comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iħu. N qͥlła uir pͥscille fuit. qͥcoadiuto¬
res pauli fuer̃t. ⁊ romã ñ ociose. s ad
ꝯfirmationẽ romanoꝵ ueñant. sic &
õs alii qͦs salutat. hic: rome fuisse in¬
telligunt᷑. hos aũ ĩ tm̃ laudat. ut &¬
ꝑicula ꝓeopati ñ abnuisse dicat. su¬
domͥ. Eb ñ solꝰ ego gr̃as ago. s & cunc̃¬

Expanded text:
forsan hanc Epistolam misit. Commenres Apostoli fuerunt, et Romam non otiose, sed ad confirmationem Romanorum venerant: sic et omnes alii quos salutat hic, Romae fuisse intelliguntur. Hos autem iterum laudat, ut pericula pro eo pati non abnuisse dicat, suetenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ip
Abbreviated transcription (Latin):
factũ illiꝰ. Salutate herodionẽ cog¬
natũ meũ. Salutate eos qͥ st̃ ex nar¬
cisi domo. Narcissꝰ iste dr fuisse
presbit̃ sicut leg̃r in aliis codicibꝰ
qͥ ꝑegͥnando confirmabat scõs fr̃s.¬
guerit Et enĩ ipsa qͦ asti¬
subposuer̃t ¶Iͥh ñ solꝰ ego
gr̃as ago. s & cuncte eccłie
gentiũ: & domestica eoꝵ
ȩccł̃ia. Salutate ephenetũ¬

Expanded text:
factum illius. Salutate Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo. Narcissus iste dicitur fuisse presbyter sicut legitur in aliis codicibus, qui peregrinando confirmabat sanctos frguerit etenim ipsa quoque adstisubposuerunt quibus non solus ego gratias ago sed et cunctae ecclesiae gentium et domesticam eorum ecclesiam salutate Eph
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃o .i. qͥ pͥmꝰ in asia credidit in xp̃o.
Salutate mariã. q̃ multũ laborauit
ĩuob̾. q̃ impensiꝰ laborauit ad exhor¬
tationẽ eoꝵ. qͥa discordiã ꝑtulit ad
apłm. Salutate andronicũ. & iuliã
cognatos meos. qi uidei st̃ & cõcap¬
tiuos meos. qͥa causa fidei captiui¬

Expanded text:
 est qui primus in Asia credidit in Christum. Salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis, quae impensius laboravit ad exhortationem eorum quae discordiam protulit ad Apostolum. Salutate Andronicum et Juniam cognatos meos, quia Judaei sunt; et concaptivos, quia causa fidei passi
Abbreviated transcription (Latin):
fide. Eccͣe tot. ⁊ tanti. congau
uos decet. Saluto uos ego t̃cͥiuꝰ
tare Salutat uos gaius hospes
m̃s. Hic ÷ ille cui ioħs scͥpsit ui
epła canonica. gaudens qͥa fra

Expanded text:
fide. Ecce tot et tanti congaudverare vos decet. Saluto vos ego Tertius,tare. Salutat vos Caius hospes meus. Hic est ille cui Joannes scripsit in Epistola canonica gaudens, quia fra
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa tempꝰ meȩ resolutiõis instat.
festina cito uenire adine. & iõ
etiã. qͥa qͦs mecũ hr̃e solebam:
mͦ ñ habeo. Demas enĩ ꝓpͥum
nomen dereliqͥt. tẽpore adũsi¬
tatis. diligens ħ scłm. & abiit
thessaloncã. crescens abiit n
galatiã. missus a me in mini¬
st̾iũ. & tycus abiie in dalma¬
tiã. missus a me. lucas ẽ solus
duc tecũ. ẽ enĩ utilis mͥ inmni¬
nisf̾ium. thytũ aũ misi ephe¬
sũ. penulã qͣm reliqͥ tͦade ap̃
carpũ. ueniens affer tecũ. &
libͦs qͦs ego ib̃i dimisi. max̃e
aũ m̃branas: ut ibi scribam
epłas meas. Hȩc penula scõm
haymonẽ. data fuit patͥ pau¬
li in insigne a romanis: qͣdo
susceptꝰ ẽ in sociũ. & ciuẽ ro¬
manũ. SUñ & paulus se ciuẽ
romanũ appellat. Penula enĩ
erat uestis consularis qͣ indu¬
ebant᷑ consules romani. qñ¬
ing̃diebant᷑ incuriã. de qͣsi
querit᷑ uũ apło acciđit. res¬
pondeo romanos hanc consu¬
am totiꝰ orbis sͥ adqͥrebant. ut

Expanded text:
uia tempus resolutionis instat, festina cito venire ad me, et etiam ideo quia quos mecum habere solebam modo non habeo. Demas enim, proprium nomen, me dereliquit, tempore adversitatis, diligens hoc saeculum et abiit Thessalonicam; Crescens abiit in Dalmatiam, missus a me in ministerium. Et Titus abiit in Galatiam missus a me. Lucas est mecum duc tecum. Est enim mihi utilis in ministerium. Tychicum autem misi Ephesum, penulam quam reliqui Troade apud Carpum veniens affer tecum et libros, quos ibi dimisi, maxime autem membranas, ut ibi scribam Epistolas meas. Haec penula secundum Aimonem data fuit patri Pauli in insigne a Romanis quando susceptus est in socium et civem Romanum. Unde et Paulus se civem Romanum appellat. Penula enim erat vestis consularis qua induebantur consules Romani ingredientes in curiam. De qua si quaeritur unde Apostolo acciderit, respondeo Romanos hanc habuisse consuam totius orbis sibi acquirebant, ut
Abbreviated transcription (Latin):
lis m̾itis bonis. ĩmo cũ multis m̾itis malis
di gr̃am consecutũ. reddentis bona ꝓ malis
qͥ sua iã ꝓpinqͣnte passione bona m̾ita sua
cõmemorat. pꝰ quȩ conseqͥt᷑ coronã. qͥ post
mala m̾ita consecutꝰ ẽ gr̃am. q̃ nͥ pͥus gͣtu¬
dicere cui adhuc restabat passionis ipsiꝰ
flictatio. tã molestũ. tam gͣnde. certam̃:
S ħ dicit ñ re plena. s spe firma: qͥa de
uictoria fut᷑i certaminis. ⁊ cursꝰ consuma¬
tione certũ eum securũq iã fecerat. quisͥ
passionẽ iam iminere reuelau̾at. & iõ qͦd
futur̃ ẽẽ p̾sensit. tamꝗͣ factũ fu̾it indica¬

Expanded text:
itis bonis, imo cum multis meritis malis Dei gratiam consecutum, reddentis bona pro malis qui sua jam propinquante passione bona merita sua commemorat: post quae consequitur coronam, qui post mala merita consecutus est gratiam, quae nisi prius gratudicere, cui adhuc restabat ipsius passionisflictatio, tam molestum et grande certamen. Sed hoc dicit non re plena, sed spe firma, quia de victoria futuri certaminis, et cursus consummatione certum eum securumque jam fecerat, qui sibi passionem jam imminere revelaverat, et ideo quod futurum esset prae
Abbreviated transcription (Latin):
uobis gr̃ȩ sp̃ualis. ait sic. Romanos petͥ p̃dicatione
fidem tenentes. confirmare se uelle paulus dicit ñ
qͦd minꝰ accepissent a petͦ. s ut duob apłis attestã¬
tib atq doctorib. eoꝵ corroboraret᷑ fides. Harum
itaq auctoritatũ conflictũ qͥ uidec᷑ dirim̃tes. dici¬
mꝰ petrũ pͥmũ p̃dicasse romanis. qͣntũ ad alios a

Expanded text:
ualis , sic ait: « Romanos Petri praedicatione fidem tenentes confirmare se velle Paulus dicit: non quod minus accepissent a Petro, sed ut duobus apostolis attestantibus atque doctoribus, eorum corroboraretur fides. » Harum itaque auctoritatum conflictum qui videtur dirimentes, dicimus Petrum primum praedicasse Romanis, quantum ad alios a
Abbreviated transcription (Latin):
constat. nos ñ ex industͥa. s ex ignorantia deli¬
qͥsse. Si enĩ ꝓpħas aut apłos añ habuissemꝰ y
dola ñ coluissemꝰ. Qͦo autẽ de gen̾is nobilita¬
te uos iactatis. si qua taliũ gła ẽ. tẽ ismahel.
esau. posst̾ parit głari. cũ de eiꝰdem parentib¬
posuit. om̃s illoꝵ contentioẽs hinc iñ dirimens.
&e qͣsi bonꝰ contionator uoce sonora illos alloq̃ns.
ad unã om̃s concordiã adduxit. ostendens nul¬
los eoꝵ suis m̾itis ẽẽ saluatos. qͥa om̃s & uidei et
gentiles sub pecc̃o tenebant᷑. s ꝑ grãm di. Palt̾ca¬
tiõe itaq p̃dicta sc̾bit romanis. confutans m iude¬
os. mͦ gentiles. docens eos humiliari. ut om̃ia attͥ¬
buant gr̃e di. et oste̾ndens om̃ib gͣtis uenisse gr̃ã¬
dit. qͥa ñ qͣsi debitũ iusticȩ reddita ẽ. s gͣtiuto da¬
ta. Qd enĩ ẽ gr̃a: Gratis data. donata. ñ reddita.
Si enĩ tͥ debebat᷑ añꝗͣ gr̃ãm haberes. merces tͥ reddi¬

Expanded text:
tat nos non ex militia sed ex ignorantia deliquisse. Si enim prophetas aut apostolos ante habuissemus, idola non coluissemus. Quod autem de generis nobilitate vos jactatis, si qua talium gloria est, tunc Ismael et Esau possunt pariter gloriari, cum de eisdem parentibrposuit, omnes illorum contentiones hinc inde dirimens, et quasi bonus concionator voce sonora illos alloquens, ad unam omnes concordiam adduxit, ostendens nullos eorum suis meritis esse salvatos quia omnes et Judaei et gentiles sub peccato tenebantur, sed per gratiam Dei. Pro altercatione itaque praedicta scribit Romanis, confutans modo Judaeos, modo gentiles, et docens eos humiliari, ut omnia attribuant gratiae Dei, et ostendens omnibus gratis venisse gradit, quia non quasi debitum justitiae reddita est, sed gratuito data. Quid enim est gratia? Gratis data, donata, non reddita. Si enim tibi debebatur, antequam gratiam haberes, merces tibi reddi
Abbreviated transcription (Latin):
um maloꝵ radicẽ: sic̃ scͥptũ ẽ. Initiũ om̃is peccati
suꝑbia ẽ. quȩ natione celestis sublimiũ m̃tes inhabi¬
tat. sub cinere & cilitio latitans. q̃ romanos ad eo oc¬
cupau̾at. ut int̾ se alt̾cantes. et se sibi inuicẽ p̃ferea¬
tes. dissensiões et scismata facerent. Erant enĩ ro
despiciebant dicentes. ꝓp̃ obseruantiã legis cui ser¬
uierant meruisse acciꝑe grãm xp̃i. et fidẽ euugłii.¬

Expanded text:
 radicem, sicut scriptum est: Initium omnis peccati superbia est . Quae natione coelestis sublimium mentes inhabitat, sub cinere et cilicio latitans. Quae Romanos adeo occupaverat, ut inter se altercantes, et se sibi invicem praeferentes dissensiones et schismata facerent. Erant enim Romdespiciebant, dicentes propter observantiam legis cui servierant meruisse accipere gratiam Christi, et fi
Abbreviated transcription (Latin):
t̾nã concordiã. sub manu gr̃e humiliare. Alodꝰ
tͣctandi talis ẽ. More scͥbentiũ epłas. salutatio¬
nẽ p̃mittit. in qua tria facit. Cõmendat enĩ ꝑ¬
sonã suã. negotiũ & auctorẽ negotii. in quibꝰ cõ¬
grue captat beniuolentiã. Po̾st salutationẽ uͦ.
utͥusq partis uitia arguit. ostendens g̃ntiles a
nat᷑ali rõne. & iudeos a lege exorbitasse Deinde
płib modis. ostendit iͦticiã & salutẽ eque utͥsq¬
& in sola fide xp̃i eos constituat. Circa finẽ uͦ. mora¬
lis subdit᷑ instructio. atq in actione gr̃arũ finẽ
denet epła. Premittit aũ salutationem dicens:

Expanded text:
cordiam sub manu gratiae humiliare. Modus tractandi talis est: More scribentium epistolas salutationem praemittit, in qua tria facit. Commendat enim personam suam et negotium et auctorem negotii: in quibus congrue captat benevolentiam. Post salutationem vero utriusque partis vitia arguit, ostendens gentiles a naturali ratione, et Judaeos a lege exorbitasse. Deinde pluribus modis ostendit justitiam et salutem aeque utrisq in sola fide Christi eos constituat. Circa finem vero moralis subditur instructio, atque in actione gratiarum finem tenet Epistola. Praemittit autem salutationem, dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
litꝰ datũ in deserto fastidistis. cupientes redire in
tastis. Ad ultimũ xp̃m uobis lege et ꝓpħis pro¬
missũ: occidistis. Nos itaq uobis digniores
sumꝰ: qͥ ut de xp̃o audiuimꝰ. in eũ credidimus.¬

Expanded text:
litus datum in deserto fastidistis, cupientes redire in litus datum in deserto fastidistis, cupientes redire in tastis. Ad ultimum Christum vobis in lege et prophetis promissum occidistis. Nonne itaque vobis digniores sumus, qui ut de Christo audivimus, in eum credidimus
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i iħu xp̃i. atq ex hoc inflati gentib se p̃fere¬
bant dicentes. nos de genere abrahe sumꝰ. cui pͥ¬
mũ facta fuit ꝓmissio. nos ppłs peculiaris dei
sumꝰ. nos de egypto manu forti. et mirabilibꝰ sig¬
nis ds adduxit nos sicco uestigio mare rubrum
tͣnsire fecit. In deserto manna pauit. aquã de
pet᷑ ꝓduxit. atq aliis sub silentio relictis nos so¬
li digni fuimꝰ legẽ dei acciꝑe. et eiꝰ uoluntatem
cognoscere. Ad nos qͦq sp̃alit̃ di filius uenit. ut
ipse in euugłio ait. ⁊ son sũ missus. nͥ ad oues
q̃ ꝑier̾t domus isrł. Gentiles aũ e contͣ dicebant.
Qnͣto plurima bñficia uob̾ exhibita memoratis:
tanto uos det̾iores ẽẽ ostenditis. Eisdẽ siqͥdẽ pedi¬
bus qͥb mare tͣnsistis. añ ydola postea saltauis¬
tis. q̃ et ꝓpriis manib fecistis. et illo ore qͦ paulo
añ de submersiõe pharaonis & egyptioꝵ laudes
deo ꝑsolu̾atis. ydola adorastis. Pret̾a manna ce¬

Expanded text:
risti. Atque his inflati, gentibus se praeferebant dicentes: Nos de lege Abrahae sumus, cui primum facta est promissio, nos populus peculiaris Dei sumus; nos de Aegypto forti manu et mirabilibus signis Dominus eduxit; nos sicco vestigio mare Rubrum transire fecit, in deserto manna pavit, aquam de petra produxit, et aliis sub silentio relictis, nos soli sumus digni legem Dei accipere et ejus voluntatem cognoscere. Ad nos quoque specialiter Dei Filius venit, ut ipse in Evangelio ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domui Israel . Gentiles autem contra dicebant: Quanto beneficia plura vobis exhibita memoratis, tanto vos deteriores esse ostenditis. Eisdem siquidem pedibus quibus mare transivistis, ante idolum postea saltavistis, quod et propriis manibus fecistis. Et illo ore quo paulo ante de submersione in Pharaonis et Aegyptiorum laudem Deo persolveratis, idola adorastis. Praeterea manna coe
Abbreviated transcription (Latin):
nientes romã uͥ pͥnceps orb̃ residebat. cui erant
ipsi subditi. q̃ ap̃ iherosolimã didicerant. roma¬
nis euuangłirauer̃t. Ettende dilig̃nt̃. qͦd hay¬
mo dicit apłm ab atħenis scͥpsisse. origenes uͦ de
corintho. Itẽ inspice qͦd idẽ haymo dicit. petrũ
romanis pͥmũ ñ p̃dicasse. cũ eccłiastica hystoria
sic contineat. Claudii tẽporib: clem̃tia diuine
ꝓuidentiȩ petrũ ad urbẽ romam deduxit. Iste
adueniens pͥmꝰ in urbe romana: euugłii sui ela

Expanded text:
nientes Romam, ubi princeps orbis residebat, cui erant nientes Romam, ubi princeps orbis residebat, cui erant ipsi subjecti, quae apud Jerosolymam didicerant, Romanis evangelizaverunt. » Attende diligenter, quod Haimo dicit Apostolum ab Athenis scripsisse, Origenes vero, de Corintho. Item inspice quod idem Haimo ait Petrum Romanis primum praedicasse, cum ecclesiastica historia sic contineat: « Claudii temporibus clementia divinae providentiae Petrum ad urbem Romam misit. Ille adveniens primus in urbe Ro
Abbreviated transcription (Latin):
sisse monstrat᷑. ex eo qͦd dicit. Cõmendo uob̾ phebẽ
sororẽ nr̃am. ministrã eccłiȩ: quȩ ẽ cenchris. Cencͥs
enĩ dr̃ locus corintho uicinꝰ. immo pͥortꝰ ipsiꝰ coruthi.
Ex hoc gͦ apparet de corintho scͥpta: & ex eo qͦd di¬
cit. salutat uos gaius hospes meus. de qͦ scͥbens co¬
rintiis. cõmemorat dicens. grãs ago deo meo. qͦd ne¬
minẽ ur̃m baptizaui. nͥ cͥspum & gaiũ. Hȩc gͦ
epła ad intelligendũ cet̾is difficilior. & in qua &
nitatis Romanoꝵ. qͥ tunc temꝑͦis uniu̾sis gentib
imꝑabant. Interp̃tant᷑ romani sublimes. siue to
sit. cunctis gentib dñabant᷑. Id̃oq sublimiores e¬
rant. om̃ib ppłis: & intonabant p̃cepta publica
& pͥuata. eoꝵq fama om̃iũ hominũ resonat in
ore. Haymo aũ ab athenis apłm scͥpsisse roma¬
nis dicit: his uerb̃. Ab athenis ciuitate g̃coꝵ. scͥp¬
sit apłs romanis. hanc epłam. Qͦs ñ ipse ñ petrꝰ
deoꝵ credentiũ. qui fide xp̃i ab apłis ꝑcepta. ue¬

Expanded text:
 monstratur ex eo quod dixit: Commendo vobis Phoeben sororem nostram, ministram Ecclesiae quae est Cenchris . Cenchris enim dicitur locus Corintho vicinus, imo portus ipsius Corinthi. Ex hoc ergo apparet de Corintho scripta, et ex eo quod dicit: Salutat vos Caius hospes ; de quo scribens Corinthiis commemorat dicens: Gratias ago Deo meo, quod neminem vestrum baptizavi nisi Crispum et Caium . Haec ergo Epistola ad intelligendum caeteris difficilior, in qua Aposnitatis Romanorum, qui tunc temporis universis gentibus imperabant. Interpretantur autem Romani sublimes sive tonsit, cunctis gentibus dominabantur: ideoque sublimiores erant omnibus populis, et intonabant praecepta publica et privata: eorumque fama omnium hominum resonabat in 2 ore. Haimo autem ab Athenis Apostolum scripsisse Romanis dicit his verbis: « Ab Athenis civitate Graecorum scripsit Apostolus Romanis hanc Epistolam, quos non ipse, non Petrus, daeorum credentiu
Abbreviated transcription (Latin):
ad ꝑsonas duxxit. Uñ quoꝵdã insania ꝑcutit᷑
dicentiũ epłam quȩ ad hebreos sc̾bit᷑. ñ fuisse
pauli. s barnabe. uł clementis. uł t̃tulliam.
uł uicȩ. Quos in hc̃ errorẽ occasio deduxit huiꝰ¬
modi. qͥa nec salutatio eiꝰ nomine intitulata
p̃seribit᷑ & longe facundiore e splendidiore¬
stilo quã cetͥe edita ẽ. Qb sufficient̃ respondet᷑ hoc
mͦᷠ. Qa si icło ñ ẽ dicenda pauli qͥa nom̃ eius in ti¬
tulo ñ habet᷑. gͦ nec barnabȩ nec alicuiꝰ p̃dictoꝵ:
cũ nullius eoꝵ nomine p̃titulata sit. Nec ob id
qͣͦꝙ pauli ñ eẽ putancda ẽ qͥa diligentiꝰ ẽ scͥpta. cũ
naturale sit unicuiq plus ualere in sua lingua
odiosus erat: eum legis destructorẽ arbitrantib.
Quo cͥca de legis atq cerimoniarũ abolitiõe tͣcta¬
turꝰ recte nom̃ suum subticuit: ne p̾scͥpti nomi¬
nis inuidia. utilitatẽ seq̃ntis excluderet lectionis.
Est itaq & illa epła pauli: sicut & aliȩ. De ordine

Expanded text:
ad personas direxerit. Unde quorumdam insania repercutitur, dicentium Epistolam, quae ad Hebraeos scribitur, non fuisse Pauli, sed Barnabae, vel Clementis, vel Tertulliani, vel Lucae. Quos in hunc errorem occasio deduxit hujusmodi, quia nec salutatio ejus nomine intitulata praescribitur, et longe facundiore et splendidiorstylo quam caeterae edita est. Quibus sufficienter respondetur hoc modo: Quia si ideo non est dicenda Pauli, quia nomen ejus in titulo non habet: ergo nec Barnabae, nec alicujus praedictorum, cum nullius eorum nomine scripta sit. Nec ob id quoque Pauli non esse putanda est, quia diligentius est scripta, cum naturale sit unicuique plus valere in sua lingua odiosus erat, eum legis destructorem arbitrantibus. Quocirca de legis atque caeremoniarum abolitione tractaturus, recte nomen suum tacuit, ne praescripti nominis invidia, utilitatem sequentis excluderet lectionis. Est itaque et illa Epistola Pauli, sicut et aliae. De ordine
Abbreviated transcription (Latin):
hieremiã de lacu: funib cͥcunligati sunt. Epła
nis testimoniis uelud triplici fune cͥcunligata.
de lacu ignorantiȩ & infidelitatis. peccator ad
scilicet in oꝑis ꝓfunditate. in fidei assertioẽ. &
in gr̃ę cõmendatione. seu spei subleuatiõe. In
oꝑis ꝓfunditate: quia hoc opus & cet̾is ꝓlixi
us. & ad intelligendũ ẽ difficilius. In fidei as¬
sertiõe: qͥa paulus in lege & ꝓpħis ꝑitus. ad fi¬
dei catholicȩ assertionẽ. congrua auctoritatũ
legis &e ꝓpħie induxit testimonia. ut eẽt basis
sub columna. In grȩ cõmendatiõe. seu spei sub¬
leuatioe. quia contͣ suꝑbos & arrogantes. et
de suis oꝑib p̃sumentes. ꝓ cõmendanda dey
gr̃a. fortĩt. prudent̃. atq acrit̾ dumnicauit

Expanded text:
Jeremiam de lacu, funibus circumligati sunt . EpisJeremiam de lacu, funibus circumligati sunt . Episnis testimoniis, velut triplici fune, circumligata , de lacu ignorantiae et infidelitatis peccator ad scilicet in operis profunditate, in fidei assertione et gratiae commendatione, seu spei sublevatione: In operis profunditate, quia hoc opus et caeteris prolixius est, et ad intelligendum difficilius; in fidei assertione, quia Paulus in lege et prophetis peritus ad fidei catholicae assertionem congrua auctoritatum legis et prophetiae induxit testimonia, ut esset basis sub columna; in gratiae commendatione, seu spei sublevatione, quia contra superbos et arrogantes, et de suis operibus praesumentes, pro commendanda Dei gratia fortiter, prudenter atque acriter dimicavit
Abbreviated transcription (Latin):
Requirenda sunt pͥus. ut earum notitia. plenior pos¬
sit haberi. Tunc enĩ demum facilius poterit causȩ
ratio declarari: si etus origo discat᷑. Si gͦ epłarum
scͥptiuȩ post euuangłiũ editȩ modũ & rationem
ostend̾imus: poterit uideri uerum qͦd dicimꝰ. Sci¬
endum itaq qͦd sicut in ueteri testam̃to. post le¬
gis moysaycȩ eruditionẽ. uͥ diuinȩ culturȩ man¬
data continebant᷑. ꝓpħica doctͥna fuit necessaria:
quȩ rediuiua ppłi peccata. supplicioꝵ denunti¬
atione cõpesceret. atq eundẽ ppłm bonoꝵ reꝓ¬
missionib. ad obediendũ ac seruiendum deo ui¬
uenti cõmoneret. ita in nouo testamento post
euuangłiũ in quo xp̃ianȩ religionis ordo. &
ꝑfectȩ sanctitatis doctrina tradit᷑ epłarũ pau¬
li. & alioꝵ ꝑutilis secuta ẽ doctͥna. ut eccłiam
dei contͣ hereticas p̃muniret prauitates. & sub¬
orientia uitia resecaret. & post futuras questio¬
nes excludet. Hii sunt panni qͥ ad extrahendũ

Expanded text:
requirenda sunt prius, ut earum notitia plenior haberi possit. Tunc enim demum facilius poterit causae ratio declarari, si ejus origo discatur. Si ergo epistolarum scripturae post Evangelium editae modum et rationem ostenderimus, poterit videri verum quod dicimus. Sciendum igitur quod sicut in Veteri Testamento post legis Mosaicae eruditionem, ubi culturae divinae mandata continebantur, prophetica doctrina fuit necessaria, quae rediviva populi peccata suppliciorum denuntiatione compesceret, atque eumdem populum bonorum repromissionibus ab obediendum ac serviendum Domino viventi commoneret, ita in Novo Testamento post Evangelium, in quo Christianae religionis ordo et perfectae sanctitatis doctrina traditur, Epistolarum Pauli et aliorum perutilis secuta est doctrina, ut Ecclesiam Dei contra haereticas communiret pravitates, et suborientia vitia resecaret, et post futuras quaestiones excluderet. Hi sunt panni, qui ad extrahendum
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ numirũ in illo eudentior & clarior apparu¬
it: quia int̾ alia oꝑa uehem̃ter eccłiam dei ꝑ¬
secutis. ꝓ quo summo dignus fuit supplicio ꝓ
maledictione consecut᷑ ẽ gr̃am. & ꝓ dampnati¬
one consecutꝰ ẽ miscdiam. In quo ip̃so: spes nr̃a
plurimũ subleuat᷑ Sicut enĩ cum audiuimꝰ
dauid homicidã & adulterũ ꝑ penitentiã ꝓ¬
phetiȩ sp̃m recuꝑasse. om̃is ueniȩ diffidentia
peccatori tollit᷑. ita cum saulũ pͥus ęccłiȩ ꝑsecu¬

Expanded text:
mirum in illo evidentior et clarior apparuit, quia inter alia opera violenter Ecclesiam Dei persecutus, pro quo summo dignus fuit supplicio, pro maledictione consecutus est gratiam, et pro damnatione suscepit misericordiam. In quo ipso spes nostra plurimum sublevatur. Sicut enim cum audimus David homicidam et adulterum per poenitentiam prophetiae spiritum recuperasse, omnis veniae diffidentia peccatori tollitur, ita, cum Paulum prius Ecclesiae persecu
Abbreviated transcription (Latin):
nas sub huiusmodi myst̾ii insinuatioẽ. ut scił
in hoc oꝑe utͥusq testamenti sũma contineri
monstraret᷑. ꝑ denariũ namq: uetus testam̃tũ
significat᷑. Quat̾nariꝰ uͦ: noui testamenti nota ẽ.
Id̾o itaꝙ decem & quatuor scͥpsit. ut utͥq legi se
consentire insinuaret. atq emuloꝵ calumpni¬
am dilueret. ipsum legis d̾i ꝑ moysen date des¬
tructorẽ fore calũpniantiũ. eumq in odiũ iu-¬
deoꝵ tͣhentiũ quos placatos habere uolens. de¬
cem ad eccłias scͥpsit. ut sicut moyses isrłitico

Expanded text:
as, sub hujusmodi mysterii insinuatione, ut scilicet in hoc opere utriusque Testamenti summa contineri monstraretur. Per denarium namque Vetus Testamentum significatur. Quaternarius vero Novi Testamenti nota est. Ideo itaque XIV scripsit, ut utrique legi se consentire insinuaret, atque aemulorum calumniam dirueret, ut ipsum legis Dei per Moysen datae destructorem esse calumniantium, eumque in odium Judaeorum trahentium; quos placatos habere volens, X ad Ecclesias scripsit. Ut sicut Moyses Israelitico
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ concordiã atq conuenientiã designaret. qͣm
moyses in duab tabulis lapideis simul iunctis.
quib legis decalogus inscͥptus erat ostendit. Mo
pascha celebrans. figurauit. Ib̾i & enĩ lapis reꝓbꝰ
quẽ gessit angulus mira prestans in oculis nr̃is:
panẽ suꝑ celestẽ cum typico agno coniunxit. fi¬

Expanded text:
ntorum concordiam atque convenientiam significaret, quam et Moyses in duabus tabulis lapideis simul junctis, quibus legis Decalogus inscriptus erat, ostendit. MoPascha celebrans figuravit. Ibi enim lapis reprobatus, quem gessit angulus, mira praestans in oculis nostris, panem supercoelestem cum typico agno conjunxit, fi
Abbreviated transcription (Latin):
us ÷. q̃n moriendo carne ÷ exut᷑ mortali.
sumli peccatͥti. in qͦ sacram̃tũ baptismi
qͦd in nob̃ celebrat᷑ cõmendat apłs. utͣ qͦ¬
mͦ ille semel moriendo similitudini pec¬
cati mortuus p̃dicat᷑. ita qͥcũꝙ in illo fue¬
rit baptizat᷑ eidẽ rei cuiꝰ illa fuerit simi¬
ddo qͣmlibet etatẽ gerat. Aparuulo enĩ re¬
cent̃ nato. usq ad decrepitũ senẽ. sic̃ ꝓhi

Expanded text:
mortali simili peccatrici. In quo sacramentum baptismatis, quod in nobis celebratur, commendat Apostolus. Ut quomodo ille semel moriendo similitudini peccati mortuus praedicatur, ita quicunque in illo fuerit baptizatus eidem rei cujus fuerit illa simido quamlibet aetatem gerat. A parvulo enim recenter nato usque ad decrepitum senem, sic
Abbreviated transcription (Latin):
facite. qͦd & leuit̃ potestis. Pecc̃m e¬
nĩ uobis iã ñ dñabit᷑ ut olim solebat.
ñ enĩ estis sublege quȩ ñ iuuabat. s
estis sub gr̃a quȩ refrigat & iuuat
ut etiã legis quisq sit factor. sine qͣ
gr̃ã sublege positus. tm̃mꝰ erit legis

Expanded text:
facite, quod et leviter potestis. Peccatum enim vobis jam non dominabitur, ut olim solebat. Non enim estis sub lege quae non juvabat, sed estis sub gratia, quae refrigerat et juvat, ut etiam legis quisque sit factor, sine qua gratia, sub lege positus tantummodo erit legis
Abbreviated transcription (Latin):
pescere possumꝰ. ne usq addelectatio¬
nẽ & consensũ ꝑueniat qͦd ꝓhibet scił.
ũt m̃te ñ delect̾is. uł consentias con¬
cupiscentiȩ carnis. q̃ ex languore ue¬
niens rebellat adu̾sum te. Languor aũ
iste tyrannꝰ ÷: qui mouet mala deside¬
ria. Ergo÷ in nobis mala concupiscea¬
tia: quȩ ñ ÷ ꝑmittenda regnare. St̃
& eiꝰ desid̾ia. quȩ st̃ actuales concupis
accepta potestate illudat. & mortifi¬
cet. Si gͦ uis ẽẽ uictor tyraniii. et ini¬
micũ inermẽ inuenire. & sic tͥ subic̾e.
ñ obedias concupiscentiȩ male oꝑan¬
do. nec etiã concupiscatis delectan¬
do. uł consentiendo. s potius exhibe
te .i. habiles facite uos deo. uos dico
eratis pͥus in pecc̃is. & si implere nors
ur̃a exhibete deo. ut sint arma iusti¬
ciȩ quib scił. impleat᷑ iusticia. Sicut
enĩ pecc̃o arma p̃bemus menbra nr̃a.
cũ male agimꝰ. ut uerbi gr̃a si surg̃n

Expanded text:
e possumus, ne usque ad delectationem et consensum perveniat quod prohibet, scilicet ut mente non delecteris, vel consentias concupiscentiae carnis, quae ex languore veniens rebellat adversum te. Languor autem iste tyrannus est qui movet mala desideria. Est ergo in nobis mala concupiscentia quae non est permittenda regnare. Sunt etiam ejus desideria quae sunt actuales concupiscaccepta potestate illudat et mortificet. Si vis ergo esse victor tyranni et inimicum inermem invenire, et sic tibi subjicere, non obedias concupiscentiae male operando, nec etiam concupiscatis delectando vel consentiendo. Sed potius exhibete, id est habiles facite vos Deo; vos, dicoeratis in peccatis, etsi implere non pvestra exhibete Deo, ut sint arma justitiae, quibus scilicet impleatur justitia. Sicut enim peccato arma praebemus membra nostra c
Abbreviated transcription (Latin):
pec̃cm. Lex eͥ carnis ÷ qͣm hic apłs appel¬
lat pecc̃m. cũ ait ꝓecẽm ñ regnet. quȩ lex
uł pecc̃m ñ sic manet ĩ menbͥs eoꝵ qͥ ex
aqua & sp̃u renati st̃ tanꝗͣ ñ sit eis facta
reuocet᷑. Non regnet dico. ita ut obediatis
consentiendo & oꝑando. concupiscentiis
seris. regnat pecc̃m. Et ñ solũ ñ obediatis.
concupiscentie q̃ t̾c sunt arma iniqͥtatis.¬

Expanded text:
peccatum. Lex carnis est quam hic Apostolus appellat peccatum, cum ait: Peccatum non regnet, quia lex vel peccatum non sic manet in membris eorum qui ex aqua et spiritu renati sunt, tanquam non sit eis facta revocetur. Non regnet, dico, ita ut obediatis consentiendo et operando, concupiscentiis nim consenseris, regnat peccatum. Et non solum non obediatis, concupiscentiae,
Abbreviated transcription (Latin):
litudinẽ sc̃ĩtatis. uł. potiꝰ qͥa nepos fuit
na consangͥnitate. ex parte patrũ con¬
iunctos: fr̃s uocant. Uñ iheronimꝰ fr̃s
dñi dicit intelligi. hc̃ iacobũ. & fr̃s eiꝰ.
his uerb̾. Qͥdam seq̃ntes deliram̃ta apo¬
c̃phoꝵ. suspicant᷑ fr̃s dñi foris stantes. ẽẽ
filios ioseph. de qͣdam muliercula. S cos¬
sobrinos fr̃s saluatoris hͥ intellig̾e debe¬
mꝰ. scił. filios alphei. ⁊ mat̾tere eiꝰ matͥs
iacobi minoris: & ioseph. & nude Atͣuor
enĩ modis inscͥptis diuinis fĩs dñr sci¬

Expanded text:
litudinem sanctitatis, vel potius quia nepos fuit na consanguinitate ex parte patrum conjunctos, fratres vocant. Unde Hieronymus fratres Domini dicit intelligi hunc Jacobum, et fratres ejus, his verbis: Quidam sequentes deliramenta apocryphorum suspicantur fratres Domini foris stantes esse filios Joseph de quadam muliercula; sed consobrinos fratris Salvatoris hic intelligere debemus, scilicet filios Alphaei et materterae ejus matris Jacobi minoris, et Joseph, et Judae. Quatuor enim modis in Scripturis divinis f
Abbreviated transcription (Latin):
Ut gͦ liqueat. qͣre fr̃s dicant᷑ sciendũ qͦd
maria mat̾ dm̃i. ioachim. ⁊ anne filia fu¬
it. q̃ nupsit ioseph. et ita ioseph fuit pu
cleophas fr̃ ioseph. eandẽ annã accepit
uxorẽ. ⁊ genuit ex ea filiã qͣm uocauie
Mortuo aũ cleopha. qͥdam salome ean¬
dẽ annã duxit ⁊ gen̾auit ex ea filiã no¬
mine mariã. q̃ nupsit ⁊ ebedeo. ⁊ habu¬
it ex ea filios. scił iacobũ. qͥ dictus ẽ ma¬
na habuit: & tres filias. Nunc uiden

Expanded text:
go liqueat quare fratres dicantur, sciendum quod Maria mater Domini, Joachim et Annae filia fuit, quae nupsit Joseph: et ita Joseph fuit putCleophas frater Joseph eamdem Annam accepit uxorem, et genuit ex ea filiam quam vocavit Mortuo autem Cleopha, quidam Salome eamdem Annam duxit, et generavit ex ea filiam, nomine Mariam, quae nupsit Zebedaeo, et habuit ex ea filios, scilicet Jacobum, qui dictus est mana habuit et tres filias.
Abbreviated transcription (Latin):
rat. ⁊ iterũ reu̾sus sum damascuor.
uͥ ipse adhuc rudis p̃dicau̾at. De¬
inde pꝰ annos tres ueni iherosoli¬
mã. uid̾e petrũ. ñ discere aliqͥdab
&e ut petr᷑ sciret me fore sͥ coapłm.
abaliis apłis. ut susurrabant suiemuli.
pat̾ ih̾udictus ẽ. s ñ ẽ hoc ratum. cum io¬
seph uirgo fuisse credat᷑. Alia gͦ causa q̃¬
renda ẽ. qͣre fr̾ dm̃ dictus sit. sicut iosepb.

Expanded text:
rat. Et iterum reversus sum Damascum, ubi ipse adhuc rudis praedicaverat. Deinde post annos tres veni Hierosolymam videre Petrum, non discere aliquid ab et ut Petrus sciret me fore sibi coaposab aliis apostolis, ut susurrabant sui aemulipater Jesu dictus est; sed non est hoc ratum, cum Joseph virgo fuisse credatur. Alia ergo causa quaerenda est quare frater Domini dictus sit, sicut Joseph,
Abbreviated transcription (Latin):
trẽ. alterũ filiũ subping̾e moliunt᷑. s eundẽ
aliq̃n patrẽ. aliq̃n filiũ. Integͣ gͦ cõmonet
rõne. & qͥa dei filius ẽ: & qͦd ñ ab eo alienꝰ exi¬
stit. Qui cum sit splendor. hic scđ̾m diuinã
ab acie mentis abigere. ubiq. si qͥd religio so
nobis opꝰ ẽ intellectu. maxime uͦ uͥ de do uł
loquim̃ aliqͥd uł audimꝰ. qͥa nec ad loq̃ndũ
digne de deo lingͣ sufficit. nec ad ꝑcipiendũ
p̃ualet intellectꝰ. Alulta enĩ de deo intelligi

Expanded text:
iuntur, sed eumdem aliquando Patrem, aliquando Filium. Integra ergo commonet ratione, et quia Dei Filius est, et quod non ab eo alienus existat. Qui cum sit splendor. Hic secundum divinab acie mentis abigere, ubique siquidem religioso nobis opus est intellectu: maxime vero ubi de Deo vel loquimur aliquid, vel audimus, quia nec ad loquendum de igne, de Deo, lingua sufficit, nec ad percipiendum praevalet intellectus. Multa enim de Deo intelligi
Abbreviated transcription (Latin):
dis aũ utit᷑ nomine. ut duo q̃dam ꝑ ħ astru¬
at & ostendat. scił. qͦd ꝓpͥus sit filius. & qͦd
donatioms. illi nulla contingat amissio. di¬
cendo gͦ heredẽ. notat qͦd filius ẽ. ⁊ ñqͣm ꝑ¬
dit qͥcqͣm de dei dato patris. in hõc eciã qͦd̾ di¬
xit heredem. humilitatis demonstuit indiciũ.
Dem̃ ad suꝑiorẽ gͣdum altiorẽq tͣnscendit. sub
Attende qͣlit̾ hic duas rectas uias ingredit᷑ una
qͥdem reuocans nos a nephando errore sabel¬
lii. alia ab arriamoe impietatis errore. ne pi¬
tet᷑ pat̾ uł unicũ ñ hr̃e: uł filiꝰ extͣneus a patͤ
subsist̾e̾. Sunt enĩ qͥdam qͥ eũ extͣneũ ẽẽ deli¬

Expanded text:
dis autem utitur nomine, ut duo quaedam per hoc astruat et ostendat, scilicet quod proprius sit Filius, et quod donationis illi nulla contingat amissio. Dicendo ergo haeredem notat quia Filius est, et nunquam perdit quidquam de omni dato Patris; in hoc etiam quod dixit haeredem, humilitatis demonstravit edictum. Deinde ad superiorem gradum altioremque transcendit, subdAttende qualiter hic duas rectas vias ingreditur, una quidem revocans nos a nefando errore Sabellii, alia ab arianicae impietatis errore, ne putetur Pater vel unicum non habere, vel extraneus a Patre subsistere. Sunt enim quidam qui eum ext
Abbreviated transcription (Latin):
le cui p̃dicatur quȩ boni appellatiõe res¬
te signauit sicut & dñs in euuangłio cum
discipłis loquens ait. Cum mali sitis. nos
tis bona data dare filiis ur̃is. Preuidens
aũ qͦs dam obtendere pauꝑtatẽ & p̃ceptũ
potest falli. Scͥit enĩ corda ur̃a ñ ignorat
facultates. Eacusatio ueri similis hominẽ
potest placare.

Expanded text:
le cui praedicatur, quae bona appellatione recle cui praedicatur, quae bona appellatione recte significavit, sicut et Dominus in Evangelio cum discipulis lotis bona dare filiis vestris; praevidens autem quosdam obtendere paupertatem, et praeceptum  non potest falli. Scit enim corda vestra, non ignorat facultates. Excusatio verisimilis hominem potest placare,
Abbreviated transcription (Latin):
malis. ita potest dici. Cnꝰqͥsꝙ bonꝰ uł malus.
portabit onꝰ suũ .i. mercedẽ oꝑũ suoꝵ referet.
debeant se habere. erga subditos. hic. ad sub¬
ditos loquit᷑. docens qͦm se debeant hab̾e erga
cõmunicet ei. in om̃ib bonis quȩ ille dicit.
at recipiendo. & oꝑe implendo. q̃ ille dicit
Et ne qͥs dicat. ñ debeo agere. nͥ qͦd in illouido:
subdit. Nolite errare. qͥa errorẽ ħ dicere &
turã fieri ñ posse. s ab eo qͥsq capit quod
meret᷑. Et uere ñ fallitur: qͥa reddec singu¬
lis ꝓ meritis. E hoc ẽ. Quȩ enĩ seminau̾it
Uł alit̾ potest dici. ut moneat subditos. lar¬
giri temporalia p̃latis. a quibꝰ recipiunt
sp̃ualia. Discipłos gͥ ad magistroꝵ refui¬
geria. hortat᷑ dicens. Is aũ qͥ catecitatur..
instruit᷑ uerbo. cõmunicet ei qui se cateci¬
zat iom̃ib bonis suis .i. om̃ia bona sua
faciat ei cõmunia. u̾sitatũ enĩ p̃ceptũ ẽ
ut p̃dicatori uerbi dei. p̃beat necessaria il¬

Expanded text:
malis ita potest dici. Unusquisque, bonus vel malus, portabit onus suum, id est mercedem operum suorum referet Cdebeant se habere erga subditos, hic ad subditos loquitur, docens quo se debeant habere erga , non exemplo, communicet ei in omnibus bonis quae ille dicit, at recipiendo et opere implendo quae ille dixerit. Et ne quis dicat: Non debeo agere, nisi quod in illo video, subdit: Nolite errare, quia error est hoc dicere. Et turam fieri non posse, sed ab eo quisque capit quod meretur. Et vere non fallitur, quia reddet singulis pro meritis. Quae etiam seminaverit. Vel aliter potest dici ut moneat subditos largiri temporalia praelatis a quibus accipiunt spiritualia. Discipulos igitur ad magistrorum refrigeria hortatur dicens: Is autem qui catechizatur, id est instruitur, verbo communicet ei qui se, catechizat in omnibus bonis suis, id est omnia bona sua faciat ei communia. Usitatum enim praeceptum est, ut praedicatori verbi Dei praebeat necessaria il
Abbreviated transcription (Latin):
nunti¬
auit apło om̃ia
quȩ fi¬
ebant apud illos. & ido
hic p̃ponitur ut sciant ea quȩ faci¬
unt apłm ñ latere. Paulus inqͣm.
& tymotheus. scribunt uł mandass
hanc epłam ȩccłiȩ dei. quȩ ẽ corm¬

Expanded text:
nuntiavit Apostolo omnia quae fiebant apud illos. Et ideo hic ponitur, ut sciant ea quae faciunt, Apostolum non latere. Paulus, inquam, et Timotheus scribunt vel mandant hanc Epistolam Ecclesiae Dei, quae est Cori
Abbreviated transcription (Latin):
polis ẽ corinthus. Et añ alia salu¬
tant in h̃c modum. gr̃a sit uobis &
pax .i. remissio peccatoꝵ. & tnquilli¬
tas mentis. a deo patre nr̃o. & dño.
iħu xp̃o. sine quo pat̾ nichil dat.
Benedictus. Post salutationẽ pͥmũ
ꝑfectis loqͥtur. de tͥbulatione ꝓpo¬
nens se exemplũ pacientie. & conso¬
lationis. adeo accepte. ducens lau¬
di. qͦd alii ignominiȩ Ait gͦ d̃o. scił.¬

Expanded text:
inthus. Et ante alia salutant in hunc modum: Gratia sit vobis et pax, id est remissio peccatorum et tranquillitas mentis, a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. sine quo Pater nihil dat. Benedictus. Post salutationem primum perfectis loquitur de tribulatione, proponens se exemplum patientiae et consolationis a Deo acceptae, ducens laudi, quod alii ignominiae. Ait ergo: Deus, sci
Abbreviated transcription (Latin):
.i. animȩ. & corꝑis. Adeo.
consolat᷑: ut & nos ipsi
desolati .i. destituti hu¬
mano auxilio. possimꝰ
ꝑ exẽplũ consolationis
nr̃e consolari eos qͥsunt
in om̃i .i. in qͣlibet p̃ssura.
consolari dico ꝑ exhor¬

Expanded text:
 animae et corporis. Adeo consolatur; ut et nos ipsi desolati, id est destituti humano auxilio, possimus per exemplum consolationis nostrae consolari eos qui sunt in omni, id est in qualibet pressura. Consolari dico, per exhor
Abbreviated transcription (Latin):
clamat. Baltitudo. & cet̾a. Ualde enĩ par¬
uũ sensũ habemꝰ ad discutiendã iꝰticiã iu¬
dicioꝵ dei. ad discutiendã gr̃am gͣtuitam.
nullis meritis p̃cedentib redditã. nec tã
mouet nos qͦd gr̃a prestat᷑ indignis. quã
qͦd eque indignis aliis denegat᷑. Sc̃io enĩ
qͦd sicut impossibilitas. ita & iniqͥtas ñ ẽ

Expanded text:
clamat: O altitudo, etc. Valde enim parvum sensum habemus ad discutiendam justitiam judiciorum Dei, ad discutiendam gratuitam gratiam nullis meritis praecedentibus redditam; nec tam movet nos quod gratia praestatur indignis, quam quod indignis aeque aliis denegatur. Scio enim quod sicut impossibilitas, ita et iniquitas non est
Abbreviated transcription (Latin):
hic ostendit᷑ & eẽntiȩ unitas. Tres enĩ di¬
uersȩ p̃positiones. scił. ex ꝑ .in. distinctio¬
duos. aut tres deos. fides catholica p̃dicat.
s ipsã tͥnitatẽ unũ dm. ñ ut eadẽ tͥnitassi¬
ñ sit nͥ pater. & filius ñ sit nͥ filius. & sp̃c sẽs

Expanded text:
hic ostenditur, et essentiae unitas. Tres enim diversae praepositiones, scilicet ex, per, in distinction enim duos, aut tres deos fides Catholica praedicat, sed ipsam Trinitatem, unum Deum, non ut eadem Trinitas sinon sit, nisi Pater; et Filius non sit, nisi Filius; et Spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
to. & ꝓfundo iuditioꝵ di. Similit̾ nec ilło
ꝑspicuũ ẽ. qͣre hoc mͦ saluau̾it iudeos &
gentes. ut pͥus ꝑmitt̃et eos concludi in
infidelitate. Si quis gͦ querat. qͣre sic saluã¬
tur. cũ multi modi alii saluationũ sint:
hoc se nescire ꝑ admirationẽ innuit apłs.¬

Expanded text:
do judiciorum Dei. Similiter nec illud perspicuum est, quare hoc modo salvaverit Judaeos et gentes, ut prius permitteret eos concludi in infidelitate. Si quis ergo quaerat, quare sic salvantur, cum multi alii modi salavationum sint, hoc se nescire per animi rationem innuit Apos
Abbreviated transcription (Latin):
Qiͣ. uere ẽ alta sapĩa. & scientia. qͥs enĩ cog¬
nouit hoc ysaias dicit. sensũ dñi. in sapi¬
entia. & scͥientia. aut qͥs consiliariꝰ eiꝰ fuit.
in dispositiõe. uł. exibitione
qͦd sola gr̃a dat bona ñ ex p̃cedenti alicu¬
ius m̾ito. & hoc ẽ qͦd ait aut qͥs pͥor dedit
ei fidẽ. & bõna oꝑa. pͥusqͣm ab eius gr̃a p̃-¬
ueniret᷑ & retͥbuet᷑ ei merces a deo. ex ħ

Expanded text:
cat: Vere est alta sapientia et scientia. Quis enim cognovit, hoc Isaias dicit, sensum Domini? in sapientia et scientia? Aut quis consiliarius ejus fuit? in dispositione vel exhibitione quod sola gratia dat bona, non ex praecedenti merito. Et hoc est quod ait: Aut quis prior dedit illi fidem et bona opera, priusquam ab ejus gratia praeveniretur? et retribuetur ei, merces a Deo ex hoc
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ds ⁊ nmfidelitate. ut de amaritudine is¬
fidelitatis suȩ penitendo confusi. & ad dul¬
cedinẽ misiȩ di credendo conũsi. humili¬
ores ꝑman̾ent. & ut gr̃a muñis eẽt gͣcissima
&e clamarent. qͣm magna multitudo dul¬
cedinis tuȩ dñe. Conclusit dico. ita tñ. ut

Expanded text:
nia in incredulitate, ut de amaritudine infidelitatis suae poenitendo confusi, et ad dulcedinem misericordiae Dei credendo conversi, humiliores permanerent, et ut gratia muneris esset gratissima, et clamarent: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, D
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑniciosũ. qͣm si uir eccłiasticꝰ. ma¬
xime qͥ sublimẽ tenet locũ. diui¬
tiis huiꝰ scłi studeat qͥa ñ solũ sͥ
ipsi s & ceceris obest. qͥb contͣriã
dat formã. sectare uͦ iusticiã. faci¬
endo unicuiq qͦd iustꝰ exxigit. qͦd
ñ cupioꝰ facit. pietatẽ ut egeno
condescendas qͦd ñ cuproꝰ. fidem
uerã. Qͥuerã fidem de d̾o habet. ñ
cupit inmiseriis fieri diues. nec
plus ẽ ei munroꝰ qͣm d̃s. caritatẽ
dei & ꝓrrum. qͣ penitꝰ caret cupioꝰ.
pacientiã. mansuetudinẽ. qͥb ca¬
ret cupioꝰ ᷤ nͨ pacient̃ fert adu̾sa:
discretione factũ. certam̃ dico fi¬
dei. scił. qͦd ꝑ fide fit. ⁊ ꝓ his om̃ibꝰ
app̃hende uitã et̾nam.i. ñ q̃ras

Expanded text:
iasticus, maxime qui sublimem tenet locum, divitiis hujus saeculi studeat; quia non solum sibi ipsi, sed et caeteris obest, quibus contrariam dat formam. Sectare vero justitiam, faciendo unicuique quod jus exigit quod non cupidus facit; pietatem, ut egenti condescendas, quod non cupidus; fidem, veram. Qui veram fidem de Deo habet, non cupit in miseriis fieri dives, nec pluris est ei mundus quam Deus. Charitatem Dei et proximi qua penitus caret cupidus; patientiam, mansuetudinem, quibus caret cupidus, quia nec patienter fert adversa, discretione factum. Certamen, dico, fidei, scilicet quod pro fide fit, et pro his omnibus. Apprehende vitam aeternam, id es
Abbreviated transcription (Latin):
git᷑ cũ ait. beatus & solus po¬
tens. solus enĩ ipse beatus ẽ. &
potens in se. qui etiã suos faci¬
et beatos ⁊ potentes⁊ reges sui.
& dños impioꝵ: uñ subdit. Rex

Expanded text:
gitur, cum ait; beatus et solus potens, solus enim ipse beatus est et potens in se, qui etiam suos faciet bonos et potentes, et reges sui et dominos imperiorum. Unde subdit: Rex
Abbreviated transcription (Latin):
mi. & ita maccessibilis ẽ lux il¬
la qͥa ipse ẽ quẽ nemo hõium
uidet. eum de luce ageret. nẽ
de ipsodo loq̃r qͥa idem ẽ ipse
& lux s nec uide pot̾ homo
in hac uita. post aũ iudebit.

Expanded text:
cessibilis est lux illa, quia ipse est quem nemo hominum videt, cum de luce ageret. Nunc de ipso Deo loquitur, quia idem est ipse et lux; sed nec videre potest homo in hac vita; post autem videbit.
Abbreviated transcription (Latin):
& meidunt in desidia multa.
quȩ diuitiȩ nutunt. mutilia &
ostendit subdens. q̃ desideria
mergunt hoĩes inint̾itũ cor¬
ꝑum & ꝑditionẽ animarum.
Radix enĩ gen̾alis ẽ om̃ium
maloꝵ cuptoitas. plus hñdi
qͣm oportet. hac & diabolꝰ ce¬
cidit: & pͥmi hoĩes. Aliqͥ libri
hñt. Radix om̃iũ maloꝵ ẽ a¬

Expanded text:
ia multa, quae divitiae nutriunt, inutilia et ostendit, subdens: Quae desideria mergunt homines in interitum corporum, et perditionem animarum. Radix enim generalis omnium malorum est cupiditas plus habendi quam oportet. Hac et diabolus cecidit, et primi homines. Aliqui libri habent: Radix omnium malorum est a
Abbreviated transcription (Latin):
rã multis testib. uł in ordinati¬
one. uł in p̃dicatione bonã con¬
fessionẽ .i. ulud qͦd fides exigit.
Precipio tͥ. Prẽcepta dat recto¬
ri ȩccłiȩ. magna uigilantia. atq
om̃ib successorib ꝓspector loq̃r
p̃cipiotͥ corã do patre qͥ uiuifi

Expanded text:
ram multis testibus, vel in ordinatione, vel in praedicatione, bonam confessionem, id est illud quod fides exigit. Praecipio tibi. Praecepta dat rectori Ecclesiae magna vigilantia atque omnibus successoribus prospector loquitpraecipio tibi coram Deo Patre, qui vivifi
Abbreviated transcription (Latin):
tat᷑. magnꝰ ẽ : qͥ ñ se iõ magnũ
putat qͥa diues ẽ. qui aũ id̾o se
magnũ putat. suꝑb & egenꝰ ẽ.
in carne crepat. in corde m̃dicat.
inflat᷑ ẽ ñ plenꝰ. Et ne se spem

Expanded text:
magnus est qui non se ideo magnum putat quia dives est. Qui autem ideo se magnum putat, superbus et egenus est, in carne crepat, in corde mendicat, inflatus est non plenus. Et ne se spem
Abbreviated transcription (Latin):
ciunt .i. p̃dicant. ut lucrũ tẽ¬
ꝑale ab auditorib accipiañ.
qͥa ꝓ questu p̃dicant: ñ ꝓ fu¬
pietas sit questꝰ. s pietas est
longe aliꝰ questꝰ qͥa ẽ questꝰ
magnꝰ. scił. ȩternꝰ. pietas cũ
sufficientia. qͣm habet ille
cui sua parua sufficiunt. q̃n
hom̃o plus ñ desid̾at habere

Expanded text:
ciunt, id est praedicant ut lucrum temporale ab auditoribus accipiant, quia pro quaestu praedicant, non pro fupietas sit quaestus, sed pietas est longe alius quaestus, quia est quaestus magnus, scilicet aeternus, pietas cum sufficientia, quam habet ille cui sua parva sufficiunt, quando homo plus non desiderat habere
Abbreviated transcription (Latin):
in tẽptationẽ. & laqueũ diaboli.
ħ agit de his qui diuites st̃. mo¬
nens ñ sꝑare in diuitiis: qͥa dixte
mala uenire ex cupiditate. ⁊ con¬
di incidant in laq̃um diaboli:
tñ ñ st̃ penit᷑ abiciendi diuites.

Expanded text:
et laqueum diaboli. Hic agit de his qui divites sunt, monens non sperare in divitiis; et quia dixit mala venire ex cupiditate, et condi incidant in laqueum diaboli, tamen non sunt penitus abjiciendi divites,
Abbreviated transcription (Latin):
pientes st̃ serui sub iugo infideliũ. quib
uident᷑ suꝑiores. arbitrent᷑ dños suos
ignos om̃i honore. bñ seruiendo eis S eͦ¬
endũ ẽ qͦs dam p̃dicasse cõmunẽ om̃ib
in xxp̃o ẽẽ lib̾tatẽ. qͦd de sp̃uali lib̾tate u¬
tiq uerũ ẽ. ñ de carnali ut illi intellige¬
bant. iõ contͣ eos loquit᷑ hic apłs iubens
seruos dñis suis eẽ subditos. N gͦ exi¬
gͥant serui xͥam qͦd de hebreis d̃r. uc. uͤi.

Expanded text:
pientes sint, servi sub jugo infidelium, quibus videntur superiores, arbitrentur dominos dignos omni honore, bene serviendo eis. Sciendum est quosdam praedicasse communem omnibus in Christo esse libertatem, quod de spirituali libertate utique verum est, non de carnali, ut illi intelligebant: ideo contra eos loquitur hic Apostolus jubens servos dominis esse subditos. Non ergo exigant
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ei obicitꝰ xp̃m dixisse. Reddite cesari
quȩ st̃ cesaris. & itẽ. discite a me qui a
mittis sum & humilis corde. ⁊ ñ adqui¬
eum: & ioeo. elatus ẽ ñ patiens seum¬
ci. qͥppe cũ ad fauorẽ q̃rendũ in cõflictũ
ꝓrumpit. qͦd a mansuetis & bonis uita¬
tur ⁊ ẽ nicħ sciens de his q̃ ueritas ha¬
tis sc̃iam conualescit. s aiͣ repe¬
titis accessionib languet c̃ca
q̃stiones & pugnas uerborum.
uerboꝵ pugne uidebant᷑. qͥ a
dñs dicit. si filiꝰ uos lib̾auerit:
uere lib̾i eritis. Hec enĩ uerba
uidnr repugnare uerb̃ apłi.
s sensus ꝯcordat. Sequit᷑. Ex¬

Expanded text:
dum ei objicitur Christum dixisse: Reddite Caesari quae sunt Caesaris . Et item: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde . Et non acquieum. Et ideo elatus est non patiens se vinci, quippe cum ad favorem quaerendum in conflictum prorumpit, quod a mansuetis et bonis vitatur. Etis scientiam convalescit, sed quasi repetitis accessionibus languet circa quaestiones et pugnas verborum. verborum pugnae videbantur, quia Dominus dicit: Si filius vos liberavit, vere liberi eritis . Haec enim verba videntur repugnare verbis Apostoli, sed sensus co
Abbreviated transcription (Latin):
u̾e ñ didici ab hõie. qͥa neq añ conũsi¬
onẽ. nͨ post. qͦd ñ añ uos ipsi scitis. ex fa¬
tis illiꝰ tẽporis. Audistis enĩ conu̾sati¬
onẽ meã aliq̃n. scił. dũ infidelis erã.
ꝗͣ habui iniuidaismo. scił. dũ iudai
gebã penis incorꝑe.⁊ ꝓficiebã in ni¬
daismo implendo legẽ ⁊ defenden¬
do eã. Proficiebã dico supͣ multos
ñ dico senes. s coetaneos meos. qͥ plꝰ
laborabant qͣm senes. Et ñ dico supͣ

Expanded text:
e non didici ab homine, quia neque ante conversionem, neque post: quod non ante, vos ipsi scitis ex factis illius temporis. Audistis enim conversationem meam aliquando, scilicet dum infidelis eram, quam habui in Judaismo, scilicet dum Judagebam poenis in corpore, et proficiebam in Judaismo, implendo legem et defendendo eam. Proficiebam dico supra multos, non dico senes, sed coaetaneos meos, qui plus laborabant quam senes: et
Abbreviated transcription (Latin):
scił. iudeoꝵ. ⁊ qͥ pͥus in illis legalib
tm̃ ualui. iã illa reliqͥ. iõq uosmeo ex¬
emplo ab eisdẽ recedite habundaa
alios. ego dico etiã habundantiꝰ aliis
existens in exẽplum aliis emulator
i imitator pat̾nar meaꝵ tͣditionũ.
ens. in qͦ arbit᷑bat᷑ obseqͥ deo. ł labebat
lationẽ. s deesse scientiã. ⁊ p̃uidit eũ
ydoneũ. qͥa qͥ tã fidꝰ erat in remini¬
ma constancior eẽt in remaxima.
⁊ iõ scił. ut constancior ẽẽt ire maxi¬
ma p̃uenit eũ uocando ꝑ gr̃am.¬

Expanded text:
cet Judaeorum: et qui prius in illis legalibus tamen valui, jam illa reliqui: ideoque vos meo exemplo ab eisdem recedite. Abundantmo super alios; ego dico etiam abundantius, aliis existens in exemplum, aliis aemulator, id est imitator paternarum traditionum, ens, in quo arbitrabatur obsequi Deo. Habebat lationem, sed deesse scientiam: et praevidit eum idoneum, quia qui tam fidus erat in re minima, constantior esset in re maxima. Et ideo, scilicet ut constantior esset in re maxima, praevenit eum vocando per gra