comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut simul cum hoc ꝙ ht̃ uias ⁊
qͣlitates iuaꝵ conscriptas ⁊ de¬
pictas ducat dux belli conduc¬
tores aliquos bñ scientes uias
aliqͣ conscripta ⁊ depicta ñ sũt
ita nota sicut si ꝑ se ip̃a serisibi¬
liter uide̾mus ipsa. nam potõr
ẽ cognitio rei ꝑ quã cognosctt᷑
in ce ip̃a qͣm ꝑ quam cognosci¬
tur ĩ pistura uel in suo simili.
ne tñ toriductores molliantur
apponere custodias ne possint fu¬
gere. d ⁊̃ eis minari mortem si
in aliquo fraudulent se hãt et
ꝓmittere dona si se fideliter ges¬
tes plures fideles principi ex̾ci¬
tatos in bellis de quoꝵ consilio
nultꝰ d initi ꝓprio capiti nec cre¬
dere sibi soli. ¶Qiͣta cautela est
ut itinera ignorẽtur ꝑ que debet

Expanded text:
ut simul cum hoc quod habet vias et qualitates viarum conscriptas et depictas, ducat dux belli conductores aliquos bene scientes vias aliqua conscripta et depicta non sunt ita nota, sicut si per seipsa sensibiliter videmus ipsa. Nam potior est cognitio rei per quam cognoscitur in se ipsa, quam cognoscitur in pictura,vel inalio simili. Ne tamen conductores moliantur apponere custodias ne possint fugere. Debet etiam eis minari mortem, si in aliquo fraudulenter se habeant, et promittere dona si se fideliter gessapientes fideles principi, exercitatos in bellis, de quorum consilio nullus debet inniti proprio capiti, nec credere sibi soli. Quarta cautela est, utitinera ignorentur ab host
Abbreviated transcription (Latin):
si non ei exhibeant honorẽ de¬
bitum ⁊ reuerentiam dignã
scdõ si non sint ei sb̾iecti ⁊ obe¬
dientes obseruando eius lege
⁊ mandata. Cum enĩ hec duo
honor udelic ⁊ obedientia sb̃¬
trahuntur a rege m̾ito ꝓuoca¬

Expanded text:
si non ei exhibeant honorem desi non ei exhibeant honorem debitum, et reverentiam dignam. Secundo, si non sint ei subiecti et obedientes, observando eius leges et mandata. Cum enim haec duo, honor videlicet, et obedientia subtrahuntur a rege, merito provoca
Abbreviated transcription (Latin):
que sunt ip̃ius nec in illa que
aliquo modo ordinantur ad
ip̃m. ¶Primo quidẽ exped̃
eis qui sunt in regno ut non in¬
currant regiam fram non fore¬
facere in ipsum regem. Regi
autẽ duo debenitur. honor ⁊
obedĩa. ẽ enim rex caput regni.
Caput autẽ ad alia membra
duplicit̾ comꝑtitur. primo qͥd¬
A
qr ẽ altius ⁊ extellentius illis
Sido uero qr ea dirigit ad actõ¬
nes suas. In capite enim uigz
sensus ⁊ ỹmaginatio per quã
dirigimus in oꝑatões nr̃as sit
rex extellentior est omrib ill
qui sunt in regno. ¶ Rurs-
qr eius ẽ leges ferre ⁊ qr ĩ rege
maxime uigere dz sensus ⁊pͥ¬
dentia ad ip̃m maxĩe spestat ꝑ
se ⁊pere alios dirigere eos qui
sunt in regno rõne ergo qͣ rex
est extellentior aliis ei debetur
honor ⁊ reuerentia rõne uero
qua ip̃ius est dirigere alios. de¬
betur illi sb̾iectio ⁊ obedĩa. qr do¬
plicit̾ pt̃ forefieri in regem ab
hiis qui st̃ in regno. Primo

Expanded text:
quae sunt ipsius, nec in illa quae quae sunt ipsius, nec in illa quae aliquo modo ordinantur ad ipsum. Primo quidem expedit eis, qui sunt in regno, ut non incurrant regiam iram, non forefacere in ipsum regem. regi autem duo debentur, honor et obedientia. Est enim rex caput regni: caput autem ad alia membra dupliciter comparatur. Primo quida est alius et excellentius illis. Secundo vero, quia ea dirigit in actiones suas. In capite enim viget sensus et imaginatio, per quam dirigimur in operationes nostras. Sic rex excellentior est omnibus illis, qui sunt in regno. Rursus quia eius leges ferre, et quia in rege maxime vigere debet sensus et prudentia, ad ipsum spectat per se et per alios dirigere eos, qui sunt in regno. Ratione ergo quia rex est excellentior aliis, ei debetur honor, et reverentia. Ratione vero, quia ipsius est dirigere alios, debetur ei subiecto et obedientia. Quare dupliciter potest forefieri ad regem ab iis qui sunt in regno. Primo,
Abbreviated transcription (Latin):
regno terre remanent inculte
suint dep̾datõnes oriuntur
st̾ilitates/ declucũtur hĩtatorẽ
regni ad mnopiam si ergo con¬
sideretur qͣntum bonum adue¬
nit regno ex rege nõ solum re-¬
gib recte regentib: s ⁊̃ dato¬
ꝙ in aliquo tyrannizarent
studeret ppłs obedire illis¶na
mag̾ ẽ tollerabilis aliqualis
tyrannides principantis: ꝙͣ sit
malum ꝙ consurgit ex in obe¬
dientia principis. ⁊ ex p̃uarica¬
.xixu. qualiter se debent habere
ut obediant regib ⁊ obseruẽt
eoꝵ leges.uolumus in hoc ca¬
pitulo declarare qͣlit̾ se hr̃e de-¬
ueniens ex appetitu apparen¬
autem iratus apparenter .i. ma-¬
nifeste. punire cos qui ꝑuipen¬
dunt ip̃m uel aliqua q̃ st̃ ip̃i
uł ea que aliquo modo ordinã¬
tur ad ip̃m. Cum ergo quis
aliquo dcõꝵ modoꝵ manifeste
forefacit in alium. ille tristat᷑
ex appetitu punitõnis dr̃ iras¬
ci. ciues itaq ut nõ prouocent
reges ad iram non debent fo¬
refacere riec in regem nec in ea

Expanded text:
regno, terrae manent incultae, siunt depraedationes, oriuntur sterilitates deducuntur habitatores regni ad inopiam. Si ergo consideretur quantum bonu madvenit es rege, non solum regibus recte regentibus, sed etiam dato in aliquo tyrannizarent, studeret populus obedire illis. Nam magis est tolerabilis aliqualis tyrannis principantis, quam sit malum, quod consurgit ex inobedientia principis , et ex praevaricaeius. Qualiter se debent habere ut obediant regibus, et observent eorum leges: volumus in hoc capitulo declarare, qualiter se habere de tristitia proveniens ex appetitu apparenautem iratus apparenter, idest manifeste punire eos qui parvidendunt ipsum, vel aliqua quae sunt ipsi ea quae aliquo modo ordinantur ad ipsum. Cum ergo quis aliquo dictorum modorum manifeste forefacit in alium, ille tristatus ex appetitu punitionis, dicitur irasci. Cives itaque ut non provocent reges ad iram, non debent fore facere nec in regem, nec in ea
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ st̾ possebnes ꝓprie ⁊ debita
iura regni qr in hoc uidentur
ip̃m contẽpnere ⁊ ꝑuiperide̾ si ĩ¬
iuste ⁊ absq iussione regia ma¬
num apponant in ea q̃ ad regẽ
spettant. Decet ergo omnes ci
ab ip̃a infantia prouocare fi¬
lios ad dilccẽm regis. Instruere
eos qũo debeant honorare re-¬
gem. obedire ei. non forefacere
ni. Dessimum est enim ut
dr̃. quinto poł̃. non instruere
pueros ad uirtutem ⁊ ad obser¬
uantiam legum ittilium et¬
⁊ ad obseruandum ea que reqͥ¬
rit policicia uł regimen regni
in quo existit. semper enĩ ama¬
mus prima mag̃ ⁊ illd̃ ad qd̃
primo instruuntur iuuenes
st̃ magis proni ad ad obseruã¬
principes debeant se hr̃e ut amẽ¬

Expanded text:
autem sunt possessiones propriae, et debita autem sunt possessiones propriae, et debita iura regni: quia in hoc videntur ipsum contemnere et parvipendere, si iniuste et absque iussione regia manum apponunt in ea, quae ad regem spectant. Decet ergo omnes civab ipsa infantia provocare filios ad dilectionem regis: instruere eos quomodo debeant honorare regem, obedire ei: non forefacere ni. Pessimum est enim ut dicitur 7. Pol. non instruere pueros ad virtutem, et observantiam legum utilium: et ad observandum ea quae requirit politia,vel regimen regni, in quo existit: semper enim amamus prima magis; et illud ad quod primo instruuntur iuvenes, sunt magis proni ad observanprincipes debeant se habe
Abbreviated transcription (Latin):
uidentur ros despicere¶ nam si
nos non dispiterent nobis ho-¬
norem dignum. Sic ⁊̃ ibideri
si nõ .s. se hant ut debent uł si
faciant contraria eoꝵ q̃ debent
ꝙ maxime tonuenit si transgͥ¬
diuntur mandata suꝑioꝵ ⁊ nõ
obediunt regi qĩ p̃extellenti.
Niso qũo hĩtatores regni ñ
debent prouocare regem ad irã
forefaciendo in ip̃m non exhi¬
bendo ei debitum honorem ⁊
obetlientiam dignam. Restat
prouocare forefaciendo in eos qͥ
sunt eius ⁊ qui ꝑtinent ad ip̃.
ad regem autem ꝑtin̾e uidẽtur.
uxor. filii. ⁊ sb̾diti. spectat ita
ad hĩtatores regni si nolunt re-¬
gem ad iram prouocare. non
solum non forefacere in ipsũ
diti forefit in regem quociens¬
cunq alicui existenti in regno
efficitur iniuria aliqua. hecẽ
ꝙ irascimur forefacientib ĩ pa¬
rentes filios: uxores. ⁊ sb̃iectos eo
ꝙ turpe sit ip̃is nõ auxiliari.
¶Tertio spectat ad hĩtatores
regni nõ forefacere in ea q̃ aliqͣ
modo ordinaptur ad regem. hi

Expanded text:
videntur nos despicere. Nam si nos non despicerent, impenderent nobis honorem dignum. Sic etiam ibidesi non sic se habeant ut debent, vel si faciant contraria eorum quae debent. quod maxime contingit, si transgrediuntur mandata superiorum, et non obediunt regi quasi praecellenti. Viso quomodo habitatores regni non debent provocare regem ad iram, forefaciendo in ipsum, non exhibere ei debitum honorem et obedientiam condignam. Restat provocare, forefaciendo in eos qui sunt eius, et qui pertinent ad ipsum. Ad regem autem pertinere videntur quxor filii, et subditi. Spectat itaque ad habitatores regni si nolunt regem ad iram provocare, non solum non forefacere in ipsum diti, foreficit in regem quotienscunque alicui existenti in regno efficitur iniuria aliqua. Hoc es. de ira, quod irascimur forefacientibus in parentes, filios, uxores, et subiectos eo quod est turpe ipsis non auxiliari. Tertio spectat ad habitatores regni non forefacere in ea quae aliquo modo ordinantur ad regem. Huiusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
libro promisimus nos dcũ¬
ros qũo reges ⁊ principes debeãt
se hr̃e ut amentur a populo, et
qũo ut timeantur uolumus

Expanded text:
lib. promisimus nos dicturos quomodo reges et principes debeant se habere ut amentur a populo, et quomodo timeantur: volumus
Abbreviated transcription (Latin):
anteqͣm bella ex̾ceant st̃ młto¬
ciens simul congregandi ⁊ ex¬
citandi ut honerati armis or¬
dinate incedant ac si deberent
pugnam emittere. ⁊ cũ iudĩt

Expanded text:
antequam bella exerceant sunt multotiens simul congregandi, et exercitandi, ut onerat armis ordinate incedant, ac si deberent pugnam committere. Et cum vi
Abbreviated transcription (Latin):
suscepti qͣm iniurie illate. Ideo
tes ad mĩam inducere erga de¬
linq̃ntes in ip̃os ait. ꝙ magis
debent recordari bonoꝵ que pas¬
si sunt a delinqute qm iniurie
qͣm fecit. ¶ Octauũ est patĩa
incusati nam si aliquis incu¬
satur de aliquo delicto pro qͥ
punctur a iudice. si punitõ
patienter sustinet ⁊non mur-¬
murat in pena sibi impoĩta ẽ
cum illo magis miscdr agend̃
est humanis si cortingat pati
Nonum estcorrigibilitas
peccantis. nam suntꝰ aliquii¬
ta corrigibiles ⁊ ita disciplina¬
biles & sola increpatõne ⁊ solo
sermone meliorantur ⁊desin¬
unt praue agere. talib ergo
ualde ẽ induigendum ⁊ taieᷤ
sunt ualde benigne tractandi
indulgere humanis si credat
ri sermone qͣm opere. ¶Deci¬
mum iriclinans ad clementi

Expanded text:
suscepti, quam iniuriae ilatae. Ideo tes ad misericordiam adducere erga delinquentes in ipsos; ait quod magis debent recordari bonorum quae passi sunt a delinquente, quam iniuriae quam fecit. Octavum est patientia incusari. nam si aliquis incusatur de aliquo delicto pro quo punitur a iudice, si punitionem patienter sustinet, et non murmurat in poena sibi imposita, est cum illo magis misericorditerd indulgendum est humanis si contingat patieNonum est corrigibilitas peccantis. nam sunt aliqui ita corrigibiles et ita disciplinabiles, quod sola increpatione, idest solo sermone meliorantur et desinunt prava agere: talibus ergo est valde indulgendum, et tales sunt valde benigne tractanti. indulgere humanis, si credatle sermone quam opere. Decimum inclinans ad clementi
Abbreviated transcription (Latin):
quis se ⁊ alios nouit regere ⁊gu
alias ergo scĩas in tantum doc
cos scire in qͣntum deseruiunt
morali negocio. ¶Decet ergo
eos scire gramaticam ut intelli
ma tam morales scĩe qmͣ alie
facilius traduntur. Immo si ñ

Expanded text:
quis se et alios novit regere et gubAlias ergo scientias in tantum decet eos scire, inquantum deserviunt morali negocio. Decet igitur eos scire grammaticam, ut intellima tam morales scientiae quam aliae facilius traduntur. Immo si n
Abbreviated transcription (Latin):
uł omnis ille cuius dcĩs credit᷑
⁊ adhibetur fides uł oz ꝙ sit¬
dens:⁊si rion exñter apparenter
saltem ¶Itaq cura dc̃ra sit ꝙ q̃
bene persuadens ⁊ ille cui fides
adhibetur d hr̃e apparenter oz
satis apparet quales consiliato¬
res deteat querere regiam maie¬
stateni qr d q̃rere tales qui sĩt
boru. ⁊ amici. ⁊ sapientes. ¶ut
si boni sint: non mentiantur rõe
sui . qr bonis displicet om̃e ma¬
lum ⁊ omne detestabile. meri

Expanded text:
vel omnis ille cuius dictis creditur vel omnis ille cuius dictis creditur et adhibetur fides, vel dens: et si non existenter, apparenter saltem. Itaque cum dictum sit quod qui bene persuadens, et ile cui fides adhibetur, debet habere apparenter, opsatis apparet quales consiliatores deceat quaerere regiam maiestatem; quia debet quaerere tales sint boni, et amici, et sapientes. Ut si boni sint, non mentiantur ratione sui, quia bonis displicet omne malum, et omne detestabile: me
Abbreviated transcription (Latin):
res qͣm sint quare si auclitore
credunt beniuolis ⁊ amicis
uel eis quos estimant tales ẽt.
hiꝰ credulttas sumit originem
ex parte ip̃oꝵ auditoꝵ ad quos
ẽ sermo qui ex se passionantur.
et inclinantur ut fidem adhi¬
beant eis quos putant amicoᷤ
esse. ¶Tertio fit credulitas ex
dicens sit priidens uł credatur
ẽẽ prudens. nam prudentis est
scire cognoscere ip̃as res ⁊ ipsa
negocis ⁊ ex ip̃is reb de quib
loquitur prudens qr ea scit cog¬
noscere ⁊ iudicare facit fidẽ au¬
ditorib ¶hec autem credulitas
⁊ hec persuasio ẽ per sesnam red¬
dere se credibilem ⁊ bñ ꝑsuadẽ
per se:ẽ ex ip̃is rebus ⁊ ex ip̃is
negociis de quibz loquitur. sci¬
re assumere rõnes ⁊ argumẽta
per que fides fiat auclientib ⁊
qr prudentes sciunt hoc facere ⁊
qui estimantur prudentes esti¬
mantur talia facere. Idõ ad ho
ꝙ aliquis ex reb de quib loqui¬
¶Omnis ergo bñ persuadẽs

Expanded text:
res quam sint. Quare si audotores res quam sint. Quare si audotores credunt benivolis et amicis, vel eis quos existimant tales esse, huiusmodi credulitas sumit originem ex parte ipsorum auditorum, ad quos est sermo, qui ex se passionantur, et inclinantur ut fidem adhibeant eis, quos putant amicos esse. Tertio sit credulitas ex ngit, si dicens sit prudens vel credatur esse prudens. Nam prudentis est, scire et cognoscere ipsas res, et ipsa negotiis et ex ipsis rebus de quibus loquitur prudens, quia ea scit cognoscere et iudicare, facit fidem autitoribus. Haec autem credulitas et haec persuasio est per se: nam reddere se credibilem et bene persuadere per se, est ex ipsis rebus, et ex ipsis negotiis de quibus loquitur scire assumere rationes et argumenta, per quae fides fiat audientibus. Et quia prudentes sciunt facere, et qui existimantur prudentes, existimantur talia facere: ideo ad hoc quod aliquis ex rebus de quibus loquiOmnis ergo bene persuadens,
Abbreviated transcription (Latin):
minib ⁊̃ si nullas rõnes assi¬
gnare sciant. creditur eis ⁊ fa.¬
ciunt fidem auditorib s hĩ fi¬
des sumit originem ex ꝑte di¬
centis. nam qr dicens creditur
ẽẽ bonus cum tales mentiri no-¬
lĩt. de facili creditur eoꝵ dt̃is
ditorib ex parte ip̃oꝵ auditorũ
ꝙ contirigit si proferens sermo¬
beniuolus ⁊ amicus¶nam sit
homines communiter ⁊ ut plĩ-¬
mum decipiuntur cura se ip̃os.
⁊ credant se plus uale qͣmͣ uale¬
ant ⁊ esse magis sapientes ꝙ̃
sint ⁊ in negociis fiendis coĩt
credunt homines plura uidẽ
quam uideant ⁊ magis loqui
ad propõĩtum qmͣ ioqͣntur sic
qr amicus reputatur alter ip̃e.
communiter decipiuntur hoĩes
ccͣ amicos. nam ut dicitur pri¬
mo retħ. amantes ⁊ odientes
non partter Iudicamusscom¬
mune est enim ut amicoꝵ fcã
ut płimumi referamus in borcũ
⁊ inimuicoꝵ in malum. passio¬
namur enim cirta amicos sic̃
tirca nos ip̃os ut credamꝰ eos plꝰ
ualere qͣm ualeart ⁊ esse melio-¬

Expanded text:
minibus etiam si nullas rationes assignare sciant, creditur eis, et faciunt fidem auditoribus: sed huiusmodi fides sumit originem ex parte dicentis; nam quia dicens creditur esse bonus, cum tales mentiri nolint, de facili creditur eorum dictditoribus ex parte ipsorum auditorum: quod contingit si proferens sermobenivolus et amicus. Nam sicut homines communiter et ut plurimum decipiuntur circa seipsos, et credant se plus valere quam valeant, et esse magis sapientes quam sint, et in negotiis fiendis communiter credunt homines plus videre quam videant, et magis loqui ad propositum quam loquantur: sic quia amicus reputatur alter ipse, communiter decipiunt homines circa amicos. Nam ut dicitur primo Rhetoricorum amantes et odientes non pariter iudicamusmune est enim ut amicorum facta ut plurimum deferamus in bonum, et inimicorum in malum. Passionamur enim circa amicos sicut circa nos ipsos, ut credamus eos plus valere quam valeant, et esse melio
Abbreviated transcription (Latin):
sarii p̃sentes assint difficilius
castra munire. Sunt enĩ inta¬
li casu duo nccia uidelicet hosti¬
b resistere ⁊ castra construere.
In tali ergo euentu scdm sapi¬
entum sñiam ẽ ex̾citus diuidẽ¬
dus. Ita ꝙ om̃s equites et una
ꝑs peditum d ordĩari in acie
ad pellendum impetumi. reliqͥ
uero ꝑs peditum que possit suf¬
autem super construendis ca¬
stris ⁊ faciendis fossis aliquos
magr̃os p̾stitui qui negligen¬
tes sollicitent ⁊ unicuiq iniũ¬
gant quid ip̃m oporteatt agere.
¶Ostenso ittile ẽẽ castra con

Expanded text:
sarii praesentes adsint, difficilius est castra munire. Sunt enim in tali casu duo necessaria, videlicet hostibus resistere, et castra construere. In tali ergo eventu secundum sapientum sententiam est exercitus dividendus, ita quod omnes equites, et una pars peditum debet ordinari in acie ad pellendum impetum hostium: reliqua vero pars peditum quae possit sufautem semper construendis castris, et faciendis fossis aliquos magistros prestitui, qui negligentes solicitent, et unicuique iniungant quod ipsum oporteat facere. Ostenso utile esse castra c
Abbreviated transcription (Latin):
quax una est commutatio
ir̃ ad res ut frumenti ad ui¬
num uł ad ordeum uł ad ali¬
a supplenͣ inligentiam corpo¬
ralem alia ẽ ꝯmutatio rr̃ ad
tum ad nummismãta ut cũ
denari argentei commutã

Expanded text:
una est commutatio rerum ad res. ut frumenti ad vinum, vel ad ordeum, vel ad alia supplentia indigentia corporalem. Alia est commutatio rerum ad tum ad numismata. ut cum dena
Abbreviated transcription (Latin):
eos hre ordinatiorem uolunta¬
tem ⁊ meliorem estimatõnent
finis ¶nam sicut in primolib̾
dicebatur detestabilius ẽ in re¬
ge non hr̃e ueram estimatõnẽ
de sine qmͣ in populo eo ꝙ a re¬
ge populus dirigitur. sicut de¬
testabilius ẽ in sagittante nõ
cognoscere signum qm in sag
ix. quot spẽs commutationũ
et que fuit ncc̃itas inuenire
denarios.

Expanded text:
ere ordinatiorem voluptatem, et meliorem aestimationem finis: nam sicut in primo libro dicebatur, detestabilius est in rege non habere veram aestimationem de fine quam in populo, eo quod populus a rege dirigitur, sicut detestabilius est in sagittante non cignoscere signum, quam in suot sunt species commutationum, et qua fuit necessitas invenire denarios.
Abbreviated transcription (Latin):
mores uitare ⁊ sequi ordmemrõ¬
nis. sic etiaul nobiles nec diui¬
tes indignari debent si ip̃orum
narrauunus aliquos malos
mores quia nõ oz omnes ẽẽ ta¬
pluribs pronicatem enim quan¬
dam ⁊ nõ nc̃citatẽ per huius mo¬
res in eis ponere intendebamus
¶Narratis ergo moribus lauda¬
bilibus ⁊ intuperabilibus secũ¬
dum diuersas etates ⁊ seciidos¬
d scd̃m diuersos status decet õs
homines sequi mores laudabi¬
les ⁊fugere uituperabiles.: sed
tanto magis hoc decet reges et
principes quanto inaltiorigra¬
du existunt ip̃i enim ut superi¬
laudabilitatis est in moribus
singulorum totum debet in ip̃is
per amplius ⁊ perfectius reperiri.
de regimine principũ¬

Expanded text:
mores vitare, et sequi ordinem ratmores vitare, et sequi ordinem rationis. Si etiam nec nobiles, vel divites indignari debent, si ipsorum narravimus aliquos malos mores: quia non oportet omnes esse tapluribus: pronitatem enim quandam, et non necessitatem, per huiusmodi mores in eis ponere intendebamus. Narratis ergo moribus laudabilibus, et vituperabilibus secundum diversas aetates, et secundum diversos status: decet omnes homines sequi mores lauabiles, et fugere vituperabiles: Sed tanto magis hoc decet reges, et principes, quanto in altiori gradu existunt. Ipsi enim ut seperilaudabilitatis est in moribus singulorum, totum debet in ipsis peramplius et perfectius reperiri. de regimine princip
Abbreviated transcription (Latin):
re uenereis: reges ergo ⁊ princi¬
pes quia ut plurimum hus tri¬
bus exterioribus bomis affluũt
udelicet diuitus nobilitate. poͣ
decet eos eẽ eruditos ⁊ tempera¬
tos nam per nobilitatem eoq
ab antiquo hũndauerunt diui¬
cus scint magis fortunas f̾¬
te ⁊ circa diuicias sciunt mag̃
erudite se hr̃e. Rursus qr pollẽi
printipacu ⁊ potentia ⁊ oportet
eos diuersis curis intendere re¬
crahuntur a uenereis ⁊ indu¬
cuntur ut sint temperati
¶Sic ergo sentiendum est de mo¬
ribus quia iuuenes ⁊senes ⁊
illi qui sunt instatu potentes
nobiles ⁊diuites tales mores
plurtunum diutum nobiliũ
⁊ aliorum sunt tales mores
quales superius dicebamus
¶Ruisus licet nõ sit nccͣm
eos tales mores hr̃e tamen i¬
multum inlinantur ⁊ mag¬
nam pronitatem hñt ut se¬
quantur predictos mores:
Iuuenes ergo uel senes non
indignentur si aliquos ma¬
los mores de ip̃is narrauimꝰ
quia nullam eis per hui
mores ncc̃itatem imponim᷑
qiĩ possint omnes malos

Expanded text:
re venereis. reges ergo et principes, quia ut plurimum his tribus exterioribus affluunt, videlicet, divitiis, nobilitate, potentia: decet eos esse eruditos, et temperatos. Nam per nobilitatem eo quod ab antiquo abundaverunt divitii, sciunt magis fortunas ferre, et circa divitias sciunt magis erudite se habere. Rursus quia pollent principatu et potentia, et oportet eos diversis curis intendere, retrahuntur a venereis, et inducuntur, ut sint temperati. Sic ergo sentiendum est de moribus. quia senes, iuvenes, et illi qui sunt in statu, potentes, nobiles et divites, tales mores plurimum divitum, nobilium, et aliorum sunt tales mores, quales superius dicebamus. Rursus licet non sit necessarium, eos tales mores habere: tamen multum inclinantur, et magnam pronitatem habent, ut sequantur praedictos mores. Iuvenes ergo et senes non indignentur, si aliquos malos mores de ipsis narravimus: quia nullam eis per huiusmodi mores necessitatem imponimus, quin possint omnes malos
Abbreviated transcription (Latin):
rus ꝑforatus recipiers ip̃am
ꝑ quem locum poterunt proi¬
ci lapides ⁊ emitti poterit aq
ad extinguendum igriẽ si con¬
tingeret ip̃m ab obscidentibus
ẽẽ appõitum. ¶Quintum ꝙ
facit munitõnes mag̃ ĩ acces¬
sibiles ⁊fortiores ẽ latitudot
profunditas fossaꝵ q̃ si assit fa-¬
cultas replende sunt aquis
hiis ergo modis st̃ munitões
difficiliores ad capiendum. Idõ
uidendum ẽ a principio ab hii
qui uolurit munitõnes defẽ¬
dere ab obsidentib eas ut in
munitõnib illis omnia hec
uł plura ex istis cõcuriant ad

Expanded text:
rus perforatus recipiens ipsam, rus perforatus recipiens ipsam, per quem locum poterunt proiici lapides, emitti poterit aqua ad extinguendum ignem, si contingeret ipsum ab obsidentibus esse appositum. Quintum quod facit munitiones magis inaccessibiles, et fortiores: est latitudo, et profunditas fossarum: quae si adsit facultas replendae sunt aquis. His ergo modis sunt munitiones difficiliores ad capiendum. Ideo videndum est a principio ab his qui volunt munitiones defendere ab obsidentibus eas, ut in munitionibus illis omnia haec vel plura ex istis concurrant ad
Abbreviated transcription (Latin):
ex t̾ra qiͣ absq lesione susci¬
peret ictus machinaꝵ qr cũ
lapis eiestus a machina per
molliciem eius cederet terra
⁊ reciperet lapidum illum qi
ac si ẽẽt fabricatus. Exꝑtũ
ẽ enim muros ex t̾ra densata
conscitutos minus ledi a m¬
achinis lapidariis ꝙͣ muri
alii. d quidẽ tał murus ex
t̾ra fcũs esse grossus qr tunc
qiͣ absq lesione suscipiat la¬
pides emissos a machinis.
¶Qrͣtum autẽ ꝙ facit mu¬
nitões fortiores sunt turres
⁊ ꝓpugnacula nã in ip̃is mu¬
ris constituende sunt turres
⁊ propugnacula ut muni-¬
tõ leuius defendi possit. max¬
ime autem ante portam ꝙͣl
ip̃ius munitõnis de qua ti¬
metur ne ad eam accedant
obsidentes fiende sunt turres
ponenda ẽ katheracta pendẽs
anulis ferreis undiq ⁊̃ ferra¬
ta prohibens ingressum hostiũ
⁊ incendium igne nam si obsi¬
dentes uellent portas munitõ-¬
nes sucendere kateracta q̃ est
ante portas ꝓhibebit eos. Rur¬
sus supͣ katheractam d ẽẽ mu¬

Expanded text:
ex terra quasi absque laesione susciperet ictus machinarum: quia cum lapis eiectus a machina pervpropter mollitiem eius cederet terra, et reciperet lapidem illum quasi ac si esset sic fabricatus. Expertum est enim muros ex terra densata constitutos minus laedi a machinis lapidariis, quam muri alii. debet quidem talis murus ex terra factus esse grossus, quia tunc quasi absque laesione suscipiet lapides emissos a machinis. Quartum autem quod facit munitiones fortiores sunt turres, et propugnacula. Nam in ipsis muris construendae sunt turres, et propugnacula, ut munitio levius defendi possit. Maxime autem ante portam quamlibet ipsius munitionis, de qua timetur, ne ad eam accedant obsidentes, fiendae sunt turres, ponenda est cataracta pendens annulis ferreis undique etiam ferrata, prohibens ingressum hostium, et incendium ignis. Nam si obsidentes vellent portas munitionis succendere, cataracta quae est ante portam prohibebit eos. Rursus supra cataractam debet esse mu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯbinatis resultant alii modi
uiuendi uel alie uite .¶ Est enĩ
uita quadruplex uidelz pascu¬
alis. uenatiua. piscatiua. ⁊ fu¬
ratiua. Pascualem autẽ ui-¬
tam ducunt uiuentes ex agͥ¬
cultura uł ex ałib domesticis.
uenatiuam autẽ. uiuentes ex
siluestrib piscatiuam autẽ ui¬
uentes ex pistib. S furatiuã
uitam ducunt uiuentes ex ra¬
pina ⁊ furto. Contigit autẽ
hos modos uiuendi ꝯbinare:
qr quidamuinunt pascualr
⁊ uẽnatiuer quidã pascualtt̃
⁊ piscatiue: quidam uero uena¬
tiue ⁊ furatiue: Quidam aũ
ex omnib nam ex pascuis pil

Expanded text:
binatis resultant alii modi vivendi, vel aliae vitae. Est enim vita quadruplex, videlicet pascualis, venativa, piscativa, et furativa. Pascualem autem vitam ducunt viventes ex agricoltura, vel ex animalibus domesticis: venativam autem viventes ex sylvestribus: piscativam autem, ex piscibus: sed furativam vitam ducunt viventes ex rapina et furto. Contingit autem hos modos vivendi conbinare: quia quidam vivunt pascualier et venative: quidam pasualiter et piscative: quidam vero venative et furtive: quidam autem ex omnib
Abbreviated transcription (Latin):
ech̃. singuli autem honmuz
consiliantur de hiis oꝑalibus
to non sunt consiliabilia omĩ¬
a que per nos fi possunt nam
quecunq finaliter per oꝑa no-¬
stra adipisci intendimus. sub
consilio non cadunt. nam cõ-¬
silium non est deficie sz de hii
que sunt ad finem: o enim ĩ
consilio p̃supponiere. finaliter
intentum ⁊ non consiliari de
ip̃o.s de illis per que consequi
possumus illd medicus enĩ
qr finaliter intendit sanitatẽ
non consiliatur utruii debeat
sanare egrum. s hoc accipit
tanqͣm certum ⁊ notumi egͥ
sanandum ẽe ⁊ consiliatur
de uiis per quas facilius ⁊ me-¬
liuis saneturs sit restor ciuita¬
PS
tis ⁊ regni non consiliatur u
teat ẽẽ in bono statu. S hec ac¬
cipit tanqͣm certa ⁊ nota ⁊ cõ¬
siliatur qualiter hec melius fi
possint. sunt ergo consiliabłia
que dependent ex oꝑibz nr̃is et
non sunt finaliter intercta nͨ
se hñt ut finis s ut ea que st̃
ad finem Cap̃ .xuii. quid est

Expanded text:
Ethicorum singuli autem hominum Ethicorum singuli autem hominum consiliantur de iis operabilibus, to non sunt consiliabilia omnia quae per nos fieri possunt. Nam quaecunque finaliter per opera nostra adipisci intendimus, sub consilio non cadunt. nam consilium non est de fine, sed de his quae sunt ad finem: oportet enim in consilio praesupponere finaliter intentum, et non consiliari de ipso, sed de iis per quae consequi possumus illud. Medicus enim quia finaliter intendit sanitatem, non consiliatur utrum debeat sanare egrum sed hoc accipit tanquam certum et notum, egrum sanandum esse: et consiliatur de viis per quas facilius et melius sanetur. Sic rector civitas et regni non consiliatur utteat esse in bono statu: se haec accipit tanquam certa et nota, et consiliatur quomodo melius fieri possint. Sunt ergo consiliabilia quae dependent ex operibus nostris, et non sunt finaliter intenta, nec se habent ut finis; sed ut ea quae sunt ad finem. Quid est
Abbreviated transcription (Latin):
consilium qr talia naturalia
nisi ut deseruiunt operib no-¬
stris. Hoc ergo modo consiliũ est¬
circa ip̃a sicut ⁊ circa cursus sy¬
deꝵ ⁊ ccͣ quecũq alia deseruiẽ¬
tia humanis actib. bñ ergo
to non sunt consiliabilia ⁊̃ q̃
fiunt raro si ex fortuna contin¬
gant. nam quitunq consiliat᷑
ult ex elcõne ⁊ ex intentõne ali¬
quid adipisci.¶q̃ ergo p̃ter interi¬
tõem eueniunt consiliabilia ẽẽ
nõ possunt. Idõ dr̃ in ecħ̾ non eẽ
tonsilium dehiis que sunt a for¬
tuna. puta de thesauri inuentõe.
¶Quinto nõ sunt consiliabi¬
lia ⁊̃ omnia humana opera ñ
cadunt ib̃ confilio nr̃o opera il
demonioꝵ consiliatur/ sic ⁊̃ nͨ
gallici consiliantur qualt̃ op¬
time uiuant indy. ¶Consi¬
liabilia ergo non sunt immu-¬
tabilia nec sunt semper unifor
mia nec sunt a natura nec a
fortuna. nec omnia hũana ca-¬
dunt sb̃ consilio. ⁊ solum con-¬
siliamur de hiis que st̃ oꝑabi-¬
lia pernos. Nam ut dr̃ tercio

Expanded text:
consilium: quia talia naturalia nisi ut deserviunt operibus nostris. Hoc ergo modo est consilium circa ipsa sicut et circa cursus syderum, et circa quaecunque alia deservientia humanis actibus. bene ergto non sunt consiliabilia quae etiam fiunt raro, si ex fortuna contingant. Nam quicunque consiliatur, vult ex electione vel ex intentione aliquid adipisci: quae ergo praeter intentionem eveniunt, consiliabilia esse non possunt.Ideo dicitur in Ethic. non esse consilium de his, quae sunt a fortuna, puta de thesauri inventione. Quinto non sunt consiliabilia etiam omnia humana opera: quia non cadunt sub consilio nostro opera illdaemoniorum consiliatur: nec etiam nulli Gallici consiliantur qualiter optime vivant Indii. Consiliabilia ergo non sunt immutabilia, nec uniformia semper, nec quae sunt a natura, nec quae a fortuna, nec omnia humana cadunt sub consilio, sed solum consiliamur de iis quae sunt operabilia per nos: nam ut dicitur 3.
Abbreviated transcription (Latin):
principes coastiuam hñt potẽ¬
tiamsut qͥ amore honesti per
increpatões paternas ⁊ amicoꝵ
non retrahitur ab oꝑib sceła-¬
tis: saltem timore pene retra-¬
hatur ab illis¶ Expediens enĩ
fuit regno ⁊ ciuctati hr̃e aliꝙ̃
regem. uł aliquẽ principantẽ

Expanded text:
principes coactivam habent potentiam: ut qui amore honesti per increpationes paternas, et amicorum non retrahitur ab operibus sceleratis, saltem timore poenae retrahatur ab illis. Expediens enim fuit regno et civitati habere aliquem regem vel aliquem principate
Abbreviated transcription (Latin):
gentium: erat ꝓprium huma¬
no generi qr enim nullus ha¬
bet omnia sufficientia ad uitã
nisi commutet ea in quib hñ¬
dat. ĩ illa a quib deficit Ideo
nccͣie fuerũt emptõnes uendi¬
tõnes cõmutatõnes ⁊ contractꝰ
que omnia quiᷤ facilius fiunt
hominib simul conuiuentib.
uitas ut homo qui solitarius
se non põt tueri ab hostib exi

Expanded text:
gentium, et erat proprium humagentium, et erat proprium humano generi: quia enim nullus homo habet omnia sufficientia ad vitam, nisi commutet ea quibus abundet in illa a quibus deficit, ideo necessariae fuerunt emptiones, venditiones, commutationes, et contractus, quae omnia quia facilius fiunt hominibus simul conviverent, itas, ut homo qui solicitarius se non potest tueri ab hostibus exi
Abbreviated transcription (Latin):
nam nullius sñ socio iocunda
ẽ posso.si quis enim magna
polleret. ⁊ omnib iuctualibus
hñdaret ⁊ tñ non uiueret in so¬
cietate. ut alii suam magnifi¬
centiam perciperent ⁊ ut eis su¬
a bona communitare possz nõ
multum reputaret illa. fcã est
ergo ciuitas. ut homines siml
in uno loco uiuentes: iocunde
ẽ tiuitas constituta non solum
p̃p̃ iocunde ⁊ delc̃abiliter conuer¬
sari s ⁊̃ pp̃ ip̃m uiuere . nã hoĩe
in eadem ciuitate exñtes desen¬
uiunt sibi ad uitam ⁊ unus
o fc̃a fuit tiuitas cum ꝓugna¬
tõnis grã ⁊ pp̃ non iniustum
patis nam qr homo unus. soli¬
tariam uitam duceris. non est
sufficiens resistere impugnanti¬
b.⁊ uitare miurias ⁊ iniustici¬
as sibi fc̃as constituta fuit ci-
stens pars multitudinis tute
⁊ absq formidine uiueret. ¶Qr¬
to fuit ciuitas ordinata pp̃ com¬
mutatõnes ⁊ contractus. Dice¬
batur enim supra cum de legi¬
b tractabamus ꝙ facere cõmu¬
tatõnes ⁊ contrattus erat ẜiuis

Expanded text:
nam nullius sine socio iocunda est possessio. Si quis enim magna polleret, et omnibus victualibus abundaret,m et si non viveret in societate, ut alii suam magnificentiam perciperent, et ut eis sua bona communicare posset, non multum reputaret illa. Facta est ergo civitas, ut homines simul in uno loco viventes, iocunde do civitas est constituta non solum propter iocunde et delectabiliter conversari, sed propter ipsum vivere. Nam homines in eadem civitate existentes deseriunt sibi ad vitam, et unuo facta fuit civitas compugnationis gratia, et propter non iniustum pati. Nam quia homo unus solitariam vitam ducens, non est sufficiens resistere impugnantibus, et vitare iniurias et iniustias sibi factas; constituta fuit cstens pars multitudinis, tute et absque formidine viveret. Quarto fuit civitas ordinata propter commutationes et contractus. Dicebatur enim supra cum de legibus tractabamus,quod facere commutationes, et contractus erant secundum ius
Abbreviated transcription (Latin):
bioꝵ. nam homines simul cõ¬
uiuentes ad inuicem amititiã
contrahunt ⁊ ut firinius se di
ꝙ ẽ ciuitas constituta ẽ uiuere
eligibiliter ⁊ iituose nam ma¬
gis possunt puniri delinq̃ntes
⁊ malefiti si homines simul cõ¬
uiuant in ciuitate qͣm si mora¬
rentur disꝑsim ⁊ uitam solita¬
riam ducerent. Inde est igitur
ꝙ timore pene multi desinunt

Expanded text:
biorum. Nam homines simul conviventes ad invicem amicitiam contrahunt, et ut firmius se dilquod est civitas constituta, est vivere eligibiliter et virtuose. Nam magis possunt puniri delinquentes et melefici, si homines simul convivant in civitate, quam si morarentur dispersim. et vitam solitariam ducerent. Inde est igitur quod timore poenae multi desinunt
Abbreviated transcription (Latin):
princeps ut ẽ caput regni aut
principatus ⁊ ut homo ferre le¬
ges ⁊ gubernare ciues. om̃s aut̃¬
has tres prudentias decet hr̃e
regem uidelic ꝑticularem yco¬
nomicam ⁊ regnatuam ¶ Qrͣ¬
ta spẽs prudentie dr̃ ẽẽ politica
siue ciuilis. nam sicut in prir¬
cipante requiritur excellens pru¬
dentia qua sciat auos dirigece:
sic in quol ciue requiritur pru-¬
dentia aliqualis qua noscat ad¬
implere leges ⁊ mandata prin¬
cipantis: non enim sic obsequi¬
tur ciuis principi aut regi. sic
martellus fabro qr in martel¬
lo nulla ẽ cognctõ s solum agi¬
tatur a fabro. s in ciue requirit᷑
prudentia aliqua per quã hat
bonam opinionem de huis que
imperantur a rege. ¶Difft
autem hec prudentia a prudẽ¬
tia particulari quã collocaui¬
mus in prima sp̃e. nani aliud
ẽ ꝙ homo sciat se regere ut est
aliquid in se ⁊ aliud ut ẽ sb̾iect
printipanti. nam ⁊ si quis solli¬
ritariam uitam duceret ad huc
oporteret ip̃m hr̃e aliqͣlem pru¬

Expanded text:
princeps ut est caput regni aut principatus, et ut habet ferre leges et gubernare cives. Omnes autem tres prudentias decet habere regem. videlicet particularem, oeconomicam et regnativam. Quarta species prudentiae dicitur esse politica sive civilis. Nam sicut in principante requiritur excellens prudentia qua sciat alios regere, sic in quolibet cive requiritur prudentia aliqualis qua noscat adimplere leges et mandata principantis. Non enim sic obsequitur civis principanti aut regi, sicut martellus fabro: quia in martello nulla est cognitio, sed solum agitatur a fabro, sed in cive requiritur prudentia aliqua per quam habeat bonam opinionem de iis quae imperantur a rege. Differt autem haec prudentia a prudentia particulari, quam collocavimus in prima specie. Nam aliud est quod sciat se regere ut est aliquid in se, et aliud ut subiectus principanti. Nam et si quis solitariam vitam duceret, adhuc oporteret ipsum habere aliqualem pru
Abbreviated transcription (Latin):
pueri assuescendi sunt ad lã¬
bores leues. s deinde debent as¬
sumere labores fortes. adõ enĩ
escendi sunt pueri ad labores
fortes ut ad ex̾citatõnem luc¬
tatiuam uł ad aliquam aliã
ex̾titatõem similem ex̾citatõni
instructi in lustatiua ⁊ in eqͥ¬
tatiua et in aliis que ad mi

Expanded text:
pueri assuescendi sunt ad labores leves: sed deinde debent assumere labores fortes. Adeo enim escendi sunt pueri ad labores fortes, ut ad exercitationem luctativam, vel ab aliquam aliam exercitationem similem exercitationi o anno instructi in luctativa et in equitativa, et in aliis quae ad mi
Abbreviated transcription (Latin):
rere qui sint meliores bellante
an urbani ⁊ nobiles ul ruralẽ
uidr̃ autẽ si considerentur p̃dc̃a
rurales meliores esse. huius ã
opinionis uisus ẽ esse uegeti
dicens nũquam credo potuisse
dubitari aptiorem armis esse
rusticam plebem. ¶Ad hoc ui

Expanded text:
irere, qui sunt meliores bellantes, irere, qui sunt meliores bellantes, an urbani an nobiles, an rurales. Videtur autem si considerentur praedicta, rurales meliores esse. Huiusmodi autem opinionis visus est esse Vegetius, dicens, Nunquam credo potuisse dubitari aptiorem armis esse rusticam plebem. Di
Abbreviated transcription (Latin):
nam ut dr̃ tercio eth̃. ap̃ illos
sunt uiri fortissimi apud quo
honorantur fortes. Int̾ cetera
autẽ que reddunt hominem
bellicosum ẽ diligere honora¬
ri ex pugna ⁊ erubesc̾e̾ turpen
fugam. ¶Aduertendum aut̃¬
ꝙ cũ dm̃s bellatores non hor¬
rere effusionem sarigiũs non
debere multum appreciari cor¬
poralem uitam ⁊ cetera alia q̃
diffusius connu̾auimus intel¬
ligendum ẽ si h̾ant iustum bel¬
lum. nã pro defensione iusticie
⁊pro cõmuni bono exponenda ẽ
periculo corporał utta nõ est ca¬
uenda effusio sanguĩs ⁊ cetera
alia st̃ fienda. pet que iustĩa et
commune bonuni defendi pot̃
¶Ex hiis autẽ plane patz qͣ¬
les bellatores ⁊quos iuros pug¬
natiuor rex aut princeps elige¬
re debeat nam illi sunt eligẽdi
in quib plura reꝑũitur de hii
q̃ requiruntur ad pugnam.¬
Cap̃ .u. qui sunt meliores hel¬
latores an uibani ⁊ nobiles uł
agricole et rurales.
numeratis hiis q̃ hr̃e debẽt
bellatores uiri: Restat incͥ¬

Expanded text:
Nam, ut dicitur 3. Ethic. apud illos sunt viri fortissimi, apud quos honorantur fortes,Inter caetera autem quae reddunt hominem bellicorum, est diligere honorari expugna, et erubescere turpem fugam. Advertendum auts non habere effusionem sanguinis, non debere multum appretiari corporalem vitam, et caetera quae diffusius connumeravimus: intelligendum est, si habeat iustum bellum. Nam pro defensione iustitiae et pro communi bono exponenda est periculo corporalis vita, non est cavenda effusio sanguinis, et caetera alia sunt fienda, per quae iustitia et commune bonum defendi potest. Ex his autem plane patet, quales bellatores, et quos viros pugnativos rex aut principes eligere debeat. Nam illi sunt eligendi in quibus plura reperiuntur de iis quae requiruntur ad pugnam. Qui sunt meliores bellatores, an urbani et nobiles, vel agricolae et rurales. Cap. V. Numeratis iis quae habere debent bellatores viri: restat inqu
Abbreviated transcription (Latin):
dem esse pessimum principatu.
Prima sumitur ex eo ꝙ tale do¬
minum maxime rececdit ab in¬
tentõne communis bomi. Scd̃a
ex eo ꝙ est maxime in natura.¬
le. Tercia ex eo ꝙ ẽ efficacissim̃
ad nocendum. Quarta ex eo
ꝙ impedire ht̃ maxĩa bona ip̃o¬
rum ciuium. ¶Drima uia
sic p qr si dominatur rex. nõ re

Expanded text:
dem esse pessimum principatum. Prima sumitur ex eo quod tale dominium maxime recedit ab intentione communis boni. Secunda, ex eo quod est maxime innaturale. Tertia, ex eo quod est efficacissimum ad nocendum. Quarta, ex eo quod impedire habet maxime bona ipsorum civium. Prima via sic patet. quia si dominatur rex, non re
Abbreviated transcription (Latin):
qnͣto bonitas filioꝵ est ittilior
ip̃i regno. ⁊ qͣnto ex eoꝵ mali
lum iminere. Cap̃ .Uii. qd̃ filii
Nobilium ⁊ maxĩe regum ⁊ prĩ¬
cipum ab ip̃a infantia st̃ traden
Icet deceret omnes hoĩes
cognoscere litteras ut per
eas prudentiores effc̃i mag̾ pos¬
sent illicita precauere Uident᷑
tñ aliqui licitam extusatõem
hr̃e si non insudent studio lr̃aꝵ.
tes nccͣia uite. qui si retrahant᷑
alib̾alib disciplinis ut q̃rant
sibi ncͣcia uite. Uidentur excusa¬
biles esse. Nobiles autẽ ⁊ maxi¬
me reges ⁊ principes in diuiciis
et possõnib hũndantes omni¬
no rep̾hensibiles existunt si nõ
sic sollicitantur erga regimen
filioꝵ ut ⁊ ab ip̃a infantia tra¬
dantur lr̃alib disciplinis. Qd̾
autẽ in studio lr̃aꝵ sit ab infã
tia inchoandum possumus t̾¬
plici uia uenari prima sumit̃
ex ꝑte eloq̃ntie. ẜa ex parte attẽ¬
tõnis. Tertia ex parte ꝑfectõĩs

Expanded text:
quanto bonitas filiorum est utilior quanto bonitas filiorum est utilior ipsi regno, et quanto ex eorumlum imminere. Quod filii nobilium, et maxime regum et principum ab ipsa infantia, sunt tradends. Cap. VII. Licet deceret omnes homines cognoscere literas; ut per eas prudentiores effecti, magis possent illicita praecavere: videntur tamen aliqui licitam excusationem habere, si non insudant studio literarentes necessaria vitae:qui si retrahantur a liberalibus disciplinis, ut quaerant sibi necessaria vitae; videntur excusabiles esse. Nobiles autem, et maxime reges et principes in divitiis et posessionibus abuntantes, omnino reprehensibiles existunt, si non sic solicitantur erga regimen filiorum, ut etiam ab ipsa infantia tradantur liberalibus disciplinis. Quod autem studium literarum sit ab ipsa infantia inchoandum, possumus triplici via venari. Prima sumitur ex parte eloquentiae. Secunda ex parte attentionis. Tertia ex parte perfectionis,
Abbreviated transcription (Latin):
lestationes debemus ultra me¬
dium nos facere ut debemus
multas delectationes ⁊̃ licitas
abstinere possimus. Si ergo tã¬
tam pronitatẽ habemus ad ma¬
lum ⁊oz nos sic ꝑ duturna
tempora assuescere ad contrari¬
um ut ad bonum ut facilius
hant ꝓnitatem uitare possimꝰ
est ab infantia inchoandum
ut relinq̃ntes lascuuas sequa¬
mur bonos mores. nec est ult̾iꝰ
diffñdum. ¶Qrta uia sumit
ex uitatõne hĩtus contrarii. nã
qr iuuenes molles sunt ⁊duc¬
tibiles si sine freno seq̃ntur de¬
lectatõnes statim imprimun¬
tur in eis hĩtus uiciosi sicut ĩ
tera molli et ductili statim ĩ¬
primitur forma sigilli. ne er¬
go iuuenes informentur hĩti¬
b uiciosis statim ab ip̃a in¬
fantia sunt mouendi et corri¬
gendi ut ꝑ monitõnes ⁊ correc¬
tõnes debitas alasciuiis re¬
trahantur. Decet ergo omne
ciues sic sollicitari cͣc filios ut
ab ip̃a infantia incitentur ad
bonos mores. Tanto tam̃ hoc

Expanded text:
lctabilia, debemus ultra melctabilia, debemus ultra medium nos facere, idest debemus multas delectationes etiam licitas abstinere possimus. Si ergo tantam pronitatem habemus ad malum, et oportet nos sic per diuturna tempora assuescere ad contrarium, ut ad bonum; ut facilius hanc pronitatem vitare possimus, est ab ipsa infantia inchoandum, ut relinquentes lascivias sequamur bonos mores, nec est ulterius differendum. Quarta via sumitur ex vitatione habitus contrarii. Nam quia iuvenes molles sunt et ductiles, si sinc fraeno sequantur lascivias, statim imprimuntur in eis habitus vitiosi: sicut in cera molli et ductili statim imprimitur forma sigilli. Ne ergo iuvenes informentur habitibus vitiosis, statim ab ipsa infantia suntmonendi et corrigendi; ut per monitiones et correctiones debitas a lasciviis retrahantur. Decet ergo omnes cives solicitari erga filios, ut ab ipsa infantia instruentur ad bonos mores.Tanto tamen hoc
Abbreviated transcription (Latin):
gis a rõne deficit tanto mag̃
inclinatur ut sequatur passio¬
nes. In iuuenibiergo etate sũt
pueri instruendi ad bonos
mores qr tunc magis ab u¬
su rõnis deficiunt / et st̃ mag̃
passionũ insecutores. ¶Ter¬
cia uia sumitur ex pronitate
qm habemus ad malum. Nã
tum aliquis ẽ pronus ad a¬
liquid oz ip̃m multum assu¬
escere in contrarium ne mncli¬
netur ad illud. ut płimum eĩ
hoĩes scd̃ mores sunt qiͣ que¬
dam uirga inclinata ad ma
ecħ. hoc modo docet nos dirige
ad bonos mores quo dirigitur
iuirga tortuosa.uolens enĩ tor¬
tuosam uirgam rectificare incli¬
nat eam ad partem contrariã
ualde que sic inclinata redit ad
medium ⁊ ad rectitudinẽ. sic ⁊¬
tem hẽmus ad malũ ⁊ ad delec¬
tatões illicitas: debemus ꝑ mul¬
tum tempus ⁊ ab illicitis delc̃a¬
tionib abstine ut possumus hãc
pronitatem uitare. Inmo sic̃
uirga restificanda ad partem
contrariam ultra medium in¬
clinatur. ut possit ad medium
redire. sic et nos in fugiendo de¬

Expanded text:
gis a ratione deficit, tanto magis inclinatur ut sequatur passiones. In iuvenili ergo aetate sunt pueri instruendi ad bonos mores: quia tunc magis ab usu rationis deficiunt, et sunt magis passionum insecutores. Tertia via sumitur ex pronitate quam habemus ad malum. Nam cum aliquis est pronus ad aliquid, oportet ipsum multum assuescere in contrarium, ne inclinetur ad illud: ut plurimum enim homines secundum mores sunt quasi quaeda virga inclinata ad malem 2. Ethic. hoc modo docet nos dirigere ad bonos mores, quo dirigitur virga tortuosa. Volens enim virgam tortuosam rectificare, inclinat eam ad partem contrariam valde, quae sic inclinata redit ad medium et ad rectitudinem. Sic tem habemus ad malum, et ad delectationes illicitas, debemus per multum tempus ab illicitis delectationibus abstinere, ut possimus hanc pronitatem vitare. Immo sicut virga rectificanda ad partem contrariam, ultra medium inclinatur ut possit ad medium redire: sic et nos in fugiendo de
Abbreviated transcription (Latin):
ferre aliqd ydioma nisi sit iñ co
ab infantia assuefcus: qui eĩ
in etate ꝑfc̃a transserunt se ad
partes longinquas u̇ ydioma¬
ta differunt a mat̾no ⁊ si per
multa tpr̃a in partib illis exi¬
stant qr uix aut nunqͣm p̃t re¬
cte loqui illam linguã s ab in¬
col̾ ip̃ius t̾re semper cegnostĩt᷑

Expanded text:
ferre aliquod idioma, nisi sit in eo in ipsa infantia assuefactus, qui enim in aetate perfecta trasferre se ad partes longinquas ubi idiomata differunt a materno, etiam si per multa tempora in partibus illis existat, vix aut nunquam potest recte loqui linguam illam; et ab incolis illius terrae semp
Abbreviated transcription (Latin):
euaginatis gladiis conscende¬
bant ĩ illos. In tr̃ ergo circaloc
ex̾citabaritur in pace ꝙ ĩ tumał¬
tu p̾lii sñ mora de facili astẽ¬
debant equos. ¶Octauo as
suescendi st̃ bellatores ut ĩ na¬
tare sciant nam nõ semper põ¬
te s sunt prompti ⁊ multo¬
tiens ignoratur aque ꝓfun-
di contingit multos ꝑiclitatoᷤ
eẽ. Inde est ꝙ apud romanos
antiquitus consuetudo erat
ꝙ iuuenes fituri bellatores
postqͣm ꝑ magnam ꝑtem diei
ex̾citati essent ad arm̾a si tp̃c
erat natatõni tongruum du¬
cebantur ad fluuium ut ar-¬
tem natandi addiscerent. Im¬
mo non solum pedites sed equi¬
tes ⁊ ⁊̃ ip̃os equos ad natand̃
magis ꝓpria equitib queda
peditib quedam utrisq quod
qũo sit non magra considera¬
tõne eget ⁊ solertem mentem
latere nõ p̃t. sascendere eqͦs
ẽ ꝓpriũ equitib prohicere la¬
ꝑides cum funda uidr̃ ẽẽ ꝓpri¬
um peditib alia uero st̃ aliqͦ
modo applicabilia ad utros¬

Expanded text:
ladiis ascendebant in illos. In tantum ergo circa hoc exercitabantur in pace, quod in tumultu praelii sine mora de facili ascendebant equos. Octavo, suescendi sunt bellatores, ut etiam natare sciant. Nam non semper pontes sunt prompti: et multotiens ignoratur aquae profudi, contingit multos periclitatos esse. Inde est quod apud Romanos antiquitus consuetudo erat, quod iuvenes futuri bellatores postquam per magnam partem diei exercitati esent ad arma, si tempus erat natationi congruum, ducebantur ad fluvium, ut artem natandi addiscerent. immo non solum pedites, sed equites, et etiam ipsos equos ad natandummagis propria equitibus, quaedam peditibus, quaedam utrisque. Quod quomodo sit, non magna consideratione eget, et solertem mentem latere non potest. Nam ascendere equos, est proprium equitibus: proiicere lapides cum funda, videtur esse proprium peditibus. Alia vero sunt aliquo modo applicabilia ad utros
Abbreviated transcription (Latin):
me ordinatur ad boniums hoc ẽ
munitatem om̃ gratia aliciiꝰ
boni dicimus constitutã maxi¬
me autẽ principalissimam om
nes alias circumplectens potis¬
sime gr̃a boni constitutam esse
conuenithec autẽ est commu¬
nicatõ politica que communi
nomine uocatur ciuitas. ¶Ad¬
uertendum tñ communitatem

Expanded text:
me ordinatur ad bonum. hoc est munitatem omnem gratia alicuius boni dicimus constitutam, maxime autem principalissimam omnnes alias circumplectens, potissime gratia boni constitutam esse contingit: haec autem est communitas politica, quae communi nomine vocatur civitas. Adver