sunt genera prophetiae: et proinde cujus haec vox, vel in qua persona proprie dictum sit, aut cur titulum non habeat,esse, nulla dubitatio est, et qui Psalmus quotus sit, vel a quo recitatus sit, titulorum inscriptione ostenditur. Non enim omnes Psalmi a David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo quatuor principes Spiritu sancto mundatos Deo caneret. David ergo solus novem psalmos ore proprio cecinit: reliqui autem ab illis quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, sunt dicti. Hic autem quia titulum, sicut jam dixi, non habet; requirendum nobis est, qua ratione inter caeteros solus non habeat tituli inscriptionem, vel a quo fuerit recitatus. Nam si Psalmographus secundum et tertium et quartum et omnes vel in numero redigere, vel causas singulorum ostendere potuit; cur non et huic titulum imposuit, et utrum primus esset, ostendit? Sed quia latus: et ideo praetitulationem habere non potuit, nec debuit, ne si habuisset ut primus esset, melior tantum
Abbreviated transcription (Latin):
eũ. Ipse firmissi me stabiliuit eã
suꝑ om̃s fluctus scłi huiꝰ ut abea superarent᷑
necnocerent ei.
Et suꝑ flumina parauiͭ eã.

Expanded text:
eam: ipse firmissime stabilivit eam super omnes fluctus saeculi hujus, ut ab ea superarentur, nec nocerent ei. Et super flumina prae
Abbreviated transcription (Latin):
ructauit cor meũ uerbũ
bonũ. Quis dicit: Pat̾. anꝓpħaꝰ
Intellexer̃ enĩ qͥdã patris ꝑ¬
sonã dicentis. eructauit cor
meũ uerbũ bonũ cõm̃dantis
nob̾ natiuitatẽ quandã in effabilẽ. ne forte
putares aliqͥd ad suptũ unde filiũ generaret
ds. quẽ admodũ homo sibi ad sumit aliquid
unde generet filios. cõ iugiũ scilicet: sine qͦ
ple ꝓcreare homo ñ potest. Ne gͥ putares
aliqͦ c̃iugio indiguisse dm̃ unde filiũ gene

Expanded text:
ructavit cor meum verbum bonum. Quis dicit, Pater, an Propheta? Intellexerunt enim quidam Patris personam dicentis, Eructavit cor meum verbum bonum, commendantis nobis nativitatem quamdam ineffabilem. Ne forte putares aliquid assumptum, unde Filium generaret Deus; quemadmodum homo sibi assumit aliquid unde generet filios, conjugium scilicet, sine quo prolem procreare homo non potest: ne igitur putares aliquo conjugio indiguisse Deum, unde Filium gene
Abbreviated transcription (Latin):
similẽ ẽẽ pr̃ifamilias. qui profert de thesau¬
ro suo noua et uete̾a. que duo eciã testamẽ¬
ta dicũtur. In libris autẽ om̃ibus scĩs intue¬
ri oportet que ibi eterna intimẽtur. q̃ ft̃a
narrentur. que futura ꝓñcient᷑. que agẽ¬
da p̃cipiãtur uel moneant᷑. In narratione
rgo rerũ factarũ qͣritur utrũ om̃ia scd̾m figurã tm̃mõ in-¬
tellecta accipiãtur. an eciã scdͥm fidẽ rerũ gestarũ asserenda

Expanded text:
similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel moneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiant
Abbreviated transcription (Latin):
iis eimiageliũ paululũ int̾misimꝰ eius epłam tͣctãdo ab eo nõ re¬
cedamꝰ. p̃sertĩ qͥa in ip̃a epła satis dulci om̃ib quib sam̃ est pa¬
latũ cordis ubi sapiat panis dei. et satis memõabili in st̃a ecc̃is de
oleũ in flãma. Si est ibi quo mitat᷑. mitrit᷑ et crescit et ꝑmauet
Item quibdã sic ẽẽ debet tãꝙͣ flãma ad foritẽ. ut si nõ ardebas.
accedẽte sermõe accẽdat᷑. In qͥbdã em̃i mitrit᷑̾ quõ est. in quibedã es¬
cẽdit᷑ si deest. ut om̃es in una ca̾itate gaudeamꝰ. ubi aut̃ẽ ctei¬
tas ibi pax. et ubi hũilitas ibi ca̾itas. Iam ip̃m audiamꝰ. et ad
eius uerba queq dñs suggesseit. etiã uobis ut bñ intelligatis li¬

Expanded text:
s Evangelium paululum intermisimus, ejus Epistolam tractando ab eo non recedamus; praesertim quia in ipsa Epistola satis dulci omnibus quibus sanum est palatum cordis, ubi sapiat panis Dei, et satis memorabili in sancta Ecclesia Dei, oleum in flamma; si est ibi quod nutriatur, nutritur, et crescit, et permanet. Item quibusdam sic esse debet, tanquam flamma ad fomitem; ut si non ardebat, accedente sermone accendatur. In quibusdam enim nutritur quod est, in quibusdam accenditur si deest; ut omnes in una charitate gaudeamus. Ubi autem charitas, ibi pax; et ubi humilitas, ibi charitas. Jam ipsum audiamus; et ad ejus verba, quae Dominus suggerit, etiam vobis ut bene intelligatis, lo
Abbreviated transcription (Latin):
Em̃it sc̃itas uͣra euuageliũ scd̾m Iohãnẽ ex ordĩe
bectõnũ nos sołe̾ tita̾e. sed quia nĩc intͥpoita est
solẽpnitas sc̃orũ diexũ. quib certas ex euir̃acte¬
lio lectiões oportet in eccia recitãi. que ita sut q̃¬
uue ut alie ĩt̾ nõ possint. ordo ille ꝙ susceꝑamꝰ¬

Expanded text:
it Sanctitas vestra Evangelium secundum Joannem ex ordine lectionum nos solere tractare: sed quia nunc interposita est solemnitas sanctorum dierum, quibus certas ex Evangelio lectiones oportet in Ecclesia recitari, quae ita sunt annuae, ut aliae esse non possint; ordo ille quem
Abbreviated transcription (Latin):
cipiẽdum est tamꝙͣ in eo nulla remãserit. sed qd tam defor¬
mis ut reformatiõe opus hr̃et. In duodecio de inferis magis in
udeor doc̾e debuisse qd̾ sub terris sint ꝙͣ rõnem redde̾ cur sub ter
nis diuina scriptura biꝑtita est. Explicit prologus Incipit liber

Expanded text:
cipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deforcipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, quod sub terris sunt, quam rationem reddere, cur sub terrnis diuina scriptura bipcrtita est. CAPVT LI. CONTRA LITTER
Abbreviated transcription (Latin):
ligni uite. Cũ autẽ ad hoc usq undec̃i libri ꝑat¬
ti eẽnt duodecimũ addidi. in quo diligẽtius de
ꝑadyso disputatũ est. Titulus horũ librorũ inscribit᷑ de gene¬
si ad lr̃am. id est nõ scd̃m allegoricas significatiões sed scdm re¬
rũ gestarũ ꝓpͥetatẽ. In quo oꝑe multa quesita ꝙͣ ĩuenta sũt. et
eorũ que ĩuenta sũt pauciora firmata. Cete̾a ueo ita posita ue¬
luc adhuc requirẽda suis. hos sane libros poste̾ius cepi et pri¬
us termĩam ꝙͣ de trinitate. Iõ eos nũc ordine quo cepi recolui
in qũito libro et ubicũq in eis libris posui de semĩie cui repinis¬
sum est qdͥ dispositũ sit per angelos in manu mediatoris.
nõ sic habet apłs sicut ueiores codices post inspexi. maxime
grecos. De lege eñi dtm est qd̾ tamꝙͣ de semũe dictũ multi lati¬
ni codices hñt per interp̃tantis errorẽ. in sexto libro qd̾ dixi
adam ymagĩem dei scdm quã ftus est ꝑdidisse pc̃co. nõ sic as¬

Expanded text:
ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic ac
Abbreviated transcription (Latin):
ligiõis suꝑstitiõe terreamur. Et cũ diuinos libros legimꝰ in
tanta multitudĩe uerborũ intelltuum qui de pancis uerbis e¬
ruũtur et sanitate catholice fidei muniũtur. id potissimũ di¬
ligamꝰ qd̾ certũ apꝑarue̾it eũ sensisse quẽ legimꝰ. Si autẽ hos
latet. id certe qdͥ tͥcũstãcia ꝑtͣcta̾i ac discuti nõ p̃t. saltẽ id so¬
lum qd̾ fides sana p̃scribit. Aliud est eni qd̃ potissimũ scͥꝑtor
senserit nõ dinosc̾e. aliud a regula pietatis errae. Si utrũq
uicetur. ꝑft̃e se habet fructus legẽtis. Si uẽo utrũq uitai nõ
p̃t eciã si uolũtas scriptoris incerta sit sane fidei congruã nõ

Expanded text:
ligionis superstitione terreamur. Et cum divinos Libros legimus in tanta multitudine verorum intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur, et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum apparuerit eum sensisse quem legimus; si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Sclum quod fides sana praescribit. Aliud est enim quod potissimum scriptor senserit, non dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etsi voluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non
Abbreviated transcription (Latin):
rũ gestarũ ꝓpͥetatẽ. In quo oꝑe multa quesita ꝙͣ ĩuenta sũt. et
eorũ que ĩuenta sũt pautiora firmata. Cetẽa ueo ita posita ue¬
luc adhus requirẽda suis. hos sane libros poste̾ius cepi et pr¬
us termĩami ꝙͣ de triuitate. Iõ eos nũc ordine quo cepi recolui
in qũito libro et ubicũq in eis libris posu de sem̃ĩe cui reꝓinis¬
um est qdͥ dispositũ sit per angelos in manu mediatoris.
nõ sic habet apłs sicut ueiores codices post inspexr maxime
grecos. De lege em̃i dtm est qd̃ tamꝙͣ de sem̃e dictũ multi lat¬
ni codices hñt per interp̃tantis errorẽ. in sexto libro qd̾ dixi
adam ymagĩem dei scdm quã ftũs est ꝑdidisse pc̃co. nõ sic ac¬
ipiẽdum est tamꝙͣ in eo nulła remãserit. sed qd̾ tam defor
mis ut reformatiõe opus hr̃et. In duodecĩo de inferis magis in
ndeor doce debuisse qd̾ sub terris sint ꝙͣ rõnem redde̾ cur sub ter¬

Expanded text:
rum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo mis, ut reformatione opus haberet. In duodecimo de inferis , magis mihi videor docere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere cur sub ter
Abbreviated transcription (Latin):
ni codices hñt per interp̃tantis errorẽ. in sexto libro qd̾ dixi
adam ymagĩem dei scdm quã ftũs est ꝑdidisse pc̃co. nõ sic ac¬
ipiẽdum est tamꝙͣ in eo nulła remãserit. sed qd̾ tam defor
mis ut reformariõe opus hr̃et. In duodecĩo de inferis magis mͥ
ndeor doce debuisse qd̾ sub terris sint ꝙͣ rõnem redd̾e̾ cur sub ter¬
ris ẽẽ credant᷑ siue dicant᷑ qͣiͣ nõ ita sit. hoc opus sic incpit. Om¬
nis diuina scriptura biꝑtita est.

Expanded text:
ini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: ini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo mis, ut reformatione opus haberet. In duodecimo de inferis , magis mihi videor docere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere cur sub terris esse credantur, sive dicantur, quasi non ita sit. Hoc opus sic incipit: Omnis divina Scriptura bipartita est.
Abbreviated transcription (Latin):
Er idem tempus de genesi libros duodecĩ scripsi
ab exordio dones de ꝑadyso dimissus est adam.
et flãmea rumphea posita est cuscodire uiam
ligni uite. Cũ autẽ ad hoc usq undec̃ĩ libri ꝑac¬
ti eẽnt duodecimũ addidi. in quo diligẽtis de
ꝑadyso disputatũ est. Titulus horũ librorũ inscribit᷑ de gene¬
si ad lr̃am. id est nõ scd̾m allegoricas significatiões sed scdm re-¬
rũ gestarũ ꝓpͥetatẽ. In quo oꝑe multa quesita ꝙͣ ĩuenta sũt. et
eorũ que ĩuenta sũt paiciora firmata. Cete̾a ueo ita posita ue¬
ut adhuc requirẽda suis. hos sane libros posce̾ius ceꝑi et pri¬
us termĩam ꝙͣ de triuitate. Iõ eos nũc ordine quo cepi recolui
in qũito libro et ubicũq in eis libris posui de sem̃ie cui repinis¬
um est qd̾ dispositũ sit per angelos in manu mediatoris.
nõ sic habet apłs sicut ueiores codices post inspexi. maxime
grecos. De lege em̃ dtm est qd̾ tamꝙͣ de sem̃e dictũ multi lat¬

Expanded text:
er idem tempus de Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi lat
Abbreviated transcription (Latin):
ta sũt celũ et terra et posces fũis dies. corrigat᷑ cõsequẽtib uer¬
bis. quia et post cõmeoratũ fc̃m diem rursus celi et tͥre no¬
men adiũctũ est ꝙͣ ꝙͣ et hoc qd̾ positũ est cum et sit adiuctũ
posse. Si enĩ ita ẽẽt interpõitum ut dicͥetur. hic est liber cres¬
ture celi et tͥre fc̃us est dies. fecit deus celũ et t̾ͥram. quisꝙͣ fol¬

Expanded text:
ta sunt caelum et terra et postea factus est dies, corrigatur consequentibus uerta sunt caelum et terra et postea factus est dies, corrigatur consequentibus uerbis, quia et post commemoratum factum diem rursus caeli et terrae nomen adiunctum est. Quamquam et hoc, quod positum est "cum" et sic adiunctum, posse. si enim ita esset interpositum, ut diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum et terram, quisquam fo
Abbreviated transcription (Latin):
quit liber creature celi et terre cũ fcus est dies. satis us opĩor
ostẽdens nõ hic ita se cõmẽorasse celũ et tͥram cũ fcũs est dies. id¬
est iam formatis atq distintis ꝑtibus et gene̾ib rerũ. quib u¬
niuersa creatura dispõita atq compõita reddit hant spẽm q̃
abysso unũ obtinet locũ cũ om̃ibus que in ea sunt. Sequit᷑ enĩ et
tidiũgit. Fecit deus celũ et terrã. ut celi et terre nomĩie et p̃misso
anteꝙͣ ft̃m diem cõmẽorae̾t et repetito cũ cõmẽorasset non
sinat suspitaͥ ita se nũc celũ et terrã nomĩasse sicut in prin¬
cipio anceꝙͣ ẽẽt creatus dies. Sis em̃ uerba cõtexuit. hic est ub
ut si quisꝙͣ uellet sic intellige̾ qd̾ suꝑius positũ est. liber crea¬
ture celi et tͥre. quẽ admodũ dtm̃ est. in principio fecit deus ce¬
lum et t̾ram prius ꝙͣ conderet diem. quia pͥus et hic cõmẽora¬

Expanded text:
quit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, quit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicuest iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, abysso imum obtinebat locum, cum omnibus, quae in ea sunt. sequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim ueber creaturae caeli et terrae, quemadmodum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, priusquam conderet diem, quia prius et hic commemora
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt. Nõ enĩ pluerat deus suꝑ terrã. et hõ nõ
erat qui oꝑaret᷑ terrã. fons autẽ ascẽdebat de
terra et irrigabat oẽm fcĩem terre. Nũc certe
firmior fic ila sentẽcia qua incelligit᷑ unũ diem fecisse deum.
unde iam illi sex uel septẽ dies unius huius repetitiõe numẽari po¬
tuerũs. qñquidẽ aꝑtius sta scͥptura iam dicit concludẽs quodãmõ cũc¬
ta que ab inicio usq ad hũt locũ dixeat atq infert. Hic est liber cͤ¬
ature uel facture celi et tͥre cũ fcus est dies. Neq eni quisq dictu¬
rus est celũ et t̾ram hic ita cõmẽorata sicut dtm̃ eͥat am̃ꝙͣ conditus
insinuaret᷑ dies. In principio fecit deus celũ et terrã. Illud eñi si
eo mõ intelligit᷑ ut aliquid face̾t deus sine die pͥusꝙͣ face̾t diem
qua rõne id possit accipi suo loco dixi qd̃ dicẽdũ putaui nulłi
intercludẽs melius intelligẽdi licẽtiam. Nũc autem hic est in¬

Expanded text:
homo non erat, qui operaretur terram. fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. nunc certe firmior fit illa sententia, qua intellegitur unum diem fecisse deum, unde iam illi sex uel septem dies unius huius repetitione numerari potuerint, quandoquidem apertius sancta scriptura iam dicit, concludens quodammodo cuncta, quae ab initio usque ad hunc locum dixerat, atque infert: hic est liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque dicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, in
Abbreviated transcription (Latin):
Et fecit deus firmamẽtũ. et diuisit deus intex
aquã que eͥat sub firmamẽto. et intex aquã q̃
eat suꝑ firmamẽtũ. et uocauit deus firmanẽ¬
tũ celum. Et uidit deus quia bonũ est. et fac¬
ta est uespã. et fc̃m est mane dies scd̾ͥs. De uerbo dei quo dix
it fiat firmamẽtũ ⁊cͣ. et de placito eius quo uidit quia bonum
est es de uesꝑa es mane. nõ opus est hoc iterũ simiłrq dissere.
et ita deinceps quociẽscũq iłta repetũtut scdm suꝑiorẽ inqui¬
sitiõem interim considerãda ẽẽ amonemꝰ. Utrũ autẽ nũc illud
celũ fiat qd̃ excedit aeris om̃ia spacia eiusq oẽm altitudinẽ
ubi eciã luuaria stelleq cõscituũtur qͣrto die. an ip̃e aer uoce¬
tur firmametũ merito q̃ri p̃t. Naulti enĩ asserũt istarũ aqua¬
rũ naturã suꝑsydereũ celũ ẽẽ nõ posse. qd̾ sic habeãt ordĩatũ
pondus suũ. ut uel suꝑ terras fluitẽt uel in aere terris ꝓxi¬

Expanded text:
 et diuisit deus inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit deus: fiat firmamentum et cetera et de placito eius, quo uidit, quia bonum est, et de uesperaatque ita deinceps, quotienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proxi