comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tis qr ip̃i de se bonum uolunt
s hoc conuenit ex ebetudine
intellcus. sunt enim ebetes et
tur tñ ⁊ defraudarctur conditõ
enim ministrantium esse deb
ut sint fideles ⁊ prudentes fide¬
les quidem qnͣtum ad rectitudi¬
nem uoluntatis ne defraudent
prudentes u̾o qnͣtum ad indu¬
striam intellectus ne ꝑ insipiẽ¬
tiam defraudentur fi delitas aut̃
cognosci ht̃ per diut᷑nitatem tẽ¬
s si per. diuturna tempora ⁊ in di¬
u̾sis officiis cõmissis fideliter
se gesserit fidelis est iudicandꝰ.
Prudentia uero cognosci ht̃
per ea q̃ diximus in primo libͦ
ut si aliquis sit memor ꝓui¬
dus cautus ⁊ circumspectus
⁊ alia que ibi diximus pru¬
mag minus prout mag̾ ⁊ mi¬
nus participat de illis condi¬
b ⁊ principib prouidenda st̃
indumenta ministris.
uia maxime apparet regi
prudentia si suam fami¬
liam debito modo gubernet ⁊¬
si ei debite ⁊ ordinate nccͣia tri¬
buat ⁊ qr debita prouisio in¬

Expanded text:
tis, quia ipsi de se bonum volunt, tis, quia ipsi de se bonum volunt, sed hoc contingit ex hebetudine intellectus, sunt enim hebetes et tur tamen et defraudantur. Conditio ergo ministrantium esse debet, ut sint fideles, et prudentes: fideles quidem quantum ad rectitudinem voluntatis, ne fraudent: prudentes vero quantum ad indstriam intellectus, ne per insipientiam defraudentur. Fidelitas autem cognosci habet per diuturnitatem: ised si per diuturna tempora, et in diversis officiis commissis fideliter se gessit, fidelis est iudicandus. Prudentia vero cognosci habet per ea quae diximus in primo libro: ut si aliquis sit memor, providus, cautus, et circumspectus, et alia quae ibi diximus, prumagis et minus, prout magis et minus participat de condibus et principibus providenda sunt indumenta ministris. uia maxime apparet regis prudentia, si suam familiam debito modo gubernet, et si ei debite et ordinate necessaria tribuat: et quia debita provisio ma
Abbreviated transcription (Latin):
sa officia uł diu̾si magistratus
qr in tiuitate magna officia et
principatus tantam hñt curã
annexam ut cadem ꝑsona sus¬
ficere non possit ad facilit̾ exeq̃nd̃
officia multa . s in parua ciui¬
tate uel in parua uilla ubi prop
ubi officia comissa non hñt cu¬
ram magnam annexam cõgre¬
gari possunt officia ⁊ magistrat᷑
ita ꝙ eidem diu̾sa officia cõmmĩt¬
tantur. Qd̃ ergo dcm̃ est de ci¬
uitate magna ⁊ parua intel¬
ligendum est de parua ⁊ mag-¬
na domo. In domo enim ꝑua
ubi pauti st̃ ministri ⁊ ubi of¬
ficia modicam curam hñt ñ ẽ
inconueniens plura officia cõ
ministrantium ⁊ ubi officia
mittenda eidem ne impediatur
facilitas exeq̃ndi. ¶Cercio in
commissione officioꝵ consid̾ari¬
da est conditio ministrantium.
cõmuniter enĩ miniftri. in du¬
obbs consueuerunt deficere nã
aliqui male exeqũtur opus si¬
bi iniunctum qr sunt decipiẽ¬
tes ⁊ defraudantes iura regalia
hoc non ẽ ex malicia uolunta¬

Expanded text:
a officia, vel diversi magistratus: quia in civitate magna officia et principatus tantam curam habent annexam, ut eandem persona sufficere non posset ad faciliter exequendum officia multa. Sed in parva civitate vel in parva villa, ubi propis et ubi officia commissa non magnam curam habent annexam, congregari possunt officia et magistratus, ita quod eidem diversa officia committantur. Quod ergo dictum est de civitate parva et magna, intelligendum est de parva et magna domo. In domo enim parva, ubi pauci sunt ministri, et ubi officia modicam curam habent, non est inconveniens plura officia commministrantium, et ubi officia mittenda eidem, ne impediatur facilitas exequendi. Tertio in commissione officiorum consideranda est conditio ministrantium. Communiter enim ministri in duobus consueverunt deficere: nam aliqui male exequuntur opus iniunctum, quia sunt decipientes, et defraudantes iura legalia: sed non ex malitia volunta
Abbreviated transcription (Latin):
uidelic regis magnificentia. u¬
nformitas ministrantium. cõ¬
ditõ personaꝵ. consuetudo prĩe
⁊ congruentia tp̃ms cum enĩ
deceat regem esse magnificum
ut suprã in primo libro diffusi¬
us tiactauimus decet ip̃m er¬
ga suos ministros decenter se

Expanded text:
ntia, unifermitas ministrantium, conditio personarum, consuetudo patriae, et congruentia temporum. Cum enim deceat regem esse magnificum, ut supra in primo libro diffusius probabatur, decet ipsum erga suos ministros decenter se
Abbreviated transcription (Latin):
xime ordinatum eo ꝙ mul¬
tur in unum primum ens.
ut in unum deum ad que
omnia bona ordinantur. sic
a quo ordinetur. qr si multis
ministris committitur offm̃
aliꝙͥ ne illd̾ negligatur ⁊ ne
fiat confuse et inordinate p̃¬
ficiendus est unus architec¬
tor ministris illis cuius sit
sollicitare ⁊ordinare illos. Est
autẽ hoc documentum maxi¬
opus illd̃. est igitur in commis¬
sione officioꝵ atteridendus ordo
ministrandi. ¶Scdõ d ibi at¬
q̃udi ꝙ maxime conuenit si eid̃
nõ comittantur officia multa ⁊ diu̾sa.¬
cuntur .iiiͦi. poł. debemus enĩ
sic ymaginari ꝙ sic̃ se ht̃ mag¬
na ciuitas ad paruam sic seh̃t
magna domus ad paruam. In
ganda officia ⁊ principatusi

Expanded text:
xime ordinatum, eo quod mulso, reducatur in unum primum ens, ut in unum Deum, a quo omnia ordinantur. Sic m aliquem, a quo ordinetur. Quare si multis ministris committutur officium aliquod, ne iliud negligatur, et ne fiat confuse et inordinate, praeficiendus est unus architector ministris illis, cuius sit soliticare et ordinare illos. Est autem hoc documentum maxiopus illud. Est igitur in commissione officiorum attendendus ordo ministrandi. Secundo debet ibi atquod maxime fieri contingit, si eidem non committantur offcia plura et diversa.cuntur 4. Polit. Debemus enim sic imaginari quod sicut se habet magna civitas parvam, sic se habet magna domus ad parvam. In ganda officia, vel diversi
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntum ad complexionem eo
ꝙ lac matrinum maxĩe uidet᷑
ẽẽ proportionatũ proprio filio
¶Scdõ pueri prohibendi sũt¬
a uino ⁊maxime illo tempore
tantur pueri et efficiuntur ma¬
le dispositi in corpore si tempore
quo ut plurimum pascuntur
iacte assuescant bibere uinum:
tur ad lepram. ¶Certio pu̾i
sunt assuescendi ad frigora.

Expanded text:
quantum ad complexionem, eo quantum ad complexionem, eo quod lac maternum maxime videtur esse proportionatum proprio filio. Secundo pueri sunt prohibendi a vino, et maxime illo tempore tantur pueri et efficiuntur male dispositi in corpore, si tempore quo ut plurimum pascuntur lacte assuescant bibere vinum. tur ad lepram. Tertio pueri sunt assuescendi ad frigora.
Abbreviated transcription (Latin):
da sunt in etate primitiua. pͥ¬
debent pasci mollib. Ita tñ ꝙ a
principio maxime sunt alendi
lacte. Scdõ qr sunt prohibendi
a uino. Tercio sunt assuescendi
ad frigora. Qrto sunt assuescẽ¬
di ad conuenientes ⁊ ad tempe¬
ratos motus: qd̃ in omni etate
uidetur ẽẽ proficuum. Quinto
sunt retreandi per debitos ludos.
⁊ sunt eis recitande aliq̃ hystorie
et alique fabule in quib recre¬
entur ⁊ hoc maxime cum inci¬
piunt percipere significatõnes
uerboꝵ ¶Sexto a ploratu st̃ cohi¬
bendi. ¶Iuuenes ergo usq ad
septennium alendi sunt molli¬
b. Ita tñ ꝙ a principio maxĩe
xime uidr esse familiare corpo¬
rib pueroꝵ. In illa ergo etate
tenera usq quo sint cuca .uii. ã¬
nos alendi sunt mollib ⁊ hu¬
midis qr talia faciliter patiũ¬
tur. ⁊ facilit̾ conu̾tuntur ĩ nu¬
trimentum Sobseruandum est
tñ in iuuenib cum aluntur
lacte ꝙ si contingat eos sugere
aliuid lat qͣm matrinut que¬
renda est femina similis mat̾

Expanded text:
da sunt in aetate primitiva. Prdebent pasci mollibus, ita tamen quod a principio sint alendi lacte. Secundum, quia sunt prohibendi a vino. Tertium, sunt assuescendi ad frigora. Quartum, sunt assuescendi ad convenientes et temperatos motus, quod in omni aetate videtur esse proficuum. Quintum, sunt recreandi per debitos ludos, et sunt eis recitandae aliquae historiae, et aliquae fabulae, in quibus recreentur: et hoc maxime, cum incipiunt percipere significationes verborum. Sextum, a ploratu sunt cohibendi. Iuvenes ergo usque ad septennium alendi sunt mollibus; ita tamen quod a principio maxime xime videtur esse familiare corporibus puerorum. In illa ergo aetate tenera usque quo sunt circa septem annos, alendi sunt mollibus, et humidis: quia talia faciliter patiuntur, et faciliter convertuntur in nutrimentum. Observandum est tamen in iuvenibus cum aluntur lacte, quod si contingat eos fuggere aliud lac quam maternum, quaerenda est foemina similis matri
Abbreviated transcription (Latin):
gimina que st̃ in tiuitate ꝑ ꝙͣ¬
dam siłitudĩem reseruãtur in
nib ciuitatis.Ciitas aũ
qͣntum ad pñs spectat dupli¬
tunt regimine politico. qñ non
p̃est scd̃m arbitrium nec scd̃m
leges quas instituit. s scd̃ fas
quas ciues instituerunt. Icũ enĩ
printipans in ciuitate. ip̃e scd̃
se ip̃m principatur ⁊ ip̃e leges ĩ¬
stituit regnũ illd̃ ab ip̃o regnãte
nomen sumit. ⁊ dr̃ regale. S cũ
leges non institim̃tur a principã¬
te s a ciuib. illd̃ regimen nõ est
dñandum ab ip̃o regnante. S

Expanded text:
gimina quae sunt in civitate per quandam similitudinem reservantur in nibus civitatis. Civitas autem quantum ad praesens spectat duplitunc praeest regimine politico, quando non praeest secundum arbitrium, nec secundum leges quas ipse instituit; sed secundum eas quas cives instituerunt. Cum enim principans in civitate ipse secundum seipsum principatur, et ipse leges instituit: regimen illud ab illo regnante nomen sumit, et dicitur regale. Sed cum leges non instituuntur a principante sed a civibus, illud regimen non est denominandum ab ipso regnante
Abbreviated transcription (Latin):
uibrãs ip̃m iaculum quo ui¬
brato uehementius mouer ae¬
rem ⁊ fortus ferit. lic eĩ taz
nistram possimus quiescere
⁊ mou̾i. dextra tñ ẽ aptior ad

Expanded text:
ibrans ipsum iaculum; quo vibrato vehementius movet aerem, et fortius ferit. Licet enim tanistram possumus quiescere et moveri, dextra tamen est aptior ad
Abbreviated transcription (Latin):
gam. ¶ Sexto pugnantes ñ
debent horrere sanguĩs effusio¬
nem nari si quis cor molle ha¬
bens muliebris exñs horreat
effundere sanguinem nõ au-

Expanded text:
gam. Sexto pugnantes non debent horrere sanguinis effusionem. Nam si quis cor molle habens, muliebris existens, horreat effundere sanguinem; non au
Abbreviated transcription (Latin):
tum s ⁊̃ ut sint continentes
⁊ puditi qͣntum ad actus ue¬
neos. qr extunc ut dicebatur
ardentius ad uen̾ea incitant᷑.
Inducendi ergo sunt in etate
illas nel oĩo contineant uel u¬
su ꝓprie coniugis sint contenti.
¶Ostenso quomodo in iuue¬
disponendum corpus ⁊ bene rec¬
tificandus appetitus reliqũ ẽ
ut ostendatur qũo illuminã

Expanded text:
tum, sed etiam ut sint continentes tum, sed etiam ut sint continentes et pudici quantum ad actus venereos: quia ex tunc ut dicebatur ardentius ad venerea incitantur. Inducendi ergo sunt in aetate illa, ut vel omnino contineant, vel usu propriae coniugis sint contenti. Ostenso, quomodo in iuvedisponendum corpus, et rectificandus appetitus: reliquum est ut ostendatur, quom
Abbreviated transcription (Latin):
¶Prima rõ est qr seniores ⁊ pa¬
tres imperant iuuenibz p̃p eoꝵ
bonum. quilz autẽ d obedire ei
qne scit. non peecipere aliqua nͥ
ad bonum eius. ¶ Scd̃a est qr
filii cum uenerint ad etatẽ per¬
fectam futuri sunt dñari. debẽt
ergo ipsi dum sunt in etate
uiuenili prĩb ⁊ seniorib obe¬
dire ut dent alus exemplum
ut qñ uenerint ad etatem ꝑfec¬
principari dz prius discere sb̃i
principatur nisi prius didiscit¬
tur ẽẽ sb̃iectus. nullus enĩ est
bonus magr̃ nisi prius extite¬
rit bonus discipulus. ut ergo
ipsi ualeant bñ principari in¬
dignari nõ debent sb̃ici senio¬
rib et pr̃ib. Est ergo primo rec¬
tificandus appetitus iuuenũ
exñtium in etate de qua loqͥ¬
mur ut uelint seniorib et pa¬
trib obedire. ¶ Scdõ rectificã¬
dus est ne uer̾iea illicita pro¬
anno ultra non solum indu¬
cenli sunt ut sint abstinẽtes
⁊ sobui qnͣtum ad cibum ⁊ po¬

Expanded text:
Prima ratio est: quia leniores et paPrima ratio est: quia leniores et patres imperant iuvenibus propter eorum bonum: quilibet autem obedire debet ei quem sict non percipere aliqua nisi ad bonum eius. Secunda est; quia cum filii venerint ad aetatem perfectam futuri sunt dominari: debent ergo ipsi dum sunt in aetate sic iuvenili patribus et senioribus obedire, ut dent eis exemplum, ut quando veniunt ad aetatem perfecprincipari, debet prius discere subiiprincipatur. nisi prius didicerit esse subiectus. Nullus enim est bonus magister, nisi prius extiterit bonus discipulus: ut ergo ipsi valeant bene principari, indignari non debent subiici senioribus et patribus. Est ergo rectificandus appetitus iuvenum existentium in aetate de qua loquimur, ut velint patribus et senioribus obedire. Secundo rectificandus est, ne venerea illicita proanno ultra non solum inducendi sunt, ut sint abstinentes et sobrii quantum ad cibum et po
Abbreviated transcription (Latin):
sens scire ꝙ decet patres sic sol¬
licitari erga regimen filioꝵ
ut hant sic bñ dispositum corꝰ
ut possint debitas subire labo¬
res qd̃ maxime fieri contingit
si ad debita exercitia assuesc̾ãt.
¶Uiso quomodo a quartode¬
timo anno ultra sollicitari
debent patres erga filios ut ha¬
beant bñ dispositum corpus:
Restat uidere qũo sollicitari
qnͣtum ad inordinatõm appeti¬
tus sp̃aliter delinq̃re qͣntum
ad duo uidelicet qͣntum ad ela¬
tõem. qr cum extunc incipiũt
eis ꝙ digni sunt dñari ⁊ dedig¬
nantur aliis ẽẽ sb̃iect¶ Sedõ de¬
linquunt in proseq̃ndo uer̾iea.
qr extunc incipiunt ardentius
ccͣ uen̾ea incitarisqr ergo semꝑ
cautela est adhibenda ubi maĩ
anno a quartodecimo anno ul¬
tra sp̃aliter monendi sũt iuue¬
nes ut non sint elati s sint sb̃¬
iecti et obeclientes sius patrib
⁊ seniorib tangit autem phꝰ .uiiͦ.
poł. tres rõnes qr decet filios esse
sb̾iectos ⁊ obedire seniorib ⁊ pr̃ib

Expanded text:
sens scire, quod decet patres sic solicitari erga regimen filiorum, ut habeant sic bene dispositum corpus, ut possint debitos subire labores. quod maxime fieri contingit, si ad debita exercitia assuescant. Viso, quomodo a quartodecimo anno ultra solicitari debent patres erga filios, ut habeant dispositum corpus. Restat videre, quomodo solicitari tra, quantum ad inordinationes appetitus specialiter deliquere quantum ad duo. Primo quantum ad elationem, quia cum ex tunc incipiant eis quod digni sint dominari, et dedignatur aliis esse subiecti. Secundo delinquunt in prosequendo venerea, quia tunc incipiunt ardentius circa venerea incitari. Quia ergo semper cautela est adhibenda ubi maius a quartodecimo anno ultra specialiter monendi sunt iuvenes, ut non sint elati, sed sint subiecti et obedientes suis patribus et senioribus. Tangit aut rationes, quare decet filios esse subiectos, et obedire senioribus, et patribus.
Abbreviated transcription (Latin):
da ut de talce alba pulu̾rzata
h̾ant multa uasa plena que
ex alto sunt prohicienda ĩ na¬
ues hostium quib ex impetu
ꝓiestis ⁊ fractis eleuatur pul¬
ius ut supͣ diximus in bellot̾
restri. ⁊ sb̾intrat hostium ocu¬
los ⁊ adõ offendit eos ut qiͣ ceci
uid̾e non possint ꝙ in bello na¬
uali ẽ ualde peritulosum qr ex
omni parte bellantes in tali bel¬
lo uident sibi iminere mortem.

Expanded text:
da: ut de calce alba pulverizata da: ut de calce alba pulverizata habeant multa vasa plena, quae ex alto sunt proiicienda in naves hostium, quibus ex impetu proiectis, et fractis elevatur pulvis ut supra diximus in bello restri et subintrat hostium oculos, et adeo offendit eos ut quasi caeci videre non possint: quod in bello navali est valde periculosum, quia ex omni parte bellantes in tali bello vident sibi imminere mortem.
Abbreviated transcription (Latin):
tum retinens ip̃mi possit depri¬
mi et eleuari qr hoc fcõ maior
habebitur cõmoditas ut cũ ip̃o
ꝑtuti possit tam nauis qmͣt exi¬
stentes in ip̃a. ¶ Quinto in
bello nauali hñda ẽ copia am¬
plaꝵ sagittaꝵ cum quib sci¬
denda sunt nela hostium nã
uelis toꝵ ꝑforatis ⁊ non ualẽ¬
tib retinere uentum non tm̃
possunt ip̃i hostes impetum hẽ¬
re pugnandi nec possunt sic fa¬
ciliter retedere si uelint declina¬
re a bello. ¶Sexco tonsuerũt
naute hr̃e ferrum ꝙ dam tur¬
uatum ad modum faltis bñ
incidens ꝙ applitatum ad fu-¬
nes retinentes uela statim in¬
cidit ip̃a. Uelis autem sic inci¬
sis ⁊ tadentib ab arbore sb̃tra¬
hitur ab hostib ne sic pugna¬
re possint. qr ꝑ talem incisionẽ
ueloꝵ redoitur nauis pigͥor et
quodã modo initilior ad pug¬
b tum illis untis tapiunt
eoꝵ naues rit nõ ꝑnuttant eos
liscedere.¶Octano in naua¬
li bello ẽ hec cautela attenden¬

Expanded text:
ntum retinens ipsum possit deprintum retinens ipsum possit deprimi, et elevari: qua hoc facto maior habetur commoditati, ut cum ipso percuti possit tam navis, quam etiam existentes in ipsa. Quinto in bello navali habenda est copia ampliarum sagittarum, cum quibus scindenda sunt vela hostium. Nam velis eorum perforatis, et non valentibus retinere ventum; non tantum possunt ipsi hostes impetum habere pugnandi, nec etiam possunt sic faciliter recedere, si volunt declinare a bello. Sexto consueverunt nautae habere ferrum quoddam curvatum ad modum falcis bene incidens, quod applicatum ad funes retinentes vela; statim incidit ipsa. Velis autem sic incisis, et cadentibus ab arbore, subtrahitur ab hostibus, ne sic pugnare possint: ovia per talem incisionem velorum redditur navis pigrior,et quodammodo inutilior ad pugbus, cum illis uncis capiunt eorum naves, ut non permittant eos discedere. Octavo in navali bello est haec cautela attenden
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtib possit nauis succendi et
cum prohiciuntur talia tũc
ẽ contra nautas cõmittendũ¬
ẽ durum bellum ne possĩt suc¬
curiere ad extinguerdum ignẽ.
¶Scdõ ad committendum
marinum bellum multum
ualent insidies nam sicut ĩ t̾ra
ponũtur insidie militũ qui
ex inprouiso muadentes ho¬
stes eos terrent ⁊ de facili iũ¬
tunt. sic in mari post aliquaᷤ
insulas fuint insidie ut ma¬
rini pugnatores ex improui¬
so uruentes in hostes eos faci¬
lius uincant. ¶Tertio ẽ cir¬
ca marinum bellum attendẽ¬
dum ut semper pugnantes
nauẽ suã faciant cuca pro¬
fundum aquaꝵ ⁊ nauemho¬
stium impunãt adlitus. qr
pugnandi impetum ꝑdunt
qui detrahuntur ad terram.
¶Quͣto ad arborem nauis
suspendendum ẽ lignum ꝙ dã
longum ex utraq parte fratũ
ꝙ ad ꝑtutiendumm tari nauẽ
qͣm nautas se habeat qiͣ aries
cum quo conterũtur muri ci¬
uitatis obsesse. D aut̃ sic or¬
dinari lignum illd̾ ut ligam̃¬

Expanded text:
partibus possit navis succendi; et partibus possit navis succendi; et cum proiiciuntur talia, tunc est contra nautas comittendum durum bellum, ne possint currere ad extinguendum ignem. Secundo ad committendum marinum bellum multum valent insidiae. Nam sicut in terra ponuntur insidiae militum, qui ex improviso invadentes hostes, eos terrent, et defacili vincunt: sic in mari post aliquas insulas siunt insidiae, ut marini pugnatores ex improviso irruentes in hostes, eos facilius vincant. Tertio est circa marinum bellum attendendum, ut semper pugnantes navem suam faciant circa profundum aquarum, et navem hostium impingant ad littus: quia pugnandi impetum perdunt, qui detrahuntur ad terram. Quarto ad arborem navis suspendendum est lignum quoddam longum ex utraque parte ferratum, quod ad percutiendum tam navem, quam nautas se habeat quasi aries, cum quo teruntur muri civitatis obsessae. Debet autem sic ordinari lignum illud, ut ligame
Abbreviated transcription (Latin):
naualib ⁊ exponiere se ꝑiculiꝰ
ne puppis ꝑ rimas raufragiũ
patiatur. ¶ Uiso qͣlit̾ inciden-¬
da ft ligna ⁊ qũo reseruanda
ut ex eis nauis debite ualeat
lum qnͣtum ad aliquid simi¬
lem modum bellandi cũ pug¬
na terrestri. nam sic̃ in t̾restri
pugna oz pugnantes bñ ar-¬
nib protegere ⁊ hostib uuln̾a
infligere sic ⁊ hec requirt̃tur in
bello nauali. Inmo in hiꝰ pug
matos qm int̾restri. qr tñ pug
sustinere possunt armoꝵ por¬
dera qͣre eoꝵ armatura grau¬
tum ad p̃sens .x. enumerare
ꝑ que marmni pugnatores ho¬
stes impugnare debent. priñi
ẽ ignis quẽ incendariũ uocãt.
Expedit enim eis hr̃e multa
uasa plena pice sulphiue. rasi¬
nã. oleo que omnia sunt cuz
stupa conuoluenda. hec enĩ
uasa sic repleta sunt succẽden¬
da ⁊ ꝓhicienda ad nauem ho¬
stium ex qua proiectõne uas
frangitur ⁊ illd incencliariũ
comouritur ⁊ succendit nauẽ.
sunt enim multa talia ĩ ma¬
nu prohicienda ut ex multis

Expanded text:
e periculis, ne puppis per rimas naugrafium patiatur. Viso qualiter incidenda sunt ligna, et quomodo reservanda, ut ex eis navis debite valeat lum quantum ad aliqua similem modum bellandi cum ipsa pugna terrestri. Nam sicut terrestri pugna oportet pugnantes bene arnibus protegere, et hostibus vulnera infligere: sic et haecrequiruntur in bello navali. Immo in huiusmodmatos, quam in terrestri: quia cum pugnsustinere possunt armorum pondera: quare eorum armatura gravntum ad praesens, decem enumerare, per quae marini pugnatores hostes impugnare debent. Primum est ignis, quem Incendiarium vocant. Expedit enim eis habere multa vasa plena pice, sulphure, rasina, oleo; quae omnia sunt cum stupa convolvenda. Haec enim vasa sic repleta sunt succedenda, et proiicienda ad navem hostium. Ex qua proiectione vas frangitur, et illud incendiarium comburitur et succendit navem. Sunt enim multa talia in navi proiiciienda, ut ex multis
Abbreviated transcription (Latin):
dant celestes pluuie ut possit
ꝑcisternas sb̃ueniri obsessis
Rursus si ꝑ famem ẽ sastrũ
ł tuutas obsessa optinenda me¬
lius ẽ obsessionem face̾ estiuo
tp̃r anteqͣm messes ⁊ uina sint
recollesta qr semper tali tp̃r cõ¬
sueuerunt deficere fructus ãmi
p̃tĩti. q̃r si obsessi nõ post̾ gaudẽ
fructib anni aduenientĩs cicĩ
ꝑibunt inopia. ¶Amp̃ siꝑ
bellum ⁊pugnam munitões
st̃ obtinende melius ẽ hoc agere
estiuo tp̃r. nam tp̃r hyemali
hũdant pluuie replentur fos¬
se aquis q̃r difficilius impug¬
nantur obsessi: rursus ĩcomo¬
ditates tempoꝵ mag̾ molestãt
obsidentes ⁊ exñtes in campis
qͣm obsessos manentes ĩ domi¬
b uł̾ igitur obsessiones fiende
pora obsessiones durare debẽt
saltem irichoande sunt tp̃r esti¬
uo priusꝙͣ blada uina ⁊ alios
fructus terre recolligere possint

Expanded text:
ae caelestes, ut possit per cisternas subvenire obsessis. Rursus si per famem est castrum, vel civitas obsessa obtinenda, melius est obsessionem facere aestivo tempore, antequam messes et vina sint recollecta: quia semper tali tempore consueverunt deficere fructus anni praeteriti. Quare si obsessi non possunt gaudere fructibus anni advenientis, citius peribunt inopia. Amplius si post bellum et pugnam munitiones sunt obtinendae, melius est hoc agere aestivo tempore. Nam tempore hyemali abundant pluviae, replentur fossae aquis. quare difficilius impugnantur obsessi. Rursus incommoditates temporum magis melestant obsidentes et existentes in campis, quam obsessos manentes in domibus. Vel igitur obsessiones fiendae pora obsessiones durare debent, saltem inchoandae sunt tempore aestivo, priusquam blada, vino, et alios fructusterrae recolligere poss
Abbreviated transcription (Latin):
tñ sic uniformiter trahit Idõ
⁊ teroium genus machine qd̃
tripantũ nũcupant hñs utr̃q
contrapondus unũ ĩfixũ uir¬
ge ⁊ aliud mobilcter se u̾tes tir¬
ca ip̃am. ¶ Hoc enm rõne põ¬
deris infixi rectius ꝓhicit qmͣ
bifta rõne u̾o ponderis mobłi
se uertẽtis longius emittit
lapidem qm trabutiun ¶Qrͣ¬
tum uero genus machine est
ꝙ loto contrapondis ht̃ sunes
sic̃ in machinis p̃fatis. Ita ꝙ
płies ⁊ spissius proicit hocma¬
china qͣm p̃dc̃e. ¶ Ille igitur
qui obsidet castrum aut̃ ciuita¬
tem aliquam si uult enim eã¬
impugnare ꝑ machirias lapi¬
darias diligent̾ considãre d
utrum mag̃ possit muntoẽm
illam impũgnare proiciendo¬
rectius uł longius uł medio
do spissius ⁊ freq̃ntius. nã pro¬
ut uiderit expedire om̃ib p̃dcis
machinis uł omnib p̃fatis
modis prohiciendi ul̾ aliqͥb
siue aliquo p̾dc̃aꝵ machinaꝵ
castrum ul cuutatẽ obsessa

Expanded text:
tamen sic uniformiter trahit, ideotamen sic uniformiter trahit, ideoet tertium genus machinae, quod Tripantum nuncupant, habens utrumque contrapondus, unum infixum virgae, et aliud mobiliter se vertens circa ipsam: hoc enim ratione ponderis infixi rectius proiicit, quam Biffa: ratione vero ponderis mobiliter se vertentis longius emittit lapidem quam Trabutium. Quartum vero genus machinae est, quod loco contraponderis habet funes,sicut in machinis praefatis, ita quod pluries et citius proiicit haec machina quam praedictae. Illae igitur qui obsidet castrum aut civitatem aliquam, si vult eam impugnare per machinas lapidarias, diligenter considerare debet, utrum magis possit munitionem illam impugnare proiiciendorectius vel longius, vel medio iiciendo spissius et frequentius. Nam prout viderit expedire omnibus praedictis machinis, vel omnibus praefatis modis proiiciendi, vel aliquibus sine aliqua praedictarum machinarum, castrum, vel civitatem obsessam
Abbreviated transcription (Latin):
qñ in uirga infixa ẽ quedã cas¬
sa immobiliter adherens iur¬
ge plena lapidibz ⁊ harena l̃
plena plumbo uł aliquo alio
graui corꝑe ꝙ genus machine
ueteres trabutiũ uocare uolu¬
erunt. ¶ Int̾ ceteras autem
machinas hec rectius ꝓhit
eo sy contrapondus semper
uniformiter trahat idõ sẽꝑ
eodem modo impellic cum hac
enĩ machina qiͣ acus ꝑtuti
posset iam cumi alic signũ
ꝑcutiendũ ẽ ꝑ ip̃am si nimi
ꝓhicit ad dextram uł ad sini¬
stram u̾tenda ẽ ad locũ erga
quẽ iaciendus ẽ lapis. si ue¬
ro nimis alte ꝓhicit uł elõ¬
ganda ẽ machina a signo ul
in funda eius apponendus
ẽ lapis grauior quẽ non tm̃i
eleuare poterit.Si uero nimis
yme uel nimus basse appropin¬
quanda mathiria. uł alleuiã¬
dus ẽ lapis. seriper enĩ ponde¬
randi sunt lapides machinaꝵ
pugnatores appellane rũt bif¬
fam. diffeit autem a trabucio
nam quia contrapondus mo¬
biliter adheret uirge machmne
lz plus trahat rõne motus nõ

Expanded text:
quando in virga infixa est quaedam cassa immobiliter adhaerens virgae plena lapidibus et arena, vel plena plumbo, vel aliquo alio gravi corpore: quod genus machinae veteres Trabutium vocare voluerunt. Inter ceteras autem machinas haec rectus proiicit, eo quod contrapondus semper uniformiter trahat: ideo semper eodem modo impellit, cum hac enim machina quasi acus percuti posset. Nam cum aliquod signum percutiendum est per ipsam, si nimis proiicit ad dextram, vel ad sinistram vertenda est ad locum erga quod iaciendus est lapis. Si vero nimis alte proiicit, vel elonganda est machina a signo, vel in funda eius apponendus est lapis gravior, quem non tantum elevare poterit. Si vero nimis ime vel nimis basse, appropinquanda est machina, vel alleviandus est lapis. Semper enim ponderandi sunt lapides ipsarum mpugnatores appellaverunt Biffam. Differt autem haec a Trabutio. Nam quia contrapondus mobiliter adhaeret virgae machinae, licet plus trahat ratione motus, non
Abbreviated transcription (Latin):
entes argentum ⁊ inuenientes
uenas metalloꝵ debent ꝑ mas
illas faciendo eas profundiore
pon̾e ibi ligna ne statim cadãt
⁊ tum omnes mios uł maxi¬
mam ꝑtem muroꝵ sic suffosse¬
rint ⁊ sb̃puctauerint si uiderit
obsidentes ꝙ persolũ casum
muroꝵ possint munttõm op¬
tinere statim debent apponere
ignẽ in lignis sustinentib mu¬
ros ⁊ facere om̃s muros uł ma
gnam eoꝵ partem simul cadẽ
tabulis ⁊ aliis artificiis ne ca¬
dat t̾ra ⁊ suffocet fodientes. tra
⁊̃ q̃ extrahitur de dcĩs fossis est
taliter abscondenda ne uidean¬
tur ab obsessis ⁊ rursus cũ ig¬
nis apponitur ad ligna sustinẽ
facere re ledantur ꝑ muroꝵ ca¬
sum. ¶Sic ergo agendum est
ĩ pugnatõne ꝑ cuniculos cuz
non sufficere muris existenti¬
b sb̃ fossis ⁊ sb̃pũctatis ñ dum
apponendus ẽ ignus s protedẽ¬
dum est ad maiores munitõ¬
nes ⁊ ad maiora menia castri
uł ciuitatis obsesse ⁊ ꝑ siłes

Expanded text:
entes argentum et invenientes entes argentum et invenientes venas metallorum, debent per vias illas, faciendo eas profundioresponere ibi ligna ne statim cadunt. Et cum omnes muros, vel maximam partem murorum sic suffosserunt et subpunctaverunt, si viderint obsidentes quod per solum casum murorum possint munitionem obtinere, statim debent aponere ignem in lignis sustinentibus muros et facere omnes muros vel facere magnam eorum partem cadere, tabulis et aliis artificiis, ne cadat terra et suffocet fodientes: terra etiam quae extrahitur de dictis fossis est taliter abscondenda, ne videatur ab obsessis. Et rursus cum ignis apponitur ad ipsa ligna sustinentfugere, ne laedantur per murorum casum. Sic ergo agendum est in impugnatione per cuniculos, cumnon sufficere, muris existentibus subfossis et subpunctatis, nondum apponendus est ignis, sed procedendum est ad maiores munitiones et ad maiora moenia castri, vel civitatis obsessae, et per similes
Abbreviated transcription (Latin):
sessi fatiant se ad muros ⁊ ad
ꝓpugnatula statim ĩpugnant
eos tũ balistis ⁊ accubus iaci-¬
unt contra ip̃os lapides cũ ma¬
nib uel fundis apponũt scalaᷤ
ad muros ut si possint ascẽdere
sint pares illis. pret̾ tñ hos mo¬
dos impugnatõnis apertos ẽ da¬
re triplicem impugnatõis mo¬
cdum non omnib notũ quor
unus ẽ ꝑ cuniculos alius est
ꝑ machinas ꝓhicientes lapi-¬
des magnos ⁊graues. ⁊ t̾̃cius
ẽ ꝑ eclificia impulsa usq ad mu¬
ros munitõnis obsesse. De oĩb
itaq hiis impugnatõib diceꝰ
s primo de imprignatõne ꝑ cu¬
niculos. ¶ Primo igitur ꝑ cu¬
niculos .i. ꝑ uias sb̃t̾raneas de¬
uintuntur munitõnes. Debẽt
enim obsidentes priuatĩ in ali¬
quo loco t̾ram fodere ar̃i quem
lotum tentorium uł aliꝙ ali¬
DS
ud elificium debent appon̾e ne
obsessi uide̾ possint nͥ incipiant
fodere ibi enim fodiendo faciẽdo
iuias sb̃t̾raneas sic̃ faciunt fodi¬

Expanded text:
sessi faciunt se ad muros et ad sessi faciunt se ad muros et ad propugnacula, statim impugnant eos cum ballistis et arcubus: faciunt contra ipsos lapides cum manibus vel cum fundis; apponunt scalas ad muros, ut si possint ascendere ad partes illas. Praeter tamen hos modos impugnationis apertos, est dare triplicem impugnationis modum non omnibus notum. Quorum unus est per cuniculos. Alius est per machinas proiicientes lapides magnos et graves. Et tertius per aedificia impulsa usque ad muros munitionis obsessae. De omnibus itaque his impugnationibus dicemus, sed primo de impugnatione per cuniculos. Primo igitur per cuniculos, id est per vias subterraneas denincuntur munitiones. Debet enim obsidentes privatim in aliquo loco terram fodere: ante quem locum, tentorium vel alid ud aedificium debent apponere, ne obsessi videre possint ubi incipiant fodere: ibi enim faciendo vias subterraneas sicut faciunt fodi
Abbreviated transcription (Latin):
Iobsidentes negligentes fu¬
erint ⁊ non diligenter se mu¬
mant ab obsessis molestari po¬
terunt. nari cũ contingat ob¬
sessiones ꝑ mlta aliqñ durare
tpr̃a nõ ẽ impossibile obsidẽtes
semper eque paratos ẽẽ Idõ nͥ
sint muncri cõuenit ꝙ existẽ¬
tes in tastris cum fuerint otcu¬
pati obsiderites sompno uł ci¬
ꝑsi repente prorumpunt ĩ ip̃os
⁊ succendunt tentoria destruũt
obsidentium machinas ⁊ alñ¬
obsidentes ut tuti ꝑmaneant
longe a munitõne obsessa sal¬
tem ꝑictum teli uł iaculi debẽt
castrametari ⁊tirca se fatere fos¬
sas ⁊ figere ibiligna ⁊ construere
ꝓpugnacula ut si opidani eos
tespente uellent inuadere resistẽ¬
tiam inuenirent. ¶ Uiso quo
se munire debenit obsidentes rie
ab opinandis molestentur. Re¬
stat ostendere quot modis ĩpug¬
nare debent obsessos. Est autem
unus modus im pugnandi
communis ⁊ publicus. Ui del
ꝑ balistas artus ⁊ ꝑ lapides emis
enim intlustres in pugna si ob¬

Expanded text:
obsidentes negligentes fuerint, et non diligenter se muniant, ab obsessis molestari poterunt. Nam cum contingat obsessiones per multa aliquando durare tempora, non est possibile obsidentes semper esse paratos aeque. Ideo nisi sint muniti, contingit quod existentes in castris cum fuerint occupati obsidentes somno, vel lupersi repente prorumpunt in ipsos, et succedunt tentoria, destivunt obsidentium machinas, et alobsidentes ut tuti permaneant, longe a munitione obsessa saltem per ictum teli vel iaculi debent castrametari, et circa se facere fossas, et figere ibi ligna, et construere propugnacula: ut si oppidani eos repente vellent invadere resistentiam invenirent. Viso quomodo se munire debent obsidentes, ne ab oppidanis molestentur: restat ostendere quot modis impugnare debent obsessos. Est autem unus modus impugnandi communis et publicus, videlicet, per ballistas, arcus, et per lapides emissum enim industres in pugna, si ob
Abbreviated transcription (Latin):
unt muros illos. Est autem
hoc elifitium utile cũ mał est
ros eius põt tale edificium ĩ¬
pelli. ¶Tercium genus edifi¬
tioꝵ sunt turres uel castra naz
si ꝑarietes nec ꝑ uineas sapi po¬
sunt munitõnes obsesse acci¬
pͥenda ẽ mensura muroꝵ illiꝰ¬

Expanded text:
unt muros illos. Est autem unt muros illos. Est autem hoc aedificium utile, cum talis est ros eius potest tale aedificium impelli. Tertium genus aedificiorum sunt turres velcastra. Nam si nec per arietes, nec per vineas capi possunt munitiones obsessae, accipienda est mensura muro
Abbreviated transcription (Latin):
hñs caput sic fratũ retrahtur
tura illa sb̃ qua st̃ homines ĩ¬
pingentes trabem non ꝑtĩgat
usq ad muros. ẽ autẽ hiꝰ tex¬
tura sb̃ qua sunt homines ĩ¬
pingentes arietem siue trabez
optime munienda ne iuri ĩlt
sagittis uł lapidib uł aliquo¬
alio modo ex aliqͣ ꝑte possint
offendi. ¶Aliud autẽ edifici¬
um ẽ ad impugnandũ muni¬
tõnes obsessas ꝙ uocant uineã
cum tabule grosse ⁊fortes op¬
time colligantur ⁊ duplican¬
tur siue sit duplex tabulatũ
ne lapides emissi possint tale
edificiũ frangere cooꝑitur ⁊̃
crudis coriis ne ab igne pos¬
sit offendi. consueuit autem
tale edifium fĩ in latitudine
octo pedum ⁊ in longitudine
xui. In altitudine uero tot
pedum ꝙ hommes ibi compe¬
tent̾ possint resistere. hiꝰ enĩ
edificium tante qͣntitatis uł
⁊̃ inaioris est optime undiq
muniendum ⁊ impelleridim
usq ad muros munitõnis ob¬
sesse sb̃ quo hoĩes exñtes fodi¬

Expanded text:
modi trabs habens caput sic ferratum retrahitur modi trabs habens caput sic ferratum retrahitur tura illa sub qua sunt homines impingentes trabem non pertingat usque ad muros. Est autem huiusmodi textura sub qua sunt homines impingentes arietem sive trabem optime munienda, ne viri illi sagittis, vel lapidibus, vel aliquo modo ex aliqua parte possint offendi. Aliud autem aedificium est ad impugnandum munitiones obsessas, quod vocant Vineam. bulae grossae et fortes optime confligantur, et duplicantur, sive sit duplex tabulatum, ne lapides emissi possint tale aedificium frangere. Cooperitur etiam crudis coriis, ne ab igne possint offendi. Consuevit autem tale aedificium fieri in latitudine octo pedum, et in longitudine sexdecim: in altitudine vero tot pedum, quot homines ibi competenter possunt existere. Huiusmodi enim aedificium tantae quantitatis, vel etiam maioris, est optime undique muniendum, et impellendum usque ad muros munitionis obsessae; sub quo homines existentes fodi
Abbreviated transcription (Latin):
tões obsessas quoꝵ unus erat
ꝑ tumculos alius ꝑ machin¬
as lapidarias. Icius u̾o per
edificia lignea impulsa ad mu¬
ros munitois obsesse. Dcõ ergo
de impugnatõne fc̃a per cuni¬
tulos ⁊ ꝑ lapidarias mathinaᷤ.
restat dr̃e de impugnatõne ꝙͣ
fĩ contingit per edificia impuil¬
obsesse. ¶Hiꝰ autẽ edificia qi
ad quatuor genera reducũtur
uidelicz ad arietes. umeas tͣres
⁊ musculos. Uocatur enini ari¬
es testudo quedam ligrioꝵ que
ne ignt comburatur crudis
coriis cooꝑitur sb̃ hac enĩ testi¬
tudine sic cooꝑta coriis ⁊ forti¬
ter contesta ne lapidib obru¬
atur intrinsecus ponitur tͣbs
b uel cathenis ferreis alligat᷑
ad testitudinẽ factam ex lignis
⁊ ad modũ arietis se sb̾trahit
⁊ post ea fortiter muros muni
in ip̃o incipiunt cõmoueri. In
capite eius infigitur ꝙdã fer¬
rum retortum ad modũ fal¬
sati euelluntur a muro ut ci¬
cius ꝑforetur. ¶Ualet autez
hiꝰ edificium ad impugnand̃
munitoeta aliquari daro qd̃

Expanded text:
obsessas. Quorum unus erat prer cuniculos, Alius per machinas lapidarias. Tertius vero, per aedificia lignea impulsa ad muros munitionis obsessae. Dicto ergo de impugnatione facta per cuniculos, et per lapidarias machinas; restat dicere de impugnatione quam fieri contingit per aedificia impuledificia quasi ad quatuor genera reducuntur. videlicet ad arietes, vineas, turres, et musculos. Vocatur enim Aries, testudo quaedam lignorum, quae, ne igne comburatur, crudis coriis cooperitur. Sub hac enim testudine sic cooperta coriis, et fortiter contexta, ne lapidibus obruatur intrinsecus ponitur trabs, bus, vel cathenis ferreis alligatur ad testudinem factam ex lignis, et ad modum arietis se subtrahit: et postea fortiter muros munitin ipso incipiant commoveri: in capite eius infligitur quoddam ferrem retortum ad modum falsati evelluntur a muro, ut citius perforetur. Valet autem huiusmodi aedificium ad impugnandum munitionem aliquam, dato quod q
Abbreviated transcription (Latin):
ficioꝵ uocant mustulos st̃ enĩ
musculi q̃dam edificia ꝑua sb̃
quib tegũtur homĩes trahen¬
tes uel impellentes castra usq
unitõnem obsessam ꝙ cũ fcm̃¬
ẽ tripłr ẽ impugnanda muni¬
tõ. nam in castro sic edificato
ad munitom impugnandã
ẽtria consid̾are uidel ꝑtem
suꝑiorẽ excedentem murds et
turriculas munitoĩs capiede
partem qiͣ mediam ad qua
applicantur porctes cadendi sr̃
muros illos ⁊ partem insimã
ad quã applicantur musculi¬
sb̃ quib sunt homines trahẽ¬
tes uł impellentes castrum
Cura ergo tastrum illd̃ aꝓpĩ¬
qͣuit qͣntũ debuit ad muros
munitõis obsesse illi qui sũt
in ꝑte suꝑiori debent ꝓhicere
lapides ⁊ fugare eos qui sũt
in muris. qui u̾o st̃ in ꝑte ĩt̾¬
meclia debent pontes dimittẽ
intrare possint obsessam mu
a congreganda ut qñ hec fieri¬
dasunt tunt munitoẽm ꝑcuti¬
ant qnͣto enĩ płib modis si¬
mul munitõ impugnatur
tanto plus terrentur obsessi

Expanded text:
ant Musculos. Sunt enim musculi quaedam aedificia parva, sub quibus teguntur homines trahentes, vel impelentes castra usqueunitionem obsessam: quod cunitio. Nam in castro sic aedificato ad munitionem impugnandam, est tria considerare, videlicet partem superiorem excedentem muros; et curriculas munitionis capiendae partem quasi mediam, ad quam applicantur pontes cadendi super illos muros: et partem infimam, ad quam applicantur musculi, a quibus sunt homines trahentes, vel impellentes castrum. Cum ergo castrum illud appropinquavit quantum debuit ad muros munitionis obsesae, illi qui sunt in parte superiori debent proiicere lapides, et fugare eos, qui sunt in muris. Qui vero sunt in parto intermedia, debent pontes dimittere, intrare possint obsessam muna congreganda: ut quando haec fienda sunt tunc munitionem percutiant. Quanto enim pluribus modis simul munitio impugnatur, tanto plus terrentur obsessi,
Abbreviated transcription (Latin):
accipiatur autẽ lignum aliqd̃
uel tabula aliquã ad qͣntitatẽ¬
tabula illa iatiat se in terra
⁊ ad pedes eius poncitur p̃dc̃a
tabula ⁊ aspitiat ꝑ sũmitatẽ
illius tabule ⁊ si uisus eius ꝓ¬
tenditur mag̃ alte qͣm sit edifi-¬
tium cuius est altitudo sum̃da
trahat se mag̃ ꝓpe edifitiũ illd̃.
si uero usus protendatur ma¬
gis basse cum tabula sit existẽ¬
te ad pedes ⁊ sic iatens in terra
elonget se ab edifitio p̃dcõ donec
ꝑ summitatẽ tabule punstali
uideat summitatẽ eius nami
ut probari põt geomettice qͣnͣta
erit distantia a capite hominsꝰ
sic iacentis usq ad eclificiũ illo
tanta erit edificii altitudo. pos¬
sent ⁊̃ mensure talium altitu¬
dinum accipi per regulas tra¬
ditas inastralabio ⁊ quadran¬
te s de hoc nobis nõ sit cure. su¬
fficiat aũt de talib ad p̃seris
tanta dr̃e qͣnta sufficiunt ad¬

Expanded text:
Accipiatur autem lignum, Accipiatur autem lignum, vel tabula aliqua aliqua ad qutabula illa, iaciat se in terram: et ad pedes eius ponatur praedicta tabula, et aspiciat per summitatem illius tabulae: et si visus eius proceditur magis alte quam sit aedificum cuius est altitudo sumenda, trahat se magis prope aedificium illud, si vero visus protendatur magis basse, cum tabula sit existente ad pedes, et sic iacens in terra, elonget se ab aedificio praedicto, donec per summitatem tabulae punctualiter viduat summitatem eius. Nam, ut probari potest geometrice, quanta erit distantia a capite hominis sic iacentis usque ad aedificium illud, tanta erit aedificii altitudo. Possent etiam mensurae talium altitudinum accipi per regulas traditas in Astrolabio, et Quadrante. Sed de hoc nobis non sit curae: sufficiat autem de talibus ad praesens tanta dice
Abbreviated transcription (Latin):
rem consittuende st̃ lignee tͣ¬
res uł castra q̃ tegenda sũt cru¬
dis coriis ne succendantur abig¬
ne. ¶Cum hiis quid̃ ligneis
castris dupliciter impugnant᷑
munitões obsesse. primo iatiẽ¬
do lapides nam si altitudo ca¬
stroꝵ excedit altitudiiem mu
habebunt exñtes in castris ad
existentes in munitõnib quo¬
dammodo sicut exũtes in mu¬
nitõnib ad eos quist̃ in basso
uł in terra. ¶Eursus ĩ hiꝰ
castris ordinantur põtes catẽ¬
tes per quos itur ad murg in
Pumbram. nam leue filum
cuius nota sit qͣntitas ligan¬
dum ẽ ad sagittam ⁊ ꝓhitien¬
dum usq ad muros munitõ¬
nis scd̃m qͣnͣtitatẽ cuius sciri
tas erigendum ẽ aliꝙ lignũ
ĩ altum faciens tartã unib¬
am ⁊ scd̾m altitudinem illiuᷤ
ligni erit altitudo muroꝵ. ¶Re¬
rumqr non semꝑ sol splendz ⁊
facit unibzam s̃ aliqñ tegitur
nubib dabimus alium mo-¬
dum accipiendi altitudinẽ cruꝰ¬
lib edificii ⁊ quoꝵcũq muroꝵ.

Expanded text:
rem construendae sunt lignae turres vel castra, quae tegenda sunt crudis coriis, ne succedantur ab igne. Cum his quidem ligneis castris dupliciter impugnantur munitiones obsessae. Primo iaciendo lapides. Nam si altitudo castrorum excedit altitudinem murhabebunt existentes in castris ad existentes in munitionibus quodammodo, sicut existentes in munitionibus ad eos, qui sunt in basso, vel in terra. Rursus in huiusmodi castris ordinantur pontes cadentes, per quos itur ad muros muper umbram. Nam leve filum, cuius nota sit quantitas, ligandum est ad sagittam, et proiiciendum usque ad muros munitionis secundum quantitatem cuius sciri tas, erigendum est aliquod lignum in altum, faciens tantam umbram; et secundum altitudinem illius ligni erit altitudo murorum. Verum quia non semper sol splendet et facit umbram, sed aliquando tegitur nubibus, dabimus alium modum accipiendi altitudinem cuiuslibet aedificii, et quorumcumque murorum.
Abbreviated transcription (Latin):
ontigie autẽ płies muni¬
tõnes aliquas obsessas sr̃
lapides fortissimos ẽẽ construt¬
tas uł eẽ aquis tirtũdatas uł
hr̃e profundissimas foneas uel
aliquo alio modo esse munitaᷤ
uias nũqͣm uel ualde de cliffi¬
cili optineri possint euenit ⁊̃ pli¬
es ut si muntcõ obsessa ꝑ muas
sb̃terrancas capi possit obsessi
tñ prouidentes fossionem impe¬
duint eam ne ꝑ ip̃am fraudu¬
lent̾ ⁊ ꝑ insiclias deuincatur
seq̃ntib tapitulis agetur de de¬
fensiua pugna. tum enira t̃c¬
tabimus qualit̾ obsessi se defẽ¬
dere debeant declarabr qualiter
obsessi cunitulos ⁊ alia machi¬
turã q̃ semꝑ faciliori uia res
ad effcũm producit cũ ꝑ cuni¬
culos non ita de facili muni¬
tõnes impugnari possunt sic̃
ꝑ machinas lapidarias ul per
eclifitia ꝓpulsa usq ad menia
castri uel cittatis obsesse oz ta

Expanded text:
ontingit autem pluries, munitiones aliquas obsessas super Lapides fortissimos esse constructas, velesse aquis circumdatas, vel habere profundissimas foveas, vel aliquo alio modo esse munitas. vias nunquam, vel valde de difficili obtineri possint. Evenit etiam pluries ut si munitio obsessa per vias subterraneas capi possit, obsessi tamen providentes fossionem impediunt eam, ne per ipsam fraudulenter et per isidias devincantursequentibus capitulis, ubi agetur de defensiva pugna. cum enim tractabimus qualiter obsessi de defendere debeant, declarabitur qualiter obsessi per cuniculos et alia machituram quae semper faciliori via res ad effectum producit: cum per viculos non ita de facili munitiones impugnari possunt, sicut per machinas lapidarias, vel per aedificia propulsa usque ad moenia castri, vel
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ adu̾tendum ꝙ die ⁊ nocte ꝑ
lapidarias machinas ĩprgͥ¬
nari possunt munitõnes ob¬
sesse. tñ ut uideatur qualit̾ in
nocte ꝑcutiunt lapides emissi
amachinis semper cum lapide
alligandus ẽ ignais uł ticio
ignitus. nã ꝑ titõem ignitu
lapidi alligatum apparere po¬
terit qͣlit̃ machina proitit et
qual̾ siue qm̃ ponderosus la¬
pis ẽ in funda machine impo¬
ficia lignea impulsa ad muroᷤ
ciuitatis uł castri impugnari
possunt munitõnes obsesse-

Expanded text:
 advertendum quod die et nocte per lapidarias machinas impugnari possunt munitiones obsessae. Tamen, ut videatur qualiter in nocte percutiunt lapides emissi a machinis, semper cum lapide alligandus est ignis, vel ticio ignitus. Nam per ticionem ignitum lapidi alligatum apparere poterit qualiter machina proiicit, et qualis sive quam ponderosus lapis est in funda machinae impoficia lignea impulsa ad muros civitatis, et castri, impugnari possint munit
Abbreviated transcription (Latin):
quot surt gn̾a machinaꝵ la¬
pidariaꝵ ⁊ quot sunt modi e¬
dificioꝵ ꝑ que munctões ĩpug¬
nantur. machine autẽ lapida¬
rie. qͣi ad quatuor grĩa reducũ¬
tur nam in om̃i tali machina
ẽ dare adtrahens ⁊ eleuans uͥ¬
gam machine ad quam cõũt¬
ta ẽ funda qua lapides iaciũ¬
fit ꝑ contͣpondus aliqñ uo ñ
sufficit contra pondus s istt̾ius
cũ finib eleuatur iurga machi¬
ne qua eleuata iacĩtur lapi

Expanded text:
quot sunt genera machinarum lapidarium, et quot sunt modi aedificiorum per quae munitiones impugnantur. Machinae autem lapidariae quasi ad quatuor genera reducuntur. Nam in omni tali machina est dare aliquid trahens et elevans virgam machinae, ad quam coniuncta est funda, qua lapides iaciunfit per contra pondus, aliquando autem non sufficit contrapondus, sed ulterius cum funibus elevatur virga machinae, qua elevata iaciuntur
Abbreviated transcription (Latin):
difficultate ⁊ diutͣrtate tp̃ris
possint hec omnia fini debito
mancipari. ¶ Hiis itaq sic
fĩ d ut simul cadant muri et
munctõnes sb̃fosse ⁊ ꝑ uias
sb̃terraneas fiat ingressus ad
castrum uł ad ciuitatẽ ⁊ per
additum scm ex muris caderi¬
tib reliqui obsiderites ingredi¬
antur castrum uł ciuitatem
obsessam ⁊ sic poterũt optin̾e
illam. Cap̃. xuiii. que ⁊ quot

Expanded text:
difficultate et diuturnitate temporis, possint haec omnia fini debito mancipari. His itaque sic s fieri debet, ut simul cadant muri et munitiones suffossae: et per vias subterraneas fiat ingressus ad castrum, vel ad civitatem: et per aditum factum ex muris cadentibus reliqui obsidentres ingrediatur castrum, vel civitatem obsessam: et sic poterunt obtinere ill
Abbreviated transcription (Latin):
malo corruptiuo eius qui indi¬
gnus est sortiri malum illud
Siuero sit tristicia nõ de malo alterius
sz de bono. hoc põt ẽe dupliciter uel de
bono setundum se ⁊ sic est nuuidia.
Nam inuidia ut dicitur. secũ
do rech̾. nich̾ est aliud quam tristi¬
cia quedam super apparenti actõ¬
ne aliquorum bonorum cucasi¬
miles nõ ut ad sibi sed propter il¬
los Inudia enim est dolere de ap¬
parenti bono alicuius nõ quia ip¬
se nõ ht illud bonu s quia alt
cui inuidet pollet bono illo ⁊ potis¬
sime inuidia est cirta similes ut
figłi inuident figuł. ⁊ fabͥ fabris
⁊ sic de aliis ¶ sibero sit tristiciade bo¬
no alterius nõ quocunq modo sỹ
uel indignatio est tristati de eo
qui indigne nrͣ bene prosperart.
Si gͥ ommes hec passiones diũ¬
sificare hñt omnes operatõnes
nr̃as decet nos omnes eas cog¬
noscẽ ⁊ tanto magis hoc decet
reges ⁊ principes quanto hr̃e
debent operationes maxime ex¬
Que predictarum passiomun

Expanded text:
contristatio eius, qui indigne patitur malum illud. Si vero sit tristitia non de malo alterius sed de bono, hoc potest esse tripliciter, vel de bono secundum se, et sic est invidia. nam Invidia ut dicitur 2. rhetor. nihil est aliud quam tristitia quaedam super appetenti actione aliquorum bonorum circa similes, non ut aliquid sibi, sed propter illos. Invidia enim est dolor de appetenti bono alicuius. nam quia ipse non habet illud bonum, sed quia alter, cui invidet, posset bono illo. Et potissime est invidia circa similes. ut figuli invident figulis, et fabri fabris, et sic de aliis. Si vero sit tristitia de bono alterius, non quocunque modo, vel inqui indigne videtur bene prosperari. Siergo omnes hae passiones diversificare habent omnes operationes nostras, decet nos omnes eas cognoscere; et tanto magis hoc decet reges et principes, quanto habere debent operationes maxime exae praedictarum passionum