comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mortalis: qua ita post peccatũ pͥmi hominis nati
sumꝰ. ut non dum reddita luce m̃tis. carnalibus
sensibus subditi. carnalem uitam sine ulla intelli¬
gentia ueritatis transeamus. Tales esse necesse est
infantes & paruulos pueros: qui nõ dũ acciꝑe pos
recte dicunt᷑ uiri. idẽ mariti tanqͣm legitum. qm̃ nõ
eos efror uicio ꝓprio. s dei artificio natura contri¬
buit. Cum aut̃ quisquis uenerit ad eam ętatẽ ut iã
possit esse capax. rõnis: si ueritatẽ statĩ cõprehen¬
dere potuerit: non iam illis sensib rectoribus utet᷑.
s habebit uirũ sp̃m rõnabilẽ. cui sensus illos in fa¬
mulatũ redigat. seruituti subiciens corpus suum:
cum anima non iam uiris quinq idẽ qͥnq corporeis
sensibus subdita ẽ. s uerbum diuinũ habet legitimũ
uirũ. cui copulata & inherens. cum & ipse sp̃c ho¬
minis heserit xp̃o. qr caput uiri xp̃e est. amplexu

Expanded text:
mortalis, qua ita post peccatum primi hominis nati mortalis, qua ita post peccatum primi hominis nati sumus, ut nondum reddita luce mentis, carnalibus sensibus subditi, carnalem vitam sine ulla veritatis intelligentia transeamus. Tales necesse est esse infantes et parvulos pueros, qui nondum possunt accirecte dicuntur viri, id est mariti, 502 tanquam legitimi, quoniam non eos error vitio proprio, sed Dei artificio natura contribuit. Cum autem quisque venerit ad eam aetatem cui vita possit capax esse rationis, si veritatem statim comprehendere potuerit, non jam illis sensibus rectoribus utitur; sed habebit virum spiritum rationalem, cui sensus illos in famulatum redigat, servituti subjiciens corpus suum; cum anima non jam viris quinque, id est, quinque corporis sensibus subdita est, sed Verbum divinum habet legitimum virum, cui copulata inhaerens, cum et ipse spiritus hominis haeserit Christo, quia caput viri Christus est , amplexus
Abbreviated transcription (Latin):
sitan & mͥ. Ille enĩ de me scripsit. quom potẽ intel¬
ligi a quinq libris illis recedere hominẽ ut ad xp̃m
transeat. cũ ille qui credit in xp̃m nõ relinquẽdos
quĩq illos libros. s sp̃alit̾ intelligendos multo auidiꝰ
amplectat᷑ Est gͦ alius intellectus: ut quĩq uiri in¬
telligantur quĩq corporis sensus. unus qui ad oculo
ꝑtinet. quo lucẽ istam uisibilem. & quostibet coloreᷤᷤ
formasq corporũ cernimꝰ. alter auriũ quo uocũ &
om̃iũ sonoꝵ mom̃ta sentimꝰ. tercius nariũ. quo ua¬
ria odoꝵ suauitate delectam᷑. qͣrtus qui ore gustatus
dulcia & amara sentit. & om̃ĩũ sapoꝵ habet exam̃
quitꝰ qui ꝑ totum corpꝰ tangendo diuidicat. calida &
frigida. mollia & dura. lena & asꝑa. & quicquid ali¬
ud est qͦd tangẽdo sentimꝰ. Istis itaq carnalib quĩq
sensib prima hominis etas imbuit᷑ neceffitate nat᷑ȩ

Expanded text:
sitan et mihi; ille enim de me scripsit ; quomodo potest intelsitan et mihi; ille enim de me scripsit ; quomodo potest intelligi a quinque illis libris recedere hominem, ut ad Christum transeat, cum ille qui credit in Christum, non relinquendos quinque illos libros, sed spiritualiter intelligendos, multo avidius amplectatur? 7. Est ergo alius intellectus, ut quinque viri intelligantur quinque corporis sensus: unus qui ad oculos pertinet, quo lucem istam visibilem et quoslibet colores formasque corporum cernimus; alter aurium, quo vocum et omnium sonorum momenta sentimus; tertius narium, quo varia odorum suavitate delectamur; quartus in ore gustus, qui dulcia et amara sentit, et omnium saporum habet examen; quintus per totum corpus tangendo dijudicat calida et frigida, mollia et dura, levia et aspera, et quidquid aliud est quod tangendo sentimus. Istis itaque caquinque prima hominis aetas imbuitur, necessitate naturae
Abbreviated transcription (Latin):
ri samaritanȩ similes adhuc esse indeam᷑ : s de illo
dono dei. si aliquid iam gustauimꝰ. sp̃alit̾ ista tracte¬
mus. Quiq uiros. quĩq libros qui ꝑ moysen mini¬
strati sunt. nõ nulli accipiũt. Quod aut̃ dictum ẽ
⁊ nũc quẽ habes nõ est tuus uir. de se ipso dñm di¬
xisse intelligunt: ut iste sit sensus. Primo quĩq libͥs
moysi quasi quinq uiris seruisti. Nunc aut̃ quem
habes. idẽ quẽ audis qui loquit᷑ tecũ nõ est tuus uir:
qr nõdũ in eũ credidisti. S qr non dũ credens in xp̃o.
adhuc utiq illoꝵ quĩq uiroꝵ. idest quinq librorũ
copulatione tenebatur : potest mouere quomͦ dici
potuerit. uiros quĩq habuisti. quasi nũc eos iam nõ
hab̾et. cum adhuc utiq ipsis subdita uiueret. De¬
inde cũ quĩq libri moysi nicħ aliud qͣm xxp̃m
predicent. sic̃ ipse ait. si crederctis moysi: crederetis for¬

Expanded text:
ri Samaritanae similes esse videamur. Sed de illo ri Samaritanae similes esse videamur. Sed de illo dono Dei si aliquid jam gustavimus, spiritualiter ista tractemus. 6. Quinque viros, quinque libros qui per Moysen ministrati sunt, nonnulli accipiunt. Quod autem dictum est, Et nunc quem habes, non est tuus vir; de se ipso Dominum dixisse intelligunt, ut iste sit sensus: Primo quinque libris Moysi, quasi quinque viris servisti; nunc autem quem habes, id est, quem audis, qui loquitur tecum, non est tuus vir, quia nondum in eum credidisti. Sed quoniam nondum credens Christo, adhuc utique illorum quinque virorum, id est quinque librorum copulatione tenebatur, potest movere quomodo dici potuerit, Quinque viros habuisti, quasi nunc eos jam non haberet, cum adhuc utique ipsis subdita viveret. Deinde cum quinque libri Moysi nihil aliud quam Christum praedicent, sicut ipse ait, Si crederetis Moysi, crederetis for
Abbreviated transcription (Latin):
nalit̾ sapit : sic enĩ respõdit. Domine neq auritoriũ
habes : & puteus altus ẽ. Unde mͥ habes dare aquam
inuam: Numquid tu maior es patre nostro iacob qui
dedit nobis hunc puteũ. & ipse ex eo bibit. & filiĩ
eius & peccora eius: Hũc uͦ iam dominꝰ exponit quid
dixerit. Omĩs inquit qui biberit de aqua ista. sitiet
iterum. Qui aut̃ bib̾it de aqua qͣm ego dedero. non
sitiet in sempit̾nũ. S aqua illa quã dedero fier in eo
fons aquȩ salientis in itã ęternam. S adhuc mulier
prudentiam carnis amplectit᷑. Quid enĩ respondit :
Dñe da mͥ hanc aqͣm. ut neq sitiam. neq ueniã huc
haurire. Dic̃ ei iħs. Uade uoca uirũ tuũ ⁊ ueni huc
Cũ sciret eã uirũ non hab̾e: cur hoc dix̾it quęrit᷑. Nã
cum mulier dixisset nõ habeo uirũ : dic̃ ei iħs. Bene
dixisti quia nõ habeo uirũ. Quĩq enĩ uiros habuisti.
nõ sunt hec accipienda carnalit̾. ne huic ipsi mulie¬

Expanded text:
naliter sapit; sic enim respondit: Domine, neque hauritorium habes, et puteus altus est; unde mihi habes dare aquam vivam? Numquid tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis hunc puteum, et ipse ex eo bibit, et filii ejus, et pecora ejus? Nunc vero jam Dominus exponit quid dixerit. Omnis, inquit, qui biberit de aqua ista, sitiet iterum: qui autem biberit de aqua quam ego dedero, non sitiet in sempiternum; sed aqua illa quam dedero, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Sed adhuc mulier prudentiam carnis amplectitur. Quid enim respondit? Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam, neque veniam huc haurire. Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum, et veni huc. Cum sciret eam virum non habere, cur hoc dixerit, quaeritur. Namque cum mulier dixisset, Non habeo virum; dicit ei Jesus, Bene dixisti non habere te virum: quinque enim viros habuisti, naliter accipienda, ne huic ipsi adhuc mulie
Abbreviated transcription (Latin):
intelligens respondit. Tu cum sis uideus. quomͦ a me bi¬
bere petis. cum sim mulier samaritana:. Nõ enĩ coutũt᷑
udei samaritanis. Cin diĩs nr dix̃. Si scires donũ dei-
⁊ quis ẽ qui dic̃ tͥ da mͥ bibe: tu magis petisses ab eo.⁊
dedisset tibi aqͣm uiuã. ut hinc ei ostẽdet nõ se talẽ
aqͣm petisse. qualẽ ipsa intellexerat: s qr ipse sitiebat
lfidẽ eius eidẽq sitienti spm sc̃m dare cupiebat. Hanc
enĩ recte intelligimꝰ aqͣm inuã qͦd est donũ di. sicut ipse
cens. qͦd stabat iħs & clamabat. Si quis sitit ueniat &
bibat. & qui credit in me sic̃ dic̃ scͥptura flumina de
uentre eius fluent aquȩ uiuȩ. Consequent̾ omĩno. qui
credit in me inquit. fluminͣ de uentre eius fluent aq̃
inuȩ : qr pͥmo credimꝰ. ut hec dona meream᷑. Hec gͦ flu¬
mina aquȩ uiuȩ quȩ illi mulieri uolebat dare merces
est fidei: qͣm pͥus in illa fitiebat. Cinus aquȩ uiue in¬

Expanded text:
intelligens respondit: Tu cum sis Judaeus, quomodo a me biintelligens respondit: Tu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere petis, cum sim mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judaei Samaritanis. Cui Dominus noster dixit: Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi, Da mihi bibere; tu magis petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam: ut hinc ei ostenderet, non se talem aquam petisse, qualem ipsa intellexerat; sed quia ipse sitiebat fidem ejus, eidemque sitienti Spiritum sanctum dare cupiebat. Hanc enim recte intelligimus aquam vivam, quod est donum Dei, sicut ipse cens: quod stabat Jesus, et clamabat, Si quis sitit, veniat et bibat: qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flventre ejus fluent aquae vivae . Consequenter omnino, qui credit in me, inquit, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae, quia primo credimus, ut haec dona mereamur. Haec ergo flumina aquae vivae, quae illi mulieri volebat dare, merces est fidei quam prius sitiebat. Cujus aquae vivae in
Abbreviated transcription (Latin):
titudinẽ quȩ simulacris seruierat ad munim̃tũ fidei xp̃i¬
anȩ ⁊ incorruptȩ religionis adducere.. Non enĩ ẽ in qͥt
sanis opus medicꝰ. s male hubentib Frgo eoꝵ fidem si
mͥ bib̾e. & ut noueris. quid sitiebat dñs nr̃: post paulu¬
lũ ueniũt discipuli eius qui ꝑrexerant in ciuitatẽ ut ci¬
bos ẽmerẽt. Dicũt ei. Rabi manduca. Ille aut̃ dix̃ eiꝰ. Ego
habeo escam manducare. quã uos nescitis. Dicũt gͦ disci
puli enis ad alterutrũ. Hũquid aliquis attulit ei mãdu¬
care . Dic̃ eis iħs. Cib meus est ut faciã uoluntatẽ eius
qui misit me : & ut ꝑficiã opus enis. Num qͥd hic intel¬
ligit᷑ alia uoluntas patris qui eũ misit ⁊ opus eius qͦd
se ꝑficere uelle respondit. nisi ut nos ad fidẽ suã a ꝑni¬
cioso mũdi efrore conuerteret Qualis ẽ gͥ cib enis : ta¬
lis & potꝰ. Quaꝓpt̃ hoc in illa muliere sitiebat: ut fa¬
ceret in ea nolũtatẽ patͥs. & ꝑficeret opꝰ eius. S carnalit

Expanded text:
titudinem, quae simulacris servierat, ad munimentum fidei Christianae et incorruptae religionis adduceret. Non enim est, inquit, sanis opus medicus, sed male habentibus. Ergo eorum fidem sitmihi bibere. Et ut noveris quid sitiebat Dominus noster post paululum veniunt discipuli ejus, qui perrexerant in civitatem, ut cibos emerent, et dicunt ei: Rabbi, manduca. Ille autem dixit eis: Ego aliam habeo escam manducare, quam vos nepuli ejus ad alterutrum: Nunquid aliquis attulit ei manducare? Dicit eis Jesus: Cibus meus est ut faciam voluntatem ejus me misit, et ut perficiam opus ejus. Numquid hic intelligitur alia voluntas Patris, qui eum misit, et opus ejus quod se perficere velle respondit, nisi ut nos ad fidem suam a pernicioso mundi errore converteret? Qualis est ergo cibus ejus, talis et potus. Quapropter hoc in illa muliere sitiebat, ut faceret in ea voluntatem Patris, et perficeret opus ejus. Sed carnaliter
Abbreviated transcription (Latin):
& captiuantẽ in lege peccati quȩ ẽ in mbris meis. repu¬
gnantẽ legi m̃tis meȩ & captiuantẽ in lege peccati quȩ ẽ
in mẽbris meis. Hucusq sunt uerba hominis sub lege
constituti. nõdũ sub gr̃a: qui etiã si nolit peccare. uin¬
cit᷑ a peccato. Inualuit enĩ cõsuetudo carnalis. & natu¬
rale nĩculũ mortalitatis. quo de adã ꝓpagati sumꝰ. Implo¬
ret gͦ auxiliũ qui sic positꝰ est: & nouerta. suũ firisse qͦd
cecidit. non suũ esse qͦd surgit. lam enĩ lib̾atꝰ. agnoscens
gr̃am lib̾atoris sui dic̃. Miser ego homo. quis me lib̾abit

Expanded text:
am legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. Huc usque sunt verba hominis sub lege constituti, nondum sub gratia; qui etiamsi nolit peccare, vincitur a peccato. Invaluit enim consuetudo carnalis et naturale vinculum mortalitatis, quo de Adam propagati sumus. Imploret ergo auxilium, qui sic positus est, et noverit suum fuisse quod cecidit, non suum esse quod surgit. Jam enim liberatus agnoscens gratiam Liberatoris sui dicit: Miser ego homo, quis me
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ peccatũ in hunc mundũ intrauit. & ꝑ pecca¬
tum mors. & sic ꝑ om̃s homines ꝑtransiit in quo om̃s
peccauerũt. Usq ad legem enĩ peccatũ in mũdo hoc fuit.
eccatũ aut̃ non imputabat᷑ cum lex non esset. Qiterũ
Sine lege enĩ peccatum mortuũ est: ego aut̃ iuuebam
aliquãdo sine lege. Quod enim hic dic̃ mortuũ ẽ. hoc
est qͦd suꝑius dicit non deputabat᷑. hoc ẽ latebat: qͦd
ut appareat peccatum: manifestũ est qr suꝑnus ideo
dicebat mortuũ. & non dputari. qr nõ apparebat ante¬
quam lege ꝓhibente ostenderet᷑. Ad scd̾am actionem.
ista testimonia conueniũt. Lex aut̃ subint᷑uit. ut habũ¬
daret delictũ. Accessit enĩ & p̃uaricatio quȩ nõ erat.¬

Expanded text:
hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccahominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors; et sic per omnes hominespeccaverunt. Usque ad legem enim peccatum in hoc mundo fuit. Peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset . Et iterum: Sine lege enim peccatum mortuum est; ego autem vivebam aliquando sine lege. Quod enim hic dicit, mortuum est; hoc est quod superius dicit, non deputabatur, id est, latebat. Quod ut appareat peccatum; manifestum est quod superius ideo dicebat mortuum et non deputari, quia non apparebat antequam lege prohibente ostenderetur. 5. Ad secundam actionem ista testimonia conveniunt: Lex autem subintravit, ut abundaret delictum . Accessit enim et praevaricatio, qu
Abbreviated transcription (Latin):
mur: prima actio ante legem. scđa sub lege tercia sub
gr̃a: quarta in pace. Ante legem ẽ cum peccatũ igno¬
ramus: & sequim᷑ carnales concupiscentias. Sub lege est:
cti peccamꝰ. qm nos nõ dum adiuuat fides. Tertia actio
est. quando iam plenissime credimus lib̾atori nr̃o nec
nr̃is meritis aliquid tribuimꝰ : s ens miscđiã dibigen¬
do. iam non uincim᷑ delectatione consuetudinis malȩ
cum ad peccatũ nos ducere nitit᷑. s tam̃ adhuc eam ĩ¬
terpellantẽ patim᷑. quamuis ei nõ tradam᷑. Quarta ẽ
cum om̃ino nicħ est in homine qͦd resfistat spũi. s oĩa
sibimet concordit uĩcta & conexa. unũ aliquid fir¬
ma pace custodiunt. qͦd fiet mortali corpore iuificato.
cum corruptibile hoc induerit incorruptionẽ. & mortale
hoc induerit inmortalitatẽ. Ad pͥmam actionẽ demon¬
strandam. ista testimonia interim occuirunt. ꝑ unum

Expanded text:
mur; prima est actio ante Legem, secunda sub Lege, tertia sub mur; prima est actio ante Legem, secunda sub Lege, tertia sub gratia, quarta in pace. Ante Legem actio est, cum peccatum ignoramus, et sequimur carnales concupiscentias. Sub Lege est acti peccamus, quoniam nos nondum adjuvat fides. Tertia actio est, quando jam plenissime credimus Liberatori nostro, nec meritis nostris aliquid tribuimus, sed ejus misericordiam diligendo, jam non vincimur delectatione consuetudinis malae, cum ad peccatum nos ducere nititur; sed tamen adhuc eam interpellantem patimur, quamvis ei non tradamur. Quarta est actio, cum omnino nihil est in homine quod resistat spiritui, sed omnia sibimet concorditer juncta et connexa unum aliquid firma pace custodiunt: quod fiet mortali corpore vivificato, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem . 4. Ad primam actionem demonstrandam ista testimonia interim occurrunt: Per unum
Abbreviated transcription (Latin):
non est lex. nec p̃uaricatio. Has dic̃ passiones quȩ ꝑ legẽ
sunt oꝑatas in m̃bris nr̃is: ut fructũ fesrent morti. Sub
istis passionib tãqͣm sub uiro dñante agebat anima an¬
tequam ueniret gr̃a ꝑ fidem. his gͦ passionib moritur
qui iam seruit mente legi d̃i: quamius ipsȩ passiones
non dũ mortuȩ sint. quã dui seruit carne legi peccati. Re¬
stat gͦ adhuc aliquid ei qui ẽ sub gr̃a qͦd eũ nõ uĩcat nec
captiuũ ducat. donec mortificet᷑ totum qͦd consuetudine
praua roboratũ ẽ : unde corpus etiam nũc mortuũ dicit᷑¬
esse. quã dni non ꝑfecte seruit sp̃ui. Continget aut̃ ut
in uno homine quib gradatĩ ꝑactis in uita ȩt̾na mane¬
bit᷑. Quia enĩ oportebat atq id iustũ erat ut postea¬
quã natura nr̃a peccauit amissa beatitudine sp̃ali quȩ
paradisi nomine significat᷑. animales. carnalesq nascere¬

Expanded text:
non est lex, nec praevaricatio. Has dicit passiones, quae per legem non est lex, nec praevaricatio. Has dicit passiones, quae per legem sunt, operatas in membris nostris, ut fructum ferrent morti. Sub istis passionibus, tanquam sub viro dominante, agebat anima antequam veniret gratia per fidem. His ergo passionibus moritur, qui jam servit mente legi Dei; quamvis ipsae passiones nondum mortuae sint, quamdiu carne servit legi peccati. Restat ergo adhuc aliquid ei qui est sub gratia, quod eum non vincat, nec captivum ducat, donec mortificetur totum quod consuetudine prava roboratum est et unde corpus etiam nunc mortuum esse dicitur, quamdiu non perfecte servit spiritui. Continget autem ut in uno homine, quibus gradatim peractis in vita aeterna manebitur. Quia enim oportebat atque id justum erat, ut posteaquam natura nostra peccavit, amissa beatitudine spirituali, quae paradisi nomine significatur, animales carnalesque nascere
Abbreviated transcription (Latin):
ad gr̃am lib̾atoris aliquãdo conuertat. Cum gͦ tria quȩ¬
dam in illa similitudine uideamꝰ. mulierẽ. & uirũ. &
legem. & rursum in hac re. ꝓpt̾ quã similitudo adhibita
est tria. animũ. peccatũ. & legem peccati. hoc solũ hic
diuersum est. qͦd in illa similitudine uir morit᷑ ut nu¬
bat mulier eui uolet: & a lege uiri soluat᷑. hic aut̃
ipsa anima morit᷑ peccato. ut nubat xp̃o. Cũ aut̃ mo¬
rit᷑ peccato: morit᷑ etiã legi peccati. ltaq ait. frẽs mĩ
⁊ uos mort estis legi ꝑ corpus xp̃i: ut sitis alterius qͥ
ex mortus ressurexit. ut fructificemꝰ deo. Cum enĩ esse¬
mus in carne inquit. idẽ carnalib desideriis obstricti te¬
nerem : passiones peccatoꝵ quẽ ꝑ legem funt oꝑaban¬
tur in membris nrĩs ut fructũ feirent morti. aueta cõ¬
cupiscentia. cum lex ꝓhib̾et ubi non erat fides. & ad cu¬
mulum peccatoꝵ preuaricationis crim̃ adiectũ. qr ubi

Expanded text:
ad gratiam Liberatoris aliquando convertat. 2. Cum ergo tria quaead gratiam Liberatoris aliquando convertat. 2. Cum ergo tria quaedam in illa similitudine videamus, mulierem, virum, et legem; et rursum in hac re propter quam similitudo adhibita est, tria, animam, peccatum, et legem peccati: hoc solum hic diversum est, quod in illa similitudine vir moritur, ut nubat mulier cui volet, et a lege viri solvatur; hic autem ipsa anima moritur peccato, ut nubat Christo; cum autem moritur peccato, moritur etiam legi peccati. Itaque, ait, fratres mei, et vos mortui estisex mortuis resurrexit, ut fructificemus Deo. Cum enim essemus in carne, inquit, id est, carnalibus desideriis obstricti teneremur, passiones peccatorum quae per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructum ferrent morti. Aucta concupiscentia, quam lex prohibet, ubi non erat fides, et ad cumulum peccatorum praevaricationis crimen est adjectum: quia ubi
Abbreviated transcription (Latin):
ccedente aut̃ grã ad ipsum qͦd lex onerose iusserat. iã
siñ onere ac libentissime implemꝰ. Lex gͦ peccati ⁊ mor¬
tis. id ẽ quȩ imposita ẽ peccantib atq morientibus.
iubet tantum non concupiscamꝰ. & tam̃ concupiscimus.
Lex aut̃ sp̃s uitȩ quȩ ꝑtinet ad grãm & liberat a lege pec¬
cati & mortis. fac̃ ut nõ concupiscamꝰ & impleamus
uissa legis. non iam serui legis ꝑ timorẽ s amici ꝑ ca¬
ritatem. & serui iusticiȩ. unde illa lex ꝓmulgata est ..
Iusticiȩ aut̃ non seruilit̾ s liberalit̾ sermendũ est: id ẽ
caritate potiꝰ quã timore: ideoq uerissime dictũ ẽ. Lege
gͦ euacuamꝰ ꝑ fidẽ: Absit. S legem statumꝰ. hoc enim
effic̃ fides. qͦd lex iubet. Statuit᷑ gͦ lex ꝑ fidem. Quȩ fides
si nõ sit: iubet tantũ lex. & nõ implentes uissa reos tenet:
ut eos gemescentes. & nõ ualentes implere quȩ nissa sũt

Expanded text:
Accedente autem gratia, idipsum quod lex onerose jusserat, jam Accedente autem gratia, idipsum quod lex onerose jusserat, jam sine onere ac libentissime implemus. Lex ergo peccati et mortis, id est, quae imposita est peccantibus atque morientibus, jubet tantum ne concupiscamus, et tamen concupiscimus. Lex autem spiritus vitae, quae pertinet ad gratiam, et liberat a lege peccati et mortis, facit ut non concupiscamus, et impleamus jussa legis, non jam servi legis per timorem, sed amici per charitatem, et servi justitiae unde illa lex promulgata est. Justitiae autem non serviliter, sed liberaliter serviendum est, id est, charitate potius quam timore. Ideoque verissime dictum est, Legem ergo evacuamus per fidem? Absit: sed legem statuimus . Hoc enim efficit fides, quod lex jubet. Statuitur ergo lex per fidem: quae fides si non sit, jubet tantum lex, et non implentes jussa, reos tenet, ut eos gementes et non valentes implere quae jussa sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
peccans peccatum ꝑ mandatũ. Quaꝓpt̾ legem qͣmius
a peccando ꝓhibeat. nõ tam̃ sic dic̃ datam. ut libera¬
ret a peccato: s ut demõstraret peccatũ. Cin seruiens ani¬
ma debet se ad grãm lib̾atoris conuertere: ut a pec¬
deriũ ꝓhibitio peccatoꝵ. Quod quid̃ ad hoc utile est ut
sentiat anima se ipsam non sufficere ad extrahendum
se d seruitute peccati. atq hoc mͦ de tumescente atq
extincta om̃i suꝑbia subdatur lib̾atori suo. sinceritq
homo dicat. Adhesit anima mea postte : qͦd ẽ iam nõ
esse sub lege peccati. s in lege iusticiȩ. Lex aut̃ pec¬
cati dr̃: nõ q lex ipsa peccatum est: s qr peccatoribus
imponit᷑. Ideo &iã lex mortis. qr stipendiũ peccati
mors. aculeus mortis peccatũ. Uirtus aut̃ peccati lex:
peccando enĩ ad mortẽ labim᷑. Uehem̃tius enim pecca¬
mus lege ꝓhibente : quã si nulla lege ꝓhiberemur

Expanded text:
peccatum per mandatum. Quapropter legem, quamvis peccatum per mandatum. Quapropter legem, quamvis a peccando prohibeat, non tamen sic dicit datam, ut liberaret a peccato; sed ut demonstraret peccatum, cui serviens anima debet se ad gratiam Liberatoris convertere, ut a pecderium prohibitio peccatorum. Quod quidem ad hoc utile est, ut sentiat anima se ipsam non sibi sufficere ad extrahendum se de servitute peccati; atque hoc modo detumescente atque exstincta omni superbia, subdatur Liberatori suo, sinceriterque homo dicat, Adhaesit anima mea post te : quod est jam non esse sub lege peccati, sed in lege justitiae. Lex autem peccati dicitur, non quia lex ipsa peccatum est, sed quia peccatoribus imponitur. Ideo etiam lex mortis, quia stipendium peccati, mors ; aculeus mortis, peccatum; virtus autem peccati, lex . Peccando enim ad mortem labimur. Vehementius enim peccamus lege prohibente, quam si nulla lege prohiberemur.
Abbreviated transcription (Latin):
in qua de uiro & muliere loquit᷑. qm̃ mulier te¬
netͣ lege uiri. tria confideranda quȩdã com̃dat:
mulierẽ. ⁊ uirũ. & legem. Mulierẽ scilicet subuga¬
tam uiro. ꝑ uinculum legis. quo uĩculo morte uiri
lib̾atur ut cui uult nubat : sic enĩ dic̃. Mulier enim
sub uiro. uiuo marito iĩcta est legi. Si aut̃ mortuus
fuerit uir eius: euacuata ẽ a lege. lgit᷑ innuente uiro
ultera. si fuerit cum ahio uiro. huc usq similitudo ẽ.
Deinde incipit rem loqui: cui explanande atq ꝓban¬
de similitudineᷤᷤ indux̃. in qua etiam re tria similit
attendenda sunt: homo peccatũ.lex. Tam diu enim
dicit esse sub lege hominem. qͣm dui iiuit peccato:
quẽadmodũ tamdiu mulier sub lege uiri ẽ. quã di
uiuit urr. Hoc aut̃ peccatum hic intelligendũ est.
qͦd accessit ꝑ legem: qͥd peccatũ dic̃ supͣmodũ esse. qm̃
cum iam appareat esse peccatum. fit tam̃: & uicta p̃¬
uaricatione cumulat᷑. ubi enĩ nõ est lex. nec p̃uari¬

Expanded text:
qua de viro et muliere loquitur, quoniam mulier tenetur lege viri, tria quaedam consideranda commendat; mulierem, virum, et legem: mulierem scilicet subjugatam viro per vinculum legis, quo vinculo morte viri liberatur, ut cui vult nubat. Sic enim dicit: Musub uiro uiuo marito iuncta est legi; s i autem mortuus fuerit uir eius, euacuata est a lege uiri. et paulo ultera, si fuerit cum alio viro. Huc usque similitudo est. Deinde incipit rem loqui, cui explanandae ac probandae similitudinem induxit. In qua etiam re tria similiter attendenda sunt; homo, peccatum, lex. Tamdiu enim dicit sub lege esse hominem, quamdiu vivit peccato; quemadmodum tamdiu mulier sub lege viri est, quamdiu vivit vir. Hoc autem peccatum hic intelligendum est, quod accessit per legem. Quod peccatum dicit supra modum esse; quoniam cum jam appareat esse peccatum, fit tamen, et adjuncta praevaricatione cumulatur. Ubi enim non est lex, nec praevari
Abbreviated transcription (Latin):
ut fiat supͣmodũ peccator aut peccatũ delinquens ꝑ mã¬
datũ. Scimꝰ aut̃ qr lex sp̃ãlis est: ego aut̃ carnalis sum:
idẽ carni consentio. nõ dũ sp̃ali gr̃ã lib̾atꝰ. uenũdatus
sub peccato: idest peccans precio temporaliũ uolupta¬
tum. Quod enĩ opor ignoro: idẽ nõ agnosco esse in p̃cep¬
tis ueritatis ubi ẽ uera scientia. Scđm hanc loquutionem
dic̃ dñs peccatorib nõ nom uos. Nõ eñ eum aliquid
latet. S qr peccata nõ inueniut᷑ in regłis p̃ceptoꝵ quas
ta m̃te ignorando sentiunt᷑. Ex ista loquutione dictũ
s id qͦd in me habitat peccatũ. Scio enĩ qr nõ habitat in
me. hoc ẽ in carne mea bonũ. Uelle enĩ adiacet mͥ : ꝑfice¬

Expanded text:
supra modum peccator, aut peccatum delinquens per mandatum. Scimus autem quia lex spiritualis est, ego autem carnalis sum, id est, carni consentio, nondum spirituali gratia liberatus: venumdatus sub peccato, id est, peccans pretio temporalium voluptatum. Quod enim operor, ignoro: id est, non agnosco esse in praeceptis veritatis, ubi est vera scientia. Secundum hanc locutionem dicit Dominus peccatoribus, Non novi vos. Non enim eum aliquid latet, sed quia peccata non inveniuntur in regulis praeceptorum, quas ta mente ignorando sentiuntur. Ex ista locutione dictum sed id quod in me habitat peccatum. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Velle enim adjacet m
Abbreviated transcription (Latin):
nem. atq passionẽ. Ham sçđm id quod uerbũ di est: tam
sine fine qͣm sin mitio. ⁊ sine int̾missione ẽ regnũ eius. Se¬
cundum id aut̃ quod uerbum caro factũ est cepit regna¬
re in credentib ꝑ fidem incarnationis suȩ. Unde est etiã
illud. Dñs regnauit aligno. Hinc aut̃ euacuauit om̃em
pͥncipatũ & potestatẽ & uirtutẽ: dum non ꝑ claritatem
cius s ꝑ humilitatt̃ salui fiunt credentes in eum. Hoc

Expanded text:
nem atque passionem. Nam secundum id quod Verbum Dei est, tam nem atque passionem. Nam secundum id quod Verbum Dei est, tam sine fine quam sine initio et sine intermissione est regnum ejus. Secundum id autem quod Verbum caro factum est , coepit regnare in credentibus per fidem incarnationis suae. Unde est etiam illud: Dominus regnavit a ligno . Hinc autem evacuavit omnem principatum et omnem potestatem et virtutem, dum non per claritatem ejus, sed per humilitatem s
Abbreviated transcription (Latin):
ait. cum tradiderit regnum do & patri : ut illud sic appel¬
lauerit regnũ quo uniuersam creaturã d̾s regit. hoc aut̃
sic appellauerit regnare. ut intelligat᷑ tanqͣm aduersus ho¬
stem exercitũ ducere. uel defendẽ ciuitatẽ. ut ideo dixerit
oportet eum regnare donec ponat om̃s iniicos sub pe¬
dib fuis: quia talis regni quale habent pͥncipes armato¬
rũ nulla erit causa. hoste ita subiecto ut rebellare nõ pos¬
sit. Ham utiq dictũ est in eugłio. & regni ens non erit
finis: scđm qͦd regnat inęt̾nũ. Scđm idaut̃ quod aduer
sus diabolũ sub eo militati. tamdiu erit utiq ista mili¬
tia donec ponat om̃s mimicos suos sub ꝑedibus suis. Postea
uͦ nõ erit: cum pace perpetua ꝑfruemi. Hec aut̃ dicta sũt:
ut nouerimꝰ diligentius etiã considerari oportere. scđm qͥd
regnet nũc dñs dispensatione sacͣmenti. sui ꝑ incarnatio¬

Expanded text:
ait: Cum tradiderit regnum Deo et Patri; ut illud sic appelait: Cum tradiderit regnum Deo et Patri; ut illud sic appellaverit regnum, quo universam Deus creaturam regit: hoc autem sic appellaverit regnare, ut intelligatur tanquam adversus hostem exercitum ducere, vel defendere civitatem; ut ideo dixerit: Oportet eum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis, quia talis regni, quale habent prum, nulla erit causa, hoste ita subjecto ut rebellare non possit. Nam utique dictum est in Evangelio, Et regni ejus non erit finis, secundum quod regnat in aeternusus diabolum sub eo militatur, tandiu erit utique ista utilitia, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis: postea vero non erit, cum pace perpetua perfruemur. Haec autem ita dicta sunt, ut noverimus diligentius etiam illud considerari oportere, secundum quid re
Abbreviated transcription (Latin):
tis. Cum aut̃ ei omĩa subiecta fueruit: tunc & ipse filius
subiectus erit ei qui illi subiecit omia. Nõ quasi mͦ nõ ita
sit: s tunc manifestum erit. scđm loquutionẽ suꝑus tͣcͣ¬
tatam. Ut sit ds omĩa in omĩb. Ipse ẽ finis quẽ supͣ com¬
memorauit. cum totũ pͥmo breuit̾ uellet concludere dein¬
de quasi m̃bratĩ explicare & exponere. Loquebat᷑ enĩ de
in omĩb. Alit̃ enĩ dr finis. qui ꝑtinet ad cõsumationem:
alit qui ꝓtinet ad cõsumptionẽ. Alit̃ enĩ tunica finitu
texendo: alit̾ cib comedẽdo. Ds̃ aut̃ omĩa in omib dicituri:
ut nemo eoꝵ qui ei coherent amet aduersus eum suã ꝓpͥã
uoluntatẽ. manifestũq sit omĩb qͦd idẽ apłs alio loco
dicit. Quid aut̃ habes qͦd nõ accepisti : Sunt itẽ qui fic ac¬
cipiũt hunc locum. oportet eum regnare donec ponat om̃s
minicos suos sub pedibus suis: ut sub alia sigc̃one positũ
hicdicãt regnare nõ sub ea qua positũ est regnũ di de quo

Expanded text:
tunc et ipse Filius subjectus erit ei qui illi subjecit omnia. Non quasi modo non ita sit, sed tunc manifestum erit, secundum locutionem superius tractatam. Ut sit Deus omnia in omnibus. Ipse est finis, quem superius commemoravit, cum totum primo breviter vellet concludere, deinde quasi membratim explicare et exponere. Loquebatur enim de in omnibus. Aliter enim dicitur finis qui pertinet ad consummationem, aliter qui pertinet adtexendo, aliter cibus comedendo. Deus autem omnia in omnibus dicitur, ut nemo eorum, qui ei cohaerent, amet adversus eum suam propriam voluntatem: manifestumque sit omnibus, quod idem Apostolus alio loco dicit: Quid autem habes, quod non accepisti? Sunt item qui sic intelligant hunc locum: Oportet eum regnare donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis; ut sub alia significatione positum hic dicant regnare, non sub ea qua positum est regnum, de quo
Abbreviated transcription (Latin):
ris humͣm tanqͣm senectute uet̾is hoĩs quo iubem᷑ exui.
ut induam᷑ nouo qui scđm dm̃ creatus ẽ. Nam sexta
adolescentia. quarta iuuentꝰ. quinta grauitas. Ueteris
itaq hõis uita quȩ scđm carnẽ temporali cõditione pe¬
ragit᷑. sexta etate senectutis concludit᷑: qua senectute
aduenit. ut moriente scilicet uetere homine. nouum
i se constitueret. quẽ exutũ labe terrena in celestia
regnͣ tranfferret. Ergo nũc ut dictũ ẽ puttus mũdihuiꝰ
teffenũ laborẽ. ⁊ efrorem. tenebrosa ꝓfunditate signifi¬
cat. &̾ q̃m ext̾ior est homo uetꝰ. & nouus int̾ior. dictũ ẽ
enim ab apło. & si extior hõ nr̃ corrũpit᷑. s int̾ior renoua
t᷑ de die in diẽ: retissime omĩtio qm̃ omĩa usibilia ad ex
tiat. hora sexta uenit dñs ad puteũ. idest media die.
unde iam incipit sol iste uisibilis declinare in occasum :
qm̃ & nobis uocatis a xp̃o uisibiliũ delectatio minuit᷑.

Expanded text:
ris humani, tanquam senectute veteris hominis, quo jubemur exui, ris humani, tanquam senectute veteris hominis, quo jubemur exui, ut induamur novo qui secundum Deum creatus est . Nam sexta adolescentia; quarta, juventus; quinta, gravitas. Veteris itaque hominis vita, quae secundum carnem temporali conditione peragitur, sexta aetate senectute concluditur. Qua senectute,advenit; ut moriente scilicet vetere homine, novum in se constitueret, quem exutum labe terrena in coelestia regna transferret. Ergo nunc puteus, ut dictum est, mundi hujus terrenum laborem et errorem tenebrosa profunditate significat. Et quoniam exterior est homo vetus, et novus interior; dictum est enim ab Apotur de die in diem . » Rectissime omnino, quoniam omnia visibilia ad extenuntiat. Hora sexta venit Dominus ad puteum, id est medio die unde jam incipit sol iste visibilis declinare in occasum. Quoniam nobis vocatis a Christo visibilium delectatio minuitur,
Abbreviated transcription (Latin):
rõnẽ & uerbũ sigc̃at. S hoc loco uerbum melius int̾pre¬
tam᷑: ut sigc̃et᷑ non solũ ad patre respectus. s ad illa etiã
quȩ ꝑ uerbum facta sunt oꝑatiua potentia. Rõ aut̃.
signata. nõ om̃ib patent. & ea nõ nulli minus di¬
ligent̾. minusq sobrie int̾p̃tando. afferũt plerũq ꝓ
salute ꝑniciẽ. & ꝓ cognitione ueritatis efrorẽ. Int̾ que
illud est sacͣm̃tũ qͦd scriptũ ẽ dñm ora diei sexta ue¬
nisse ad puteũ iacob fessũq ab itiere sedisse. & a mu¬
liere samaritana potũ petisse. ⁊ ceta quȩ in eodem sc̃p¬
turarum loco discutienda & ꝑtractanda dicunt᷑. De qua
re id pͥmũ tenendũ est qͦd in omĩb scripturis summa u¬
gilantia custodiri oportet ut scđm fidem sit diuini sacͣ
menti expositio. hora gͥ dici sexta uenit ad puteũ dñs
ñr. Uideo in puteo tenebrosam ꝓfunditatem. Admo
nas: quo uenit dñs iħs hora sexta idẽ sexta etate gene¬

Expanded text:
erbum significat. sed hoc loco melius uerbum interpretamur, ut significetur ad patrem respectus, sed ad illa etiam quae per uerbum facta sunt operatiua potentia. ratio autem, signata, non omnibus patent; et ea nonnulli minus diligenter minusque sobrie interpretando afferunt plerumque pro salute perniciem et pro cognitione veritatis errorem. Inter quae illud est sacramentum quod scriptum est Dominum hora diei sexta venisse ad puteum Jacob, fessumque ab itinere resedisse, a muliere Samaritana potum petisse, et caetera quae in eodem loco Scripturarum discutienda et pertractanda dicuntur. De qua re id primum 500 tenendum est, quod in omnibus Scripturis summa vigilantia custodire oportet ut secundum fidem sit sacramenti divini expositio. Hora igitur diei sexta venit ad puteum Dominus noster. Video in puteo tenebrosam profunditatem. Admonnas, quo venit Dominus Jesus hora sexta, id est, sexta aetate gene
Abbreviated transcription (Latin):
carnis ꝓ nob̾ suscepit. & homo hoĩb tãquã humilit̾
apparere dignatꝰ ẽ. De hac infirmitate carnis ꝓpħa di¬
subditꝰ usq ad mortẽ. Quamquã illud qͦd sedit. qm̃ so¬
lent sedere doctores possit alio intellectu nõ humilita¬
tis modestiã s magistri demonstrare ꝑsonã. S quȩ¬
ri potest quare a muliere samaritana quȩ aquȩ in
plendȩ gr̃a uenerat bibere postulauerit cum ipse postea
sp̃alis fontis affiuentiã se petentib dare posse p̃dica¬
uerit. S scilicet siciebat dominꝰ mulieris illius fidem.
qm̃ samaritana erat : & solet samaria idolatriȩ imagi¬
nẽ sustinere. Ipsi enĩ separati a ppło uideoꝵ simulacͥs
mutoꝵ animaliũ. idẽ uaccis aureis animarũ suarũ

Expanded text:
obis suscepit, et homo hominibus tam humiliter apparere dignatus est. De hac infirmitate carnis propheta disubditus usque ad mortem . Quanquam illud quod sedit, quoniam solent sedere doctores, possit alio intellectu non humilitatis modestiam, sed magistri demonstrare personam. 4. Sed quaeri potest quare a muliere Samaritana, quae hydriae aqua implendae gratia venerat, bibere postulaverit, cum ipse postea spiritualis fontis affluentiam se petentibus dare posse praedicaverit? Sed scilicet sitiebat Dominus mulieris illius fidem, quae quoniam Samaritana erat, et solet Samaria idololatriae imaginem sustinere: ipsi enim separati a populo Judaeorum, simulacris mutorum animalium, id est, vaccis aureis animarum suarum
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ sequor inquit ad palmã suꝑnȩ uocationis. uerum¬
tam̃ in quo ꝑuenimꝰ in eo ambulemꝰ. qr tercio die dño ad¬
herentes. & ab illo pasti nõ deficiemꝰ in uia. Etiam hic fa¬
ne ꝑueniri ad comedendi finẽ non potuit. s relicte sunt
⁊ pueros. S tam̃ septẽ sportas reliquiȩ fragm̃toꝵ imple¬
uerunt: ad qͣs eccłia septiformis quȩ in apocalipsi etiam

Expanded text:
tionem sequor, inquit, ad palmam supernae vocationis. Verumtionem sequor, inquit, ad palmam supernae vocationis. Verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus ; quia tertio die Domino adhaerentes et ab illo pasti, non deficiemus in via. 8. Etiam hic sane perveniri ad comedendi finem non potuit, sed relictae sunet pueros. Sed tamen septem sportas reliquiae fragmentorum impleverunt, ad quas Ecclesia septiformis, quae in Apocalypsi etiam
Abbreviated transcription (Latin):
panes ꝑtinet. ultro misereri se dic̃: qͦd iam tercius esset¬
dies ex quo ei ieumi adhefissent. In toto enim scło ge¬
neris humͣm. terciũ tempus est: quo fidei xp̃ianȩ
gr̃a data est. Primũ ẽ ante legem. scdm sub lege. ter¬
cium sub gr̃a. & qm̃ quartũ adhuc restat quoad ple¬
nissimam pacẽ iħrłm cęlestis uenturi sumꝰ. quo ten¬
dit quisquis recte eredit in xp̃m: ꝓpt̾ hoc se dicit tur¬
bam illam reficere dñs ne deficiat in ma. lsta enim dispẽ¬
satio qua nob̃ dñs temporalit. ⁊ uisibilit̾ apparere dignatꝰ¬
pisciũ sapore coniũcto. hec gͦ dispensatio quid aliud agit.
nisi ut palmam suꝑnȩ uocationis sine defectu uiriũ ꝑue¬
nire possimꝰ  ꝑ fidem enĩ ambulamꝰ non ꝑ speciem. & ip¬
se apłs paulus nõ dũ se dic̃ conp̃hendisse regnũ di: s ea q̃
retro sunt oblitus in ea quȩ ante sunt extentus. scd̾m intẽ¬

Expanded text:
panes pertinet, ultro se misereri dixit, quod jam tertius dies espanes pertinet, ultro se misereri dixit, quod jam tertius dies esset, ex quo ei jejuni haesissent. In toto enim saeculo generis humani tertium tempus est, quo fidei christianae gratia data est. Primum est ante Legem, secundum sub Lege, tertium sub Gratia. Et quoniam quartum adhuc restat, quo ad plenissimam pacem Jerusalem coelestis venturi sumus, quo tendit quisquis recte credit in Christum; propterea se dicit turbam illam reficere Dominus, ne deficiant in via. Ista enim dispensatio, qua nobis Dominus temporaliter et visibiliter inpiscium sapore conjuncto: haec ergo dispensatio quid aliud agit, nisi ut ad palmam supernae vocationis sine defectu virium pervenire possimus? Per fidem enim ambulamus, et non per speciem . Et ipse apostolus Paulus nondum se dicit comprehendisse regnum Dei, Sed ea quae retro sunt oblitus, in ea quae ante sunt extentus, secundum inten
Abbreviated transcription (Latin):
mulieribus & pueris fuisse dicunt᷑. Quãuis gͦ & illic¬
⁊ hic ppt̾ ipsum xp̃m qui affidue in scrpturis mõs
appellat᷑. cõgruent̾ in monte ut̾q ppłs pasceret᷑: hic
tam̃ nõ in feno discũbit᷑ sed in t̾ra. Ibi enĩ celsitudo
xp̃i ꝓpter carnales homines ⁊ iħrłm tesrenã carnali
spe & desiderio tegit᷑ : hic aut̃ remota omĩ cupidita¬
te carnali coniuuas noui testamenti spei ꝑmanentis
firmamẽtũ. tanquã ipsuis montis soliditas. nullo fęno
interposito cõtinebat. & qm̃ rectissime dixit apłs. pri¬
usquam ueniret fides sub lege custodiebam᷑ : hoc sig¬
nificare uidet᷑. & dñs cum dicit đ his quos de quinq
pamibus pasturus erat. Non opus habent ire: s date
illis uos manducare. Sub his enam uerbis figuraliter
tanqͣm custodiendi detinẽtur: cum hoc admonussent
discipuli ut dimitt̾et eos. Huiꝰ uͦ turbȩ quȩ ad septem

Expanded text:
mulieribus et pueris, fuisse dicuntur. Et dimimulieribus et pueris, fuisse dicuntur. Et dimi qui assidue in Scripturis mons appellatur, ut congruenter in monte uterque populus pasceretur; hic tamen non in feno discumbitur, sed in terra. Ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines et Jerusalem terrenam carnali spe et desiderio tegitur: hic autem remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti, spei permanentis firmamentum, tanquam ipsius montis soliditas, nullo feno interposito continebat. 7. Et quoniam rectissime dicit Aposet fides, sub Lege custodiebamur ; hoc significare videtur et Dominus, cum dicit de his quos quinque panibus pasturus erat, Non opus habent ire; sed date illis vos manducare . Sub his autem verbis figuraliter tanquam custodiendi detinentur, cum hoc admonuissent discipuli, ut dimitteret eos. Hujus vero turbae, quae ad septem
Abbreviated transcription (Latin):
hoc genus suꝑstitionis cum ait. neq idoł seruiam
quẽadmodũ quidã eoꝵ sicut scriptũ est. sedit ppłs
manducare & bib̾e & sunȩxerunt ludere: Mulieri
b gͦ similes erant qui in laborib expectationis quo¬
usq ad ꝓmissa di ꝑuenirent nõ uirilit̾ ꝑseuerantes
temptauerunt dm̃. Pueris aut̃ : qui sederunt mãdu¬
care & bib̾e & surrexerũt ludere. Hon aut̃ ibi solum
s etiam in ppło noui testam̃ti qui nõ ꝑdurant occur¬
rere in uirũ ꝑfectũ. uł infirmitate uiriũ. uel mentis
leuitate. mulierib & pueris cõparandi sunt. Hã illis
dr. Si tam̃ initiũ substãtiȩ eius usq in finẽ firmũ re
tineamꝰ. Illis aut̃. Nolite pueri effici sensib. s malicia
paruuli estote: ut sensibꝰ ꝑfecti sitis. &̾ ideo neq in ue¬
teri. neq in nouo. tẽstam̃to tales admittũt᷑ ad nume¬
rũ: s siue ibi. quĩq milia. siũ quatuor milia exceptis

Expanded text:
hoc genus superstitionis, cum ait, Neque idolis servientes, hoc genus superstitionis, cum ait, Neque idolis servientes, quemadmodum quidam eorum, sicut scriptum est, Sedit populus manducare et bibere, et surrexebus ergo similes erant, qui in laboribus exspectationis, quousque ad promissa Dei pervenirent, non viriliter perseverantes, tentaverunt Deum; pueris autem, qui sederunt manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Non solum vero ibi, sed etiam populo Novi Testamenti, qui non perdurant occurrere in virum perfectum, vel infirmitate virium, vel mentis levitate mulieribus et pueris comparandi sunt. Nam illis dicitur: Si tamen initium substantiae ejus usque insed malitia infantes estote, ut sensibus perfecti sitis . Et ideo neque in Vetere, neque in Novo Testamento tales admittuntur ad numerum, sed sive ibi quinque millia, sive hic quatuor millia, exceptis
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ fuerunt. sic̃ illic ubi carnales legem accipien¬
tes. idẽ quĩq sensib carnis dediti sigcantir. s quatuor
mi uirtuteᷤᷤ quib in hac uita sp̃alit̾ iniit᷑. prudentiam.
temꝑantiam. fortitudinẽ. iusticiã. Quarũ prima ẽ cog¬
nitio rerum appetẽdarũ ⁊ fugiendarũ. Scdã refrenatio
cupiditatis ab his quȩ temporałr delectant. Tercia fir-¬
mitas animi aduersus ea quȩ temporałr molesta sunt.
quosdam infirmos ad implendam iusticiam quę scđm
legem est. in qua iusticia apłs paulus sine querela
conuersatũ se dic̃ esse. fuisse item alios. qui facile se¬
ducerent᷑ in cultũ idoloꝵ. Quȩ duo genera idẽ infir¬
mitatis & err̃oris. mulierũ & pueroꝵ nominibꝰ figu¬
rata sunt. Infirmꝰ ẽ enĩ sexus mulier̃ ad actiones: & fa¬
ciles ad lusum puericia. Quid aut̃ lsui puerili tam
simile est qͣm idola colere. q̃ndo apłs ad hoc retulit

Expanded text:
hominum fuerunt, sicut illic, ubi carnales legem accipienhominum fuerunt, sicut illic, ubi carnales legem accipientes, id est, quinque sensibus carnis dediti significantur; sed quatuor in hac vita spiritualiter vivitur, prudentiam, temperantiam, fortitudinem, et justitiam. Quarum prima est cognitio rerum appetendarum et fugiendarum: secunda, refrenatio cupiditatis ab iis quae temporaliter delectant: tertia, firmitas animi adversus ea quae temporaliter molesta sunt: quosdam infirmos ad implendam justitiam quae secundum legem est, in qua justitia apostolus Paulus sine querela se conversatum esse dicit ; fuisse item alios qui facile seducerentur in cultum idolorum. Quae duo genera, id est, infirmitatis et erroris, mulierum et puerorum nominibus figurata sunt. Infirmus est enim mulierum sexus ad actiones, et facilis ad lusum pueritia. Quid autem lusui puerili tam simile est, quam idola colere; quando et Apostolus ad hoc retulit
Abbreviated transcription (Latin):
in quib duodenarius numerus pͥncipatũ tenet. Nõ¬
dum enĩ erat scriptura noui testam̃ti qͣndo dominus
quasi frangendo & apiendo qͦd durũ & clausũ erat in
lege discipulos impleuit: cum eis post resutfectionẽ ap¬
puit scripturas uetes incipiens a moyse & om̃ib ꝓpħis.
intpretans illis in omib scripturis quȩ de ipso erant.
Nam & tune duo illoꝵ eũ in panis fractione cogno¬
cta est pastio. ad noui testam̃ti p̃dicationẽ recte intel¬
ligit᷑ ꝑtinere. Non enĩ ab aliquo eũgłista dictũ est.
qͦd isti panes ordeacei fuerint sic̃ de illis quĩq dixit
ioħs. Hec gͦ pastio de panib septẽ ad grãm ꝑtinet
refecta cognoscit᷑: & hic nõ duo pisces fuisse scribũt᷑.
sic̃ in uet̾i lege ubi duo soli ungebant᷑. rex & sacerdo
eius nomine uncti sunt. & missi ad predicandũ eũge¬
lium. & ad sustinendũ mare turbulentũ huius scłi. ut
paulus apłs dic̃. Neq enĩ in ipsa turba quĩq milia

Expanded text:
in quibus duodenarius numerus principatum tenet. Nondum enim erat scriptura Novi Testamenti, quando Dominus, quasi frangendo et aperiendo quod durum et clausum erat in Lege, discipulos implevit, cum eis post resurrectionem aperuit Scripturas veteres, incipiens a Moyse et omnibus Prophetis, interpretans illis in omnibus Scripturis quae de ipso erant. Nam et tunc eum duo illorum in panis fractione cognoNovi Testamenti praedicationem recte intelligitur pertinere. Non enim ab aliquo evangelista dictum est quod isti panes hordeacei fuerint, sicut de illis quinque dixit Joannes. Haec ergo pastio de panibus septem ad gratiam pertinet refecta cognoscitur. Et ideo non hic duo pisces fuisse scribuntur, sicut in veteri lege, ubi duo soli ungebantur, rex et sacerdos; ediderunt, et in ejus nomine uncti sunt, et missi ad praedicandum Evangelium, et ad sustinendum turbulentum mare hujus saeculi, ut Paulus apostolus dicit . Neque in ipsa turba quinque millia
Abbreviated transcription (Latin):
aduentꝰ sp̃c scĩ dmonstratio sp̃c scĩ est ipsis &iã ocłis car¬
neis. qͣndo uisus est ignis diuisus suꝑ eos & ceꝑunt lin¬
Sacharias uir eius ut ꝓpħarent. & anna & symeon.
de quib omĩbus scriptũ est. qͦd impleti sunt spũ scõ ⁊
illa quȩ in eugłio legimꝰ dixint: Ut aut̃ quedã latent᷑.
ad gub̃nationẽ ꝓuidentiȩ qua om̃s diuinȩ actiones lo
ipsa diuinitas nec teneat᷑ nec migret locis. nec tendatur
baptiz aret᷑ uenit ad ioħm. & tam̃ postea qͣm bapti zatꝰ
ligendum ẽ ante manifestũ & uisibilẽ aduentũ sp̃c sã¬
cti quoscũq scõs cum latent̾ hab̾e potuisse. Ita sane hoc
diximꝰ ut intelligamꝰ & iam ipsa usibili demonstratiõe
sp̃c scĩ qui aduentꝰ eius dr. in effabili uel etiam incogi¬
tabili mͦ largnis in hominũ corda plenitudinẽ eius in¬

Expanded text:
us sancti demonstratio Spiritus sancti est ipsis etiam oculis carneis, quando visus est ignis divisus super eos, et Zacharias vir ejus ut prophetarent, et Anna, et Simeon, de quibus omnibus scriptum est quod impleti Spiritu sancto, illa quae in Evangelio legimus dixerint ? Ut autem qad gubernationem providentiae, qua omnes divinae actiones locipsa divinitas nec teneatur nec migret locis, nec tendatur baptizaretur venit ad Joannem, et tamen posteaquam baptizatus ligendum est, ante manifestum et visibilem adventum Spiritus sancti quoscunque sanctos eum latenter habere potuisse. Ita sane hoc diximus ut intelligamus etiam visibili demonstratione Spiritus sancti, qui adventus ejus dicitur, ineffabili vel etiam incogitabili modo largius in hominum corda plenitudinem ejus in
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ nõ sp̃m huiꝰ mũdi accepimus. s spm̃ qui ex deo
est: ut sciamus quȩ ado donata sunt nob̾. Quos gͦ pro¬
hibuit nisi luteos atq terrenos qui nõ dũ intrinsecus
generati atq nuiti. imaginẽ illius portãt homĩs qui pͥ¬
miis factus ẽ de t̾ra tefrenus. & qr ei a quo factus est no

Expanded text:
m hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Quos ergo prohibuit, nisi luteos atque terrenos, qui nondum intrinsecus regenerati atque nutriti, imaginem illius hominis portant, qui primus factus est de terra terrenus ? Et quia ei a quo factu
Abbreviated transcription (Latin):
quoquo modo est. S anima rõnalis int̾ eas res quȩ sũt
a deo condite omĩa suꝑat. & do ꝓxima est qͣndo pura
est: eiq in quãtum caritate coheserit. in tantũ ab eo
lumine intelligibili ꝑfusa quodãmͦ & illustrata. cernit
non ꝑ corporeos oculos s ꝑ ipsiꝰ sin principale quod
excellit idẽ ꝑ intelligentiã suã istas rõnes. Qua uisioẽ¬

Expanded text:
quoquomodo est. Sed anima rationalis inter eas res quae sunt quoquomodo est. Sed anima rationalis inter eas res quae sunt a Deo conditae, omnia superat; et Deo proxima est, quando pura est; eique in quantum charitate cohaeserit, in tantum ab eo lumine illo intelligibili perfusa quodam modo et illustrata cernit, non per corporeos oculos, sed per ipsius sui principale, quo excellit, id est per intelligentiam suam, istas r