comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
singłos eorũ cum ꝑ tormenta pellerentur
tam obuiis lȩticiȩ ministris excepit: atq
in gaudium dni sui ꝑpetuo coronandos
introduxit. Unde dicit iohaunes. Stabat
ante thronum in conspectu agni amicti
stolis albis: & paliȩ in manib eoꝵ. Stãt
enim mͦ ante thronum d̾i coronati: qui
qͦndã ante thronos uidicum t̾renoꝵ iace¬
bant penis attriti. Stant in conspectu
agni nulla ratione illie a contemplan¬
da eius gła seꝑandi: a cuius hic amore
nec ꝑ supplicia poterant separari. Stolis
fulgent abbis & palinas in manib ha¬
bent qr p̃mia in oꝑib habent: dum cor¬
pora quȩ ꝑ dño ignib atq bestiis dila
ungulis abradi: omnimodo pęnarum ge¬
nere passisunt dissipari: ꝑ resurrectionẽ
glificata recipuint. & clamabant inquit
cantant : qui magna gr̾arum actione reco¬
lunt. ñ sua se uirtute s ipso auxiliante
tribulationum impugnantiũ suꝑasse cer¬
tamina. Dicit iterum: eorum & p̃teritos

Expanded text:
singulos eorum cum per tormenta pellerentur, singulos eorum cum per tormenta pellerentur, tam obviis laetitiae ministris excepit, atque in gaudium Domini sui per petuo coronandos introduxit. Unde dicit Joannes: Stabant ante thronum, et in conspectu Agni amicti stolis albis, et palmae in manibus eorum . Stant enim modo ante thronum Dei coronati, qui quondam ante thronos judicum terrenorum jacebant poenis attriti. Stant in conspectu Agni nulla ratione illic a contemplanda ejus gloria separandi, a cujus hic amore nec supplicio poterant separari. Stolis fulgent albis, et palmas in manibus habent, quia praemia in operibus habent, dum corpora quae pro Domino ignibus et bestiis dilacungulis abradi, omnimodo poenarum genere passi sunt dissipari, per resurrectionem glorificata recipiunt. Et clamabant, inquitcantant, qui magna gratiarum actione recolunt, non sua se virtute sed ipso auxiliante tribulationum impugnantium superasse certamina. Dicit iterum eorum et praeteritos
Abbreviated transcription (Latin):
cationem enoch & heliȩ a ꝑfidia conu̾sis:
s cet̾is ad iunstinctum antixp̃i tota inten¬
tione contra fidem dimicantib. Pars gͥ ui
deȩ in qua regnabat archelaus: ꝑfidos an¬
tixp̃i sequaces ostendit. Porro natarethga¬
lilee quo dñs tranffertur: partem eiusdẽ¬
gentis quȩ tunc temꝑis fidem xp̃i est su¬
sceptura designat. Unde bene galilea ꝑpe¬
trata transmigratio: natareth flos aut
uirgultum eius int̾p̃tatur: qr nimirum
scã eccłia quo ardentiore desiderio ab his
que in terris uidet. ad celestia ꝓmerenda
transmigrat: eo maiore spũalium ab un¬
dat flore ac germine uirtutum. Unde o-
dierna festiuitate ueneramur: de ęterna
quȩ in celis est martyrum festiuitate se¬
dule cogitemus: eorũq uestigia in quan¬
tum possumus sequendo. & ipsi eiusdẽ
festiuitatis suꝑnę participes existere cu-¬
remus: testante apło. qi si socii passionũ
de iusta paline ꝑceptione letemur. Siqͥdẽ

Expanded text:
cationem Enoch et Eliae a perfidia conversis, cationem Enoch et Eliae a perfidia conversis, sed caeteris ad instinctum Antichristi tota intentione contra fidem dimicantibus. Pars igitur Judaeae in qua regnabat Archelaus, perfidos Antichristi sequaces ostendit. Porro Nazareth Galilaeae, quo Dominus transfertur, partem gentis ejusdem quae tunc temporis fidem Christi est susceptura, designat. Unde bene Galilaea perpetrata transmigratio, Nazareth flos aut virgultum ejus interpretatur; quia nimirum sancta Ecclesia, quo ardentiori desiderio ab his quae in terris videt ad coelestia promerenda transmigrat, eo majore spiritualium abundat flore atque germine virtutum. Unde opodierna festivitate veneramur, de aeterna, quae in coelis est, martyrum festivitate sedulo cogitemus, eorumque vestigia in quantum possumus sequendo, et ipsi ejusdem festivitatis supernae participes existere curemus, testante Apostolo: quia si socii passionum de justa palmae perceptione laetemur. Si quidem
Abbreviated transcription (Latin):
ciosȩ qua nunc contra eccl̃iam iudea seuit
insinuat. Occisio paruuloꝵ: mortem humi¬
lium spũ quos fugato a se xp̃o iudei ꝑemẽ¬
re. cdesignat. Qd autem defuncto herode re .F.
quando enoch & helia p̃dicantib iudei sopi¬
ta modernȩ inuidiȩ flamina fidem uerita-¬
tis accipient. & bene cum iudeã deserit.
fugere. & hoc in nocte dicitur: cum uͦ reu̾ti
mentio: q nimirum quos ob peccatorum¬
tenebras olim ꝑsequutores reliquit. ipsoᷤ
ob lucem fidei tandem se querentes reuisit.
Qđ cdampnato licet herocde iosepl timore
archelai filii eus in iuideã ubi metropolĩ
habebat ire formidans. monente angło
in narareth galilee secedit.: ultima p̃sen¬
tis eccłiȩ temꝑa designat: quando ꝓ ca
quȩ nunc est uniu̾sali gentis illius cecita¬
te. qua xp̃ianos in quantũ ualet ꝑsequi ñ
desistit. acrior in quibꝰdã antixpĩ ꝑsequu¬
tio consurget: & quidẽ plurimis ad p̃di¬

Expanded text:
tiosae, qua nunc contra Ecclesiam Judae saevit, tiosae, qua nunc contra Ecclesiam Judae saevit, insinuat. Occisio parvulorum, mortem humilium spiritu, quos fugato a se Christo Judaei peremere, designat. Quod autem defuncto Herode redit aquando, Enoch et Elia praedicantibus Judaei, sopita modernae invidiae flamma, fidem veritatis accipient. Et bene cum Judaeam deserit, fugere, et hoc in nocte dicitur; cum vero revermentio: quia nimirum quos ob peccatorumtenebras olim persecutores reliquit, ipsos ob lucem fidei tandem se quaerentes revisit. Quod damnato licet Herode Joseph timore Archelai filii ejus in Judaeam, ubi metropolim habebat, ire formidans, monente angelo in Nazareth Galilaeae secedit, ultima praesentis Ecclesiae tempora designat, quando pro ea quae nunc est universali gentis illius caecitate, qua Christianos in quantum valet persequi non desistit, acrior in quibusdam Antichristi persecutio consurget. Et quidem plurimis ad praedi
Abbreviated transcription (Latin):
de celo. Qđ occisis ꝓ dño pueris herodes ñ
longe post obiit. & iosepli monente ange¬
lo dñm cum matre in t̾ram isrł reduxit.
significat om̃s ꝑ sequutiones quȩ contra ex¬
cłiam erant mouende. ipsorũ ꝑsequutoꝵ
morte uindicandas: eisclemq multatis ꝑ¬
sequutorib pacem eccłiȩ denuo redlendã:
& scõs qui latuerant ad sua loca fuisse re¬
quȩ apłorum temꝑib factȩ sunt in iudea
specialit̾ acciꝑe: quando inualescente inui¬
dia.p̃dicatores sunt uerbi pene om̃s expul¬
si de ꝓiuncia: & in gentib p̃dicaturi sũt̃
longe lateq disꝑsi. Sicq factum est: ut
gentilitas quȩ ꝑ egyptum figuratur pec¬
catis tenebrosa. lumen uerbi ꝑciꝑet. hoc. ẽ.
eium puerum iħm & matrẽ eius ꝑ ioseph
in egyptum transferri: fidem scilicet añi
in gentib mansuram donec plenitudo earũ
introeat: & sic omĩs urł saluiis fiat. Obitus
qiuppe herodis: t̾minum intentionis mali¬

Expanded text:
de coelo. Quod occisis pro Domino pueris Herodes non de coelo. Quod occisis pro Domino pueris Herodes non longe post obiit, et Joseph monente angelo Dominum cum matre ad terram Israel reduxit, significat omnes persecutiones quae contra Ecclesiam erant movendae ipsorum persecutorum morte vindicandas, eisdemque mulctatis persecutoribus pacem Ecclesiae denuo reddendam, et sanctos qui latuerant ad sua loca fuisse refactae in Judaea, specialiter accipere, quando invalescente invidia praedicatores verbi sunt pene omnes expulsi de provincia, et in gentibus praedicaturi sunt longe lateque dispersi. Sicque factum est ut gentilitas quae per Aegyptum figuratur, peccatis ante tenebrosa lumen verbi perciperet. Hoc est enim puerum Jesum et matrem ejus per Joseph in Aegyptum transferri, fidem scilicet Dominin gentibus mansuram donec plenitudo gentium introeat, et sic omnis Israel salvus fiat. Obitus quippe Herodis terminum intentionis mali
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓgenies rachel elata in excelsum pͣsorauerit.
Potest & aliter intelligr. qr rachel uixta be¬
thlehem sepulta est. sicut titulus monum̃ti
eius manens usq hodie testatur. ad occiden¬
tem cuuitatis ulxra uiam quȩ ducit hebroi:
qđ ea quȩ in loco eodem agebant᷑. ipsa egis¬
se ꝓpħice loquutionis mͦ recte dicatur. cuiꝰ
corꝑe & nomine locus ille fuerat insignis.
Qđ dñs ipse ne occideretur ab herode sub-¬
latus est a parentib ii egẏptum: signifi¬
cat electos sepius malorũ imꝓbitate suis¬
nandos. Ubi simul exemplum dat᷑ fideli¬
bus ne dubitent rabiem ꝑsequentiũ ubi
oportunum fuerit declinare fugiendo:
cum hoc din ac diim suum fecisse memi¬
uerint. Si quidẽ ipse qui erat slus p̃cep¬
turus. cum uos ꝑsequuti fueruit in ciui¬
tate ista fugite in aliam: prius fecit qđ p̃ce¬
pit: fugiendo hominem quasi homo in t̾ra:
quem magis pauloante monstrauit stella

Expanded text:
progenies Rachel elata in excelsum voce ploraverit. progenies Rachel elata in excelsum voce ploraverit. Potest et aliter intelligi quia Rachel juxta Bethleem sepulta est, sicut titulus monumenti ejus manens usque hodie testatur, ad occidentem civitatis, ultra viam quae ducit Hebron: quod ea quae in loco eodem agebantur, ipsa egisse prophetico locutionis modo recte dicatur, cujus corpore et nomine locus ipse fuerat insignis. Quod Dominus ipse ne occideretur ab Herode sublatus est a parentibus in Aegyptum, significat electos saepius malorum imnandos. Ubi simul exemplum datur fidelibus, ne dubitent rabiem persequentium, quando opportunum fuerit decum hoc Deum ac Dominum suum fecisse meminerint. Si quidem ipse qui erat suis praecepturus, Cum vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in aliam, prius fecit quod praecepit fugiendo hominem, quasi homo in terra, quem magis paulo ante monstravit stella
Abbreviated transcription (Latin):
redeant: qr ninuirum ñ sunt ultra reuocan-¬
di in mundum: de cuius erumpnis semel
euaserunt coronandi ad xp̃m. Rachel nãq
quȩ ouis aut uidens dm dicit᷑: eccłiam fi-¬
gurate demonstrat: cuius tota intentio ut
uidere d̃m mereatur iniuigilat. Et ipsa .ẽ.
ouis centesima. quã pastor bonus relictis
in oelo nonaginta nouem ouib angłicarũ
uirtutum. abiit quȩrere in t̾ram: inuentã
ad gregem. Querit᷑ autem uixta litt̾am. qͦ¬
modo rachel plorasse dicitur filios suos:
cum tͥb uida quȩ bethlehem tenebat nõ
de rachel s de sorore eius lia fuerit orta.
Ubi tamen facilis patet responsio: qi ñ tan¬
tum in bethlehem ueruanetiã in om̃ib fii-¬
bus eus pueri sunt onĩs crucidati. Trib au¬
tem beniamin quȩ de rachel orta est: ꝓxima
fuit tribui uide. Unde merito credi debet
qd̃ plaga crudelissimȩ necis ñ paucos etiã
beniamin styrpis pueros inuoluerit: quos

Expanded text:
redeant, quia nimirum non sunt ultra revocanredeant, quia nimirum non sunt ultra revocandi in mundum, de cujus aerumnis semel evaserunt coronandi ad Christum. Rachel namque, quae ovis aut videns Deum dicitur, Ecclesiam figurate demonstrat, cujus tota intentio ut videre Deum mereatur, invigilat. Et ipsa est ovis centesima, quam pastor bonus relictis in coelo nonaginta novem ovibus angelicarum virtutum, abiit quaerere in terra, inventamqad gregem. Quaeritur autem juxta litteram quomodo Rachel plorasse dicitur filios suos, cum tribus Juda quae Bethleem tenebat, non de Rachel, sed de sorore ejus Lia fuerat orta. Ubi tamen facilis patet responsio, quia non tantum in Bethleem, verum etiam in omnibus finibus ejus pueri sunt omnes trucidati. Tribus autem Benjamin, quae de Rachel orta est, proxima fuit tribui Judae. Unde merito credi debet quod plaga crudelissimae necis non paucos etiam Benjaminaeae stirpis pueros involverit, quos
Abbreviated transcription (Latin):
.uiii. morimur. dni sumus. Qđ iuixta uaticini¬
um iherentiȩ. uox ui rama. id.ẽ. in excelso
audita est. ploratus & ululatus: manife¬
ste denunciat luctum sce̾ eccłiȩ quȩ de in¬
uista membroꝵ suoꝵ nece gemit. ñ ut ho¬
stes garriunt in uacuum cedere. s usq ad
solium suꝑni ascendere iudicis: q sicut
ꝓthomartyris abel. ita etiã sangiunem
cͥet̾oꝵ martẏrum de t̾ra clamare ad d̾m:
uixta illud uiri sapientis. N despiciet p̾ces
pupi lli nec uiduȩ: si effundat loquelam
gemitus. Nonne lacrunȩ uiduȩ ad maril
lam descendunt: & exclamatio eius suꝑ
deducentẽ eas: A maxilla enim ascendũt
usq ad cȩlum: & dñs exauditor ñ delecta¬
bitur in illis. Qđ rachel plorasse dicitur
filios suos. nec uoluisse consolari qr nõ
sunt: significat eccłiam plorare quidẽ
sc̃oꝵ de hoc scło ablationemis ñ ita uel¬
le consolari. ut qui scł̃m morte uicerũt.
rursus ad scli certamina secũ coleranda

Expanded text:
ni sumus. Quod juxta vaticinium Jeremiae: Vox in Rama, id est in excelso, audita est ploratus et ululatus , manifeste denuntiat luctum sanctae Ecclesiae, quae de injusta membrorum suorum nece gemit, non ut hostes garriunt in vacuum cedere, sed usque ad solium ascendere superni judicis; et sicut protomartyris Abel, ita etiam sanguinem caeterorum martyrum de terra clamare ad Dominum, juxta illud viri sapientis: Non despicies preces pupilli, nec viduam, si effundat loquelam gemilam descendunt, et exclamatio ejus super deducentem eas? A maxilla enim ascendunt usque ad coelum, et Dominus exauditor non delectabitur in illis. Qui adorat Dominum, filios suos, nec voluisse consolari, quia non sunt, significat Ecclesiam plorare quidem sanctorum de hoc saeculo ablationem, sed non ita velle consolari ut qui saeculum morte vicerunt, rursus ad saeculi certamina secum toleranda
Abbreviated transcription (Latin):
Quia bimi occisi sunt: doctrina & oꝑati¬
one ꝑfectos indicant. Quia uͦ infra: simpli¬
ces uł idiotas. fidei tam̃ ñ fictę constantia
fortes. eque denunciant. Qđ uli quidẽ oc¬
cisi sunt. s xp̃c qui querebatur uiuus eua

Expanded text:
qui occisi sunt, doctrina et operatione perfectos indicat. Qui vero infra simplices vel idiotas, fidei tamen non fictae constantia fortes aeque denuntiat. Quod illi quidem occisi sunt, sed Christus, qui quaerebatu
Abbreviated transcription (Latin):
me negabis. Unde non nullis uidet᷑ non
congruere cȩteris: quia parũ ad tendũt.
& maxime eoꝵ obnubilat᷑ intentio cũ
aduersus ȩugłiũ animo induunt᷑ hosti¬
li. Tota enĩ petri negatio. tͥna negatio ẽ.
In eadẽ namq ꝑmansit trepidatione. am¬
mi ꝓpositoq m̃datii: donec ad monitus
qͥd ei p̃dictũ sit. amaro fletu & cordis do.¬
lore sanaret᷑. Hȩc aut tota id ẽ. trina ne¬
gatio. si post primũ galli cantũ inciꝑet:
falsũ dixisse uiderent᷑ tres. Diũsis enĩ uer¬

Expanded text:
xpressius. unde nonnullis uidetur non congruere ceteris, quia parum adtendunt et maxime eorum obnubilatur intentio, cum aduersus euangelium animo induuntur hostili. tota enim Petri negatio trina negatio est. in eadem namque permansit trepidatione animi propositoque mendacii, donec admonitus, quid ei praedictum sit, amaro fletu et cordis dolore sanaretur. haec autem tota, id est trina negatio, si post primum galli cantum inciperet, falsum dixisse uiderentur tres, quorum Matthe
Abbreviated transcription (Latin):
ante pͥmũ galli cantũ cepta ẽ. illa trina ne.¬
ta idẽ. quia trina & quia ante galli cantũ.
cepta. ante scdm̃ aut̃ galli cantũ ꝑacta sit
tota illa trina negatio: tam̃ affectione a.¬
nimi & timore petri ante primũ tota cõ.¬
cepta est: tam magna scilicet formidine
imbibita ut possit dñm ñ solũ semel sed
iterũ & tcio int̾rogatus negare. ut quomͦ
uidit ad concupiscendũ. sic petrus qͣndo¬
cumq uerb ederet timorẽ quẽ tam ue.¬
hement̾ animo conceꝑat ut ꝑdurare pos¬
set usq ad terciã dñi negationẽ. tota tri¬
na negatio ei tempori deputanda ẽ. qͣn¬
do eum trinȩ negationi sufficiens timor
dixerit: neq inueniri possunt. & suꝑ¬
fluo querunt᷑. cũ sententia eiꝰ propt̃ qͣm
cognoscendã uerba ꝑferunt᷑. etiam in
diuersis eugłistarum ũbis possit esse
notissima.

Expanded text:
ante primum galli cantum coepta est illa trina netura, id est, quae trina ante galli cantum, coepta, ante secundum autem galli cantum peracta sit tota illa trina negatio, tamen affectatione animi et timore Petri ante primum tota consederit, tam magna scilicet formidine inbibita, ut posset dominum non solum semel, sed iterum et tertio interrogatus negare, ut rectiuuiderit ad concupiscendum. sic Petrus quandocumque uerbis ederet timorem, quem tam uehementem animo conceperat, ut perdurare posset usque ad tertiam domini negationem, tota trina negatio ei tempori deputanda est, quando eum trinae negationi sufficiens timor  inueniri possunt et superfluo quaeruntur, cum sententia eius, propter quam cognoscendam uerba proferuntur, etiam in diuersis euangelistarum uerbis possit esse notissima.
Abbreviated transcription (Latin):
& Marcus pari prorsus ordine oe
eodem narrationis suȩ loco negationẽ
petri describunt. ambo postea quam
oñs egressus ẽ. de illa domo ubi man¬
ducauerant pascha: lucas uͦ &e ioħs an¬
tequã inde ẽẽt. egressus. S facile in¬
pitulando postusse aut istos p̃ occuipã¬
do: nͥ magis moueret quod tã diũ̾sa
nĩ tantũ uerba s ȩtiã sententias dr̃u p̃¬
mittunt quib ꝑ motus petrus illã p̃
ut magis cogant intelligi. & ter eũ ex¬
pͣssisse p̃sumptionẽ suã ditisis locis
sermonis xp̃i. & ter illi adnõ respon.¬
sũ. qđ eũ eẽt. ante galli cantũ ter ne.¬

Expanded text:
 Marcus pari ordine et eodem narrationis suae loco negationem Petri subnectunt, apostoli ambo postea quam Dominus egressus est ex illa domo ubi manducauerant pascha, Lucas uero et Iohannes, antequam inde esset egressus. sed facile popitulando posuisse aut istos praeoccupando, nisi magis moueret, quod tam diuersa non tantum uerba sed etiam sententias domini praemittunt, quibus permotus Petrus illam praut magis cogant intellegi ter eum expressisse praesumtionem suam diuersis locis sermonis Christi et ter illi a domino responsum, quod eum esset ante galli cantum ter ne
Abbreviated transcription (Latin):
glam patris non suam: quid tu homo facere
debes qui quando aliquid boni facis. głam tuã
queris. quando aut̃ aliquid mali facis. dõ ca.¬
lumpniã meditaris: Intende tibi: creatura
es agnosce creatorem. seruus es. ne contempnas
dñm. adoptatus es sed ñ meritis tuis. Quere
eius głam aquo habes hane grãm homo ad¬
optatus: cuius głam quȩsiuit qui ẽ. ab illo
unicus natus. Qui autem quęrit głam eius
qui misit illũ. hic uerax ẽ: & in iusticia in
illo non est. In antixp̃o aũt̃ in iusticia ẽ. &
uerax non ẽ: quia glam suã quȩsiturus est
non ens aquo missus ẽ. Non enĩ est missus.
sed uenire ꝑmissus. O m̃s gͦ ꝑtinentes ad cor¬
pus xp̃i. ne inducamur in laqueos antixp̃i
ñ quęramus glam nr̃am: s si ille quȩsiuit
głam eius qui eum misit. quanto magis nos
eius qui nos fecit

Expanded text:
gloriam Patris, non suam: quid tu, homo, facere gloriam Patris, non suam: quid tu, homo, facere debes, qui quando aliquid boni facis, gloriam tuam quaeris; quando autem aliquid mali facis, Deo calumniam meditaris? Intende tibi; creatura es, agnosce Creatorem: servus es, ne contemnas Dominum: adoptatus es, sed non meritis tuis; quaere ejus gloriam, a quo habes hanc gratiam, homo adoptatus, cujus gloriam quaesivit qui est ab illo unicus natus. Qui autem quaerit gloriam ejus qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est. In Antichristo autem injustitia est, et verax non est; quia gloriam suam quaesitunon ejus a quo missus est. Non est missus, sed venit permissus. Omnes ergo pertinentes ad corpus Christi, ne inducamur in laqueum Antichristi, non quaeramus gloriam nostram. Sed si ille quaesivit gloriam ejus qui eum misit, quanto magis nos ejus qui nos fecit
Abbreviated transcription (Latin):
nuntians dominꝰ głam suã quȩsiturũ non
głam patris: ait ad uideos. E go ueni inno¬
mine patris mei & non suscepistis me:
alius ueniet in nomine suo & hunc suscipi¬
etis. Significauit eos anti xp̃m suscepturos.
qui gloriã nominis sui quęsiturus ẽ. in.¬
flatus non solidus: & ido non stabilis s utiq
exemplũ nobis p̃buit humilitatis. Nempe
ȩqualis ẽ. patri: nempe in principio erat
uerbũ & uerbũ erat apud dm̃. & ds erat
uerbũ. Nempe ipse dixit et uerissime dixit.
tanto demꝑe uobiscũ sũ &e non cognouis¬
tis me. philippe qui uidet me uidet & pa-¬
trem: nempe ipse dixit & uerissime dix̃.
ego et pater unũ sumꝰ. Si gͦ ille cũ patre
unũ. equalis patri. ds̃ dõ. ds̃ apud d̃m. coeter.¬
nus. inmortalis. pariter in cõmutabilis. pariter
sine temꝑe parit᷑ creator oe dispositor tempoꝵs.
tam̃ quia uenit in temꝑe et formam serui acce¬
pit. & habitu inuentus ẽ. ut homo. querit

Expanded text:
nuntians Dominus gloriam suam quaesiturum, non nuntians Dominus gloriam suam quaesiturum, non gloriam Patris, ait ad Judaeos: Ego veni in nomine Patris mei, et non suscepistis me: alius veniet in nomine suo, hunc suscipietis . Significavit eos Antichristum suscepturos, qui gloriam nominis sui quaesiturus est, inflatus, non solidus; et ideo non stabilis, sed utiqexemplum nobis praebuit humilitatis: nempe aequalis est Patri, nempe in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; nempe ipse dixit, et verissime dixit, Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Philippe, qui vidit me, vidit et Patrem ; nempe ipse dixit, et verissime dixit, Ego et Pater unum sumus . Si ergo ille cum Patre unum, aequalis Patri, Deus de Deo, Deus apud Deum, coaeternus, immortalis, pariter incommutabilis, pariter sine tempore, pariter creator et dispositor temporum; tamen quia venit in tempore, et formam servi accepit, et habitu est inventus ut homo , quaerit
Abbreviated transcription (Latin):
est mea: sed eius qui misit me. Id ẽ. intelligeᷤ
quia xp̃c filius dĩ qui est doctrina patris nõ
est ex se ipso: sed filius ẽ. patris. Sabellianã
heresim sententia ista dissoluit. Sabelliam enĩ
dicere ausi sunt ipsum esse filiũ qui ẽ. & pater:
duo esse nomina sed unã rem. Si duo essent
nomina &e res una: non diceret᷑. mea doctri.¬
na non ẽ. mea. Utiq si tua doecrina non ẽ. tua
o dñe: cuiꝰ est nisi alius sit cuiꝰ sit: Quod di.¬
xisti sabelliani. non intelligunt. Non em̃ tri.¬
nitatem uidunt: sed sui cordis errorẽ secuti
sunt. Nos cultores trinitatis &e unitatis. pa¬
tris & filii et sp̃c sancti & unius dĩ. intelli
ideo dixit non se a se ipso loqui. qũ xp̃c patris¬
est. Qui asemet ipso loquit᷑: gloriã ꝓpriã
quęrit. Hoc erit ille qui uocatur antixp̃e:
extollens se sicut apłs dicit supra om̃e quod
dicit᷑ d̾s aut quod colit᷑. Ipsum quippe an-¬

Expanded text:
est mea, sed ejus qui misit me: id est, intelliges est mea, sed ejus qui misit me: id est, intelliges quia Christus Filius Dei, qui est doctrina Patris, non est ex seipso, sed Filius est Patris. 7. Sabellianam haeresim sententia ista dissolvit. Sabelliani enim dicere ausi sunt ipsum esse Filium qui est et Pater; duo esse nomina, sed unam rem. Si duo essent nomina, et res una, non diceretur, Mea doctrina non est mea. Utique si tua doctrina non est tua, o Domine, cujus est, nisi alius sit cujus sit? Quod dixisti, Sabelliani non intelligunt: non enim Trinitatem viderunt, sed sui cordis errorem secuti sunt. Nos cultores Trinitatis et unitatis Patris et Filii et Spiritus sancti, et unius Dei, intelligus. Et ideo dixit non se a seipso loqui, quoniam Chriest. 8. Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit. Hoc erit ille qui vocatur Antichristus, extollens se, sicut Apostolus ait, supra omne quod dicitur Deus, et quod colitur . Ipsum quippe an
Abbreviated transcription (Latin):
ei. S si creditis in eum creditis ei: non autẽ
continuo qui credit ei credit in eũ. Nam ce
demones credebant ei: & non credebant in
eum. Rursus ȩtiam de apłis eius possumꝰ
dicere. Credimus paulo sed non credimꝰ in
paulũ: credimus petro s ñ credimus in
petrũ. Credenti enĩ in eum qui iustificat
impium: deputatur fides eius ad iusticiã.
Quid ẽ. gͦ credẽ in eum: Credendo amare.
credendo diligere: credendo in eum ire &
eius menbris in corporari. Ipsa ẽ. gͦ fides qͣm
de nobis exigit ds̃: & non inuenit quod exi.¬
gat nisi donauerit quod inueniat. Quȩ fides
nisi quã definit alio loco apłs plenissue di¬
cens: neq curũ cisio aliquid ualet neq p̃pu¬
tiũ. sed fides quȩ ꝑdilectionẽ oꝑatur: Non
qualis cũq fidese s fides quȩ ꝑ dilectionem
oꝑatur. Hȩc inte sit: & intelliges de doctrina.
Quid enĩ intelliges: Quia doetrina mea non

Expanded text:
ei. Sed si creditis in eum, creditis ei: non autem ei. Sed si creditis in eum, creditis ei: non autem continuo qui credit ei, credit in eum. Nam et daemones credebant ei, et non credebant in eum. Rursus etiam de Apostolis ipsius possumus dicere, Credimus Paulo; sed non, Credimus in Paulum: Credimus Petro; sed non, Credimus in Petrum. Credenti enim in eum qui justificat impium, deputatur fides ejus ad justitiam . Quid est ergo credere in eum? Credendo amare, credendo diligere, credendo in eum ire, et ejus membris incorporari. Ipsa est ergo fides quam de nobis exigit Deus: et non invenit quod exigat, nisi donaverit quod inveniat. Quae fides, nisi quam definivit alio loco Apostolus plenissime dicens: Neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sequaliscumque fides, sed fides quae per dilectionem operatur: haec in te sit, et intelliges de doctrina. Quid enim intelliges? Quia doctrina ista non
Abbreviated transcription (Latin):
lexisti inquã erede: intellectus enĩ merces ẽ.
fidĩ. Ergo noli quęrere intelligere ut credas
sed crede ut intelligas: qm̃ nisi credidicis ñ
intelligetis. Cum ergo ad possibilitarẽ intelli
xisse: inconsequenti sententia inuenimus eũ
dixisse. Si quis uoluerit uoluntatẽ eius facẽ:
Hoc est intelliget. Quid ẽ. autem si quis uo.¬
luerit uoluntatẽ eius facere: Hoc ẽ. credere.
Sed quia cognoscet hoc est intelliget: omĩs
intelligunt. Quia uero quod ait si quis uo-¬
luerit uoluntatẽ eius facere. hoc ꝑtinet ad
credere ut diligentius intelligatur. opus ẽ.
nobis ipso dño nr̃o expositore. ut indicet nob̃
utrum reuera ad credere ꝑtineat facere uolũ¬
tatem patris eius. Quis nesciat hoc ẽẽ. facere
uoluntatem dĩ. oꝑari opus eius: id est quod
illi placet: Ipse autem dñs aꝑte alio loco dic̃.
Hoc est opus dĩ: ut credatis in eũ quẽ ille
misit. Et credatis in eum: non ut credatis

Expanded text:
lexisti, inquam, crede. Intellectus enim merces est lexisti, inquam, crede. Intellectus enim merces est fidei. Ergo noli quaerere intelligere ut credas, sed crede ut intelligas; quoniam nisi credideritis, non intelligetis. Cum ergo ad possibilitatem intellixisse, in consequenti sententia invenimus eum dixisse: « Si quis voluerit voluntatem ejus facere, Hoc est intelliget. Quod est autem, Si quis voluerit voluntatem ejus facere, hoc est credere. Sed quia cognoscet, hoc est intelliget, omnes intelligunt: quia vero quod ait, Si quis voluerit voluntatem ejus facere, hoc pertinet ad credere, ut diligentius intelligatur, opus est nobis ipso Domino nostro expositore, ut indicet nobis utrum revera ad credere pertineat facere voluntatem Patris ejus. Quis nesciat hoc esse facere voluntatem Dei, operari opus ejus, id est, quod illi placet? Ipse autem Dominus aperte alio loco dicit: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem ille misit . Ut credatis in eum; non, ut credatis
Abbreviated transcription (Latin):
filii ds ñ de filio: ille aut̃ filius patris & dẽ de
ne: simul unũ lum̃ non duo lumina. Si intel.¬
leximus do grãs: si quis aut̃ parũ intellexit.
fecit homo quo usq potuit. çetera uideat unde
sꝑet. Forinsecus ut oꝑarii possumꝰ plantare ce
rigare: sed dĩ est increm̃tum dare. Mea inquit
doctrina ñ est mea: sed eius qui misit me. Au¬
diat consiliũ qui dicit ñdũ intellexi. Magna
quippe res & profunda cũ fuiss&e dicta: uidit
tellecturos. & inconsequenti dedit consiliũ. Intel¬
ligere uis: crede. Ds̃ enĩ ꝑpropħam dixit. Nisi cre¬
diditis ñ intelligetis. Ad hoc ꝑtinet quod etiã dñs
hic secutus ad iunxit. Siquis uoluerit uolun¬
tatem eiꝰ facere: cognoscet de doctrina utrũ exdõ
sit an ego ame ipsoloquar. Quid est hoc si quis
uoluerit uoluntatẽ eius facere: Sed ego dixerã
si quis credidit. & hoc consiliũ ded̃am. si ñ intel.¬

Expanded text:
Filii, non Deus de Filio: ille autem Filius Patris, et Deus de Filii, non Deus de Filio: ille autem Filius Patris, et Deus de ne, simul unum Lumen, non duo lumina. 6. Si intelleximus, Deo gratias: si quis autem parum intellexit, fecit homo quo usque potuit, caetera videat unde speret. Forinsecus ut operarii possumus plantare et rigare, sed Dei est incrementum dare . Mea, inquit, doctrina non est mea, sed ejus qui misit me. Audiat consilium, qui dicit, Nondum intellexi. Magna quippe res et profunda cum fuisset dicta, vidit tellecturos, et in consequenti dedit consilium. Intelligere vis? crede. Deus enim per prophetam dixit: Nisi credideritis, non intelligetis . Ad hoc pertinet quod etiam hic Dominus secutus adjunxit: Si quis voluerit voluntatem ejus facere, cognoscet de doctrina, utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar. Quid est hoc, Si quis voluerit voluntatem ejus facere? Sed ego dixeram, Si quis crediderit; et hoc consilium dederam. Si non intel
Abbreviated transcription (Latin):
ues ds est & duas breues sillabas colimꝰ. & duas
breues sillabas adoramus. & adduas breues silla¬
bus ꝑuenire desidamus. quȩ pene ante desinunt
sonare quã cepint. nec in eis scdȩ locus ẽ. nisi pri¬
ma transierit. Manet erggo aliquid magnũ qđ
dicitur ds̃: quamuis ñ maneat sonus cũ dicit᷑
est uerbum: & uidebitis recte dictũ esse non ẽ.
mea. Breuit̃ gͦ dico caritati ur̃e : hoc uidetur
mea. Ac si diceret. ego non sũ ame ipso. Quãuis
enĩ filium pacri dicamus & credamus ȩqualẽ.
nec ullã in eis esse naturȩ substantiȩq distan¬
tiam. nec int̃ generantẽ atq generatũ aliquod
inter fuisse temꝑis int̃ uallũ: tam̃ hoc serua¬
to & custodito ista dicimꝰ. qđ ille pater ẽ. ille
filius. Pater aut̃ non ẽ. si non habeat filiũ: &e
filius non ẽ. si non habeat patrẽ. S tam̃ filius
ds de patre: pater autẽ ds s non defilio. Pater

Expanded text:
us est, et duas breves syllabas colimus, et duas us est, et duas breves syllabas colimus, et duas breves syllabas adoramus, et ad duas breves syllabas pervenire desideramus: quae pene ante desinunt sonare, quam coeperint; nec in eis secundae locus est, nisi prima transierit. Manet ergo aliquid magnum quod dicitur Deus, quamvis non maneat sonus cum dicitur est Verbum; et videbitis recte dictum esse, non est mea. 5. Breviter ergo dico Charitati vestrae; hoc videtur mea, ac si diceret, Ego non sum a meipso. Quamvis enim Filium Patri dicamus et credamus aequalem, nec ullam in eis esse naturae substantiaeque distantiam, nec inter generantem atque generatum aliquod interfuisse temporis intervallum; tamen hoc servato et custodito ista dicimus, quod ille Pater est, ille Filius. Pater autem non est, si non habeat Filium; et Filius non est, si non habeat Patrem: sed tamen Filius Deus de Patre; Pater autem Deus, sed non de Filio. Pater
Abbreviated transcription (Latin):
Et quid tam: tuũ quã tu si alicuiꝰ es quod ẽ. uer¬
bume Ergo & ds est et doctrinȩ stabilis uerbũ ẽ:
non sonabilis ꝑsillabas & uolatice. sed manentis
cum patre: ad quam conuertam᷑ manentẽ. sonis
transeuntib ad moniti. Non enim ita nos admo¬
net. quod transit: ut ad transitoria uocet. Ad mo¬
nemur ut diligamꝰ dm̃. Totum hoc quod dixi sil¬
labȩ fuerunt: ꝑcussum aerem uerberauerunt. ut
ad sonũ ur̃arum auriũ ꝑuenirent. sonando tran-¬
sierunt. Non tam̃ illud quod uos admonui tran¬
sire debet: quia ille quẽ uos diligere admonui
non transit. & uos cum transeuntib sillabis ad¬
moniti conuersi adeum fueritis nec uos transi¬
bitis. sed cum manente manebitis. Hoc ẽ gͦ mag
uocant om̃ia quȩ tempoealit̃ transeunt quando
bene significant nec mendacit᷑ proferunt᷑. Omnia
quippe signa quȩ proferimus sonis: aliquid signi¬
ficant quod non ẽ. sonus. Non enĩ duȩ sillabe bre¬

Expanded text:
et quid tam non tuum quam tu, si alicujus est quod es? 4. Veret quid tam non tuum quam tu, si alicujus est quod es? 4. Verbum ergo et Deus est, et doctrinae stabilis Verbum est, non sonabilis per syllabas et volatilis, sed manentis cum Patre, ad quam convertamur manentem, sonis transeuntibus admoniti. Non enim nos ita admonet quod transit, ut ad transitoria vocet. Admonemur ut diligamus Deum. Totum hoc quod dixi, syllabae fuerunt; percussum aerem verberaverunt, ut ad sensum vestrarum aurium pervenirent, sonando transierunt: non tamen illud quod vos admonui, transire debet; quia ille quem vos diligere admonui, non transit; et cum transeuntibus syllabis admoniti, conversi ad eum fueritis, nec vos transibitis, sed cum manente manebitis. Hoc est ergo ivocant omnia quae temporaliter transeunt, quando bene significant, nec mendaciter proferuntur. Omnia quippe signa quae proferimus sonis, aliquid significant quod non est sonus. Non enim duae breves syllabae De
Abbreviated transcription (Latin):
doccrina ñ est mea. Si non tua quomͦ tua: si tua
quomͦ non tuae Tu enĩ dicis utrũq: & mea doc¬
trina & ñ mea. Nlam si dixisset ista doctrina non ẽ.
mea: nulla ẽẽt quȩstio. Nunc uͦ fr̃s primitus in¬
tendite questionẽ: & sic ex ordine expectate soluti¬
onem. Nam qui non uidet questionẽ quȩ proponi¬
tur: quomͦ intelligit quod exponitur: Hoc ẽ. gͦ
in questione quodait mea non mea: hoc uidetur
ẽẽ. contrariũ. quomͦ mea quomͦ ñ mea. Si gͦ dili-¬
genter intueaniur qđ ipse in exordio dicit sanctꝰ
eugłista. inprincipio erat uerbũ & uerbũ erat apd̃
dm. & ds erat uerbũ: inde pendet huiꝰ solutio
questionis. Quȩ est gͦ doctrina patris: nisi uerbũ
patris: Ipse gͦ xp̃c doctrina patris si uerbũ pa¬
tris. Sed quia uerbũ non potest ẽẽ. nullius sed
alicuꝰ: & suam doctrinã dixit se ipsũ. & ñ suã
quia patris ẽ. uerbũ. Quid enĩ tam tuũ qͣm tu:

Expanded text:
doctrina non est mea. Si non tua, quomodo tua? Si tua, doctrina non est mea. Si non tua, quomodo tua? Si tua, quomodo non tua? Tu enim dicis utrumque: et, mea doctrina; et, non mea. Nam si dixisset, Ista doctrina non est mea, nulla esset quaestio. Nunc vero, fratres, primitus intendite quaestionem, et sic ordine exspectate solutionem. Nam qui non videt quaestionem quae proponitur, quomodo intelligit quod exponitur? Hoc est ergo in quaestione, quod ait, mea non mea: hoc videtur esse contrarium, quomodo mea, quomodo non mea. Si ergo intueamur diligenter quod ipse in exordio dicit sanctus Evangelista, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat verbum ; inde pendet hujus solutio quaestionis. Quae est ergo doctrina Patris, nisi Verbum Patris? Ipse ergo Christus doctrina Patris, si Verbum Patris. Sed quia Verbum non potest esse nullius, sed alicujus: et suam doctrinam dixit, seipsum; et non suam, quia Patris est Verbum. Quid enim tam tuum quam tu?
Abbreviated transcription (Latin):
bantur iudei. Om̃s quidẽ quantũ arbitror mi:¬
rabant᷑: s non om̃s conũtebant᷑. & unde ad mi¬
ratioe Quia multi nouerant ubi natus. quẽ ad¬
modũ fuerit edricatus: nũquã eum uiderant lit.¬
teras discentem. audiebant autem de lege dispu¬
tantem. legis testimonia proferentẽ. quȩ nemo
posset ꝓferre nͥ legissec. nemo legeret nisi litteras
didicisset: & ideo mirabant᷑. E orum ad miratio:
magistro facta ẽ. insinuande altius ueritatis oc¬
casio. Ex eoꝵ quippe ad miratione & uerbis dixit
dñs profundũ aliquid: & diligentius inspici. &
discuti dignũ. Propt̃ quod intentam facio hari¬
tatem ur̃am: non solum ad audiendũ ꝓuobis.
dit eis admirantib quomodo sciret luteras qͣs
non didicerate Mea inquit doctrina ñ est mea:
s eius qui misit me. Hȩc est prima ꝓfunditas.
Uidetur enĩ paucis uerbis quasi contraria locu¬
tus. Non enĩ ait ista doctrina ñ est mea: s mea

Expanded text:
bantur Judaei. Omnes quidem, quantum arbitror, mibantur Judaei. Omnes quidem, quantum arbitror, mirabantur, sed non omnes convertebantur. Unde admiratio? quia multi noverant ubi natus, et quemadmodum fuerat educatus. Nunquam eum viderant litteras discentem, audiebant autem de Lege disputantem, Legis testimonia proferentem, quae nemo posset proferre nisi legisset, nemo legere nisi litteras didicisset: et ideo mirabantur. Eorum autem admiratio Magistro facta est insinuandae altius veritatis occasio. Ex eorum quippe admiratione et verbis, dixit Dominus profundum aliquid, et diligentius inspici et discuti dignum. Propter quod intentam facio Charitatem vestram, non solum ad audiendum pro vobis, dit eis admirantibus quomodo sciret litteras quas non didicerat? Mea, inquit, doctrina non est mea, sed ejus qui misit me. Haec est profunditas prima: videtur enim paucis verbis quasi contraria locutus. Non enim ait, Ista doctrina non est mea; sed, Mea
Abbreviated transcription (Latin):
de euglio &e hodie lectũ ẽ. consequent̃ & nos
uideamus: & qd dñs donauerit hinc di-¬
camus: Hesterno die huc usq lectũ erat:
quia licet non uidissent dñm iħm in templo ꝑdiẽ
festũ. loquebant᷑ tam̃ de illo. & alii dicebant bonꝰ
est. alii autẽ non. sed seducit turbas. Dietũ enim
hoc est ad eoꝵ solatiũ: qui postea p̃dicantes ubũ
di futuri erant ut seductores & ueraces.Si enĩ se¬
ducere deciꝑe est: nec xp̃c seductor nec apł̃i eius:
nec quisqͣ seductor debet eẽ. xp̃ianus. Si autem
seducere alicunde aliquẽ ad aliud ꝑsuadendo du¬
cere est: querendũ est unde & quo.Si a malo.
ad bonũ bonus seductor est: si abono ad malum ma¬
lus seduetor ẽ. In hac gͦ parte qua seducuntur ho.¬
mines de malo ad bonum: utinã om̃s seductoreᷤᷤ
& uocem᷑ et simus. A scendit gͦ postea dñs ad diẽ
rit: Ille qui latebat docebat: & palam loque¬
batur c tenebat᷑. Illud enĩ ut lateret erat causa
exempli: hoc potestatis. Sed cum doceret mira.

Expanded text:
de Evangelio et hodie lectum est, consequenter et nos videamus; et quod Dominus donaverit, hinc dicamus. Hesterno die huc usque lectum erat, quia licet non vidissent Dominum Jesum in templo per diem festum, loquebantur tamen de illo: Et alii dicebant, Bonus est; alii autem, Non, sed seducit turbas . Dictum enim hoc est ad eorum solatium, qui postea praedicantes verbum Dei, futuri erant ut seductores et veraces . Si enim seducere decipere est; nec Christus seductor, nec Apostoli ejus; nec quisquam seductor debet esse christianus: si autem seducere, aliunde aliquem ad aliud persuadendo ducere est, quaerendum est unde et quo: si a malo ad bonum, bonus seductor est; si a bono ad malum, malus seductor est. In hanc ergo partem qua seducuntur homines de malo ad bonum, utinam omnes seductores et vocemur et simus! 2. Ascendit ergo postea Dominus ad diem rit? Ille qui latebat, docebat; et palam loquebatur, et non tenebatur. Illud enim ut lateret, erat causa exempli, hoc pote
Abbreviated transcription (Latin):
pauꝑ & diues. humilis & sublimis: Quis. ẽ.
iste rex uideoꝵ qui portatur ut paruulus.
adoratur ut d̾s. paruus in p̃sepio. imm̃sꝰ
in cęlo. uilis in pannis. p̃ciosus in stellis:
est: & omĩs ierosolima cum illo. Quid.ẽ. qd̃
sic turbaris herodes: Qm̃ natum regem u-¬
cdeoꝵ aucdisti turbaris. suspicionib agitaris.
inuidiȩ stimulis inflaminaris: & ob hoc na¬
tum regem occidere conaris. Inanis est ista
turbatio tua: & uana ꝓrsus est cogitatio
tua. Rex iste qui natus est ñ uenit reges
pugnando suꝑare: s moriendo mirabilit̃
subiuigare. Nec id̾o natus est ut tͥ succedat:
s ut in eum mundus fidelit̾ credat. Uenit
eium ñ ut pugnet uiuus. s ut eriumphet
occisus: nec ut sibi de aliis gentib auro ex¬
ercitum quęrat. s ut ꝓ saluandis gentib p̃¬
ciosum sanguinẽ fundat. Inanit̾ tu inuiden¬
do timiusti successorem. que credendo debu¬
isti quȩxere saluatorem: quia si in cum cre¬

Expanded text:
pauper et dives, humilis et sublimis? Quis est pauper et dives, humilis et sublimis? Quis est iste rex Judaeorum qui portatur ut parvulus, adoratur ut Deus? parvulus in praesepio, immensus in coelo; vilis in pannis, pretiosus in stellis: est, et omnis Hierosolyma cum illo . 5. Quid est quod sic turbaris, Herodes? Quoniam natum regem Judaeorum audisti, turbaris, suspicionibus agitaris, invidiae stimulis inflammaris, et ob hoc natum regem occidere conaris. Inanis est ista turbatio tua, et vana prorsus cogitatio tua. Rex iste qui natus est non venit reges pugnando superare, sed moriendo mirabiliter subjugare; nec ideo natus est ut tibi succedat, sed ut in eum mundus fideliter credat. Venit enim, non ut pugnet vivus, sed ut triumphet occisus; nec ut sibi de aliis gentibus auro exercitum quaerat, sed ut pro salvandis gentibus pretiosum sanguinem fundat. Inaniter 560 invidendo timuisti successorem, quem credendo debuisti quaerere salvatorem: quia si in eum cre
Abbreviated transcription (Latin):
deoꝵ quȩrerent adorandũ. cum ipsi uidei ñ
eent: Et quẽ regem: Utiq ñ herodem si xp̃m
natum: nec adorant regem ante annos ali¬
quot ordinatum. Adorare cupiunt infan-¬
tem lactentem: nec adorant regem populis
imꝑantem. Ham & de herode rege iudeoꝵ
filii iam fuerant nati: qui erant patre mor-¬
tuo regnaturi. Mortuo enim isto herode ar-¬
chelaus in iudea regnauit: & galileȩ princi-¬
patum unior herodes optinuit. Archelaus
natus est in palatio: ape in diu̾sorio. Archela¬
us natus in lecto est argenteo positus : xpe
autem natis. in p̃sepio est breuissimo collo¬
catus. Iue forsitan p̃ciosis inuolutus est se¬
ricis: iste uilissimis inuolutus est pannis. &
tamen ille natus in palatio contempnitur:
iste natus in diu̾sorio queritur. Iue a magis
nullatenus nominat᷑: iste inuentus suppli¬
citer adoratur. Omĩno sꝑnitur pͥmogenitꝰ
regis: & munerib honoratur primogenitꝰ
pauꝑculȩ mulieris. Quis est iste rex uideoꝵ

Expanded text:
i Judaei non essent? Et quem regem? Utique non Herodem, sed Christum. natum, nec adorant regem ante annos aliquot ordinatum. Adorare cupiunt infantem lactantem, nec adorant regem populis imperantem. Nam et de Herode rege Judaeorum filii jam fuerant nati, qui erant patre mortuo regnaturi. Mortuo enim isto Herode, Archelaus in Judaea regnavit, et Galilaeae principatum junior Herodes obtinuit. 4. Archelaus natus est in palatio, Christus in diversorio. Archelaus natus, in lecto est argenteo positus; Christus autem natus, in praesepio est brevissimo collocatus. Ille forsitan pretiosis involutus est sericis, iste vilissimis involutus est pannis. Et tamen ille natus in palatio, contemnitur; iste natus in diversorio, quaeritur. Ille a Magis nullatenus nominatur; iste inventus, suppliciter adoratur. Omnino spernitur primogenitus regis, et muneribus adoratur primogenitus pauperculae mulieris. Quis est iste rex Judaeorum,
Abbreviated transcription (Latin):
delonge reducti. ꝓpe enim erant iudei qui
dm colebant: longe erant gentes quȩ iclo-¬
lis seruiebant. Hoc utiq significabant pasto¬
res qui nascente xp̃o ꝓpe sunt inuenti. et
magi qui de longinquis orientis partib¬
sunt adducti. Qui tam̃ uenientes. cum ipsi
iudei ñ eẽnt. regem iudeoꝵ se quȩrere ꝓfes-¬
si sunt: & ad ipsum adorandũ se uenisse
dixerunt. Ait enĩ euangłista: qi magi ab ori¬
ente uenerunt ierosolimã dicentes. Ubi est
qui natus est rex uideoꝵ: Uidimus enĩ stel-¬

Expanded text:
de longinquo reducti. Prope enim erant Judaei qui de longinquo reducti. Prope enim erant Judaei qui Deum colebant, longe erant gentes quae idolis serviebant. Hoc utique significabant pastores, qui nascente Christo prope sunt inventi, et Magi, qui sunt de longinquis partibus adducti. Qui tamen venientes, cum ipsi Judaei non essent, regem Judaeorum se quaerere professi sunt, et ad ipsum adorandum se venisse dixerunt. Ait enim evangelista, quia Magi ab Oriente venerunt Hierosolymam dicentes: Ubi est qui natus est rex Jud
Abbreviated transcription (Latin):
natus gentium pͥmitias suo cultui dedica¬
uit. Aplica uͦ testatur auctoritas. quia unꝰ
est d̃s qui iustificat circumcisionẽ ex fide.
& p̃pucium ꝑ fidem: circiuntisionis nomi¬
ne uideos. p̃pucii nomine gentes indubitan¬
ter ostendens. Isti sunt duo parietes qui ex
diuerso uenerunt: & in lapidem qui factꝰ
est in caput anguli. unitate fidei conuene-¬
runt. Unus paries uenit ex iudeis: alter ex
gentib. Longe a se diu̾si erant: quando di-¬
uersa credebant. Positus est in medio lapis
angłaris qui ad se utrumq parietem duce-¬
ret. & utrumq uno nomine nuncuparet:
eẽntq unum cõmunione uocabuli. qui fie
tas uirum indidit nominis xp̃iani uocabu¬
lum. Ad lapidem gͦ angłarem uterq paries
uenit: a arum angulũ fidei unitas fecit.
Hoꝵ duoꝵ parietum unus adductus est.
gentilib magis nouũ sidus apparuit Illi
fuerunt pͥmitie uideoꝵ: isti facti sunt pri-¬
mitiȩ gentium. Isti de ꝓximo adluet: isti

Expanded text:
natus gentium primitias suo cultui dedicanatus gentium primitias suo cultui dedicaApostolica vero testatur auctoritas, quia unus est Deus qui justificat circumcis onem ex fide, et praeputium per fidem : circumcisionis nomine Judaeos, praeputii nomine gentes indubitanter ostendens. 2. Isti sunt duo parietes, qui ex diverso venerunt, et in lapidem qui factus est in caput anguli, in unitate fidei convenerunt. Unus paries venit ex Judaeis, alter venit ex gentibus. Longe a se diversi erant, quando diversa credebant: positus est in medio lapis angularis, qui ad se utrumque parietem duceret, et utrumque uno nomine nuncuparet, essentque unum communione vocabuli, qui fiertas unum indidit nominis Christiani vocabulum. Ad lapidem ergo angularem uterque paries venit, et verum angulum fidei unitas fecit. Horum duorum parietum unus adductus est, gentilibus Magis novum sidus apparuit. 3. Illi fuerunt primitiae Judaeorum, isti facti sunt primitiae gentium; illi de proximo adducti, isti
Abbreviated transcription (Latin):
qui a nob̃ in honorem dñi ꝑan
nos singlos celebratur: ore cun¬
ctoꝵ fidelium epiphania uenera¬
biliter nuncupatur. Et quia gre¬
cum ꝓbatur. eẽ. uocabłin: multis est latinis
incognitum. Inde est qđ nomen istud om̃s
quidẽ latini dicunt: s ñ oñs inueniunt᷑
nosse qd dicu.ude bonum .ẽ. ut cuncti
qui diem hodiernũ epyphaniã nuncupant¬
& cur hoc dicatur ignorant: sacram̃tum diei
huius. nominis int̾ptatione cognoscant. De-¬
bet enim dici huius sollempnitas a fidelib
celebrari: & id̾o sollempnitatis causa ñ deboe
ignorari. Hẽ gͦ diem sicut diximus: epypha¬
niam uocat xpiana religio. Cpyphania uͦ
int̾pretat᷑ manifestatio. Traditum autẽ tene.¬
mus a patrib. qd̾ unigenitus d̾i postqͣ est
sccłm cat nem frir ꝑalit᷑ natus. inisto die .ẽ.
magis uenientib manifestatus: a quib &̃.
oblatis munerib supplicit̃ adoratus. Nam
quia ipse est qͣui sibi in ueti testamento pͥ¬
mitias offerri mandauit: idem d̾s homo

Expanded text:
qui a nobis in honorem Domini per annos singulos celebratur, ore cunctorum fidelium Epiphania venerabiliter nuncupatur. Et quia Graecum probatur esse vocabulum, multis est Latinis incognitum. Inde est quod nomen istud omnes quidem Latini dicunt, sed non omnes inveniuntur nosse quod dicunt. Proinde bonum est ut cuncti qui diem hodiernum Epiphaniam nuncupant, et cur hoc dicatur ignorant, sacramentum diei hujus nominis interpretatione cognoscant. Debet enim diei hujus solemnitas a fidelibus celebrari, et ideo solemnitatis causa non debet ignorari. Hunc ergo diem, sicut diximus, Epiphaniam vocat Christiana religio. Epiphania vero interpretatur Manifestatio. Traditum autem tenemus a Patribus quod Unigenitus Dei, postquam est secundum carnem temporaliter natus, in isto die est Magis venientibus manifestatus, a quibus oblatis muneribus suppliciter est adoratus. Nam quia ipse est Deus qui sibi in Veteri Testamento primitias offerri mandavit, idem Deus homo
Abbreviated transcription (Latin):
ta sit ficles hominũ terrȩ genesareth: ut ñ
p̃sentium tantũ salute contenti sint s ꝑcur
medicum. Et quocũq introibat in uicos uł
in uillas aut ciuitates: in plateis ponebant
infirmos. & dep̃cabant᷑ cum ut uł fimbriã

Expanded text:
ta fides sit hominum terrae Genezareth, ut non praesentium tantum salute contenti sint, sed mitmedicum. Et quocunque introibat in vicos, vel in villas, aut in civitates, in plateis ponebant infirmos: et deprecabantu
Abbreviated transcription (Latin):
iħu neq totum uestimentũ eius s extremã
fimbriã: & quicũc tetigerint sanabuntur.
fimbriã uestimenti eius minimũ manda-¬
tum intellige. qđ qui transgressus fuerit
minimus uocabitura in regno celoꝵ: uł as-

Expanded text:
Jesu, neque totum vestimentum ejus, sed extremam fimbriam. Et quicunque tetigerint sanabuntur: fimbriam vestimenti ejus minimum mandatum intellige. Quod qui transgressus fuerit minimus vocabitur in r
Abbreviated transcription (Latin):
principiũ. Tc̃ enim plena nob̃ tribuetur tͣn¬
quillitas: quando paradysi ꝑ xpĩn nob̾ resti¬
tuetiur hereditas. ac pͥmȩ stolȩ reddetur io¬
re ñ facie: uł certe ꝓ signoꝵ magnitudine quȩ
patrabat in popłis etiam uultu plurimis no¬

Expanded text:
nimus. Tunc enim plena nobis tribuetur tranquillitas, quando Paradisi per Christum nobis restituetur haereditas, ac primae stolae reddetur jure, non facie, vel certe pro signorum magnitudine, quae patrabat in populis, etiam vultu plurimis no
Abbreviated transcription (Latin):
lia quȩ pasta sunt in heremo: qđ licet signoꝵ
magnitudo ꝑspicua sit. tam̃ & aliud inspũa-¬
li intelligentia demonstret᷑. Si enĩ fermentum
phariseoꝵ & saduceoꝵ ñ corꝑalem panem s tra-¬
ditiones ꝑu̾sas & heretica significat dogiata:
quare & cibiis quib nutritus .ẽ. populus di
ñ ueram doctuia integramq significent: Et¬

Expanded text:
llia, quae pasta sunt in eremo; quod licet signorum llia, quae pasta sunt in eremo; quod licet signorum magnitudo perspicua sit, tamen et aliud in spirituali intelligentia demonstretur. Si enim fermentum Pharisaeorum et Sadducaeorum non corporalem panem, sed traditiones perversas, et haeretica significat dogmata; quare et cibi, quibus nutritus est populus Dei, non veram doctrinam integramque significent?