comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ dictũ ẽ. & magna & media & minima ex do st̃. sequit᷑
ut exdõ sit ctiã bonꝰ usus libere uoluntatis que uirtꝰ est.
& in magnis numerat᷑ bonis. Deinde dictũ ẽ ex qua mise¬
ria peccantibꝰ iustisime inflicta liber& dĩ grã. quia spon¬
te homo idẽ libero arbitrio cadere potuit. ñ etiã surgere
Ad quã miseriã iuste dãnationis ꝑtinet ignorantia &e adif¬
ficultas quã patit᷑ om̃is homo ab exordio natͥiutatis sue.
nec abisto malo qͥsquã nͥ dĩ grã. liberat᷑. Quã miseriam
uolunt pelagiani ex iusta dãnatione dĩ descendere. negan¬
tes origiale peccatũ. quãuis ignorantia & difficultas etiã¬
si gẽnt hominis pͥmordia naturalia. nec sic culpandus ds ẽẽt
manicheos habenda ẽ. qͥ ñ accipiunt scripturas sc̃ãs ueteris
inistrimenti. inqtibꝰ peccatũ originale narrat᷑ & qͥeqͥd inde

Expanded text:
sicut dictum est, et magna et media et minima, ex deo sunt, sequitur, sicut dictum est, et magna et media et minima, ex deo sunt, sequitur, ut ex deo sit etiam bonus usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere. ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis primordia naturalia, nec sic culpandus, sed laud. quae disputatio contra Manicheos habenda est, qui non accipiunt scripturas sanctas ueteris instrumenti, in quibus peccatum originale narratur, et quidquid inde
Abbreviated transcription (Latin):
bando ut hominẽ in iusta pena cruciar&. Relinquit᷑
xͦ ut hec pena iusta dedãnatione hominis ueniat.
Et alio loco apꝓbare inquã falsa ꝓueris uterer. & iuitꝰ.
& resistente atq torquente calore carnalis unculi non
posse a libidinosis operibus tẽperare. ñ est natura uistituti hominis
sed pena damnati. Cũ aut̃ de illa uoluntate recte faciendi
loquim᷑. de illa scilict inqua homo factꝰ est loquimͣ᷑ Ecce tã
longe anteq̃ pelagiana heresis extitisset. sic disputaumꝰ
ueluđ iã cont᷑ illos disputaremꝰ. Cũ enĩ omĩa bona dice¬
rent᷑ ex dõ id est & magna. & media & nunima. in medus
quidẽ bonis. inuenit᷑ liberũ uoluitatis arbitriũ. quia
& male illo uti possumꝰ. s tam̃ tale ẽ qđ sine illo recꝰte
uiuere nequeamꝰ. Ponꝰ aũt usus eiꝰ iã uirtꝰ ẽ. que inmagnis
repperit᷑ bonis. quibꝰ uti nulłꝰ potest. & quia omia bona

Expanded text:
bando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur bando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec poena iusta de damnatione hominis ueniat. et alio loco: adprobare, inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore carnalis uposse a libidinosis operibus temperare, non est natura instituti hominis, sed poena damnati. Cum autem de libera voluntate recte floquimur, de illa scilicet, in qua homo factus est, loquimur. Ecce tam . longe, antequam Pelagiana heresis extitisset, sic disputauimus, uelut iam contra illos disputaremus. cum enim bona dicerentur ex deo, id est et magna et media et minima, in mediis quidem bonis inuenitur liberum uoluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte uiuere nequeamus. bonus autem usus eius iam uirtus est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus potest. et quia omnia bona,
Abbreviated transcription (Latin):
piscit adu̾sus sp̃m. sp̃s aut̃ adu̾sus carnẽ. hec enĩ inuicẽ
adu̾sant᷑. ut ñ ea que uultis faciatis. Sed hec omĩa
hominũ st̃. exilla mortis dãnatione uenientiũ. Nam
si non ẽ ista pena hominũ s natura nulla ista peccata st̃.
Si enĩ ñ recedit abeo mͦ qͦ naturalit̾ factꝰ ẽ. ita ut meliꝰ
ẽẽ ñ possit. ea que deb& fac̃ cũ hec facit. Si aũt bonus
homo eẽt. alit̃ ȩẽt. Nunc aũt quia ita ẽ. ñ ẽ bonꝰ. nec
habet in potestate ut bonꝰ sit. siue ñ uidendo qualis ȩ̃ȩ
debeat. siue uidendo & ñ ualendo ȩẽ qualẽ debere ȩ̃ȩ
se uidet. Penã istã ẽȩ qͥs dubitet: Om̃is aut̃ pena si iusta
homini ĩposita ẽ. Porro quia de om̃ipotentia dĩ & iusti¬
cia dubitare dementis ẽ. iusta hec pena ẽ. & ꝓpeccato
aliquo pendit᷑. Non enĩ qͥsquã in iustꝰ dominat᷑ aut
subriꝑe hominẽ potuit. uł ut ignorante dõ. aut extor¬
quere inuito tanꝗͣ inualidiori. uł t̾rendo uł contur.¬

Expanded text:
piritum, spiritus autem aduersus carnem. haec enim inuicem aduersantur, ut non ea, quae uultis, faciatis? sed haec omnia hominum sunt ex illa mortis damnatione uenientium. nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. si enim non receditur ab eo modo, quo naturaliter factus est ita, ut melius esse non possit, ea quae debet facit, cum haec facit. si autem bonus homo esset, aliter esset; nunc autem quia ita est, non est bonus nec habet in potestate, ut bonus sit, siue non uidendo, qualis esse debeat, siue uidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta homini inposita est. porro quia de omnipotentia dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur. non enim quisquam iniustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel contur
Abbreviated transcription (Latin):
si aut̃ qđ nolo hoc facio. iã ñ ego operor illud. s id qd̵
in me habitat peccatũ. Hoc enĩ peccatũ ñ est usq
adeo in uoluntate ut dicat. qđ nolo hoc facio. Quomͦ
Eͦ nusquã ẽ nͥ inuoluntate peccatũ: Sed hoc peccatũ
concupiscentra carnis dicit᷑ qđ aperit in consequentibꝰ
dicens. Scio quia in me ñ habttat hoc ẽ in carne mea
bonũ. uelle cnĩ ad iacet mͥ. ꝑficere aut̃ bonũ non.
A libi qͥppe ꝑfectio boni ẽ. ut nec ipsa concupiscentia
peccati sit in homine. cui quidẽ quando bene uiuit᷑
ñ consentit uoluntas. ueruntam̃ ñ ꝑficit bonũ. quia
in est ad huc concupiscentia cui repugnat uoluntas.
cuꝰ concupiscentiȩ reatꝰ in baptismate soluit᷑. s infirmitas
man&e. cui donec sanet᷑. om̃is fidelis qͥ bene ꝓspicit stu¬
diosissime reluctat᷑. Peccatũ aut̃ qđ nusꝗͣ est nisi in¬

Expanded text:
si autem, quod nolo, hoc facio, iam non ego operor illud, sed quod si autem, quod nolo, hoc facio, iam non ego operor illud, sed quod in me habitat peccatum. hoc enim peccatum usque adeo non est in uoluntate, ut dicat: quod nolo, hoc facio. quomodo ergo nusquam est nisi in uoluntate peccatum? sed hoc peccatum,concupiscentia carnis dicitur, quod aperit in consequentibus dicens: scio, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum; uelle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non. perfectio quippe boni est, ut nec ipsa concupiscentia peccati sit in homine, cui quidem, quando bene uiuitur, non consentit uoluntas; uerum tamen non perficit bonum, quia inest adhuc in concupiscentia, cui repugnat uoluntas; cuius concupiscentiae reatus in baptismate soluitur, sed infirmitas manet, cui, donec sanetur, omnis fidelis, qui bene proficit, studiosissime reluctatur. peccatum autem, qu
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa uͦ mala illi male anime tribuunt. I hoc libro
illud qđ dixi. nullã ẽẽ qualẽcũq uitã quȩ ñ eo ipso qͦ
uita ẽ. & inquantũ omnino uita est. ad sũmũ uite
fontẽ pͥncipiũq ꝑtineat. ita dixi. ut tanꝗͣ creatura
ad creatorẽ ꝑrinere utelligat᷑. ñ aut̃ de illo e̾eͥ tanquã
pars eiꝰ existimet᷑. Itẽ qđ dixi. nusquã scilic& nͥ in uolun¬
tate e̾c̃ pecatũ. possunt pelagiani ꝓ se dictũ putare
ꝓpt᷑ paruulos. quos ido negant habere peccatũ qđ
eis in baptismo remittat᷑. quia nondũ arbitrio uolun¬
tatis ut unt᷑. quasi uͦ peccatũ qđ eos ex adã dixi ori¬
ginalit̃ trahere id ẽ reatu eiꝰ ĩplicatos & obhoc pene
obnoxios detineri. nusquõ ẽe potuit nͥ inuoluntate. qua
facta. Potest etiã putari falsa e̾e ista sententia qua
diximꝰ nusquã nͥ inuoluntate e̾eͥ peccatũ. quia dixit apłs

Expanded text:
omnia uero mala illi malae animae tribuunt. In hoc libro omnia uero mala illi malae animae tribuunt. In hoc libro illud, quod dixi, nullam esse qualemcumque uitam, quae non eo ipso, quo uita est et in quantum omnino uita est, ad summum uitae fontem principiumque pertineat, ita dixi, ut tamquam creatura ad creatorem pertinere intellegatur, non autem de illo esse tamquam pars eius existimetur. Item quod dixi: nusquam scilicet nisi in uoluntate. esse peccatum, possunt Pelagiani pro se dictum putare propter paruulos, quos ideo negant habere originale peccatum, quod eis in baptismo remittatur, quia nondum arbitrio uoluntatis utuntur. quasi uero peccatum, quod eos ex Adam dicimus originaliter trahere, id est reatu eius inplicatos, et ab hoc poenae obnoxios detineri, umquam esse potuit nisi ex uoluntate, qua sgressio. potest etiam putari falsa esse ista sententia, qua diximus nusquam nisi in uoluntate esse peccatum, quia dixit apos
Abbreviated transcription (Latin):
mandassẽ literis. cũ tot superiꝰ edita uolumina de utraq
re ñ me tacusse testant᷑. s inhoc libro ad illũ scripto
nondũ manicheos refellere cepeã. & illas nugas nondũ
in uaserã. neq de ipsa catholica magnũ aliqͥd aperuerã.
qm̃ sperabã hoc initio facto ad eũ ipsũ me scripturũ
fuisse quȩ hic nondũ scripserã. Hic liber sic incipit.
p̾sbit̃ contra manicheos de duabꝰ animab quaꝵ
dicunt unã partẽ dĩ ẽȩ. alterã de gente tenebrarũ
quã ñ condiderit ds̃. & quȩ sit dõ coȩt̃na. & ambas ani¬
mas unã bonã alterã malã in homine uno e̾ẽ delirant.
istã scilic& malã ꝓpriã carnis exͥ dicentes. quã carnem
etiã dicunt gentis cͥe tenebrarũ. illã uͦ bonã ex aduentitia
dĩ parte quȩ cũ tenebrarã gente conslixerit atq utrũq
miscuerit. & om̃ia quidẽ bona hominus illi bonȩ animę.

Expanded text:
mandassem litteris, cum tot superius edita uolumina de utraque mandassem litteris, cum tot superius edita uolumina de utraque re non me tacuisse testantur, sed in hoc libro ad illum scripto nondum Manicheos refellere coeperam et illas nugas nondum inuaseram neque de ipsa catholica magnum aliquid aperueram, quoniam sperabam hoc initio facto ad eum me scripturum fuisse, quae hic non scripseram. Hic liber sic incipit: resbyter contra Manicheos de duabus animabus, quarum dicunt unam partem dei esse, alteram de gente tenebrarum. quam non condiderit deus et quae sit deo coaeterna, et has ambas animas, unam bonam, alteram malam, in homine uno esse delirant, istam scilicet malam propriam carnis esse dicentes, quam carnem etiam dicunt gentis esse tenebrarum, illam uero bonam ex aduenticia dei parte, quae cum tenebrarum gente conflixerit, atque utrumque misceri, et omnia quidem bona hominis illi bonae animae,
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemorassẽ quȩ dñs iħc fec̃ cũ hic fuit incarne.
ad uinxi dicens. cur inquiens ista mͦ ñ fuint : Atq
respondi. quia ñ mouerent nͥ mira ȩẽnt. Si aut̃ solita
eẽnt. mira ñ ẽẽnt. Hoc aut̃ dixi. quia ñ tanta nec
omĩa mͦ ñ quia nulla fiant etiã modo. In fine aut̃
qua putabã. hic libro faciamꝰ finẽ. In quo memineris
uolo nandũ me manicheos cepisse refellere & illas
nugas nondũ inuasissȩ. neq de ipsa catholica magnũ
aliqͥd aperuisse. s uoluisse tantũ mͦ eruere tͥ si possem
falsam etiã opinionẽ. de ueris xp̃ianis maliciose aut
imperite nobis insinuatã. & erigere ad magna quȩdã
& diuina discenda. quare hoc uolum̃ ita fese habeat.
placatiore aut̃ animo tuo facto. ero fortasse in ee¬
teris ꝓmptior. Hec ñ ita dixi quasi nichil ad u̾sus ma¬
nicheos adhuc scripsissẽ. uł nichil de doctrina catholica

Expanded text:
commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens: cur, inquies, ista modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo. In fine autemquam putabam, hic finem libro faciamus. volo, nondum me Manichaeos coepisse refellere, et illas nugas nondum invasisse: neque de ipsa Catholica magnum aliquid aperuisse; sed voluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam opinionem de veris Christianis malitiose aut imet diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15 animo tuo facto ero fortassis in ceteris promtior. haec non ita dixi, quasi nihil contra Manicheos adhuc scripsissem uel nihil de doctrina catholica
Abbreviated transcription (Latin):
s illud ubi de pͥmo homine querebat᷑. utrũ sapiens
fuerit fact anstultꝰ an neutrũ. qm̃ nullomͦ stultum
dicere poteranꝰ qui sine uitio factꝰ ẽ. cũ sit stulticia
magnũ uitiũ & sapientẽ quomͦ diceremꝰ qͥ potuit seduci
ñ satis apparebat. idõq ad cõpendiũ dicere uolui. quosi
si natura humana p̃ter stultitiã & sapientiã nullã
mediã recipiat affectionẽ. Intuebar qͥppe etiã paruulo
quos lice confiteami᷑ trahere originale peccatũ tam̃
nec sapientes nec stultos possumꝰ ꝓpͥe dicere. non dum u¬
tentes libero arbitrio seu bene seu male. Nunc aut
aut sapientes aut stultos om̃s homines dixi. eos uo¬
lens intelligi qui ia ratione utentur. qua discernuntur
a pecorib ut homines sint. sicut dicimꝰ beatos e̾e̾ om̃s
homines uelle. Nunqͥd enĩ in hac sententia tã uera
atq manifesta metiumꝰ ne intelligant᷑ & paruuli. qui
hoc ad huc uelle ñ possunt. Alio loco cũ miracula

Expanded text:
st, ubi de primo homine quaerebatur, utrum sapiens fuerit factus an stultus an neutrum, quoniam nullo modo stultum dicere poteramus, qui sine uitio factus est, cum sit stultitia magnum uitium, et sapientem . quomodo diceremus, qui potuit seduci, non satis apparebat. ideoque ad conpendium dicere uolui: quasi uero natura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem. intuebar quippe etiam paruulos, quos licet confiteamur trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec stultos possumus proprie dicere nondum utentes libero arbitrio seu bene seu male. nunc autem aut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt? Alio loco, cum miracula
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ad horosiũ prb̃m contͣ pͥscillianistas & origenistas.
Et ipsa enĩ consultatio responsionis meȩ acapite ad¬
iuncta ẽ. Hic lib̾ sic incip̃. Respondere tͥ querenti

Expanded text:
est: ad Orosium contra Priscilianistas et Origenistas. est: ad Orosium contra Priscilianistas et Origenistas. et ipsa enim consultatio responsioni meae a capite adiuncta est. Hic liber sic incipit: Respondere tibi quaerenti,
Abbreviated transcription (Latin):
de utraq ciuitate conscripti. titulũ tam̃ ameliore
acceꝑunt. ut de ciuitate dĩ suocarent᷑. Inquoꝵ duode¬
cuno libro ñ debuit ꝓmiraculo poni in abrahȩ
sacrificio flãmã cęlitus factam int̃ diusas uict imas
cucurrisse. qm̃ hoc illi iniusione monstratũ est.
Inseptimo decimo qđ dictũ ẽ de samuele non erat
de filuis aaron. dicendũ potius fuit. ñ erat filius sacer¬
dotis: Filios qͥppe sacerdotũ defunctis sacerdotibꝰ
succedere magis legitimi moris fuit. Nam infiliis
aaron reꝑitur pat̃ samuhelis. s sacerdos ñ fuit. nec
ita infiliis ut cũ ipse genuerit aaron.s. sicut om̃s
illiꝰ populi dicunt᷑ filii isrł. Noc opꝰ sic incip̃. Glori¬
ossissimã ciuitatem dĩ Ad orosiũ prb̃rm cont̃ pͥscilli¬
consultationi de pͥscillianistis & de qͥbꝰdã origenis
sensibꝰ quos catholica sides imꝓbat. q̃nta potui bre¬
uitate ac ꝑspicuitate respondi. Cuiꝰ opusculi titulus

Expanded text:
de utraque ciuitate conscripti, titulum tamen a meliore de utraque ciuitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut de ciuitate dei potius uocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in A.brahae sacrificio flammam caelitus factam inter diuisas uictimas cucurrisse, quoniam hoc illi in uisione monstratum est. in septimo decimo, quod dictum est de Samuhel: non erat de filiis Aaron, dicendum potius fuit: non erat filius sacerdotis. filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit; nam in filiis Aaron reperitur pater Samuhelis, sed sacerdos non fuit nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israhel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam ciuitatem dconsultationi de Priscilianistis et de quibusdam Origenis sensibus, quos catholica fides inprobat, quanta potui breuitate ac perspicuitate respondi. cuius opusculi titulus
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrent᷑. & quia ꝓhibent᷑. mala ista exoriri atq
abundare contendunt. Sequentes aut̃ quinq
ad u̾sus eos loquunt᷑. qui fatent᷑ hȩc mala nec defu¬
isse umꝗ̃ nec defutura mortalibꝰ. & ea nunc magna
nunc parua locis. tẽporibꝰ. ꝑsonisq uariari. s deoꝵ
multoꝵ cultũ quo eis sacrisicat᷑ ꝓpt̃ uitã post mor¬
tem futurã ẽẽ utilem disputant. His gͦ decẽ libris
duȩ istȩ uanȩ opiiones xp̃ianȩ religioni ad u̾sariȩ
refellunt᷑. S ne quisꝗͣ nos aliena tantũ redag uisse.
ñ aut̃ nr̃a asseruisse rep̃hendere. id agit pars altera
oꝑis huiꝰ quȩ libris duodecĩ continet᷑. quã ꝗͣ ubi opꝰ
tiũ pͥmi quatuor continent exortũ duarũ ciuitatũ
quarũ una ẽ dĩ. altera huiꝰ mundi. scđ̃i quatuor
excursũ earũ siue ꝓcursũ. tertii uͦ qui & postremi.
debitos fines. Ita om̃s iuguti & duo libri cũ sunt

Expanded text:
arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uariari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his ergo decem libris duae istae uanae opiniones Christianae, religioni aduersariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus tium primi quattuor continent exortum duarum ciuitatum, quarum est una dei, altera huius mundi, secundi quattuor excursum earum siue procursum, tertii uero, qui et postremi, debitos fines. ita omnes uiginti duo libri cum sint
Abbreviated transcription (Latin):
tauerã s postea legi sexti phylosophi eẽ. ñ xisti xp̃ian
Hic lib̾ sic incip̃. Librũ quẽ misistis. De ciuitat e dĩ¬
irruptione agentiũ sub rege alarico atq impetũ
magnȩ cladis euersa ẽ. cuiꝰ euersionẽ doꝵ falsoꝵ
multoꝵq cultores quos usitato nomine paganos nos¬
uocamiꝰ in xp̃iauã religionẽ referre conantes. solito
a cerbius & amarius dm̃ uerũ blaphemare cȩperunt
Unde ego exardescens zelo domꝰ dĩ adu̾sus ipsoꝵ bla¬
phemias uł errores libros de ciuitate dĩ scribere
institui. qđ opus ꝑ aliqͦt annos me tenuit. eo qđ alia
multa int̾currebant quȩ differre ñ oporter&s &
me pͥus ad soluendũ occupabant. Hoc aut̃ deciuitate
dĩ grande opus tandẽ uiginti duobꝰ libris ẽ de t̾mi¬
natũ. quoꝵ qͥnq pͥmi eos refellunt qui res humanas
ita ꝓsꝑari uolunt. ut ad hoc multoꝵ deoꝵ cultum
quos pagani colere consuerunt necessariũ esse

Expanded text:
taueram. sed postea legi Sexti philosophi esse, non Xysti Christiani. taueram. sed postea legi Sexti philosophi esse, non Xysti Christiani. Hic liber sic incipit: Librum, quem misistis. CAPVT LXVIinruptione agentium sub rege Allaricho atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabant. {hoc autem de ciuitate dei grande opus tandem uiginti duobus libris determinatum. quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari uolunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ uł quomͦ ds̃ qui sp̃s ẽ etiã ꝑ corpus tale iudeat᷑.
s eã postea quęstionẽ sane difficillimã in nouissimo
id est inuicesimo & scđ̾o libro de ciuitate dĩ satis
qͣntũ arbitror explicaui. In ueni etiã inquodã nr̃o
codice in quo & iste lib̾ ẽ. qđ dam cõmonitoriũ a me
factũ de hacre ad ep̃m siccensẽ fortunatianũ.
qđ in opusculoꝵ meoꝵ indiculo nec it̃ libros nec
int̃ epłas ẽ notatũ. Hic lib sic incip̃. Memor debiti.
illud aut̃ sic̃ p̾sens rogaui. & nunc cõmoneo.
Itunc inmanꝰ nr̃as quidã liber pelagii. ubi homi¬
nis naturã contra dĩ grãm qua iustificat᷑ impius
e qua xp̃iani sumꝰ qͣnta potuit argum̃tatione¬
defendit. Librũ gͦ quo huic respondi defendens gram
ñ cont̾ naturã s ꝑ quã natura liberat᷑. & regitur.
de natura & gr̃a nuncupaui. In quo u̾ba quȩdã quȩ
uelut xisti romani ep̃i & martiris pelagius posuit
ita defendit. tanꝗ̃ re uera eiꝰdẽ xisti tẽnt. Id enĩ pu¬

Expanded text:
quomodo deus, qui spiritus est, per corpus tale uideatur; sed eam postea quaestionem sane difficillimam in nouissimo, id est in uicensimo et secundo libro de ciuitate dei, satis, quantum arbitror, explicaui. inueni etiam in quodam nostro codice, in quo et iste liber est, quoddam commonitorium a me factum de hac re ad episcopum Siccensem Fortunatianum, quod in opusculorum meorum indiculo nec inter libros nec inter epistulas est notatum. Hic liber sic incipit: Memor debiti, illud autem: Sicut praesens rogaui et nunc commoneo. tunc in manus meas quidam liber Pelagi, ubi hominis naturam contra dei gratiam, qua iustificatur inpius et qua Christiani sumus, quanta potuit argumentationedefendit. librum ergo, quo huic respondi defendens gratiam non contra naturam, sed per quam natura liberatur et regitur, de natura et gratia nuncupaui. in quo uerba quaedam, quae uelut Xysti Romani episcopi et martyris Pelagius posuit, ita defendi, tamquam re uera eiusdem Xysti essent; id enim pu
Abbreviated transcription (Latin):
Quã tam̃ gr̃am etiã tunc recolens oraui ꝓfanuliaris¬
simis meis qui mortifero illo adhuc tenebantur
quẽ inuiolabilẽ atq in cõmutabilẽ credi atq intelligi
fas ẽ. trina unitas quã catholica eccła colit. supplex
oro. exꝑtus in me miscđam tuã. ne homines cũ qͥbus
mͥ pueritia in hominũ uictu fuit sũma consensio.
intuo cultu ame dissentire ꝑmittas. Sic utiq orans.
iam fide retinebã ñ solũ conuersos ad dm̃ gr̃a eiꝰ
adiuuari. ut ꝓsiciant atq ꝑficiant᷑. ubi adhuc dici

Expanded text:
quam tamen gratiam etiam tunc recolens oraui pro familiarisquam tamen gratiam etiam tunc recolens oraui pro familiarissimis meis, qui mortifero illo adhuc tenebantur quem inviolabilem et incorruptibilem credi atque intelligi fas est, Trina Unitas, quam catholica Ecclesia colit, supplex oro, expertus in me misericordiam tuam, ne homines cum quibus mihi a pueritia in omni convictu fuit summa consensio, in tuo cultu a me dissentire permittas . Sic utique orans, jam fide retinebam, non solum conversos ad Deum gratia ejus adjuvari, ut proficiant ac perficiantur, ubi adhuc dici
Abbreviated transcription (Latin):
etiã si hoc concederet᷑. tam̃ debere manicheos hoc
posse conuinci. introducentes insanissuno errore
naturã mali ȩt̾no bono coęt̾nã. Ideo gͦ dixi. qđ in¬
terĩ in certũ ẽ. ñ qđ ego inde dubitarẽ. s inter me
& illos quos ita sapere iuuenerã nondũ e̾et ista
quęstio dissoluta. quã tanĩ in aliis longe posteriorib
libris meis de genesi ad literã scđm scripturas scãs
quanta potui manifestatione dissolui. Alio loco ꝓpt̃ea
in quã corporea diligendo peccamꝰ. quia spałio dili¬
gere & iusticia iubemꝰ & natura possumꝰ. & tunc in nr̃o
genere optimi & beatissimi sumꝰ. Ubi queri potest
cur natura & ñ grã possumꝰ. dixerĩ. Sed contra
manicheos de natura questio uersabat᷑. & utiq id agi
gr̃ã ut sanata natura. qđ uiciata ñ potest. possit
ꝑ eũ qui uenit querere & saliũi facere qđ ꝑierat.

Expanded text:
etiam si hoc concederetur, tamen debere Manichaeos ac jam etiam si hoc concederetur, tamen debere Manichaeos ac jam posse convinci, introducentes insanissimo errore, naturam mali aeterno bono coaeternam. Ideo ergo dixi, quod interim incertum est, non quod ego inde dubitarem, sed quod inter me et illos, quos ita sapere inveneram, nondum esset ista quaestio dissoluta; quam tamen in aliis longe posterioribus libris meis de Genesi ad litteram, secundum Scripturas sanctas quanta potui manifestatione dissolvi. 8. Alio loco, Propterea, inquam, corporea diligendo peccamus, quia spiritualia diligere et justitia jubemur, et natura possumus, et tunc in nostro genere optimi et beatissimi sumus . Ubi quaeri potest cur, natura, et non, Gratia possumus, dixerim. Sed contra Manichaeos de natura quaestio versabatur. Et utique id agit gratia, ut sanata natura quod vitiata non potest, possit per eum, qui uenit quaerere et saluum facere, quod perierat.,
Abbreviated transcription (Latin):
incertũ ẽ corporeis officus non peccato sed natura de
deditȩ. & cȩt̃a. Queri gͦ potest cur dixerĩ quod inte¬
rĩ incertũ est. quod ꝓrsus dubitare non debuerim.
ñ ẽẽ tales animas. s ideo hoc dixi quia exꝑtus sum qͥ
dicerent diabolũ & angłos eiꝰ bonos ẽȩ̃ ingenere suo.
gloriosũ. Et hoc qͥ dicunt. uident᷑ sibi ut id ꝓhibent
de scripturis adhiber& idonea testimonia. uł illud
qđ scriptũ ẽ in libro iob cũ diabolus diacriberetur.
hoc ẽ initiũ fignienti dñi qđ fec̃ ad illudendũ ab
angłis suis. uł illud inspsalmo centesimo tercio.
draco hic quẽ fixisti ad illudendũ ei. Quã questi¬
onẽ quȩ ñ adu̾sus manicheos qͥ hoc ñ sentiunt. sed
ad uersus alios qͥ hoc sentiunt suscipienda e̾e̾t atq
soluenda. ꝑtractare atq enodare tunc nolui. ne
librũ multo quã uellẽ facerẽ longiorẽ. cũ uiderẽ

Expanded text:
incertum est — corporeis officiis non peccato, sed natura deincertum est — corporeis officiis non peccato, sed natura dededitae, etc. Quaeri ergo potest, cur, dixerim quod interim incertum est, cum prorsus dubitare non debuerim, non esse tales animas. Sed hoc ideo dixi, quia expertus sum qui dicerent diabolum et angelos ejus bonos esse in genere suo, gloriosum. et hoc qui dicunt, uidentur sibi, ut id probent, de scripturis adhibere idonea testimonia uel illud, quod scriptum est in libro Iob, cum diabolus describeretur: hoc est initium figmenti domini, quod. fecit ad inludendum ab angelis suis, uel iDraco hic quem finxisti ad illudendum ei . Quam quaestionem, quae non adversus Manichaeos qui hoc non sentiunt, sed adversus alios qui hoc sentiunt suscipienda esset atque solvenda, pertractare atque enodare tunc nolui, ne librum multo quam vellem facerem longiorem: cum viderem
Abbreviated transcription (Latin):
faciendũ & ad faciendũ motu animi ñ carebat. eiq
ab oꝑe malo abstinendi sũma potestas erat. qđ
manichei qͥ detenebrarũ gente ñ dicunt quã fabu¬
losissime inducunt. eãq naturã sẽꝑ malã nũquã
bonã fuisse contendunt. Illud aut̃ queri potest
quomͦ dixerĩ etiã si sunt anime qđ iurerĩ incer¬
tũ ẽ corporeis officiis ñ peccato s natura dedite.¬
nosq quã quã sint inferiores aliqua tam̃ inferiori
uicinitate contingunt. ñ illas idõ malas haberi
oportere. quia cũ eas nos sequim᷑ & corporea diligimꝰ
mali sumꝰ. quando qͥdẽ de illis hoc dixi. de quibꝰ suꝑius
loqui ceperã dicens. Quãquam etiam si eis concedat᷑
inferiore alio genere animarũ nos illici ad turpia
ñ inde consiciunt. aut illas malas natura ee̾. aut istas
sũmũ bonũ. De his enĩ disputationẽ usq adhunc
locũ ꝑduxi. ubi dixi etiã si sunt animȩ quod interim

Expanded text:
faciendum et non faciendum motu animi non carebat eique faciendum et non faciendum motu animi non carebat eique ab opere malo abstinendi summa potestas erat. quod Manichei de tenebrarum gente non dicunt, quam fabulosissime inducunt, eamque naturam semper malam, numquam bonam fuisse contendunt. Illud autem quaeri potest quomodo dixerim: etiamsi sunt animae, quod interim incertum est, corporeis officiis nnosque, quanquam sint inferiores, aliqua tamen interiore vicinitate contingunt; non illas ideo malas haberi oportere, quia nos cum eas sequimur et corporea diligimus, mali sumus; quandoquidem de illis hoc dixi, de quibus superius loqui coeperam dicens: Quanquam etiamsi eisdem concedatur inferiore alio genere animarum nos illici ad turpia; non inde conficiunt aut illas natura malas esse, aut istas summum bonum . De his enim disputationem usque ad hunc locum perduxi, ubi dixi: Etiamsi sunt animae, qu
Abbreviated transcription (Latin):
in his u̾bis meis me intelligi uoluisse illã quȩ ꝓpris
dicit᷑ natura. in qua sine uicio creati sumꝰ. Nam ista
ꝓpt̃ originẽ natura appellat᷑. quȩ utiq origo hab&
uiciũ qđ ẽ contra naturã. Et iterũ meo qđ dictũ
est peccati reũ tenere quẽꝗͣ quia ñ fec̃ qđ facere
ñ potuit. sũme iniquitatis ẽ & insaniȩ. cur gͦ inqͥunt
paruuli tenent᷑ rei. Respondet᷑. quia exeiꝰ origine
tenent᷑ qui ñ fec̃ qđ facere potuit. diuinũ scilicet
seruare mandatũ. Qđ aut̃ dixi. illȩ aninię qͥcquid
faciunt. si natura ñ uoluntate faciunt id ẽ si libero
& ad faciendũ & ñ adfaciendũ motu animi carent. si
deniq his abstinendi ab oꝑe suo potestas nulla conce¬
dit᷑. peccatũ earũ tenere ñ possumꝰ. Propt̾ea ñ ꝑtur¬
bat de paruulis quęstio. quia exilliꝰ origine rei te¬
nent᷑ qui uoluntate peccant. quando de libero ad

Expanded text:
in his uerbis meis me intellegi uoluisse illam, quae proprie in his uerbis meis me intellegi uoluisse illam, quae proprie natura dicitur, in qua sine uitio creati sumus. nam ista propter originem natura appellatur, quae origo utique habet uitium, quod est contra naturam. eti reum tenere quemquam, quia non fecit quod facere non potuit, summae iniquitatis est et insaniae, cur ergo., inquiunt, 'paruuli tenentur rei?\' respondetur, quia eius ex origine tenentur, qui non fecit quod facere potuit, diuinum scilicet seruare mandatum. quod autem dixi: illae animae quidquia faciunt, si natura, non uoluntate faciunt, id est si Libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent, si denique abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur, peccatum earum tenere non possumus, propterea non perturbat de paruulis quaestio, quia ex illius origine rei tenentur, qui uoluntate peccauit, quando libero et ad
Abbreviated transcription (Latin):
libera est. quia intantũ liberata ẽ. & intantũ appella¬
t᷑ uoluntas alioquin tutiꝰ tota cupiditas quã uoluntas
ꝓpe nuncupanda ẽ. quȩ ñ ẽ sieut manichei desipiunt
alienȩ naturȩ additamentũ. sed nr̃ȩ uitiũ. aquo non sa¬
namur nisi gr̃a saluatoris. Quod si quisqu̾a dicit etiã
ipsam cupiditatẽ nichil eẽ aliud quã uoluntatẽ. sed
uitiosã peccatoq seruientẽ. ñ resistendũ est. nec de uer¬
bis cũ resconsta& controuersia facienda. Etiam sic enĩ
ostendit᷑ sine uoluntate nullũ eeͥ peccatũ siue inoꝑe
siue in origine. Rursus ineo qđ dixi. iã querere poterã
utrũ illud malũ genꝰ animarũ anteꝗ̃ bono misceret᷑
habuisset aliꝗͣ toluntatẽ. sienĩ ñ habebat sine peccato
reã : Pespondet᷑. ñ eos ꝓpͥetate uoluntatis. s origine
reos teneri. Om̃is enĩ t̾renus. quid ẽ origine nͥ adã:

Expanded text:
libera est, in quantum liberata est, et in tantum appellalibera est, in quantum liberata est, et in tantum appellatur uoluntas. alioquin tota cupiditas quam uoluntas proprie nuncupanda est, quae non est, sicut Manichei desipiunt, alienae naturae additamentum, sed nostrae uitium, a quo non sanatur nisi gratia saluatoris. quod si quisquam dicit etiam ipsam cupiditatem nihil esse - aliud quam uoluntatem, sed uitiosam peccatoque seruientem, non resistendum est nec de uerbis, cum res constet, controuersia facienda. etiam sic enim ostenditur sine uoluntate nullum esse peccatum siue in opere siue in origine. Rursus in eo, quod dixi: iam quaerere coeperam, utrum illud malum genus animarum, antequam bono misceretur, habuisset aliquam uoluntatem. si enim non habebat, sine peccato ream?\' respondetur non eos proprietate uoluntatis, sed origine reos teneri. omnis enim homo terrenus quid est origine nisi Adam?
Abbreviated transcription (Latin):
facti ñ uoluntas peccati. qđ tam̃ factũ peccatũ fuit.
Hoc enĩ factũ ẽ qđ fieri ñ debuit. Quisquis aut̃ sciens
peccat. si potest cogenti ad peccatũ sine peccato
resistere. nec tañ fac̃. utiq uolens peccat. qm̃ qui
potest resistere. ñ cogit᷑ cȩdere. Qui uͦ cogenti cupi¬
ditati bona uoluntate resistere ñ potest &idõ fac̃
contra p̃cepta iusticie. iã hoc ita peccatũ ẽ. ut sit
etiã peccati. Qua ꝓpt̃ peccatũ sine uoluntate e̾ẽ ñ¬
posse uerissimũ ẽ. Itẽq desinitio peccati qua diximꝰ.
peccatũ ẽ uoluntas retinendi uł consequendi qđ iusti¬
tia uetat. & unde ẽ liberũ astinere. ꝓpt̃ea uera est.
quia id de finitũ ẽ qđ tantũ mͦ peccatũ ẽ. ñ qđ etiã
pena peccati. Nam quando tale ẽ ut idẽ sit & pęna
peccati. quantũ est qđ ual& uoluntas subdominanti
cupiditate nͥ forte sipia ẽ. ut oret auxiliũ. intantũ

Expanded text:
facti, non peccati. Quod tamen factum peccatum fuit; facti, non peccati. Quod tamen factum peccatum fuit; hoc enim factum est, quod fieri non debuit. Qui autem sciens peccat, si potest cogenti ad peccatum sine peccato resistere, nec tamen facit, utique volens peccat; quoniam qui potest resistere, non cogitur cedere. Qui vero cogenti cupiditati uoluntate resistere non potest et ideo facit contra praecepta iustitiae, iam hoc ita peccatum est, ut sit etiam poena peccati. quapropter peccatum sine uoluntate esse nposse uerissimum est. Itemque definitio peccati, qua diximus: peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi, quod iustitia uetat et unde liberum est abstinere, propterea uerum est, quia id definitum est, quod tantummodo peccatum est, non quod etiam poena peccati. nam quando tale est, ut idem sit et poena peccati, quantum est, quod ualet uoluntas sub dominante cupiditate, nisi forte, si pia est, ut oret auxilium? in tantum enim
Abbreviated transcription (Latin):
desuiiui dicens Uoluntas ẽ animi motꝰ. cogente nullo
ad aliqͥd uł ñ admittendũ. uł ad ipiscendũ. Quod ꝓptͥea
dictũ ẽ. ut hac definitione. uolens anolente discerneret᷑.¬
& sic ad illos refferret᷑ intentio qui pͥmi in paradyso
fecerunt humano generi originẽ mali nullo cogente
peccato. hoc ẽ libera uoluntate peccando. quia & scien¬
tes contͣ p̃ceptũ fecer̃. & ille tẽptator suasit. ut hoc
fier&. ñ coegit. Ham qui nesciens peccauit. ñ incongru¬
ent̃ nolens peccasse dici potest. quauis & ipse qđ nesciens
fecit. uolens tam̃ fec̃. ita nec ipsius e̾e potuit sine¬
uoluntate peccatũ. quę uolinitas utiq sic̃ disinita ẽ
animi motꝰ fuit. cogente nullo ad aliqͥd. uł ñ admit¬
tendũ. uł adipiscendũ. Qđ enĩ sinoluisset ñ fecisset. ñ
coactꝰ ẽ facere quia uoluit. gͦ fec̃. etiã si ñ quia uo¬
luit peccauit. nesciens peccatũ e̾e̾ qđ fecit. ita nec
tale peccatũ sine uoluntate ẽẽ potuit. s uoluntas

Expanded text:
est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. quod propterea dictum est, ut hac definitione uolens a nolente discerneretur et sic ad illos referretur intentio, qui primi in paradiso fuerunt humano generi origo mali nullo cogente peccando, hoc est libera uoluntate peccando, quia et scientes contra praeceptum fecerunt, et ille temptator suasit, ut hoc fieret, non coegit. nam et qui nesciens peccauit, non incongruenter nolens peccasse dici potest, quamuis et ipse, quod nesciens fecit, uolens tamen fecit; ita nec ipsius esse potuit sineuoluntate peccatum. quae uoluntas utique, sicut definita est, animae motus fuit cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. quod enim, si noluisset, non fecisset, non coactus est facere. quia uoluit, ergo fecit, etsi non, quia uoluit, peccauit nesciens peccatum esse, quod fecit. tale peccatum sine voluntate esse potuit, sed voluntate
Abbreviated transcription (Latin):
in eo qđ ñ facit qđ uult. s si iuncit᷑. c̃cupiscen¬
tię consentit uolens. & in eo ñ fac̃ nisi qđ uult. liber iusti¬
cie: scilic& seruusq peccati. Et illud qđ in paruulis
dicit᷑ originale peccatũ cũ ad huc ñ utant᷑ arbitrio
uoluntatis. ñ absurde uocat᷑ etiã uoluntariũ. quia
expͥma hominis mala uoluntate contractũ factũ
c̃ quodãmͦ hereditariũ. Non itaq falsũ ẽ qđ dixi.
usq ad eo peccatũ uoluntariũ malũ ẽ. ut nullomͦ

Expanded text:
ideo non facit quod uult, sed, si uincitur, concupiscenideo non facit quod uult, sed, si uincitur, concupiscentiae consentit uolens, et ideo non facit nisi quod uult, liber scilicet iustitiae seruusque peccati. et illud, quod in paruulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utantur arbitrio uoluntatis, non absurde uocatur etiam uolun- . tarium, quia ex prima hominis mala uoluntate contractum factum est quodam modo hereditarium. non itaque falsum est, quod dixi: usque adeo peccatu
Abbreviated transcription (Latin):
s ad suffieͣntiã uiuficet᷑ solo sp̃u cũ resurrexerit
in sp̃m uiuficantẽ. Qua causa xĩa spiritale erit.
Illud aut̃ qđ pͥmũ fuit quauis ñ moriturũ nisi
homo peccasss tam̃ animale factũ ẽ. hoc est in
animã uiuentẽ. Et alibi usq ad eõ peccatũ uolun¬
uoluntariũ potest uideri falsa iuderi hȩc desi¬
nitio.
Sed si diligent̃ discutiat᷑. inueniet᷑ esse uerissima.
Peccatũ qͥpe illud cogitandũ ẽ qđ tantũm pec¬
di. cũ quedã cõmomorarẽ ex libro tercio de li¬
bero arbitrio. quauis & illa quȩ ñ immerito ñ uolun¬
taria peccata dicunt᷑ quia ueła necientib uel a co¬
actis ꝑpetrant᷑ ñ om̃i mͦ possunt sine uoluntate
cõmitti. qm̃ & ille qͥ peccat ignorans. uoluntate
utiq facit. qđ cũ faciendũ ñ sit. putat ẽẽ faci¬
endũ. et ille qͥ c̃cupiscente adu̾sus sp̃m carne
ñ ea quȩ uult facit. c̃cupiscit quidẽ nolens. ꝙ

Expanded text:
sed ad sufficientiam uiuificetur solo spiritu, cum resurrexerit sed ad sufficientiam uiuificetur solo spiritu, cum resurrexerit in spiritum uiuificantem, quia iam etiam spiritale erit. illud autem, quod primum fuit quamuis non moriturum, nisi homo peccasset, tamen animale factum est, hoc est in animam uiuentem. Et alibi: usque adeo, inquam, pecvoluntarium. Potest videri falsa haec definitio; sed si diligenter discutiatur, invenietur esse verissima. Peccatum quippe illud cogitandum est, quod tantummodo pecdi, cum quaedam commemorarem ex libro tertio de libero arbitrio, quamuis et illa, quae non inmerito non uoluntaria peccata dicuntur, quia uel a nescientibus uel a coactis perpetrantur, non omni modo possunt sine uoluntate committi, quoniam et ille, qui peccat ignorans, uoluntate utique peccat, quod, cum faciendum non sit, putat esse faciendum, et ille, qui concupiscente aduersus spiritum carne non ea quae uult facit, concupiscit quidem nolens et
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ scriptũ ẽ appellati st̃ discipuli xp̃iani. Propt᷑ea dici
hec ẽ nr̃is tẽporibꝰ xp̃iana religio. ñ quia pͥoribꝰ tp̃ribꝰ
ñ suit s quia aposterioribus hoc nom̃ accepit Alio
loco intende ginquã in hec quȩ sequunt᷑ diligent᷑ & pie
qͣntũ potes. tales enĩ adiuuat as̃. Qđ non ita intelli¬
gendũ ẽ quasi tantũmͦ tales ad uiu&. cũ adiuu& etiã
ñ tales. ut sint tales. id ẽ ut diligent̾ & pie quęrant.
Tales aut̃ adiuuat. ut inueniant. Itẽq alibi. de inde inquã
iã erit consequens. ut pꝰ mortẽ corporalẽ quã debemus
pͥmo peccato. tp̃r suo atq ordine suo hoc corpus
restituat᷑ pͥstine stabilitati. Qđ sic accipiendũ ẽ. quia
etiã pͥstina stabilitas corporis quã peccando amisimꝰ
habebat tantã felicitatẽ ut in defectũ ñ uerger&
senectutis. huic gͦ pristinę stabilitati restituetur
hoc corpꝰ in resur rectione moctuoꝵ. Sed habebit
ampluis. ut nec alimentis corporalib sustentetur.

Expanded text:
opterea dixi: haec est nostris temporibus Christiana religio, non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc nomen accepit. Alio loco: intende igitur, inquam, in haec, quae secuntur, diligenter et pie, quantum potes; tales enim adiuuat deus. quod non ita intellegendum est, quasi tantummodo tales adiuuet, cum etiam adiuuet non tales, ut sint tales, id est ut diligenter et pie quaerant; tales autem adiuuat, ut inueniant. itemque alibi: deinde, inquam, iam erit consequens, ut post mortem corporalem, quam debemus primo peccato, tempore suo atque ordine suo hoc corpus restituatur pristinae stabilitati. quod sic accipiendum est, quia etiam pristina stabilitas corporis, quam peccando amisimus, habebat tantam felicitatem, ut in defectum non uergeret senectutis. huic ergo pristinae stabilitati restituetur hoc corpus in resurrectione mortuorum, sed habebit amplius, ut nec alimentis temporalibus sustentetur,
Abbreviated transcription (Latin):
Sibrũ etiã scripsi grandẽ satis qͣntũ exist muo
diligent̃. ad ipsos donatistas post collationẽ quã
cũ ep̃is eorũ habuimꝰ ne abeis seducerent᷑ ulteriꝰ.
ubi respondi etiã quibꝰdã uanitatibꝰ eorũ quę
ad nos ꝑuenire potuerunt. quas iucti ubi potu¬
erant & quomͦꝰ poterant iactabant. pret illa quę
dixi de gestis collationis. unde quid actũ sit bre¬
uit̃ nosceret᷑. Multo aut̃ breuiꝰ id egi inquadam
adeosdẽ rursus epła. s quia inconcilio numidie
om̃ibꝰ qui ibi eramꝰ hoc fieri placuit. non ẽ in epłis
meis Sic qͥppe incip̃. Siluanus senex. ualentinꝰ.
Hic lib̾ sic incip̃. Quid adhuc donatistȩ seducimini:

Expanded text:
ibrum etiam scripsi grandem, satis, quantum existimo, diligenter ad ipsos Donatistas, post Collationem quam cum episcopis eorum habuimus, ne ab eis seducerentur ulterius. Ubi respondi etiam quibusdam vanitatibus eorum, quae ad nos peruenire potuerunt, quas uicti, ubi poterant et quomodo poterant, iactabant, praeter illa, quae dixi de gestis conlationis, unde, quid actum sit, breuiter nosceretur. multo autem breuius id egi in quadam ad eosdem rursus epistula, sed quia in concilio Numidiae omnibus, qui ibi eramus, hoc fieri placuit, non est in epistulis meis. sic quippe incipit: Siluanus senex, Valentinus,Hic liber sic incipit: Quid adhuc, Donatistae, seducimini?
Abbreviated transcription (Latin):
sanguinẽ oꝑa carnis & sanguinis dixisse accipiamꝰ apł̃m
ibros de doctrina xp̃iana cũ inꝑfectos iuii.¬
cõperissem ꝑficere malui. quã eis sic relictis ad alia
retractanda transire. Cõpleui gͦ tertiũ qͥ scriptꝰ fuera
usq ad eũ locũ ubi cõmemoratũ est exeuglio testumno¬
niũ de muliere quȩ abscondit fermentũ intribus
mensuris farinȩ. donec totũ fermentaretur. Ad didi
etiã nouissiũ librũ. & quatuor libris opus illud mi¬
pleui. quoꝵ pͥmi tres aduiuant ut scripturȩ iitelli¬
gant᷑. quart aut̃ quomͦ quȩ intelligimꝰ ꝓferenda
sunt. In scđo sane libro. de actore libri quẽ plures
uocant sapientiã salomonis qđ etiã ipsũ sicut
ȩccłasticũ iesus sirach scripserit. ñ tta constare ut
ame dictũ ẽ postea didici. & om̃ino ꝓbabiliꝰ cõperi
testamenti ueteris t̃minat᷑ auctoritas. ex consuetu¬

Expanded text:
sanguinem opera carnis et sanguinis dixisse accipiamus Apostsanguinem opera carnis et sanguinis dixisse accipiamus Apostibros de doctrina Christiana cum inperfectos conperissem, perficere malui quam eis sic relictis ad alia retractanda transire. conpleui ergo tertium, qui scriptus fuerat usque ad eum. locum, ubi commemoratum est ex euangelio testimonimensuris farinae donec fermentaretur totum . Addidi etiam novissimum librum, et quatuor libris opus illud implevi; quorum primi tres adjuvant ut Scripturae intelligantur, quartus autem quomodo quae intelligimus proferenda sint. 2. In secundo sane libro de auctore libri, quem plures vocant Sapientiam Salomonis, quod etiam ipsum sicut Ecclesiasticum Jesus Sirach scripserit, non ita constare sicut a me dictum est , postea didici, et omnino probabilius comperi testamenti ueteris terminatur auctoritas, ex consuetu
Abbreviated transcription (Latin):
s incȩteris illiꝰ partibꝰ annotationes ubi uidebantur
affixę sut. quibꝰ tota subuertit᷑. & quibꝰ cõmonerer
si quando contͣ totam scrib̾e uacasset. Hic lib̾ sic incip̃
mneruditis humili sermone conscriptꝰ ẽ. fidei regulã
continens & p̃cepta uiuendi. inquo illud qđ positũ ẽ.¬
nec eos audiamꝰ qui carnis resurrectionẽ futuram
negant. & cõmemorant qđ ait apłs paulus. caro & san¬
gius regnũ dĩ ñ possidebunt. ñ intelligentes qđ ipse
dicit apłs. oport& corruptibile hoc induere incor
ruptionẽ. & mortale hoc induere ĩmortalitatẽ. cũ
aut̃ hoc factũ fuerit. iã ñ erit caro & sanguis. sed
cȩleste corpꝰ. ñ sic accipiendũ ẽ quasi carnis ñ sit fut᷑a
substantia. s carnis & sanguinis nomine ipsã corruꝑ¬
tionẽ carnis & sanguinis intelligendus ẽ apłs nuncu
passe. quȩ utiq in regno illo ñ erit ubi caro incorrap¬
tibilis erit. quãuis & alit̾ possit intelligi. ut carnẽ &

Expanded text:
sed in ceteris illius partibus adnotationes, ubi uidebatur, adfixae sunt, quibus tota subuertitur et quibus admonerer, si quando contra totam scribere uacuisset. Hic liber. sic incipit: ineru-. ditis humili sermone conscriptus est fidei regulam continens et praecepta uiuendi. In quo illud, quod positum e: Nec eos audiamus qui carnis resurrectionem futuram negant et commemorant quod ait apostolus Paulus : Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt , non intelligentes quod ipse dicit Apostolus : Oportet corruptibile horuptionem et mortale hoc induere inmortalitatem; cum enim hoc factum fuerit, iam non erit caro et sanguis, sed caeleste corpus, non sic accipiendum est, quasi carnis non sit futura substantia, sed carnis et sanguinis nomine ipsam corruptionem carnis et sanguinis intellpasse; quae utique in regno illo non erit, ubi caro incorruptibilis erit. Quamvis et aliter possit intelligi, ut carnem et
Abbreviated transcription (Latin):
referunt᷑. Item qđ dixi. tribꝰ modis inscripturis¬
scĩs filioꝵ nom̃ accipit᷑. muiꝰ considerate dictũ est.
Et alios enĩ quosdã modos sine dubio p̃termisimus.
sic̃ dicit᷑ filius gehennȩ. uł filius adoptiuus. quȩ utiq
nec scđm naturã. nec scđm doctrinã. nec scđm
imitationẽ dicunt᷑. quoꝵ triũ modoꝵ merito fidei¬
Scđm naturã. sic̃ iudȩi filii abrahȩ. scdm doctrinã.
sic̃ filios suos quos euangeliũ docuit apłs uocat.¬

Expanded text:
referuntur. Item quod dixi: tribus modis in scripturireferuntur. Item quod dixi: tribus modis in scripturis filiorum nomen accipitur, minus considerate dictum est. et alios enim quosdam modos sine dubio praetermisimus, sicut dicitur filius gehennae uel filius adoptiuus, quae utique nec secundum naturam nec secundum doctrinam nec secundum imitationem dicuntur. quorum trium modorum, secundum naturam, sicut Iudaei filii Abrahae, secundum doctrinam, sicut filios suos quos euangelium docuit apost
Abbreviated transcription (Latin):
ardua & diuina p̾cepta & ꝓmissa quȩ illis etiã libris
ueteribꝰ desint. Sed addendũ erat pęne atq dicendũ
ut pȩne nulla in euangelica atq apłica disciplina
reperiant᷑. quauis ardua & diuna p̾cepta & ꝓmissa
quȩ illis etiã libris ueteribꝰ desint. Quid enĩ ẽ quod
insermone euangelico in monte dñs dicit. audistis quia
dictũ ẽ antiquis. hoc ego dico uobis: Hoc si nil amplius
ipse p̃cepit quã p̃ceptũ ẽ in illis ueteribꝰ libris. deuide
regnũ celoꝵ illi populo fuisse ꝓmissũ ñ legunꝰ inhis
quȩ ꝓmissa st̃ legi date ꝑmoysẽ in monte syna. qđ
pacillam sarȩ aefiliũ eiꝰ. Proinde si figurate discutiant᷑.
omĩa ibi ꝓphetata reperiunt᷑ quę sunr p̃sentata
s in nouo inueniunt᷑ cͦutius & moderatius diceret᷑.
pene nulla. quã nulla hic ȩȩ quȩ ñ sint & illic. qͣuis
illic sint duo illa p̾cepta dedilectione dĩ & ꝓximi.

Expanded text:
ardua et diuina praecepta et promissa, quae illis etiam libris ardua et diuina praecepta et promissa, quae illis etiam libris ueteribus desint. sed addendum erat \'paene\' atque dicendum: ut paene nulla in euangelio atque apostolica doctrina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa, quae illis etiam libris ueteribus desint. quid est enim, quod in sermone euangelico in monte dominus dicit: audistis, quia dictum est antiquis hoc; ego autem dico uobis hoc, si nil ipse amplius praecepit, quam praeceptum est in illis ueteribus libris? deinde regnum caelorum illi populo fuisse promissum non legimus in his, quae promissa sunt lege data per Moysen in monte Sina, quod psam Saram et filium eius. Proinde si figurae discutiantur, omnia ibi prophetata reperiuntur, quae sunt praesentata, sed in nouo inueniuntur, cautius et modestius diceretur paene nulla quam nulla hic esse, quae non sint et illic, quamuis illic sint duo illa praecepta de dilectione dei et proximi,