comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
li pecc̃o. qͦd significat p̃putiũ. Cit p̃putiũ
uocat delicta carnalia. ⁊ ponit p̃putiũ. ꝓ
eo qͦd significat .i. delicta carnalia. aqͥb ex¬
donans uob̃ gͣcis oĩa delicta. ⁊ originalia.
⁊ suꝑ addita. qͦd ⁊ signũ ẽ: qͦd & penã tolloe.
Etͣ solũ uob̾ gentib donauit delicta. s e¬
tiã nob̾ uideis p̃uaricationẽ q̃ fuit ex le¬
ge dimisit. ⁊ ħẽ ip̃e dico delens cyrogra¬
fũ decreti. scił. legis .i. memoriã tͣnsg̾ssi¬
onis. q̃ erat ex decreto.i. ex lege. qͦd cyrogͣ¬
phũ erat adu̾sũ nos. ⁊ conscĩa enĩ nr̃a. &
diabolꝰ ad accusandũ nos erat memortͣns¬
g̃ssioĩs illiꝰ. & ita hȩc memoria erat aduer¬
sũ nos. scił. nocens nob̃. ⁊ nos erucians. s
h ĩ bapt̃o abluto. ⁊ deleto. nͨ consc̃ĩa nr̃a ti¬
met: nͨ diabolꝰ qͦd obiciat ht̃. Et ñ solũ

Expanded text:
li peccato; quod significat praeputium. Vel, praeputium vocat delicta carnalia, et ponit praeputium pro eo quod significat, id est delicta carnalia a quibus exicta, et originalia et superaddita; quod signum est quod et poenam tollet. Et non solum vobis gentibus donavit delicta, sed etiam nobis Judaeis praevaricationem, quae fuit ex lege, dimisit. Et hoc est, ipse dico, delens chirographum decreti, scilicet legis, id est memoriam transgressionis quae erat ex decreto, id est ex lege, quod, chirographum erat adversum nos, et conscientia enim nostra, et diabolus ad accusandum nos erat memor transgressionis illius, et ita haec memoria erat adversum nos scilicet nocens nobis, et nos crucians. Sed et hoc in baptismo abluto et deleto, nec conscientia nostra timet, nec diabolus quod objiciat habet. Et non solum
Abbreviated transcription (Latin):
capite nr̃o om̃is plenitudo diuinitatis corꝑa¬
lit̃ ita qͦd om̃i grã plenꝰ ẽ. s ñ ita habitat i scĩs.
sicut & ĩ nr̃o corꝑe mẽ sensꝰ singłis m̃bris. ẜ ñ
tus. ⁊ gustꝰ ⁊ tactꝰ in cet̾is aũ solus ẽ tactꝰ. itam
excellentiã. qͥa singłari qͣdã susceptiõe. hõis.
factus ẽ homo ille. una ꝑsona cũ ũbo. de nul¬
bũ caro factũ ẽ Nullꝰ scoꝵ qͣlib& p̃sentia gr̃ȩ.

Expanded text:
abitat omnis plenitudo divinitatis, ita quod omni gratia plenus est, sed non ita habitat in sanctis, sicut et in nostro corpore inest sensus singulis membris, sed non tus, et gustus, et tactus, in caeteris autem solus est tactus. Ita in excellentiam, quia singulari quadam susceptione hominis factus est homo ille una persona cum Verbo. De nulbum caro factum est . Nul
Abbreviated transcription (Latin):
intelligi uoluit .xiͣ. aliud sit caro: aliud corpꝰ
nulla caro ẽ. qͥa ñ om̃e corpꝰ caro ẽ: ñ inqͣm
Itẽ. ħ in xp̃o consecuti estis. qͥa estis conse¬
pulti ĩ bapt̃o ei .i. ad similitudinẽ sepult᷑e
eiꝰ baptizati. scił. ut iã ñ uideant᷑ qͦd fue¬
rant. scił uetes pecc̃ores. s noui iusti. sic̃
xp̃c in sepulchro posit᷑ ñ uidebat᷑. In quo

Expanded text:
intelligi voluit, quasi aliud sit caro, aliud corpusnulla caro est, quia non omne corpus caro est. Non inquam Item; hoc in Christo consecuti estis, quia estis consepulti in baptismo, id est ad similitudinem sepulturae ejus, baptizati scilicet ut jam non videantur quod fuerunt, scilicet veteres peccatores, sed novi justi; sicut Christus in sepulcro po
Abbreviated transcription (Latin):
uos estis repleti. donis sp̃s sc̃i: qͦd ñ st̃ ipsae¬
ĩuisibilẽ. ⁊ incorꝑeũ habitare in sub̾a uisi¬
bili.⁊ insasibili. Audiant gͦ. ⁊ ueniant cul¬
tores elem̃toꝵ. ⁊ credant in xp̃m. ut fiant
maiores eoꝵ. qͦs ñc colunt. Hoeo ait. in illo re¬
pleti estis qͥ credidistis ax p̃o omnẽ plenitudi¬
ẽ caput. ñ mͦ hõium. s etiã om̃is pͥncipat᷑.
⁊ potestatis angłice. ⁊ uos gͦ replere potest.
qͥ suꝑnos ciues replet. In qͦ. Alonuit. ne per
phylosophiã a ap̃o recedant. ñc monet ne
a pseudo apłis seducti. oerimonias legis re
nis repleti estis. s etiã estis cͥcuncisi .i. pͦifi¬
cati. ab errore. ⁊ mundo. cͥcuncisi dico cͥcu¬

Expanded text:
vos estis repleti, donis Spiritus sancti, quod non sunt einvisibilem et incorporeum habitare in substantia visibili et invisibili. Audiant ergo et veniant cultores elementorum et credant in Christum ut fiant majores eorum quos nunc colunt. Ideo ait, in illo repleti estis, qui creditis in Christo omnem plenitudi caput, non modo hominum, sed etiam principatus et potestatis angelicae. Et vos ergo replere potest, qui supernos cives replet. In quo. Monuit ne per prophetiam a Christo recedant, nunc monet ne a pseudoapostolis seducti caeremonias legis recnis repleti estis, sed etiam estis circumcisi, id est purificati ab errore et mundo. Circumcisi, dico, circu
Abbreviated transcription (Latin):
d̃r ħ uerbũ. ci. seg̃gationẽ int̾pretari.si¬
Et fui scđ̾m emulationẽ .i. dilectionẽ le¬
gis: ꝑseq̃ns eccłiam dei. Qcͥqͥd enĩ erat. qͦd
legi meȩ adu̾sariũ uideret᷑. impatient̾
ferebã. acrit̾ inseq̃bar. hȩc ap̃ iudeos e
dr. Et scđ̾m iusticiã ñ uerã. s q̃ in lege
ẽ. q̃ manꝰ cõpͥmit ñ animũ. q̃ timore ñ
amore seruire facit. conu̾satꝰ sũ sñ q̃re
la .i. sñ clamore. de me facto. Nota qͦd¬
dicit ħ se scđ̾m iusticiã legis conu̾satũ. i¬
tes uoluntates carnis. ⁊ eramꝰ nat᷑a filii

Expanded text:
rbum quasi segregationem interpretari: qui siEt fui secundum aemulationem, id est dilectionem legis, persequens Ecclesiam Dei. Quidquid enim erat quod legi meae adversarium videretur impatienter ferebam, acriter insequebar. Haec apud Judaeos er. Et secundum justitiam, non veram, sed quae in lege est, quae manus comprimit, non animum, quae timore, non amore servire facit. Conversatus sum sine querela, id est sine clamore de me facto. Adicit se secundum justitiam legis conversatum: ites voluntatem carnis, et eramus natura filii
Abbreviated transcription (Latin):
ui agente mea. Nõta.
qͦd hebrei dñr ꝓ abra¬
hei. mutata litc̃a ab
abrabã. uñ origo tra¬
hit᷑. ñ ab heber. ħ etiã augͥtinꝰ retctat. ita
dicens. qͦd dixit ex abrabã cepisse gentẽ
hebreoꝵ. ẽ qͥdem & ħ credibile ut eberei ue¬
lud abrahei dicti ẽẽ uideant᷑. s ex illo ue¬
riꝰ intelligunt᷑ appellati. quocabat᷑ heb̾:

Expanded text:
vi a gente mea. Nota quod Hebraei dicuntur pro Abrahaei mutata littera ab Abraham, unde origo trahitur, non ab Heber. Hoc autem Augustinus retractat ita, dicens: Quod dixi ex Abraham cHebreorum est quidem et hoc credibile, ut Hebrei uelut Abrahei dicti esse uideantur, sed ex illo uerius intelleguntur appellati, qui uocabatur Heber,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Et n sumꝰ habentes fidutiã .i. spem
salutis. in carne .i. in carnali cͥcuncisi¬
one. uł ingen̾e.Respexit qͦ foã in car¬
ne fidentes. ipsi erant qͥ de carnis cir
cuncisiõe & aliis carnalib obseruai¬
tus. nec ñ etiã de gen̾e głabant᷑. & ne
uideat᷑ apłs ñ posse fidẽ in carne ⁊ cõn¬
tẽpnere qͦd ñ habet. subdit. qͣmqͣm ego
habeã .i. habere possim. confidentiã
in carne. si qͣ eẽt. Et uere possũ. qͥae¬
tiã plus aliis. ⁊ ħ ẽ qͦd subdit. si qͥs aliꝰ
a me qͥ decipit uos uidet᷑ confide in
carne. aiͦ. m̃ iustꝰ sit: ego mag̃ uideor
debere conficde. qͣm illi pseudo. qͥa ego
ysi p̃cipit hominẽ scił. octaua die cir¬
cuncidi. cultello pet̾no innuens qͦd pꝰ
tempꝰ septẽ dierũ. in octauo .i. in et̃¬

Expanded text:
. Et nos sumus habentes fiduciam, id est spem salutis, in carne, id est in carnali circumcisione, vel in genere. Respexit quosdam in carne fidentes. Ipsi erant qui de circumcisione carnis et aliis carnalibus observantiis, nec non etiam de genere gloriabantur. Et ne videatur Apostolus non posse fidere in carne et contemnere quod non habet, subdit: Quanquam ego habeam, id est habere possim confidentiam in carne, si qua esset. Et vere possim, quia plus aliis, et hoc est quod subdit: Si quis alius a me qui vos decipit, videtur confidere in carne, quasi inde justus sit, ego magis videor, debere confidere quam illi pseudo, quia egoysi praecipit hominem, scilicet octava die circumcidi cultello petrino. Innuens quod post tempus, VII dierum in octavo, id est in aete
Abbreviated transcription (Latin):
gen̾e isrł .i. ñ ꝓselit᷑. ñ aduena ad ppłm
cłi. s a parentib natꝰ iudeis. ⁊ sũ ñ de
uiliori tͥbu. s de tͥbu beniamin. q̃ ñ fu¬
it de concubinis. q̃ tͥb adhesit iude. ñ
recedens a tẽplo qñ facta ẽ seꝑatio ĩ ser¬
uo salomonis. Cẽ enĩ tͥb uida q̃ erat
regia.⁊ tͥb beniamin.⁊ tͥb leui. quȩ

Expanded text:
 advena ad populum Dei, sed a parentibus natus Judaeis; et sum non de minori tribu, sed de tribu Benjamin, quae non fuit de concubinis, quae tribus adhaesit non recedens a templo quando facta est separatio in servo Salomonis. Tunc enim tribus Juda quae erat regia, et tribus Benjamin,
Abbreviated transcription (Latin):
splendorẽ tanqͣm filiũ. quia iã p̃locuti sumꝰ.
nos coeua querere in creat᷑is. ꝑ quȩ coet̾na
in creatore astruamꝰ. sic lucernã accende
cupio. ñdum ẽ ibi ignis. nec splendor. mex
aũ ut accendo simul cũ igne. & splendor
existit. Da mͥ ignẽ sine splendore. & credo
tͥ patrẽ fuisse sine filio. dicta ẽ a nobis ut
potuit. tanta res dici: illa tam̃ in effabi¬
lia sunt. Potest gͦ semꝑ eẽ gen̾ans ⁊ sẽꝑ

Expanded text:
splendorem tanquam Filium, quia jam praelocuti sumus splendorem tanquam Filium, quia jam praelocuti sumus nos coaeva quaerere in creaturis, per quae coaeterna in Creatore astruamus. Si lucernam accendere cupio, nondum est ibi ignis nec splendor; mox autem ut accendero, simul cum igne et splendor existit. Da mihi ignem sine splendore, et credo tibi Patrem fuisse sine Filio; dicta est a vobis ut potuit tanta res dici, illa tamen ineffabilia sint. Potest ergo semper esse generans, et
Abbreviated transcription (Latin):
genitũ. N posst̃ gͦ cõparari tẽporalia eter¬
nis. integͣ collatione. s tñ possunt ex aliqͣ
denui & parua similitudine. coeua coet̃nis
cõparari. Inueniamꝰ itaq coeua. nam de
scͥpt̾is ammonemꝰ ad has similitudines. Le¬
gimꝰ enĩ scͥptum de ipsa sapientia. candor:
lucis ȩt̾̃nȩ. Item. speculũ ẽ sine macula dei
maiestatis. Eoce ipsa sapientia dicta ẽ can¬
dor lucis ȩcernȩ. ⁊ hic ait splendor głe. Coet̃
nus ẽ enim pat̾ filius. ut coeuus ẽ splendor
igni ex qͦ & ẽ. Ignis enĩ lucem fundit. lux ab
igne funditur. qͥd enĩ a quo existat. si q̃ra¬
mꝰ. scił fulgor ab igne. uł ignis a fulgore. om¬
nis anima mͥ respondet. Cloluit enĩ ds in¬
seminare om̃i aminȩ initia intellectꝰ ⁊ sa¬
pientiȩ. om̃is gͦ anima respondet & nemo
dubitat. qͦd splendor de igne existit. ñ ignis
de splendore.Ponamꝰ gͦ ignẽ uelud patrẽ.

Expanded text:
genitum. Non possunt ergo comparari temporalia aetergenitum. Non possunt ergo comparari temporalia aeternis integra collatione, sed tamen possunt ex aliqua tenui et parva similitudine coaeva coaeternis comparari. Inveniamus itaque coaeva, nam de Scripturis monemur ad has similitudines. Legimus enim scriptum de ipsa Sapientia: Candor est lucis aeternae . Item, speculum est sine macula Dei majestatis. Ecce ipsa sapientia dicta est candor lucis aeternae, irnus est enim Patri Filius, ut coaevus est splendor igni, ex quo et est. Ignis enim lucem fundit, lux ab igne funditur. Quid enim a quo existat si quaeramus, scilicet fulgor ab igne, vel ignis a fulgore, omnis anima mihi respondet. Voluit enim Deus inseminare omni animae initia intellectus et sapientiae. Omnis ergo anima respondet, et nemo dubitat quod splendor de igne existit, non ignis de splendore. Ponamus ergo ignem velut Patrem,
Abbreviated transcription (Latin):
cum sit splendor. & cet̾a. irtens in ꝓpri¬
is nominib. qͥa ꝓpͥa reꝑire ñ poterat.
& rerũ tẽporalium sumlitudine ados
parari n possint. In et̾̃nitate enĩ stabilitas ẽ. is
tẽpore aũ uarietas. in et̾intate om̃ia stant. ĩ
tẽpore alia accedunt: alia succedunt. Qtͥo enĩ
possumꝰ in creat᷑a iuenire coet̾num. cũ in ea
nicħ inueniamꝰ et̾num: Si muenis patrem
et̃num in creat᷑a.⁊ inuenio coet̾nũ filium.
si aũ ñ inuenis ȩt̃num in creat᷑a. sufficit ad
similitudinẽ. ut inueniamꝰ coeuũ. Alnd:
enĩ coet̃num: aliud coenũ. Coeuos dicimus
eos. qͥ eandẽ hñt m̃suram tẽpoꝵ. ñ alt̾ ab al¬
tero tẽpore p̃ceditur. ambos tñ eẽ cepisse di¬
cimꝰ. Et si poterimꝰ in creat᷑is inuenire aliqͣ
coeua. ñ tam̃ gen̾ans & generatũ. sicut in tͥ¬
nitate geñanti coet̾ium uingenitũ. in crea¬
turis enĩ ñ ex eo tẽpore incipit generatũ: ex
qͦ gen̾ans. In creatore uͦ: ñ p̃cessit genitor

Expanded text:
lendor, etc., utens inpropriis nominibus, quia propria reperire non poterat, et rerum temporalium similitudine ad osparari non possint. In aeternitate enim stabilitas est, in tempore autem varietaslia succedunt. Quid enim possumus in creatura invenire coaeternum, cum in ea nihil inveniamus aeternum? Invenis Patrem aeternum in creatura, et invenio coaeternum Filium: si autem invenis aeternum in creatura, sufficit ad similitudinem ut inveniamus coaevum. Aliud est enim coaeternum, aliud coaevum. Coaevos dicimus eos qui eamdem habent mensuram temporum, non alter ab altero tempore praeceditur: ambos tamen esse coepisse dicimus. Et si poterimus in creaturis invenire aliqua coaeva, non tamen generans et generatum, sicut in Trinitate generanti coaeternum Unigenitum. In creaturis enim non ex eo tempore incipit generatum, ex quo generans; in Creatore vero non praecessit genitor
Abbreviated transcription (Latin):
re.s ñ sunt diu̾sa nat᷑a. Similit̾ ⁊ de do patre d̾:
filius natus ẽ. ⁊ cum sit ei coet̾nus. ẽ etiam eiꝰdẽ
nature. ñ minor eo. qͥa ẽ d̾s de d̾o. ut homo ex
aliud similitudins genꝰ adductũ ẽ. Qd hic in¬
uenit᷑: Qͥo laudat᷑: Certe eqͣlitas substantiȩ hic
laudat᷑. Qd aũ deest: Equalitas tẽporis. In illo
aũ gen̾e similitudinis qͦd dedimꝰ de splendore
ignis. eqͣlitatẽ naturȩ ñ inuenis: s coeuitatẽ.
Eo ibi laudat᷑: Coeuitas. Qͥo deest: Equalitas
nature. Coniunge q̃ laudas. In creaturis enĩ de¬
est aliqͥd. qͦd laudas. in creatore. nichil deesse po¬
test. qͥa qͦd muenis in creat᷑a: a creatore artifice ꝓ¬

Expanded text:
re, non diversa natura. Similiter et de Deo Patre, Deus Filius natus est. Et cum sit ei coaeternus, est etiam ejusdem naturae, non minor eo, quia est Deus de Deo, ut homo ex aliud similitudinis genus est adductum, quid hic invenitur? quid laudatur? Certe aequalitas substantiae hic laudatur. Quid autem deesse? aequalitas temporis. In illo autem genere similitudinis quod dedimus de splendore ignidamus? Coaevitatem. Quid deest? Aequalitas naturae. Conjunge quae laudas. In creaturis enim deest aliquid quod laudas, in Creatore deesse nihil potest: quia quod invenis in creatura, a Creatore artifice p
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. qui habet de qͦ sit. ñ scłm hoc. qͦd pͥus
eẽt pater. ⁊ postea filiꝰ. semꝑ enĩ pater.
semꝑ filius de patre ẽ. semꝑ gͥ filius natꝰ
semꝑ paterẽ. semꝑ de illo ymago. Erce ñ potuis¬
ti coet̾na inuenire in creat᷑is. & muenisti coeua.
quarũ ꝓ portione. intelligis coet̾num filiũ et̾no
gignenti. qͦd enĩ ẽ tẽporali coeuũ: ħ ẽ ȩt̾no coeter¬
num. S atcendendũ qͦd scił. cum in his scił. mig
ne &e splendore sit coeuitas. ñ tam̃ ẽ ibi om̃imoda
eqͣlitas. qͥa splendor qͥ fundit᷑ de igne. minꝰ luce
qͣm ipse ignis. habent gͦ istã similitudinẽ: s õi
modã eqͣlitatẽ. Ideo dicet aliqͥs. talis ẽ om̃mo fili
ad patrẽ qͣlis ad ignem splendor n om̃mno s eqͣli¬
tas om̃imoda ẽ hic. ex alioꝵ enĩ ꝓportione tem¬
ꝑaliũ. quoꝵ alterũ ẽ ex altero & si ñ ooeuũ. tñ ꝯ
substantiale. filus pat̾ consubstantialis ostendit᷑
Nascit᷑ enĩ homo de homine. ⁊ equiis de eqͦ nec est

Expanded text:
 quod habet de quo sit, non secundum hoc quod prius esset Pater, et postea Filius; semper enim Pater, semper Filius de Patre est; semper igitur Filius natus, semper Pater est, semper de illo imago. Ecce non potuisti coaeterna invenire in creaturis, et invenisti coaeva. Quare proportione intelligis coaeternum Filium aeterno gignenti: quod enim est temporali coaevum, hoc est aeterno coaeternum. Sed attende quod, scilicet cum in his, scilicet in igne et splendore, sit coaevitas, non tamen est ibi omnimoda aequalitas, quia splendor qui funditur de igne minus lucet quam ipse ignis. Habent ergo ista similitudinem, sed non omnimodam aequalitatem. Ideo dicit aliquis: Talis est omnino Filius ad Patrem, qualis ad ignem splendor, non omnino, sed aequalitas omnimoda est hic. Ex aliorum enim proportione temporalium quorum alterum est ex altero, etsi non coaevum, tamen consubstantiale Filius Patri consubstantialis ostenditur. Nascitur enim homo de homine, et equus de equo. Nec est
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ ⁊ barnabe dextͣs. in signũ so¬
cietatis .i. consenser̃t in societatẽ
⁊ paruer̃t uoluntati dm̃ consea¬
tientes. ut ego eẽm pͥmꝰ in p̃dica¬
tiõe g̃ntiũ. sicut petrꝰ in cͥcunq¬
one. ⁊ sicut alii apłi obedirent
pet̾ ita barnabas paulo. Non

Expanded text:
Barnabae dextras in signum societatis, id est consenserunt in societatem, et paruerunt voluntati Domini, consentientes ut ego essem primus in praedicatione gentium, sicut Petrus in circumcisione. Et sicut alii apostoli obedirent Petro, ita Barnabas Paulo. Non
Abbreviated transcription (Latin):
did̾unt m̾inqͦ patet qͦd ñ illis infe¬
rior sũ. qͥ a dño adeo ꝑfectꝰ sũ. ut ni¬
chil ẽẽt. qͦd in collatiõe meȩ ꝑfectio¬
ni addent. qͥ enĩ illis imꝑitis tͥbu¬
it sensũ. dedit ⁊mͥ. Uł ita contintia.
Uere d̃s ñ accipit ꝑsonã hõis. qͥasi

Expanded text:
inus In quo patet quod non illis inferior sum, qui a Domino adeo perfectus sum, ut nil esset quod in collatione meae perfectioni adderent. Qui enim illis imperitis tribuit sensum, dedit et mihi. Vel ita continua: Ver
Abbreviated transcription (Latin):
inte putant ẽẽ necessaria saluti. iudaira¬
re: Cogebat qͥdẽ ñ docentis imꝑio. s conũ¬
satiõis exẽplo. ⁊ de hoc obiurgatus ẽ. Hinc
discant galathȩ petͥ auctoritate ñ eẽ iuda¬
uandũ: qͥ i ħrep̃hensus ẽ. De hac aũ rep̃¬
hensiõe. dissentire uident᷑ iheronimꝰ. & augͦ¬
gnꝰ. sicut & de legaliũ pꝰ xp̃m obseruatiõe.
Iheronimꝰ enĩ ait petrũ ñ iõ obseruasse illa
legalia. qͦd uellet ea pꝰ xp̃m seruari etiã a
iudeis. sicut ñ debebant. s inuitũ fecisse.¬

Expanded text:
in te putant esse necessaria saluti, judaizain te putant esse necessaria saluti, judaizare? cogebat quidem non docentis imperio, sed conversationis exemplo, et de hoc objurgatus est. Hinc discant Galatae Petri auctoritate non esse judaizandum, qui in hoc reprehensus est. De hac autem reprehensione dissentire videntur Hieronymus et Augustinus, sicut et de legalium post Christum observatione. Hieronymus enim ait Petrum non ideo observasse illa legalia, quod vellet ea post Christum servari etiam a Judaeis, sicut vere nec debebant, sed invitum fecisse
Abbreviated transcription (Latin):
nirgatiõe sanarent᷑. Non enĩ utile erat. er¬
rorẽ qͥ palã noceret: in secreto em̃dare. hũc¬
etiã accedit. qͦd firmitas ⁊ caritas petͥ. cui ter
a dño dictũ ẽ pasce oues meas. obiurgatio¬
nẽ talẽ post̾ĩoris pastoris. ꝓ salute g̃gis liben¬
tissime sustinebat. ualebatq ħ ad magnum
humilitatis exẽplũ. ut meo qͥ pͥmꝰ ẽ discar
cet̾imites ẽẽ & humiles. Ipͥse enĩ petrꝰ. qͦd a
benigne pietate humilitatis accepit. atq
ad imitandũ difficiliꝰ. qͦ ñ dedignarent᷑ ma¬
iores. sic uͭ forte recti tͣmitẽ reliqͥssent. etiã a
post̾iorib corrigi. Laus itaq uistȩ lib̾tatiᷤ
in paulo. ⁊ sc̃e humilitatis in petͦ. eminuit.
nẽ ciboꝵ nicħ conferre. Ecce qͥ añ fuit in ritu
nidaico: dimisit. sEd gͣ debent facere. qͥñ fue¬
re ut galathȩ: Non utiq debent reciꝑe. s in¬
qͣm hẽ qͦmͦ cogis gentes q̃ om̃ia q̃ uident

Expanded text:
jurgatione sanarentur. Non enim utile erat erjurgatione sanarentur. Non enim utile erat errorem qui palam noceret, in secreto emendare. t, quod firmitas et charitas Petri cui ter a Domino dictum est: Pasce oves meas ; objurgationem talem posterioris pastoris pro salute gregis libentissime sustinebat, valebatque hoc ad magnum humilitatis exemplum, ut in eo qui primus est, discant caeteri mites esse et humiles. Ipse enim Petrus quod a benigne pietate humilitatis accepit, atquead imitandum difficilius, quo non dedignarentur majores sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi. Laus itaque justae libertatis in Paulo, et sanctae humilitatis in Petro eminuit. nem ciborum nihil conferre. Ecce qui ante fuit in ritu Judaico dimisit. Quid ergo debent facere qui non fuerunt ut Galatae? non utique debent recipere. Si, inq
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ ex cͥcuncisiõe erant .i. de iudea. qͥa erant infir¬
mi uł etiã si firmi eẽnt ꝓmore suo scandalira¬
rent᷑. Hiigͥ ne scandaliarent᷑. s paulatĩ in fi¬
de nutͥrent᷑ factꝰ ẽ uideis tanꝗͣ uideus. simu¬
lans cũ infirmis idẽ sentire. ⁊ simulationi eiꝰ
ceti iudei qͥ erant antiochiȩ. consenser̃t: tãqͣm
discerñet cibos. ita ut & barnabas qͥmecũ erat
doctor gñtiũ. ab eis duceret᷑. gentib subtͣctus.
in illã simulationẽ iudaicȩ comestiõis. ut qͣ¬
ius recte credet de legis inutͦq ppło abolitiõe.
eadẽ tñ intentiõe qͣ petrꝰ se agentib subtͣhe¬
ret. ⁊ cũ infirmis idem sentire se simularet. ħ
aũ simulatio g̃ntib inutilis erat iõq paulꝰ
petrũ redarguit. Uñ subdit. S cũ uidissem¬
ut gentes iudauarent dixi cephe corã om̃ib.
qͥa ꝓ ipsis sanandis dictũ ẽ. ut om̃s illiꝰ ob¬

Expanded text:
qui ex circumcisione erant, id est de Judaea, quia erant infirqui ex circumcisione erant, id est de Judaea, quia erant infirmi, vel etiam si firmi essent, ne pro more suo scandalizarentur. Igitur ne scandalizarentur, sed paulatim in fide nutrirentur, factus est Judaeis, tanquam Judaeus, simulans cum infirmis idem sentire. Et simulationi ejus caeteri Judaei, qui erant Antiochiae, consenserunt, tanquam discerneret cibos, ita ut et Barnabas, qui mecum erat doctor gentium, ab eis duceretur gentibus subtractus in illam simulationem, Judaicae comestionis, ut quamvis recte crederet de legis in utroque populo abolitione, eadem tamen intentione qua Petrus, se a gentibus subtraheret, et cum infirmis idem sentire se simularet. Haec autem simulatio gentibus inutilis erat, ideoque Paulus Petrum redarguit. Unde subdit: VERS. ut gentes judaizarent, dixi Cephae coram omnibus, quia pro omnibus sanandis dictum est, ut omnes illius ob
Abbreviated transcription (Latin):
płoꝵ ñ legat᷑ in faciẽ ei restitit
contuli petͦ qͥa cũ uenisset anthi
go restiti ei tanꝗͣ par. Hoc enĩ ñ
auderet facere. nͥ sciret se ñ impa¬
rẽ fore. Restiti dico eundo in faci¬
ĩdicando. ⁊ ñ mocculto. s coram
hõib qͥb nocebat. Et ñ tem̃e ħ fe¬
ci. qͥa rep̃hensibilis erat .i. dignꝰ
ęccłȩ ep̃o. edebat petiꝰ cũ genti¬
b. ñ hñs discretionẽ incibis. Illi
qͥ a iacobo ueñant ẽmulatores
legis erant. noĩe xͥiami. qͥ equoiy¬
re xp̃m ⁊ legem uen̾abant᷑ qͦs ti¬
mens ñ miscebat᷑ gentib. qͦd si
solũ eẽt ñ eẽc rep̃hensibile. sicut
⁊ ipse paulꝰ ꝓ scandalo aliqͣndo
cessit. S in ħ erratũ ẽ. qͦd gentes
dũ ag̃ntib se diuidens. iudeis
se adiungebat. Uñ subdit. Cum
aũ illi uenissent a iudea subtͣ¬
hebat se petrꝰ latent̃ ꝑ aliqͣs oc¬
casiões a cibis gñtiliũ. ⁊ segre¬
gabat se.i ꝑ se gregẽ cũ iudeis
faciebat. timensñ cibos. s eos

Expanded text:
on legatur, in faciem ei restitit contuli Petro, quia cum venisset Cephas go restiti ei, tanquam pari. Hoc enim non auderet facere, nisi sciret se non imparem fore. Restiti, dico, eundo in faciindicando; et non in occulto, sed coram omnibus quibus nocebat. Et non temere hoc feci, quia reprehensibilis erat, id est dignus episcopo, edebat Petrus cum gentibus, non habens discretionem in cibis. Illi qui a Jacobo venerant aemulatores legis erant, nomine Christiani, qui quos timens non miscebatur gentibus. Quod si solum esset, non esset reprehensibile. Sicut et ipse Paulus pro scandalo aliquando cessit. Sed in hoc erratum est, quod gentes dum a gentibus se dividens Judaeis se adjungebat. Unde subdit: Cum autem illi venissent a Judaea, subtrahebat se Petrus, latenter per aliquas occasiones a cibis gentilium. Et segregabat se, id est per se gregem cum Judaeis faciebat, timens, non cibos, sed eos
Abbreviated transcription (Latin):
ba. q̃ diu̾sis locis congruent̃ posita uarie n¬
telligunt᷑ sicut hoc. Nisi enĩ oñs nomea
sub diu̾sis significatiõib acceꝑis: ꝓculdu¬
bio putabis eundẽ s̃ in loq̃ndo eẽ contͣriũ.
& ħ tã uicine positis uerb̾. qͥ cũ paulo añ di¬
ceret. alt̾ alt̾us onera portate. hͥdicit unus¬
qͥsq onus suũ portabit s alia st̃ onera parti¬
cipandȩ infirmicatis de quib supͣ egid alia
reddende dorationis de actib nr̃is: de quib
ħ agit. Illa cũ fr̃ib sustentanda cõmunicat᷑.
hec ꝓpͥa abuno quoq portant᷑ hẽc onera pec¬
cata sc̃ Alia gͦ sunt in quib qͥsq ꝓpͥũ portat.
nͨ portat cũ alio. nͨ ꝓicit in alterũ. alia quȩ
cũ aliis. ⁊ ꝓ aliis portant᷑ ltẽ ꝓpt̃ diu̾sos ho¬
mines hec dicit. Cont᷑ eos enim qͥ putant
hominẽ alienis inqͥnari pecc̃is. dicit unus¬
qͥsq: onꝰ suũ portabit Alieno qͥdem peccato
nullꝰ inqͥnat᷑. nͥ consentiendo. uł. iitan¬

Expanded text:
posita varie intelliguntur, sicut hic: nisi enim oneris nomen sub diversis significationibus acceperis, procul dubio putabis eumdem sibi in loquendo esse contrarium, et hoc tam vicine positis verbis: qui cum paulo ante diceret, alterius onera portabit, hic dicit, unusquisque onus suum portabit. Sed alia sunt onera participandae infirmitatis, de quibus supra egit; alia reddendae Deo rationis de actibus nostris, de quibus hic agit. Illa cum fratribus sustentanda communicantur; haec propria ab unoquoque portantur. Haec onera, peccata sunt; alia ergo sunt in quibus quisque proprium portat, nec portat cum alio, nec projicit in alterum; alia quae cum aliis et pro aliis portantur. Item, propter diversos homines haec dicit. Contra eos enim qui putant hominem alienis inquinari peccatis, dicit, unusquisque onus suum portabit. Alieno quidem peccato nullus inquinatur, nisi consentiendo vel imitan
Abbreviated transcription (Latin):
debet de ħ ap̃ aliũ głari. & laudẽ suam foras
bere głari. se mundũ habere cor. in semetip¬
so habebit głam. & ñ in altero .i. in sui ñ raal¬
teriꝰ considatione głabitur. Nulli eñ se añ¬
ponit. nec quẽ qͣm iudicat: ut uere sit iustus.
Qe̾nĩ uere iustus ẽ alterũ s p̃ponit qͥa płꝰ sua
mala scit. qͣm alt̾ius. quoꝵ cogitatios głari
ẽ. Gaudet enĩ. dũ cognoscit morbũ suũ. quẽ
bet opꝰ suũ. qͦd & debet. nam de suo uidicabit᷑.
na. sͦd hic dr. contͣriũ iudet᷑ p̃cedentib: uͥait.

Expanded text:
debet de hoc apud alium gloriari, et laudem suam foras bere gloriari se mundum habere cor, in seipso habebit gloriam et non in altero, id est in sui, non in alterius consideratione gloriabitur. Nulli enim se anteponit, nec quemquam judicat ut vere sit justus. Qui enim vere justus est, alterum sibi praeponit, quia plus sua mala scit quam alterius, quorum cognitio sibi gloria est. Gaudet enim dum cognoscit morbum suum quem robet opus suum, quod et debet, nam de suo judicabitur.na. Quod hic dicitur, contrarium videtur praecedentibus, ubi ait,
Abbreviated transcription (Latin):
Opus aũ. Qoͣi.
ter inspiciat opus suũ. ñ pecc̃m alteriꝰ. ut pha¬
riseus qͥ dicebat. N sũ sicut cet̾i hominũ: qͥ ñ
re s fallacit᷑ iustꝰ erat. Pbet opꝰ suũ dico. & sic.¬
.i. si actus suos considet. sciens si qͥd bom hab&
se a do accepisse. & si qͥd mali ẽ a se fore. habe
sic enĩ fiet ut s qͥ ẽ meo sit gła enis. ⁊ nichil
alud. uł in semec ipso .i. intꝰ. in conscientia sua

Expanded text:
Opus autem. Quasi est diligenter inspiciat, opus suum, non peccatum alterius, ut Pharisaeus qui dicebat: Non sum sicut caeteri hominum, qui non re, sed fallacit si actus suos consideret, sciens si quid boni habet, se a Deo accepisse; et si quid mali est, a se fore, habebsic enim fiet, ut Deus qui est in eo sit gloria ejus, et nihil aliud. Vel, in seipso, id est intus in conscientia sua
Abbreviated transcription (Latin):
ripientẽ eos qͥ resistunt u̾ita¬
ti: qͥa ñ ẽ cessandũ a correctio¬
ne erroris alt̾ius. Ecce patet.
qͥa nec deeẽ uoluit nos fr̃m
correctioni: nec stude certami¬
m. Multi enĩ homines. cuma
sõpno excitant᷑ litigare uolt̃.
aut rursꝰ dormire cũ litigare
ꝓhibent᷑ corripientẽ dico. q̃¬

Expanded text:
ripientem eos qui resistunt veritati, quia non est cessandum a correctione erroris alterius. Ecce patet quia nec deesse voluit nos factum correctioni, nec studere certamini. Multi enim homines cum a somno excitantur, litigare volunt, aut rursus dormire cum litigare prohibentur. Corripientem dico, q
Abbreviated transcription (Latin):
aliq̃n ds det illis penitentiã.
Alit̃ ñ ꝓdest correctio. nͥ suꝑ¬
nus medicꝰ respiciat.i. nͥ faci¬
at. ut peccati sui quẽq pe¬
inteat. quȩ penitentia. pu¬
dore & timore dis plicendia¬
liis int̾dum impedit᷑. dũ plꝰ
delectat hominẽ alioꝵ estima¬
tio qͣm iusticia: qͣ se qͥsꝙ huori¬
liat. penitendo. Ideoq ñ solũ
cũ agitur penitentia. uerũ e¬
tiã ut agatur di miscđia ne¬
cessaria ẽ: ut enĩ petrꝰ amare
fleret. respexit eũ dñs. & ido
nitentiã. ad cognoscendã ue¬
ritatẽ. qͣm mͦ impugnant. &
ea cognita resipiscant a diabo
rib diaboli. quib illaq̃ati
tenent᷑. & redeant ad bonum
ut sapiant ueritatẽ. Nã resi¬

Expanded text:
aliquando, Deus det illis poenitentiam, aliter non prodest correctio, nisi supernus medicus respiciat, id est nisi faciat ut peccati sui quemque poeniteat, quae poenitentia pudore et timore displicendi aliis interdum impeditur, dum plus delectat hominem aliorum existimatio quam justitia, qua se quisque humiliat poenitendo. Ideoque non solum cum agitur poenitentia, 223 verum etiam ut agatur Dei misericordia necessaria est, ut enim Petrus amare fleret, respexit eum Dominus . Hnitentiam ad cognoscendam veritatem, quam modo impugnant, et ea cognita resipiscant a laqueiribus diaboli quibus illaqueati tenentur, et redeant ad bonum ut sapiant veritatem. Augus
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ .i. caritatẽ factis. Uirtꝰ pietatis
ẽ caritas de corde puro & conscĩa
bona: & fide ñ ficta. Hȩc ẽ uirtus.
qͣm nicħ uincit. nullus ignis. nul¬
li fluctꝰ scłi. nulla flumina tẽpta¬
tioĩs eam extingunt. De hac d̾r.
fortis ẽ ut mors dilectio. Sic̃ enĩ
mors qñ uenit ei resisti ñ pot̃. sic
cont᷑ iuolentiã caritatis incħ po¬
test munoꝰ. e contͣrio data ẽ sum¬
litudo. Qͦmͦ enĩ mors ad aufereꝵ¬
dũ uiolentissima ẽ. sic caritas ad
saluandũ uiolenta ẽ. Uł scdm
aliã litterã. ueritatẽ aũ eius .i.
rem pietatis ab negantes. toem

Expanded text:
irtus pietatis est charitas de corde puro et conscientia bona, et de fide non ficta, haec est virtus quam nihil vincit, nullus ignis, nulli fluctus saeculi, nulla flumina tentationis eam exstinguunt. De hac dicitur: Fortis est ut mors dilectio . Sicut enim mors quando venit ei resisti non potest, sic contra violentiam charitatis nihil potest mundus. Econtrario data est similitudo. Quomodo enim mors ad auferendum violentissima est, sic charitas ad salvandum violenta est. Vel secundum aliam litteram, veritatem autem ejus, id est rem pietatis, abnegant, idem
Abbreviated transcription (Latin):
dorẽ ñ seruantes. s hu̾manã uere¬
cundiã mu̾ecunde agitantes. tu¬
midi. inflato corde. ceci. scił. ñ intel¬
lig̃ntes q̃ locunt᷑. nec de qͥb agunt.
uoluptatũ qͣrũlibet amatores ma¬
gis qͣm di .i. carnales leticias sp̃ua¬
lib p̃ponentes. hñtes qͥdem sp̃ẽm
pietatis .i. religionis. qͥa eadẽ sacͣ¬

Expanded text:
dorem non servantes, sed humanam veredorem non servantes, sed humanam verecundiam inverecunde agitantes; tumidi inflato corde; caeci, non intelligentes quae loquuntur, neque de quibus agunt. Voluptatum quarumlibet amatores magis quam Dei, id est carnales laetitias spiritualibus praeponentes, habentes quidem speciem pietatis, id e
Abbreviated transcription (Latin):
stulta deuita. ad ipsa aũ ui¬
tanda: ꝯcito qm̃ in nouissimł
dieb instabunt scĩs tẽpora
mines amantes seipsos. ñ
dmut petrꝰ qͥter int̾rogat᷑
a dño. der confessus ẽ se eũ
dilig̾e dicens tu scis qͥa amo
eredidit qͥa in pascendis o¬
pidi pecumȩ elati ad dñm. Suꝑbi.
De honorib sͥ impensis a subditis. blã
la ꝓ honis reddunt. scelesti ingͣuib
ꝑpetͣndis ut qñ modũ peccati tͣns¬
cendunt. scił. suas uł alioꝵ aĩmas
int̾ficientes. sñ affectione ad aliqͣ
sñ qͣ sunt. ñ cõmpatiendo infirmis.
sñ ꝑace i inqͥetantes alios. cͥmina.¬
.i. cͥmina aliis imponentes. uł detͣe¬
tores. famã scoꝵ maculare uolen¬
tes. incontinentes gulȩ. uł libidi¬
nis. ñ refrenando malas cupidita¬
tes. ĩmittes.i. crudeles. exercendo
lites. sñ benignitate .i. largitate.
dũ nesciunt subuenire aliis. ꝓdi¬
tores secretoꝵ alt̾iꝰ. dũ indicant ni¬
imicis pioꝵ q̃ occultanda nouer̃t.

Expanded text:
stulta devita: ad ipsa autem vitanda, scito quoniam in novissimis diebus instabunt sanctis tempora mines amantes seipsos, non Deum, ut Petrus qui ter interrogatus a Domino, ter confessus est se eum diligere, dicens: Tu scis quia amo tradidit, quia in pascendis opidi pecuniae; elati ad Dominum; superbi de honoribus sibi impensis a subditis; blaspla pro bonis reddunt; scelesti, in gravibus perpetrandis, ut quando modum peccandi transcendunt, scilicet suas vel aliorum animas interficientes; sine affectione ad aliquem, sine qua sunt non compatiendo infirmis; sine pace, id est inquietantes alios; criminaest crimina aliis imponentes, vel detractores famam sanctorum maculare conantes; incontinentes gulae vel libidinis, non refrenando malas cupiditates; immites, id est crudeles, exercendo lites; sine benignitate, id est largitate, dum nesciunt subvenire aliis; proditores secretorum alterius, dum indicant inimicis piorum quae occultanda noverunt;
Abbreviated transcription (Latin):
sonis .i. honestis uiris. ut uob̃. ⁊ aliis.
ꝑsonis dico multarũ facierũ .i. dis¬
sarũ uͥtutum. ut facies ios fuit. pa¬
cientia: facies dauid humilitas. fa¬
cies moysi mansuetudo. Uł scđm
aliã licterã. Alia enĩ tͣnslatio ita

Expanded text:
st ex honestis viris, ut vobis et aliis. Personis dico multarum facierum, id est disrsarum virtutum, ut facies Job fuit patientia, facies David humilitas, facies Mosi mansuetudo. Vel secundum aliam litteram. Alia enim translatio ita
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑari in uobis.i. nos inten¬
tiã earũdẽ passionũ. qͦs&
nos patim᷑. qͥa debetis exẽ¬
plo nr̃o pati eadẽ q̃ & nos
patim᷑. A deo oꝑat᷑. ut spes
sit firma. patim᷑ dico & ħ¬

Expanded text:
ari in vobis, id est nos intentiam earumdem passionum quas et nos patimur, quia debetis exemplo nostro pati eadem quae et nos patimur. Adeo operatur, ut spes sit firma. Patimur, dico,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cedentiũ tͥbulationũ. & supͣ uͥtutẽ
humanã. ita .i. adeo ut ced̾et nos. qͥde
malis solemꝰ gaude etiã uiu̾e. ñ solũ
loqͥ & cet̾a. facere. Et ñ solũ tedebat
uiuere. s etiã nos ipsi. ñ solũ alii de
nob̾ habuimꝰ. uł. accepimꝰ. responsũ.
qͥa nr̃a nat᷑a nil nͥ mortẽ ꝓmittebat.
uł defectũ. T̃antã insolentiã iniqͥta¬
tis significat insurrexisse contͣ fidei
p̃dicatores. ut mortẽ añ ocłos habe¬
rent. sic enĩ afflicti fu̾ant ut desꝑa¬
rent de p̃senti uita. Iõ aũ ds tm̃ per¬
misit nos affligi: ut ñ simꝰ fidentes
ĩ nob̃. Maledictꝰ enĩ qͥ confidit ĩ hoĩe.
s ind̾otm̃. in qͦ secure confide possu¬
mꝰ. qͥa ip̃e ẽ qͥ suscitat mortuos. cui
miraculo simile ẽ qͦd me de illis p̃dic¬
tis lib̾auit uñ subdit. qͥ de tantis ꝑi¬
culis nos eripuit .i. ad salutẽ reduxit.
⁊ cotidie nos eruit. qͥa d̾s p̃sidia sua
ñ negat suis. ĩ necessitate positis. mn

Expanded text:
praecedentium tribulationum, et supra virtutem humanam, ita, id est adeo, ut taederet nos, qui de malis solemus gaudere, etiam vivere, non solum loqui, et caetera facere. Et non solum taedebat vivere, sed etiam nos ipsi, non solum alii de nobis, habuimus, vel, accepimus responsquia nostra natura nil nisi mortem promittebat, vel defectum. Tantam insolentiam iniquitatis significat insurrexisse contra fidei praedicatores, ut mortem ante oculos haberent. Sic enim afflicti fuerant ut desperarent de praesenti vita. Ideo autem Deus permisit tamen nos affligi, ut non simus fidentes in nobis. Maledictus enim qui confidit in homine; sed in Deo tantum, in quo secure confidere possumus, quia ipse est qui suscitat mortuos, cui miraculo simile est, quod me de illis praedictis liberavit. Unde subdit: Qui de tantis periculis nos eripuit, id est ad salutem reduxit, et quotidie nos eruit, quia Deus praesidia sua non negat suis, in necessitate positis, in
Abbreviated transcription (Latin):
sionũ. sic ⁊ ĩ fut᷑o eritis cos
gła. labori ur̃o retͥbuetir.
Nlonenĩ. hic exponit tͥbu¬
latioẽs suas. ut cũ se ad
magist̾ sui cõꝑationem.
parua pati cognou̾int:
accepta consolatiõe do
nr̃a. ꝑseudo de sua gła¬

Expanded text:
sic et in futuro eritis socii gloria labori nostro retribuetur. Non enim, hic exponit tribulationes suas, ut cum se ad magistri sui comparationem parva pati cognoverint, accepta consolatione dolnostra. Pseudo de sua g
Abbreviated transcription (Latin):
census. ꝑ bonũ . i. ꝑlegẽ ita ut appareat
pecẽm .i. inimicꝰ. dum uidens homini ꝓ¬
uideri ꝑlegẽ. illicita suasit ut ꝓ uita ex
lege ei mors ꝓueniret. Oꝑatũ ÷ dico. in
tm̃ ut pec̃m fiat peccans .i. peccare faci¬
ens supͣ modũ .i plus qͣm añ. & hoc per
mandatũ. quodato magis institit. ut hõi

Expanded text:
num, id est per legem, ita ut appareat, peccatum, id est inimicus, dum videns homini provideri per legem illicita suasit, ut pro vita ex lege ei mors proveniret. Operatum est dico in tantum, ut peccatum fiat peccans, id est peccare faciens. Supramodum, id est plusquam ante, et hoc, per mandatum, quo dato magis institit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
um noxiȩ & mortiferi pomi a serpen¬
te accipiens: a nat᷑ali libertate disces¬
sit. Maluit enĩ se ꝑpetuȩ eiꝰ dedere ser¬
uituti. a qͦ uetiti pomi letale p̃tiũ ac¬
ceꝑat. qͣ deinceps conditiõe pecepti.
constͥngi. & ita ñ ĩmerito omnẽ postita¬
tis ꝓgenẽ eiꝰ subdidit famulatui. cuiꝰ
effectus ẽ seruus. D̾ene nos potuit. s
redim̾e ñ ualuit. Suendidit nos consen¬
su pecẽi. redimim᷑ iusticia fidei. Sangͥs¬

Expanded text:
s noxiae, et mortiferi pomi a serpens noxiae, et mortiferi pomi a serpente accipiens, a naturali libertate discessit. Maluit enim se perpetuae ejus servituti dedere, a quo vetiti pomi letale pretium acceperat, quam deinceps conditione praecepti constringi, et ita non immerito omnem posteritatis progeniem ejus subdidit famulatui, cujus effectus est servus. Vendere nos potuit, sed redimere non valuit. Vendidit nos consensu peccati, redimimur justitia fidei. Sang
Abbreviated transcription (Latin):
carnalis sũ .i. impotens animȩ iutio. re¬
sist̾e̾ ciabolo. qͦd uitiũ ꝑ concupiscentiã
genit᷑ ex carne contͣxi. & uñ hoc sit sub¬
dit ego dico uenundatꝰ in pͥmo parente.
sũ scił. ex culpa pͥmi hominis. qͥ ꝓ de¬
lectatiõe cibi uetiti. se & om̃s alios uen¬
dicit. Adam enĩ uendidit se pͥor. ac ꝑ
hoc om̃e semen eiꝰ subiectũ ẽ peccato.
ut potestate sua utiñ possit. circa obe¬
dientiã legis. ad̃ȩ quippe p̃uaricatione.
atq ut ita dicam dãpnosa negotiatiõe.
fraudulentaq comestiõe: uenditi sumꝰ.
Omnẽ enĩ ꝓlem suam serpentis ꝑsua¬
siõe seductꝰ. illiciti cibi ꝑceptiõe. ꝑpem¬
tuȩ seruituti addixit. Soletq hic mos
int̾ uendentes em̃tesq seruari. ut is qͥ
se alieno dñio cupit mancipari. ꝓaliqd
p̃tii iactura ꝓpͥȩ lib̾tatis.⁊ additione
ꝑpetuȩ seruitutis. a suo conseqͣt᷑ emp¬
tore. Qd etiã int̃ adã ⁊ serpentẽ: mani¬
festũ ẽ int̾cessisse. Ille enĩ lib̾tatis p̃ti¬

Expanded text:
otens animae vitio resistere diabolo, quod vitium per concupiscentiam genitus ex carne contraxi. Et unde hoc sit, subdit: Ego, dico, venumdatus in primo parente cet ex culpa primi hominis qui pro delectatione cibi vetiti se et omnes alios vendidit. Adam enim vendidit se prior, ac per hoc omne semen ejus subjectum peccato, ut potestate sui uti non possit circa obedientiam legis. Adae quippe praevaricatione atque, ut ita dicam, damnosa negotiatione fraudulentaque comestione venditi sumus. Omnem enim prolem suam serpentis persuasione seductus, illiciti cibi perceptione perpetuae servituti addixit. Soletque hic mos inter vendentes ementesque servari, ut is qui se cupit alieno domino mancipari aliquid pretii pro jactura propriae libertatis et additione perpetuae servitutis, a suo consequatur emptore, quod etiam inter Adam et serpentem manifestum est intercessisse. Ille enim pretium libertati
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑbonũ. i ꝑ legem. ñ utiq efficientẽ pecem.
s potiꝰ demonstntẽ. & ꝓhibentẽ sfło. ita ut
ꝑ eã legẽ appareat pecc̃m. ñ dico ut sit ꝑ eã.
s ut appareat. qͥa etiã erat q̃n ñ apparebat
sicut supͣ dixit concupiscentiã nesciebã ẽẽ
pecẽm nͥ lex diceret. ñ concupisces. ñ dixit
ñ habebã. Bonũ ẽ gͦ lex q̃ sc̃itate sua & iꝰti¬

Expanded text:
tique efficientem peccatum, sed potius demonstrantem et prohibentem illud, ita ut per eam appareat peccatum, non dico ut sit per eam, sed appareat, quia etiam erat quando non apparebat, sicut supradictum est, concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret: Non concupisces. Non dixit, non habeba
Abbreviated transcription (Latin):
pecẽm. Bona ẽ enĩ lex S sine gr̃a cm̃modo
ostendit pecc̃m: ñ abstulit. Lex gͦ semꝑbona
ẽ. siue obsit inanib gr̃a: siue ꝓsit plenis
gr̃a. Multa enĩ st̃ bona. q̃ tñ qͥb dam ui¬
tio ipsoꝵ st̾ noxia: sicut sol sanos qͥdem
ocłos mulcet dolentib auget dolorẽ. Simi¬
lit̃ qͦ lex ꝓdest habentib gr̃am. q̃ ẽ m̃tiũ
sanitas. inanib aũ obẽ. ñ suo s illoꝵ ui¬
tio. Dico oꝑatum ẽ mͥ mortẽ. in tm̃. ut pec¬
catũ .i. fomes peccati. fiat peccans .i. pec
diocrit qͥa etiã p̃uaricatio accessit fiat pec
debat fomes. & ꝑ qͦd accreuit p̃uaricatio.
Concupiscentia enĩ carnis. q̃ radix ẽ maloꝵ
ꝑ mandatũ magis p̃ualuit: ñ defecit. Lex
enĩ concupiscentiã ñ extinxit. Sb̾i enĩ ñ
ẽ gr̃a lib̾atoris. auget peccandi desid̃iũ ꝓ¬
hibitio pecc̃oꝵ. Ioeo qͦ dixit ꝑ mandatũ: qͥa
p̃uaricatio addita ẽ cũ peccandi libidine. &
iõ dixit supͣ modũ. qͥa ꝑ legem ñ defecit. s

Expanded text:
peccatum, bona est enim lex, sed sine gratia tantum ostendit peccatum, non intulit. Ergo lex semper bona est, sive obsit inanibus gratia, sive prosit plenis gratia. Multa enim sunt bona quae tamen quibusdam vitio ipsorum sunt noxia, sicut sol sanos quidem oculos mulcet, dolentibus auget dolorem. Similiter ergo lex prodest habentibus gratiam, quae est mentium sanitas. Inanibus obest non suo, sed illorum vitio. Dico operatum est mihi mortem, in tantum, ut peccatum, id est fomes peccadiocriter, quia etiam praevaricatio accessit. Fiat peccdebat fomes, et per quod accrevit praevaricatio. Concupiscentia enim carnis quae radix est malorum per mandatum magis praevaluit non defecit. Lex enim concupiscentiam non exstinxit. Ubi enim non est gratia liberatoris, auget peccati desiderium, prohibitio peccatorum. Ideo ergo dixit, per mandatum, quia praevaricatio addita est cum peccandi libidine. Et ideo dixit, supramodum, quia per legem non defecit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
cedit. d̃s solus ẽ maior minor gͦ angłis
magnũ de ̾o patre dici. si forma serm
maior÷ qͣ maiores uidñr angłi. ñ recte
cogitas. nec atteirois: quẽ locũ habeat
in reb humana nat᷑a. q̃ condita ẽ ad ym¬
solũ. s etiã m̃ti qͣm gerebat humanȩ. de¬
um patrẽ p̃ferebat. q̃ tota sñ dubio for¬
ma agnoscit᷑ serui. qm̃ seruit tota erea¬
illa faciens. confestĩ surrexit. sicut qͥ gus¬
tat breuit̾ exꝑit᷑. gustaret dico. ꝓ om̃ibꝰ
scił. p̃destinatis. qͥ ꝑ eiꝰ mortẽ redẽpti st̃.
& saluati. Clel ꝓ om̃ib hominib gen̾a¬
lit̾ mortuus ẽ: & si enim om̃s ñ credunt. ip¬
se tñ qͦd suũ ẽ impleuit. Decebat enĩ. Qĩ.
dm patrẽ. ꝓpt̾ quẽ głificandũ om̃ia fac̃¬
ta st̃. & ꝑ quẽ auctorẽ om̃ia facta st̃. qui

Expanded text:
ecedit, Deus solus est major. Minor ergo angelis magnum de Deo Patre dici, si forma servi majorem qua majores videntur angeli, non recte cogitas, nec attendis quem locum habeat in rebus humana natura quae condita est ad imsolum, sed etiam menti quam gerebat humanae Deum Patrem praeferebat. Quae tota sine dubio forma agnoscitur servi, quoniam servit tota creailla faciens confestim surrexit, sicut qui gustat breviter experitur. Gustaret, dico, pro omnibus, scilicet praedestinatis qui per ejus mortem redempti sunt et salvati. Vel pro omnibus hominibus, gen mortuus est. Et si enim omnes non credunt, ipse tamen quod suum est implevit. Decebat enim. QuasiDeum Patrem, propter quem glorificandum omnia facta sunt, et per quem auctorem omnia facta s
Abbreviated transcription (Latin):
cia fidei. uł quȩ fides ẽ ipsi abrahȩ ĩ
cuncidet᷑. & iõ in tempore p̾putii ha¬
buit ex fide iusticiã. ut sit ipse .i. ut
ostendat᷑ eẽ ꝑat̾ id ẽ fidei auctor. exẽ¬
plo om̃iũ credentiũ. Sit pat̾ dico. eq¬

Expanded text:
est ipsi Abrahae in cumcideretur; et ideo in tempore praeputii habuit ex fide justitiam, ut ipse sit, id est ut ostendatur esse pater, id est fidei auctor exemplo, omnium credentium. Si pater dico et
Abbreviated transcription (Latin):
abrahã placeret deo. cui ꝑ p̃uaricationẽ
adam displicuerat. Scd̃o in signũ magne
fidei abrahe. credidit enĩ se habiturũ fili¬
um. in quo benedicerent᷑ om̃s gentes. ꝑ fi¬
dem. & ꝑ quẽ sp̃ualis cͥcuncisio implexet᷑
sicut iustificatus ẽ & ipse. Tertio. ut ħ sig
ꝑ qͦd gen̾atur creatura mortaliũ. & inqͦͣli¬
bido solet dñari. castitatẽ mentis & cor¬
poris seruandã. & impudicitiã reciden¬
dã indicet. Qͥnto iõ p̃cepta fuit: qͥa ñ posso
melius significare ꝑ xp̃m. tolli originale
pecc̃m. Cũ p̃putio qͥppe om̃is hõ nascit᷑ quẽ¬
admodũ cũ & originali pecc̃o & cͥcuncisus
p̃putiatũ gignit. tͣiciens in illũ. qͦ ipse iam
caruit. sic baptiratꝰ. in filiũ quẽ carne gene¬
rat. reatũ traicit originis. a qͦ ipse iã liber
erat. In carne p̃putii iõ iussa ẽ fieri. qͥa in re¬
mediũ instituta ẽ. scił. contͣ originale pecca¬
tũ qͦd a parentib contͣhimꝰ. concepti ĩ con¬

Expanded text:
aricationem Adam displicuerat. Secundo, in signum magnae fidei Abrahae. Credidit enim se habiturum filium in quo benedicerentur omnes gentes per fidem, et per quem spiritualis circumcisio impleretur, sicut justificatus est et ipse. Tertio, ut hoc siper quod generatur creatura mortalium, et in quo libido solet dominari, castitatem mentis et corporis servandam, et impudicitiam recidendam indicet. Quinto, ideo praecepta fuit, quia non posset melius significari per Christum tolli originale peccatum: cum praeputio quippe omnis homo nascitur, quemadmodum et cum originali peccato: et circumcisus praeputiatum gignit, trajiciens in illum quo ipse jam caruit, sicut baptizatus in filium quem carne generat reatum trajicit originis, a quo ipse jam liber erat. In carne praeputii ideo jussa est fieri, quia in remedium instituta est, scilicet contra originale peccatum, q
Abbreviated transcription (Latin):
in illo m̃bro pͥus inobedientiȩ culpã pͥmus
hõ cognouit. decuit ut in ħ m̃bro signũ obe¬
dientie acciꝑet. Fiẽbat aũ octauo die lapi¬
deo cult᷑. qͥa post septenariũ uitȩ huiͦ. in oc¬
taua etate quȩ erit resurgentiũ. om̃is ab
electis ꝑ petrã xp̃m abscidet᷑ corruptio car¬

Expanded text:
in illo membro culpam inobedientiae primus homo cognovit, decuit ut in hoc membro obedientiae acciperet. Fiebat autem octava die lapideo cultro, quia post septenarium vitae hujus in octava aetate, quae erit resurgentium, omnis ab electis per petram Christum abscidetur corruptio car
Abbreviated transcription (Latin):
.i. infidelib: & seruet᷑ amicis .i. fid̃elib ad
similitudinẽ sigilli. qͦd impͥmit᷑ ut qͦd oc¬
cultũ uolumꝰ eẽ. om̃ib ñ pateat. Hoc ẽ aũ
myst̾iũ. qͦd cͥcuncisio qͣi celatũ continet.
scił. qͦd sicut in octaua die cͥcuncidit᷑ hõ.
sic in octaua etate post finẽ septẽ dierũ
scħ. auferet᷑ om̃is uetustas culpe. scił. ꝯ¬
pene. Hic uidendũ ẽ in qͦ pͥmo fuit insti
qͣre mutata fuerit tẽpore gr̃e. succeclerere
aata e. ut sub lege mandatieẽt. & sic comꝑ¬
bartet᷑ an cõpleret uł ñ: sieut adã manda¬
tũ accepit de ligno ne manducaret. ad
ꝓ bationẽ obedientiȩ. Et sicut p̃cepta
fuit c̃cuncisio abrahe. ita & semini eiꝰli
hebreis ex eonascituris. & fiebat octaua
die lapideo cult᷑ in carne p̃putii. sic̃ p̾cep¬

Expanded text:
 amicis, id est fidelibus ad similitudinem sigilli quod imprimitur, ut quod occultum volumus esse, omnibus non pateat. Hoc est autem mysterium quod circumcisio quasi celatum continet, scilicet quod sicut in octava die circumciditur homo, 20 sic in octava aetate post finem septem dierum saeculi, auferetur omnis vetustas, culpae, sci Hic videndum est in quo primo instituta quare mutata fuerit tempore gratiae, succedente data est, ut sub lege mandati esset, et sic probaretur an compleret vel non. Sicut Adam mandatum accepit, ne de ligno manducaret, ad probationem obedientiae, et sicut percepta fuit circumcisio Abrahae, ita et semini ejus, id est Hebraeis ex eo nascituris. Et fiebat octava die, lapideo cultro in carne praeputii sicut praecep