comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ereur drhoritaque illa nonerat mala sed appella tarest su¬
entiac dinos cndibonum & malum quia apost ꝓhibitionens
exilla hmoeder& inilla orat precepti futura trans ges sio
in qua homo ꝑex perimentum poene discer& quidinter ẽo
inter oboedientiȩ bonum & inoboe deintiȩ malum proin¬
de & hoc non insigora dictum seduere quoddam ligilim ac¬
cipiendum est cumon defructu uel pomo quod indidem nas¬
cer& ur sed exipsare nomem i positum est queillo contraue¬
titum tactofuerat secutura. flum en autem ex ut deedem
quod inrigabat para disum & inde diuisum est inquã tuor par¬
tes. exhis uni nomen est phison. hoc est quod circuit totam
terram eiulat ubi est aurum. aurum autenterrillius bo¬
num & ibi est carbunculus & lapis prasinus & nomonflũ¬
minisecundogeon hoc ẽ quod circuit totam torram &hiopiã
flumen autem tercium tigris boc est quod fluit contra asr¬
rios. ꝑlumen autem quastum oufrates dehis fluminib:
quidamplius satagam confirmare quod uerasi nt flumi¬

Expanded text:
ellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen estPhison, hoc est quod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumi
Abbreviated transcription (Latin):
minem quilanbomo erat ut pius apiensq sit Eumq custo dire quod ho¬
mo sue potestate insequã ilius supra sededattatus deminationem ꝗ tius
contem uens tutus ẽe non possit ꝓii denullom odo uacare arbitor see
nos di quid &na gnum aliquid ãmonere qued ab ipse diuiniibriiuus ge¬
or dio ex quoita captus ẽ Inprincipiofe cit ds̃ielum & tͥrram usq aahii

Expanded text:
minem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc
Abbreviated transcription (Latin):
dum ut ipsum hominem operar& ur ds̃ & custo dir&. Sicut enim
operatur homo terram non uteã fatiat eẽ terram seđutcul¬
tam adq fructuosam: Sic dr̃ hominem multomagis quem ipse
creauit ut homosit cumipse operatur ut iustus sit siomo abillo
persuperbiam non abscedat. Hoc est enimꝰ a postatare adõ quod
initium suꝑbie seriptura dicit Intium inquid supbiȩ hominirepor¬
catare ado qui a orgodĩ est incommuta bilebonum. Homo autẽ
& secundum animam & secundum corpus mutabilit᷑ est Nisiato
ixommuta bilebonum quod ds̃ est conuersus substaerit sorman
utiustus beatur que sit non potest. ac ꝑ hoc dr̃idem quiereathominẽ
ut hemosit ipseoperaturbeminem adq custo dit ut &iam bonusbcatusq
sit . Qua propter qual ocutiene dicitur bomo opera riterram que i am
terra eratiutornata ad ꝗsicunda sit calocutione dicitur ds operari ho¬

Expanded text:
dum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim dum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari ho
Abbreviated transcription (Latin):
enum exiguus locus erat quentantus fons hrigabat . Custo dire
quippe ille debet  si possit para di sumtali & tanta materia con¬
munirtuteos serpens non poseeintrare Sedmirum siprius quã
communir & om̃s serpentes inde posseđ exclu dere ꝓinde intel¬
lectum anteoculos q̃ur pr& ermitim: Pos situs ẽ quis þebo¬
moh panadiso ut operar&ur undem para disum sicut supra
dis putatum est ꝑa griculturã non laboriosam sed delitiosam & men
prudentis magna ad que utilia commonentem. Cu̾sto¬
dir & autem eundem para disum ipsi sibi nealiquid ã meterit qua rei¬
demercrentur expelli. Deniq: accepit & p̃ceptum ot sit ꝑquod sibi
custo datꝰ para disum. Idẽ quo conseruato non indeꝑiciatur Recte
enim quis que dicitur non custodis se remsuam quisic egit ut amĩte¬
r & eam &iamsi alteri salua sit qui eam ł inuenit uel accipereme¬
ruit. Est alius in his uerbis sensus quemputo non inmerito p̃ponen¬

Expanded text:
enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. 22. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? Positus est quippe hoin paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponen
Abbreviated transcription (Latin):
bistipso custodir& ꝑdis cidinam Nẽ ut sicut cia gerortmotrare
cole neissita a ipiaep̃cipienti dñ osuo ut supto p̃cepto obenion tero¬
tum nonspinas i obedentiae redder & Deni qñm similitu dnt
ast culti pera dis inscios ocusto diresilditus noluit Similem sibiapiꝰ
dimnatus accepit. spinas in quid & tribulos pari& tiba . Quoasi&t
illud intelle gamus utpara disum opera rexur & para disum custo¬
dir& Opera riqudem para disum possedsscut supra diximus per
apnculturan Custo dire autem non aduersus in ꝓbos aut iimica
quinulli erãt. Sed fostas ss aduersus besias quomodo istud aurtinꝰ¬
rei Nũ quid onimbestielam in hominemse uichonte quo dnisi paai¬
tononfier& Ipse quippebestiis omnib: ad se adductir sicut post cõn¬
moratur nomina ii posuit. Ipso &ĩ amsex todieleg uenbidi cumi
nib: communes cibos accepit . a ut sienit lam quod amer& ur inbes¬
tus quonam pacto possee unus homoillũmuniro para disum: Neq

Expanded text:
 ut sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti Domino suo, ut sumpto praecepto obedientiae fructum, non spinas inobedientiae redderet? Denique quoniam similitudinem a se culti paradisi in seipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit: Spinas, inquit, et tribulos pariet tibi . 21. Quod si et illud intelligamus, ut paradisum operaretur, et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam; custodire autem non adversus improbos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis adversus bestias. Quomodo istud? aut quare? Numquid enim bestiae jam in hominem saeviebant, quod nisi peccato non fieret? Ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina imposuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque
Abbreviated transcription (Latin):
uersione quȩ adillum est ꝑmanentes de quodicitur. mihia utem ad¬
herere dõbonum est &cui dicitur foraitudinem m eam ad te cui¬
todiam Ipsius enim sumus sigmentum nontantum adhoc utho¬
minessimus sed adhoc ut &iam bonisumꝰ : Nam & a postolus cum
si de libus ab impi & ate conuersis gratiam qua salui facti sumus
commendar&. Trataenim inquiđ salui factiestis ꝑsidem &
hoc non ex uobis sed dĩdonum est Ñ ex operib: neforte quis ex

Expanded text:
uersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem aduersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne
Abbreviated transcription (Latin):
rante &cus todiente dõdum oboedienti subiectoq dominatur. Neq:
onimut dicebam: sicut operatur homo terram utculta atꝙ secundo
sit qui cũ sueritoperatus abscedit relinquens cam ł aratẽ ł seam łr
gatam ł siquitaliił manente opere quod fac tum est cum operator
abscesserit : Ita dr operatur hominem iustum i dẽ iusti sicando cun
utsi abs cessert mane at mabscedente quod fecit: Sed podius sicut
aer p̃sente lumine non factus est lucidus sed sit quia si fac turc̃a
non autem fier& &iam abssente luminelucidus maner&. suebenis¬
dõ sibi p̃sente inluminatur abssente autem continuo tenebratur: a quo
non locorum inter uallis sed uoluntatis auersione disceditur . Icitq:
oper& urbominem bonum adq: custo diađ qui in commutabiliter bonus
est Semꝑ ab illo fieri sc̃perq ꝑsici debemus inhȩrentes ei & mea con¬

Expanded text:
erante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque erante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sdeo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea con
Abbreviated transcription (Latin):
abbuđ abquid ab illo expectemus quam eum ipsum qui sum mautilit
& alus nostra est : Sic enim eum gratis secundumillam uocem diligi¬
mus Mibi autem adherere dobonum est. Neq: enim aliquid c̃ homo it fu¬
tus deserente qui focit possit aliquid a gerebene tam quem exseipsosed
t ota eius actiobona ẽ adeum conuesti a quo factustest & ab eolustur
pius sapiens beatus que sum ꝑ fieri nenfieri & recederesic &acorporr
medicosanari & abire quia medicus coporis operarius fuit extrins ecus
seruiens nature intrinsccus operanti subdõ quio porat᷑ omnem salutẽ
gemino illo opere ꝓuidentia e de quo su pralacito summus. Non ergo
Ita sed deb& homo ad dm̃ conuestere ut cum ab eo factus sueritiustis
abscedat Sedita ut ab illo sem ꝑfiat : eo quippeipsocum a billo nondis¬
cedit eius sibi p̃sentia iufaficatur & in luminatur &beatisicaturos¬

Expanded text:
aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur op
Abbreviated transcription (Latin):
oboedienter uuer& quã lcentonso ab ut ꝓpria potestate nus quamboc p
ponere uoluit nis ubi ꝓ uentum est adeum inpara diso conlocan dumope¬
randum & custo dendum ut non dicer & sicut c&era omnia superius
Ꝙ sũꝑsit dr̃bominem que ẽ secit sed dicer & & sũpsit dñs ds hominem quꝰ
fecit & posuit eum para diso opera rieum utiustus c̃& & custo dire ut
tutus eõ. Ipsa utiq dominatione sua quae non t̃illi sed nobis utilis : Il
quip penr̃a seruitute non indige. Nosuero dominationẽ illius in digem
ut operar& ur& custo dit& nos Mideo uerus solus ẽ dñs quia non illio
suã sedadnostram itolitatem salutem que seruimus. Nam an obiriidi¬
ger& ooipso non uerus dñs ẽt. cum ꝑnoreius adiuua r&ur neces¬
tis sub qua & ipse seruir&. Meritoille in psalmo dixit inquid dño
dñs mous estu qp̃m benorũ meorum ñ eges : Necba sentiendum ẽ quo a
diximus nosilli adutilitatem nostr̃a salutem ꝗ ser uire tamquam

Expanded text:
oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
uenit facere uoluntatem suam seduolunta temtius a quomissus ast
ponsicut ille qui elegit facere uolunta tem suam non cĩa quofactur
est. Merito sicuo ꝑunius ioboe dientiam peccatores constituti
suntimulti. Ita && pumus oboe dientiã iustia custreduntur mulo. Quia¬
tra autem non nulli a cute obtunsi sunt cumte quirunt i quomio dopet¬
erit apell ari lignum dinos centiae boni & mali ante quẽ in totra ns¬
tresilis eõ homop̃ ciptum at qipsa expenentia dinorcer& quidm̃¬
tumcas i terbonum quo damis sit & malum quodam misset ⁊ ligi¬
numenim talenom̃ accepit uteo secundum pibtuonem nonta cto e¬

Expanded text:
uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sicut ille, qui elegit facere uoluntatem suam, non eius, a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti ctra autem nonnulli acute obtunsi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto
Abbreviated transcription (Latin):
toplac& bonum id est ut ante quam boni amissionem sentut cligatitenere
ne amittat supra om̃s homines praedicandus ẽ sed hoonisicuius dam sin¬
tula ris laudisc& non illi pumero tribuor& ur quiex gerensrabel faceꝰ:
ena nuel nobiscum dr̃ reconcili auit nos dõ hominum & đi homomedi¬
ator uerbum apud dm̃ caro a pud nos uerbum caroiat dm̃ &nos iX
temn& malitiam ut elignbonum: quomode quod nescit aut contem¬
nit aut eligit nisiquia hȩc duo sciuntur alter ag. culautabo ꝑ
ncamissione eius sentiatur malum. Item ꝑ ex perientiã maliscitur benũ
qñm bonum quiamissorit sentit cui debono amissoma lefuerit. prius¬
quã sci qapuer ꝑ ex perientiam a ut bonum quod careret. autimalũ qo
b eni a missiones sentir& contenisit m alũ ut eligeret bonum Idest
noluit amittere quodhabebat nec sentire amit tendo quidamite¬
re non debebat. Singulare exemplum obedientiȩ quippe qui nan

Expanded text:
nto placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, nto placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et ntemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam ne amissio eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙs est bemo uã quant ũ adnids naturã ir quacum ds condidit per ans
bonumestiqai dem sednomin cominurea bile ueo ds̃. alitableaũt bonũ que
est postin commutibilabenũ mnelits bonum sit eumbono mcemurtabils
qͥuippe &s hec magnboni naturat̃ qr & hoc accepit int posstosum
bon tadherere nature. Quod si no lu ẽritbẽno septiuat & hti mals
est unde ꝑiustitiam di &iam crutiatus consequitur. Quid onimtã
iiqum quamut bene sit desertoriboni. Neq ullomodo fieri potest
ut ita sit sed aliquando amissi suꝑrior esboninon sentitur malum cũ
hab&ur quod amatum est inferius bonum. Sed diuina iustitia ẽ
ut qui uoluntate amisit quodamare debuit amittat cum dolore
quodamauit. dũnaturalem creatoꝵ ubiq lauil&ur. Adburenũ
c̃bonum quod dol& amissumbonũ. Namnisi aliquod bonum remansiss& i
innatura nullus boni amissi dolor ess& inpoena. Cuiaũt sine mali experim̃¬

Expanded text:
deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae. quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittat cum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experime
Abbreviated transcription (Latin):
bonis ꝙ p̃parauit dr̃ ut in illis ãbulemus & libi cũ dixiss&. cumtino¬
re & tremoreurãm ipsorum salutem operamini. Nesibi puta¬
rent tribuendum tam quã ipsese facerent iustos &bonor con¬
tinuo subiecit . dr̃ enimẽ qui o peratur inuobis. sũpsit dñs d̃
operari in eo & custo dinceum & p̃cepit dñs dr̃ adae dicens ab omni
li gno quod ẽ mpara disisoedes adercam deligno autem cogiosten¬
dibonum & malum ñ manduc abitis deillo quadi cautẽ commede¬
ritis abeomostem oriemini: Sialiquid malies sedlignum illud un¬
depibuit hominem ds̃ ẽ ipsius malinatura uenenatur uide t &cu
admostem. Quia uero ligna omnia i paradisobona plantaue¬
rat quisecit omnabona ualde Nec ulla ibinatura maibenat ꝗ
nus quũ ẽmal ulla natura quod diligentius si dñs uoluarit disit¬
ron:eũ deillo senpente dicere ceperim: ab coligio quo amalum
d trangrtes s̃ omalum Nec potuit m elius a hibitimtius de mo¬

Expanded text:
parauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dom"operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demo
Abbreviated transcription (Latin):
hoc non fecit nisipoena peccati. Quecũ ita sint cur non credamus
illos homines antepcecatum it agenita libus membris ad procre¬
andos filios inperaro potuis se sicut e&eris que in quo lib& ope
tanima sinoulla molestia & quasi pruritu uoluptatis mou&s a nubro
Sieñ ercator omp̃s in erfabiliter quelaudandus qui& inmi

Expanded text:
hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et i
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur sed aliter quã cũ e&̃ sanũ quãuis quandoq sine dubio
moriturum. Ita illi homines animalia quidẽ corpora geren¬
tes sed non moritura nisi peccassent. Acceptura autem angelicã
formã cae lestẽq: qualitatẽm nox ubi preceptum trans gressi sunt:
eorum membris uelut aliqua egritudo letalis mors ipsa con.¬
cepta est mutauit que illã qualitatem qua corpori sic domina¬
bantur ut non dicerent uideo aliã legẽ in mombris meis repug¬
nantẽ legimentis meae qui a &si nondũ spĩtale sed animalecor¬
pus erat nondũ tam̃ erat morus huius dequa & cũ qua natisum
Quid enĩ aliud non dicã nati sedomnino concepti nisi egritudinẽ
quandã inchoauimus qua sumus necersario morituri. Neque
eñĩtã necessc est cum ipsomorbo mori quir drops uelsintec¬
ticus uel ele fantiosus factus fuerit quã cũ qui hoccorpus
haborocoeperit in quo om̃s homines natura sunt filii irx quia

Expanded text:
dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ines illa facer& dies quod a postolus gomit dicens condelector legidĩ
secundũ interiorẽ hominẽ : Video aut̃ aliã legẽ in membris meis
repugnantẽ legimontis meae & captiuantom me in legopeccati que est in¬
sidicer& quis meliberauit de hoc mortali corpore sed docorpore
inquit mortis huius. Sicut &iã illud corpus quidẽ inquit mortu
est ꝓpt̃ peccatũ nec ibi at mortale sed mortuũ quã uis utique
& mortale quia moriturum non ita credendũ est fuisse illacor¬
pora : Sedlic& animalia nondũ spĩtalia nontamenmor tua
id est quenecesse e& ut morer&ur quode adiefactũ est qualig¬
nũ contra uetiuim uugerunt: XIIII. Sicut in ipsis nr̃is corpori¬
bus quedã pro suomodo sanitas dicitur que siper turbata sic fu¬
erit ut letalis morbus iãuiscera de pascatur quo inspecto medici
mortẽ inminere pronuntient. mor taleutiq: corpus &iã tunc

Expanded text:
in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legisi diceret: quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed, de corpinquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum ; nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc
Abbreviated transcription (Latin):
noque nubent neque uxores ducent. Non enĩ incipient mori sed er̃
aequales angedir dĩ : .X .III. Hic uero cuminplenda e&̃ hominibus terra
& cã propt̃ cognationis artiorem neces situdinẽ & unitatis uinculum
maxi me cõmendandũ ex uno oporter& inpleri propt̃ quid aliud secur¬
dũ ipsũ quesitus ẽ femincus sexus adiutor nisi ut serentẽ genus humanẽ
naturamuliebristã quã terrac focunditas adiuuar& : Quãuis honesdis
melius qu credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale
constitutorum in paradrso non dũ mortis loge dãnatum ut non habe¬
rent ad p&itum carnalis uoluptatis qualem nunchabent ista corpora
queiã ex mortis propaginom ducta sunt. Nequeenĩ nihilest in eis faccõ
cũ deligno pro hibuo edissent quando quidẽ dr̃ dixorat Nonsie derias
morte moromini : Sed quadiȩ edoritis mor temoriemini ut hoc ipsũ

Expanded text:
neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis uinculum maxime commendandum ex uno oporteret inpleri, propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adiutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris tamquam terrae fecunditas adiuuaret? Quamuis honestius meliusque credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso nondum mortis lege damnatum, ut non haberent adpetitum carnalis uoluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
suec odere quacror&ur ut autẽ perduos homines terra in pler&ur quo¬
modo ipsinisi gignendo officium soci& atis in plorent: anuero itaqus
caetus est mente ut non cornat quanto terris ornamento sitgenus hu¬
manũ Mlã cũ apaucis recto laudabiliter queuiuatur qu antũq
ualeat ordorci publice incuusdã pacis terrene uinculum coherans
&iã pecca¬
tores. Nequeenĩ tantum de prauati sunt homines
ut non &i¬
ã tales pecoribus & uolatilib antecellant.
Quorum
tamen omniũ generibus hac infirmam mun¬
dipartẽ ꝓsui
loci sorte de coratam quẽ ñ considerare deleca
iexcors ut put& minus eam ornari potuisse
siiustis non morientibus in pler&ur. Nã quia numero sissima est
siꝑnaciuitas. angelorũ.  Ideo non recte conubio copularentur
nisi morerentur . Hlanc quippe numcrositatẽ perfictã &iã in resur¬
recuonescõrũ angelis sociandã dñs presciens ait : in resurrectione

Expanded text:
succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quosuccederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quomodo ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae in cuiusdam pacis terrenae uinculum coercens etiam peccatores? neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum, ideo non recte conubio copularentur, nisi morerentur. hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione
Abbreviated transcription (Latin):
poss& nomina in ponere : quid fuit cause : nisiratio aliquid
significandi quod ad prenuntianem futurorũ ualor& : cuirei
maxime ordo narrationis huius inuigilat : De inde nũ quidigno¬
rabat dr̃ nihiltale secreass& innaturis animalium quod simi¬
le adiutorium possa sc̃e homini: : an opuserat ut hoc &iã
homo ipsecognos cer& & eo cõmendatiorem haber& mulierẽ suã :
& fornicationibus diuino iuredãnaetur &iã causa
procrtandi coniugalem concubitum decestantur:
Quod qui non faciunt sedtamen fecunditatem carnis progt̃ hstit aes sichio
mor talitatis diuinitus datã sentiunt. Nec ipsi putant primos ills
homines potus se concum bere nisiꝓpt̃ poccatum quod ãmisserant mno¬
rituri gignendo requirerent succtssores: Nec attendunt siroc toporic
sucas sores que ⁊i morituris multo rectius sotios quaoripotuisse uic turis
Inplela eñi terragenera buma norerto proles non nisi quemoris antib

Expanded text:
posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae morientibus
Abbreviated transcription (Latin):
didicimus : antequã superbi aturris illius post diluuiũ fabrica¬
t indi uersos signorũ sonus humanã diuider& soci& atẽ
Quacũq aut̃ illa lingua suerit: quid attin& quaerere : illa certe
tuncloquebatur adã: & in calingua si adbuc usquepor man&:
sunt is te uoces articulatȩ quibus primus homo animalibus ter¬
restribus & uolatilibus nomina in posuit. Nũ igitur ullomodo
credibileost in cadẽ lingua nomina piscium non abhomine soddi¬
uinitus instituta quaedõ docente homopostea discer& :
Quod suita &iã factũ c&̃. quareita factũ e&: procul dubio mrsti¬
ca significatio resonar& .XXIII. Sed credendũ cst : paulatĩ :¬
cognitis piscium generibus nomina in posita. Tunc aut̃ cũ pe¬
cora & bestiae & uolatilia ad hominẽ adducta sunt ut eis ad se
congregatis generatimque distinctis nomina in poner& : quib:
&ia ipsis palatim & multocitius quã piscibus sihoc factũ non e&

Expanded text:
didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricadidicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset,
Abbreviated transcription (Latin):
Itias agri & omni a uolatilia caeli: ut eis nomina inponer& : at que
ita uelut necersitas oror&ur creandi eiseminã exois latero
cũ intenilla animalia simileilli adiutoriũ non fuiss& inuentũ
Videcur enĩ mihi : ꝓpt̃ aliquã significationẽ prophoicã factum
sadtam sactũ: ut res gesta confirmata: figurao inter pretatiolib¬
re delinquatur. Quid est onĩ boc ipsũ : quod uolatilibus terrestri¬
bus que animantibus non &si ã piscibus at que omnib: natatilibus
ada nomina inposuit :: Si enĩ linguȩ humanae consulantur :
sic appellantur ÷. Haec omnia quõ ammodũ cis homines loquendo
nomina posueruat : Non solũ haec quȩ sunt inaquis & terris
uerũ &iã ipsa terra & aqua & caelũ & quȩ uidentur in caelo & que
non uidentur sod creduntur prodiuor sitate linguarũ getilium diuet¬
sis nominib: appollantur. unã sane linguarum primitus fuisse

Expanded text:
tiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque tiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
tur : hoc enĩ eẽ non potuisse : credendũ est : nisi in corpore mor¬
tis huius : quod corpus : mortuum est propter pecatũ : Et quid
hac poona iustius : quã ut non ad omnẽ nutũ scruiat corpus:
idẽ suus famulus animaesicut dño suo decractauit ipsa seruire
siue utrũq ex parentib cre& ds̃ corpus ex corpore : animã ex a¬
nima : siuc alio modo faciat animas: non utique ad o pus
in possibile nec mercede parua: ut cũ anima pi&a tedõ subdita
legẽ istã peccati quac est inmenbris corporis mortis huius : quã pri¬
mus homo accepit in poenã : uicerit ipsa porgratiã : premiũ cae¬
inste percipiat : malore gloria demonstrans quanta sit laus obs¬
ditiae : quȩ aliene in oboedientiae poenã potuit uir tute superas
sedlm̃ cuiadiutorio semina fictasit uro: satis quontũ ex istimo requisitũ cħ¬
Ir plludiã uideamus quaresit factũ : quod adductȩ sunt addadã om̃s bes¬

Expanded text:
tur: hoc enim esse non potuisse credendum est, nisi in corpore mortur: hoc enim esse non potuisse credendum est, nisi in corpore mortis hujus, quod corpus mortuum est propter peccatum. Et quid hac poid est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bes
Abbreviated transcription (Latin):
mortis habere meruerunt quẽnupuae ordinant continentia
cohib& & refrenat ut quẽ ammodũ depeccato factũ est suplicium sic
de suplicio fiat meritum factã ita que feminã uiro de uiro in eo sexu
in caforma & distincti onẽ mẽbrorũ qua femine notȩ sunt que
peperit cam& abd & om̃s fratres eorum ex quibus om̃s homines
ham & ad populũ is rahel gentẽ que omnibus iã notissimã gentibus
& pernoe filios omnes gentes quisquis dubi tauerit omnia cogit
nutare quec redimus longe qucasi delium menti b: repellendus ẽ¬
tii  umergo queritur ad quod adiucoriũ factussit ille sexus uiro:
dĩ ligenter quantũ ualeo cuncta consideranti : nonnisi causa prolii
occurrit : ut per corumstir pẽ: terra inpleretur: & non eomodo
pro ercatã : quonunc pro creantur homines: cũ in est peccati lex
in mẽbris repugnans legimentir : &iã si per dĩ gratiã uirtute supera¬

Expanded text:
mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines um est et ad populum Israhel gentemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes, quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, dilioccurrit, ut per eorum stirpem terra impleretur; sed non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per Dei gratiam virtute supera
Abbreviated transcription (Latin):
eium: prosuotam̃ genero atq naturauiso : aliquo tacta propei¬
itut nnee in potefito ullius a nimeest  qucillas uotas ti Ero
siue in sensucorporis siucin ipsum sp̃m inerius: quib usis ad¬
pratis moucatus : cuius lib& animantis. ac sccurta uisaper
nogt olorũ oboodientiã desupminis trantur perutnit iussiodi
nonsolũ ad hominos nẽe solũ ad auor & pocora: utrũ &ii aa
nimis suis oporibus magnus est apibus donauit ut sic operemt
generati onem filiorum quẽ ammodũ ceraes peciem liquorem¬
que mellis : cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse
cor pora ut si non peccas sent & morbũ quendã quomorerentur
continuo concepissent conutuimperarent membris quibus fecus
exoritur quo pedibus cum ãbulatur ut nequecũ ardore seminar¬
tur nequecũ dolore parerctur. Nunc uero tras grediendo precep¬
tũ motum legis illius quae repugnat legimentis mẽbris concepte

Expanded text:
cium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propelcium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam nimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo morerentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae
Abbreviated transcription (Latin):
uel aucupantes adretia quecũq animantia capiunt: itahoc factũ
cẽ credendũ est: dut uox aliqua iussionis denubo facta ese cisuer¬
bis: querationales animae audientes imellege reatq oboedire¬
ad solent. Nonenĩ hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues:
in suo tamen genere optẽ perant dõ : non rationali uoluntatis arbi¬
trio : sed sicut mou& illa omĩa tẽporibus oportunis: non ipsetẽ¬
poraliter motus per angelica ministeria quȩ capiunt inuerbo eius
quid quocẽpore fieridebeat & illo non tẽpora lit̃ moto mouentur.
ip satẽ poraliter ut in his quosibi subiec tasunt iussacius efficiant
Omĩs enĩ anima uiua non solũ rationalis sic̃ in bominibus
uco uẽ & iũ in rationalis sicut in pecorib: & uolatibb: & piscibus uisit
mouentur : sod anima rationalis uoluntatis arbitrio ud amsen¬
tu uisis  uel non consentit: In rationalis aiiẽ. non haba hoc iudt¬

Expanded text:
vel aucupantes ad retia, quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum vel aucupantes ad retia, quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est; aut vox aliqua jussionis de nube facta est eis verbis, quae rationales animae audientes, iadsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudi
Abbreviated transcription (Latin):
Ob aliquid significandũ cẽ facta: fructũ futuri sȩ culi ab ipsoiã
primordio generis humani dõ prescio inipsis suis operibus miseri¬
corditer predicante : ut certo tẽpore scruis suis si ueper hominũ succes¬
ta : & promit tendisrebus futuris & recognoscendis inpletis. testi¬
monium perhiberent: quod magis magisq: in consequentib: appare¬
bit: Videamus ergo quod isto opere suscepimus: non secundũ prȩ¬
figurationem rerũ futurarũ : sed secundũ rerũ gestarũ: non allegori¬
cam sod propriã significationẽ : quẽ ã modũ hacc accipipos sint
Et finxit dr̃ inquid adhuc deterra om̃s bestias agri& om̃ia uolatili
caeli: undeiã quod uisũ est : & quantũ uisũ est disseruimus
et adduxit ea omiã adadã : ut uider& quidea uocar&. Quom̃dõ
haec adduxerit dr̃ adadã : nec arnaliter sapiamus: adiuuaritios
deb& quod debi pertito operediuinae prouidentiae in libro supe
rioro tractauimus Noq enĩ sicut indagat atq adigunt ud antos

Expanded text:
ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum succespta et promittendis rebus futuris et recognoscendis inpletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consequentibus adparebit. Uideamus ergo, quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam significationem quemadmodum haec accipi possint. et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouiriore tractavimus . Neque enim sicut indagant atque adigunt venantes
Abbreviated transcription (Latin):
tur sicut femina creataest an aliquis dixerit decosta hominis
dm̃ feminã tantũ non &iam masculum si hoc uell& facere potuis¬
se. quapropter non inuenio ad quod adiutorium factasit mulier
uiro si pariendi causa subtrahitur. Uiiii.
nehumanũ genus pordo cossiones & successienes cercanumero¬
sitato impler&uir : Notuerunt ouã homines genitis silus perfec
pi& asꝓcul a catholicis mentibus repellenda est seddehoc plenius alicis si
dño placuerit disseremus. Nunc terminato isto uolumine id quod sen¬
quitur quomodo sit mulier ex uiri sui latera crȩata in consequenti sperandi¬

Expanded text:
tur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis tur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapviro, si pariendi causa subtrahitur. CAPUT Vne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate impleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis, perfecprocul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminato isto uolumine id, quod sequitur, quomodo sit mulier ex uiri sui latere creata, in consequenti sperand
Abbreviated transcription (Latin):
tas ubinulla concupiscentia tam quãstimulus in oboedientis car¬
nis urgebat: Idoo autẽ boc nonius setat ds̃ qui a secundum suã presciontia
disponebat omnia inqua& eorũ casum procul dubio presciobat
undeiam morta logenus propagandumẽa& humanum : VIII¬
Aut si adhoc adiutorium gignendifilios non est sactamulier uiro
atquod ergo adiutorium factaest. Si quesimul operarecurtorrã
nondũ erat labor ut adiumento indiger&. & sio pus c&̃ mlius
adiutor masculus fier&. hoc & desolatio dicipote st Sisolitudi¬
nis fontas sete debat: quanto enim congruentius ad conuiuon¬
dum & conloquendum duo amicipariter quãuir &mulier ha¬
bitarent: quod si o poriebat alium iubondo alium obsequendo
pariter uiuere nocontrariae. uoluntates pacem cohabitantium
perturbarent. Nec ad hoc recinendum ordo defuissont. quo pri¬
or unus alitor posterior maxime si posterior expriore creare¬

Expanded text:
tas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis cartas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore creare