comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Inherit ergo hominib impe¬
tus naturalis ad iuuendũ po¬
litice ⁊ ad constituendũ ciuita¬
temis cum id ad ꝙ hẽmus ĩ¬
munitatem ciuitatis ittilo suut
in uita humana esse comi¬
nitatem. regni. oiguntii
Ossumus autẽ triplici iu¬
a ostendere ꝙ p̃ter comiu¬
nitatem ciuitatis utile fuit hu¬
marie uite statuere communi¬
tatem regni. ¶Prima uta
sumitur ex parte sufficientiẽtie
uite ẜa ex parte adeptõnis uir¬
tutis. Et ex parte destensidnus
⁊ remõnis impedimentoꝵ hosti¬

Expanded text:
ibus impetus naturalis ad vivendum politice, et ad constituendum civitatem. Sed cum id, ad quod habemus immunitatem civitatis, utile fuit in vita humana esse communitatem regni. Cap. V. Possumus autem triplici ostendere, quod praeter communitatem civitatis, utile est humanae vitae statuere communitatem regni. Prima via sumitur ex parte sufficientiae vitae. Secunda ex parte adeptionis virtutis. Tertia ex parte defensionis et remotionis impedimento
Abbreviated transcription (Latin):
nanimi. exponentes si oporteat¬
⁊ seip̃os pro bono comiruini: et
defensione regrii. nam ppłs u
alde diligit fortes ⁊magnani¬
mos exponentes se pro bonis
communib credit enim per ta¬
les salutem consequi. Idõ dr̃ ẜo

Expanded text:
nanimi, ponentes si oporteat seipsos pro bono communi, et defensione regni. Nam populus valde diligit fortes et magnanimos, exponentes se pro bonis communibus: credit enim per tales salutem consequi. Ideo d
Abbreviated transcription (Latin):
ul qr multo tempore seruinit
sibi. hec enim duo l ut płm̃i
seruit ut płimum multa ser¬
uicia facit et econtrario. cõue¬
nit tñ hec duo ab inuitẽ sepa¬
ri: nam horo nõ seruit alteri
nisi occurrat tempus ⁊ oporto¬
nitas seruieridi pot̾ ergo contĩ¬
gere ꝙ in multo tp̃r occurrant
oportunitates pance ⁊ in pauco
multe istd̃ itaq sexum incli¬
natm̃ ad pietatem respiciens
diuturntatem temporis. nõ ẽ
id̃ tum quinto ꝙͣ respicit mł¬
titudinem operum qr̃ si contĩ¬
gat aliquem sb̃ditoꝵ nurit in
aliqua parte tp̃ris delinquere
est ad multum ut ad totum
tp̃c precedens qͣm ad modicũ
ut ad hanc ꝑticulam tpr̃is ĩ

Expanded text:
multo tempore servivit sibi. haec enim duo licet ut plurimum servivit ut plurimum multa servitia fecit, et econverso; contingit tamen haec duo ab invicem separari: nam homo non servit alteri nisi occurrat tempus et opportunitas serviendi, potest enim contingere quod in multo tempore occurrant opportunitates paucae, et in pauco multae. Istud itaque sextum inclinativum ad pietatem respiciens diuturnitatem temporis, non est idem cum quinto, quod respicit multitudinem operum. Quare si contingat aliquem subditorum nunc in aliqua parte temporis delinquere:spiciendum est ad multum et ad totum tempus praecedens, quam ad modicum ut ad hanc particulam temporis i
Abbreviated transcription (Latin):
expellunturs hii autem sunt illi
ledc̃s insotial. illegalis. scelerat᷑.
affc̃ãtor belli ueluti sit sñ iugo
existenͣs sicuti uolatilia. ¶Ter¬
tio aliqui non tiuiłr uiuunt pp̃
nimiam bonitatem. Uita enim
ciuilis ⁊ coniugalis ẽ uita bona
s ẽ uita ut ho aliqui autẽ sunt
tante ꝑfcõnis. quib non sufficit
uiuere ut homo. s rẽnuentes con¬
iugium ⁊ cuulitatẽ. eligunt per¬
fectiorem uitam. Nam licz qui
nubit ⁊ qui ciuilit̾ uuit bñ fa¬
ciat. tñ qui non nubit ⁊ qui nõ
tiuiliter uiuit ut liberius contẽ¬
plationi uacet melius facit. Est¬
ergo homo naturalit̾ ał ciui¬
le non obstante qd̃ contingit a¬
liquos non ciuiltter uiuere Inam
quicunq non tiuiliter uiuit
nisi ex paupertate uł ex fortun¬
a hoc accidat uel est bestia ⁊ sce¬
leratus ⁊ sñ iugo non ualens
legem ⁊ societatem supportare.
uel est qiͣ ds .i. diuinus eligẽs
altiorem uitam: pp̃ ꝙ scribitꝰ᷑
primo poł. ꝙ non potens alii

Expanded text:
expellunt. Hi autem sunt illi, expellunt. Hi autem sunt illi, ledictus insocialis, in legalis, scleratus, affectator belli, veluti sicut sine iugo existens sicuti volatilia. Tertio aliqui non civiliter vivunt propter nimiam bonitatem. vita enim civilis et coniugalis est vita bona, sed est vita ut homo. Aliqui autem sunt tantae perfectionis, quibus non sufficit vivere ut homo, sed renuentes coniugium et civilitatem, eligunt perfectiorem vitam. nam licet qui nubit, et qui civiliter vivit, bene faciat; tamen qui non nubit, et qui non civiliter vivit, ut liberius contemplationi vacet, melius facit. Estergo homo naturaliter animal civile, non obstante quod contingat aliquos non civiliter vivere: nam quicunque non civiliter vivit nisi ex paupertate, vel ex fortuna hoc accidat vel est bestia et sceleratus et sine iugo, non valens legem et societatem supportare, vel est quasi deus idest divinius, eligens altiorem vitam. propter quod scribitur primo Poli. quod non potens ali
Abbreviated transcription (Latin):
deorsum tendit ⁊ ignis semper
calefacit. homo ergo non sit nͣ
turaliter conuenire qͥa ht̃ quẽ¬
dam impetum ⁊ quandam ap¬
titudinem naturalem ut tiui¬
liter uiuat  que autem sunt sͤ
naturalia: ex casu. uel ex aliqͦ ĩ¬
pedimento. siue ex aliqua cau¬
sa impediri possunt ut l n᷑ale
sit homini ẽẽ dextrum. multi
tamen ex aliquo impedimẽto
uł ex aliqua causa repiuntur
abdextrusic licz naturale sit hõi
iuere tusliter. reꝑiuntur tam̃
multi campestre uiuentes. ¶Cã
quare conuenit aliquos rẽnuͤere
ciuilem uitam¶primum est for¬
tuna. Scd̃m nimia prauitas:
⁊ Tercium nimia bonitas. ¶ Cõngͤ¬
uenit enim primo aliquos esse
non ciuiles ex fortuna: ut qz ni¬
mium pauperes existentes non
homo aliqũ redditur non ciui¬
lis est nimia pauitas: aliqui
enfm sic hñt appetitum corrup¬
tum ⁊ uoluntatem peru̾sam ꝙ
nequeunt uiuere in societate ⁊
scd̾m legem. Idõ ciuitatem aliq̃n
exeunt uł̃ si non exeant aliqñ

Expanded text:
deorsum tendit et semper deorsum tendit et semper ignis calefacit, homo ergo non sic natturaliter convenire, quia habet quendam impetum et quandam aptitudinem naturalem, ut civiliter vivat. Quae autem sic sunt naturalia, ex casu vel ex aliquo impedimento sive ex aliqua causa impediri possunt, ut licet naturale sit homini esse dextrum, multi tamen ex aliquo impedimento sive ex aliqua causa reperiuntur abdextri: sic licet naturale sit homini vivere civiliter, reperiuntur tamen multi campestre viventes. Tangiquare contingit alienos renuere civilem vitam. primum est fortuna, secundum nimia pravitas, et tertium nimia bonitas. Contingit enim primo aliquos esse non civiles ex fortuna: ut quia nimium pauperes existentens, nohomo aliquando redditur non civilis est nimia pravitas. aliqui enim sic habent appetitum corruptum et voluntatem perversam, quod nequeunt vivere in societate et secundum legem: ideo civitatem aliquando exeunt, vel si non exeant aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
ubitant non nulliꝰ an tiui¬
tas sit aliquid scd̃m na¬
turam ⁊ an homo sit natura¬
liter ał polititum ⁊ cuulelnã
ea que sunt scd̃m naturam
udentur esse semper ⁊ ubiq.
ut ignis. si assit calefcĩbile. sꝑ
calefatit᷑ ubicunq est. ht̃ exer¬
cere salestõnis actunis qr si ci¬
uitas quid naturale ẽet. ⁊ hõ
naturaliter esset ał ciuile nul-¬
ius reperiretur homo nor ciui¬
lis. Uidemus autem multos so¬
ciẽatem politicam rẽnuentes
eligere solitariam uttam ⁊ cã¬
pestrem. S hee. ⁊ alie dubita¬
tiones similes uidentur proce¬
dere q uia ignoratur qũo natu¬
rale est homini esse al ciuile.
non enim hoc est sic homini nͣ¬
le. sicut naturale ẽ igni calefa¬
cere. ⁊lapidi deorsum tendere
quia talia sic eis naturaliter ꝯ-¬
petunt ꝙ ad contrarium assue¬
fieri nõ possunt. ⁊ competunt
eis semper ⁊ ubiq nũquam eĩ
tociens poss lapis sursum ꝓ¬
hici. ut assuesceret sursum ire.
ssemꝑ ergo lapis qnͣtum ẽ de se:

Expanded text:
ubitant nonnulli, An civitas sit aliquid secundum naturalem? An homo sit naturaliter animal politicum et civile? Nam ea quae sunt secundum naturam videntur esse semper et ubique: ut ignis si adsit calefactibile, semper calefacit, et ubicumque est, habet exercere calefactionis actum. quare si civitas quid naturale esset, et homo naturaliter esset animal civile, nullus reperiretur homo non civilis. Videmus autem multos societatem politicam retinentes, eligere solitatiam vitam, et campestrem. Sed hae et aliae dubitationes similes videntur procedere, quia ignoratur, quomodo naturale est homini esse animal civile. Non enim hoc est sic homini naturale, sicut est naturale igni calefacere, et lapidi deorsum tendere: quia talia sic eis naturaliter competunt quod ad contrarium assuefieri non possunt, et competunt eis semper et ubique nunquam enim totiens posset lapis sursum proiici, ut assuesceret sursum ire: semper ergo lapis quantum est de se
Abbreviated transcription (Latin):
Emouebantur in precedẽ¬
ti capitulo obõnes contra¬
rie per quas probari uidebat᷑
impugnantes nisi adlucant᷑
rõnes proprie per quas illa u̾i¬
tas confirmetur. Intendimus
in hoc capitulo adducere rões
ostendentes ciuitatem esse qͥd
naturale ⁊ hominem ẽe nalr¬

Expanded text:
Removebantur in praecedenti capitulo obiectiones contrariae, per quas probari videbatur, impugnantes, nisi adducantur rationes propriae per quas illa veritas confirmetur: intendimus in hoc capitulo adducere rationes ostendentes civitatem esse quid naturale, et hominem esse na
Abbreviated transcription (Latin):
bari ht̃ primo politicorum. o cirta
uerba ⁊ opera inquib cominuicat
cum alus dare uirtutem aliquam
per quam debite conu̾satur quare
cum recta ratio dictet ꝙ secundum
diuersitatem personarum diuersi¬
mode sit conuersandum: licet om̃s
lomiues uolentes uiuere politice de
eodem modo amicabiles debent ẽẽ
nam quia mimia familiaritas ꝯ¬
temptum parit reges ⁊ principes
cipum. ait quod decet reges ⁊ peĩ¬
cipes appar̾e personas reueren¬
das ne contemptibiles habeant᷑.
sicut enim insũptione ciłorum¬
⁊ in aliis recta ratio dictat nt se¬
cundum diuersitatem personaꝵ
diuersimode fiat qr aliquis ci¬
bus ẽẽt multus infirmo qͥ ẽẽt
modicus sano sic ⁊ inconuersa¬
tione hominum aliqͣ familiari¬
tas reputatur regi ad iurtutemiet
dicitur ex hoc amicabilis ẽẽ quod
sibua aliqua conmunis persona nõ
plus de familiaritate participaret re¬
putaretur ei ad uicium / nõ ad uir¬
tutem ⁊ nõ diceretur amicabilis
quid est ueritas ⁊ circa que habet

Expanded text:
t I. Politicorum, oportet circa verba, et opera, in quibus communicat cum aliis, dare virtutem aliquam, per quam debite conservetur. Quare cum recta ratio dictet, quod secundum diversitatem personarum diversimode sit conversandum: licet omnes homines volentes vivere politice debn tamen omnes eodem modo amicabiles debent esse. Nam quia nimia familiaritas contemptum parit, reges et principes,cipum, ait, quod decet reges et principes apparere personas reverendas, ne contemptibiles habeantur. Sicut enim in sumptione et in aliis recta ratio dictat, ut secundum diversitatem personarum diversimode fiat: quia aliquis cibus esse multus infirmo, qui esset modicus sano: sic in conversatione hominum. aliqua enim familiaritas reputatur regi ad virtutem, et dicitur ex hoc amicabilis esse: quia si aliqua una communis persona non plus de familiatitate participaret, reputaretur ei ad vitium, non ad virtutem: et non diceretur amicabilis, Quid est veritas, et circa quae habet
Abbreviated transcription (Latin):
osus. Cumgͥ uirtus sit quid me¬
dium int̾ superfluum ⁊ dininu¬
tum incouersatione hominum
cuca quam contigit hũndare et
defice̾. oportet dare uirtutem ali¬
quam reprimentem superhabũ¬
dancias. ⁊ moderantem defectus
huius autẽ est amitabilitas sũ
affabilitas nichil enim est ali¬
ud affabilitas ut est uirtus ꝙͣ
me᷑ modo se hr̃e incõuersatonẽ
lominum. Ut nõ superhabundemus in
hluusͥ com̾satõne quod faciunt blã¬
lig litigiosi ⁊ discoli. ¶Uiso quid est
anncabilitas ut hic de ea loquinur:
quia est uirtus reprimẽs litigia et
moderans blandicias ut põt hẽri

Expanded text:
osus. Cum igitur virtus sit quid meosus. Cum igitur virtus sit quid medium inter superfluum et diminutum, in conversatione hominum, circa quam contigit abundare et deficere, oportet dare virtutem aliquam reprimentem superabundantias, et moderantem defectus. Huiusmodi autem, amicabilitas, sive affabilitas est. Nihil enim est aliud affabilitas ut est virtus, quam medio modo se habere in conversatione ominum: ut non superabundemus in huiusmodi conversatione quod faciunt l litigiosi, et discoli. Viso quid est amicabilitas, ut hic de ea loquimur, quia est virtus reprimens litigia, et moderans blanditias, ut potest habere
Abbreviated transcription (Latin):
cabilitas que alio nomme affabi¬
litas dͥ põt mincupatu ueritas q̃
aꝑtio mincupatur ⁊ debita iocun¬
ditas quam ph̾s eutrapeliam uocat.
communicando gͥ cum alus si bene
conuersari uolumus. debemus eẽ
debite iocundi. ueraces ⁊ amitabi¬
les de quibz ommibz est dicendum
⁊ primo de amicabilitate ¶ Nidem᷑
emim quod conuetsando cum ali-¬
is: aliqui superhabundant quia
ninuis ᷤ ostendunt amicabiles cuiꝰ¬
modi sunt blanditores ⁊ placidi hii
eĩ ad̾o se ostendunt cominunicabi¬
les ⁊sociales: ut nullum contrista¬
re uelint. Sz omnia dicta ⁊ facta
aliorum laudant aliqui uero eqͣ¬
rio abhac conu̾satione ninis de¬
ficiunt. Sunt enim discoli ⁊ agres¬
tes.nõ uolentes cum aliis conu̾sa¬
ri ilitriq aũt arecta tatione defici¬
unt.quia nec quis se debet alus¬
tantum se ostendere socialem ut
uideatur placidus ⁊ blanditor nͭ
se debet tantum a societate sustra¬
lere. ut uideatur discolus ⁊licigi¬

Expanded text:
cabilitas, quae alio nomine affabicabilitas, quae alio nomine affabilitas dici potest: veritas, quae apertio noncupatur: et debita iocunditas, quam eutrapeliam vocat. Communicando igitur cum aliis, si bene conversari volumus, debemus esse debite iocundi, veraces, et amicabiles. de quibus omnibus est dicendum. Sed primo de amicabilitate. Videmus enim quod conversando cum aliis, aliqui superabundant, quia se ostendunt nimis amicabiles, cuiusmodi sunt blanditores et placidi. hi enim adeo se ostendunt communicabiles et sociales, ut nullum contristari velint; sed omnia dicta et facta aliorum laudant. Aliqui vero econtrario, ab hac conversatione nimis deficiunt. Sunt enim discoli, et agrestes, non valentes cum aliis conversari. Uterque autem a recta ratione deficiunt, quia nec quis se debet tantum aliis ostendere socialem, ut videatur placidus, et blanditor: nec se debet tantum a societate subtrahere, ut videatur discolus, et litigi
Abbreviated transcription (Latin):
communitamus aũt cum alus
uerbis ⁊ operib. U̾ba aũt ⁊ opera
inquib cum alus communicai᷑
ad tria nob̃ desermunt. iudelicet
ad amica bilitatẽ. ad beritatem ⁊
ad iocosas delectatõnes nam pro¬
ut u̾bis ⁊ operib debite connersa¬
mur cum alus.honorando eos ⁊
recipiendo ip̃os ut debemus. sum
anncabiles ⁊ affabiles. Nichil
est ergͦ aliud amicabilitas siue af¬
fabilitas de qua hic det̾minare ĩ¬
tendimus nisi recte conuersati ꝯ
hominib ⁊ ordinare opera et uer¬
ba nr̃a ad debitam conuersatio¬
nem. ¶ Setundo uerba ⁊ opera
nr̃a deseruiunt nobis ad uerita¬
tem qr per ea indicamus qua¬
les sumus.u̾itas enim de qua
hic determinare intendimus ni
chil est aliud insi quod homo nõ
sit iactator ꝙ de se uerbis aut
fc̃is maiora ostendat quã sint.
tio dictet se contemptibile osten¬
dat / s sit aꝑtus ⁊ uexax ut talẽ
se ostendat qualis est. ¶Gertio
iocosas delectationes ut homo
sit debite iocundus Egitur ut

Expanded text:
um aliis, verbis, et operibus. Verba autem, et opera, in quibus communicamus, ad tria nobis deserviunt. videlicet, ad amicabilitatem, ad veritatem, et ad iocosas delectationes. Nam prout verbis, et operibus debite conversamur cum aliis, honorando eos, et recipiendo ipsos ut debemus, sumus amicabiles, et affabiles. Nihil est ergo aliud amicabilitas, sive affabilitas, de qua hic determinare intendimus, nisi recte conversari cum hominibus, et ordinare opera, et verba nostra ad debitam conversationem. Secundo, verba, et opera nostra deserviunt nobis ad veritatem: quia per ea iudicamur quales sumus. Veritas enim, de qua hic determinare intendimus, non est aliud nisi quod homo non sit iactator, quod de se verbis aut factis maiora ostendat quam sint, tio dictet, se contemptibilem ostendat: sed sit apertus, et verax, et talem se ostendat, qualis est. Tertio, iocosas delectationes, ut homo sit debite iocundus. Igitur ut
Abbreviated transcription (Latin):
unde alium contempnat nec
unde ei inuideat. uidens se ei qͣ¬
si eqͣlem existere. ⁊ non esse mag¬
num excessum int̾ ip̃os. ¶ Lu

Expanded text:
unde alium contemnat, nec unde ei invideat videns se ei quasi aequalem existere, et non esse magnum excessum inter ipsos. Hu
Abbreviated transcription (Latin):
homeri ẽ esse magis bestiam ꝙ̃
hominem ¶qr non obseruantes
leges nolentes obedire regibus
liberi saluatux itaq salus reg¬
ni. ⁊ ciuitatis Hĩtatores regnĩ
efficiuntur liberi:si obediant
regib. ⁊ obseruent leges. ¶Q¬
ta autẽ salus consurgat ĩ reg¬
no ex obedĩa regis. sufficienter
ostenditur si considerentur ũ¬
regem ad regnum sic̃ aĩam ed̃
corpus ¶ nam sicut aĩa corpus
regit ⁊ conseruat sic rex regit
salus ⁊ uita corporis sic rex. si
recte principetur ẽ salus ⁊ utta
regni qr̃ sicut pessimum ẽ cor¬
pori delinq̃te aĩam. ⁊ non regi
per eamis sit pessimum ẽ regno
deserere per leges regias ⁊precep¬
ta legalia.⁊ non regi per regeni.
¶Tertia uia ad ostendendum
hoc idem sumitur ex eo ꝙ ex o¬
beclientia regia. ⁊ ex obseruatõe
legum oritur pax. ⁊ tͣnquillitas
ciuium ⁊ hũndantia ext̾ioꝵ
reꝵ nam ut supͣ dicebatur le¬
ges ⁊⁊̃ legislatores ut reges et

Expanded text:
Homeri, est esse magis bestiam, quam hominem. Quare non observantes leges, nolentes obedire regibus liberi. Salvatur itaque salus regni et civitatis, si habitatores regni efficiuntur liberi, si obediant regibus, et observent leges. Quanta autem salus surgat in regno ex obedientia regis, sufficienter ostenditur, sim considerentur veregem ad regnum, sicut animam ad corpus. Nam sicut anima corpus regit et conservat, sic rex regit salus et vita corporis, sic rex si recte principetur est salus et vita regni. Quare sicut pesssimum est corpori delinquere animam, et non regi per eam, sic pessimum est regno deferere leges regias et praecepta legalia, et non regi per regem. Tertia via ad ostendendum hoc idem, sumitur ex eo quod ex obedientia regia, et ex observatione legum oritur pax et tranquillitas civium, et abundantia exteriorum rerum. Nam ut supra dicebatur leges et etiam legislatores, ut reges et
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃e nõ o cuca alia belloꝵ gn̾a
diutius ĩmorari. Primo tñ
dicemus de bello obsessiuo ¶Ui¬
so ergo quot sunt belloꝵ gn̾a
tineri ⁊ deuinci munitões ⁊ ur¬
banitates restat dr̃e quot mo-¬
dis talia deuinci possũt. Est ã¬
triplex modꝰ optinendi muni¬
tõnes ⁊ castra /uidelicet ꝑ sitim
famem ⁊pugnam. ¶Conti¬
git enim aliqñ obsessos carere
munitõnes redde quare diligẽ¬
ter excogitare debent obsidentes
munitoes aliquas utrũ ꝑ ali¬
qua ingenia uł ꝑ aliquant in¬
dustriam possint ab obsessis ac¬
cipere aquam. nã multociens
euenit aquam a remoto prin¬
cipio derinari usq ad munitõ¬
nes obsessas quare si in illo fõ¬
tali principio destouatur fistu

Expanded text:
rtet circa alia bellorum genera diutius immorari. Primo tamen dicemus de bello obsessivo. Viso ergo quot sunt bellorum gentineri et devinci munitiones et urbanitates: restat dicere quot modis talia devinci possunt. Est atriplex modus obtinendi munitiones et castra. videlicet, per sitim, famem, et pugnam. Contingit enim aliquando obsessos carere munitiones reddere. Quare diligenter excogitare debent obsidentes munitiones aliquas, utrum per aliqua ingenia, vel per aliquam industriam possint ab obsessis accipere aquam. Nam multotiens evenit, aquam a remoto principio derivari, usque ad munitiones obsessas: quare si in illo fontali principio destruatur fistu
Abbreviated transcription (Latin):
tiuitate enim ubi ciues hñt
possõnes ꝓprias ⁊ distinttas cõ¬
surgunt lites ⁊ litigua quid
iustum ⁊ quid non iustumtꝙ
nõ ꝓprie fit in domo. ubi totũ
ad pr̃em familias ꝑtinere uidr̃.
Differt ergo tiitas a domo
qr in ea non solum queritur
quid conferens ⁊ quid nociuũ
s ⁊̃ quid iustum ⁊ quid ĩ uistũ.
utraq commnunitas erit na¬
turalis tam domestica qͣm ci¬
iilis eo ꝙ ꝑ sermonem nobis
datum a natura representat᷑
conferens. et nocium. ⁊ iustũ
⁊ iniustum. ¶Sidã uia ad in¬
uestigandum hoc idem sũttur
ex parte impetus natural nam̃
omnia animalia. hñt natura¬
lem impetum ad conseruand̾
ea que sunt eis a natura tri¬
bittas qr si natura declit homĩ
uiuere. dedit ei naturalem impe¬
tum ad faciendum ea per que
possit sibi in uita sufficere. hoc ã
maxĩe contingit scd̃m phm pu¬

Expanded text:
civitate enim, ubi cives habent civitate enim, ubi cives habent possessiones proprias et distinctas, consurgunt lites et litigia, quid iustum et quid non iustum: quod non proprie sit in domo, ubi totum ad patremfamilias pertinere videtur. Differt ergo civitas a domo; quia in ea non solum quaeritur quid conferens et quid nocivum, sed etiam quid iustum et quid iniustum: utraque tamen communitas erit naturalis tam domestica quam civilis, eo quod per sermonem nobis datum a natura repraesentatur conferens et nocivum, et iustum et iniustum. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex parte impetus naturalis. Nam omnia animlaia habent naturalem impetum ad conservandum ea quae sunt eis a natura tributa. quare si natura dedit homini vivere, dedit ei naturalem impetum ad faciendum ea per quae possit sibi in vita sufficere. Hoc autem maxime contingit secundum P
Abbreviated transcription (Latin):
poł. ꝙ in aliis ałib ab homi¬
ne uiq ad hoc coꝵ natura por¬
uenit ut uox sit eis signũ dele
ctabilis ut hant sensum delecta¬
bilem et tristabilem. hoc enim
canis enim eoꝙ aliter latret
cum delectatur ⁊ cum tristat᷑
pt̃ alt̾i cani per suum latratũ
significare tristiciam. uel delcõm
quam h̃t lz hominib ultra hoc
datus est sermo ꝑ quem distĩc¬
te significatur quid conferens.
quid notium ⁊ quid iustum
⁊ quid iniustum. Si ergo com¬
munitas domestica ordinatur
ad proseq̃ndum conferens.⁊ad
fugiendum nociuum¶ commu¬
nit̃as uero tiuitatis ultra hoc
ordinatur ad proseq̃ndũ iustũ
⁊ ad fugiendum iniustum.
Io communitatem domesticã
⁊ tiuilem: esse quid naturale
nam si natura declit homini s̾ꝰ¬
monem naturał est illa com¬
munitas que ordinatur ad il¬
la que sunt apta nata expri
niꝑ sermonem. Iuistum enĩ
⁊ inuistum non proprie hab
esse in commiunitate domesti¬
ca s in cõmunitate cuuili. In

Expanded text:
od in aliis animalibus ab homine, usque ad hoc eorum natura pervenit, ut vox sit eis signum delectabilis et tristabilis, ut habeant sensum delectabilem et tristabilem: hoc enim Canis enim eo quod latrat, aliter latrat cum delectatur: et cum tristatur potest alteri cani per suum latratum significare tristitiam, vel delectaitonem quam habet. Sed hominibus ultra hoc datus est sermo, per quem distincte significatur quid conferens, quid nocivum, et quid iustum, et quid iniustum. Si ergo communitas domestica ordinatur ad prosequendum conferens, et ad fugiendum nocivum: communitas vero civitatis ultra hoc ordinatur ad prosequendum iustum, et ad fugiendumm iniustum, oportet communitatem domensticam et civilem esse quid naturale. Nam si natura dedit homini sermonem, naturalis est illa communitas quae ordinatur ad illa, quae sunt apta nata exprimi per sermones: iustum enim et iniustum non proprie habet esse in communitate domestica, sed in communitate civili. In
Abbreviated transcription (Latin):
ad illam utile ergo fuit ĩ uelliꝰ
insignia ⁊ uexilla deferre ne cõ
funderetur ex̾citus. ¶Rursꝰ
turiones. decanos ⁊ alios p̃poĩ¬
tos belli nam totꝰ ex̾citus ht̃ se
ad similitudinem uniꝰ corꝑis.
qr sic̃ omnia membra corporis
se inuicem iuuant sic omnes bel¬
latores ⁊ omnes ꝑtes euisdem
ex̾̃citus se inuicẽ defencdunt qͣre
sic̃ confunduntur m̃broꝵ oꝑa
nͥ dirigantur ꝑ ip̃m caput in qͦ
uiget sensus ⁊ cogͥtio. sic cõfun-¬
duntur uellatores in ex̾citu si ca¬
confusio in bello consittuebatur
dux aliquis qui toti ex̾citui e¬
rat p̃positus sb̃ hoc autẽ ducee¬
rant centuriones sb̃ centuriõe
uero decani. ¶Dicitur enim
decanus a decẽ. sic centurio a
centũ. hẽbat enĩ certurio sub
se decerci decanos Ita ꝙ p̃erat
centum bellatorib ⁊ decem de¬
canis quoꝵ quilz decanoꝵ sub

Expanded text:
ad illam. utile ergo fuit in bellis ad illam. utile ergo fuit in bellis insignia et vexilla deferre, ne confunderetur exercitus. Rursusturiones, decanos, et alios praepositos belli. Nam totus exercitus habet se ad similitudinem unius corporis, quare sicut omnia membra corporis se invicem iuvant, sic omnes bellatores et omnes partes eiusdem exercitus se invicem defendunt. Quare sicut confunduntur membrorum opera nisi dirigantur per ipsum caput, in quo viget sensus et cognitio: sic confundunt bellatores in exercitu si caconfusio in bello, constituebatur, dux aliquis qui toti exercitui erat praepositus. Sub hoc autem duce erant centuriones. Sub centurione vero decani. Dicitur enim decanus a decem. Sic centurio a centum. Habebat enim centurio sub se decem decanos, ita quod praeerat centum bellatoribus, et decem decanis. quorum quilibet decanorum sub
Abbreviated transcription (Latin):
re ul̾ deficere sic se hr̃e pot̾it er¬
ga bellum. forte enim nũqͣm cõ¬
tinget om̃s toriditões p̃dc̃as cõ¬
currere ex una ꝑte. nͥ tñ plures
⁊ meliores condifõnes toncur¬
runt ẽ pars potior ad belland̃.¬
Cap̃ .x. ꝙ utile est in uello fer¬
te uerilla ⁊ constituere duces⁊
ppositos. ⁊ qͣles ẽẽ debeant qui in
ex̾citu uexilla portant ⁊ qui eqͥ¬
tib ⁊ peditib preponinitur
ta fortior ẽ serp̃a disꝑsa ⁊ cõ¬
fusa. conuenit aut̃ aliqñ cõmis¬
so bello ordines ⁊ acies turbari
⁊ confundi ne igitur hoc possz ac¬
cidere obseruabatur antiquitus
ut diuidetur ex̾cttus in turma
⁊ acies ⁊ singulis singula uexil¬
la constituebant. Ita ut in quo¬
libet uexillo ꝑlitteras uel ꝑ ali¬
qua euidentia signa aꝑtẽ ostẽ¬
deretur. cuius aciei uł cuiꝰ tur¬
me cẽt uexillum illdsut si cõ¬
ting̾et aliquem bellatorẽ deuia¬
re a ꝓpria acie de facili rediret

Expanded text:
re, vel deficere, sic se habere poterit erre, vel deficere, sic se habere poterit erga bellum: forte enim nunquam contingeret omnes conditiones praefatas concurrere ex una parte: ubi tamen plures et meliores conditiones concurrunt, estpars potior ad bellandum. Quod utile est in bello ferre vexilla: et constituere duces et praepositos: et quales esse debeant qui in exercitu vexilla portant, et qui equitibus, et pedibus praeponuntur. ta fortior est seipsa dispersa et confusa. Contingit autem aliquando commisso bello ordines et acies turbari et confundi. Ne igitur hoc posset accidere, observabatur antiquitus, ut divideretur exercitur in turmas et acies, et singulis singula vexilla constituebant, ita ut in quolibet vexillo per literas, vel antiqua evidentia signa aperte ostenderetur cuius aciei, velcuius turmae esset vexillum illud: ut si contingeret aliquem bellatorem deviare a propria acie, de facili rediret
Abbreviated transcription (Latin):
Tercio ubi plus iustualia hñ¬
dant. nã aliqñ absq uulriere
⁊ absq bello adu̾sarii cedunt
deficientes in uictualib ⁊ ob
m̃dicitatem non ualentes mo¬
ram contrahere. ¶Qrͣto cõsi¬
daridus ẽ pugnatõis lotus
qͥ st̃ in altiori situ uł meliori
ad pugnandum. ¶Quinto
ccͣ pugnã atcendendũ ẽ tp̃c .u.¬
trum tempore quo ꝯmittenda
ẽ pugna sol sit oppositus fa¬
cieb eoꝵ uł hostium. ⁊ utrũ
sit aliquis uentus flans et e-¬
leuans puluerem contra ip̃os
tes solem ⁊ uentum siie pul¬
uerem contͣ se offendũtur ĩ ocu¬
lis ut dimicare nõ possint. ¶ Sex¬
to ẽ attendedum qui płes auxi-¬
liatores expectant nam si hostes
plura expectant auxilia uł nõ
est bellandum ul̾ acceleranida
ẽ pugna. si autẽ płes auxiliato¬
res expestant ẽ ꝯpugriatio diffe¬
renda. ¶Hiis igitur omnib
diligenter inspectis prudẽs dux
ex̾citus sufficienter auertere pt̃
utrum debeat publicam pugnã
ꝯmittere. nã prout uiderit se in

Expanded text:
Tertio ubi plus victualia abundant: nam aliquando absque vulnere et absque bello adversarii cedunt deficientes in victualibus, et ob mendicitatem, non valentes moram contrahere. Quarto considerandus est pugnationis locus qui sunt in altiori situ, vel meliori ad pugnandum. Quinto circa pugnam attendendum est tempus, utrum tempore quo committenda est pugna, sol sit oppositus faciebus eorum, vel hostium; et utrum sit aliquis ventus flans et elevans pulverem contra ipsos, tes solem et ventum sive pulverem contra se, offendentur in oculis ut dimicare non possint. Sexto est attendendum, qui plures auxiliatores expectant. Nam si hostes plura expectant auxilia, vel non est bellandum, vel acceleranda est pugna. Si autem ipsi plures auxiliatores expectant, est compugnatio differenda. His itaque igitur omnibus diligenter inspectis, prudens dux exercitus sufficienter advertere potest, utrum debeat publicam pugnam committere. Nam prout viderit se in
Abbreviated transcription (Latin):
armis ⁊ magis hũissent uel¬
landi industriã nori est enĩ
inconueniens uirum prudẽ¬
tem ⁊ sagacem in uno pp̃ ꝑti¬
tulariũ in exꝑientiam esse ĩ¬
prudentem in alio Uñ mlto¬
ciens conuenit ꝙ pruderttes
in reb aliis pp̃ inex̾titum ar¬
moꝵ nõ sunt industres ĩ bellis.
tx̃cicium enĩ in quol negotio
p̃bet audaciam ut nõ metuat
illd̃ facere. nam qr scd̃m uegeci¬
um nemo facere metuit ce sebe¬
ne cdidicisse confidit Inde ẽ ꝙ
⁊ multitudo rudis ⁊ indocta sẽ¬
per sit expõita ad fugam ⁊ ad
cedem. ¶Tiso armoꝵ ex̾titiũ
ẽẽ ꝑ utile ad opera bellica. Re¬
stit osteridere qũo ex̾citandi st̃
bellantes ad incedend̃ gradatĩ
⁊ passim ⁊ ad cursum ⁊ ad sal¬
tum. nari ista ut in proseĩydo
patebit nccͣia sunt in bellis.¶ et
inex̾citatio ccͣ ip̃a bellantibus
ẽ nociua. ¶Primo enim mi¬
assuefaciendi sunt ad gradũ
⁊ passumi bellicum ut gradatĩ
pergant. Ita ut quilz se in suo or¬

Expanded text:
armis, et magis habuessent bellandi industriam. Non est enim inconveniens virum prudentem et sagacem in uno, propter particularium inexperientiam esse imprudentem in aliquo. Unde multotiens contingit, quod prudentes in rebus aliis propter inexercitium armorum non sunt industres in bellis. Exercitium enim in quolibet negocio praebet audaciam, ut non metuat illud facere. Nam quia secundum Vegetium. Nemo facere metuit,quod se bene didicisse confidit. Inde est et multitudo rudis, et indocta semper sit exposita fugam et ad caedem. Viso armorum exercitium esse perutile ad opera bellica, restat ostendere quomodo exercitandi sunt bellantes ad incedendum gradatim, et passim, et ad cursum et ad saltum. Nam ista ut in prosequendo patebit necessaria sunt in bellis: et inexercitatio in circa ipsa bellantibus est nociva. Primo enim miassuescendi sunt ad gradum et passum bellicum, ut gradatim pergant ita, ut quilibet se in suo or
Abbreviated transcription (Latin):
do ⁊ uolendo finem. Ita quod fi¬
nis est primo uolitus ⁊ intentus
sed in operando ⁊ exequendo est e¬
contrario. Nam per opus con¬
sequimur finem operando ea q̃
sunt ad finem. Ita quod ea que
sunt ad finem l sint posteriora
inuoluntate ⁊ inintentione st̃
tamen priora inexecutione et
opete nam si funs ẽẽt quid pri¬
mo operatum cum adepto fine
cess operatio minquam opera¬
reuuir ea que sunt ad finem
buus ergo modus distinguẽ¬
di prioritatem est quia aliqͥ
est primum in uoluntate et
in intentione aliquid uero in
executione ⁊ opere. ¶Alius u̾o
modus distinguendi priorita¬
tem ẽẽ põt quia aliqua est pri¬
oritas in uia generationis et
temporis precedat aliqua uero
inbia perfectionis ⁊ complemẽ¬
tisut puer est prior uiro genera¬
tõne ⁊ tp̃r quia prius tp̃r ali¬
quis generatur ⁊ efficitur pu¬
ers quam efficiatur uir. uerũp¬
tamen uir est prius pu̾o persec¬
tõne ⁊ complemento quia us

Expanded text:
do et volendo finem, ita quod fido et volendo finem, ita quod finis est primo volitus et intentus: sed in operando, et exequendo est econtrario. Nam per opus consequitur finem, operando ea quae sunt ad finem, ita quod ea quae sunt ad finem licet sunt potiora et in voluntate et in intentione, sunt tamen priora in executione et opere: nam si finis esset aliquid primo operatum, cum adeptio fine cesset operatio, nunquam operaremur ea, quae sunt ad finem. Unus ergo modus distinguendi prioritatem, est, quia aliquid est primum in voluntate, et in intentione: aliquid vero in executione, et opere. Alius vero modus distinguendi prioritatem esse potest: quia aliqua est prioritas in via generationis et temporis: aliqua vero in via perfectionis et complementi. ut puer est prior viro generatione et tempore, qua prius tempore aliquis generatur et efficitur puer quam efficitur vir: verumtamen vir est prius puero perfectione et complemento, quia usus
Abbreviated transcription (Latin):
structum sed determinare debet
de domo que est edificim prout
ht ordinem ad domum que est
communitas personarum sicuc
spectat ad politicum determma¬
re de ordine domorum ⁊ de con¬
sticutione uici ⁊ defabrica ciu¬
tatis ut ordinantut ad cõmu¬
nitatem ⁊ ad policiciam ciiũ
Intendimus gͥ ostendere de do¬
mo que est communitas perso¬
narum domesticarum quõ sit
commnuinitas prima. ¶No¬
tandum gͥ quod primum mul¬
tipliciter distingui põt / est enĩ
primum mopere ⁊primum ĩ
intentione ⁊ est primum ĩ uia
generationis ⁊ temporibi⁊ pri¬
mum inuia perfectionis ⁊ cõ¬
plementi. uidemus enim quod
ea que sunt ad finem precedt
finem mopere ⁊ in executione
sed finis precedit ea secundũ
intentionem agentis agens
enim primo ⁊ principaliter inten¬
dit finem: uerumqr nõ põt hr̃s fi¬
ueui nisi per ea que sunt ad finẽ
modus executionis ⁊ operis. est
contrarius intentioni ⁊ uolunta¬
ti snani itendimus ⁊ uoluus
ea que sunt adfinem. Intenden¬

Expanded text:
structum: sed determinare debet de domo, quae est aedificium, prout habet ordinem ad domum, quae est communitas personarum. sicut spectat ad politicum determinare de ordine domorum, et de constructione vici, et de fabrica civitatis, ut ordinantur ad communitatem, et ad politiam civium. Intendimus ergo ostendere de domo, quae est communitas personarum domesticarum, quomodo sit communitas prima. Notandum ergo, quod Primum multiplicer distingui potest. Est enim primum in opere: et primum in intentione: et est primum in via generationis et temporis: et primum in via perfectionis et complementi. Videmus quod ea, quae sunt ad finem, praecedunt finem in opere et in executione: sed finis praecedit ea secundum intentionem agentis. Agens enim primo et principaliter intendit finem. Verum quia non potest habere finem, nisi per ea, quae sunt ad finem: modus executionis et operis est contrarius intentioni et voluntati. Nam intendimus et volumus ea quae sunt ad finem, intenden
Abbreviated transcription (Latin):
Nam iuexecutione ⁊ opere do¬
mus precedit uicum ciuitatem
⁊ regniun sed niuoluntate. ⁊ in
tentione coumiunitates alie
precedunt comnumitatem do¬
mesticam. Rursus inila gene¬
ratio nis ⁊ temporis domesnca
cominunitas precedit cõmu¬
nicates alias s in uia perfectio¬
nis ⁊ complenienti. cõmunita¬
tes alie precedunt ip̃am. GUiͣ

Expanded text:
opere domus praecedit vicum, civitatem, et regnum: sed in voluntate et in intentione communitates illae praecedunt communitatem domesticam. Rursus via generationis et temporis domestica communitas praecedit communitates alias: sed in via perfectionis et complementi communitates
Abbreviated transcription (Latin):
perft̃a. omnes uero alie sunt
perfcĩores ip̃a. cum enim om̃is
alia communitas inludat
cõmunitatẽ domus ⁊ addat
aliquid supra ip̃am. omnes
alie communitates. sunt per¬
fcĩores eal ht̃ ergo se comium¬
tas domus ad cõmuuitates a¬
lias sicut iuperfectum ad per¬
fectum ut sicut pars ad totũ.

Expanded text:
ro aliae sunt perfectiones ipsa. cum enim omnis alia communitas includat communitatem domus, et addat aliquid supra ipsam; omnes aliae communitates sunt perfectiores ea. Habet ergo se communitas domus ad communitates alias sicut imperfectum ad perfectum, et sicut pars ad totum.
Abbreviated transcription (Latin):
efficacissimus ad proficiendum
sit tyrannides ẽ efficatissima &d
nocendum. Sonarchia enim
qr ibi dominatur urius ⁊ ẽ ibi
uirtus unita. Idõ uel est optĩa
uł est pessima. nam si monar¬
cha ht̃ intentõem rectam. tunc
est rex ⁊ est optimus principa¬
tus. qr pp̃ unitatem uitutis p̾
multa bona efficere. si u̾o monar
multa mala efficere. hanc aũ
am extremam .i. pessimam.
qr ẽ maxime notiua sb̾ditis
¶Qita uia sumitur ex eo
ꝙ per tale dominium impedi¬
untur maxima bona ip̃oꝵ ci¬
uium. torannus enini non
solum procurat mala eoꝵ

Expanded text:
efficacissimus ad proficiendum: efficacissimus ad proficiendum: sic tyrannis efficacissima ad nocendum. Monarchia enim quia ibi dominatur unus, et est ibi virtus unita, ideo vel est optima, vel est pessima: nam si monarchia habet intentionem rectam, tunc est rex et est optimus principatus: quia propter unitatem virtutes potest multa bona efficere: si vero monarmulta mala efficere. Hanc auteam extremam idest pessimam: quia est maxime nociva subditis. Quarta via sumitur ex eo quod per tale dominium impediuntur maxima bona ipsorum civium. Tyrannus enim non solum procurat mala eo
Abbreviated transcription (Latin):
andum hoc idem sumitur ex eo
ꝙ tale dñium maxime est ĩna¬
turale. nam illa est naturalis
oꝑatio erga aliquid qñ sic agͦ
ut ẽ aptum natum agi: tunc
regnum naturaliter regituꝵ
qñ homines exñtes in ip̃o sic re¬
guntur ut st̃ aꝑti nati regi. hõ
autem qr lib̾o arbitrio ⁊ rõne
participat. tunc naturaliter re¬
gitur ⁊ ut ẽ aptus natus regi
qñ uoluntarie seruit ⁊ libere
obedit. qr̃e qnͣto dominium ali¬
quoꝵ magis est inuoluntari¬
um magis d dici in naturale.
tyrannides igctur est pessima
qr ẽ maxime uoluntaria ⁊ ma¬
xime contra naturam eo ꝙ sit
maxime sb̃ditoꝵ afflictiua. hãc
audẽ rõnem tangit ⁊̃ ph̾s ĩ eod̃¬
qrto poł. ubi ait tyrannidem eẽ
pessimum principatum qr uł¬
lus lib̾oꝵ uoluntarie sustinet
princiꝑatum talem. ¶ Cercia
uia sumttur ex eo ꝙ talis prin¬
cipatus est efficacissimus ad no¬
cendum nam sicut prircipatus
regis eo ꝙ est maxime unitus sit

Expanded text:
andum hoc idem, sumitur ex eo andum hoc idem, sumitur ex eo quod tale dominium maxime est naturale. Nam illa est naturalis operatio erga aliquid, quando sic agitur ut est aptum natum agi: quare tunc regnum naturaliter agitur, quando homines existentes in ipso sic reguntur ut sunt apti nati regi: homo autem quia libero arbitrio et ratione participat, tunc naturaliter regitur et ut est aptus natus regi, quando voluntarie servit et libere obedit: quare quanto dominium aliquorum magis est involontarium, magis debet dici in naturale: tyrannis igitur est pessima, quia maxime est involuntaria, et maxime contra naturam, eo quod sit maxime subditorum afflictiva. Hanc autem rationem tangit Philosophus in eodrum ubi ait, tyrannidem esse pessimum principatum, quia nullus liberorum voluntarie sustinet principatum talem. Tertia via sumitur ex eo quod talis principatus est efficacissimus ad nocendum. Nam sicut principatus regis eo quod sit maxime unitus, est
Abbreviated transcription (Latin):
ceditur ab intentõne commu¬
nis bom eo ꝙ rex non est nisi
cipatum in multos. uł ꝙ idẽ ẽ
eo ꝙ in tali principatu inten¬
datur bonum multoꝵ sic ⁊̃ si do¬
minentur plures qr diuites
uł qr creduntur utuosi. ul
si dominetur totus ppl̃s dato
ꝙ sit dominantes non tende-¬
rent nisi bonum proprium ñ
oĩo recederent ab intentõne coĩs
boni eo ꝙ plures ẽẽnt sic prin¬
cipantes somne autem bonum
plium est quodammodo bonũ
communes si tyrannus dñe¬
tur. cum unus sit dominans.
⁊ non intendat nisi bonum ꝓ¬
prium. oĩo receditur ab inten¬
tone coĩs boni principatus er¬
go qr nõ est rectus nisi sit quo¬
dammodo quid dĩnum ⁊ qr ĩ
eo principaliter d intendi bo-
gulare tanto tyrannides et pͥr¬
cipatus peior quanto in ea płꝰ
receditur ab intentõne cõisbo¬
ni. ¶Hanc autẽ rõnem tã¬
ubi ait ꝙ sicut regimen ẽ oꝑ¬
tima ⁊ dignissima policitia. sic
tyrannides est pessima. cuius
bono. ¶Scd̾a uia ad innestig¬

Expanded text:
ceditur ab intentione communis boni; eo quod rex non est, nisicipatum in multos. Vel quod ideeo quod in tali principatu intendatur bonum multorum. Sic etiam si dominentur plures, quia divites, vel quia creduntur virtuosi, vel si dominetur totus populus, dato quod sic dominantes non intenderent nisi bonum proprium, non omnino recederent ab intentione communis boni, eo quod plures essent sic principantes: omne autem bonum plurium, est quodammodo bonum commune. Sed si tyrannus dominetur, cum unus sit dominans, et non intendat nisi bonum proprium; omnino receditur ab intentione communis boni. principatus ergo quia non est rectus nisi sit quodammodo quid divinium, et quia in eo principaliter debet intendi bonugulare; tanto tyrannis est principatus peior, quanto in eo plus receditur ab intentione communis boni. Hanc autem rationem tanubi ait, quod sicut regnum est optima et dignissima politia, sic tyrannis est pessima: cuius bono. Secunda via ad investig
Abbreviated transcription (Latin):
iustos maxime diligimus.
¶Uiso quõ reges ⁊ principes
debeant se hr̃e ut amentur a
populo: uidere restat qũo se hr̃e
debent ut timeantur ab eis po¬
tissime autem timentur po¬
punitões quas ex̾cent in sb̾di¬
tos. In punitõne autẽ tria st̃
consideranda. Uidel punitõem
ip̃am. ꝑsonam punitam. ⁊ mo¬
dum puniendi qͣntum ergo
ad purittõẽm timentur reges
⁊ principes si in eos qui ult᷑ mo¬
turbant. in exquisitas crudelita
mines timent eos de quib st̃
conscit fecisse aliquid dirum.
¶ Scdõ timentur reges ⁊ po¬
tentes non solum rõne puni¬
nitaꝵ./nam iustus pro iustła
nec pro patre nec pro filio nec
pro amico nec pro aliquo ali¬
o dimittendum ẽ oꝑari iuste

Expanded text:
ligimus. Viso quomodo reges et principes debeant se habere ut amentur a populo: videre restat, quomodo se habere debent ut timeantur ab eis. Potissime autem timentur popunitiones, quas exercent in subditos. In punitione autem tria sunt consideranda videlicet punitionem ipsam, personam punitam, et modum puniendi. Quantum ergo ad punitionem, timentur reges et principes; si in eos qui ultra moturbant, inexquisitas crudelitat. quod homines timent eos, de quibus sunt conscii fecisse aliquid dirum. Secundo timentur reges et potentes non solum ratione puninitarum. Nam iustus pro iustitia nec pro patre, nec pro filio, nec pro amico, nec pro aliquo alio dimittendum est operari iuste
Abbreviated transcription (Latin):
as subt̾raneas. dato tñ ꝙ fos
se aquis repleri non possint si
sint ualde ꝓfunde per ample
sufficient̾ impediunt sb̾t̾rane¬
as uias qr hoc genere impug¬
natõnis impugnari non pos¬
sunt munitõnes obsesse nisi
dce uie sb̃t̾ranee prosundiores
sint fossis. munttõ igitur de

Expanded text:
as subterraneas. Dato tamen quod fessae aquis repleri non possint, si sint valde profundae, per ample, sufficienter impediunt subterraneas vias: quia hoc genere impugnationis impugnari non possunt munitiones obsessae, nisi dictae viae subterraneae profundiores sint fossis. Munitio ergo de
Abbreviated transcription (Latin):
to si inordinate. Quinto si ni¬
mis laute uel delicate. Sexto
si nimis studiose. ¶Delinquit
enim primo circa cibumi si sũa¬
tur ualde ardenter nam hoc nõ
solum nocet anime qr nimis ar¬
denter ⁊ auide sumentes cibuz
fiunt gulosi ⁊ intẽperati sed ⁊̃
nocet corpori nam cib nimia
aiditate sumptus non bñ ma
b debite tritus facilius patere¬
tur a calore naturali ⁊ ꝑ ꝯñs
mentum. Sicut ligna minu¬
te t̾ta facilius igniuntur et

Expanded text:
to, si inordinate. Quinto, si nito, si inordinate. Quinto, si nimis laute vel delicate. Sexto, si nimis studiose. Delinquitur enim primo circa cibum, si sumatur ardenter. Nam hoc non solum nocet animae, quia nimis ardenter et avide sumentes cibum fiunt gulosi et intemperati; sed etiam nocet corpori. Nam cibus nimia aviditate sumptus non bene maus debite, tritus, facilius pateretur a calore naturali, et per cimentum: sicut ligna minute trita facilius igniuntur, et
Abbreviated transcription (Latin):
ab aulitõne turpiũ: qr ex hoc
de facili inclinantur ad opus.
¶Scdõ adhibenda est cautela
in ipsis iuuenib qnͣtum ad eos
quos audiunt qr sicut decẽs est¬
eos audlire honesta ⁊ pultras⁊
indetens audire turpia sic decet
eos audire uiros bonos ⁊ hone¬
stos ⁊ cohibendi sunt ne audiãt
maliloquos ⁊ inhonestos. Cap̃.¬
it. quot modis peccatur ccͣ tibũ
ab infantia instruendos
ẽẽ in bonis morib Um quia
ut supra dicebatur. in morali
negocio sermones ułiores minꝰ
proficiunt. o sp̃aliter tradere qͦ¬
modo iuuenes sunt in boniᷤ mo¬
rib instruendi. q̃r postqͣm dixi¬
mus qũo se hr̃e debent cuca loq̃¬
lam et circa usum ⁊ auditum
Restat ostendere qũo se hr̃e de¬
beant tirca cibum ⁊ cura potũ
⁊ circa uenea siue circa matri¬
monium contrahendum S
primo dicemus quot modis
peccatur circa sumptionem cibi
mo si sumatur ardenter. Scdo
si nimis. Tercio si turpit̾. Qrͣ¬

Expanded text:
ab auditione turpium: quia ex hoc ab auditione turpium: quia ex hoc de facili inclinantur ad opus Secundo, adhibenda est cautela in ipsis iuvenibus quantum ad eos quos audiunt: quia sicut decens est audire eos honesta, et pulchra, et indecens audire turpia: sic decet eos audire viros bonos et honestos, et cohibendi sunt ne audiant maliloquos et inhonestos. Quot modab infantia instruendos esse in bonis moribus: verum quia ut supra dicebatur in morali negocio sermones universaliores minus proficiunt, oportet specialiter tradere, quomodo iuvenes sunt in bonis moribus instruendi. Quare postquam diximus, quomodo se habere debent circa loquelam, et circa visum, et auditum. Restat ostendere, quomodo se habere debeant circa cibum, et circa potum, et circa venerea, sive circa matrimonium contrahendum. Sed primo dicemus, quot modis pecca ut circa sumptionem cibi:mo si sumatur ardenter. Secundo, si nimis. Tertio, si turpiter. Quar
Abbreviated transcription (Latin):
omnia resꝑiciat tanqͣm noua
nt omnia uidere uelit ⁊ circa oi¬
a uisu uagatur ꝙ in regib ⁊ pͥn¬
cipibz ualde est in decens si hẽant
oculos uagabundos. nam ex hoc
iundicantur leues corde ⁊ ꝑuifi-¬
ci et pusillanimes eo ꝙ uidean¬
tur q: de omnib admirari cos
igitur qui debent principari et
dñari ⁊ ab ip̃a infantia monẽ¬
li sunt de modo uidendi ut ma-¬
ture se hant cirra eleuatc̃em o¬
culoꝵ ⁊ circa uidendi modũ/ nã
qũo instruendi sunt iuuenes
qnͣtum ad loquelam ⁊ uisionẽ
restat ostendere qũo sunt instru¬
endi ut se hant ad auditum cir¬
ca ꝙ̃ qͣntũ ad presens spectat
⁊ duplex cautela est adhibenda.
primo qnͣtum ad res auditas.
Scdõ quantum ad eos quos ay¬
dit. In reb autẽ auditis obser¬
uatur cautela qͣntum ad iuue¬
nes si prohibeantur ab auditõe
prohilendi sunt iuuenes ne au¬
diant qd̾curiq turpium qr au¬
dire est ꝓpe ad ip̃m facere. Idõ gͦ¬
scdm ip̃m cohiberidi sunt uiuene

Expanded text:
nia respiciat tanquam nova ut omnia videre velit, et circa omnia visu vagatur: quod in regibus, et principibus valde est indecens, si habeant oculos vagabundos. Nam ex hoc iudicantur leves corde, et parvifici, et pusillanimes: eo quod videantur de omnibus admirari. Eos igitur qui debent principari et dominari etiam ab ipsa infantia monendi sunt de modo videndi, ut mature se habeant circa elevationem oculorum, et circa videndi modum: nam quomodo instruendi sunt iuvenes quantum ad loquelam, et visionem: restat ostendere, quomodo sunt instruendi, ut se habeant ad auditum. Circa quem quantum ad praesens spectat etiam duplex cautela est adhibenda. Primo, quantum ad res auditas. Secundo, quantum ad eos audit. In rebus autem auditis observatur cautela quantum ad iuvenes, si prohibeantur ab auditione prohibendi sunt iuvenes, ne audiant quodcunque turpium: quia audire, est prope ad ipsum facere. Ideo sophum cohibendi sunt iuvenes
Abbreviated transcription (Latin):
enda ꝙ si accipiatur erit ibi u¬
sura .i. rapina usus. Cum ergo
usus domus sit domum inhĩ¬
tare ⁊ non sit domũ alt̾nare.
possessor domoꝵ p̃t concedere u¬
sum domus ut inhĩtatõem a
qm̃diu sb̃a est ip̃ius usus eius¬

Expanded text:
a si accipiantur, erit ibi usura, id est, rapina usus. Cum ergo usus ipsius domus sit domum inhtare, non domum alienare; possessor domorum potest concedere usum domus ut inhabitationem quandiu substantia est ipsius, usus pe
Abbreviated transcription (Latin):
debitam aꝑtiores sunt ad oꝑa
bellica si a puericia sint aliqua¬
lit̾ ex̾citati ad frigora. Uñ idẽ
baras natõnes consuetudo ẽ in
fluminib frigidis balneare fi¬
lios. ut eos fortiores reddant sat¬
illd̃ intelligendũ est mod̾ate et
gradatim ⁊ ut requirit conditõ
ꝑsonaꝵ. ¶Quarto pueri as
suescendi sunt ad conueniẽtes
et temperatos motus. Nam s
ris qͥuatuor bon̾a facit. Prmo
qr redoit corͣ. mag̾ sana modera¬
tum enim ex̾cituum in quacũ¬
q etate / iuidetur ad sanitatem
enim a principio assuescant pu¬
eri ad aliqͣles motus sunt agili
nam nisi ad aliquales motus

Expanded text:
debitam, aptiores sunt ad opera bellica, si a pueritia sint aliqualiter exercitati ad frigora. unde idembaras nationes consuetudo est in fluminibus frigidis balneare filios. ut eos fortiores reddant. Atillud, intelligendum est moderate et gradatim, et ut requirit conditio personarum. Quarto pueri sunt assuescendi ad convenientes, et temperatos motus. Nam seris quatuor bona facit. Primo, quia reddit corpora magis sana: moderatum enim exercitium in quacunque aetate videtur ad sanitatem enim a principio assuescant pueri ad aliquales motus, sunt agilioertiam: nam nisi ad aliquales motus