comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bulacionibus. xp̃m dnm figura¬
uit. Quinta hy dria: inpleta est
tempore danihelis. Vidit enim
prerisum lapidum id .ẽ. natũ xpistum.
demonte. id .ẽ. deregno udeorũ: sine
manibus. precisum: quia sine opere
nuptiali. qui gr̃a sua uniersũ inun¬
dum impleuit. Sexta hỹdria: inpl&a :
in ihoanne baptista. Qui uida eis p̃dicans.
ait. Facite fructus dignos. poeitentię.
Potens ẽ. enm dĩ delapidib istissuscitare.
filios abrahe. Istegͦ.sex mundiaetates
uł ut sex hydriae impl& es. aministris:
id .ẽ. apatriarchis. ⁊ proph&is. Capien¬
tes maretas. binas uelt̾ nas. Quare ter¬
nas: propt̃ misteriũ trinitatis. qͣre
binas: propt̃̾ duo p̃cepta. dilectionis
dĩ & ꝓximi. & in aeuangelio. Ego &
pat̾ unum sumus: ecce binas. Ite bap
tauit architriclinus. idẽ. mundi dñs.
aquan uiñi factũ. &dicit. Om̃is bomo
pͥmum bonum uinum ponit. & cum
in aebriati fuerint homines tunc id qd

Expanded text:
bulationibus Christum Dominum figurabulationibus Christum Dominum figuravit. Quinta hydria impleta est tempore Danielis, vidit enim praecisum lapidem, id est natum Christum de monte, id est, de regno Judaeorum, sine manibus praecisum, quia sine opera nuptiali, qui gratia sua universum mundum implevit. Sexta hydria impleta est in Joanne Baptista, qui Judaeis praedicans ait: Facite fructus dignos poenitentiae, potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae. Istaelut sex hydriae impletae sunt a ministris, id est a patriarchis et prophetis. Capientes metretas binas vel ternas. Quare ternas, propter mysterium trinitatis. Quare binas, propter duo praecepta, dilectionis Dei et proximi. Et in Evangelio: Ego et Pater unum sumus. Ecce binas. Ite, baptavit architriclinus, id est, mundi Dominus, aquam vinum factam, et dicit: Omnis homo primum bonum vinum ponit, et cum inebriati f
Abbreviated transcription (Latin):
uiuium. Sexille hydriae. qͥrũ
aqua in uinum mutata. ẽ. sex
aetates mundi figurab ant. In
istis sexaetatibus: quasi in sex hr̃¬
driis proph& i non de suit. Sed
quando in illis xp̃s non intellige¬
batur: non ex illis uinũ. sed aqua
bibebatur. Prima . gͦ. hy dria
inpleta.ẽ. in adam quando de
latere eius illo dormiente. fa¬
bricata ẽ. eua. Dormiuit in cru
ce xp̃s. & delatere eius formatur
aeccła. Sedquia haec in xp̃o iu¬
daeorum populus implere non
intellige bat: non unum. sed aqͣ
sapiebat. Secða hydria in pleta
.ẽ. innoe. Sic ꝑmis terium arche
aut diliuiu genus humanm
salucibatur: quomodo ꝑ crucis
uł baptismi sacramentũ. amorte
totus mundus eripitur. Ter cia
hy dria impl& a. ẽ. in abraham.
Uam quomͦ isaac adlocũ holo caus¬
tilignum ipse portauit. ita & xp̃s
ad locum passionis ipse sibi cru¬
cis patibulum banilauit. Quarta
hydria: in pl&a. ẽ. indauid. Qui
& in humilitate. & in multis tri¬

Expanded text:
vivium. Sex illae hydriae, quarum vivium. Sex illae hydriae, quarum aqua in vinum mutata est, sex aetates mundi figurabant. In istis sex aetatibus, quasi in sex hydriis prophetia non defuit. Sed quando Christus in illis non intelligebatur, non ex illis vinum, sed aqua bibebatur. Prima ergo hydria impleta est in Adam, quando de latere ejus, illo dormiente, fabricata est Eva. Dormivit in cruce Christus, et de latere ejus formatur Ecclesia. Sed quia haec in Christo Judaeorum populus implere non intelligebat, non vinum sed aqua sapiebat. Secunda hydria impleta est in Noe, sic per mysterium arcae, aut diluvii, genus humanum salvatur, quomodo per crucis vel Baptismi sacramentum a morte totus mundus eripitur. Tertia hydria impleta est in Abraham. Nam quomodo Isaac ad locum holocausti, lignum ipse portavit, ita et Christus ad locum passionis, ipse sibi crucis patibulum bajulavit. Quarta hydria impleta est in David, qui et in humilitate et in multis tri
Abbreviated transcription (Latin):
ris expͥmere: sed qui deligno carp¬
sit supplicium. in ligno deb& ex¬
pectare remediũ. Et qui ex arbo¬
re inlicita demessuit frugem. ex¬
pectare deb& aderucem. Dicit ei
tulit hic iħs. suꝑ matrem diuinitatẽ
suam. non negauit matrem suã.
Neque se natum negauit excarne.
sed maiestatisuae suam subdidit ge¬
nitricem. Nondum uenit hora mea
Hora utiq nonfacti sed uoti: non
necessitatis sed uoluntatis. Nonqͥsi
cogeretur mori: sedquasi ꝓmundo
dignar& ur occidi. Inter im xpistꝰ
insipidos haustus mmirificat: fatiuis
latex fundebatur in hydriam. &
aurige batur in ebriata flumina.
Nulla expͥmebatur uua. & fer ues¬
cebant sine palmite uina. Hoc
ferit xp̃c in latice: quod certo tem¬
pore facit in uitae. Transeunt ad
sponsum. Aliquando & iudaa ui¬
num non habuit: quia munus
sacrati sanguinis non accepit.
Et dum legi nuber &. non in uenit
quodbiber&. Uenit xp̃s mutauit
legem: In gram. fudit sanguinis
poculum. & feeit moriendo con¬

Expanded text:
ris exprimere? sed qui de ligno carpris exprimere? sed qui de ligno carpsit supplicium, in ligno debet exspectare remedium. Et qui ex arbore inclyta demessuit, frugem exspectare debet ad crucem. Dicit ei tulit hic Christus super Matrem divinitatem suam, non negavit matrem suam. Neque se natum negavit ex carne, sed majestati suae suam subdidit genitricem. Nondum venit hora mea. Hora utique non facti, sed voti, non necessitatis, sed voluntatis, non qua cogeretur mori, sed qua pro mundo dignaretur occidi. Interim Christus insipidos haustus mirificat, fatuus latex fundebatur in hydriam et hauriebantur inebriata flumina, nulla exprimebatur uva, et fervescebant sine palmite vina. Hoc fecit Christus in latice, quod certo tempore facit in vite. Transeunt ad sponsum. Aliquando et Judaea vinum non habuit, quia munus sacrati sanguinis non accepit, et dum Legi nuberet, non invenit quod biberet. Venit Christus, mutavit Legem in gratiam, fudit sanguinis poculum, et fecit moriendo con
Abbreviated transcription (Latin):
uinum ingaudia iiptiarũ nonde
nichilo facere uoluit: sex hidrias
sex impleri aqua p̃cipiens. hanc
mirabilit̾ conuertit inuinum.
Quia stx mundi aetates. sapientiae
calutaris largitate donauit. Quã
tamen ipse ueniens. sublimioris
sensus uirtute fecundauit. Nam¬
que carnales carnalit̃ tantum sa¬
piebant. ipse spiritalibus. spirita¬
lit̃ sentienda reserauit. De hinc au¬
gustinus. Et die t̾tio: nuptiae fac¬
tesunt inchana galibea. Splendes¬
cente igitur suꝑ obscurum delic¬
tis obfus cantibus mundum: tri¬
nitatis die xp̃s aduenit. admiptias.
qui uerus botrus continebat intra
se uite uinum. sed necdum crucis
accesserat proelium. Dicit ei mat̃
eius uinum non habent. Paulisꝑ
ouirgo florentissima paulisꝑ prepar&
uidaus lignum. & tunc exire po¬
terit uinum. Quid ante tempus
curris ad lacũ cum necdũ in pres¬
serit uidas suꝑ uuam calcaneum.
mͦ meriusti gemmatam sobolem
ꝓcreare. iambotrum tuũ cona¬

Expanded text:
vinum in gaudia nuptiarum non de vinum in gaudia nuptiarum non de nihilo facere voluit, sed hydrias sex impleri aqua, praecipiens, hanc mirabiliter convertit in vinum. Quia sex mundi aetates sapientiae salutaris largitate donavit, quam tamen ipse veniens sublimioris sensus virtute fecundavit. Namque carnales carnaliter tantum sapiebant, ipse spiritalibus spiritaliter sentienda reservavit. Dehinc Augustinus. Et die tertio nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae. Splendescente igitur super obscurum delictis obfuscantibus mundum, trinitatis die Christus venit ad nuptias. Qui verus botrus continebat intra se vitae vinum, sed necdum crucis accesserat praelium. Dicit ei mater ejus: Vinum non habent. Paulisper Virgo florentissima, paulisper praeparet Judaeus lignum, et tunc exire poterit vinum. Quid ante tempus curris ad lacum, cum necdum impresserit Judas super unam calcaneum! Modo meruisti gemmatam sobolem procreare, jam botrum tuum cona
Abbreviated transcription (Latin):
minis tri autem sciebant: qui hau¬
serant aquam. Uind̃ utiq archi¬
triclino draqua factũ propina¬
tur indomo nuptiarum: quod
.ẽ. accła xp̃i. Triclinium ibi. ẽr.
describitur: quia nimirum tres
sunt in aeccła ordines fideliũ. con¬
uigatorum: continenciũ. & doctorum.
Uocat s ponsũ architriclinus: & dicit ei.
O m̃is homo: primum bonum uinum
ponit. & cũ in ebriati fuerint: tunc
id quod d& eriꝰ. ẽ. Tuaut̃ ser uastibo¬
num uinum: usq adhiic. Doctoꝵ¬
.ẽ. enim cognoscere. diftantiam legis
& euangelii. ueritatis & umbre: cimc¬
tisque u& eribus institutis. cunctis reg¬
niterren prosis nouã euangelice.
fidei gram: & ꝑ p&uę cęlestis patriae
dona ꝑferre. Hoc ferit initiũ signo¬
rum tħs in chana galilȩ ȩ: & mani¬
festauit głam suam. & credider̃ in
hoc signo quod ipse. eẽt. r ex gloriae :¬
& idõ sponsus accła. qui ut homo
com munis uenir& adnuptias. sed
quasi dñs cęli & t̾rae. elementa pro¬
ut uoluiss&& con uerter&. Ergo di

Expanded text:
ministri autem sciebant, qui hauserant aquam. Vinum utique architriclino, de aqua factum propinatur, in domo nuptiarum, quod est Ecclesia Christi. Triclinum ibi esse describitur, quia nimirum tres sunt in Ecclesia ordines fidelium, conjugatorum, continentium et doctorum. Vocat sponsum architriclinus, et dicit ei: Omnisunc id quod deterius est. Tu autem servasti bonum vinum usque adhuc. Quia doctorum est cognoscere distantiam legis et Evangelii, veritatis et umbrae, cunctisque veteribus institutis, cunctis regni terreni promissis, novam evangelicae fidei gratiam, et perpetua coelestis patriae dona proferre. Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam. Manifestavit hoc signo, quod ipse esset rex gloriae, et ideo sponsus Ecclesiae, qui ut homo communis veniret ad nuptias, sed quasi Deus coeli et terrae elementa prout voluisset, converteret. Ergo Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
mundam. Uerum suncir cumcisione
octaua diei babtisma intelligis & in
inductione ĩ templum & in oblacione
hostiae cognoscis figurari fidẽles. de
meracissimo donatus es. Cler ũ siad¬
huc quod mauisẽ. cir cñcis ionis di¬
em ad generalem resurrectionem
int̾ preteris & circũcisos induci int̾e¬
plum cum hostiis. quando seĩ iã in¬
corruptibiles ad contenplandã spe¬
ciem diuine maiestatis: cum bonor
oꝑm muneribus intrabunt intelle¬
xeris: tanto profecto uinum deaqͣ
fieri uidebis. ut ad mirans condi¬
tori dicas & poculum tuum anebri¬
ans quam preclarum.ẽ. Et dicit
tis iħs. Haurite nunc: & ferte ar¬
chitriclino. Et tulerunt. Ut autẽ

Expanded text:
undam. Verum et si in circumcisione undam. Verum et si in circumcisione octavi diei, baptisma intelligis, et in inductione in templum, et in oblatione hostiae cognoscis figurari fideles, de meracissimo donatus es. Verum si adhuc quod majus est, circumcisionis diem, ad generalem resurrectionem interpreteris, et circumcisos induci in templum cum hostiis, quando sancti jam incoruptibiles ad contemplandam speciem Divinae majestatis, cum bonorum operum muneribus, intrabunt, intellexeris. Tantum profecto vinum de aqua fieri videbis, ut admirans, conditori dicas, et poculum tuum inebrians quam praeclarum est! Et dicit eis Jesus: Haurite nunc, et ferte architric
Abbreviated transcription (Latin):
pulus peccans babr loniã trans¬
migratur. sed post septuaginta
annos penitens. & correptus. pa¬
triam ꝑ iħm sacer dotem magnũ
reducitur. Hac audiens peccatime¬
tu. ad pornitentie remecdium confu¬
geris. aqua hydriae quinte ablutꝰ.
es. Si autem intellexeris baby lonẽ
ẽe. confusionem percatorum: nabu¬
go donosor diabolum. tħm sacerdo
aginta annos bonorum plenitudi
habes quia ate ꝑtinere que scrip¬
ta sunt intelligis. Insexta atate dĩ
apparens incarne: octaua die na¬
tiuitatis circumcisus. & intricesima
tertia ad templum .x̃. delatus. & in
eo munerasunt oblata ꝓ illo. Haec
intuentes ad literã: aperte discimꝰ
quanta nobis diligentia sunt fidei
sub eunda mysteria quando ipse
qui benedietionem afferens graciȩ¬
mo cergmonias impleuit. & sic noua
sacramenta suscipere. simul & trađẽ
curauit. Ecce habes hydriam sextam:
ad abluendapercata. ad optanda intae
gaudia: mundiorem c& eris affer entẽ

Expanded text:
pulus peccans Babyloniam transpulus peccans Babyloniam transmigratur, sed post septuaginta annos poenitens, et correptus, patriam per Jesum sacerdotem magnum reducitur. Haec si audiens, peccati metu ad poenitentiae remedium confugeris, aqua hydriae quintae ablutus es, si autem intellexeris Babylonem esse confusionem peccatorum, Nabuchodonozor diabolum, Jesum sacerdoteptuaginta annos, bonorum plenitudinhabes, quia ad te pertinere quae scripta sunt intelligis. In sexta aetate Dominus apparens in carne, octava die Nativitatis, circumcisus, et in tricesima tertia ad templum est delatus, et in eo munera sunt oblata pro illo. Haec intuentes ad litterarum, aperte discimus quanta nobis diligentia sunt fidei Evangelicae subeunda mysteria, quando ipse, qui benedictionem adferens gramo caeremonias implevit, et sic nova sacramenta suscipere, simul et tradere curavit. Ecce habes hydriam sextam ad abluenda peccata, ad potanda vitae gaudia, mundiorem caeteteris afferentem
Abbreviated transcription (Latin):
tur aries. ipse tam̃ ꝓ obedientia br¬
nedicitur. Tuaudiens hȩc & imobe¬
diens. eẽ. satagis. hy driã aqu e
inuenisti quamunderis. Quodsi¬
in in molatione filu passionẽ intel¬
ligis xp̃i. qui inhumanitate passꝰ
diuinitate in passibilis mansit. qa
sifilius offertur. sedaries mactatur:
Et suntelligis benedictionẽ abrae in
te quidegentib credis. ẽe. conpl&ã:
nimirum deaqͣ uinum tͥ fecit qui
spiritalem sensum dedit. In quarta
xetate : dauid humilis in nocens.
& mitis. saule suꝑbo ab iecto reg¬
ndm sortitur. Tu haex audiens humi¬
litati & innocentiae studere. suꝑbiam
corꝑis decorde tuo repellere: haustũ
aqu& lẏmpidissime quor efitiaris
inuenisti : inhy dria quarta. fonte
salutari repl&a. Nam si insaule ui¬
daeos. inda uid xp̃m: & iudeorũ reg¬
tum: xp̃i aut̃ regnum intell exeris
semꝑ mansurũ. Qmum de aqua
factũ sentis. quo potato. & in &t̃¬
num l&eris. In quinta aetate. po¬

Expanded text:
tur aries, ipse tamen pro obedientia betur aries, ipse tamen pro obedientia benedicitur. Tu audiens haec, et ipse obediens esse satagis, hydriam aquae invenisti qua munderis. Quod si immolatione Filii unici, passionem intelligis Christi, qui humanitate passus, in divinitate impassibilis mansit, quia Filius offertur, sed aries mactatur, sed si intelligis benedictionem Abrahae in te, qui de Gentibus credis, esse completam, nimirum de aqua vinum tibi fecit, qui spiritalem sensum tibi dedit. In quarta aetate, David humilis, innocens et mitis, Saule superbo abjecto, regnum sortitur. Tu haec audiens, humilitati et innocentiae studere, et superbiam coeperis de tuo corde repellere, haustum aquae limpidissimae quo reficiaris invenisti, in hydria quarta, fonte salutari repleta. Nam si in Saule Judaeos, in David Christum, et Judaeorum regtum, Christi autem regnum intellexeris semper mansurum. Vinum de aqua factum sentis, quo potato in aeternum laeteris. In quinta aetate, po
Abbreviated transcription (Latin):
tura inuenit. unde salubrit ablutus po¬
tatusq gaud&. Sed si intelligeret ꝑcam.
homicidam uid eorum significari ꝑfidiã.
Occisione abel. passionem significari dñi sal
rum aquam inuinum mutatã reppe¬
rit. quia dicta legis sacratius intellex̃.
Inscła aetate scłi: ꝓ peccatis hominum
mundus del&us. ẽ: aquis diluuii. a qͦ
solus noe propt̾ iustitiã cũ paucis me¬
ruit liberari. Quisquis. gͦ. hac audita
uastatione. emendaciꝰ uiuere ceperit.
libari desiderans cñ paucis. timens ex¬
t̃minari cũ plurimis. hydriã aquȩ
quamundar & ur inuenit. Sedsi in
tismum. in columba unctionẽ sp̃s sc̃i
qͦ baptizati inbuuntur intellexerit.
unum ꝓfecto deaqͣ factũ miratur.
quia inu& eri hiftoria. suã ablutio¬
nem ꝓpħari cognoscit. Int̾tia aeta¬
te: tẽptauit ds̃ abraham: quan do¬
filium eius in holocaustum offerri
p̃cepit. Non differt abraham face¬
re̾ quȩ uib& ur: sed ꝓfilio in mola¬

Expanded text:
tura invenit, unde salubriter ablutus potura invenit, unde salubriter ablutus potatusque gauderet. Sed si intellexerit, per Cain homicidum, Judaeorum significari perfidiam, occisionem Abel, passionem significari Domini sarum aquam in vinum mutatam reperit, quia dicta legis sacratius intellexit. In secunda aetate saeculi pro peccatis hominum mundus deletus est, aquis diluvii, a quo solus Noe propter justitiam cum paucis meruit liberari. Quisquis ergo hac audita vastatione emendatius vivere coeperit, liberari desiderans cum paucis, timens exterminari cum plurimis, hydriam aquae, qua mundaretur invenit, sed si intismum, in columba unctionem Spiritus sancti, quo baptizati imbuuntur, intellexerit, vinum profecto de aqua factum miratur. Quia in veteri historia suam ablutionem prophetari cognoscit. In tertia aetate tentavit Deus Abraham, cum filium ejus in holocaustum offerri praecepit. Non differt Abraham facere quod jubetur, sed pro filio immola
Abbreviated transcription (Latin):
& a periendo fidelit̃. Impleuer̃ eas: usque
ad summum. Quia recte intellexerunt
nullum fuisse tempus scłi: a scĩs alienũ
doctoribus. quisiue uerbissiue exemplis
siue &iam scripturis. uiam uite mortali¬
bus apperirent. Et quidem potuit dñs ua¬
cuas inplere hy drics uino: qui in exor¬
dio mundi cuncta creauit ex nichilo.
Sed maluit deaqͣ facere uinũ: qͦtr pice do¬
cer& nonse ad soluendam in probandam¬
q sed ad implendam potiꝰ legẽ ꝓpħas quȩ
uenisse. Videamus. gͦ. sex hydrias scrip¬
turarum aqua salutari reph&as: uidea¬
mus & eandem aquam insuauissimum
uiniodorem gustumq conuersam. Im
prima aetate scłi. abel iustum fr̃ occidit:
& ab hoc martrrio coronatus. in euã geliis
& in aepłis iuistus scribitur. fratricida im¬
pius nominatur. Quisquis his auditis
m&uit cumim piis dãpnari cu pitbene¬
dici cũpiis. & idõ omem odiorum & in¬
uidie fomitem abicit. & dõ placere ꝑsacri¬
fitium iustitiae contendit: uasaque inscrip¬

Expanded text:
 aperiendo fideliter. Impleverunt autem usque ad summum. Quia recte intellexerunt, nullum fuisse tempus saeculi, a sanctis alienum doctoribus, qui sive verbis, sive exemplis, sive etiam scriptis, viam vitae mortalibus aperirent. Et quidem potuit Deus vacuas implere hydrias vino, qui in exordio mundi cuncta creavit ex nihilo, sed maluit de aqua facere vinum, quo typice doceret, non se ad solvendam improbandamque, sed ad implendam potius legem Prophetasque venisse. Videamus ergo sex hydrias Scripturarum aqua salutari repletas. Videamus et eamdem aquam in suavissimum vini odorem gustumque conversam. In prima aetate saeculi, Abel justum frater occidit, et ob hoc martyrio coronatus, in Evangeliis et in Epistolis justus scribitur, fratricida impius nominatur. Quisquis his auditis, metuit cum impiis damnari, cupit benedici cum piis. Et ideo omnem odiorum et invidiae fomitem abjicit, et Deo placere per sacrificium justitiae contendit, vasque in Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
ad ueniente dño uina moysitica defere¬
r̃: ⁊ uina sanguini ihũ ꝓfluxer̃. Illa ac¬
ceperunt t̃minum. ista sũpser̃ initiũ
Denique hoc. ẽ. inicium signoꝵ quod fe¬
cit iħs. quando pauit gentes occisus.
& deuino sui san guinis fecit conuiuiũ
Uulneratus. Concordia. In differentia
hydriarum. istarum fit concordia
lectionum. Corda tium scõrum:
hy drie sunt fonte repl&a donorum.
Ministri qui hauserant aquam. & quib
mat̃ dixit. quod cum que dixerit uo¬
nistrando.

Expanded text:
adveniente Domino, vina Mosaica defecerunt, et vina sanguinis profluxerunt. Illa acceperunt terminum, ista sumpserunt initium. Denique hoc est initium signorum, quod fecit Jesus, quando pavit gentes occisus, et de vino sui sanguinis fecit convivium, vulneratus. CONCORDIA. In differentia,hydriarum istarum fit concordia lectionum, corda enim sanctorum hydriae sunt, fonte repletae donorum. Ministri qui hauserunt aquam, et quibus mater dixit: Quodcunque dixerit vonistrando.
Abbreviated transcription (Latin):
O stencait euangelii grãm. obȩdientibus
p̃dicandam. In om̃ib gentib oftendit
aplatum accepisse: ut iam non legi
sed fichei obȩdirent. ꝓnomine riꝰ. Id est
uire nominis eiꝰ fungim᷑. Vt ipse ait
Sicut misit me pat̾: & ego mitto uos.
& quiuos recipit: me recipit. Inquibus
tum p̃dicationis accepi.

Expanded text:
Ostendit Evangelii gratiam obedientibus praedicandam: in omnibus gentibus ostendit se apostolatum accepisse, ut jam non legi, sed fidei obedirent. Pro nomine ejus, id est, vicem nominis ejus fungimur, ut ipse ait: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos, et qui vos recipit, me recipit . In quibus tum praedicationis accepi.
Abbreviated transcription (Latin):
te mediatorem dĩ & hominum. Gr̃a:
adlaborum patienciã referendax̃. ut
ipse ait. Plus om̃ib laboraui. Non ego:
sed gr̃a dĩ mecũ. Apostolatꝰ: ad p̃dica¬
tionis auctoritatem. Siue grãm in bap¬
tismo: aplatum quando aspuscõ di

Expanded text:
te mediatorem Dei et hominum. Gratia ad laborum patientiam referenda est, ut ipse ait: Plus omnibus laboravi, non ego, sed gratia Dei mecum ; apostolatus ad praedicationis auctoritatem. Sive, gratiam, in baptismo, apostolatum, quando
Abbreviated transcription (Latin):
ncationis. Sc̃ificationis uͦ sp̃s dicitur.
& alibi deeo scriptum.ẽ. Quifactus
.ẽ. nob sapientici adõ. & scĩficatio.
tium: sed ad xp̃m ꝑtinentiũ. In ipso
ap̃o resur rectignis forma ꝓtendit᷑.
ut prior om̃ib uiã resurrectionis dĩ filus

Expanded text:
cationis. Sanctificationis vero spiritus dicitur,  alibi de eo scriptum est: Qui factus est nobis sapientia a Deo et sanctificatio .tium, sed ad Christum pertinentium. In ipso Christo resurrectionis forma praetenditur, ut prior omnibus viam
Abbreviated transcription (Latin):
fuerint: generant mortem. Vtriꝰ¬
q igitur gens mortis dñs cõp̃¬
Irendit. cumdicit. Sinete mor¬
tuos sepelire mortuos suos. Id. x̃.
ut mortiu anima: sepeliant mor tuos
corpore. Vita quippe corporis animat̃.
tur corpus sine animae sic anima sine
dõ. Dehac .gͦ. morte: id .ẽ. demorte
anime. id .ẽ. demorte ꝑ p& ua: demor¬
te gehennali dicit. Siquis sermonẽ
meum seruauerit: mortem non ui¬
praeceptum dĩ custodierit: lic& in
mortẽ corporis incidat. tamenamor¬
te amimę lib̾abitur dicens cum ꝓpħa.
Siambulauero inmedio umbrae mor¬
tis. non ti mebo mala. qm̃ tume cũ
es. Vnde dñs in euangelio. Egosum
resurrectio & uita. quicredit̾ in me
&iam simortuus fuerit uiu&. Et om¬
nis qui uiuit. & crecdit inme: non mo

Expanded text:
fuerint, generant mortem . » Utriufuerint, generant mortem . » Utriusque igitur genus mortis Dominus comprehendit, cum dicit: « Sine mortuos sepelire mortuos suos , » id est ut mortui animae sepeliant mortuos corporis. Vita quippe corporis, anima est: tur corpus sine anima, sic anima sine Deo. De hac ergo morte, id est de morte animae, de morte perpetua, de morte gehennali dicit: « Si quis sermonem meum servaverit, mortem non vipraeceptum Domini custodierit, licet in mortem corporis incidat, tamen a morte animae liberabitur, canens cum Propheta: « Si ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es . » Unde Dominus in Evangelio: « Ego sum resurrectio et vita, qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet. Et omnis qui vivit et credit in me
Abbreviated transcription (Latin):
datur. Queritur autem quare
dicat. siquis sermonem meũ ser¬
uauerit: mortem non uide bit
in aeternum. cum legamus sanctos
tamen mortem corporis nullo mͦ
euasisse. excepto. helia & enoch.
qui quamuis adhuc uuant. mor¬
tem tamen corporis. non euadent.
x quo enim primus parens nr̃ prȩ¬
ceptum uitae con tempsit: se su¬
amq subolem condition mor¬
tis subsirauit. Iuxta sententiam
domini conminantis. Quo eũꝙ
die comederis ex ligno scientiae
moriemini. Et unde scriptura
dicit. Quis est homo quiuiu&.
& non uidebit mortem: Nullus
Sub auditur. Haec autem lex huma¬
ne conditioni constituta. ẽ: ut
quicumq gustauerit uitam. gus
t& & mortem: maxime eumde
siquis sermonem meum seruaue¬
rit. mortem non uidebit ina¬
ternum ad quod dicendum.
quia alia.ẽ. mors anime &alia
emporis. Anima namq ꝑ pecca¬
tum moritur: sicut scriptum.ẽ.
anima quae peccauerit: ipsa mo¬
ri&ur. Corpus .uͦ. ꝓropt̃ penã
peecati: quia sicnt̾ ait scriptu¬
ra. peecata cum consummata

Expanded text:
rius. Quaeritur autem quare dicat: « Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum, » cum legamus sanctos tamen mortem corporis nullo modo evasisse, excepto Elia et Enoch, qui quamvis adhuc vivant, mortem tamen corporis non evadent. Ex quo enim primus parens noster praeceptum vitae contempsit, se suamque sobolem conditioni mortis substravit, juxta sententiam Domini comminantis: « Quocunque die comederitis ex ligno scientiae moriemini . » Et unde Scriptura dicit: « Quis est homo qui vivet, et non videbit mortem? » Subauditur, nullus. Haec autem lex humanae conditioni constituta est, ut qui gustaverit vitam, gustet et mortem, maxime cum deSi quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum? » Ad quod dicendum, quia alia est mors animae, et alia corporis. Anima namque per peccatum moritur, sicut scriptum est: « Anima quae peccaverit, ipsa morietur : » corpus vero propter poenam peccati, quia sicut ait Scriptura: « Peccata cum consummata
Abbreviated transcription (Latin):
intrase r&iu&. non uidentes facit:
& sicut triftes lupinos dicimus. non
quod ipsi tristes uelleti .eẽ. possen:
sed quia se degustantibus tristes
reddunt propt̃ amaritudinem:
eo quod amaritudinem suam senti¬
re facit. Sed quia indxei in mortẽ
inciderant animȩ ita ut eã ini¬
nime uiderent: Aixer̃. Nunc cog¬
nouimus: quia demonium habes.
Habraam mortuus. ẽ. &ꝓpħe. & tu

Expanded text:
intra se retinet, non videntes facit; intra se retinet, non videntes facit; et sicut tristes lupinos dicimus, non quod ipsi tristes vel laeti esse possint, sed quia de se gustantes tristes reddunt, propter amaritudinem: eo quod amaritudinem suam sentiri facit. Sed quia Judaei in mortem inciderant animae, ita ut eam minime viderunt, dixerunt: « Nunc cognovimus quia daemonium habes. Abraham mortuus
Abbreviated transcription (Latin):
inciderunt. Nec tamen mortẽ cor¬
poris ꝑheniiter enaserunt.: Dezalib
scriptum .ẽ. Mors peccatorum pes¬
sima. Aluis &iam dictum .ẽ. Adora¬
te idola: aliorpun mittemini in ca¬
minum ignis ardentis. Illi.uͦ. magis
mortem animȩ quam corporis timentes.
fiducialit responderunt dicentes. Po¬
tens est dñs nos decamino ignis arden¬
tis. & de manibus tuis orex lib̾are.
Quodsi noluerit notumsit ⁊ͥ qui a
deos tuos noncolimꝰ. & statuam aureã
quam erexisa non adorabimus. Et i¬
dõ quia magis dilexerunt uitã ani¬
mę quam timius sent mor tem cor¬
poris: & istam ad tempus euaser urs¬
si uicamino morer& ur pratiosa:
incons pectu dñi morsscõrum eius.
Sedqueritur quare dixerit. mortẽ
non uidebit inet̾num: cum haer
uisũ potius auferat quam tribuat.
Ad quod &iam respondendum: qr
uidere in hoc loco ꝓsentire ponitur.
uel experiri. Sicut enim fossa ceca
dicitur: non quod oculis careat. quos
numquam habuit: sed quia nos qͦs

Expanded text:
inciderunt, nec tantum mortem corporis perenniter evaserunt. De talibus scriptum est: « Mors peccatorum pessima . » Aliis etiam dictum est: Adorate idola, alioquin mittemini in caminum ignis ardentis. Illi vero magis mortem animae quam corporis timentes, fiducialiter responderunt, dicentes: « Potens est nos Dominus de camino ignis ardentis, et de manibus tuis, o rex, liberare. Quod si noluerit, notum sit tibi, quia deos tuos non colimus, et statuam auream quam erexisti, non adoramus . » Et ideo quia magis dilexerunt vitam animae, quam timuissent mortem corporis, et istam ad tempus evaserusi in camino morerentur, « pretiosa est in conspectu Domini mors sanctorum ejus . » Sed quaeritur quare dixerit, « Mortem non videbit in aeternum. » cum haec visum potius auferat, quam tribuat. Ad quod etiam respondendum, quia videre in hoc loco pro sentire vel experiri ponitur. Sicut enim et fossa caeca dicitur, non quod oculis careat, quos nunquam habuit, sed quia eos, quos
Abbreviated transcription (Latin):
mȩ mors non hab& potestatem.
Id ẽ. quando anima deuicus in hoc se¬
culo transit ad uirtutes. Quod ut
facilius intelligatur: aliquod pona¬
mus exemplum. Uerbi gr̃a. Quib¬
dam dictum.ẽ. Adorate idola. abio¬
quin int̾ ficiemin. Atilli magis mor

Expanded text:
mae, mors non habet potestatem, id est quando anima de vitiis in hoc saeculo transit ad virtutes. Quod ut facilius intelligatur, aliquod ponamus exemplum. Verbi gratia, quibusdam dictum est: Adorate idola, alioquin interficiemini. At illi magis mor
Abbreviated transcription (Latin):
riente contremuit. Sol cognouit: quia
radios suos in eius morte abscondit.
Sed ut diximus mundi amatores sci¬
lic& uidaei non cognouerunt. deqͣlib
adhuc sub uingitur. Inꝓpͥa uenit: &
sui eum ñ receper̃. Inpropria uenit:¬
quia non solum extr̾rpe iuidxoꝵ
carnem assumpsit. seil&iam int̃ros
docuit. p̃dicauit. signa & uir tutes
in enar rabiles oftendit. Sed sui eũ nĩ
receperunt: id .ẽ. iudai quossibi pe¬
culiarit̾ prioribus temporibus ue¬
lud proprios ad sciuerat. quos dex̨¬

Expanded text:
riente contremuit; sol cognovit, quia riente contremuit; sol cognovit, quia radios suos in ejus morte abscondit. Sed, ut diximus, mundi amatores, scilicet Judaei, non cognoverunt. De quibus adhuc subjungitur: « In propria venit, et sui eum non receperunt. » In propria quiquia non solum ex stirpe Judaeorum carnem assumpsit, sed etiam inter eos docuit, praedicavit, signa et virtutes inenarrabiles ostendit. « Sed sui eum non receperunt, » id est Judaei, quos sibi peculiariter prioribus temporibus velut proprios asciverat, quos
Abbreviated transcription (Latin):
ait in engło discipulis: euntesin
mundum uniuersũ. Qd aut̃ in¬
fert et mundus eũ non cognouit
ad mundi ꝑtin& amatores. Deqͥ¬
bus alibi dñs ait. Pat̃ iuste. mundꝰ
te non cognouit. In eo uͦ qđ ait
inmundo erat. oftendit per diui¬
nitatem eum ubiq. eẽ. p̃sentem.
quia nullo concluditur locõ. uł
exluditur. sedipse.ẽ. superior
& ipse inferior. ipse interior. &
ipse exterior. Igitur in mundo
erat. id ẽ. in orbe terrarũ. Qui¬
dam tam̃ inmundo. id .ẽ. in scĩs
hominibus: exponunt. Alundꝰ
ꝑ ipsum factus ẽ. quia om̃is cre¬
atura ꝑ ipsum & ab ipso facta .ẽ.
ex nichilo. Et mundus eũ non
cognonit. id .ẽ. mundi amatores
Recꝰte enĩ mundi amatores. mim
dus uocantur: quia mente &
desiderio mundum incolunt
Uisibilit̃ aut̃ eum signa facientẽ
uit. quando eo nato nouã stel¬
lam misit. Mare cognouit: ꝗdo
sub plantis enuis secal cabil e p̃buit.
Terra cognouit. quando eo mo¬

Expanded text:
ait in Evangelio discipulis: « Euntes in ait in Evangelio discipulis: « Euntes in mundum universum. » Quod autem infert: « et mundus eum non cognovit, » ad mundi pertinet amatores. De quibus alibi Dominus ait: Pater juste, mundus te non cognovit. In eo vero quod ait: « In mundo erat, » ostendit per divinitatem eum ubique esse praesentem: quia nullo concluditur loco, vel excluditur, sed ipse est superior et ipse inferior, ipse interior et ipse exterior. Legitur « in mundo erat, » id est in orbe terrarum. Quidam tamen « in mundo, » in sanctis hominibus exponunt. « Mundus per ipsum factus est, » quia omnis creatura per ipsum et ab ipso facta est ex nihilo. « Et mundus eum non cognovit, » id est, mundi amatores. Recte enim mundi amatores mundi nomine vocantur, quia mente et desiderio mundum incolunt. Visibiliter autem eum signa facientem,ognovit, quando eo nato novam stellam misit; mare cognovit, quando sub plantis ejus se calcabile praebuit; terra cognovit, quando eo mo
Abbreviated transcription (Latin):
lucem que illuminat. & illumina¬
tur: quantum int̾ lucernã & lu¬
ciferum & solem. Illa .ẽ. igitur
principalis lux: dequa adhuc
subditur. Erat lux uera: quȩ il¬
lumi nat om̃em hominem ue¬
nentem inmundum. Vbi cum
omem hominem ueni entẽ in
mundum posuit: ostendit quia
siue spitali gr̃a. siue naturali in¬
genio. illuminentur: om̃s tamen
abillo possunt illuminari. a quo
ꝓcedit om̃is sapientia. & cũ quo
fuit semꝑ. & est ante euũ. Inmũ¬
do erat. & mundus per ipsũ fac¬
tus ẽ: & mundus eũ ñ cognouit.
Hic manifeste euangelista inmini¬
di uocabulo tres differ entias
ostendit. Aliquando eñi mun
ergo ait. in mundo erat.: ad scõs
ꝑtin&. dequib alibi dñs dicit. Non
uenit filius hominis ut ꝑ d& mim¬
dum: sed ut salu&ur mundus ꝑ
xp̃o: mundũ reconcilians sibi.
Quod uero sub iungit. & mundus
ꝑ ipsum factus .e. ad sitũ ꝑtinet
orbis t̾rarum. iusta illud qd̾ dñs

Expanded text:
lucem quae illuminat et quae illuminalucem quae illuminat et quae illuminatur, quantum inter lucernam et luciferum et solem. Illa est igitur principalis lux de qua adhuc subditur: « Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. » Ubi cum « omnem hominem venientem in hunc mundum » posuit, ostendit quia sine spirituali gratia, sive naturali ingenio illuminentur homines, tantum ab illo possunt illuminari a quo procedit omnis sapientia, cum quo fuit semper et est ante aevum. « In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. » Hic manifeste evangelista in mundi vocabulo tres differentias ostendit. Aliquando enim mundergo ait: « In mundo erat » ad sanctos pertinet, de quibus alibi Dominus dicit: « Non venit Filius hominis ut perderet mundum, sed ut salvetur Christo, mundum reconcilians sibi . » Quod vero subjungit: « Et mundus per ipsum factus est, » ad situm pertinet orbis terrarum, juxta illud quod Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
mine. Queritꝰ quãre euangelis¬
ta dicat deioħr dilecto domi¬
ni.uint̃ natos mulierũ: maio¬
re. Non erat ille lux: cumdñs di
patue responsio: quia alici ẽ. lux
que illumincit. alia que illumi¬
natur. Lux.ẽ. quȩ illuminat.
quȩ nec initium accipit: nec fine
concluditur. nec augm̃tum capit.
nec defectũ patiturꝰ. sed sem per
aequalis ꝑman& Ci luci idẽ
xpisto. si conparent̾ homines:
tam minores quam ꝑ fectiores. e¬
nebre conputabuntur. Nam & ra
iustitia. sullius iustitiae conpart᷑.
iniustitie reputabitur. Illumpãt᷑
em̃ homines ut lux sint: ab illiqͥ
ait in euagło. Egosũ lux munli
Quisequit᷑ me non ambulat intne¬
bris. sedhabebit lumen uite
Qualis istr ioħs: de quo dñs alibiait
Ille erat lucerna ardens & lucens.
Ardens dilec cione & amore: luȩtꝰ
sermone. Sed non. ẽẽ. iohs lux di¬
citur: ad conparationẽ uere lucis
quȩ om̃s illumi nat. & anull illu¬
minatur. Tantum enĩ distat int̃̾

Expanded text:
mine. » Quaeritur quare evangelismine. » Quaeritur quare evangelista dicat de Joanne dilecto Domini, et inter natos mulierum majore, « non erat ille lux, » cum Dominpatet responsio, quia alia est lux quae illuminat, alia quae illuminatur. Lux est quae illuminat, quae nec initium accipit, nec fine concluditur, nec augmentum capit, nec defectum patitur, sed semper aequalis permanet. Cui luci, id est Christo, si comparentur homines, tam minores quam perfectiores, tenebrae computabuntur. Nam et nostra justitia, si illius justitiae comparetur, injustitia reputabitur. Illuminantur enim homines, ut lux sint, ab illo qui ait in Evangelio: « Ego sum lux mundi. Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit luat iste Joannes de quo Dominus alibi ait: « Ille erat lucerna ardens et lucens. » Ardens dilectione et amore, lucens sermone: sed non esse Joannes lux dicitur, ad comparationem verae lucis, quae omnes illuminat, et a nullo illuminatur. Tantum enim distat inter
Abbreviated transcription (Latin):
Qualis erat morses: cui dictũ est
Qualis erat isaias ꝓpħa: quidicen¬
te dño. quem mittã: & quis ibit
nobis ad populum iftum: Res¬
pondit. Ecce ego mitteme. Talis
erat ihohannes baptista: deqͦ dicit᷑
Fui homo missus adõ. Quid uocaba¬
tin homo ille: St̾quitur. Cui nom̃
era iohs. Adquid autem missussit
ad. manifestatur cum subditur.
Dicunit intestimonium: ut testi¬
menum ꝑ hib& delumine. Ut
qͥd estimonium perhibuit delu¬
mie : declaratur cum sub ditus
Ut ons creder ent ꝑ illum. Nondiẽ
utom̃s crederent in illum. quia
maedictus homo. qui con si dit
in bomine. Sed ut om̃t cre¬
menium crederent in xpistũ.
Aliul.ẽ. enim crede illũ: aliud
ꝑ illũ. aliud in illũ. Crede illum.
& ꝑ illum: ad fidelem hominem
refirri potest. Credẽ aut̃ in illũ.
nisi addm̃ non ꝑtin&. Verbi gr̃a.
noncredo in paulum: sed indm̃
quem predicat. Nonerat ille lux:
sed ut testi moniũ ꝑhib& delu¬

Expanded text:
qualis erat Moyses, cum percussit Aqualis erat Stepte Domino: « Quem mittam, et quis ibit nobis ad populum istum? » Respondit: « Ecce ego, mitte me . » Talis erat Joannes Baptista, de quo dicitur: « Fuit homo missus a Deo. » Qui vocabatur homo ille, sequitur: « Cui nomen erat Joannes. » Ad quid autem missus fuit a Deo, manifestatur cum subditur: « Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine. » Ut quid testimonium perhibuit de lumine? declaratur cum subinfertur: « Ut omnes crederent per illum. « Non dixit ut omnes crederent in illum, quia « maledictus homo qui confidit in homine , » sed « ut omnes cre crederent in Christum. Aliud est enim credere illum, aliud per illum, aliud in illis. Credere illum, et per illum, ad fidelem hominem referri potest; credere autem in illum, nisi ad eum non pertinet, verbi gratia: , tamen non credo in Paulum, sed in Deum quem praedicat. « Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lu
Abbreviated transcription (Latin):
ascendentes illius ortũ resplendẽ
debemus. & scimus ipsum radiare
ad suam lucem contenplcindam
trahere uoluit. De qͣlibus monti¬
bus fuit iste: dequo & subditur.
Fuit homo missus adõ. Ubi in pͥmo
uerbo obedientiae uirtus in illo cõ¬
mend atur cũ dicitur. Fuit homo
missus adõ. Non enĩ asem& ipso
idẽ sua p̃sũptione uenit: sed adeo
missꝰ. ẽ. Aliud . ẽ. ase uenire: aliud adõ
hannes: sed potius exillis quibuis
sal ucitor ait ineuangelio. E go
uos elegi demundo: ut eatis &
fructum afferatis: & fructus ur

Expanded text:
ascendentes, illius ortum resplendere ascendentes, illius ortum resplendere videmus, et scimus ipsum radiare ad suam lucem contemplandam trahere voluit. De quibus montibus fuit iste de quo et subditur: « Fuit homo missus a Deo. » Ubi in primo verbo obedientiae virtus in illo commendatur, cum dicitur: « Fuit homo missus a Deo. » Non enim a semetipso, id est sua praesumptione venit, sed a Deo missus est. Aliud est enim a se venire, aliud a Deo annes, sed potius ex illis erat quibus Salvator ait in Evangelio: Ego vos elegi de mundo, ut eatis, et fructum afferatis, et fruct
Abbreviated transcription (Latin):
non diligimꝰ. conparati uim̃tis
insi pientibus & similis illis facti.
ueram lucem id .ẽ. dm̃. nos qui
sumus tenebre. Non p̃ hendimus.
Vnde benedicit euglista. Et tene¬
bre eam non conprehenderunt.
Nonulla quippe partitipatio ut ait
apłs. luci a tenebras. nulla conue¬
cio xp̃i adbelial: nec pars fideli c̃
bilem. humana mens intenebris
posita. subito uenientẽ susti nere
non pot̾at: ne in his tenebris rema¬
ner&. ipsa lux uentura mundo:
p̃misit hominem ante se magni
meriti. uelud lucernam ante diẽ:
luciferũ ante solem: ꝑ cuius tes¬
timonium & p̃dicationẽ aduidẽ¬
dam ueram lucem lipitudo m̃tis
humane prepa retur: & cognosce¬
r&ur ds̃ & homo. Sienim domini
lux subito nobis apparer&: magis
inde exceraremur quã in lumina¬
remur. Sed paulatun dominus per
patriarchas & ꝓphaas suum ad uen¬
tum nob̾ denuntiare uoluit: ut
uerbi causa. sicut. cũ in ualle consis¬
tims: orientem solem cernere rĩ
possumꝰ. tamen in eius sumitatẽ

Expanded text:
intelligimus, comparati jumentis insipientibus et similes facti, veram lucem, id est, Deum, nos qui sumus tenebrae, non comprehendimus. Unde bene dicit evangelista: « Et tenebrae eam non comprehenderunt. » « Nulla quippe participatio, ut ait Apostolus, luci ad tenebras, nulla conventio Christi ad Belial, nec pars fideli cum bilem humana mens in tenebris posita, subito venientem sustinere non poterat, ne in his tenebris remaneret, ipsa lux ventura, mundo praemisit hominem ante se magni meriti, velut lucernam ante diem luciferum ante solem, per cujus testimonium et praedicationem ad videndam veram lucem lippitudo mentis humanae praepararetur, et cognosceretur Deus et homo. Si enim Domini lux subito nobis appareret, magis inde excaecaremur quam illuminaremur. Sed paulatim Dominus per patriarchas et prophetas suum adventum nobis denuntiare voluit, ut, verbi causa, sicut cum in valle consistimus, orientem solem cernere non possumus, tamen in ejus summitatem
Abbreviated transcription (Latin):
uitamhabe. ł in luminatum. ẽẽ. recꝰ¬
te subditur. Et uita erat luxho¬
minum. Quod .ẽ. aperte dicere
Quia ipsa uita & sapientia ꝑ quam
cunctas creata: & in qua ꝑquandã
rationem. ut dictum.ẽ: iuuere di¬
cuntur. lux .ẽ. hominum: id ẽ
rationabilium creaturarum non
inrationabilium: ñ enĩ bestie & pec¬
cora. sed homines illuminantur:
quirational essunt. Lic& namq
bestiae iiueͬnt: tamen non inlumi¬
nantur ut possint sapientiam &
intellectũ atq sp̃m discrecionis
hab̾e. Quibus dam enim creatbris
tribuit. ẽẽ. uiuere: sentire. & non
discer nere: ut animalibus. Alus
.eẽ. uiuere. sed non sentire: ut ar¬
boribus. Aliis eciam.ẽẽ. sed nec ui¬
uere nec sentire: ut p&ris. Homini
uit̃: tribuit.eẽ. uiuere. sentire.
atque discernere. Unde bene in¬
luminatisunt: quia ad imaginem
dĩ factis unt. Sed & animalis qͥcũq
.ẽ. homo: non ꝑcipit eti ques sp̃s dĩ.¬

Expanded text:
vitam habere et illuminatam esse, recvitam habere et illuminatam esse, recte subditur: « Et vita erat lux hominum. » Quod est aperte dicere quia ipsa vita et sapientia per quam cuncta sunt creata, et in qua per quamdam rationem, ut dictum est, vivere dicuntur, lux est hominum, id est rationabilium creaturarum, non irrationabilium. Non enim bestiae et pecora, sed homines illuminantur, qui rationabiles sunt. Licet namque bestiae vivant, tamen non illuminantur, ut possint sapientiam et intellectum atque spiritum discretionis habere. Quibusdam enim creaturis tribuit esse, vivere, sentire et non discernere, ut animalibus; aliis esse, vivere, sed non sentire, ut arboribus; aliis etiam esse, nec vivere, nec sentire, ut petris. Hominibus autem tribuit esse, vivere, sentire atque discernere, unde bene illuminati sunt, qui ad imaginem Dei creati sunt. Sed et animalis quicunque est homo, non
Abbreviated transcription (Latin):
illaquenonui uunt anteꝗ crearent᷑
uiuebant. scilic& ante initium mun¬
di: quia ut post ea fier& dispositũ riat.
Heperhoc quasi factum erat. quia
om̃is creatura in ipsofilio dĩ ima gina¬
ta erat. Quod ut manifeftius p̾os¬
sit intelligi: derebus insibilibus
exemplum adhibeamus. Verbi gr̃a.
Fab̾ lignarius ꝑgit insiluam: inspic̃
arborem. cogitat exilla facere ar¬
cam. ł quod lib& ucis. Et cum arbor
manecit adhuc inscissus. iam ieius
sapientici quante longitudinis & la¬
ticudinis futurasit consideratur.
Cuius fabrica in eius arte exeo ui¬
uere conpropatur : cumtam exse
non uiucit. quia si aut uetus tate
aut igne consũpta fuerit. iterum
eius dem quantitatis & qualitatis
nont uas fabri care. Ita ds̃ omp̃s
arequam mundũ crear&. ante¬
quam mundi cre aturas inpropas
spenes for maru. in eius sapientia
norsolum que uiunt. sed eciam
queura carent uniebant. Sed ne es
timates om̃em creaturã. in hoc scło

Expanded text:
illa quae non vivunt, antequam crearentur, illa quae non vivunt, antequam crearentur, vivebant, scilicet ante initium mundi, quia ut postea fierent dispositum erat, ac per hoc quasi factum erat, quia omnis creatura in ipso Filio Dei imaginata erat. Quod ut manifestius possit intelligi, de rebus visibilibus exemplum adhibeamus, verbi gratia: Faber lignarius pergit in silvam, inspicit arborem, cogitat ex illa facere arcam vel quodlibet vas; et cum arbor maneat adhuc non scissa, jam in ejus sapientia quantae longitudinis et latitudinis futura sit consideratur; cujus fabrica in ejus arte ex eo vivere comprobatur, cum tamen ex se non vivat, quasi aut vetustate aut igne consumpta fuerit, iterum ejusdem quantitatis et qualitatis novit vas fabricare. Ita Deus omnipotens antequam mundum crearet, antequam mundi creaturas in proprias species formaret, in ejus sapientia non solum quae vivunt, sed etiam quae vita carent, vivebant. Sed ne mares omnem creaturam in hoc saeculo
Abbreviated transcription (Latin):
scrutantes: uni genitum filium dei
indiuinitatis for ma adõ factũ. &
fuit arrius. ut ꝑhoc eum minorẽ
patre assererent: quod non ex dõ
genitũ. sed adõ factum p̃dicarent
Quoꝵ errorem ł dem̃tiã fide ar ma¬
tus euan gelista conculcat: cumdic̃
Om̃ia ꝑ ipsum factasunt. Sieñi om̃ia
ꝑ ipsum facta sunt: ipse non ẽ. factus qui
om̃in fecit. Et idõ noncreatura. s9
creator: non factura sed factor in eqͣ¬
litate patris credendus. ẽ: sicut ipse
ait in rucingelio. Ego & pat̃: unũ
sumus. Et quia alicm creaturã rati¬
tionabilis dĩ sapientia creauit. ne
putares eius uoluntatem ẽe mu¬
tabilem: ut subito uell& facere
aliam creaturã. quam in at̾na sua
dispositione ñfeciss&. rem ne cessa¬
ricm euangłista subiunxit dicens
Quod factũ. ẽ: in ipso uita erat. Et
est sensus. Quod factum. ẽ. ab illo
in tempore apparuit: siue uiuers.
siue uita carens: in ipso uita erat
id .ẽ. in eius aet̾na sapientia et iam

Expanded text:
scrutantes, unigenitum Filium Dei scrutantes, unigenitum Filium Dei in divinitatis forma a Deo factum et fuit Arius, ut per hoc eum minorem Patre assererent, quod non ex Deo genitum, sed a Deo factum praedicarent. Quorum errorem vel dementiam fide armatus evangelista conculcat cum dicit: « Omnia per ipsum facta sunt. » Si enim omnia per ipsum facta sunt, ipse non est factus, qui omnia fecit: et ideo non creatura, sed creator: non factura, sed factor, in aequalitate Patris credendus est, sicut ipse ait in Evangelio: « Ego et Pater unum sumus . » Et quia aliam creaturtionabilis Dei sapientia creavit, ne putares ejus voluntatem esse mutabilem, ut subito vellet facere aliam creaturam quam in aeterna sua dispositione non fecisset, rem necessariam evangelista subjunxit, dicens: « Quod factum est. In ipso vita est sensus: Quod factum est ab illo, in tempore apparuit, sive vivens, sive vita carens; in ipso vita erat, id est in ejus aeterna sapientia etiam
Abbreviated transcription (Latin):
erunt ueritatis ininici: quiquelam
creata adõ. quedam a quodã principe
tenebrarum facta asserrrent. Et
hos destruit euangelicus ser mo:
cum adiungit. Om̃ĩa ꝑ ipsũ facta sunt:
& sine ipso factum.ẽ nichil. Quar
enĩ subsistunt ꝑ ipsum factas: sicut
scriptum.ẽ. Qui man& inaet̾num
creauit om̃ia simul. Non quedam¬
quedam bona. & quedam mala. ut
illi puta uerunt: sed om̃ia bona ual¬
de. sicut scriptum. ẽ. Uidit cunc ta
quȩstrit: & trant ualde bona. Quod
.uiͦ. queilam creatura mala t̃e. ui¬
detur: propt̃ peccatum hominib
contigit. Dicut ꝑ quendã sapientẽ
dicitur. Bestiarum dentes scorpii
& serpentis: om̃ia inuindictã cre¬
ata sunt. N ampercatũ quia subsis¬
tendi naturam nonbab&ł est adõ
creatum: sed adi abolo inuentũ.
& idõ nichil.ẽ. Et quic quid non
subsistit: nichil. ẽ. Sicut decultu¬
ra idolorum: aplsdicit. Scimus:
quia nichil.ẽ. idolum. Fuer̃ & alu
her&ici. quidi uine naturȩ substã¬
ciam subtilius quam deberent per¬

Expanded text:
alii veritatis inimici, qui quasdam creaturas a Deo, quasdam a quodam principe tenebrarum factas assererent, et hos destruit evangelicus sermo, cum adjungit: « Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. » Quae enim subsistunt, per ipsum facta sunt, sicut scriptum est: « Qui manet in aeternum, creavit omnia simul. » Non quaedam bona, quaedam mala, ut illi putaverunt, sed omnia valde bona, sicut scriptum est: « Vidit cuncta quae fecit, et erant valde bona . » Quod vero quaedam creatura mala esse videtur, propter peccatum hominis contigit, sicut per quemdam sapientem dicitur: Bestiarum dentes, scorpii et serpentes, omnia in vindictam creata sunt. Nam peccatum, quia subsistendi naturam non habet, non est a Deo creatum, sed a diabolo inventum, et ideo nihil est; et quidquid non subsistit, nihil est, sicut de cultura idolorum Apostolus dicit: « Scimus quia nihil est idolum . » Fuerunt et alii haeretici qui, divinae naturae substantiam subtilius quam deberent per