comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
.sabunt aut certe defendent nos
indie iuditu. quando non solũ
aꝑta. s ed etiam quȩ nob̾ sunt
mͦ occulta iudicabunt᷑. In hoc
ergo testimoniũ nob ꝑhibebit
conscientia nr̃a: q manifestabit
nob utrũ plura peccata s anbo.¬
na oꝑa. Qutrũ uetera annoua:
Utrũ deleta ꝓpenitentiã. annouis
scelerib cumulata ISiautẽ iu¬
daeus cognominaris suꝑ eun ato
legendo. meditando. & scđm tuã
falsam doctrinã intellegendo &
głaris indõ. hoc ÷ muius dĩ notitia.
& nosti uoluntatẽ dĩ ꝑ ipsam legẽ
et ꝓbas utiliora instructus ꝑlegẽ.
& cec̃a usq adid: telico habentẽ
forna scientia aueritatis in lege¬
id ÷ similitudinẽ quidã habentem
scientiae. sed ñ ueritatẽ prudentiȩ¬

Expanded text:
fendent nos in die judicii, quando non solum aperta, sed etiam quae modo sunt nobis occulta judicabuntur. In hoc ergo testimonium nobis perhibebit conscientia nostra, quia manifestabit nobis utrum plura peccata sint an bona opera, et utrum vetera an nova, utrum deleta per poenitentiam an novis sceleribus cumulata. Si autem tu Judaeus cognominaris, subaudis a legendo, meditando, et secundum tuam falsam doctrinam intelligendo, et gloriaris in Deo, hoc est in unius Dei notitia. Et nosti voluntatem ejus, per ipsam legem, et probas utiliora instructus per legem, et caetera usque ad id te dico Habentem formam scientiae et veritatis in legid est similitudinem quidem habentem scientiae, sed non veritatem prudenti
Abbreviated transcription (Latin):
gentes. nom̃ dĩ ꝑ illos blaspbemat᷑
qr dicebant hostes illoꝵ cũ irrr¬
sione: Ecce que dm̃ colebatis
quia non ualuit uos libare de
manib ur̃is Uere idola nr̃a : uic¬
do dep̃dat᷑ ȩccła scã abhostib
& quando illi qͥ nomen sc̃itatis
debent habe male uiuunt: Blas.¬
.phemat᷑ nom̃ dĩ: quia dicunt
iudȩi atq pagani. ecce popłs
drii ecct appar&̾ quales seruos
hab& iħs ur̃. Circũcisio quidem
cisionẽ hoc in loco. ꝓiłso genere
gentis accipe. hoc ÷ ꝓgenere abrahȩ.
a quo ille popłs originẽ carnis
traxit: a quo etiã ipsa circũcisio
exordiũ sũpsit: hanc enĩ habet
apłs consuetudinẽ: ut iudaeos
circũcisionẽ. gentes autẽ p̃putiũ
ipsa circũcisio ex ordiũ sumpsit.
silegẽ spiritalit̃ intelligens credis
inxp̃m. cui lex testimoniũ ꝑhib&
& sicircũcisionẽ non carnaliter.
sed spiritalit̃ obseruas: Alioquin.
non ꝓdest᷑. eẽ degenere abrahȩ.
.fici& princeps exiuda. neq dux
defemoribus eius: donec ueruat

Expanded text:
gentes. Nomen Dei per illos blasphemabatur quod dicebant hostes illorum cum irrisione: Ecce quem Deum colebatis, qui non valuit vos liberare de manibus nostris, vere idola nostra vicdet quando illi qui nomen sanctitatis deberent habere male vivunt, blasphematur nomen Dei, quia dicunt Judaei atque pagani: Ecce populus Domini, ecce apparet quales servos habet Jesus vester. Circumcisio quidem cisionem hoc in loco pro ipso genere gentis accipe, hoc est pro genere Abrahae a quo ille populus originem carnis trahit, a quo etiam ipsa circumcisio exordium sumpsit. Hanc enim habet Apostolus consuetudinem, ut Judaeos circumcisionem, gentes autem praeputiuipsa circumcisio exordium sumpsit, si legem spiritualiter intelligens credis in Christum, cui lex testimonium perhibet, et si circumcisionem non carnaliter, sed spiritualiter observas. Alioquin non prodest esse de genere Abrahae, ficiet princeps ex Juda, neque dux de femore ejus, donec veniat
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi aibis̃ lex qͥostendunt opus
legis scriptũ incordibus: hoc du¬
płicit intelligi potest: cũ gentes
quȩlegẽ scriptã non habent. fa¬
ciunt ea quȩlex scripta p̃cipit
illis. quib data ÷: Ipsi utiq osten¬
dunt habere se scriptã natu¬
rałe lege in cordibus. & ipsi st̃
sibilex quia illa facumt quęlex
doc& licet illis nonsit data:
legẽ in cordibus suis ostendunt:
Lexdicit ñ occides: is quilegẽ non
accepit smon occidit. ipse si ÷ lex:
Aliter Cumgentes quȩ legẽ moysi
non habent ꝑdoctrina euangłu
imbuti: Naturalit̃ eiꝰfaciunt quȩ
lex moysi p̃cepit. ipsi sibi sunt lex
quibabent eandẽ legẽ moysi scrip¬
.tã in cordib suis. inspiratione
onĩ potentis dĩ.: destimoniũ redden
.te illis conscientia: ipsoꝵ &interse
inuic̃ẽ cogitationũ accusantium

Expanded text:
dunt opus legis scriptum in cordibus suis. Hoc dupliciter intelligi potest. Cum gentes quae legem scriptam non habent, faciunt ea quae lex scripta praecipit illis quibus data est, ipsi utique ostendunt se habere scriptam naturalem legem in cordibus, et ipsi sibi sunt lex: quia illa faciunt quae lex docet, licet illis non sit data. legem in cordibus suis ostendunt. Lex dicit: Non occides. Is qui legem non accepit, si non occidit, ipse sibi est lex. Aliter: Cum gentes quae legem Moysi non habent, per doctrinam Evangelii imbuti, naturaliter ea faciunt quae lex Moysi praecepit, ipsi sibi sunt lex: quia habent eamdem legem Moysi scriptam in cordibus suis inspiratione omnipotentis Dei. Testimonium illis reddente conscientia ipsorum, et inter se invicem cogit
Abbreviated transcription (Latin):
grauius peccauer. legẽ naturalt̃
& legẽ scriptã p̃uaricando: It
gła uero. non causa honoris pre.¬
fertur iudeus gentili: sed creduli
pax i remissio peccatoꝵ siue¬
& reconciliatio pire qua rec̃ci¬
liam᷑ dõ patri: omĩ oꝑantis bonĩt

Expanded text:
gravius peccaverunt, legem naturalem gravius peccaverunt, legem naturalem et legem scriptam praevaricando. In gloria vero non causa honoris praefertur Judaeus gentili, sed credulitpax, id est remissio peccatorum, sive reconciliatio qua reconciliamur Deo Patri, omni o
Abbreviated transcription (Latin):
Scimꝰ autẽ qͥcũ apparuerit simi.¬
les ei erimus: uidebimus eñi eũ
sicuti. ẽ: Incorruptionẽ quoq
dabit illis. id÷ inmortalitatẽ
quia ert̃ om̃s electi incõmutabi¬
les manima. & incorruptibiles
incorpore: Hisautẽ qͥ ex conten¬
tione subaudis sunt .i. qui dei
etiã diabolo eiꝰ uoluntatẽ admi¬
seueritas dãpnationis Tribula.¬
tio quoq ueni& eis. dereatu c̃sci¬
entiȩ & consideratione peccati:
& angustia desera penitentia:
haec autẽ omĩa uenient iominẽ
animã hominis oꝑantis malũ.
mã dicit: quia primũ peccatũ
concipitur manimo cogitando.
acdemde ꝓpetratur oꝑe: Sed
timendũ nimisq formidandũ
quod dicie inomnẽ animam
hominis oꝑantis malũ haec eẽ.
uentura Hulli enĩ parcit omp̃s¬
ds̃: ñ angelo non amico: Pecca.¬
uit siquidẽ angłs: & piectus ÷
decelesti sede: Peccauit homo:
tionis idõq non est in gressust̾ram
repmissionis: Idcirco ant̃e ndelis
gentili inculpa. ante fertur qͥa

Expanded text:
 autem quia cum apparuerit, similes ei erimus, et videbimus eum sicuti est . Incorruptionem quoque dabit illis, id est immortalitatem, quia erunt omnes electi incommutabiles in anima, et incorruptibiles in corpore. His autem qui ex contentione, subaudis sunt, id est qui etiam diabolo ejus voluntatem imseveritas damnationis. Tribulatio quoque venit eis de reatu conscientiae et consideratione peccati, et angustia de sera poenitentia. Haec autem omnia venient in omnem animam hominis operantis malum, mam dicit, quia primum peccatum concipitur in animo cogitando, ac deinde perpetratur opere. Sed timendum, nimisque formidandum est quia dicit: In omnem animam hominis operantis malum, haec esse ventura. Nulli enim parcit Deus: non angelo, non amico. Peccavit siquidem angelus, et projectus est de coelesti sede. Peccavit item htionis, ideoque non est ingressus terram repromissionis. Idcirco autem Judaeus gentili in culpa antefertur, quia
Abbreviated transcription (Latin):
grãs referre. ꝓconlatis sibi diui¬
nitus donis: T radidit illos ds̃
indesideria cordis eoꝵ in in¬
munditiam .i. tradi ꝑmisit ase¬
ipsis. uel ire scđm desideria cor¬
lis eoꝵ in inmunditiam At con-¬
tu meliis .i. turpitudinib libi¬
dinum afficiant siue deturpent
corpora sua ipsemet ipsis. Ad cir¬
co ꝑmisit eos ire indesideria
cordis illoꝵ: ut grauius pumrent᷑
Quomodo ꝑmiserit illos ds̃ ire.¬
scđm desideria delectationum
suarũ: insequentib plenius
refertur : Qui cõmuta uerunt
ueritatem dĩ inmendatium.
et coluerunt et seruierunt crea¬
turȩ potius quã creatori : qui
÷ bene dictus in scła. Ceritatẽ
dĩ inmendatiũ cõmutauerunt:

Expanded text:
gratias referre pro collatis sibi divigratias referre pro collatis sibi divinitus donis; tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam, id est tradi permisit a seipsis, vel ire secundum desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis, id est turpitudinibus libidinum, afficiant sive deturpent corpora sua in semetipsis. Idcirco permisit eos ire in desideria cordis eorum, ut gravius punirentur. Quomodo permiserit illos Deus secundum desideria delectationum suarum in sequentibus plenius refertur. Qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potiusquam Creatori, qui est benedictus in saecula. Veritatem Dei in me
Abbreviated transcription (Latin):
non potest mutari aut in melius
aut inde terius. sed semꝑ idem
& aequalis manet : incorrupti¬
bilis solus existit: Cuius głam et
culturã quȩ soli illi conuenit qui
ds̃. ẽ: mutauer̃ homines insimilitu¬
dinẽ alioꝵ hominũ. ut assirui qui
simulacrũ beli. patris nini regis
ꝓdõ colebant. et babylonu idipsũ
quẽ uocabant bel. sidomi baal.
uidei beel zebub &philistei.¬
Et non solũ insimilitulinem homi¬
nis mortui & corruptibilis: sed il¬
etiam insimilitudinẽ uolucrum.
sicuti romani qui colebant anse-¬
rem. & egyptii qui colebant acci¬
pitrem.: Insimilitudinẽ quoq
qua drupedũ : sic̃ ȩgyptii qui cole¬
bant aphim. hoc ÷ uaccã albam.
Insimilitudinẽ quoq serpentiũ:
sicut babylonii quicolebant
draconẽ. & aegyptii qui colebant
co codrillũ. qui. ẽ. serpens
aquaticus. natans in aqua ut pis¬
cis. pascens interra ut bos:
PROETER Quob .i. Quia cultum
&& religionem dĩ. falsis imaginib
tradiderunt. et noluerunt ei

Expanded text:
non potest mutari, aut in melius aut in deterius, sed semper idem et aequalis manet, incorruptibilis solus existit. Cujus gloriam et culturam, quae soli convenit ei qui Deus est, mutaverunt homines in similitudinem aliorum hominum, ut Assyrii, qui simulacrum Beli patris Nini regis pro Deo colebant; et Babylonii idipsum, quem vocabant Bel, Sydonii Baal, Judaei Beelzebub, et Philistet non solum in similitudinem hominis mortui et corruptibilis, sed etiam in similitudinem volucrum, sicuti Romani qui colebant anserem, et Aegyptii qui colebant accipitrem. In similitudinem quoque quadrupedum, sicut Aegyptii qui colebant apim, hoc est vaccam albam. In similitudinem etiam serpentium, sicut Babylonii qui colebant draconem, et Aegyptii qui colebant crocodilum, qui est serpens aquaticus, natans in aqua ut piscis, pascens in terra ut bos. Propter quod, id est quia cultum et religionem Dei falsis imaginibus tradiderunt, et noluerunt ei
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ habere innotitiã. qui eum
semꝑ tãquã p̃sentem timent:
& dũ considerant eiꝰ p̃sentiã ubiq
.ẽe. peccare non audent. Illi aut̃
dñr illum non habere in notitiã:
quinolunt considerare p̃sentiã
illius. Vt ubiq sine timore libi.¬
us peccent: Reele ⁊os omĩ mni¬
quitate: Iniquitas . ẽ. quȩ & ano¬
mia dr̃ : quic quid contra dĩ¬
legem fit : Nam nomos lex
anomia uero. quasi sine lege:
Et dr̃ iniquitas mentis a cerbi¬
tas : dũmalũ corde concipitur :
Peccatũ. ẽ. ꝑpetratio mali
Iniquitas aut̃ & peccatum ita
distinguitur : quod iniquitas
admentis a cerbitatẽ siue duri.
quando iuidelicet qđ corde
tatio prauȩ m̃tis: malicia dic̃it᷑
Malicia uotũ ł opus: malignitas.
appellatur: fornicatio afornicib
fornices appellabant᷑ ubi publi¬
ce meretrices ꝓsternebant᷑: for¬
nicator autẽ est: cuius corpus
adulteriũ: & ÷ in hoc loco non
solũ adpecuniã. sed etiã ad coitũ
refererida: Nequitia ÷ suꝑbia. lau¬

Expanded text:
Deum habere in notitia, qui eum semper tanquam praesentem timent: et dum considerant ejus praesentiam ubique esse, peccare non audent. Illi autem dicuntur illum non habere in notitia, qui nolunt considerare praesentiam illius esse ubique, ut sine timore liberius peccent. Repletos omni iniquitate. Iniquitas est, quae et anomia dicitur, quidquid contra legem Dei fit. Nam nomos lex, anomia vero quasi sine lege: et dicitur iniquitas mentis acerbitas, dum malum corde concipitur. Peccatum est perpetratio mali. Iniquitas autem et peccatum ita distinguuntur, quia iniquitas ad mentis acerbitatem sive duritiquando videlicet aliud corde tatio pravae mentis malitia dicitur. Malitiae votum vel opus malignitas appellatur. Fornicatione. Fornicatfornices appellabantur, ubi publicae meretrices prosternebantur. Fornicator siquidem est, cujus corpus adulterium: et est in hoc loco non solum ad pecuniam, sed etiam ad coitum referend
Abbreviated transcription (Latin):
nib tribuit & est sensus Quidicis
idola Quare facis sacrilegiumꝰ
legere siue sublegere. ẽ furari: inde
sacrilegiũ dr̃. sacrarũ rerũ furtũ
Uerbi gr̃a: Quisquis dethesauro
aeccłae. ł desubstantia dõ famir¬
lantiũ. aliquid occulte abstrahit.
sacrilegiũ ꝑpetrat Spiritaliter
uero sacrilegiũ ÷. sacro uerborũ
p̃uaricatio: Qui inlege głaris qͣre
ꝑ preuaricationẽ legis. dm̃ in ho¬
noras : ds inhonorat᷑ dũ uoluntas
& iussio illius calcat᷑. & ꝓnihilo
ducitur Sic dicit᷑ inhonorari rex
ł quȩ lib& potestas. dũ epła illi.¬
us ñ obseruat᷑. p̃ceptũq eiꝰ ñ custo¬
dit᷑: Nom̃ enĩ dĩ ꝑuos blasphe.

Expanded text:
nibus tribuit. Et est sensus: Qui dicis nibus tribuit. Et est sensus: Qui dicis idola, quare facis sacrilegium? Legere sive sublegere, est furari. Inde sacrilegium dicitur sacrarum rerum furtum. Verbi gratia: Quisquis de thesauro Ecclesiae vel de substantia Deo famulantium aliquid occulte abstrahit, sacrilegium perpetrat. Spiritualiter vero sacrilegium est sacrorum verborum praevaricatio. Qui in lege gloriaris, quare per praevaricationem legis Deum inhonoras? Deus inhonoratur, dum voluntas et jussio illius calcatur et pro nihilo ducitur Sic dicitur inhonorari rex vel quaelibet potestas dum epistola illius non observatur, praeceptumque ejus non custoditur. Nomen enim Dei
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓbat utiliora in lege mossi
.tiũ. quȩ erant cȩcȩ infidelitate
ignorantie. & peccatis. sicut & illi
fuerant olim quib idẽ apłs loqͥt᷑
fuistis aliquando tenebrȩ¬
rali. utilia s̃ quędicit qđ tibi ñ
uis fieri. alio nefeceris: sed in lege
erant utiliora qr ibi ÷ cognitio
dei In eaugłio autẽ utillima
Gentiles enĩ quodãmͦ utilia cog.
testam̃to. utillama cognoscunt: qr
habent fidẽ scẽ trinitatis: Qui gͦ
aliũ doces te ipsũ non doces: hoc
increpatiue. ẽ legendũ: & cũ sub¬
auditione huiꝰ modi Oiude e
qͥ aliũ doces te ipsũ quare ñ doces
qui p̃dicas ñ furandũ quare fura¬
.ris bona alteruis ł etiã quip̃dicas
legẽ quare furaris. legẽ spiritalẽ
intellegentiã : qͥdicis ñ moechandũ
quare metͥaris: Mechus ÷ adulter
Et ñ solũ ille dicit᷑ mechus. quupco.¬
rẽ alterius uiolat: sedille qui
cultũ & religionẽ quȩ solidõ con¬
uenit. quantũ inse: falsis suspitio¬

Expanded text:
probat utiliora in lege Moysi. tium quae erant caecae in infidelitate ignorantiae et peccatis, sicut et illi fuerunt olim quibus idem apostolus loquitur: Fuistis aliquando tenebrrali utilia sunt quae dicit: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris, sed in lege scripta erant utiliora, quia ibi est cognitio Dei, in Evangelio autem utillima. Gentiles enim quodammodo utilia cognoTestamento utillima cognoscunt, quia habent fidem sanctae Trinitatis. Qui ergo alium doces, teipsum quare non doces? Hoc increpative est legendum et cum subauditione hujusmodi. O Judaee, qui alium doces, teipsum quare non doces? Qui praedicas non furandum, quare furaris bona alterius, vel etiam qui praedicas legem, quare furaris de lege spiritalem intelligentiam? Qui dicis non moechandum, quare moecharis? Moechus est adulter, et non solum ille dicitur moechus qui uxorem alterius violat, sed et ille qui cultum et religionem quae soli Deo convenit, quantum in se est, falsis superstitio
Abbreviated transcription (Latin):
rentib uitã aeternã Ordo
uerboꝵ & sensus: cũ sub auditio¬
nibus: His quidẽ qui scđm pacr¬
entiam boni oꝑis modo laborail.
aut uiuunt. querentib scilicet
uitã &ternã. id ÷ iuditiũ dei
expectantibus. qui debono suo
non modo sed infuturo mercedẽ
quer̃: głam & incorruptiorie
dabit indie iuditu: Głam cla-¬
ritatis dabit eis. qua fulgebunt
sicut sol in regno patris sui ho
norẽ quo filii dĩ erunt. sicut

Expanded text:
itam aeternam. Ordo verborum, et est sensus cum subauditione: His quidem qui secundum patientiam boni operis modo laborant aut vivunt, quaerentibus vitam aeternam, id est judicium Dei exspectantibus qui de bono suo non modo, sed in futuro mercedem quaerunt, gloriam et incorruptionem dabit in die judicii. Gloriam claritatis dabit eis, qua fulgebunt sicut sol in regno Patris sui; honorem quoque, quo filii Dei erunt, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
desiȩ ex iudȩis fuerunt: Non ÷
enĩ ꝑsonarũ acceptio apud dm̃
lunc esset ꝑsonarũ acceptio siue
distinctio apud dm̃: subaudis
Tangłii peccauerunt sicut pagani
sine lege ꝑibunt: qr ñ requiret᷑
abillis lex Peribt̃ tamen qr legẽ
naturalẽ sp̃uerunt: &qr euan¬

Expanded text:
siae ex Judaeis fuerunt. Non est enim personarum acceptio apud Deum. Tunc esset personarum acceptio sive distinctio apud Deum, si lii peccaverunt, sicut pagani, sine lege peribunt, quia non requiretur ab illis lex; peribunt tamen, quia legem naturalem spreverunt, et Evan
Abbreviated transcription (Latin):
& solidũ fundam̃tũ religionis:
quaueracit̾ credimus id qđ nequa.¬
quam uidere uale.mnus: Si aut̃
quod credimꝰ iam uidemus: fides
iam non ÷ habenda. sed cognitio:
se accepisse apłatũ.: Sic enĩ
ait eis dñs : Sicut misit me
uos uice nominis mei mitto
ad p̃dicationẽ. Unde & icdem
apłs: alias dicit: Proxp̃o: uice¬

Expanded text:
tum religionis, qua veraciter credimus id quod nequaquam videre valemus. Si autem quod credimus jam videmus, fides jam non est habenda, sed cognitio. se accepisse apostolatum. Sic enim ait eis Dominus: Sicut misit me vos vice nominis mei mitto ad praedicationem. Unde et iisdem Apostolus alias dicit, pro C
Abbreviated transcription (Latin):
nis assumenis. simulq sapientis:
ꝑuersam illius intellegentiam
destruentis: Si inquitꝰ miqͥtas
sc̃ĩtatẽ atq ueritatẽ cõmendat
id÷ laudabilẽ facit q uddicemꝰ
Cõmendatio aliquando ꝓlaude
ponit᷑ ut in hoc loco: & alibi ubi¬
idẽ apłs. ait: Ego debui auob̾
cõmendari. id̃ laudari: Sub.
t̾o ei placet. & eo amplius ipse
solus iustꝰ &uerax apparet. Nũ¬
quid iniquus ÷ dĩ inferendo iun-¬
dictã ꝓmał quȩ ille uult ut
faciamus. scđm qđ stultissimi
dicunt : Omĩno sulle uult ut
peccemus. sicut quidã stultoꝵ
dicunt qđ nesas ÷ in suꝑ cogita.¬
.rr. quando dãpnat bominem
peccatorẽ iniquus ÷ quia non¬

Expanded text:
nis assumens simulque sapientis, et nis assumens simulque sapientis, et perversam illorum sententiam destruit. Si, inquit, iniquitas sanctitatem atque veritatem commendat, id est laudabilem facit, quid dicemus? Commendatio aliquando pro laude ponitur, ut in hoc loco. Et alibi idem Apostolus ait: Ego debui a vobis commendari, id est laudari. Subjuto ei placet, et eo amplius ipse solus justus et verax apparet, nunquid iniquus est Deus inferendo vindictam pro malis quae ille vult ut faciamus; secundum quod stultissimi dicunt: Omnino si ille vult ut peccemus, sicut quidam stultorum dicunt, quod nefas est insuper cogitare quando damnant hominem peccatorem: iniquus
Abbreviated transcription (Latin):
dũ iudicaris apopłis: dauid post.¬
.quã factus ÷ adult̃ & homicidra.
uxorẽ uriȩ accipiendo. & illũ
gladio filioꝵ ammon interficr¬
endo: dicebant multi uacua
illius xp̃s ẽẽt nasciturꝰ quia ñ
da & adultero. sed falsũ erit qđ
iniustũ atq indignũ erit ut de.
malefico & peccatore homine
contra dicentesq m̃da ces osten¬
dat Alit̃: Iustificeris indulgen¬
tiã peccati. dando ate conuer¬
sis sicut ꝓmittis: &uincas re-¬
mittendo peccata. dũ diceris ñ
posse dimittere: Si autẽ iniqui¬
tas nr̃a iustitiã dĩ cõmendat.
quid dicemus Erant quidã
minꝰ ꝑfecit qͥ dicebant uelle dm̃
ut nos peccemus ut ipse solus
cõparatione nr̃i iustus appare.¬
r&: & dũ peccatũ nob̾ dimitter&.
qđ misericors sit pate faceret:
Idõ etiam uelle eũ ut nos m̃tiam᷑:
ut ipse solus uerax inueniatur:
Qdsi ita eẽt: iniuste dãpnarem̃
abillo qͥ malo nr̃o cresceret mag.¬
nusq fier&: Contra illos tales

Expanded text:
is. David, postquam factus est adulter et homicida, uxorem Uriae accipiendo, et illum gladio filiorum Amon interficiendo, dicebant multi: Vacua illius esset Christus nasciturus, quia non da et adultero; sed falsum erit quoinjustum atque indignum erit ut de malefico et peccatore homine contradicentesque mendaces ostendat. Aliter: Justificeris indulgentiam peccati dando ad te conversis sicut promittis, et vincas remittendo peccata dum judicaris non posse dimittere. Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Erant quidam minus perfecti qui dicebant ideo velle Deum ut nos peccemus, ut ipse solus comparatione nostri justus appareret dum peccatum nobis dimitteret, et quia misericors sit patefaceret: ideo etiam velle cum ut nos mentiamur, ut ipse solus verax inveniatur. Quod si ita esset, injuste damnaremur ab illo qui malo nostro cresceret, magnusque fieret. Contra illos tales
Abbreviated transcription (Latin):
Supbus. ẽ ꝑuersȩ celsitudinis appe¬
titor. & qui p̃cellere uult alios
qui maioꝵ institutis non ad qui¬
escunt: Inuentores maloꝵ qui
multa mala ad muenunt sicut
illi erant dequib actenus diximꝰ.
Parentib ñ oboedientes: Parentibus
t̾renis ñ obtẽꝑant : qui uero deo
patri in oboedientes existunt In.¬
sipientes s̃ stulti & fatui. atque¬
asale sapientiȩ in munes: in com¬
positi .i. inordinati & lasciui. qͥ
om̃ia sua mordina te. & lasciui¬
ose ꝑagunt Om̃is enĩ insipieris

Expanded text:
Superbus est perversae celsitudinis appetitor, et qui praecellere vult alios.qui majorum institutis non acquiescit. Inventores malorum, qui multa mala adinveniunt, sicut illi erant, de quibus hactenus diximus. Parentibus non obedientes. Parentibus terrenis non obtemperant, qui vero Deo Patri non obedientes existunt. Insipientes sunt stulti et fatui, a sale sapientiae immunes. Incompositi, id est inordinati lascivique: qui omnia sua inordinate et lasciviose peragunt. Omnis enim insipie
Abbreviated transcription (Latin):
minuere : cũ aut mala dicunt᷑.
quȩ bonas. aut parua. boria¬
que magna s̃. Detrahere enĩ dicitur
qui aliquid alicui subtrahere capba¬
tur: & diminuere: dõ odibiles qͥdi
odiũ incurrunt: Contumeliosi
dicunt᷑ qͥuelocessunt inuerboꝵ
in iurus & aliis aut factis aut uerb
in uriã faciunt: Uerb scilio& con¬
uiciando. aut aliquid iꝓpando.
factis uero flagellando. Unde legr¬
mus deapłis quod flagellati incon¬
cilio ibant gaudentes qm̃ dig ii

Expanded text:
minuere: cum autem mala dicuntur, minuere: cum autem mala dicuntur, quae bona sunt, aut parva bonquae magna sunt. Detrahere enim dicitur, qui alicui aliquid subtrahere comprobatur et diminuere. Deo odibiles, qui Dei odium incurrunt. Contumeliosos. Contumeliosi dicuntur qui veloces sunt in verborum injuriis et aliis, aut verbis aut factis injuriam faciunt; verbis scilicet conviciando, aut aliquid improperando: factis vero flagellando. Unde legimus de apostolis, quia flagellati in concilio ibant gaudentes, quoniam digni
Abbreviated transcription (Latin):
tidiũ dr̃ ab homine: &cedo uerbo
nde dicit᷑ homicida hominẽ e¬
cedens Recte aut̃e post mui.
diũ. Uerbi gr̃a: Diabolus cerneas
hominẽ adhoc factũ ut locũ głȩ
acciꝑet quẽ ille suꝑbiendo ꝑdiderat.
Inuidia ductꝰ int̾fecit illũ inani.
ditur: & ubi ñ ueritas queritur.
sed animositas idẽ suꝑbia fatigat᷑
Loquendo contra alterũ. sine aliqͣ
utilitate. Contentio maxima:
potest dici dolus int̾ dolorẽ et
dolũ hoc distat. quia dolor ad
infirmitatẽ corporis ꝑtinet dolꝰ
uero. ẽ mentis calliditas. Dictus
abeo qđ deludat uerb fictis Int̃
dolũ autẽ & insidias & fraudẽ
hoc inter. ẽ: qđ dolus animo fit.
desono locutionis nom̃ accepit:
qͥmon infacie alicunis sed in aure
loquit᷑ detrahendo & est ono.¬
matopeia nom̃ desono factũ:
Detractores: Quidã codices habent
detractores: sed falso scriptũ est:
Detractio : alioꝵ benegesta oꝑa
ł in malũ malitiose mutare.
⁊ inuidendo fallaci frande di¬

Expanded text:
dicitur ab homine et caedo verbo, inde dicitur homicida hominem caedens. Recte autem post inviddium, verbi gratia: Diabolus cernens hominem ad hoc factum ut locum gloriae acciperet, quem ille superbiendo perdiderat, invidia ductus interfecit illum in animditur: vel ubi non veritas quaeritur, sed animositas, id est superbia fatigatur. Loqui contra alterum sine aliqua utilitate contentio maxima potest dici. Dolo. Inter dolorem et dolum hoc distat, quia dolor ad infirmitatem corporis pertinet, dolus vero est mentis calliditas, dictus ab eo quod deludat verbis fictis. Inter dolum autem et insidias et fraudem hoc interest, quia dolus animo fit, de sono locutionis nomen accepit, quia non in facie alicui, sed in aure loquitur, detrahendo: et est onomatopoeia, nomen de sono factum. Detractores. Quidam codices habent detractatores, sed falso scriptum est. Detractio est aliorum bene gesta opera vel in malum malitiose mutare, vel invidendo fallaci fraude di
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽẽnt ingrati: Et Muta uERi
głam incorruptibilis dĩ. insimili¬
tudinẽ imaginis corruptibilis
hominis: et uolucrũ et
quadrupedũ. & serpentium.
Om̃is creatura quȩ mutari potest
in melius aut indeterius : corrup¬
tibilis: ẽ: Verbi grã. homo corrup¬
tibilis. ẽ: qr corrũpitur ꝑsenec¬
tutem. ꝑ ifirmitatẽ. ad extremũ¬

Expanded text:
dum essent ingrati. Et mutaverunt dum essent ingrati. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Omnis creatura quae mutari potest in melius aut in deterius corruptibilis est. Verbi gratia: Homo corruptibilis est quia corrumpitur per senectutem, per infirmitate
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ dĩ quȩ sempit̃na ÷ et diui¬
nitas quȩ nihilominus aet̃na ÷:
exconiecturis ereaturȩ osten¬
ditur.: Quia c̃ cognouissent dm̃
ꝑnaturale ingeuũ ł ꝑcreaturã
uisibilem. non sicut dm̃ glorifi-¬
cauer̃ aut gãs egerunt: sed
euanuer̃ incogitationib suis
bentes sibi facultatt̃ adõ date
sapientiae. & obscuratũ. ẽ. cor illoꝵ
insipiens Dm̃ non glorificauert̃.
abiectis idolis: Grãs non egert̃:
id ÷ laudes ñretulerunt illi ꝓde
monstratione summi & ineffabi.¬
lis boni Corquoq illoꝵ qđ
illuminatũ. ẽ. ꝑnaturale in geniũ
idola et creaturam ad orare
ꝓcreatore. obscuratũ. ẽ. ꝑigno¬
rantiam: Quid enĩ tetrius acte
nebrosius. quã serpentes ꝓdõuero
coli : dicen⁊es enĩse. ẽẽ. sapientes
asemet ipsis. stulti factisunt.
In hoc cũ abillis non. eẽt. sapien¬
tia: a se ipsis eam se habere puta¬
uerunt: Quod enĩ contulit illis
diuina grã gratis: abstulit utiq

Expanded text:
enim Dei quae sempiterna est, et divienim Dei quae sempiterna est, et divinitas quae nihilominus aeterna est, ex conjecturis creaturae ostenditur. Quia cum cognovissent Deum per naturale ingenium vel per creaturam invisibilem, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, bentes sibi facultatem a Deo datae sapientiae, et obscuratum est cor eorum insipiens: Deum non glorificaverunt, abjectis idolis. Gratias non egerunt, id est laudes non retulerunt illi pro demonstratione summi et invisibilis boni. Cor quoque illorum quod illuminatum est per naturale ingenium idola et creaturam adorare pro Creatore, obscuratum est per ignorantiam. Quid enim deterius et obscurius quam serpentes pro vero Deo coli? Dicentes enim se esse sapientes a semetipsis stulti facti sunt in hoc, cum ab illis non esset sapientia, a se ipsis eam se habere putaverunt. Quod enim contulit illis divina gratia gratis, abstulit utique
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑoccultam inspirationẽ. reue¬
lauit eis ds̃. qr non÷ hoc crea¬
tor qđ creatura : quia crea¬
tor ÷ ds̃ creatura uero ⁊ factura
dĩ. luis ibilia. em̃ ipsius:
acreatura mundi. ꝑ ea quȩ fac
ta sunt intellecta cons piciunt᷑.
Quod  dicere y bniuisibilia sacra¬
menta omuĩ potentis dĩ. a creatura
mundi id ÷ abhomine. maximeq
aphilosophis gentium. ꝑea que
facta sunt usibilia intellecta
siue ꝑcepta & cognita cons piei¬
untur : non oculis corporeis. sed
oculis mentis intelleguntur : ꝑea
quoq: uirtus & diuinitas. subau¬
dis ꝑea quȩ facta sunt usibilia.
cons piciuntur mente : ab illis.
philo sophis: Iaut siN⁊. in ex¬
cusabiles.: Uirtus dĩ ÷: quȩ cunc¬
tã creaturã gubernat.: Diuinitas:
quȩ uniuersa replet: Idõ ergo
dedit philosophis cognos cere
multa deliuinitate sua ut illi
ad orantes idola. creaturam
uidelicet ꝓcreatore. in excusa¬
biles sint et non possent dicere
quod dm̃ ienorauerint:: Uirtꝰ

Expanded text:
per occultam inspirationem revelavit Deus eis, quia non hoc est Creator quod creatura, quia Creator est Deus, creatura vero est factura Dei. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae fa sunt, intellecta conspiciuntur. Quod est dicere: Invisibilia sacramenta omnipotentis Dei a creatura mundi, id est ab homine maximeque a philosophis gentium, per ea quae facta sunt visibilia, intellecta sive percepta et cognita conspiciuntur, non oculis corporeis, sed oculis mentis intelliguntur. Per ea quoque ejus virtus et divinitas. Subaudis per ea quae facta sunt visibilia conspiciuntur mente, ab illis philosophis. Ita ut sint inexcusabiles. Virtus Dei est quae cuncta creata gubernat: divinitas vero, quae universa replet: ideoque Dededit philosophis multa cognoscere de divinitate sua, ut illi adorantes idola, creaturam videlicet pro Creatore, inexcusabiles sint, et non possint dicere quia Deum ignoraverint. Virtus
Abbreviated transcription (Latin):
GRecis ac barbaris. sapientib
& insipientib : debitor sum.
Sapientes appellat iudȩos et
grecos. aquib om̃is sapientia di¬
uina & om̃is philo sophia mun¬
dana exordiũ sũpsit: insipientes
uero ac barbaros alias gentes sic̃
sunt tedtonici. brittones. aliiq
qui illoꝵ cõꝑatione indocti. et
quasi sine lit teris erant: Nã siẽ
ab hebreis acceper̃ latini omnem
diuinam scripturã. ita et agecis
omnẽ philo sophiam secularem.
Et cũ in hac sapientia florerent
quidem sapientes. om̃s uero reli¬
quas gentes barbaras uocabant.
quoꝵ suꝑbiam confundit apłs.
dum insequentib p̃ponit eis iudȩos.:
Sed considerandũ ÷ quid acceꝑit
.entium & insipientiũ: Non abipsis

Expanded text:
Graecis ac barbaris, sapientibus Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum. Sapientes appellat Judaeos et Graecos, a quibus omnis sapientia divina, et omnis philosophia mundana exordium sumpsit, insipientes vero et barbaros, alias gentes, sicut sunt Teutonici, Britones, aliique qui illorum comparatione indocti et quasi sine litteris erant. Nam sicut ab Hebraeis acceperunt Latini omnem divinam Scripturam, ita et a Graecis omnem philosophiam saecularem. Et cum in sapientia florerent, se quidem sapientes, omnes vero reliquas gentes barbaras vocabant. Quorum superbiam confundit Apostolus, dum in sequentibus praeponit eis Judaeos. Sed considerandum est quid acceperit entium et insipientium. Nam ab ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
inuicẽ. ẽ. fidem urãm atq meã.
Consolant᷑ magistri de ꝓfec tu
discipłoꝵ: quando scilicet stabili¬
mentũ fidei re periunt in illis:
Et contra consolant᷑ discipłi. dum
suam et fidem. magistroꝵ scientię
& fidei c̃cordare. & comparticipare
itellegunt. Nolo aut̃ uos igno¬
rare fr̃s: qm̃ sepe ꝓposui uenire
Et eRo hibitus sum usq adhuc:
Pro hibitꝰ. ẽ. paulus apłs adõ
neante romã ueniret : quã gentib
circa hiero solimã positis sacrũ
adminis traret euangłium : De in-¬
de uero ꝑmacedoniam asiamq¬
minorẽ p̃dicando illiri cũ ue¬
niens quȩ est prima pars euro¬
.pae. tandem iuxta animi sui
quis eoꝵ ei obiuare in terroean¬
do acclicere. Obeate apłe.
cur disponebas uenire ad nos
peccatores : Adhȩc ille: VUt
aliquem fructum habeã inuobis
sicut & inceteris gentib .i. ut
mercedem aet̃nam spiritalis
grãe habeam in uobis de meo
labore. sicut & inceteris gentib

Expanded text:
invicem est fidem vestram atque meam. invicem est fidem vestram atque meam. Consolantur magistri de profectu discipulorum, quando scilicet stabilimentum fidei reperiunt in illis: econtra consolantur discipuli dum  suam scientiam et fidem magistrorum scientiae aut fidei concordare et comparticipare intelligunt. Nolo autem vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire et prohibitus sum usque adhuc. Prohibitus est Paulus a Deo ne antea Romam veniret quam gentibus circa Hierosolymam positis, sacrum administraret Evangelium. Deinde vero per Macedoniam Asiamqminorem praedicando Illyricum veniens, quae est prima pars Europae, tandem juxta animi sui quis illorum ei obviare interrogando ac dicere: O beate Apostole, cur disposuisti venire ad nos peccatores? Ad haec ille, ut aliquem fructum habeam in vobis, sicut et in caeteris gentibus, id est ut mercedem aeternam spiritalis gratiae habeam in vobis de meo labore, sicut et in caeteris gentibus.
Abbreviated transcription (Latin):
inuoluntate dĩ ueniendi aduos:
qm̃ sunt quidam qui dĩ ꝑmissio¬
nem non uoluntatem. ꝓsperum
it̃ uident᷑ acciꝑe admalum
Siquando homicidium. aliqđ
et ꝓnihilo deputat. Nam alit̃
ꝓsperũ it̃ se posse habere non
putabat: nieũ uoluntas dĩ quȩ
omĩa nouit. & in omĩb bonis nos
haberet DeSi DERo enĩ uidere
uos: Idõ dicit desiderare sẽ uenire
adillos: ut illos ad amorẽ suum
excitaret. ut & ipsi desiderarent
illum:: Desiderabat aut̃ illos. ut
aliquid grãe p̃dicationis et mira¬
culoꝵ illis largiretur : sic̃ sequentia
mani festant. Desidero inquit
uidere uos. ut aliquid grãe spirita¬
lis inꝑtiar uob. ad confirmandos
uos: id ÷ ut confirmemfidem
urãm doctrina et p̃dicatione.
atq miraculoꝵ uirtute. suppleã.¬
q meo aduentu siquid minus
habetis infide. uł etiã ut doceam
uos ꝑfectam caritatẽ habere. ne
ab inuicẽ dissideatis. & dis cordiã
habeatis sic̃ nunc audio: Id es ⁊
simul consolari in uobis: ꝑ eamquȩ

Expanded text:
te Dei veniendi ad vos, quoniam sunt quidam qui Dei permissione, non voluntate, prosperum iter videntur accipere ad malum, si quando homicidium aut aliet pro nihilo deputat. Nam aliter prosperum iter se posse habere non putabat, nisi voluntas Dei, quae omnia novit, et in omnibus nos dero enim videre vos. Ideo dicit desiderare se venire ad illos, ut illos ad amorem suum excitaret, ut et ipsi desiderarent illum. Desiderabat autem illos videre, ut aliquid gratiae praedicationis et miraculorum illis largiretur, sicut sequentia manifestant. Desidero, inquit, videre vos: ut aliquid gratiae spiritalis impartiar vobis ad confirmandos vos, ut confirmem fidem vestram doctrina et praedicatione atque miraculorum virtute, suppleamque meo adventu si quid minus habetis in fide, vel etiam ut doceam vos perfectam charitatem habere, ne ab invicem dissideatis et discordiam habeatis, sicut nunc audio. Id est simul consolari in vobis per eam quae
Abbreviated transcription (Latin):
grãm & apostolatum : ad oboedien¬
dũ fidĩ. in omĩb gontib ꝓ nomine
cius Grã dr̃ gratis data: et grãm
hic debemus intelligere fidem &
remissionem peccatoꝵ. uł patien-¬
tiam omĩum laboꝵ. ꝓqua re-¬
.munerabimur infuturo ⁊ Quȩ
omĩa nullis p̃cedentib meritis.
gratis data sunt cunctis fidelib.
sicut isdem egregius p̃dicator
dicit. grã salui facti estis: Apłatꝰ
uero nomine: debemus intellegere.
legationem p̃dicationis. quam
ipsi soli apłi eoꝵq sequaces acce-¬
perunt : quisimilit̃ post illos
officium p̃dicationis tenuert̃:
Et nequis putaret qđ inuna
gente tantum modo ifrahelitica
accepissent legationẽ p̃dicatio¬
nis : dicit in omĩb gentib ad
obediendũ fidĩ accepisse illos
apellatũ .i. ut om̃s gentes oboe¬
diant fidei euangłice et xp̃i.

Expanded text:
m et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus. Gratia dicitur gratis data. Et gratiam hic debemus intelligere fidem et remissionem peccatorum vel patientiam omnium laborum, pro qua remunerabimur in futurum, quae omnia nullis praecedentibus meritis gratis data sunt cunctis fidelibus, sicut iisdem egreglus praedicator dicit: Gratia salvi facti estis . Apostolatus vero nomine debemus intelligere legationem praedicationis, quam ipsi soli apostoli eorumque sequaces acceperunt qui similiter post illos officium praedicationis tenuerunt. Et ne quis putaret quod in una gente tantummodo Israelitica accepissent legationem praedicationis, dicit in omnibus gentibus ad obediendum fidei, accepisse illos apostolatum, id est ut omnes gentes obediant fidei
Abbreviated transcription (Latin):
sif id÷ siñcredis in xp̃m quelex
ꝓmiteit: Etsi circũcisionẽ spiri¬
talit̃ non seruas: Cirtũcisio tua
qui debueras esse iudeus creden:¬
do inxp̃m & legem spiritaliter
implendo. simił effectus es gen¬
tili: idõq & ingentilitatt̃ reputa.¬
chermel. insaltũ ire putabitur.
circũcisio uidelic& ingentilitatẽ:
Si igit᷑ p̃putiũ legis iustitias custo.¬
diat. nonne p̃puciũ illius inN

Expanded text:
si non credis in Christum quem lex promittit, et si circumcisionem spiritualiter non servas. Circumcisio tua qui debueras esse Judaeus credendo in Christum, et legem spiritualiter implendo similis effectus es gentili, ideoque in gentilitatem reputaChermel in saltum reputabitur , circumcisio videlicet in gentilitatem. Si igitur praeputium legis justitias custodiat, nonne praeputium il
Abbreviated transcription (Latin):
alit̃. Ueritatẽ dĩ inmendatium
cõmuta uer̃:: quando ueram
creaturam adõ factam. ꝑm̃da¬
tium dicebant. ẽẽ. qđ non erat.
Solem enim et lunam dicebant
mendacit̃ deos. eẽ : denegantes
quod erant. quia non sunt dii
solum modo creaturȩ inueritate:
Creatura quippe adõ facta. uera
creatura. ẽ: sed non ÷ ea ueritas
quicultũ et religionẽ eius idolis
impendebant. er̃ maledicti iN
scła Et temporales. id est defec¬
tum et corruptibilitatẽ pacien¬
tes. iuxta quod psalmista deillis
dicit : erit tempus eoꝵ in scła.
Quod÷ dicere. Defectus & corrup.

Expanded text:
a. Veritatem Dei in mendacium commutaverunt, quando veram creaturam a Deo factam per mendacium dicebant esse quod non erat. Solem etenim et lunam dicebant mendaciter deos esse, denegantes quod erant: quia non sunt dii, sed solummodo creaturae in veritate. Creatura quippe a Deo facta vera creatura est, sed non est ea veritas qui cultum et religionem ejus idolis impendebant, erant maledicti in saecula, et temporales, id est defectum et corruptibilitatem patientes: juxta quod psalmus dicit de illis: Erit tempus eorum in saecula , quod est dicer
Abbreviated transcription (Latin):
genitus mortuoꝵ. & princeps
regum terrȩ. et primitie dor¬
mientium xp̃s: Et sicut primꝰ
resurrex̃ : ita primꝰ cȩlos pene.¬
trauit. dans fidelib suis post
se aditum in grediendi.: Alit̃
scđm beatũ ambrosiũ: Merito
dicit illũ p̃destinatũ. ẽẽ. filiũ
dĩ exresurrectione siue post
resurrectionẽ : quia tunc patuit
uerus filius dĩ. ẽẽ. quando in
morte illius multa miraicula
accidentia compulert̃ dicere.
Vere filius dĩ erat iste .: Siqui¬
dem antequã suspenderetur
in ligno ꝓsalute generis et mo-¬
reretur: multaq miracula fie¬
rent inpassione illius. quȩ
euangłium narrat : a paucis
cognos cebatur filius. eẽ. dĩ: In¬
tantũ ut apłi quoq dũ comp̃¬
henderetur : relicto eo fugerent:
Sed post ꝗ sol obscuratus. ẽ. in
morte eius. t̾ra contremuit.
monum̃ta aꝑta sunt. uelũ quoq
templi scissum . ẽ. & resurrexit:
Cnitus. ẽ. ẽẽ. uerus filius dĩ:

Expanded text:
genitus mortuorum, et princgenitus mortuorum, et princregum terrae, et primitiae dormientium Christus ; et sicut primus resurrexit, ita et primus coelos penetravit, dans fidelibus suis post se aditum ingrediendi. Aliter, secundum beatum Ambrosium, merito dicit illum praedestinatum esse Filium Dei ex resurrectione, sive post resurrectionem, quia tunc patuit verus Filius Dei esse, quando in morte illius multa miracula accidentia compulerunt dicere: Vere Filius Dei erat iste . Siquidem antequam suspenderetur in ligno pro salute generis humani et moreretur, multaque miracula fierent in passione illius, quae Evangelium narrat, a paucis cognoscebatur Filius Dei esse, intantum ut apostoli quoque, dum comprehenderetur, relicto eo, fugerent. Sed postquam sol obscuratus est in morte ejus, terra tremuit, monumenta aperta sunt, velum quoque, templi scissum est, et resurrexit, cognitus est esse verus Filius Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
siue suis meritis ut filius dĩ. ẽẽt.
assũpta a uerbo inuirtute diui¬
nitatis. et potentia uerbi. & unita
tem p̃stat angłis & hominib iustis.
quietiam formauit. uiuificauit
et scĩficauit ipsum hominem
inutero iurginali. ex semine
uirginis. sine semine uiri :
Considerandũ. ẽ. aut̃ : quia non
cimus illũ patrem. ẽẽ. humani¬
tatis. nedicantur duo. ẽẽ. patres.
quod omĩno nefas. ẽ. dicere :
Nonenĩ om̃e quod nascit᷑ ex nob̾
utiq filius nr̃ ẽ Verbi grã
capillus nascitur de capite : &
tamen nonidõ filius capitis recte
nascuntur : et tam̃ filii nr̃i
nequaquã dicuntur: Itaergo
beato augustino dicente: Qui.
p̃destinatus . ẽ. filius dĩ inuirtu¬
te diuinitatis & potentia uerbi
ExRESURReC TIONE MORTUORŨ
Primus resurgere : & primus cȩlos
penetrare: Destructo enĩ mortis
imꝑio : ipse primus omĩum mor¬
tuoꝵ eleccoꝵ resurrex̃. luxta qđ
ioħs de illo dicit: qui : primo¬

Expanded text:
sine suis meritis, ut Filius Dei esset, sine suis meritis, ut Filius Dei esset, assumpta a Verbo in virtute divinitatis, et in potentia Verbi et unita tem praestat angelis et hominibus justis qui etiam formavit, vivificavit et sanctificavit ipsum hominem in utero virginali, ex semine virginis sine semine viri. Considerandum est autem quia non cimus illum patrem esse humanitatis, ne dicantur esse duo patres, quod omnino nefas est dicere: non enim omne quod nascitur ex nobis utique filius noster est. Verbi gratia: capillus nascitur de capite, et tamen non ideo filius capitis recte nascuntur, et tamen filii nostri nequaquam dicuntur. Ita ergobeato Augustino docente. Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute divinitatis et potentia Verbi, ex resurrectione mortuorum, primus resurgere et primus coelos penetrare. Destructo enim mortis imperio, ipse primus omnium mortuorum electorum resurrexit, juxta quod Joannes de illo dicit: Qui est primo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsone subsistens: Verus dĩ ÷ &
uerus homo: Scđm quod ds̃
.ẽ : non ÷ factus sed genitus. quia
non ÷ creatura: Scđ̾m carnem
aut̃: factus ẽ. ex semine dauid
qui fuit detribu uida. decuius
ꝓgenie descendit beatissima
uirgo maria. excuius. semine
formata. ẽ. caro dominica oꝑe
satis conuenient̃ dicit apłs:
quia factus . ẽ. dõ patri filius¬
ex semine dauid scđm carnem.
qui erat dñs & creator clauid
scđm diuinitatem: Quip̃desti¬
natus .ẽ. id ÷ p̃ordinatus et p̃¬
finitus filius dĩ inuirtute
sub auditur diuinitatis. et ĩ
potentia uerbi. a quo assũptus
.ẽ. ipse homo inunitate ꝑsonȩ:
Origenis dix̃. qui destinatus : ẽ.
filius dĩ : dicens destinari illũ
post sequi. ẽ: p̃destinari. qui
quip̃ destinatus . ẽ. filius dĩ: quia
non de uerbo loquitur hic apłs.
sed dehomine quinon erat antequã
factus. ẽẽt. Humanitas enĩ quȩ
non erat antea. illa. ẽ. p̃destina¬
ta et p̃finita. siue p̃ordinata.

Expanded text:
personae subsistens, verus Deus est et verus homo; secundum quod Deus est, non est factus, sed genitus, quia non est creatura; secundum autem carnem, factus ex semine David, qui fuit de tribu Juda. De cujus progenie descendit beatissima virgo Maria, ex cujus semine formata est caro Dominica, opesatis convenienter dicit Apostolus, quia factus est Deo Patri ex semine David secundum carnem, qui erat Dominus et creator David secundum divinitatem. Qui praedestinatus est, id est praeordinatus et praefinitus, Filius Dei in virtute; subauditur divinitatis et in potentia Verbi, a quo assumptus est ipse homo in unitate personae. Origines dicit: Qui destinatus est Filius Dei, dicens destinari illum posse qui est, praedestinari qui nQui praedestinatus est Filius Dei, quia non de Verbo loquitur hic Apostolus, sed de homine, qui non erat antequam factus esset. Humanitas enim quae non erat antea, illa est praedestinata et praefinita, sive praeordinata,
Abbreviated transcription (Latin):
sub audis legis infidem scĩ eugłi.:
Si ad iuidȩos referamꝰ. qr inlege
unius dĩ notitiam & fidem habue.¬
runt. sicut dr̃ in exodo quod
credider̃ dño moysi seruo eiꝰ:
facilius infide & cognitione
unius dĩ ad euangłium transe.¬
untes. fidem sc̃ȩ trinitatis ꝑceper̃.:
Communit̃ aut̃ credentes a fide
uerboꝵ & spei transient quando¬
quod ꝓmit tit euangłium fide¬
liter exibebitur spetie p̃mioꝵ.
quando quomodo tenemus

Expanded text:
subaudis legis, in fidem sancti Evangelii, si ad Judaeos referas. Quia enim in lege unius Dei notitiam et fidem habuerunt, sicut dicitur in Exodo, quod crediderunt Domino et Moysi servo ejus , facilius ex fide et cognitione unius Dei ad Evangelium transeuntes, fidem sanctae Trinitatis perceperunt. Communiter omnes credentes a fide verborum transient quandoquod promittit Evangelium fideliter exhibetur spei praemiorum, quando quod modo tene
Abbreviated transcription (Latin):
abraham. ds isaac. et dĩ iacob:
ꝑ grãm et uitȩ meritũ: Quia
fides urã adnuntiat᷑ : in uni uer¬
so mundo: Atoto. partẽ accipe.
Neq enĩ totus mundus illoꝵ
fidem adnuntiabat: sed per
plures mundi partes diuulga¬
batur nouam fidem euangłii
eos ꝑcepisse. ut pote qui tunc
temporis poene omĩb gentib
dominabantur.: Abillis enim qui
romã ueniebant. indeq ad pro¬
pria repedabant: eoꝵ fides mul¬
tis nuntiabatur gentib : fides
dr̃ eo quod fiat: id ÷ sicut ꝓmit¬
titur. ita debeat adimpleri :
Sin aut̃ non fuerit adimpleta:
iam non ÷ fides Testis enĩ mihi
.ẽ. ds̃. Videtur contra dominicũ
tatẽ iurare necessitate compellen¬
te non . ẽ. peccare. ut beatus
augustinus dicit: coactꝰ apłs ut
crederet᷑ ab auditorib dũ iurat
nonpeccat.: Tutius tam̃. ẽ. non
iurare : quia quinũꝗ iurat.
seruio inspũ meo.: Non ait ad¬
oro: sed seruio: Sunt quidam
qui corpore & uoce dm̃ aut
homines ficte adorant. & non

Expanded text:
Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob , per gratiam et vitae meritum. Quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. A toto partem accipe: neque enim totus mundus illorum fidem annuntiabat, sed per plures mundi partes divulgabatur novam fidem Evangelii eos percepisse, ut pote qui tunc temporis pene omnibus gentibus dominabantur. Ab illis qui Romam veniebant, indeque ad propria rependebant eorum fides multis annuntiabatur gentibus. Fides dicitur eo quod fiat, quod sicut promittitur, ita debeat impleri: sin autem non fuerit adimpleta, jam non est fides. Testis enim mihi est Deus. Videtur contra Dominicum quia veritatem jurare, necessitate compellente, non est peccare, ut ab Augusto dicitur. Coactus Apostolus ut crederetur ei ab auditoribus, dum jurat non peccat. Tutius tamen est non jurare, quia qui nunquam jurat, servio in spiritu meo. Non ait adoro, sed servio. Sunt quidam qui corpore et voce Deum aut homines ficte adorant, sed no
Abbreviated transcription (Latin):
mista quoq quilegem moysi¬
iam habebat: exorabat di¬
cens legem euangłii constitue
derilio suo. Sunt scripturȩ
non scãe : ut sunt dicta philo-¬
sophoꝵ. platonis & aristotelis.
Carmina poetarũ. homeri
siue uirgilii. alioꝵq poeta¬
rum gentilium: Scripturȩ
uero sc̃ȩ appellantur. lex &
ꝓpħȩ. atq psalmi : quia scĩ¬
tiant. Multi quidem sunt filu
dĩ scđm adoptionem. De quib
ioħs dicit: Quia quot quot
receper̃ eum dedit eis potestatẽ

Expanded text:
mista quoque, qui legem Mosaimista quoque, qui legem Mosaicam habebat, exorabat dicens: Legem Evangelii constitue de Filio suo. Sunt scripturae non sanctae, ut sunt dicta philosophorum, Platonis seu Aristotelis, carmina poetarum, Homeri seu Virgilii, aliorumque poetarum gentilium. Scripturae vero sanctae appellantur lex et prophetae atque psalmi, quia sanctitiant. Multi quidem sunt filii Dei secundum adoptionem, de quibus Joannes dicit: Quia quotquot receperunt eum, dedit eis potestatem