comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
clamo. educ decarcere animã meã
Et qm̃ indie salutis quẽ mͥ prestitit
ad uiuit me: intrat in conspectu
eius gemitꝰ cõpeditorũ. Inbis enĩ dieh
meis Circopederont me dolores
mortid: Peracola iteRNΙ INΟΕΝe¬
RVNT me. Quȩ nisi ab errantẽ abs
te. non inuenirent me. Nunc aut̃
ea quã & ego TriBulauon e oe dolo¬
RẼ INUENI: NOMEN DNI INOOCAUI.
Latebat enĩ me tribulatio. & dolor
utilis. Tribulatio deqͣdat auxiliũ
cui dictũ est da nobis auxiliũ de tri-¬
bulatione. & uana salus homitis.
Ego enĩ: deuana salutis hominis gau.¬
dendũ & exultandũ arbitrabar.
Ded cũ audissẽ adño meo beati lugen-¬¬
tes qm̃ ipsi consolabunt᷑: non expec-¬
taui ut prius amitterẽ bona tem¬
poralia. quib: male oblectabar l
oblectabar. quȩ & amittere formi¬
darẽ. & teneres posse. Attendi
in eã uehem̃ t̃ & fortit̃: & me non

Expanded text:
clamo, «Educ de carcere animam meam» clamo, «Educ de carcere animam meam» : et quoniam in die salutis, quam mihi praestitit, adjuvit me; intrat in conspectum ejus gemitus compeditorum . In his enim diebus meis, «Circumdederunt me dolores mortis; pericula inferni invenerunt me:» quae nisi aberrantem abs te non invenirent me. Nunc autemeaquam et ego «tribulationem et dolorem inveni, nomen Domini invocavi.» Latebat enim me tribulatio et dolor utilis; tribulatio de qua dat auxilium, cui dictum est, «Da nobis auxilium de tribulatione, et vana sulus hominis» . Ego enim de vana salute hominis gaudendum et exsultandum arbitrabar; sed cum audissem a Domino meo, «Beati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur» , non exspectavi ut prius amitterem bona temporalia quibus male oblectabar, eoblectabar, quae et amittere formidarem, et tenere non possem; attendi in eam vehementer et fortiter, et me non
Abbreviated transcription (Latin):
tẽporis. & misit ds̃ filiũ suũ qͥiã dixe¬
rat. tẽpore acceptabile exaudiuite.
& indie salutis ad uiurte: Audisti ex
ore p̃dicatoris uenientis ad tepedibus
petiosis. ecce nunc tẽpus acceptabile
ecce nunc dies salutis: & credidisti &
indieb tuis in uocasti & dixisti ODne
erbe anima meã. Sunc quidem ista
Ded & dies meos magis inquit possum
dicere dies miseriȩ meę. dies mortali¬
tatis meȩ. dies scđm adã plenos labo¬
ris & sudoris. dies scđm uetustatẽ pucre¬
dins. Ego enĩ iacens infixus in limo
ꝓfundi. & in alio psalmo. exclamaui.
ecce ueteres posuisti dies meos. In his
dieb meis in uocaui. Distanc quippe
dies mei. adieb dñi mei. Dies meos dico
quos ipse mͥ fecit priuata audatia qua
deseru i eũ . Et qm̃ ubiq ipse regnat. &
est om̃ps atq. omĩa tenens. merui carce¬
rẽ. id est ignorantiȩ tenebras. &e cõ-¬
pedes mortalitatis accepi. In his dieb
meis inuocaui: quia ego &e alibi

Expanded text:
is, et misit Deus Filium suum , qui jam dixerat, «Tempore acceptabili exaudivi te, et in die salutis adjuvi te» ? Audisti ex ore praedicatoris venientis ad te pedibus speciosis, «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis» : et credidisti, et in diebus tuis invocasti, et dixisti, «O Domine, erue animam meam.» Sunt quidem ista: sed dies meos magis, inquit, possum dicere dies miseriae meae, dies mortalitatis meae, dies secundum Adam, plenos laboris et sudoris, dies secundum vetustatem putredinis. Ego enim jacens, «infixus in limo profundi» , et in alio psalmo exclamavi, «Ecce veteres posuisti dies meos» : «in» his «diebus meis invocavi.» Distant quippe dies mei a diebus Domini mei. Dies meos dico, quos ipse mihi feci privata audacia, qua deserui eum: et quoniam ubique ipse regnat, et est omnipotens atque omnitenens, merui carcerem; id est, ignorantiae tenebras, et compedes mortalitatis accepi. «In» his «diebus meis invocavi;» quia ego et alibi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpc̃ peccatũ. sp̃s aut̃ uita est ꝓpĩ
iustitiã. Scđm quẽ placebant
dño: quia scđm: ipsũ incarne
non erant. Quis aut̃ placeat dõ
uiuo. in corpore mortuo: Sed quidait: di

Expanded text:
 peccatum, spiritus autem vita est propter justitiam:» secundum quem placebant Domino, quia secundum ipsum in carne non erant. Quis autem placeat Deo vivo, in corpore mortuo? Sed quid ait? «Si
Abbreviated transcription (Latin):
inueni. & nom̃ dñi inuocaui: & audi¬
ent reliquie gentiũ quȩ nondũ ia¬
uocant nom̃ dñi. audiant & quęrant
ut inueniant tribulationẽ &e dolorẽ.
quã non habent: sed ut inueniant
eã quã nescientes habent. Neq. hoc
eis optamꝰ ut t̾rena nec essaria desrat
eis: quib indigent dũ mortali ter
uiuunt. sed uchoc plangant qđ amis-¬
sa sacietate cęlesti. t̾renis nondũ at
fruendũ sitibilib bonis. sed ad susten¬¬
tandũ necessariis indigere meruer̃.
Agnoscant & lugeant isttĩ miseriam.
faciat eosbeatos lugentes. qui eos
dĩ mei orimeo: nisi ꝑ illos speciosos pe¬¬
des excitarer ut in uocarẽ. Quis eñĩ
eũ inuocauit. nisi quẽ ipse prior uoca¬
uit hinc gͦ pͥmũ misericors. lustus

Expanded text:
ni invocavi:» et audiant reliquiae gentium quae nondum invocant nomen Domini; audiant et quaerant, ut inveniant tribulationem et dolorem, quam non habent, sed ut inveniant eam quam nescientes habent: neque hoc eis optamus, ut terrena necessaria desint eis, quibus indigent, dum mortaliter vivunt; sed ut hoc plangant, quod amissa satietate coelesti, terrenis, non ad fruendum stabilibus bonis, sed ad sustentandum necessariis indigere meruerunt. Agnoscant et lugeant istam miseriam; faciet eos beatos lugentes, qui eos Dei mei ori meo, nisi per illos speciosos pedes excitarer, ut invocarem: quis enim eum invocavit, nisi quem ipse prior vocavit? Hinc ergo primum «misericors. Justus
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ non audier̃: Quomͦ aut̃ audient sine
p̃dicante : Aut quomͦ p̃dicabunt. nisi
mittant᷑ : Cũ hȩc gesta om̃a erga mecer-¬
nerẽ quomͦ non crederẽ qđ inclin auit
dñs aurẽ suã michi: et sic cõmendauit
in nobis dilectionẽ suã: ut xp̃s ꝓ impiis
moriret᷑. Cũ igit᷑ hȩc mͥ annuntia¬
rent spetiosi pedes eorũ qͥ annuntͥ auer̃
pacẽ qͥ annuntia uer̃ bona. quia
om̃is qͥ i uocauerit nom̃ dt̃i saluuserit:¬

Expanded text:
udierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? aut quomodo praedicabunt, nisi mittantur» ? Cum haec omnia gesta erga me cernerem, quomodo non crederem quod inclinavit Dominus aurem suam mihi? Et sic commendavit in nobis dilectionem suam, ut Christus pro impiis moreretur . Cum igitur haec mihi annuntiarent speciosi pedes eorum qui annuntiaverunt pacem, qui annuntiaverunt bona , quia «omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit
Abbreviated transcription (Latin):
uobis ł uncerimus in regione uiuorꝰ.
exom̃i parte placentes in conspectu dñi.
Confidimus aut̃ & bene arbitram
magis peregrinare a corpore &
manere addñm: & ideo ambimus
siue inmanentes siue peregrinantes
placentes illi esse. Ambigimꝰ quid ẽ
nunc: quia expecta mus adhuc
redemptionẽ corporis nr̃i. Sed cũ
absorta fuerit mors in uictoria. &
corruptibile hoc induere hoc indu¬
erit incorruptionẽ. & mortale h oc
indueric in mortalitatẽ : nullus
erit fletus. quia nullus lapsus.
Et nullus lapsus: quia nulla corrup¬
tio. Et ideo iã non ambigemus pla-¬
cere: sed omnino placebimus in
conspectu dñi in regione uiuorũ.

Expanded text:
vobis» , Tunc erimus «in regione vivorum,» ex omni parte placentes in conspectu Domini, «Confidimus autem et bene arbitramur magis peregrinari a corpore, et immanere ad Dominum; et ideo ambimus, sive immanentes, sive peregrinantes, placentes illi esse» . «Ambimus» quidem nunc, qui exspectamus adhuc redemptionem corporis nostri : sed cum absorpta fuerit mors in victoriam, et corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem ; tunc nullus erit fletus, quia nullus lapsus; et nullus lapsus, quia nulla corruptio. Et ideo jam non ambiemus placere, sed omnino placebimus in conspectu Domini, in regione vivorum.
Abbreviated transcription (Latin):
hoc anima quȩ peregrinat᷑ adtio
Cantae hoc ouis illa quȩ erra uerat.
Cantoe hoc filius ille. qͥ mortuus fuerat
& reuixit. perierat & inuentus est:
ista cantemus. Dilexi qm̃ ex audice
dñs uocẽ dep̃cationis meȩ Nũ quit
ipsa diligendi causa est. qm̃ dñs exau.
potius. aut ideo diligimus. quia ex¬
audiuit. aut ideo diligimus ut
exaudiat: quid est gͦ dilexi qm̃ ex-
audioe: Anquia dilectionẽ spessolce
accenđe dilexisse sedix qm̃ sꝑauit se¬

Expanded text:
hoc anima quae peregrinatur a Domino, cantet hoc ovis illa quae erraverat, cantet hoc filius ille qui mortuus fuerat et revixit, perierat et inventus est ;ista cantemus: «Dilexi, quoniam exaudiet Dominus vocem deprecationis meae.» Numquid ipsa diligendi causa est, «quoniam Dominupotius aut ideo diligimus quia exaudivit, aut ideo diligimus ut exaudiat? Quid est ergo, «Dilexi, quoniam exaudiet?» An quia dilectionem spes solet accendere, dilexisse se dixit, quoniam s
Abbreviated transcription (Latin):
&e humilis corde: & inuenice is requiẽ ani-¬
mab ur̃is. Iugũ enĩ meũ suaue est: & sar¬
cina mea leuis est. Mitis itaq. & humilis.
tanquã uiã xp̃m sequens. debor esse ani-¬
mȩ actio tendentis ad requiẽ : non tam en
pigra & desidiosa. ut cursũ consummae.
sic semptũ est. Inmansuorudine oꝑa tua ꝑfice.
Et enĩ nemansu etudo ad segnitiã durctur :
adiunctũ est oꝑa tua ꝑfice. Neq enĩ sicut
in ista uita somni requi es nos reparat ad
actionẽ : sedactio bona ꝑducit ad semꝑ
uigil antẽ qui etẽ . Ille auc̃ cuncta prȩs¬
a morte : oculos i eos a lacrimis. pedes
meos alapsu. hȩc enĩ inspe complee a
erga se cantat : quisquis huiꝰ carnis
uinculũ intelligit. Uere quippe dic¬¬
tũ est humiliatꝰ sũ & saluũ mefecit.
Sed oe illud apłs uerũ dicit: qm̃ spe salui
factisumꝰ. & de morte quid ẽ qđ exemp¬
ti sumꝰ. recte dicit᷑ iã. eẽ. cõpletũ: ut
mortẽ intelligamꝰ non credentiũ. de

Expanded text:
humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris; jugum enim meum suave est, et sarcina mea levis est» . Mitis itaque et humilis, tanquam viam Christum sequens, debet esse animae actio tendentis ad requiem: non tamen pigra et desidiosa; ut cursum consummet, scriptum est, «In mansuetudine opera tua perfice» . Etenim, ne mansuetudo ad segnitiem duceretur, adjunctum est, «Opera tua perfice.» Neque enim sicut in ista vita somni requies nos reparat ad actionem; sed actio bona perducit ad semper vigilantem quietem. 7. Ille autem cuncta praesa morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu.» Haec enim in spe completa erga se cantat quisquis hujus carnis vinculum intelligit. Vere quippe dictum est, «Humiliatus sum, et salvum me fecit:» sed et illud Apostolus verum dicit, Quoniam «spe salvi facti sumus» . Et de morte quidem quod exempti sumus, recte dicitur jam esse completum, ut mortem intelligamus non credentium, de
Abbreviated transcription (Latin):
IS ITIGOCADI. Ergo ideo dilexi: qm̃ ex¬
audice. Ideo exaudice : qm̃ inclina ũ
aurẽ suã mͥ ded unde scis oanima
humana. qđ inclinaũ ds̃ aurẽ suã
tibi. nisidicas credidi: Manent gͦ
tria hȩc. fides. spes. caritas: quia credi¬¬
disti: sꝑasti. Quia sꝑasti: ia dilexisti.
Lã siquęrã unde crediderit anima it¬
dinasse sibi aurẽ dm̃ suũ. non ne res-¬
pond ebit quia prior dilex̃ nos &e filio ꝓpͥo
non peꝑcit. sed ꝓ nobis om̃ib tradidit eum s
Quomͦ enĩ in uocabunt inquẽ non credide.

Expanded text:
is invocavi.» Ergo ideo dilexi, quoniam exaudiet; ideo exaudiet, «quoniam inclinavit aurem suam mihi.» Sed unde scis, o anima humana, quod inclinavit Deus aurem suam tibi, nisi dicas, Credidi? Manent ergo tria haec, fides, spes, charitas : quia credidisti, sperasti; quia sperasti, dilexisti. Jam si quaeram unde crediderit anima inclinasse sibi aurem Deum suum; nonne respondebit: Quia «prior dilexit nos, et Filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum» ? «Quomodo» enim «invocabunt in quem n
Abbreviated transcription (Latin):
qđ flagellat: quã dulce qđ recipit.
Quo mͦ enĩ non flagellat custo diens par¬¬
uulos dñs. qͦs grandes quȩric heredes:¬
Quis est enĩ filius cui nond&e discipli-¬
nã pat̃ eiꝰ : humiliatos o. et Sal-¬
uo mefecri : Saluũ mefecit: quia
humiliatus sũ. Non enĩ poenalis. sed
salutaris dolor est : quẽ secando medi
TIB I. Non meritis aut uirib ituis:
res est Rm̃i. qđ cũ dixiss&e in requiẽ
conuertendã animã suã. &m benefec̃
ei dñs: sub iecit. qm̃ exemit animã meã
demorte. Ideo ne in requiẽ conuerteretur.
quia exempta est a morte. nonne magis in
morte requies dici solae. quȩ tandẽ eius actio
est cuius uita requies & mors in qui& udo est:
T alis gͦ actio deb&e esse animȩ quȩ tendit
adqui& a sec uritatẽ : non quȩ augeac inqͥ

Expanded text:
 flagellat, quam dulce quod recipit. Quomodo enim non flagellat custodiens parvulos Dominus, quos grandes quaerit haeredesim est filius cui non det disciplinam pater ejus ? «Humiliatus sum, et salvum me fecit.» Salvum me fecit, quia humiliatus sum: non enim poenalis, sed salutaris dolor est quem secando medictibi:» non meritis, aut viribus tuis; isset in requiem convertendam animam suam, quoniam benefecit ei Dominus; subjecit, «Quoniam exemit animam meam a morte.» Ideone in requiem converteretur, quia exempta est a morte? Nonne magis in morte requies dici solet? Quae tandem ejus actio est, cujus vita requies, et mors inquietudo est? Talis ergo actio debet esse animae, quae tendat ad quieta
Abbreviated transcription (Latin):
quia illic erit ploratus & stridor
dentiũ. Non enĩ frendae & ui rescoe.
sic̃ fier& si oportuno cũ tẽpore poeni-¬
ter&e. Ded tunc poenitebit. cũ deside¬
ir niõ reccatorõ ꝑeribri: nullo succe¬¬
dente solcitio. Peribie desiderium
peccatorũ: cũ transient om̃ia tanꝗ
umbra. cũ foeno arescente flos deciꝰ¬¬
det. Uerbũ autẽ dñs qđ manoe in ȩt̃¬
nũ. sicut falsorũbeatorũ uanitate
derisũ est: sic eorundẽ uerborũ miseror
ꝑditioni suꝑ ridebit. ExPE DE PSL

Expanded text:
quia illic erit ploratus et stridor dentium. Non enim frondebit , et virescet, sicut fieret si opportuno eum tempore poeniteret; sed tunc poenitebit, cum «desiderium peccatorum peribit:» nullo succedente solatio. Peribit desiderium peccatorum, cum transient omnia tanquam umbra , cum feno arescente flos decidet. Verbum autem Domini quod manet in aeternum , sicut falsorum beatorum vanitate derisum est, sic eorumdem verorum miserorum perditioni superridebit. IN PS
Abbreviated transcription (Latin):
erit ios⁊os. Quia ad dexterã
segregatꝰ audi&. U enite be¬¬
nedicti paeris mei ꝑcipite
regnũ : qđ uobis paratũ est aborigine
mundi. Neq. enĩ aliqua illic eorũ:
mei: quia generatio rectorũ bene-¬
dicetur. Sic in memoria ȩterna
qͥ a sinistriss. Ite in ignẽ eternũ.
qui p̃paratus est diabolo & angłis
eius. ltaq. qui hic non sua quaeric.
sed quae iħi xp̃i : labores patien-¬

Expanded text:
exteram segregatus audiet, «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi.» Neque enim aliqua illic eorum, cti Patris mei;» quia «generatio rectorum bendicetur.» Sic, «In memoria aeternaqui a sinistris erunt, «Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus» . 6. Itaque qui hic non sua quaerit, sed quae Jesu Christi; labores patient
Abbreviated transcription (Latin):
subuenitur. inter est tamen ubi
non impendis nec sũptũ pecuniae.
nec corporał laboris industriã. sed ig-¬
noscendo qđ inte qͥsq peccauit. & tuorᷤ
gratis cõparas ueniã peccatorũ. haec
duo benignitettis officia ignoscen¬¬
dorũ peccatorũ & beneficiorũ ero-¬
gandorũ. sic̃ in eiuũigłio qđ cõmemo¬
rauimꝰ dimictite & dimittet᷑ uobis.
date & dabit᷑ uobis. sic inisto uersu
arbitror. eẽ. distincta. Suauis uir.
qui miseret᷑ & cõmodat. Nec pigri

Expanded text:
subvenitur, interest tamen ubi subvenitur, interest tamen ubi non impendis nec sumptum pecuniae, nec corporalis laboris industriam, sed ignoscendo quod in te quisque peccavit, et tuorum gratis comparas veniam peccatorum. Haec duo benignitatis officia, ignoscendorum peccatorum et beneficiorum erogandorum, sicut in Evangelio quod commemoravimus, «Dimittite, et dimittetur vobis; date, et dabitur vobis;» sic in isto versu arbitror esse distincta, «Suavis vir qui miseretur et commodat.» Ne pigri
Abbreviated transcription (Latin):
ipsae diuitiȩ. Illius aucẽ purpura oe
byssus. & epulȩ splendidȩ. & cum
p̃stos transeunt. & cũ ad finẽ uene¬¬
rinc aquae guttã exdigito stillan¬¬
tẽ desiderans. ardens linguada-
gune cor indm̃ suũ. merito ambu¬
lant recti cũ dõ suo p̃ponentes. eiꝰ
uoluntaitẽ sibi. neq. desua quicꝗ
suꝑbe p̃sumentes. Meminer̾ enĩ
ir autẽ lucẽ in dño. Mis ericors ei¬
tat qđ misericors & miserator.
sed t̃r& forctisse qđ iustus dñs ds̃
Hulla desꝑatione formides beaite
uir qui times dñm & in mandatis eiꝰ¬
ir uoles nimis. esto Soauis miserere¬
ir e⁊ comoda. Itti enĩ uistus. ẽ. dñs ds̃:
ut iudiciũ illi sine miscđia faciat.¬
ir uir auiausereior &comodat.
Non eũ euomoe dñs ex more suo: tan-¬
quã in suauẽ. Dimitͣte in quic &e
dimittet᷑ uobis : date & dabit᷑ uobis.
In eo qđ dimittis ut dimictat᷑ tibi:
misereris. In eo qđdas ut detur tibi
cõmodas. Quãuis enĩ generali nomi¬¬
ne om̃ĩs miscđia diccit᷑ qua misero

Expanded text:
ius autem purpura et byssus et epulae splendidae, et cum praesto sunt, transeunt; et cum ad finem venerint, aquae guttam ex digito stillante desiderans, ardens lingua clagunt cor in Deum suum, merito ambulant recti cum Deo suo, praeponentes ejus voluntatem sibi; neque de sua quidquam superbe praesumentes. Meminerunt eni autem lucem in Domino . «Misericors etat quod «misericors et miserator,» sed terret fortasse quod «justus Dominus Deus.» Nulla desperatione formides, beate vir qui times Dominum et in mandatis ejus voles nimis: esto suavis, miserere et commoda. Ita enim justus est Dominus Deus, ut judicium illi sine misericordia faciat,ir qui miseretur et commodat;» non eum emovet Deus ex ore suo, tanquam insuavem. «Dimittite,» inquit, «et dimittetur vobis; date, et dabitur vobis» . In eo quod dimittis, ut dimittatur tibi, misereris; in eo quod das, ut detur tibi, commodas. Quamvis enim generali nomine omnis misericordia dicatur qua misero
Abbreviated transcription (Latin):
tũ est. Melior .ẽ. qͥ uincit irã : quã
qͥ capit eiuittitẽ. Diuitias quȩ̨ric:
qͥ non uule dare pauꝑib. Attende
qđ scriptũ est. habebis thesaurũ ui
celo. Non gͦ eris inglorius ignos¬
cendo: quia deira uicta laudcibi¬
iuis triũ phatur. Non egenus tri¬¬
buendo: quia thesaurꝰ cȩlestis
certius possid et᷑. hunc uersum
parturiebat ille suꝑior Gła &e
di diuitie indomo eiꝰ. Quia haec¬
Y ittiq. facit. dis ƿoni ⁊ sermones¬

Expanded text:
t iram, quam qui capit civitatem» . Divitias quaerit qui non vult dare pauperibus; attende quod scriptum est: «Habebis thesaurum in coelo» . Non ergo eris inglorius ignoscendo; quia de ira victa laudabilius triumphatur: non egenus tribuendo; quia thesaurus coelestis certius possidetur. Hunc versum parturiebat ille superior, «Gloria et divitiae in domo ejus.» 5. Qui haec itaque facit, «Disponet sermones
Abbreviated transcription (Latin):
mus. Et icerũ. hoc aut̃ in quic Qui
parce seminat parce & metoe. Quid
autẽ fr̃s potentius. quã ut regnũ
cȩlorũ non solũ zacheus emat dimi-¬
dio rerũ suarũ sed & uidua duobus
minutis. & tantundẽ ibi ut̃q. possideat᷑ :¬
Quid potentus. quã ut idẽ regnũ &
thesauris diuiti & calice aquȩ frigi¬
de pauꝑi ualecit: Sunt autẽ qͥ ista
faciunt dũ t̾rena conquir̃.: aut hĩc
mercedẽ sꝑances adño. auchominib.¬
ir placere cupientes. Sed uintratio
ir ReCIORÕ Benediceion. Id est opera
eorũ. qͦrũ bonꝰ ds̃ isrł qͥ recto s̃ corde.
Rectũ autẽ cor.ẽ. non resistere patri
emendanti. & crede pollicenti: non
eorũ qͥb cõmouent᷑ pedes. & effundiri¬
tur gressus atq labunt᷑ sic̃ in alio
psal mocanit᷑: dũ zelant inpecca¬
torib pacẽ peccatorũ uidentes &e
putanc perire oꝑa sua. quia non
eis merces reddic̾ peritura. At iste
con uersione recti cordis aptatur:
nec głiã hominũ non quȩrit. nec t̃re-¬

Expanded text:
 qui parce seminat, parce et metet . Quid autem, fratres, potentius, quam ut regnum coelorum, non solum Zachaeus emat dimidio rerum suarum , sed et vidua duobus minutis , et tantumdem ibi uterque possideat? quid potentius, quam ut idem regnum et thesauris diviti, et calice aquae frigidae pauperi valeat? Sunt autem qui ista faciant dum terrena conquirunt, aut hic mercedem sperantes a Domino, aut hominibus placere cupientes: sed, Generatio rectorum benedicetur; id est, opera eorum quorum bonus Deus Israel, qui recto sunt corde; rectum autem cor est, non resistere patri emendanti, et credere pollicenti: non eorum quibus commoventur pedes, et effunduntur gressus atque labuntur, sicut in alio psalmo canitur, dum zelant in peccatoribus pacem peccatorum videntes, et putant perire opera sua, quia non eis merces redditur peritura . At iste conversione recti cordis aptatur, nec gloriam hominum quaerit, nec terre
Abbreviated transcription (Latin):
in quo & uos coȩdificam ini in habr¬
tionis aggei & zachariae. Cui
rursus idẽ apłs dicit. Templũ
enĩ dĩ scm̃ est qđ estis uos. Quisq
igit᷑ sead opus huius coȩdifica¬
tionis
& ad spẽ scȩ̃ firm ȩq. cõpaginis
tanquã lapidẽ uuũ. abhuius.
mundi rumosa labe conuertit:
intelligit titulũ psalmi. in¬
telligit conuersionẽ aggei&za
chariȩ. Cantoe gͦ quȩ sequuntur.
nontt̃ linguę uoce. quã uitȩ.
Erit enĩ edificii ꝑfectio. in effabił
pax illa sapientiȩ. cuiꝰ initium
est timor dñi. Inde gͦ incipiat
quẽ coȩdificcit conuersio ista.

Expanded text:
ni in spirtionis Aggaei et Zachariae: cui rursus idem apostolus dicit, «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos» . Quisquis igitur se ad opus hujus coaedificationis, et ad spem sanctae firmaeque compaginis, tanquam lapidem vivum ab hujus mundi ruinosa labe convertit; intelligit titulum Psalmi, intelligit conversionem Aggaei et Zachariae. Cantet ergo quae sequuntur, non tam linguae voce, quam vitae. Erit enim aedificii perfectio, ineffabilis pax illa sapientiae, cujus initium est timor Domini : inde ergo incipiat, quem coaedificat ista conversio.
Abbreviated transcription (Latin):
uidebat᷑. Sed qͥsqͥs corporalit̃ gestis
oculũ cordis infigit. neq inde ingrãm
spũalis intellectꝰ extendit᷑. habitat
cogittitione in lapidib tẽpli. quib
uisibilis fabrica manib instructa
consurgit: nec ip̃se lapis huiꝰ efficit᷑
tẽplo illi accõmodatꝰ atq. aptꝰ. qđ in
suo corpore pͥmũ dñs figuraũ cũ aic
soluite tẽplũ hoc. & triduo suscita¬
bo illud. Esterũ corpus dñi plenius
angulciris. dequo becitꝰ petrꝰ dicit
Ad quẽ accedimꝰ lapidẽ uiuũ. ab ho¬
minib reꝓbatũ. ado autẽ electũ
&e honorificatũ. Etuos gͦ tanquã

Expanded text:
d quisquis corporaliter gestis oculum cordis infigit, neque inde in gratiam spiritualis intellectus extenditur, habitat cogitatione in lapidibus templi, quibus visibilis fabrica manibus hominum instructa consurgit; nec ipse lapis vivus efficitur, templo illi accommodatus atque aptus, quod in suo corpore primum Dominus figuravit, cum ait: «Solvite templum hoc, et triduo suscitabo illud» . Est enim corpus Domini plenius angularis, de quo beatus Petrus dicit: «Ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominibus reprobatum, a Deo autem electum et hono
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ atq. celestẽ. ut sic̃ porta¬
uimus imaginẽ t̃reni portemus
& imaginẽ eiꝰ qui decȩlo est: quo
signat᷑. Et tanquã post captiui¬
taitẽ longinq ꝑ egrinationis
non ruitura mole construi sed
ȩt̾na immortalitate solidari.
pualẽ quippe hierłm: non ma-¬

Expanded text:
hominem atque coelestem: ut sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem ejus qui de coelo est , quo aesignantur, et tanquam post captivitatem longinquae peregrinationis, non ruitura mole construi, sed aeterna immortalitate solidari. Spiritualem quippe Jerusalem, non ma
Abbreviated transcription (Latin):
ñ nec uipeat Suł itauco Suos.
Inumici eiꝰ hic uide bona uolu¬
erunt: & cũ eis in uisibilia pro-¬
mitterent᷑. dicebant. Quis osten¬
dit nobis bona: Confirmetur
gͦ cor nr̃m ne cõmouecic᷑. donec
uidecimus suꝑ inimicos nr̃os.
Liui enĩ uolunt uidẽ bona homi-

Expanded text:
nec videat super inimicos suos.» Inimici ejus hic videre bona voluerunt, et cum eis invisibilia promitterentur, dicebant: «Quis ostendet nobis bona» . Confirmetur ergo cor nostrum, nec commoveamur, donec videamus super inimicos nostros. Illi enim volunt videre bon
Abbreviated transcription (Latin):
cũ dicant᷑ futura cercissima ueritate.
&r ꝑdĩ iusticiã suꝑ tales digna uent᷑a
Quẽ modũ futgͣra p̃dicendi uelut spe-¬
ciẽ male optandi quidã non in telli-¬
gentes pucanc odiũ odio. & maloani-¬
momalũ animũ reddi: qm̃ reuera
paucorũ est dinoscere. qͦmͦ plac eat
poena iniqͦrũ accusatori. inimicitias
ex saturare cupienti. & quã longe
aliomͦ placeant iudici recta uolun-¬
tate peccata punienti. Ille quippe
reddidie malũ ꝓmalo : iste aut̃ &iã
cũ uindicat. non reddit malũ ꝓma
non delectationes alienȩ miseriȩ
qđ ẽ. malũ ꝓmalo : sed dilectione
iustitiȩ. qđ est bonũ ꝓmalo. Itaq
nec luminis scripturarũ calũ nientꝰ
cȩxi opinances qđ ds̃ peccata non
pumat. nequasi malũ ꝓmalo
redd&. sibi blandiant᷑ in iusti:
Audiamus gͦ demde quid diuinꝰ
sermo contexerat : & in uerbis quasi
mala optantis in telligamus pre-¬
dicta ꝓpħantis. & dm̃ iusta retri¬
buentẽ subleuata in eius ȩternã

Expanded text:
futura certissima veritate, et per Dei justitiam super tales digne ventura. Quem modum futura praedicendi, velut specie male optandi, quidam non intelligentes, putant odium odio, et malo animo malum animum reddi: quoniam revera paucorum est dignoscere, quomodo placeat poena iniquorum accusatori inimicitias exsaturare cupienti, et quam longe alio modo placeat judici recta voluntate pereddit malum pro malo, iste autem etiam cum vindicat non reddit malum pro non delectatione alienae miseriae, quod est malum pro malo; sed dilectione justitiae, quod est bonum pro malo. Itaque nec lumini Scripturarum calumnientur caeci, opinantes quod Deus peccata non puniat; nec quasi malum pro malo reddat, sibi blandiantur injusti. Audiamus ergo deinde quid divinus sermo contexat; et in verbis quasi mala optantis, intelligamus praedicta prophetantis; et Deum justa retribuentem, sublevata in ejus aeternam
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ cordis nr̃i tẽpestatẽq. tranquillat.
animo sedato atq placato. oremus
&iã ꝓipsis de tractorib nr̃is. ut secu-¬
ri dicamus. dimitte nobis dne sic̃ & nos
dimittimus: Sed ille dimittebat: qui
peccatũ qđ ei dimitteret᷑ utiq non
H ic est om̃is & magnus reatus illorum.
N am quid nocere potuer̃ ꝑsequentes.
uoluntate. non necessitate mori-¬
entẽ: sed ipsũ odiũ est crimen maxi-¬
mũ ꝑ sequentis. quã uissit uolunta¬¬
na poena patiͤ tis. Satis autẽ expo-¬
suit quẽ ad modũ supra dixerit ꝓeo
ut diligerent me: quia dilectione
non ue cũq sed dilectioni eius debe¬

Expanded text:
nem cordis nostri tempestatemque tranquillat, nem cordis nostri tempestatemque tranquillat, animo sedato atque placato oremus etiam pro ipsis detractoribus nostris, ut securi dicamus: «Dimitte nobis, sicut et nos dimittimus» . Sed ille dimittebat, qui peccatum quod ei dimitteretur utique non Hic est omnis et magnus reatus illorum. Nam quid nocere potuerunt persequentes, voluntate, non necessitate morientem? Sed ipsum odium est crimen maximum persequentis, quamvis sit voluntaria poena patientis. Satis autem exposuit quemadmodum supra dixerit, «Pro eo ut me diligerent,» quia dilectionem non utcumque, sed d
Abbreviated transcription (Latin):
testate delere. Sed nobis utilius erat qđ
pacientiȩ prebebat exemplũ : quã si su¬¬
os in imicos. isi dilatione ꝑdendo. ad
hoc nos ȩdificaroe. ut in patient̃ festina-¬
remus dehis quos malos patimꝰ uindica-¬
ri. cũ scriptũ sit melior.ẽ. patiens quam
fortis. Docent igitur nos diuina eloquia.
dñico exemplo cũ audimus ꝓ eo ut dili-¬
gerent me detrahebant mͥ ego autem
orabã : ut quando aliquos sentimus in¬
gratos. non solũ non reddentes bona.
sed insuꝑ reddentes mala ꝓbonis nos
oremus. Et ipsi quidem ꝓ aliis. uł sȩuien¬¬
tib uł dolentib. & infide periclitanti-¬
b : nos uero &iã ꝓ nobis primitus. ut ani¬¬
mũ nr̃m dõ miserante atq opitulante
uincamus. quoferim᷑ in ulciscendo cupi¬
ditatẽ. cũ detrahit᷑ siue p̃sentib siue ab¬
sentib nobis: Deinde cũ xp̃i pacientiã
recordamꝰ. tanꝗ ipso excitato sic̃ factũ
est cũ dormirae in naui. qui ꝑturbatio.¬

Expanded text:
testate delere. Sed nobis utilius erat quod testate delere. Sed nobis utilius erat quod patientiae praebebat exemplum, quam si suos inimicos sine dilatione perdendo, ad hoc nos aedificaret, ut impatienter festinaremus de his quos malos patimur vindicari: cum scriptum sit: «Melior est patiens quam vir fortis» . Docent igitur nos divina eloquia dominico exemplo, cum audimus, «Pro eo ut diligerent me, detrahebant mihi; ego autem orabam;» ut quando aliquos sentimus ingratos, non solum non reddentes bona, sed insuper reddentes mala pro bonis, nos oremus: et ipse quidem pro aliis vel saevientibus, vel dolentibus, et in fide periclitantibus; nos vero etiam pro nobis primitus, ut animum nostrum Deo miserante atque opitulante vincamus, quo ferimur in ulciscendi cupiditatem, cum detrahitur sive praesentibus sive absentibus nobis. Deinde, cum Christi patientiam recordamur, tanquam ipso excitato, sicut factum est, cum dormiret in navi , qui perturbatio
Abbreviated transcription (Latin):
na : & demoniũ hab&e & insanic Adeũ auditis: & cȩcera talia
Qua detractatione. ab illo auercebant
eos: quorũ conuersionẽ ille quere¬
bat. Et ideo pociꝰ hocdix̃. ut ostendoe
magis eos nocere qui xp̃o detrahune
& hoc animas interficiunc. quã qui eius
orabã. Non quidẽ dix̃ qͥd orabat. Sed quid
melius in telligere debemus quã ꝓ eis ipsis :
Crucifixo enĩ maxime detrahebanc. quando
ue illud homini quẽ quasi uicerant illude-¬
bant. Dequa cruce ille dix̃. pat̾̃ ignosce ilł
quia nesciunt qͥd faciunt. Et qm̃ in ꝓfundo
malignitatis reddebant ipsi mala ꝓbonis.
ille in sũmo benignitatis reddebat bon a
ꝓmalis. quã quã bene intelligat᷑. & iam
ꝓ discipulis suis orasse. qđ etiã ante passi¬
onẽ suã dix̃. ne deficer& fides eorũ. quan¬¬
do ipse pendens in ligno ue cõmendcrce
patientiã. non ostendebat potentiã in c̃
uerba detrahentiũ. qͦs poss&e diuina po-¬

Expanded text:
nia» ; et, «Daemonium habet, et insanit; quid eum auditis» ? et caetera talia. nia» ; et, «Daemonium habet, et insanit; quid eum auditis» ? et caetera talia. Qua detractione ab illo avertebant eos quorum conversionem ille quaerebat: et ideo potius hoc dixit, ut ostenderet magis cos nocere qui Christo detrahunt, et per hoc animas interficiunt, quam qui ejus orabam.» Non quidem dixit quid orabat; sed quid melius intelligimus, quam pro eis ipsis? Crucifixo enim maxime detrahebant, quando velut homini, quem quasi vicerant, illudebant; de qua cruce ille dixit, «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt:» ut quoniam in profundo malignitatis reddebant ipsi mala pro bonis, ille in summo benignitatis redderet bona pro malis. Quanquam bene intelligatur etiam pro discipulis suis orasse, quod etiam ante passionem suam dixit, ne deficeret fides eorum , quando ipse pendens in ligno, ut commendaret patientiam, non ostendebat potentiam inter verba detrahentium, quos posset divina po
Abbreviated transcription (Latin):
& mali & medioerit̃ mali uł medioerit᷑
boni. usque adeo ut lex eis reddideric
uleiscendi modũ. oculũ ꝓ oculo.dentẽ
ꝓdente. Quȩ si dici potest: iniustorũ
iustitia est. Non quia iniquũ. ẽ. ut
recipiat unus quisq qđ fecerit: alioqui
lex nequaquã id constituerae. sed quia
ulciscendi libido uitiosa est. Magisque
ad uidicẽ ꝑtinecit inceralios hoc dis¬
cernere : quã bonũ hominẽ sibi expe-¬
tere. Qua ꝓpt̃ impii. ex illa benigni¬¬
tatis sumittite dilapsi: ubi reddunc
bona ꝓmalis. ad quantã malignita¬
tis ꝓfunditaitẽ uener̃ recribuendo
mala ꝓbonis. quanto p̃cipitatio.
tot gradus in c̃ posicos transierunt :
Nec paruũ aliquid puttri deb&e. qr
nonait. ꝓeo ut diligerent me int̾¬
ficiebane me. sed detrahebant michi.
Ideo quippe incerfecer̃. quia de traxe-¬
r̃ negantes filiũ dĩ & dicentes. qđ
in principe dȩmoniorũ eicit demo¬

Expanded text:
et mali, et mediocriter mali, vel mediocriter et mali, et mediocriter mali, vel mediocriter boni; usque adeo ut Lex eis dederit ulciscendi modum, «Oculum pro oculo, dentem pro dente» : quae, si dici potest, injustorum justitia est. Non quia iniquum est ut recipiat unusquisque quod fecerit; alioqui Lex nequaquam id constitueret: sed quia ulciscendi libido vitiosa est, magisque ad judicem pertinet inter alios hoc decernere, quam bonum hominem sibi expetere. Quapropter impii ex illa benignitatis summitate delapsi, ubi redduntur bona pro malis, ad quantam malignitatis profunditatem venerunt, retribuendo mala pro bonis! quanto praecipitio tot gradus interpositos transierunt! Nec parvum aliquid putari debet, quia non ait, Pro eo ut diligerent me, interficiebant Ideo quippe interfecerunt, quia detraxerunt, negantes Filium Dei, et dicentes quod «in principe daemoniorum ejicit daemo
Abbreviated transcription (Latin):
mundati essent adño grãs noneger̃.
Illud uͦ ultimũ. qͦ nichil. ẽ. peius.
ad hoc ꝑtinoe. dequib inisto psal-
mo dr̃. ꝓ eo ut diligerent me de¬
trahebant michi. Dilectionẽ qͥp¬
pe. debebant tancis dnĩ beneficiis.
Quã non solũ minime reddebant:
uerũ &riã ꝓillo bono irrogabant.
malũ. Duo uͦ media quȩ diximꝰ.
hominũ quodã modo esse mediorᷤᷤ.
ita se habent. ut eorũ prius qđ ẽ.
redđe bona ꝓbonis. habeant &e
boni. & in ediocric̃ boni. uł medi-¬
ocrit̃ mali. Id eo dñs. hoc non rep̃¬
hendit. Sed non uult in eo solo¬
suos discipłos ꝑ manere : quosuult
admaiora ꝓuehere. Quib dic̃.
Si dilexentis eos qui uosdiligunt.
dem habebitis : id est quid magnũ
faciois : non ne & publicani hec faciunt :
Wit aut̃ illos & hoc facere. & longe am¬
plius. id est ue non solũ amicos uerum
etiã inimicos diligant. Posterius auc̃
qđ est reddere malũ ꝓmalis. habeant

Expanded text:
mundati essent a Domino, gratias non egerunt : mundati essent a Domino, gratias non egerunt : illud vero ultimum quo nihil est pejus, ad hos pertinet, de quibus in isto psalmo legitur. «Pro eo ut diligerent me, detrahebant mihi.» Dilectionem quippe debebant tantis Domini beneficiis; quam non solum minime reddebant, verum etiam pro illo bono irrogabant malum. Duo vero media quae diximus hominum quodam modo esse mediorum, ita se habent, ut eorum prius, quod est reddere bona pro bonis, habeant et boni, et mediocriter boni, vel mediocriter mali. Ideo Dominus hoc non reprehendit, sed non vult in eo solo discipulos suos permanere, quos vult ad majora provehere, quibus dicit: «Si dilexeritis eos qui vos diligunt,» mercedem hababitis,» id est, quid magnum facietis? «nonne et publicani hoc faciunt» ? Vult autem illos et hoc facere, et longe amplius; id est, ut non solum amicos, verum etiam inimicos diligant. Posterius autem, quod est reddere mala pro malis, habeant
Abbreviated transcription (Latin):
eorum duorũ prius melius
Postrema duo malorũ : & eorũ
posterius. deterius. Duo medi¬
a qͦdã mͦ meliora. sed eorum
prius ꝓpinquũ bonis. posteriꝰ
ꝓpinquũ malis. hȩc inserip¬
turis scĩs : oporta attendere.
Reddit bonci ꝓ malis ipse dñs:
qui iustificat impiũ. & pen
¶dens
ineruce dixic. Pater. ignosce illis:
quia nesciunt quid faciunt. Cuius
uestigia secutus sc̃s stephanꝰ. fixo ge¬
nu orauit ꝓ lapidantib dicens. Dñc.
ne staituas illis hoc delictũ. ad quã
rẽ p̃ceptũ ꝑcin&: diligice inimi cos
ur̃os. bene facite eis. qui oder̃ uos. &
orate ꝓ eis qͥ uos ꝓsequunt᷑. Mala ꝓ
malis non esse reddenda: paulus
apłs dicit. Nulli maliĩ. ꝓmalo
reddentes. Et apłs petrus. Non red¬
dentes malũ ꝓmalo. uł maledictũ
ꝓ maledicto. Unde & in psalmole¬
gitur. Si reddidi retribuentib m
mala. Duorũ postremor illud mi-¬
tius ad nouẽ leꝓsos ꝑtin&e: qui cum

Expanded text:
eorum duorum prius melius; eorum duorum prius melius; postrema duo malorum, et eorum posterius deterius; duo media quodammodo mediorum, sed eorum prius propinquum bonis, posterius propinquum malis. Haec in Scripturis sanctis oportet attendere. Reddit bona pro malis ipse Dominus, «qui justificat impium» , et pendens in cruce dixit: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt» . Cujus vestigia secutus sanctus Stephanus, fixo genu oravit pro lapidantibus, dicens: «Domine, ne statuas illis hoc delictum» . Ad quam rem praeceptum pertinet, «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro eis qui vos persequuntur» . Mala pro malis non esse reddenda Paulus apostolus dicit, «Nulli malum pro malo reddentes» ; et apostolus Petrus, «Non reddentes malum pro malo, vel maledictum pro maledicto» : unde et in Psalmis legitur, «Si reddidi retribuentibus mihi mala» . Duorum postremorum illud mitius ad novem leprosos pertinet, qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
trũ bonũ captiosa adulatione
laudabant. unde alibi dicit᷑.
& qui laudabant meaduersus
me iurabanc: Deinde. quia
eruper̃ clamantes. crucifige.
crucifige : secutꝰ ad iunxit:
ł ⁊serMonisos odii cincotioedekuił
Me. lili qui lingua dolosa. quasi non
odii. sed dilectionis uerba loquutis̃.
I deo aduersũ me. quia hoc insidian¬
do faciebant: postea sermonib non
falsȩ & dolosȩ dilectionis. sed aꝑci
odii circũ deder̃ me expugnauer̃
me gratis. Sic̃ autẽ pii gratis a matt
xp̃m : sic impii gratis od er̃. Quia sic̃
ueritas. nullo extra eũ ꝓposito cõ¬
modo ꝓpc̃ scipsã expecit᷑ ab optimis.
ita iniquitas a pessimis. Vnde &
apud auctores sȩculciriũ¬
ium litterarũ dictũ.ẽ. de quodã
pessimo gratuito: potius malis at¬¬
ligerent me detrahebant michi.
Sex̃ s̃ in isto gene̾ro differentię.
quȩ cõmem oratȩ anim aduerti
malis. non reddere mala pro¬
Ion reddere bona ꝓbonis. sed
reddere mala ꝓbonis. Horũ
duo prima bonorũ suntc &

Expanded text:
um bonum captiosa adulatione laudabant. Unde alibi dicitur: «Et qui laudabant me, adversus me jurabant» . Deinde quia eruperunt clamantes, «Crucifige, crucifige» ; secutus adjunxit, «Et sermonibus odii circumdederunt me.» Illi qui lingua dolosa, quasi non odii, sed dilectionis verba locuti sunt; ideo «adversus me,» quia hoc insidiando faciebant; postea «sermonibus,» non falsae et dolosae dilectionis, sed aperti «odii circumdederunt me, et expugnaverunt me gratis.» Sicut autem pii gratis amant Christum, sic impii gratis oderunt; quia sicut veritas nullo extra eam proposito commodo propter seipsam expetitur ab optimis, ita iniquitas a pessimis. Unde et apud auctores saecularium litterarum dictum est de quodam pessimo: «Gratuito potius malus atqligerent me, detrahebant mihi.» Sex sunt in isto genere differentiae, quae commemoratae animadverti bonis, reddere mala pron reddere bona pro bonis, reddere mala pro bonis. Horum duo prima, bonorum sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ successionẽ ꝑseuerante genere
ipsius impietatis oder̃. Dequib
hominib & dequo ppło possunt
non in conuenient̃ in telligi. non
solũ ea quȩ aꝑtius deipsis in hõc
psalmo legimus: uerũ etiã illa
quȩ ꝓprie dcipso uda dicunt᷑ expres¬
sius sicuti ẽ. qđ cõmemoraui fiant
dieseiꝰ pauci. & episcopatũ eius acci¬¬
pi& alter. Qd apparebit ad uiuan.¬
te dño: dũ ad eos uersus tractandi
mus D̾s la ud̃e meã atacueris:
euia od Reccaioris & os dolosi dol
me a ꝑiG̃ eS Vnde appara &e falsã
eẽ. uituperationẽ quã non tac& pec-¬
cator & dolosus : & uerã. eẽ. laudem
quã nontcicae ds̃. ds̃ enĩ uerax. omĩs
autẽ homo mendax. quia non est
homo uerax. nisi inquo loquitur ds̃.
Laus autẽ maxima. ẽ. unigeniti filu
dĩ filius p̃dicatur. hoc autẽ non
appcrebat: sed apparente infir¬
mitate eius latebat. cũ os pecca-¬
toris. & dolosi suꝑ eũ aꝑtum est.
Et ideo illud aꝑtũ est: quia oꝑta esi¬

Expanded text:
per successionem perseverante genere ipsius impietatis oderunt. De quibus hominibus et de quo populo possunt non inconvenienter intelligi, non solum ea quae apertius de ipsis in hoc psalmo legimus, verum etiam illa quae proprie de ipso Juda dicuntur expressius; sicuti est quod commemoravi, «Fiant dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat alter.» Quod apparebit, adjuvante Domino, cum ad eos versus tractandi mus: «Deus laudem meam ne tacueris; quia os peccatoris et os dolosi super me apertum est.» Unde apparet et falsam esse vituperationem quam non tacet peccator et dolosus, et veram esse laudem quam non tacet Deus. Deus enim verax, omnis autem homo mendax ; quia non est homo verax, nisi in quo loquitur DLaus autem maxima est unigeniti Filii Dei Filius praedicatur. Hoc autem non apparebat, sed apparente infirmitate ejus latebat, cum os peccatoris et os dolosi super eum apertum est; et ideo illud apertum est, quia operta vi
Abbreviated transcription (Latin):
Salaiũ iSĨ dexc̃o habere
ꝓpheciã. quisquis actus apło¬
rum fidelit̃ legit agnoscit. ubi
dexp̃i traditore uida ꝓpħatũ esse
qđ hic scriptũ.ẽ. Eianc dies eius pauci.
& episcopatũ eiꝰ accipi& alt̃ : quando
mathias in locũ uidȩ ordinatꝰ. nu¬
mero apłorũ duo decimꝰ ad iunctus
est euident̃ apparae. Sed side illo
uno homine. omĩa quȩ hic in illo
maledictas̃ intelligere conemur:
exposicionis ratio non om̃ĩ modo.
aut uix ualebit occurrere. Si auẽ
detali genere hominũ malor. id ÷
in imicorũ xp̃i. ingratorũq. iudeoꝵ:
om̃ia mͥ uidentur. posse clarius
aꝑiri. Sic̃ enĩ quȩdã dicunt̾. quȩ
ad apłm petrũ ꝓprie ꝑtinere inde-¬
antur. nec tam̃ habent illustrẽ in¬
tellectũ. nisi cũ referuntur ad ecđã.
cuiꝰ ille agnoscit᷑ infigura gestas¬
se personã. ꝓpt̾ primatũ quẽ in
discipulis habuit. sic̃. ẽ. ⁊ibi dabo
claues regni cȩlorũ. & siqua hu iꝰ

Expanded text:
salmum istum de Christo habere prophetiam, quisquis Actus Apostolorum fideliter legit, agnoscit; ubi de Christi traditore Juda prophetatum esse quod hic scriptum est, «Fiant dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat alter,» quando Matthias in locum Judae ordinatus, numero Apostolorum duodecimus adjunctus est , evidenter apparet. Sed si de illo uno homine omnia quae hic in malo dicta sunt intelligere conemur, expositionis ratio non omnimodo, aut vix valebit occurrere; si autem de tali genere hominum malorum, id est inimicorum Christi ingratorumque Judaeorum, omnia mihi videntur posse clarius aperiri. Sicut enim quaedam dicuntur quae ad apostolum Petrum proprie pertinere videantur, nec tamen habent illustrem intellectum, nisi cum referuntur ad Ecclesiam, cujus ille agnoscitur in figura gestasse personam, propter primatum quem in discipulis habuit; sicuti est, «Tibi dabo claves
Abbreviated transcription (Latin):
Iscõ eius. Letetur corquęrentiũ dñme
quȩrite dñm & confirmamini. quȩrite
faciẽ eius semꝑ. Deinde ad paruulorũ
do simussem̃ illorũ. non desola gente
hebrȩorũ. sed qđ istã grãm suscipiutł
in om̃i t̾ra. Qo totũ hisuersib continet᷑.
Mementote mirabiliũ eiꝰ quȩ fecit:

Expanded text:
o ejus; laetetur cor quaerentium Dominum. Quaerite Dominum, et confirmamini; quaerite faciem ejus semper.» 36. Deinde ad parvulorum do simus semen illorum, non de sola gente Hebraeorum, sed quotquot istam gratiam suscipiunt in omni terra. Quod totum his versibus continetur: «Mementot
Abbreviated transcription (Latin):
accola fu inierra cham. Qđ estisrł :
hoc est iacob. Et qđ est egyptus: hoc est
terrã cham: hic enĩ a ꝑtissime demonst᷑¬
tũ est desemine cham filii noe : cuius
pͥmitiuus fuit chanaan: exortã fuisse
oriã gentẽ egoptiorũ. Promde
in quib codicib hoc loco legitur cha-¬
naan:emendandũ est. Melius enim
int̾pretatũ est accola fuit: quã sic̃
alii codices habent in habitauit.
Qđ tantundẽ essae: si & incola diceret᷑.
Nihil enĩ aliud significat. Nã id ipsũ
est uerbũ in greto isto loco : qđ est &
suꝑius ubi dictũ est paucissimi &
incolȩ in ea . Incolatus porro uel acco-¬
latus: non indigenã. sed ad uenam
ostendit. Fece quomodo transier̃ de
gente ingentẽ: de regno inppł m
alterũ. Qđ breuic ꝓpositũ fuerat:
breuit̃ narrando explicatũ est. Sed
de quo regno. transierint in popłm
alterũ : merito quȩri potest. Nondũ
enĩ regnabant in terra chanaan: qi
nondũ ibi fuerat regnũ consticutũ

Expanded text:
accola fuit in terra Cham.» Quod est Israel, hoc est Jacob; et quod est Aegyptus, hoc est terra Cham. Hic enim apertissime demonstratum est, de semine Cham filii Noe, cujus primitivus fuit Chanaan exortam fuisse etiam gentem Aegyptiorum. Proinde in quibus codicibus hoc loco legitur «Chanaan,» emendandum est. Melius autem interpretatum est, «accola fuit,» quam, sicut alii codices habent, «inhabitavit:» quod tantumdem esset, si et incola diceretur; nihil enim aliud significat. Nam idipsum est verbum in graeco isto loco, quod est et superius, ubi dictum est, «Paucissimi et incolae in ea.» Incolatus porro, vel accolatus, non indigenam, sed advenam ostendit. Ecce quomodo «transierunt de gente in gentem, de regno in populum alterum.» Quod breviter propositum fuerat, breviter narrando explicatum est. Sed de quo regno transierunt in populum alterum, merito quaeri potest. Nondum enim regnabant in terra Chanaan, quia nondum ibi fuerat regnum constitutum
Abbreviated transcription (Latin):
tatib & uritationib. & amarication e
eorũ. in quib non est beneplacitũ dõ.
Sed quia & iniquis nonsola iustitia.
uerũ etiã miscđia dĩ omĩ potentis &e
clementis apparuit: de illis sequens
ioquit᷑ psalmus cũ laudib dĩ. & tam̃
utriq in uno ppło fuer̃. Nec istos illi
suarũ iniquitatũ contagione pollo¬¬
er̃: nouit enĩ dñs quis eius. Et si in
hoc scło non potest ab in ustis: rece.
re psalmi huius. uelut latentem
qͦ dã mͦ eius animã cõmendemus.
hoc est in uerbis quasi exteriorib
interiorẽ intellectũ. uidetur m
ad moneri semen ab nhȩ. qui sunc
om̃s filii ꝓmissionis. pertinentes ad
eternã hereditatẽ testamenti ȩterni.
ut tanquã ipsã hereditatẽ sibi eliga nt
dm̃. & eũ gratis colant. id est ꝓpter
ipsũ non ꝓpter aliqđ emolum̃tũ
mercedis extra ipsũ: & hoc faciant
laudantes. in uocantes. annuntian-¬
tes. nec insuã. sed in eius głiã. ꝑfidẽ
beneoꝑantes. spe gaudentes. carita-¬

Expanded text:
tatibus et irritationibus et amaricatione eorum in quibus non est beneplacitum Deo. Sed quia et iniquis non sola justitia, verum etiam misericordia Dei omnipotentis et clementis apparuit; de illis sequens loquitur psalmus cum laudibus Dei. Et tamen utrique in uno populo fuerunt, nec istos illi suarum iniquitatum contagione polluerunt. «Novit» enim «Dominus qui sunt ejus:» et si in hoc saeculo non potest ab injustis, «recedre psalmi hujus velut latentem quodammodo ejus animam commendemus, hoc est, in verbis quasi exterioribus interiorem intellectum: videtur mihi admoneri semen Abrahae, qui sunt omnes filii promissionis pertinentes ad aeternam haereditatem testamenti aeterni, ut tanquam ipsam haereditatem sibi eligant Deum, et eum gratis colant, id est, propter ipsum, non propter aliquod emolumentum mercedis extra ipsum; et hoc faciant laudantes, invocantes, annutes, nec in sua, sed in ejus gloria per fidem, bene operantes, spe gaudentes, charita
Abbreviated transcription (Latin):
tentiã uno uersiculo ꝓpositã ut ex-¬
plicaroe quomodo id factũ sit adiun-¬
x̃ cȩtera. quȩ in hac laude narrauit
usq ad istũ locũ ubi ait. lȩtata est
ȩgeptꝰ in ꝓfectione eorũ quia in¬
cubuit timor eorũ suꝑ eos: uelut

Expanded text:
tentiam uno versiculo propositam ut extentiam uno versiculo propositam ut explicaret, quomodo id factum sit, adjunxit caetera quae in hac laude cladis narravit, usque ad istum locum, ubi ait, «laetata est Aegyptus in profectione eorum, quia incubuit ti
Abbreviated transcription (Latin):
ro. E⁊ nonerai inIIBUs. eorũ
infirmos. Sed corpore. non animo.
Etiã hoc magnũ dĩ beneficiũ fuit:
ut in illa necessitate migrandi.
nullus essa egrotus. Lae ta ia¬
aeGXUIS IN erosecnone eonũ: aua¬
I incosuii umor conũ sosen eos.
Timor utiq hebreorũ : suꝑ ȩgyptios.
N on enĩ timor eorũ quo timebant hebre.
sed quo timebantur: Dicit aliquis.
Quomodo gͦ nolebant eos dimittere egĩ p¬¬
tii. qͦmͦ tanꝗ redituros dimiser̃ : quomͦ
tanꝗ redituris. & reddituris aurũ & ar-¬
gentũ petentib cõmodauer̃. silȩtata
est ȩgiptus in ꝓfectione eorũ : sed i¬
telligendũ.ẽ. post illã ultimã ȩgyp¬
tiorũ mortẽ. & tantt̃stragẽ inmari
rubro tã magni ꝑsequentis exercitꝰ.
ȩgeptios timuisse residuos nerediren
hebrei. & eorũ reliquias magna faci-¬
litate contererent . Iunc impletum
est qđ suꝑius cũ dixiss& & aux̃ ppłm¬
uit eũ suꝑ inimicos eius. Hanc enĩ sen¬¬

Expanded text:
ro. «Et non erat in tribubus» «eorum ro. «Et non erat in tribubus» «eorum infirmus:» sed corpore, non animo. Etiam hoc magnum Dei beneficium fuit, ut in illa necessitate migrandi nullus esset aegrotus. 29. Aegyptus in profectione eorum, quia incubuit timor eorum super eos.» Timor utique Hebraeorum super Aegyptios. Non enim «timor eorum,» quo timebant Hebraei, sed quo timebantur. Dicet aliquis: Quomodo ergo nolebant eos dimittere Aegyptii? quomodo tanquam redituros dimiserunt? quomodo tanquam redituris et reddituris aurum et argentum petentibus commodaverunt, si «laetata est Aegyptus in profectione eorum?» Sed intelligendum est, post illam ultimam Aegyptiorum mortem, et tantam stragem in mari Rubro tam magni persequentis exercitus, Aegyptios timuisse residuos ne redirent Hebraei, et eorum reliquias magna facilitate contererent. Tunc impletum est quod superius, cum dixisset, «Et vit eum super inimicos ejus.» Hanc enim sen