comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ pret̾mittenda. sał ⁊̃ multitu¬
do multum ẽ expedliens muni¬
tõni obsesse eo ꝙ ad multa sit
utilis. ¶ Sidõ in muniendo
castrum uł ciuitatẽ aliquam
obsidendam qͣntum ad uistũ
non solum attendendum est
ut magria copia iuctualium
deferatur ad munitõem obses¬
sam s ⁊̃ ut iuttualia delata
ꝑ temperatos erogatores ꝑ fa¬
milias dispensetur. unde si fĩ
poss si ciuitas obsessa ẽẽt ma¬
gna ⁊ non posset aliunde recu¬
perare uictum in qualz contra¬
ta tiuitatis inctualia recduci de¬
berent ad orrea publica ⁊ par¬
te ⁊ temperate per uiros pro¬
uidos dispensare ꝙ si munitõ
obsessa modici ẽẽt ambrtas ħ
effic̾e non ẽet difficile. qiͣ enim
nichil prodest multa p̃paratõ
uistualium nisi parte ⁊ cũ tẽ¬
peramento dispensetur.T¬
cio est in talib attendendu
ut ꝑsone debiles ⁊inutiles ñ
ualentes proficere ad defensi¬
onem muncrõnis obsesse si

Expanded text:
est praetermittenda. Salis etiam multituest praetermittenda. Salis etiam multitudo multum est expediens munioni obsessae eo quod ad multa sit utilis. Secundo in muniendo castrum vel civitatem aliquam obsidendam, quantum ad victum non solum attendendum est, ut magna copia victualium deferatur ad munitionem obsessam, sed etiam ut victualia delata per temperatos erogatores per familias dispensetur. Unde si fieri posset si civitas obsessa esset magna, et non posset aliunde recuperare victum, in qualibet contrata civitatis victualia reduci debent ad horrea publica, et parte, et temperate per viros providos dispensare. quod si munitio obsessa modici esset ambitus, hoc efficere non est difficile quasi enim nihil prodest multa praeparatio victualium, nisi parce, et cum temperamento dispensetur. Tertio est in talibus attendendum, ut personae debiles, et inutiles, non valentes proficere ad defensionem munitionis obsessae, si
Abbreviated transcription (Latin):
quo hoꝵ modoꝵ possint deuin¬
ci. ¶Ne enim fame deum¬
cantur tria sunt attendenda
uidel ut frumenta aueria or¬
deum ⁊ tibaria singula ⁊ uni¬
u̾sa pabula que possunt deser-¬
uire ad iuctum. deportanda st̃
ad munitõem obsessam prĩꝙͣ
obsideatur ab extraneis ⁊ si ti¬
metur de obsessione añ cecolle¬
ctoẽm frugũ ex aliis lotis ꝓpĩ¬
quis sunt talia acquirenda. ne
munitõ obsessa obcarentia
iuctus possit pati defc̃m. quit¬
quid autẽ nõ pt ad muntõm
deferri uł si def̾retur nõ młtũ
ẽẽt utile sastro uł ciuitati ob¬
sesse totum ẽ igni eburendũ
ne obsidentes suꝑuementes ĩ¬
de capiant emolumentũ ⁊ ex
bonis ꝓpriis munitois obsesse
impugnent ip̃am si autemti¬
meatur de cliuturnitate tẽpo¬
ris ut ꝙ per multa tempor a
debeat obsessio perdurare max¬
ime munienda ẽ ciuitas ł ca¬
strum obsessum nulio. nari
milium int̾ cetera minus pu¬
trefit ⁊ plus durare ꝑhibetur
copia ⁊̃ sarnium salitaꝵ non

Expanded text:
quo horum modorum possint devinci. Ne enim fame devincantur, tria sunt attendenda, videlicet ut frumenta, avena, ordeum, et cibaria singula, et universa pabula, quae possunt deservire ad victum, deportanda sint ad munitionem obsessam, prius quam obsideatur ad extraneis: et si timetur de obsessione ante recollationem frugum, ex aliis locis propinquis sunt talia acquirenda, ne munitio obsessa ob carentiam victus possit pati defectum. Quicquid autem non potest ad munitionem deferri vel si deferretur non multum esset utile castro vel civitati obsessae totum est ignis comburendum; ne obsidentes supervenientes inde capiant emolumentum, et ex bonis propriis munitionis obsessae in pugnent ipsam. Si autem timeatur de diuturnitate temporis, ut quod per multa tempora debeat obsessio perdurare, maxime munienda est civitas vel castrum obsessum milio: nam milium inter cetera minus putrefit, et plus durare perhibetur. Copiaetiam carnium salitarum non
Abbreviated transcription (Latin):
statim cum aliqua ꝑsona eis
aplaudet et ridet in faciem eax
credunt eam ẽẽ amicam ⁊ reue¬
lant ei omnia secreta cordis.

Expanded text:
statim cum aliqua persona eis applaudet, et ridet in facie earum, credunt ipsam esse amicam, et revelant ei omnia secreta cordis.
Abbreviated transcription (Latin):
portare nullus ẽ labor. Inter¬
dum tamen euenit ut in la¬
pidosis locis h̃atur conflictus
⁊ ut mons sit aliquis defendẽ¬
dus. In impugnatõne ⁊̃ castro¬
rum ⁊ ciuitatum non inuti¬
le ẽ lapides cum fundis eicere
¶Sexto ex̾citandi st̃ bellantes
adꝑcutiendum cũ plumbatiᷤ
nam pila plumbea uł ferrea
cum cathena aliqua coniunc¬
ta manubrio ligneo uehem̃tũ
ictum reddit. nam p̃p uehemen¬
tiorem motũ aeris uehemen-¬
tius ꝑcutit pila cum cathena
haste infixa si ip̃i haste uł ip̃i
manubrio ligneo ẽet cõume¬
ta Cad omne enim genus per¬
cussionum ex̾citandi sunt bel¬
lantes ut contra alios ⁊ alios
hostes aliter ⁊ aliter ꝑtutiendo
dinticent. ¶ Septimo bella¬
tores ex̾citandi sunt ad ascen¬
tõnes equoꝵ nam ut uegeciꝰ
recitat fiebant antiqͥtus equi
lignei ad quos ascendendos iu¬
uenes in hyeme ex̾citabantur
sb̃ testo. estate uero ĩ campo ⁊
primo equos illos ascendebat

Expanded text:
portare, nullus est labor. Interportare, nullus est labor. Interdum tamen evenit, ut in lapidosis locis habeatur conflictus, et ut mons si taliquis defendendus. In impugnatione etiam castrorum et civitatum non inutile est lapides cum fundis eiicere. Sexto, exercitandi sunt bellantes ad percutiendum cum plumbatis. Nam pila plumbea vel ferrea cum cathena aliqua coniuncta manubrio ligneo vehementem ictum reddit. Nam propter vehementiorem motum aeris, vehementius percutit pila cum cathena hastae infixa, quam si ipsi hastae,vel ipsi manubrio ligneo esset coniuncta. Ad omne enim genus percussionum exercitandi sunt bellantes, ut contra alios et alios hostes, aliter et aliter percutiendo, dimicent. Septimo, bellatores exercitandi sunt ad ascensiones equorum. Nam, ut Vegetius recitat, fiebant antiquitus equi lignei, ad quos ascendendos iuvenes, in hyeme exercitabuntur sub tecto: aestate vero in campo, et primo equos illos ascendebant
Abbreviated transcription (Latin):
telo pp̃ maiorem motum ꝙ̃
efficit ĩ aere longuis ꝑgit et
amplius uulnus infligit.
¶Qͣito ex̾citandi st̃ bellãtes
ad iaciendum sagiitas uł cũ
arcub uł cum balistis. nã qr
contingit ꝙ ip̃os hostes nõ pos¬
sumus ĩmediate attingere u¬
tile ẽ eos sagittis impũgnare.
Immo dato ꝙ pugnantes se
cum hostib possint conunge
anteqͣm coniungantur profi¬
cuum est eos artub ⁊ balistiꝰ
t̾rere. legitur enĩ de affricano
scipione ꝙ cum pro populo
romano certare deberet nõ alit̾
contra hostes se optinere crede¬
bat nisi in omnib acieb eltõs
sagittarios miscuisset. ¶ Q̾ri¬
to st̃ bellatores ex̾citandi ad ia¬
ciendum lapides cum fundis.
hic enim modus bellandi in
quibdam marinis insulis fu¬
it inuentus in quib pueriu
negecius recitat adõ industres
trant. ut m̃res nullur tibũ
eis exhiberet quem nõ primo
cum funda ꝑtuterent. Est eĩ
hoc ex̃citium utile qi fundã

Expanded text:
telo propter maiorem motum quem telo propter maiorem motum quem efficit in aere, longius pergit et amplius vulnus infligit. Quarto exercitandi sunt bellantes ad iaciendum sagittas, vel cum arcubus, vel cum ballistis. Nam quia contingit quod ipsos hostes non possumus immediate attingere, utile est eos sagittis impugnare: immo dato quod pugnantes se cum hostibus possint coniungere, antequam coniungantur proficuum est eos arcubus et ballistis terrere. Legitur enim de Africano Scipione, qui cum pro populo Romano certare deberet, non aliter contra hostes se obtinere credebat, nisi in omnibus aciebus electos sagittarios miscuisset. Quinto, sunt bellatores exercitandi ad iaciendum lapides cum fundis. Hic enim modusbellandi in quibusdam marinis Insulis fuit inventus, in quibus pueri ut Vegetius recitat adeo industres erant, ut matres nullum cibum eis exhiberent, quem non primo cum funda percuterent. Est enim hoc exercitium utile, quia fundam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtittiebat palum ĩsuramita¬
te nunt in ymo nunc in me¬
dio ⁊ contra palum illuri sic
impetuose se gerebant percutiẽ¬
ciendo que requirĩttur ad bel-¬
lum ac si contra hostem dimi¬
caret. ⁊cum du mane ⁊ sero
iuuenes sit ex̾citati essent cũ
postea ueruebant ad bellũ nõ
grauabantur ĩ ꝑcutiendo cũ¬
claua. uł in sustinendo quos¬
cunqz labores bellicos. ¶Ter-¬
cio excitandi sunt bellatores
ad emittendum tela. ⁊ iacu¬
la ⁊ ad ꝑtutiendũ cum lan¬
cea ꝙ ⁊̃ ad defixum palum fĩ
ht̃. fiebat enim antiquitus ut
cum iuuenes ex̾citati erant ad
ꝑcutiendum palos infixos cũ
claua ꝙ ex̾citabantur ad ꝑcu¬
ciendum cum telo uł cum ia¬
culo siue cũ lancea. stabant
enim aremotis ⁊ assuefacie¬
bant brachia ut possent paluz
illum ꝑcutere uel saltem ꝓpe
ip̃m ꝓhicere. Est autẽ attendẽ¬
dum ꝙ in prohiciendo telum
aut lanceam primo uidendũ
ẽ telum ip̃m ⁊ post ea ẽ fortit̃
impellendum. iuibrato eniri

Expanded text:
tiebat palum in summitate, nunc in imo, nunc medio, et contra palum illum sic impetuose se gerebat percutienciendo quae requiruntur ad bellum, ac si contra hostem dimicaret: et cum diu mane et sero iuvenes sic exercitati essent, cum postea veniebant ad bellum, non gravebantur in percutiendo cumclava, vel in sustinendo quoscunque labores bellicos. Tertio exercitandi sunt bellatores admittendum tela et iacula, et ad percutiendum cum lancea: quod etiam ad defixum palum fieri habet. Fiebat enim antiquitus ut cum iuvenes exercitati erant ad percutiendum palos infixos cum clava, quod exercitabantur ad percutiendum cum telo vel cum iaculo, sive cum lancea. Stabant enim a remotis et assuefaciebant brachia, ut possent palum percutere, vel saltem prope ipsum proiicere.Est autem attendendum quod in proiicendo telum, aut lanceam primo vibrandum est telum ipsum, et postea fortiter impellendum: vibrato enim
Abbreviated transcription (Latin):
danda sunt remedia perque ui
tria remedia tangere per que tͥs¬
ticia uitatur iudelicet iurtutes.
amitos ⁊ consideratõ ueritatis
per uirtuces enim uitatur tris

Expanded text:
danda sunt remedia, per quae tria remedia tangere, per quae tristitia vitatur; videlicet, virtutes, amicos, et considerationes veritatis. Per virtutes enim
Abbreviated transcription (Latin):
mali sibi ip̃is inimitantur et
inse ip̃is dissentiunt ut ibidẽ
imutur. nam unum ratione
iudicant ⁊ aliud passione agãt¬
agunt. quare cum in se ip̃is
pacem nõ hañt dese ip̃is non
gaudent magnum ergo reme¬
dium ut in nobis ip̃is delecta¬
tio nem inueniamus est fugẽ
uicia ⁊ hr̃e uirtutes ¶ Secun¬
dum temedium est consola¬
tio amicorum ut in eodem no¬
no eth̃. traditur indetur em̃ tris¬
ticia quoddam pondus ẽẽ aggͣ¬
uans ammam. sicut ergo m

Expanded text:
mali sibi ipsis inimicantur, et in seipsis dissentiunt, ut ibidem innuitur. Nam unum ratione iudicant et aliud passione agunt. Quare cum in seipsis pacem non habeant, se seipsis non gaudent. Magnum ergo remedium, et ut in nobis ipsis delectationem inveniamus, est fugere vitia, et habere virtutes. Secundum remedium est consolatio amicorum, ut in eodem 9. Ethic. traditur. videtur enim tristitia esse quoddam pondus aggravans animam. Sicut ergo in
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntateni qr si reges ⁊ principes
uolunt ẽẽ prudentes. cũ hoc quod
debent ẽe memores prouidi soller¬
tes ⁊ dociles ⁊ alia que superius di¬
ximus: oportet ip̃os ẽẽ bonos ⁊ nõ
hr̃e uoluntatem deprauatam ne:
propt̾ maliciam appetitus impru¬
denter agent  iudicent ẽẽ agen¬
da que sunt fugienda. Capitu¬

Expanded text:
voluntatem. Quare si reges, et principes voluntatem. Quare si reges, et principes volunt esse prudentes, cum hoc quod debent esse memores, providi, solertes, et dociles, et alia, quae superius diximus, oportet ipsos esse bonos, et non habere voluntatem depravatam: ne propter malitiam appetitus, imprudenter agant, et iudicent esse agenda, quae sunt fugienda.
Abbreviated transcription (Latin):
¶Quarto sepe sepius extogita¬
re d quomodo ⁊ per hiuus bonas
leges ⁊ consuetudines debite reg¬
num regat eliciendo ex eis debi¬
tas conlusiones agibilium nõ
enim sufficit ẽẽ intelligentem hñ¬
do cognitõnem legum ⁊ consuetu¬
dinum que sunt principia agibi¬
lium/ nisi quis sit ratõnalis ex il¬
lis legibus ⁊ consuetudinbus de¬
bitas conclusiones agibilium eli¬
cicndo. quod quomodo fieri debeat in
tertio libro ubi agetur de regimine re¬
gni plenius ostendemus. Reges gͥ
tando operam illis. gͣ que ad prudẽ¬
tiam requituntur. de quibus inpre¬
cedenti capitulo fecimus mentionẽ
potetunt se ip̃os prudentes fatere.
uerum qr malicia est corruptĩa pͥn¬
cipii. sicut enim quis hr̃s corruptũ
gustum male iuditat de saporibus
cellestu ut male iudicet de agibili¬
bus. Iudicat enim ẽẽ agendum ꝙ
bonun deprauat enim malicia
iudicium ut aͥs imprudenter agat
propter maliciam de prauantem

Expanded text:
Quarto saepe saepius excogitaQuarto saepe saepius excogitare debet, quomodo per huiusmodi bonas leges, et consuetudines debite regnum regat, eliciendo ex eis debitas conclusiones agibilium. Non enim sufficit esse intelligentem, habendo cognitionem legum, et consuetudinem, quae sunt principia agibilium: nisi quis sit rationalis, ex illis legibus, et consuetudinibus debitas conclusiones agibilium eliciendo. quod quomodo fieri debeat, in tertio Libro, ubi agetur de regimine regni, plenius ostendemus. reges igitur, dando operam illis octo, quae ad pudentiam requiruntur, de quibus in praecedenti capitulo fecimus mentionem, poterunt seipsos prudentes facere. Verum quia malitia est corruptiva principii. sicut enim quis habens corruptum gustum, male iudicat de saporibus,tellectu, ut male iudicet de agibilibus: iudicat enim esse agendum quod bonum. Depravat enim malitia iudicium, ut aliquis imprudenter agat propter malitiam depravantem
Abbreviated transcription (Latin):
memoriam preteritorum exquibus
scire poterit quid agedum sit infu¬
turum. Nam sempet debet suum
regnum conformare regimini re¬
troacto sub quo regnum tutiꝰ ⁊ me¬
lius regebatur. ¶ Nam situt speculã¬
do ⁊ recogitando que antiqui ph̃io
scripserunt sumus sapientõres in
spetulabilibus Sit reges ⁊ printi¬
pes recogitando acta suorum pre¬
decessorum fuĩt magis prudentes
inagibilibus. ¶ Secundo debent
diligenter intueri futura bona q̃
possunt ẽẽ profima regno ⁊ mala
que possunt ẽẽ nociua nam ex hoc
he̾bunt prouidẽtiam fututorum
ut possint mala expeditius lutars
⁊ bona facilius adipisci. ¶Tertio
debent sepe cogitare bonas consu¬
etudines ⁊ bonas leges: nani talia
sunt maxime printipia agibiliũ.
intelledus enim principiorumest
tanto ergo rex magis intelligens ÷
cuta agibilia quanto plures bonas
leges ⁊bonas consuetudines in
mente h̃t ex quibus scire põt qͥd
inquolib negotio sit agendum

Expanded text:
memoriam praeteritorum, ex quibus memoriam praeteritorum, ex quibus scire poterunt, quid agendum sit in futurum. Nam semper debet suum regimen conformare regimini retroacto, sub quo regnum tutius, et melius regebatur. Nam sicut in speculando, et cogitando quae antiqui Philosophi conscripserunt, sumus sapientiores in speculabilibus: sic reges et principes cogitando acta suorum praedecessorum, fiunt magis prudentes in agibilibus. Secundo debent diligenter intueri futura bona, quae possunt esse proficua regno: et mala, quae possunt esse nociva. Nam ex hoc habuerunt providentiam futurorum, ut possint mala expeditius vitare, et bona facilius adipisci. Tertio debent saepe recogitare bonas consuetudines, et bonas leges: anm talia sunt maxime principia agibilium, sicut intellectus principiorum est. Tanto ergo rex magis intelligens est circa agibilia, quanto plures bonas leges, et bonas consuetudines in mente habet: ex quibus scire potest, quid in quolibet negotio sit agendum.
Abbreviated transcription (Latin):
alia ⁊ alia exquirenda.¶ Oportet gͥ pͥn¬
cipem respectu gentis cui preest ẽẽ ex¬
culares gentis sibi commisse ut pos¬
sit eam melius radebitum finem
digere. ¶ Ultimo oportet ip̃m ẽẽ cau¬
cum snam sicut inspeculabilibus fal
ẽẽ cautum respuendo apparenter bo¬
na ⁊ eligendo bona simpliciter: ad
que debet dirigere gentem sibi cõ¬
modo reges ⁊ principes possunt se¬
bir phil. Reges ergo ⁊ principes
si desiderent ẽẽ prudentes nõ debẽt
uanitatibus intendere: Sed ma¬
iorem partem sue lute debent expẽ¬
dere incogitando que possunt eẽte¬
gno proficuas quod nõ sic intelligẽ¬
dum est ut nullas recreatõnes cor¬
porales hre debeant. Sed debent ei
ado̾ moderate uti ut nõ impediã¬
tur inregimine reginis se ip̃os etgo
poterunt prudentes facere lut na¬
turaliter regnum regant ex cogi¬
tando primo tempora retroacta sb̃
quibus temporibus regnum me¬
lris regebatur propt q̃uid hẽbit

Expanded text:
alia, et alia exquirenda. oportet igitur prinalia, et alia exquirenda. oportet igitur principem respectu gentis cui praeest, esse extiones gentis sibi commissae, ut possit eam melius in debitum finem dirigere. Ultimo oportet ipsum esse cautum. nam sicut in speculabilibus falsesse cautum, respuendo apparenter bona, et eligendo bona simpliciter, ad quae debet dirigere gentem sibi commodo reges, et principes possunt seicorum. reges ergo et principes, si desiderant esse prudentes, non debent vanitatibus intendere: sed maiorem partem vitae suae debent expendere in cogitando quae possunt esse regno proficua. Quod non sic intelligendum est, ut nullas recreationes corporales habere debeant, sed debent eis adeo moderate uti, ut non impediantur in regimine regni sui. Seipsos ergo poterunt prudentes facere, ut naturaliter regnum regant. excogitando primo tempora retroacta, sub quibus temporibus regnum melius regebatur, propter quod habeant
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ prouidum sit ratõne modi perquẽ
dirigit oportet ip̃m ẽẽ intelligentem
⁊ rationalemis ratione proprie perso¬
ne que est alios dirigens/oz quod sit
sollers ⁊ docił. namquintanto cul¬
mine est positus ut tantam gentẽ
ut sciat de se inuenire bona gentis
sibi commisse uerum quia millus
homo sufficit ad excogitandum om¬
nia que possunt ẽẽ utilia toti regno.
cum hoc quod expedit regemẽe soller.
orum consiliis acquiescendo Pos¬
sumus enim ditere de rege qͣuoddr
de magnanimo .iii. ech. quod non
decet ip̃m fugere cominonentem ñ
em̃ decet regem in omnib sequi ta¬
put suuminet inuitti sempet soller¬
cilemiut sit abilis ad capescendam
⁊ diligentium regnum patet gͦ ꝙ
ratõne persone proprie que est alli¬
os dirigens oportet regem ẽẽ soller¬
tem ⁊ docilem¶ Sed ratõne gentis
alia particularia ⁊ prout aliquis nego¬
ciatur ccͣ aliam ⁊ aliara genten sũt

Expanded text:
et providum: sic ratione modi per quem et providum: sic ratione modi per quem dirigit, oportet rationelem. Sed ratione propriae personae quae est alios dirigens, oportet quod sit solers, et docilis. Nam qui in tanto culmine est positus, ut tantam gentem ut sciat ex se invenire bona gentis sibi commissae. Verum quia nullus homo sufficit ad excogitandum omnia quae possunt esse utilia toti regno, cum hoc quod regem expedit esse solerteorum consiliis acquiescendo. Possumus enim dicere de rege, quod dicitur de Magnanimo 4. Ethicorum, quod non decet ipsum fugere commoventem. Non enim decet regem in omnibus sequi caput suum, nec inniti semper solercilem, ut sit habilis ad capescendam et diligentium regnum. Patet ergo quod ratione propriae personae quae est alios dirigens, oportet regem esse solertem, et docilem. Sed ratione gentis alia particularia, et prout aliquis negociatur circa aliam, et aliam gentem, sunt
Abbreviated transcription (Latin):
quo rex suum populum dirigit oz
quod sit humanus. quia rex ip̃e
homo ests homo aũt intelligit ratõ¬
cinando ⁊ discurrendo accipit em̃
aliqua principia ⁊ aliquas premiᷤ¬
sas ex quibus elicit intentas cõcło¬
nes: ⁊ hoc tam inspetulabilibusꝙͣ
magibilibus. Nam sicut fũit¬
de mostratõnes ut demostretur qͣd
sit lierum cognostendum: sic fiũt
ratõnes ut persuadeatur quid sit
Ronum prosequendumstatõne gͥ
huiuismodi cognoscendi qui est in¬
ditus hom̃ibus uoleus alios dĩg̾e
oportet quod sit intelligens cognoᷤᷤ¬
tendo principia ⁊ premissa I sit
rat̃onalis ratiocinando ⁊ eiciendo
ex illis premissis ꝯͦnes intentas.
uel or quod sit intelligens sciendo leges
⁊ consuetudines bonas ⁊ alia que pͦ¬
sunt ẽẽ printipia ⁊ regule agendoꝵ:
oportet autem quod sit rationalis
speculando ex illis regulas quid ag̾e
congruat. Sicut ergo ratione bonoꝵ
ad que dirigit or regem ẽẽ memorem

Expanded text:
quo rex suum populum dirigit, oportet quo rex suum populum dirigit, oportet quod sit humanus, quia rex ipse homo est. Homo enim intelligit ratiocinando et discurrendo. accipit enim aliqua principia et aliquas praemissas, ex quibus elicit intentas conclusiones et hoc tam in speculabilibus, quam in agibilibus. Nam sicut fiunt rationes, ut demonstretur, quid sit verum cognoscendum: sic fiunt rationes, ut persuadeatur quid sit bonum prosequendum. Ratione igitur huiusmodi cognoscendi, qui est inditus hominibus, volens alios dirigere, oportet quod sit intelligens, cognoscendo principia, et praemissa, et rationalis, ratiocinando, et eliciendo ex illis praemissis cunclusiones intentas. Vel oportet quod sit intelligens, sciendo leges, et consuetudines bonas, et alia quae possunt esse principia, et regulae agendorum. Oportet autem quod sit rationalis, speculando ex illis regulis quid agere congruit. Sicut ergo ratione bonorum ad quae dirigit, oportet regem esse memorem,
Abbreviated transcription (Latin):
dirigit. oportet ⁊ congruit ꝙ sit ex¬
ꝑtus ⁊ cautus. Si enini debet gen¬
tem aliquam ad bona ditigere o
quod hãt memoriam preteritoꝵ.
⁊ prouidenciam futuroꝵ. debet enĩ
possit preterita immutare quia
nulli agenti est hoc possibile. sed
possit ex preceritis cognostere quid e¬
uenire debeat infuturum. Namut
scribitur secundo rechoͣ. Incontĩgenti¬
bus agibilibus ut plurimum futu¬
ta sunt siłia preteritis ¶ Secundo
decet ip̃m hr̃e prouidentiam futuro¬
rum qr homines prouidẽtes futrira
bona ex cogitant luias per quas faci¬
liter illa adispiciualeant gͦ ratõne
bonorum ad que rex gentem suam
dirigere debet expedit ut hẽat proui¬
dentiam futurorum ut facilius illa
at memoriam peeteritorum lit ex
actis preteritis sciat quid agere de¬
reat in futurum ¶rat̃one uero mo¬
di petquem dirigit oz quod hẽat in¬
tellectum ⁊ rationem /siũ o ꝙ sit
intlłus ⁊ racionalis modus enim

Expanded text:
dirigit, congruit quod sit exdirigit, congruit quod sit expertus et cautus. Si enim rex debet gentem aliquam ad bonum dirigt memoriam praeteritorum, et providentiam futurorum. Debet enim eterita immutare, quia nulli agenti hoc est possibile, sed possit ex praeteritis cognoscere, quid evenire debeat in futurum. Nam ut scribitur secundo Rhetoricorum in contingentibus agibilibus, ut plurimum futura sunt praeteritis similia. Secundo decet ipsum habere providentiam futurorum: quia homines providentes futura bona, excogitans vias, per quas faciliter illa adipisci valeant. Ergo ratione bonorum, ad quae rex gentem suam dirigere debet, expedit ut habeat providentiam futurorum, ut facilius illa eat memoriam praeteritorum, ut ex actis praeteritis sciat quid agere debeat in futurum. Ratione vero modi per quem dirigit, oportet quod habeat intellectum et rationeintelligens et rarionale. Modus enim,
Abbreviated transcription (Latin):
aͥs c̃ẽ perfc̃e prudens oportet ip̃m hr̃e
omnia que concurrunt ad prudenti¬
am ⁊ omnes partes eius. Consueu̾¬
unt aũt assignari .s. partes pruden¬
cie. idelicet memoria proudencia
Intellestus rat̃o sollertia. docilitas.
expiencia ⁊ cautio. Quare si rex autͣ
princeps debeat ẽẽ prudens or ip̃m
ẽẽ memorem. prouidum. intelligẽtẽ.
racõnabilem. solertem. docilem. ex
c̃ẽ partes prudentie sic accipi possũt.
nam ut patet exhĩtis ex hoc dicitur
aliqͥsud ẽẽ prudens quia est suffici¬
ens dirigere se ⁊ aͦs in aliqua bona
siue inaliquos bonos fines. Qua¬
tuor ergo est ibi considerare. uudelz
bona ad que dirigit modum per
quem dirigit petsonam dingentẽ.
E⁊ gentem quam duigit ratione bo¬
norum ad que dirigit oz regemẽe
memorem ⁊ prouidum propt̾ mo¬
dum secundum quem dirigit: oz
ip̃m ẽẽ intelligentem ⁊ rationabi
docilis  ratõne uero gentis quam

Expanded text:
aliquis esse perfecte prudens, oportet ipsum habere aliquis esse perfecte prudens, oportet ipsum habere omnia quae concurrunt ad prudentiam, et omnes partes eius. Consueverunt autem assignari octo partes prudentiae, videlicet, memoria, providentia, intellectus, ratio, solertia, docilitas, experientia, et cautio. Quare si rex, aut princeps debeat esse prudens, oportet ipsum esse memorem, providum, intelligentem, rationabilem, solertem, docilem, expe dicuntur esse partes prudentiae, sic accipi possunt. Nam ut patet ex habitis ex hoc aliquis dicitur esse prudens, quia est sufficiens dirigere se, et alios in aliqua bona, sive in aliquos bonos fines. Quatuor ergo est ibi considerare, videlicet, bona, ad quae dirigit: modum, per quem dirigit: personam dirigentem, et gentem, quam dirigit. Ratione bonorum ad quae dirigit, oportet regem esse memorem, et providum: propter modum secundum quem dirigit, oportet ipsum esse intelligentem, et rationabilt solers, et docilis: ratione vero gentis quam
Abbreviated transcription (Latin):
minum genus liig prudencia bes¬
tie uero prudencia ⁊ arte parum ꝑti¬
cipant. Sic ⁊̃ luri dominant᷑ femi¬
uis qr ut declarari ht primo poł. fe¬
mina ht̃ consilium inualidum
comnuniter enĩ fenine deficiũt
alurorum prudencia/ quod si reperi¬
antur mulieres alique prudentoreᷤ
uiris hoc est lit raro ⁊ in pauc̃oribus
¶ut plurimum gͦ femina turo nat᷑a¬
liter debet ẽẽ subiecta eo quod nat᷑a¬
liter deficiat alurili prudentia. hoc
⁊̃modo iuuenes naturaliter decet
gibilium nõ sic hñdant prudentia
sicut illi s ubiq gͣ. hoc naturaliter s̃¬
uit ⁊ illud naturaliter dñatur sẽꝑ
principans pollet prudencia a qua
deficit qui naturaliter seruus existit
ͥ q ut gͥ tex nauiraliter dominetur oz
quod polleat pͣrdentia in intelletu.¬
Capitulum .xxi. quot ⁊ que oporte¬
at habere reg̾ si deleat et prudeus¬
uoniam nuiquam perfecte
hẽtur aliquod totum / nnisi ha-¬
beantur ounes partes eius si debeat

Expanded text:
minum genus viget prudentia: besminum genus viget prudentia: bestiae enim prudentia et arte parum participant. Sic etiam viri dominantur foeminis, quia ut declarari habet I. mina habet consilium invalidum. Communiter enim foeminae deficiunt a virorum prudentia: quod si reperiantur mulieres aliquae prudentiores viris, hoc est ut raro, et in paucioribus ut plurimum. Ergo foemina viro naturaliter debet esse subiecta, eo quod naturaliter deficiat a viri prudentia. Hoc etiam modo iuvenes naturaliter decet gibilium non sic abundant prudentia, sicut alii. Ubicunque igitur hoc naturaliter servit, et illud naturaliter dominatur, semper principans pollet prudentia, a qua deficit qui naturaliter servus existit. Ut igitur rex naturaliter dominetur oportet quod polleat prudentia, et intellectu. Quot, et quae oporteat habere regem, si debeat esse prudensuoniam nunquam perfecte habetur aliquod totum, nisi habeantur partes eius: si debeat
Abbreviated transcription (Latin):
efficiet᷑ ty rannus quia diuitias ⁊
bona exteriora que sunt bona opti¬
ma setundum apparenciam cred
ẽẽ optima simpliciter. Inmo quia
imprudentes nõ cognoscunt. nisi
sensibilia bona cuiusͥ sunt diuitie
⁊ bona exteriora. Rex prudentiã
tarens quia nõ cognoscet nec repu¬
tabit nisi sensibilia bona diuss̃
uirtutibus totum studium ponet
ut affluat diuiciis ⁊ sensibilibus
bonis. Efficietur ergo depredator
populi dominabitur ty ranice/nõ
ht primopol ex boc dr̃ aliquis natura¬
liter seruus quia deficit intellectu. et
nescit se ip̃m reg̾e ex hoc aũt est na¬
turaliter dominus quod luget intel¬
ctu ⁊ prudencia ⁊ nouit se ⁊ alios in
debitum finem dĩgere.¶hant enim u̾i¬
tatem nõ solum aꝓpbant pħ̃ica dc̃a
s ⁊̃ confirmant singula regimina
naturalia uidemus enĩ uaturalit̾
dominar homines bestiis suiros. fe¬
minis senes pu̾is. homines enim¬
naturaliter dñantur bestiis qr ho¬

Expanded text:
efficietur tyrannus: quia divitias et efficietur tyrannus: quia divitias et bona exteriora, quae sunt bona optima secundum apparentiam, credet esse optima simpliciter. Immo quia imprudentes non cognoscunt nisi sensibilia bona, cuiusmodi sunt divitiae et bona exteriora; prudentia carens, quia non cognoscet, non reputabit nisi sensibilia bona, et dimissis virtutibus, totum studium suum ponet, ut affluat divitiis, et sensibilibus bonis. Efficietur ergo depraedator populi, dominabitur tyrannice, nonhabet I. Polit. ex hoc est aliquis naturaliter servus, quia deficit intellectu, et nescit seipsum regere. Ex hoc autem naturaliter est Dominus, quia viget intellectu et prudentia, et novit se et alios in debitum finem dirigere. Hanc enim veritatem non solum approbant physica dicta, sed etiam confirmant singula regimina naturalia. Videmus enim naturaliter homines dominari bestiis, Viros foeminis, Senes pueris. Homines naturaliter dominantur bestiis, quia ho
Abbreviated transcription (Latin):
luir sinc prudentia positus indig¬
nitate regia sit deuarius eneꝰ uel
plumbeus. positus incompoto taerca¬
torum mercatores etimi cum ratio¬
tinando computant alñ unum dena¬
rium eneum uł plumbeum ponũt
loco mille librarum quod nõ ualet
unum ouĩnium representat ualo¬
rem magni pretii. denarius gͥ ille
magis est signum ualoris/ quam
ualeat ¶sic siuir prudencia careat
⁊ regia dignitate fungatur. cum ip¬
se ꝑui ualoris sit est loco magni pre¬
cu. magis ergo est signũ regis quã¬
÷ sit rexłut gͥ sit rex nõ solum nõie
s te decet ip̃m hr̾e prudenciam
¶Setundo hoc detet eum ne de facili
inty rannidem conuertatur. ¶Dic¬
tum est emm quod perprudenciã
dirigimur inbonũ finem in quẽ
inclinant uairtutes morales. Est:
enim prudentis prouidere bona sͥ
⁊ aliis ⁊ dirigere se. ⁊ alios moptim̃
finem . Si ergo aliquis prudencia
careat per quam dirignnur mop¬
tima bona scd̃m ueritatem defacłi

Expanded text:
vir sine prudentia positus in digvir sine prudentia positus in dignitate regia, sit denarius aeneus, vel plumbeus positus in computo mercatorum, Mercatores enim cum ratiocinando computant, aliquando unum denarium aeneum vel plumbeum ponunt loco mille librarum: quod ergo non valet unum ovum, repraesentat valorem magni precii. dnarius ergo ille magis est signum valoris, quam valeat. Sic si vir prudentia careat, et regia dignitate fungatur, cum ipse parvi valoris sit, est loco magni precii. magis ergo est signum regis, quam sit rex. Ut igitur sit rex non solum nomine sed re, decet ipsum habere prudentiam. Secundo hoc decet eum, ne de facili in tyrannum convertatur. Dictum enim est, quod per prudentiam dirigimur in bonum finem, in quem inclinat virtutes morales Est enim prudentis, providere bona sibi et aliis, et dirigere se et alios in optimum finem. Si ergo aliquis prudentia careat, per quam dirigimur in optima bona secundum veritatem, de facili
Abbreviated transcription (Latin):
¶secundo quia sine ea de facili uertit᷑
intyrannum. Tertio qr sine ea nõ
põt dominari naturaliter. ¶ Prima
uia sic pacet. Nam rex est nõmen
officii ⁊ dignitatis. Est enim regis
officium ut suam gentem regat et
ditigat indebitum finem quod ip̃m
nomen regis ostendit/ nomen enĩ
regis a rege sumptum est. regere eĩ
alios ⁊ d̾igere ip̃os infinem debitũ
sibi ⁊ aliis possunt bona speculari ⁊
prouidere. Prudencia ergo est qui¬
dam oculus / quo bonum ⁊ debitus
finis conspititur. qui ergo ħ oculo
caret nõ sufficienter uidere põt ip̃m
bonumi net ip̃m finem debitum in
auem est ppꝰ dirigendus. Sicut er¬
go sagictator nõ posset sufficienter
sagitam in signum dirigere / nisi
nem per prudenciam speculetur. S̾i
ergo sine prudencia nullus põt su¬
fficienter gentem regere ⁊ ip̃am
nullus tex erit secundum reiueri¬
tatem ⁊ ut detet. lz forte sit rexap¬
pellatone ⁊ nomine. uiͣ enim qd̃

Expanded text:
Secundo, quia sine ea de facili vertitur Secundo, quia sine ea de facili vertitur in tyrannum. Tertio, quia sine ipsa non potest naturaliter dominari. Prima via sic patet. Nam rex est nomen officii, et dignitatis. Est enim regis officium, ut suam gentem regat, et dirigat in debitum finem. quod ipsum nomen regis ostendit, nomen enim regum a regendo sumptum est: regere autem alios, et dirigere ipsos in finem debitum, sibi et aliis possunt bona speculari et providere. Prudentia ergo est quidam oculus, quo bonus et debitus finis conspicitur. Qui ergo hoc oculo caret, non sufficienter videre potest ipsum bonum, nec ipsum debitum finem, in quem populus dirigendus. Sicut ergo sagittator non posset sufficienter sagittare, sive sagittam in signum dirigere, nisi nem per prudentiam speculetur. Si ergo sine prudentia nullus potest sufficienter gentem regere, et ipsam nullus erit rex secundum rei veritatem, et ut decet licet forte sit rex appellatione et nimine. Videtur enim quod
Abbreviated transcription (Latin):
mate possumus. dd̾o quod pruden¬
cia est uirtus intellectualis directi¬
ua iurtutum moralium preceptĩa
secundum inuenta ⁊ iudicata secũ¬
dum ul̾es maximas particularia
contingencia agibilia cont̾nẽs p̾ .q.¬
supponens reditudinem uolũtatis.¬
principes esse prudentes .i.z. Bũ.
iso quid est prudentia et
ostenso quod per pruden¬
ciam dirigimur recte in bonum
finem inquem inlinant uirtuteᷤ
morales restat ostendere ꝙ decet
reges ⁊ principes esse prudentes.
¶Sunt aũt quantum ad p̾sens
spectat tria que maxime rex aitẽ¬
dere debet primo enim spectat ad
ip̃m summe intendere ut sit rex
secundum rei ueritatem ⁊ nõ no¬
mine tm̃. Secundo studere deb
ne suus principatus intyrannidẽ
conu̾tatur. Tertio studere debet
ut natutalitet dominetur. ¶ Triplici
gͦ uia inuestigare possuitus quod
decet regemẽe prudentem. Primo qr
sine prudencia nõ est rex secundum
rei ueritatem sed nomine tantum.

Expanded text:
mare possumus, dicendo, quod Prudenmare possumus, dicendo, quod Prudentia est virtus intellectualis, directiva virtutum moralium, praeceptiva secundum inventa, et iudicata secundum universales maximas, particularia contingentia agibilia concernens, praesupponens rectitudinem voluntatis.principes esse prt prudentia, et ostenso quod per prudentiam recte dirigimur in bonum finem, in quem inclinant virtutes morales: restat ostendere, quod decet reges, et principes esse prudentes. Sunt autem quantum ad praesens spectat tria quae maxime rex attendere debet. Primo enim spectat ad ipsum summe intendere, ut sit rex secundum rei veritatem, et non nomine tantum. Secundo studere debet, ne suus principatus in tyrannidem convertantur. Tertio studere debet, ut naturaliter dominetur. Triplici ergo via investigare possumus, quod decet regem esse prudentem. Primo, quia sine prudentia non est rex secundum rei veritatem, sed nomine tantum.
Abbreviated transcription (Latin):
inpotestate nr̃a¶ Quinto com¬
parari põt pudencia ad artem a
qua ã distingui ht̃ nam ars est
respectuofaibilium ⁊ nõ presuppõit
rectitudinem uoluntatis. prudẽ¬
cia. u̾ero est respectu agibilium ⁊
presupponit rectitudinem appeti¬
tus propter quod scribitur. ur. ẽ
tħ. quod aitifex uoluntarie pec¬
cans: est melior quam pectans in¬
uoluntarte prudens uero uolũta¬
tie pectans est peior. In operibus gͥ
de sẽuientib artimelius est pecrare
uoluntarie quam inuoluntarie. s
in operib deseruiencibus ad uitam
cirra que u̾satur prudentia peius est
pectare uoluntarie quã in nolunta¬
rie. prudencia gͥ quia nullus põt eẽ
prudens insi sit bonus ⁊ lẽat uolũ¬
catem rectam nõ est ars s est uirtꝰ.
prout gͥ prudencia comparatur ad
artem a qua distinguitur sic diffi¬
ri põt quod est recta rat̃o agibiliũ
presupponens rectitudinem uolun¬
tatis. Ex omnib gͦ huis de ip̃a peu¬
dencia linam ꝯͤm descriptõnem for¬

Expanded text:
in potestate nostra. Quinto comparari potest prudentia ad artem, a qua etiam distingui habet. nam ars est respectu factibilium, et non praesupponit rectitudinem voluntatis: Prudentia vero est respectu agibilium, et praesupponit rectitudinem appetitus: propter quod scribitur Ethic. 6. quod artifex voluntarie peccans, est melior, quam peccans involuntarie: prudens vero voluntaie peccans, est peior. In operibus ergo deservientibus arti, melius est peccare voluntarie, quam involuntarie: sed in operibus deservientibus ad vitam, circa quae versatur prudentia, peius est peccare voluntarie, quam involuntarie. Prudentia ergo, quia nullus potest esse prudens nisi sit bonus et habeat voluntatem rectam, non est ars, sed virtus. Prout ergo prudentia comparatur ad artem a qua distinguitur, sic diffiniri potest, quam est recta ratio agibilium, praesuppones rectitudinem voluntatis. Ex omnibus ergo his, de ipsa prudentia unam communem descriptionem for
Abbreviated transcription (Latin):
decłata sunt illa tria que inprincipio¬
o capituli proponebatur ¶ Ostensũ
est enim quot sunt modi iustirie
qr quedam est iusticia generalis que
dicitur legalis ¶quedam sp̃ãlis que
dicitur equalis ⁊ hec duplex s quia
quedam est distributiua: quedam cõ¬
mutatiua. Rursus decłatum est cir¬
ca que ht̃ ẽẽ iusticia quia iusticiã le¬
galis. h̃t eẽ cuta tõm materiam mo
⁊ citta omnia operaltutum nõ setũ¬
dum se accepta sed prout per ea est ĩ¬
pletio legis Tertio ostensum est quo¬
modo differͭ iusticia aluitutibus alus
quia uactutes alie magis perficiunt
homines inse. Iusticia uero siue sit le

Expanded text:
declarata sunt illa tria, quae in principio capituli proponebantur. Ostensum est enim, quot sunt modi Iustitiae: quia quaedam est Iustitia generalis, quae dicitur legalis: et quaedam specialis, quae dicitur aequalis. et hoc dupliciter, quia quaedam distributiva, quaedam commutativa. Rursus declaratum est, circa quae habet esse Iustitia, quia Iustitia legalis habet esse circa totam materiam moralem, et circa omnia opera virtutum: non secundum se accepta, sed prout per ea est impletio legis. Tertio ostensum est quomodo differt Iustitia a virtutibus aliis: quia virtutes aliae magis perficiunt hominem in se: I
Abbreviated transcription (Latin):
rent ut nisi manus purgaret oculũ
⁊ oculus dirigeret manum ⁊ insipe¬
des portarent caput ⁊ caput dirigẽt
pedes. corpus naturale nõ posset sub¬
sistere / sic qr nullus homo sufficit sͥ
ad uiuendum insi ciues per commu¬
tatiuam iusticiam sibi inuitem sb̃¬
uenirent ut quod unus commu¬
nitaret alteri illud inquo supetha¬
bundat ⁊ acciperet illud inquo defi¬
cit cuutas durare nõ posset  sicut gͦ
inmembris eiusdem corporis prout
hñt ordinem ad se inuicem ⁊ sibi
inuicem sue indigencie sb̃ueniunt.
est meis quedam commutatiua ĩ ti¬

Expanded text:
rent: ut nisi manus purgaret oculum, rent: ut nisi manus purgaret oculum, et oculus dirigeret manum: et nisi pedes portarent caput, et caput dirigeret pedes: corpus naturale non posset subsistere. Sic quia nullus homo sufficit sibi ad vivendum, nisi cives per commutativam Iustitiam sibi invicem subvenirent: ut quod unus communicaret alteri illud in quo superabundat, et acciperet illud in quo deficit, civitas durare non posset. Sicut ergo in membris eiusdem corporis prout habent ordinem ad se invicem, et sibi invicem suae indigentiae subveniunt, est in eis quaedam commutativa I
Abbreviated transcription (Latin):
dat in uino inquo aliter deficicit ⁊de¬
ficit in alio inquo ille habũdat. Ideo
uit quilz sue indigencie prouideret ĩ¬
uenta fuit commutatiua iusticia
contingit enim aliquem habunda¬
re apeccunia in qua aliter deficit et
deficere infrumento in quo ille hũn¬
dat per cominutatiuam gͦ iusticiã
huius superhabundancia ⁊ deffectus
redutitur ad equalitatem. quia u¬
nus dat peccuniam qua hũndat et
recipit fumentum quo indiget alt̾
uero tribuit frumentum quo afflu¬
ebat ⁊ suscipit peccuniam qua care¬
bat. ¶ Est gͥ comiutatiua iusticia
prout uinus ordinat bona sua in
dem corporis oculus enimpollet a¬
cumine lusus deficit tamen a poͣ
gressĩa quia nõ põt pergere pes aũ
hũdat ingressĩa potentia. deficit tñ
inlusione quia nichil ludet: oculus gͥ
secundum lusionem inqua hũndat
sb̃uenit indigencie pedis quia dirigat
potenciam qua pollet subuenit indi¬
gentie oculi quia portat eum nisi gͥ
membra sic sue indigencie subuemi¬

Expanded text:
deficit: et deficit in alio, in quo ille abundat. Ideo ut quilibet suae indigentiae provideret, inventa fuit commutativa Iustitia. Contingit enim aliquem abundare in pecunia, in qua alter deficit: et deficere in frumento, in quo ille abundat. Per commutativam ergo iustitiam huiusmodi superabundantia, et defectus reducitur ad aequalitatem: quia unus dat pecuniam qua abundat, et recipit frumentum quo indiget. Alter vero tribui frumentum qu affluebat, et suscipit pecuniam qua caret. Est igitur commutativa Iustitia, prout unus ordinat bona sua in dem corporis. Oculus enim pollet acumine visus: deficit tamen a potentia gressiva, quia non potest pergere. Pes autem abundat ingressiva potentia: deficit tamen in visione, quia nihil videt. Oculus igitur secundum visionem in qua abundat, subvenit indigentiae pedis, quia dirigit gressivam qua pollet, subvenit indigentiae oculi, quia portat eum. Nisi igitur membra sic suae indigentiae subveni
Abbreviated transcription (Latin):
tenti capitulo duas ẽẽ iusti¬
cias. unam generalem ⁊ aliam sp̃a¬
len s ad hoc auit̃. ut regna subsistant¬
⁊ pacifice maneant utraq iusticia ẽ
nc̃casquod quidem absq iusticia ge¬
uerali regna diuare nõ possint. du¬
pliciuia inuestigare possumus ¶

Expanded text:
enti capitulo duas esse Iustitias, unam generalem, et aliam specialem, Ad hoc autem ut regna subsistant et pacifice maneant, utraque Iustitia est necessaria. Quod quidem absque Iustitia generali regna durare non possint, duplici via investigare possumus. Prima
Abbreviated transcription (Latin):
ges enim tradeͣntur ab ip̃o princi¬
pe ⁊ sunt tradite ip̃is ciuitatibus
subditis imꝑio principis / tuius ẽ
leges ferre: perfici gͥ mordine ad
leges est perfici inordine ad prin¬
cipem cuius est leges ferre uelin
ordine ad totam ciuitatem cͥlex
imponitur. Iusticia gͦ legalis licet
faciat eadem opera que fatit tem¬
perancia ⁊ forticudo/ perficit tamẽ
ip̃m hñtem mordine ad aliun ut
in ordine ad principem uel inor¬
dine ad ciuitatem nõ obstante ꝙ
temperancia ⁊ fortitudo ⁊ alie uir¬
tutes hu̾ius perficiunt hñtem se¬
cundum se. Patet gͥ quomodo
iusticia legalis est quodammodo
omius untus ⁊ quomodo nõ determi¬
nat sibi specialem materiam s agit

Expanded text:
cipe, et sunt traditae ipsis civitatibus subditis imperio principis, cuius est leges facere. Perfici ergo in ordine ad leges, est perfici in ordine ad principem, cuius est legem ferre, vel in ordine ad totam Civitatem, cui lex imponitur. Iustitia ergo legalis licet faciat illa eadem opera, quae facit Temperantia, et Fortitudo: perficit tamen ipsum habentem in ordine ad alium, ut in ordine ad principem, vel ordine ad Civitatem: non obstante quod Temperantia, et Fortitudo, et aliae virtutes huiusmodi perficiant habentem secundum se. patet ergo, quomodo Iustitia legalis est quodammodo omnis virtus, et quod non determinat sibi specialem Iustitiam, sed agit
Abbreviated transcription (Latin):
nõ possunt s quod absq iusticia
spãli que diuiditur inusticiam cõ¬
mutatiuam ⁊ distributiuam nõ
ralił Sicut enim ludemus corpus
ałis cõstare ex diuersis membris
connexis ⁊ ordinatis ad se inuitẽ
tõ constat ex diuersis personis cõ¬
nexis ⁊ ordinatis ad unum aliqͥd.
ut gꝰ liceat signaliter loqui in
nembris eiusdem torporis. est qͦ¬
dam modo duplex iusticia cõmu¬
tatiua ⁊ distributiua. Iusticia enĩ
proprie sumpta nõ es̃t nisi ad all¬
terum ⁊ nõ est iisi diuersarum petsona¬
tums metha ͤ tamem et per quandain si¬
militudinem est iusticia eiusdem ad se
ip̃m ⁊ inmembris eiusdem corporis
possumus aliquomodo contemplaruꝰ
titiam: unius enim ⁊ eiussem corporiᷤᷤ
⁊ ordinantur ad linum aliquid ut ad
cor aquo recipiunt motum ⁊ uitalẽ
influentiam sut gͦ membra hñt or¬
dinem ad se muicem est meis quo¬
dammodo iustitia commutatiua sed
ut ordinantur ad cor aliquomodo
resernatur in ip̃is iusticia distributi¬

Expanded text:
ossunt. Sed quod absque Iustitia speciali, quae dividitur in Iustitiam commutativam, et distributivam, non rali. Sicut enim videmus corpus animalis constare ex diversis membris connexis, et ordinatis ad se invicem:t congregatio constat ex diversis personis connexis, et ordinatis ad unum aliquid. Ut ergo liceat figuraliter loqui, in membris eiusdem corporis est quodammodo duplex Iustitia, commutativa, et distributiva. Iustitia enim propria sumpta, non est nisi ad alterum, et non est nisi diversarum personarum. Metaphorice tamen, et per quandam similitudinem, est Iustitia eiusdem ad se ipsum, et in membris eiusdem corporism possumus aliquo modo contemplari Iustiam. Unius enim, et eiusdem corporis et ordinantur ad unum aliquid, ut ad cor, a quo recipiunt motum, et vitalem influentiam. Ut ergo membra habent ordinem ad se invicem, est in eis quodammodo Iustita commutativa. Sed ut ordinantur ad cor, aliquo modo reservatur in ipsis Iustitia distributi
Abbreviated transcription (Latin):
quid generale ⁊ est quo damnodo:
omns lurtus. Iulitia lero eãt¬
LS¬
est quid spãle ⁊ est quedam particula¬
tis lurtus nam exhoc est quis iustꝰ
legalis quia adimplet precepta leg̃.
sed ut dicitur primo magnoꝵ moꝵ
lex precepit actus omnium liutu¬
tum precipit enim lex operari fortia
fugere nec abicere arma quo dspec¬
tat ad fortitudinem ⁊ p̾cipit non
mechari quod pertinet ad temperã¬
tiam. ⁊ nõ pertutere nec contentere
que sunt opera mansuetudims. lex
implere ⁊ omuemi ĩ maliciam fu¬
gete: quate iustitia legalis .s. imp¬
letio legis est quodammodo om̃is
uutus iusticia autem equalis/ est
quedam lirtus spãlis per quam
redditur cuil quod est equum .i.
quod sibi debetur. ¶ Dr̃a autem
istarum iusticiarum sic põt accipi
nã ut scribitur .bͦ. ecħ iusticia est
in ordine ad alterum: prout gͥ ci¬
nes hñt ordinem ad se inuicem
⁊ ad tem publitam ⁊ ad legis lato¬
rem suie ad ip̃m regem. ht̃ eẽ in¬

Expanded text:
 et quodammodo omnis virtus. Iustitia vero aequalisest quid speciale, et est quaedam particularis virtus. Nam ex hoc est quis iustus legalis, quia adimplet praecepta legis. Sed ut dicitur primo Magnorum Moralium lex praecipit actus omnium virtutum. Praecipit enim lex operari fortia fugere, neque obiicere arma, quod spectat ad fortitudinem. et praecipit non moechari, quod pertinet ad temperantiam. et non percutere, neque contendere, quae sunt opera mansuetudinis. Leximplere, et malitiam fugere. Quare Iustitia legalis, idest impletio legis, est quodammodo omnis virtus. Iustitia autem aequalis, est quaedam virtus specialis, per quam redditur cuilibet quod est aequum, idest quod sibi debetur. Differentia autem harum Iustitiarum sic potest accipi. Nam ut scribitur Ethicorum 5 Iustitia est in ordine ad alterum: prout igitur cives habent ordinem ad se invicem, et ad rempublicam, et ad legislatores seu ad ipsum regem, h
Abbreviated transcription (Latin):
regnum ⁊ durare nõ posset illa ciui¬
tas tuius ciues essent integre mali
⁊ iu nullo uellent implere legem nz
uellent inaliquo participare legalẽ
iusticiam. Ex parte gͥ ip̃ius legalis
iustitie que est perfc̃a uirtus cuius
oppositõ est petfĩa malicia probari põt
quod absq legali iusticia nõ ualent
regna subsistere. ¶ Secunda lua ad¬
inuestigandum hꝰ idẽ sumitur a par¬
te ip̃ius regui ¶ regnum emin ⁊ om¬
nis politicia est quidam ordo ⁊ quisã
principatus. Cum gͥ ordo ⁊ principa¬
tus sit ip̃orum subditorum per respet¬
tum ad leges ⁊ ad principem cuius
est leges ferre. ut declarari ht̃ inpoli.
Si ciues non participarent legalem
iustitiam nõ reseruaretur meis il¬

Expanded text:
regnum, et durare non posset illa civitas, cuius cives integre essent mali, et in nullo vellent implere legem, nec vellent in aliquo participare legalem Iustitiam Ex parte igitur ipsius legalis Iustitiae, quae est perfecta virtus, cuius oppositum est perfecta malitia, probari potest quod absque legali Iustita non valent regna subsistere. Secunda via investigandum hoc idem sumitur ex parte ipsius regni. Regnum enim et omnis politia est quidam ordo, et quidam principatus. Cum igitur ordo, et principatus sit ipsorum subditorum per respectum ad leges, et ad principem, cuius est leges ferre, ut declarari habet in Politicis: si cives non participarent legalem Iustitiam, non reservaretur in
Abbreviated transcription (Latin):
modo omnis uirtus. hr̃e enini huiꝰ
iusticiam est impłe legen: si gͦ lex
iubet onme bonum ⁊ prohibet om̃e
malum implere legem est ẽẽ ꝑft̃ẽ
uutuosum. Ideo primo magnorum
tegͣ ⁊ perfcã malicia: In millo ergo
obseruare leges ⁊ ciies nõ participa¬
re maliquo legalem iusticiam/ est
eos ẽẽ integre ⁊ perst̃e malos. Sed
malum se ip̃m destruit ⁊ simtegiũ
sit importabile sit. Imporͤ gͥ eẽt iꝰ¬

Expanded text:
o omnis virtus. Habere enim huiusmodi Iustitiam, est implere legem. Si ergo lex iubet omne bonum, et prohibet omne malum: implere legem, est esse perfecte virtuosum. Ideo primo Magnorum grata, et perfecta malitia. In nullo ergo observare leges, et cives non participare in aliquo legalem Iustitiam, est eos esse integre et perfecte malos. Sed malum se ipsum destruit: et si integrum sit, importabile sit. Importabilia i