comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dens ad paruuloꝵ capacitatem:
dum insinuat singillatĩ genera
creaturarum. ꝑ singula respicit uni¬
uscuiusq generis ȩternã rationem
in uerbo dĩ: nec illa repetita: ille
tamen repetit. & dixit ds. Si enim¬
uellet prius dicere. factum est fir¬
mamentum in medio aquarum.
ut esset diuisio inter aquam & aqũa:
siquis ab eo quereret quomodo
factum est. recte responderet. dixit
d̾s. fiat: id est in uerbo dei coeter¬
no erat ut fieret. Inde igrtur inci¬
pit narrare unumquodq factũ.
quod etiam post facti narrationẽ
quęrenti quomodo factum sit. in
reddenda ratione respondere de¬
beret. Cum ergo audimus. &. dixit
ds fiat: intelligimus quod in uer¬
bo di erat ut fieret. Cum uero
audimus & sic factum ẽ: intelli¬
gimus factam creaturam non ex¬
cessisse prȩscriptos in uerbo di ter¬
minos generis sui. Cum uero
audimus. & uidit ds quia bo¬
num est: intelligimus in benigni¬
tate sp̃s eius. non quasi in cogni¬

Expanded text:
dens ad paruulorum capacitatem dens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit duellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit deus: fiat, id est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cogni
Abbreviated transcription (Latin):
in illo sunt ea quȩ ꝑ illum facta
sunt. quia regit & continet ea: ali¬
ter autẽ in ipso sunt ea quȩ ipse ẽ.
Ipse enim uita est. quȩ ita in illo est.
ut ipse sit: qm̃ ipse uita est lux ho¬
minum. Quia ergo nichil creari
posset. suie ante tempora. quod qͥ¬
dem non est creatori coȩternum si¬
ue ab exordio temporum. siue in
aliquo tempore. cuius creandi ratio
si tamen ratio recte dicitur. non in
dĩ uerbo patri coȩterno coȩterna
uita uiueret: propterea scriptura
priusquam insinuet unam quamq
creaturam ex ordine quo conditã
dicit. respicit ad di uerbum: prius
ponens. & dixit ds. fiat illud. Non
enim inuenit ullam causam rei cre¬
andȩ: quam in uerbo dĩ non inue¬
int creari debuisse. Non ergo ds
totiens dixit fiat illa uel illa crea¬
tura: quotiens in hoc libro repeti¬
tur. & dixit ds. Unum quippe
uerbum ille genuit: in quo dixit
om̃ia. priusqũa facta sunt singu¬
la Sed eloquium scripturȩ descen¬

Expanded text:
in illo sunt ea, quae per illum facta in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descen
Abbreviated transcription (Latin):
filii ꝑsonam uolunt intelligi: Sed
quęri adhuc potest: utrum quasi
iussisse filio patrem debeamus acci¬
pere. in eo quod scriptum est. & di¬
xit ds. fiat. Sed eur non scriptura
curauit ostendere. ꝑsonam etiam
sp̃s scĩ: An ita trinitas intelligit᷑:
& dixit ds fiat. & fecit ds. & uidit
ds quia bonum est: Sed non con¬
uenit unitati trinitatis. ut filius
quasi uissus fecisse intelligatur: sp̃s
autẽ sc̃s nullo sibi iubente libere
uidisse bonum ẽẽ quod factumẽ.
Quibus enim uerbis iuberet filio
pater ut faceret: cum ipse sit princi¬
pale uerbum patris. ꝑ quod facta
sunt om̃ia: An eo ipso quod scriptũ
est. fiat firmamentum: hȩc ipsa di¬
ctio uerbum est patris unigenitus
filius. in quo sunt om̃ia quȩ crean¬
tur. etiam antequam creentur: Et
quicquid in illo est uita est: qui a
quicquid per eum factum est. in
ipso uita est: & uita utiq creatrix.
sub illõ autẽ creatura. Aliter ergo

Expanded text:
filii personam uolunt intellegi? Sed filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere personam etiam spiritus sancti? an ita trinitas intellegitur: et dixit deus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecisse intellegatur, spiritus autem sanctus nullo sibi iubente libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur, etiam antequam creantur, et quidquid in illo est, uita est, quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo
Abbreviated transcription (Latin):
diuisio interaquam & aquam . &.
sic est factum: ac deinde ut intelli¬
gatur filius fecisse quod a patre di¬
ctum est ut fieret. arbitrantur esse
subnexum. & fecit ds firmamentũ.
& diuisit ds. &. cȩtera. Sed cum antea
legitur. & sic factum est: a quo intel¬
ligimus factum: Si a filio: quid opꝰ
erat iam dicere. ꝙ fecit d̾s: ꝙ. quȩ
sequuntur: Si autẽ quod scriptũ
est .o. sic est factum. a patre intelle¬
xerimus factum: non iam pater
dicit ꝙ filius facit. Et potest aliqͥd
pater facere sine filio: ut deinde
filius non hoc. sed aliud similiter
faciat. Quod est contra catholicam
fidem. Si autẽ illud de quo dicitur.
& sic est factum. hoc idem fit cum
itidẽ dicitur. & fecit d̾s: quid ꝓhi¬
bet eundem intelligere facere quod
dixit. qui dixit ut fieret: An etiam
excepto eo quod scriptum est. & sic
est factum. tantumm in his uerbis
quibus dicitur .ꝙ. dixit d̃s. fiat.ꝙ.
postea dicitur. & fecit ds: patris &.

Expanded text:
diuisio inter aquam et aquam. et diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intellegimus factum? si a filio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur? si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater facere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et
Abbreviated transcription (Latin):
sus eos qui nolunt aquas suꝑ celũ
credere. & uolunt eam stellam esse
frigidam quȩ iuxta summum cęlũ
circuit: ut ex hoc cogantur aqua¬
rum naturam non iam illic ua¬
porali tenuitate. sed glatiali solidi¬
tate pendere. Quoquo modo autẽ
&. qualesubet aquȩ ibi sint: esse
eas ibi minime dubitemus. Oa¬
ior est quippe scripturȩ huius au-¬
ctoritas: quam omnis humani in¬
genii capacitas. Sed animaduersũ
est a quibusdam. quod nec ego dis¬
simulandum puto: non frustra
cum dixisset ds. fiat firmamientũ
in medio aquarum. &. sit diuisio
inter aquam & aquam. parum
uisum eẽ subiungere. ꝙ sic est
factum: nisi adderetur.&. fecit
ds firmamentum. ꝙ diuisit ds
inter aquam quȩ erat supra fir¬
mamentum .&. inter aquam quȩ
erat subfirmamento. Quod qui¬
dam sic intelligunt: ut ꝑsonam pa¬
tris declaratam eẽ dicant in eo qͦd
scriptum est .&. dixit d̾s. fiat firma¬
mentum in medio aquarum. ꝙ. sit

Expanded text:
sus eos.. qui nolunt aquas super caelum sus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere. quoquo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; maior est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec ego dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse subiungere: et sic est factum, nisi adderetur: et fecit deus firmamentum; et diuisit deus inter aquam, quae erat super firmamentum, et inter aquam, quae erat sub firmamento. quod quidem sic intellegunt, ut personam patris declaratam esse dicant in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit
Abbreviated transcription (Latin):
eis unde illa stella sit frigida: quȩ
tanto ardentior esse deberet. quan¬
to sublimiore cȩlo rapitur. Nam
ꝓculdubio. cum rotunda moles
circula ri motu agitur. interiora
eius tardius eunt. exteriora cęleri¬
us: ut maiora spatia cum breuio¬
rib ad eosdem gyros pariter occur¬
rant. Quȩ autẽ celerius: utiq
feruentius. Proinde memorata stel¬
la. magis debuit calida esse quam
frigida. Quamuis enĩ suo motu. qm̃
grande spatium est triginta annis
totum ambitum permeet: tamen
cȩli motu in contrarium rotata ue¬
locius quod cotidie necesse est pati¬
atur: quia sicut dicunt. cęli singu¬
lȩ conuersiones dies singulos expli¬
cant: calorem maiorem debuit
cȩlo concitatiore concipere. Nui¬
rum ergo eam frigidam facit aqua¬
rum suꝑ cęlum constitutarum illa
uicinitas: quam nolunt credere.
qui hȩc quȩ breuiter dixi de motu
cęli & siderum disputant. His qui¬
dam nr̃i coniecturis agunt aduer¬

Expanded text:
eis, unde illa stella sit frigida, quae eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduer
Abbreviated transcription (Latin):
sio finiatur. sed infinite omnia di¬
uidi. quia om̃is pars corporis corpus
est: &. omne corpus habeat necesse
est dimidium quantitatis fuȩ. Ac
ꝑ hoc si potest a qua sicut uidemus
ad tantas guttarum minutias
ꝑuenire. ut suꝑ istum aerem uapo¬
raliter feratur. qui natura leuior est
aquis: cur non possit & suꝑ illud
leuius cȩlum minutiorib guttis
ꝙ leuiorib immanare uaporibus:
Quidam etiam nr̃i. istos negantes
propter pondera elementoꝵ aquas
esse posse super cęlum sydereum. de
ipsorum syderum qualitatibus &
meatib conuncere moliuntur.
Idem namq asserunt stellam qũa
saturni appellant esse frigidissimã.
eamq per annos triginta signiferũ
ꝑagere circulum: eo quod suꝑiore
ac ꝑ hoc ampliore ambitu gradit᷑.
Nam sol cundem circulum ꝑ annũ
complet. & luna ꝑ mensem: tanto
ut dicunt breuius. quanto inferi¬
us: ut spatio loci spatium tempo¬
ris congruat. Quęritur itaq ab

Expanded text:
sio finiatur. sed infinite omnia disio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab
Abbreviated transcription (Latin):
locum: ꝙ hec est pluuia. Ergo exaere
qui est inter uapores humidos. unde
suꝑius nubila conglobantur. & ma¬
ria subterfusa. ostendere ille uoluit
esse cȩlum inter aquam & aquam.
Hane ergo diligentiam considera¬
tionemq. laude dignissimam iudi¬
co. Quod enim dixit. neq contra
fidem est & in promptu posito do¬
cumento credi potest: quanquam
possit uideri non impedire ꝓpria
pondera elementoꝵ. quomodo eti¬
am suꝑ illud sublime cȩlum pos¬
sint esse aquȩ ꝑ illas minutias: ꝑ
quas etiam suꝑ hoc spatium aeris
et̃ potuerunt. Qui quamuis grauior
ꝙ inferior summo cęlo subiaceat.
proculdubio leuior est aquis: et
tamen ut suꝑ eum sint uapores illi
nullo pondere prohibentur. Sic ergo
ꝙ suꝑ illud cęlum potest minutio¬
ribus guttis leuior halitus humo¬
ris extendi: qui pondere cadere ñ
cogatur. Ipsi quippe subtilissima ra¬
tione ꝑsuadent. nullum ẽẽ qũalibet
exiguum corpus culum. in quo diui¬

Expanded text:
locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diui
Abbreviated transcription (Latin):
nubilum cęlum. sed etiam nr̃arum
ipsarum consuetudine scripturarũ.
cum dicuntur uolatilia cęli: cũ aues
in boc aere uolare manifestum sit.
Et dñs cum de nubib loqueretur:
faciem inquit cęli potestis probare.
Nubes autẽ etiam ꝑ proximum ter¬
ris aerem conglobari sepe cernimus:
cum ꝑdecluua iugorũ ita recumb̃t.
ut plerumq excedantur etiam cacu¬
minib montium. Cum ergo pro¬
basset ꝙ. hunc aerem cȩlum dici:
nulla alia causa etiam firmamen¬
tum appellatum uoluit existimari.
nisi qͥa interuallum eius diuidit. in¬
ter quosdam uapores aquarum. &
istas aquas quȩ corpulentius in ter¬
ris fluitant. Et nubes quippe sicut
exꝑti sunt qui inter eas in montib
ambulauerunt. congregatione et
conglobatione minutissimarum gut¬
tarum talem speciem reddunt: quȩ
si spissantur amplius. ut coniuingan¬
tur in unam grandem plures guttȩ
minimȩ non eam patitur aer apud
se teneri. sed eius ponderi ad imadat

Expanded text:
nubilum caelum, sed etiam nostrarum nubilum caelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat
Abbreviated transcription (Latin):
licet igneȩ lucis. in eas formas quas
in cęlo cernimus conglobata dispo¬
sitaq natura. Ac ꝑ hoc sicut terra¬
rum ponderib &ͥ aer & aqua cedit.¬
ut ad terram ꝑueniant: sic a quarũ
ponderi & ipse aer cedit. ut uł ad ter¬
ram uel ad aquam ꝑueniat. Unde
intelligi uolunt hoc modo necesse
fuisse: ut aer quoq siquis eius par¬
ticulam in spatiis illis sublimib cęli
possit dimittere. pondere suo caderet :
donec ad aeria subter spatia ꝑueniret.
Quappter colligunt. multominus ẽẽ
posse aquis suꝑͣ illud igneum cȩlum
aliquid loci: cum illic aer multo aqͥs
leuior manere non possit. Lalibus eoꝵ
disputationib cedens laudabiliter
conatus est quidam. demonstrare aqͥs
suꝑ cȩlos: ut ex ipsis uisibilib conspi¬
cuisq naturis. assereret scripturȩ fidẽ
Et prius quidem quod facillimum
fuit. ostendit & hunc aerem cęlum
appellari: non solum sermone cõmu¬
ni. scd̃m quem dicimus serenum uł

Expanded text:
licet igneae lucis in eas formas, quas licet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit,ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- . bilibus conspicuisque naturis adsereret scripturae fidem. et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem caelum appellari non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum uel
Abbreviated transcription (Latin):
pulsȩ ebulliunt: &. cum bullis cre¬
pantib emittunt in sua ꝓperantẽ.
atq illis ad ima decidendi aditum
dantẽsi autẽ sub aquas ire cogitur
ex uase ut illo cedente uas ab ore
inia presso repleri uelis: facilius un¬
dis undiq uersum cooꝑitur. qua
ꝑ os eius ab inferiore parte intran.¬
di gucta exigua reperit᷑ locum. Iam
uero ignem ad suꝑna emicantem.
etiam ipsius acris naturam uelle
transcendere. quis non sentiat: quan¬
doquidem si ardentem faculam ca¬
pite deorsum quisq teneat. nichilo¬
minus flanimȩ crines ad suꝑiora con¬
tendunt : sed qm̃ circumfusi ꝙ suꝑ¬
fusi aeris prȩpollenti constipatione
sub inde ignis extinguitut. & in eiꝰ
qualitatẽ ꝑ abundantiam suꝑatus
subinde commutatur ac uertitur:
ad uniuersam eius altitudinem tͣn¬
siliendam non potest ꝑdurare. Itaq
suꝑ aerem purus ignis ẽẽ dicitur cę¬
lum: unde etiam sydera atq lumi¬
naria facta coniectant. illius uide¬

Expanded text:
pulsae ebulliunt et eum bullis crepulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. Iam uero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeris uelle transcendere quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uide
Abbreviated transcription (Latin):
cum ore imo in aquã deprimitur.
Quia enim ꝑ suꝑiorem partẽ non
inuenit emicandi locum: nec deor¬
sum uersus irruptis aquis subter
eas ire natura sinitur: plenitudine
sua repellit eas. & in uas non ꝑmittit
intrare. Cum autẽ uas ita collocatur.
ut os non habeat deorsum. sed in la¬
tus inclinatum: intrat aqua inferius.
exeunte aere suꝑius. Itemq si uasis
erecti os pateat in cęlum: cum infun¬
dis aquam euadit aer. sursum uersus
ex aliis partib qua non infundis:
& fit locus aquȩ deorsum uersus in¬
trandi. Quod si ui maiore uas depri¬
mitur.
ut uł ex latere uł desuꝑ aquȩ repen¬
te influant. & undiq os uasis obte¬
gant: dirumpit eas aer sursum ni¬
tens. ut eis ad una locum faciat.
&ͥ ipsa diruptio singultus uasoꝵ
est. dum partib fugit. quia totus
tam cito non potest. ꝓꝑter illius oris
angustias. Ita si aer suꝑ aquas ire co¬
gitur. etiam confluentes eas disse¬
cat. cum exilientes impetu eius im¬

Expanded text:
cum ore imo in aquam deprimitur; cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius in
Abbreviated transcription (Latin):
uuloꝵ. non fabulosis opinionibus
incertam atq fallacem. sed propħica
& eugłica prȩdicatione firmissimã
quȩ ꝑbaptismum solidatur. & ideo
subiecerit dicens. fundauit terram
suꝑ aqũa autsi ad litteram quisqũa¬
cogit intelligi. non incongruenter
uł sublimia terrarum siue continen¬
tium siue insularum accipiuntur.
quȩ suꝑiora sunt aquis: uł ipsa te¬
gmina speluncarum quȩ suꝑ aquas
pendula soliditate firmata sunt. Quo¬
circa nec ad litteram quisquam potest
sic intelligere quod dictum est. funda¬
uit terram suꝑ aquam: ut aquarũ
pondus terreno ponderi supportan¬
do naturali ordine quasi subiectum
ẽẽ arbitretur. Aerem uero aquis esse
suꝑiorem. quamius ꝓpter ampliora
sui spatia etiam aridam contegat:
hinc intelligitur quod nullum uas
abore impressum. repleri aquis potest.
Unde satis indicat aeris naturam. lo¬
cum petere suꝑiorem. Uidetur enĩ
uas inane. sed aere plenum ꝓbatur:

Expanded text:
uulorum non fabulosis opinionibus uulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo subiecerit dicens: fundauit terram super aquam; aut, si ad litteram cogit quisquam intellegi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur,
Abbreviated transcription (Latin):
non in ipsis aquis portabatur. sed cõ¬
page terrȩ tenebatur: sicut sese ha¬
bent camerȩ speluncarum. Hic occur¬
rit ammonere cauendum errorem. qũe
in libro primo cauendum monui: ne
forte quia scriptũ ẽ in psalmis. funda¬
uit terram suꝑ aquam. arbitretur ali¬
quis nr̃m aduersus istos de ponderi¬
bus elementoꝵ subtiliter disserentes.
isto testimonio scripturarum eẽ niten¬
dum: quia illi non retenti auctoritate
litterarum nr̃arum. & nescientes qũe¬
admodum dictum sit. libros scõs fa¬
ciltus irridebunt. quam illud repu¬
diabunt quod uł certis rationibus
ꝑceperunt uł experimentis manifestis¬
simis probauerunt. Illud namq in
psalmis aut figurate dictum recte
accipi potest: ut qm̃ cęli ꝙ terrȩ nomi¬
ne sepe in eccła spiritales carnalesq
significantur. cęlos ostenderit ꝑtine¬
N ad serenam intelligentiam ueritatis.
dicens. qui fecit cęlos in intelligentia.
terram uero ad fidem simplicem par¬

Expanded text:
non ipsis aquis portabatur, sed connon ipsis aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem par
Abbreviated transcription (Latin):
ultra limitem aeris circumfusum
atq solidatum ẽ. Quod qui negant
ẽẽ credendum. de ponderib elem̃to¬
rum argumentantur: negantes ul¬
lomodo ita desuꝑ quasi quodam
pauimento solidatum ẽẽ cęlum. ut
possit aquarum pondera sustinere.
quod talis soliditas nisi terris ẽẽ non
possit: & quicquid tale est. non cęlum
sed terra sit. Non enim tantum locis
sed etiam qualitatibus elementa¬
argumentantur distingui. ut ꝓ quali¬
tatib propriis etiam loca propria sor¬
tirentur: aqua scilicet suꝑ terrã. quȩ
etiam si sub terra stat aut labitur. sic̃
in antris cauernisq abditis: non ta¬
men ea terrȩ parte quam supra. sed
ea quam infra sehabet. continetur.
Nam si ex parte suꝑiore fuerit parsilla¬
terrȩ delapsa. non manet suꝑ aquam:
sed ea ꝑrupta demergitur & pergit
ad terram. quo ueniens conquiescit
tanquam in loco suo. ut supra sit
aqua. subter autẽ terrã. Unde cogno¬
scitur quod etiam suꝑ aquas cum eẽt.

Expanded text:
ultra limitem aeris circumfusum ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde . cognoscitur, quod etiam super aquas cum esset
Abbreviated transcription (Latin):
uł suꝑ terram fluitent. uel in aere
terris proximo uaporaliter ferantur.
Neq quisquam istos debet ita re-¬
fellere: ut dicat scd̃m om̃ipotentiam
di cui cuncta possibilia sunt opor¬
tere nos credere. aquas etiam tam gra¬
ues quam nouimus atq sentimus.
cȩlesti corpori in quo sunt sydera su¬
ꝑfusas. Nunc enim queadmodum
cds instituerit naturas rerum scdm
scripturas eius nos conuenit querere:
nonquid in eis uł ex eis admiraculũ
potentiȩ suȩ uelit oꝑari. Neq enĩ
si uellet ds. sub aqua oleum aliquan¬
do manere. non fieret: non ex eo ta¬
men olei natura nobis esset incogni¬
ta. quod ita facta sit. ut appetendo
summum locum. etiam si subter fu¬
sa fuerit ꝑrumpat aquas. eisq se su¬
ꝑpositam collocet. Nunc ergo queri¬
mus. utrum conditor rerum qui
om̃ia in mensura & numero & pon¬
dere disposuit. non unum locum
ꝓprium ponderi aquarum circa ter¬
ram tribuerit. sed & suꝑ cęlum quod

Expanded text:
uel super terras fluitent uel in aere uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
T dixit
ds. fiat fir¬
mamentum
in medio
aquarum:
ꝙ sit diui¬
dens inter
aquam et
aquam. Et
sic est factum. Et fecit d̾s firmamen¬
tum: & diuisit ds inter aquam quȩ
erat infra firmamentum. & inter
aquam quȩ erat suꝑ firmamentum.
Et uocauit ds firmamentum. cęlũ.
Et uidit ds quia bonum est. & facta
est uespera . &. factum est mane dies
sccłs. De uerbo di quo dixit. fiat
firmamentum. & cȩtera. & de placito
eius quo uidit quia bonum est. &
hoc iterum similiterq disserere: atq
ita deinceps. quotienscunq ista repe¬
tuntur. scđm suꝑiorem inquisidionẽ
interim consideranda esse ammone¬
mus. Utrum autẽ nunc illud cęlũ
fiat. quod excedit aeris omnia spa¬
tia. eiusq omnem altitudinem. ubi
etiam luminaria stellȩq constitu¬
untur quarto die. an ipse aer uo¬
cetur firmamentum: merito quęri
potest. Multi enim asserunt istarũ
aquarum naturam suꝑ sydereum
cȩlum esse non posse: quod sic habe¬
ant ordinatum pondus suum. ut

Expanded text:
t dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum. et fecit deus firmamentum et diuisit deus inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dsecundus. De verbo Dei quo dixit, Fiat firmamentum, etc., et de placito ejus, quo vidit quia bonum est, et hic iterum similiterque disserere; atque ita deinceps quotiescumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. Utrum autem nunc illud coelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia, ejusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die; an ipse aer vocetur firmamentum, quaeri merito potest. 2. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum coelum esse non posse, quod sic habeant o
Abbreviated transcription (Latin):
ad erumnosum negotium. cum post
peccatum homo cȩpit in terra labo¬
rare: non quod aliis locis hȩe antea
nascerentur. et post in agris quos
homo ad capiendas fruges colerer:
sed &. prius & postea in eisdem locis.
prius tamen non homini. post autẽ
homini: ut hoc significetur quod
additum ẽ tibi. quia non ẽ dictum.
spinas & tribulos pariet. sed pariet
tibi: id est ut tibi iam ista nasci inci¬
piant ad laborem. quȩ ad pastum
tantũmodo aliis animalib antea
nascebantur. Et dixit ds. faciamus
hominẽ adimaginem & similitudi¬
nem nrãm: & dominetur piscium
maris. &. uolatiliũ cęli. & om̃ium
pecoꝵ. & om̃is terrȩ. ꝙ om̃ium repti¬
lium repentiũ suꝑ terrã. Et fecit ds¬

Expanded text:
ad aerumnosum negotium, cum post ad aerumnosum negotium, cum post peccatum coepit in terra laborare, non quod aliis locis haec antea nascerentur et postea in agris, quos homo ad capiendas fruges coleret, sed et prius et postea in isdem locis, prius tamen non homini, post autem homini, ut hoc significetur, quod additum est: tibi, quia non est dictum: spinas et tribulos pariet, sed: pariet tibi, id est, ut tibi iam ista nasci incipiant ad laborem, quae ad pastum tantummodo aliis animalibus antea nascebantur. Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et dominetur piscium maris et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terra
Abbreviated transcription (Latin):
ac tribulis absolutior potest ẽẽ respon¬
sio: quia post peccatum dictum est
homini de terra. spinas & tribulos
pariet tibi: nec tamen facile dicen-¬
dum est. tunc cȩpisse ista oriri ex ter¬
ra. Fortassis enĩ qm̃ in ipsis quoq ge¬
nerib seminũ multȩ reꝑiuntur utili¬
tates. poterant habere locum suum si¬
ne ulla pęna hominis. Sed ut inagris
in quib iam pęnaliter laborabat etiã
ista nascerentur. hoc ad cumulum
pęnȩ ualere credi potest: cum possent
alibi nasci. uł ad auium pecoꝵq pa¬
stus. uł ad ipsoꝵ hominũ aliquos usus.
quanqũa & ille sensus non abhorret
abhis uerbis. quo ita intelligitur di¬
ctum. spinas & tribulos pariet tibi.
ut hȩc etiam antea terra pariens. non
tamen homini pareret ad laborem.
sed ad cuiuscemodi animalib conue¬
nientem cibum: sunt enĩ quȩ hisge¬
nerib &. molliorib & aridiorib
cõmode suauiterq uescantur: tunc
autem cȩperit ista homini parere

Expanded text:
ac tribulis absolutior potest esse responac tribulis absolutior potest esse responsio, quia post peccatum dictum est homini de terra: spinas et tribulos pariet tibi. nec tamen facile dicendum est tunc coepisse ista oriri ex terra. fortassis enim quoniam in ipsis quoque generibus seminum multae reperiuntur utilitates, poterant habere locum suum sine ulla poena hominis. sed ut in agris, in quibus iam poenaliter laborabat, etiam ista nascerentur, hoc ad cumulum poenae ualere credi potest, cum possent alibi nasci uel ad auium pecorumque pastus uel ad ipsorum hominum aliquos usus. quamquam et ille sensus non abhorret ab his uerbis, quo ita intellegitur dictum: spinas et tribulos pariet tibi, ut haec etiam antea terra pariens non tamen homini pareret ad laborem, sed cuiusque modi animalibus conuenientem cibum — sunt enim, quae his generibus, et mollioribus et aridioribus, commode suauiterque uescantur — tunc autem coeperit ista homini parere
Abbreviated transcription (Latin):
tio: ut se ita commendent fideli cre¬
atori om̃ia maxima ꝙ minima oc¬
culto nutu amministranti. cui nr̃i
etiã capilli numerati sunt. ne ꝓpter
inanes curas ex animatoꝵ corpoꝵ
suorum ulla genera mortium ꝑhor¬
rescant: sed piȩ fortitudinis neruosad
om̃ia prȩparare non dubitent. Talis
etiam quęstio de spinis & tribulis so¬
let oboriri: & de quibusdam lignis
infructuosis. uł cur. uł quando crea¬
ta sint: cum ds dixerit. ꝓducat ter¬
ra herbam pabuli seminantẽ semen:
ꝙ. lignum fructiferum faciens fructũ.
Sed qui ita mouentur: non intellig̃t
saltem de usitatis formulis humani
luris: qũeadmodum usus appelletur
fructus. Utilitas enim quȩdam fru¬
entium: in fructus nomine considera¬
tur. Quantȩ autẽ sint utilitates. siue
manifestȩ. siue occultȩ. om̃ium quȩ
terra gignens radicitus alit: & ipsi
quȩdam intueantur. & ab exꝑtis cȩte¬
ra inquirant. Et de spinis quidem

Expanded text:
tio, ut se ita commendent fideli cretio, ut se ita commendent fideli creatori omnia, maxima et minima, occulto nutu administranti, cui nostri etiam capilli numerati sunt, ne propter inanes curas exanimatorum corporum suorum ulla genera mortium perhorrescant, sed piae fortitudinis neruos ad omnia praeparare non dubitent. Talis etiam quaestio de spinis et tribulis solet oboriri et de quibusdam lignis infructuosis, uel cur uel quando creata sint, cum deus dixerit: producat terra herbam pabuli seminantem semen et lignum fructiferum faciens fructum. sed qui ita mouentur, non intellegunt saltem de usitatis formulis humani iuris, quemadmodum appelletur ususfructus.. utilitas enim quaedam fruentium in fructus nomine consideratur. quantae autem sint utilitates, siue manifestae siue occultae, omnium, quae terra gignens radicitus alit, et ipsi quaedam intueantur et ab expertis cetera inquirant. Et de spinis quidem
Abbreviated transcription (Latin):
do agere quicquid ualent. Quod non
appareret: nisi cum quȩdã refectionẽ
corporis sui ex alioꝵ corporib quert̃.
alia se uł repugnandi uirib uł fuge
prȩsidio. uł latebrarum munimine
tuerentur. Nam &. ipse corporis dolor.
in quolibet animante magna & mi¬
pagem in effabili ꝑmirtione uitali¬
ter continet. & inquandam sui mo¬
duli redigit unitatẽ: cum eam non
indifferenter: s ut ita dicam indig¬
nanter patitur corrumpi atq dissol¬
ui. Illud etiam fortasse aliquem mo¬
ueat: si animalia noxia uiuos homi¬
nes aut pęnaliter ledunt. aut salubr¬
ter exercent. aut utiliter ꝓbant. aui
ignoranter nocent. cur in ęscas suas
dilacerant etiam corpora hominũ
mortuoꝵ. quasi uero quicqũa inter¬
sit ad nr̃am utilitatem. ista caro ĩa
exanimis in naturȩ ꝓfunda secreta
ꝑ quos transitus eat unde mirabili
omnipotentia creatoris. reformanda
rursus seruatur. Quanqu̾a & hinc
fiat quȩdam prudentib ammoni¬

Expanded text:
do agere quidquid ualent: quod non do agere quidquid ualent: quod non adparet, nisi cum quaedam refectionem corporis sui ex aliorum corporibus quaerunt, alia se uel repugnandi uiribus uel fugae praesidio uel latebrarum munimine tuentur. nam et ipse corporis dolor in quolibet animante magna et mipagem ineffabili permixtione uitaliter continet et in quandam sui moduli redigit unitatem, cum eam non indifferenter, sed, ut ita dicam, indignanter patitur corrumpi atque dissolui. Illud etiam fortasse aliquem moueat, si animalia noxia uiuos homines aut poenaliter laedunt aut salubriter exercent aut utiliter probant aut ignoranter docent, cur in escas suas dilacerant etiam corpora hominum mortuorum. quasi uero quidquam intersit ad nostram utilitatem, ista caro iam exanimis in naturae profunda secreta per quos transitus eat, unde mirabili omnipotentia creatoris reformanda rursus eruatur. quamquam et hinc fiat quaedam prudentibus admoni
Abbreviated transcription (Latin):
uindicta ista dicatur: nec ullam re¬
cipiunt tali exercitatione uirtutẽ :
Ideo nimirum: quia scilicet &̾ alie
cibꝰ sunt aliarum nec recte possumꝰ
dicere. non essent aliȩ. quib aliȩ ue¬
scerentur. Habent enĩ omĩa quadu
sunt mensuras. numeros. ordines suos:
quȩ cuncta merito considerata laudan.¬
tur. neq sine occulta pro suo genere
moderatione pulchritudinis tempo¬
ralis. etiam ex alio in aliud transeun¬
do mutantur. Quod &. si stultos later:
sublucet ꝓficientib. clarumq ꝑfectis
est. Et certe om̃ib talib inferioris
creaturȩ motib prȩbent᷑ homini salu¬
bres ammonitiones: ut uideat qͣntũ
sibi satagendum sit ꝓ salute spiri¬
tali & sempiterna. qua om̃ib irra¬
tionabilib animantib antecellit:
cum illa uideat a maximis elephan¬
tis usq ad minimos uermiculos. ꝓ
salute temporali & corporali qũa
pro sui generis inferiore ordinatione
sortita sunt. siue resistendo siue cauen¬

Expanded text:
uindicta ista dicatur, nec ullam reuindicta ista dicatur, nec ullam recipiunt tali exercitatione uirtutem? ideo nimirum, quia scilicet aliae cibi sunt aliarum. nec recte possumus dicere: non essent aliae, quibus aliae uescerentur. habent enim omnia, quamdiu sunt, mensuras, numeros. ordines suos: quae cuncta merito considerata laudantur nec sine occulta pro suo genere moderatione pulchritudinis temporalis etiam ex alio in aliud transeundo mutantur. quod si stultos latet, sublucet pro- proficientibus clarumque perfectis est. et certe omnibus talibus inferioris creaturae motibus praebentur homini salubres admonitiones, ut uideat, quantum sibi satagendum sit pro salute spiritali et sempiterna, qua omnibus inrationalibus animantibus antecellit, cum illa uideat a maximis elephantis usque ad minimos uermiculos pro salute corporali et temporali. quam pro sui generis inferiore ordinatione sortita sunt, siue resistendo sine cauen
Abbreviated transcription (Latin):
tudine reuelationũ ne extolleretur.
datum sibi esse stimulum carnis an¬
głm satane ut eum colafiret: roga¬
tumq a se dm̃ tertio ut discederet
ab eo. respondisse sibi. sufficit tibi gr̃a
mea. nam uirtus in infirmitate ꝑfi¬
citur. tamen & sc̃s daniel inter leo¬
nes saluus atq intrepidus uixit. qui
non utiq dõ mentiens in oratione.
non tantum peccatum popłi sui.
sed etiam sua fatet᷑. Et in ipsius apłi
manu mortifera iupera inhesit. nec
lȩsit. Potuerunt ergo ista etiam crea¬
ta nichil nocere. si causa non extitis¬
set uł terrendoꝵ puniendoꝵq uitio¬
rum. uł ꝓbandȩ ꝑficiendȩq uirtu¬
tis: quia exempla demonstranda st̃¬
patientiȩ ad ꝓfectum cȩteroꝵ. & ipse
sibi homo in temptationib certius
innotescit. Et iuste salus illa ꝑpetua
quȩ turpiter amissa est ꝑ uoluptatẽ.
fortiter recipitur ꝑ dolorem. Dicit
aliquis. Cur ergo bestiȩ inuicem no¬
cent. quib nec peccata ulla sunt. ut

Expanded text:
tudine reuelationum ne extolleretur, tudine reuelationum ne extolleretur, datum sibi esse stimulum carnis, angelum satanae, ut eum colaphizaret, rogatumque a se dominum tertio, ut discederet ab eo, respondisse sibi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur, tamen et sanctus Danihel inter leones saluus atque intrepidus uixit, qui non utique deo mentiens in oratione non tantum peccata populi sui, sed etiam sua fatetur, et in ipsius apostoli manu mortifera uipera inhaesit nec laesit. potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non extitisset uel terrendorum puniendorumque uitiorum uel probandae perficiendaeque uirtutis, quia et exempla sunt demonstranda patientiae ad profectum ceterorum, et ipse sibi homo in temtationibus certius innotescit, et iuste salus illa perpetua, quae turpiter amissa est per uoluntatem, fortiter recipitur per dolorem. Dicet aliquis: cur ergo inuicem bestiae nocent, quibus nec peccata ulla sunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
creata. cum animalia ipsa creata sunt:
nisi quia inerat iam om̃ium animan¬
tium corporib uis quȩdam naturalis.
& quasi p̾seminata materia. & quodã¬
modo liciata primordia futuroꝵ ani¬
malium: quȩ de corruptionib taliũ
corpoꝵ ꝓsuo quȩq genere ac diffe¬
rentia erant exortura. ꝑ amministra¬
animalium uenenosis ac ꝑnitiosis
quęri solet. utrum post peccatũ homi¬
nis ad uindictam creata sint. an po¬
tius cum iã creata essent innoxia.
non nisi postea peccatorib nocere
cȩperunt. Neq hoc mirum est:quan¬
doquidẽ etiam temporib huius ui¬
tȩ laboriosȩ atq erumnosȩ sit nemo
ita iustus. ut ꝑfectum se audeat di¬
cere fidelit attestante apło & dicen¬
te. non quia iam acceperim. aut ĩa¬
iustificatus sim: cumq ad huc exer¬
cendȩ atq in infirmitate ꝑficiendȩ
uirtuti necessariȩ sint temptationes.
& molestiȩ corporales. eodem rursus
apło manifestante. qui ait in magni¬

Expanded text:
creata, cum animalia ipsa creata sunt: creata, cum animalia ipsa creata sunt: nisi quia inerat iam omnibus animatis corporibus uis quaedam naturalis et quasi praeseminata et quodammodo liciata primordia futurorum animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo quaeque genere ac differentiis erant exortura per administraue animalium uenenosis et perniciosis quaeri solet, utrum post peccatum hominis ad uindictam creata sint, an potius, ut iam creatnonnisi postea peccatoribus nocere coeperint. Neque hoc mirum est, quandoquidem etiam temporibus huius uitae laboriosae atque aerumnosae, cum sit nemo ita iustus, ut perfectum se audeat dicere fideliter adtestante apostolo et dicente: non quia iam acceperim aut iam perfectus sim, cumque adhuc exercendae atque in infirmitate perficiendae uirtuti necessariae sint temtationes et molestiae corporales eodem rursus apostolo manifestante, qui ait, in magni
Abbreviated transcription (Latin):
tia: ut maiore attentione stupeamus
agilitatẽ muscȩ uolantis. qua magni¬
tudinem iumenti gradientis: amplius¬
q miremur opera formicularũ. quam
onera cameloꝵ. Sed utrum in primis
ut dixi rerum conditionib. quȩ isto sex
dierum ordine creatȩ narrantur. hȩc
quoq minima instituta credamus:
an postea consequentibus corruptibili-¬
um corporum solutionib: hoc queri¬
tur. Et potest quidẽ dici. ea minutissi¬
ris. tunc creata: in quib etiam illa ñ
absurde intelliguntur. quȩ nascuntur
ex his quȩ terra germinante orta sunt:
et quia precesserant conditionem non
solum animalium sed etiã luminariũ.
& quia terrȩ continuant᷑ per radicum
conexionem. unde illo die quo apparu¬
it arida exorta sunt: ut potius ad sup¬
plementum habitationis. quã ad nu¬
merum habitatoꝵ ꝑtinere intelli¬
gantur. Cȩtera uero quȩ de animaliũ
gignuntur corporib. & maxime mor¬
tuoꝵ: absurdissimum est dicere tunc

Expanded text:
tia; ut majore attentione stupeamus tia; ut majore attentione stupeamus agilitatem muscae volantis, quam magnitudinem jumenti gradientis, ampliusque miremur opera formicularum, quam onera camelorum. 23. Sed utrum in primis, ut dixi, rerum conditionibus, quae isto sex dierum ordine creatae narrantur, haec quoque minima instituta credamus, an postea consequentibus corruptibilium corporum solutionibus, hoc quaeritur. Et potest quidem dici ea minutissitur, tunc creata: in quibus etiam illa non absurde intelleguntur, quae nascuntur ex his, quae terra germinante orta sunt, et quia praecesserant conditionem non solum animalium, sed etiam luminarium, et quia terrae continuantur per radicum conexionem, unde illo die, quo adparuit arida, exorta sunt, ut potius ad subplementum habitationis quam ad numerum habitatorum pertinere intellegerentur. cetera uero, quae de animalium gignuntur corporibus, et maxime mortuorum, absurdissimum est dicere tunc
Abbreviated transcription (Latin):
nulla etiam de quibusdã minutissimis
animalib quęstio est. utrum in primis
rerum conditionib creata suit. an ex
consequentib rerum mortaliũ cortu¬
ptionib. Nam pleraq eoꝵ aut de
uiuoꝵ corporum uitiis. uł purgamen¬
tis. uł exhalationib aut cadauerum
tabe gignunt᷑. quȩdã etiam de corru¬
ptione lignoꝵ ꝙ herbarum. quȩdam
de corruptionib fructuum. Quorum
om̃ium. non possumus recte dicere dm̃
non eẽ creatorem. In est enim om̃ib quod¬
dam naturȩ sui generis decus: ita ut
in his maior sit ammiratio bene consi¬
derantis. & laus uberior om̃ipoten¬
tis artificis: qui om̃ia in sapientia fe¬
cit. qui a fine usq ad finem ꝑtendens.
& suauiter cuncta disponens. nec ea
ipsa rerum nouissima. quȩ pro sui ge¬
neris ordine dissoluunt᷑. & quarũ disso¬
lutionẽ ex pena nr̃ȩ mortalitatis hor-¬
remus. reliquit informia. sed creauit
minima corpore. acuta sensu animan¬

Expanded text:
nulla etiam de quibusdam minutissimis nulla etiam de quibusdam minutissimis animalibus quaestio est, utrum in primis rerum conditionibus creata sint, an ex consequentibus rerum mortalium corruptionibus. nam pleraque eorum aut de uiuorum corporum uitiis, uel purgamentis uel exhalationibus aut cadauerum tabe gignuntur, quaedam etiam de corruptione lignorum et herbarum, quaedam de corruptionibus fructuum: quorum omnium non possumus recte dicere deum non esse creatorem. inest enim omnibus quoddam naturae sui generis decus, ita ut in his maior sit admiratio bene considerantis et laus uberior omnipotentis artificis, qui omnia in sapientia fecit, quae a fine usque ad finem pertendens et suauiter cuncta disponens nec ea ipsa rerum nouissima, quae pro sui generis ordine dissoluuntur, et quarum dissolutionem ex poena nostrae mortalitatis horremus, reliminima corpore, acuta sensu, animan