comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lium inualidum nam qͣnto cor¬
pus est melius complexionatũ
tanto magis est proportionatũ
anime pp̃ qd̃ et magis obsequi¬
tur ei et anima exñs in talib
corporalib utitur operib ꝓprii
et expeclicius ht̃ rõnis usum.
Primum igitur ꝙ est attẽ¬
dendum in consilio mulieꝵ ẽ
liora citius ueniunt ad suum
complementum. consilium er¬
go mulieris qr est debilius in
ualidius qͣm consilium iurile
cicius uenit ad suum comple¬
mentum ceteris ergo pͥtib si qͥs
statim oꝑari deb̾et ⁊ non poss
ad illd̃ negotium sufficientem
delib̾ationem hr̃e: eligibilius
rile. natura enim commouea¬
tur ab intelligentiis ⁊ a deo in
quo est summa prudentia. De¬
cet ꝙ agat ordinate et prudent̃.
prudentis enim est cito se expe¬
dire ⁊ modicum tp̃c apponetur
in reb uiliorib de quib ẽ mi¬
natura de ea modicum curãs
cito ꝑducit ip̃am ad suum cõ¬
Sic ⁊ mulier qͣntum ad corpꝰ¬
ex anima sequatur complexi¬
onem corporis. sic̃ ip̃m corpus

Expanded text:
am quantum corpus est melius complexionatum, tanto est magis proportionatum animae: propter quod magis obsequitur ei: et anima existens in tali corpore, liberius utitur operibus propriis, et expeditus habet rationis usum. Primum igitur, quod est attendendum in consilio mulierum, liora citius veniunt ad suum complementum. Consilium ergo mulieres, quia est debilius et invalidus quam consilium virile, citius venit ad suum complementum. Ceteris ergo paribus si quis statim operari deberet, nec posset ad illud negocium sufficientem deliberationem habere; elegibilius rile. Natura enim cum moveatur ab intelligentiis, et a Deo, in quo est suprema prudentia; oportet quod agat ordinate et prudenter. Prudentis est enim cito se expedire, et modicum tempus apponere in rebus vilioribus de quibus est minatura de ea modicum curans, cito perducit ipsam ad suum  mulier quantum ad corpcum anima, sequatur complexionem corporis, sicut ipsum corpus
Abbreviated transcription (Latin):
tur ex iurgio ꝙ in domo con¬
surgit. nam cum uidetur ux̃
ꝙ sine sausa calumpniẽtur
et qd̃ eaꝵ uiri sñ culpa suspi¬
centur de ip̃is mala qd̃ faciũt
uiri nimis zelotipi nõ possũt
patienter sufferre. pp̃ qd̾ in do¬
mo illa ut płimum oriuntur
lites et uirgia non ergo decz
uiros de suis coniugib nimĩ
⁊ elotipos eẽsnet ⁊̃ decet eos gͣ
suas coniuges nullam habe
custodiam et nullum hr̃e ze¬
lum. S consideratis conditõ¬
nib ꝑsonaꝵ et inspectis con¬
suetudinib patrie. quilz cir¬
ca ꝓpriam conuigem debet de¬
bitam curam ⁊ debitam di¬
ligentiam adhibere. Sic enĩ
decet uirum q̃mlz. erga suaz
coniugem ordinatum habe
geluri ut sit int̾ eos amicicia
naturalis deltãbilis ⁊ hone¬
mulieꝵ ⁊ qd̃ eaꝵ consilio non
dine uiri. qd̃ autẽ femine nõ
sint robuste cor ͤ non ẽ ex boĩ¬
tate complexionis s ex mali¬
cia mollicies enim carnis ĩ
ip̃is magis arguit hũndan¬
tiam fleutis qͣm bonitatem cõ¬

Expanded text:
te et iurgio, quod in domo consurgit. Nam cum videtur uxoribus quod sine causa calumnientur, et quod earum viri sine culpa suspicentur de ipsis mala, quod faciunt viri zelotypi; non possunt patienter sufferre, propter quod in domo illa ut plurimum oriuntur lites et iurgia. Non ergo decet viros de sius coniugibus esse nimis zelotypos. Nec etiam decet eos circa sua coniuges nullam habere custodiam et nullam habere zelum, sed consideratis conditionibus personarum, et inspectis consuetudinibus patriae quilibet circa propriam coniugem debere debitam curam, et debitam diligentiam adhibere. Sic enim decet virum quemlibet erga suam coniugem ornatum habere zelum, ut sit inter eos amicitia naturalis delectabilis, et honemulierum: et quod earum consilio non dine viri. Quod autem foeminae non sint robustae corpore, non est ex bonitate complexionis, sed ex malitia, mollicies enim carnis in ipsis magis arguit abuntandiam flegmatis, quam bonitatem com
Abbreviated transcription (Latin):
uenit eẽ malas ⁊ barbaricas siẽ
erat lex olim apud grecos ꝙ por¬
tantes ferrum ⁊ alia metalla:
emebant uxores adinuicem. oi¬
no enĩ barbaricum erat statue
aliquis ciuis ẽẽt occisus ⁊ ali¬
quis consanguineus mortui
inuaderet aliquem tiuem et
ille pñtib aliquib fug̾et ab eo
reputabatur fugiens reus ho¬
micidii. Dicebat enim legisla¬
tor ꝙ non fugeret nisi sentiret
se culpabilem s hoc fatuum
fuit statuere. qr si aliquis sit
culpabilis siue non ͤ timeat uł¬
nerari naturale ẽ. ut fugiat ꝑ¬

Expanded text:
tingit esse malas et barbaricas: sicut tingit esse malas et barbaricas: sicut erat lex olim apud Graecos, quod portantes ferrum, et alia metalla, emebant uxores adinvicem: omnino enim erat barbaricum, statueraliquis civis esset occisus, et aliquis consanguineus mortui invaderet aliquem civem, et ille praesentibus aliquibus fugeret ab eo reputabatur fugiens reus homicidii: dicebat enim legislator quod non fugeret, nisi sentiret se culpabilem: sed hoc fuit stultum statuere, quia sive aliquis sit culpabilis sive non, si timeat vulnerari, naturale est ut
Abbreviated transcription (Latin):
to ⁊̃ s occurrant leges aliq̃ que
uideantur ẽe magis proficue
⁊ meliores ¶adducit autem phs̃
in. pol. quatuor uias ꝑ quas
uidetur ostendi ꝙ expediat ĩno¬
uaie leges. Prima sumitur
ex parte scĩaꝵ ⁊ aitium. Scd̾a
ex parte prauitatis quaꝵdam
legum. Tercia ex simplicitate
condentium leges. ⁊ quarta
ex indet̾minatõne particulari¬
um circũstatiaꝵ. ¶Drima
uia sit p nam in aliis sciẽtiis
sis uidemus ꝙ si occurrat posti¬
orib aliquid melius reprobã¬
da sunt dca prioꝵ puta in me¬
dicinali ãmota st̃ multa pat̾¬
na eloquia ⁊ in scĩa gingnasti¬
ca siue in arte luctatiua que do¬
postiores st̃ ĩmutata ⁊ innoua¬
ta. qr sic erit ⁊ in legib ꝙ si occur¬
rant meliores leges qm sint tra¬
clite a priorib prĩb non sunt
ult̾ius leges patrie obseruande.
Scd̃a uia ad ostendendum ħ
idem sumitur ex parte prauita¬
tis qͣrdam legum. nam quasdã
leges petrias ut ph̃s innuit cõ¬

Expanded text:
rtiam quod occurrant leges aliquae quae rtiam quod occurrant leges aliquae quae viderent esse magis proficuae et meliores. Adducut autem Phil. in Polit. quatuor vias, per quas videtur ostendi, quod expediat innovare leges. Prima sumitur ex parte scientiarum et artium. Secunda ex parte puritatis quarundam legum. Tertia ex simplicitate condentium leges. Et quarta ex indeterminatione particularium cirdunstantiarum. Prima via sic patet. nam in aliis scientiis sic videmus quod si occurrat posterioribus aliquid melis, reprobanda sunt dicta priorum, puta in medicinali amota sunt multa paterna eloquia, et in scinetia gymnastica, sive in arte luctativa quae doposteriores sunt immutata et innovata: quare sit erit in legibus quod si occurrant meliores leges quam sint traditae a prioribus patribus, non sunt ulterius leges patriae observandae. Secunda via ad ostendendum hoc idem, sumitur ex parte puritatis quarundam legum: nam quasdam leges patrias u Philosophus innuit con
Abbreviated transcription (Latin):
ges ⁊principes quos competti
esse qͣi semideos ⁊ ẽe irtllẽm si¬
ne concupĩa. ⁊ ẽẽ formam ui¬
uendi ⁊ regulam agibiliũ. sic
se hr̃e ad legem dinami natu¬
ualem ⁊ humanam ut sic̃ ex¬
ceclunt alior põ. ⁊ dignitate.
sic eos suꝑerit. bonitate ⁊ uirtu-¬
le est sunt leges patrie obseruã¬
de ⁊ ꝙ cauendum ẽ assuescere
Iuerit phs ꝑo pol cum dis¬
putat contra ypodomum s tittũ
sit expediens cuutatib innoua¬
re patrias leges ⁊ inducere no¬
uas consuetudines sordinau̾at
enim ypodomus ut supͣ tetigi¬
mus ꝙ inueniens aliquam le¬
gem cuutati proficuam hono¬
rem acciperet in cuitate illa ⁊
qr homines communiter sũt¬
honoris cupidi inducebantur
multi ut inuenientes consuetu¬
dines nouas dicentes eas esse
utiles ⁊ proficuas ciuitati sol¬
uerent leges patrias ⁊ antiqua ᷤ
m̾ito ergo dubitatur an. põ ꝓpo
domi ẽẽt bona ⁊ an expediat se¬
pe sepius immutare leges.Da

Expanded text:
ges et principes, quos conpetit ges et principes, quos conpetit esse quasi semideos, et esse intellectum sine concupiscentia, et esse formam vivendi, et regulam agibilium, sic se habere ad legem divinam, naturalem, et humanam: ut sicut excedunt alios potentia et dignitate, sic eos superent bonitate et virtule est, sunt leges patriae observandae, et quod cavendum assuescere Quaerit Philos. 2 Polit. cum disputat contra Hippodamum, utrum sit expediens cpatrias leges, et inducere consuetudines. Ordinaverat enim Hippodamus ut supra tetigimus quod inveniens aliquam legem civitati proficuam, honorem acciperet in civitate illa; et quia homines sunt communiter honoris cupidi, inducebantur multi ut invenientes consuetudines novas, dicentes eas esse utiles et proficuas civitati, solverent leges patrias et antiquas. Merito ergo dubitatur, an positio Hippodami esset bona, et an expediat saepe saenius immutare leges: dato
Abbreviated transcription (Latin):
fornicatoes simplices et non
ut uitentur adult̾ia. ¶Scdã
uia ostendens nc̃ciam esfe le¬
gem enͣrigłicam ⁊ diuiriam su¬
mitur ex̃ ꝑte cognitõis nr̃e et
ex int̾titudine iudicii nr̃i. nã
de contingentib particulari¬
b. ⁊ de agibilib humanis a¬
dõ sunt diuersa iudicia hõĩz
ut de eisdem apud diu̾sas gẽ¬
tes diu̾se sint leges ¶ẜ iudiciũ
enim quoꝵdam aliquid est
iustum ꝙ scd̾m alioꝵ iudiciũ
ẽ inrustuim qr cum in hũaĩs
udiciis cadere possit dubietaᷤ
⁊ error expediens fuit lex euͣn¬
gelica ⁊diuina cura quamer¬
ror ẽe non ualet. ¶Tercia ui¬
a sumitur ex parte finalis bõi
ꝙ intendirius adhipistis nã
cum hiꝰ bonum sit supͣ facul¬
tates nature nr̃e lex naturalis
⁊humana iuuantes nos ad
consecitõem illius boni ꝙ pos¬
sumus naturaliter adhipisci
nõ sufficiunt ad conseq̃ndu
nccia fuit lex euuangłica ⁊ di¬
uina ꝑ quam ordinamur ad
illd̃ bonum. ¶Decet ergo re¬

Expanded text:
fornicationes simplices, et non fornicationes simplices, et non ut vitentur adulteria. Secunda via ostendens necessariam esse legem evangelicam et divinam, sumitur ex parte cognitionis ntitudine iudicii nostri. Nam de contingentibus particularibus, et de agibilibus humanis adeo sunt diversa iudicia hominum, ut de eisdem apud diversas gentes diversae sint leges, secundum iudicium enim quorundam aliquod est iussum; quod secundum aliorum iudicium est iniustum. Quare cum in humanis iudiciis cadere possit dubietas et error, expediens fuit lex evangelica et divina, circa quam error esse non valet . Tertia via sumitur ex parte finalis boni, quod intendimus adipisci. Nam cum huiusmodi bonum sit supra facultates nostrae naturae, lex naturalis et humana iuvantes nos ad consecutionem illius boni quod possumus naturaliter adipisci, non sufficiunt ad consequendum necessaria fuit lex evangelica et divina, per quam ordinamur ad illud bonum. Decet ergo re
Abbreviated transcription (Latin):
sores uel in hoc seculo uł in alio
punientur. ¶ Ex hoc autẽ appa¬
rere pt̃ qũo lex humana prohi
dicebatur enim supͣ. hoc declarã¬
clum esse sciendum ergo ꝙ si cõ¬
sid̾etur intentio legislat̾. iege hu¬
mana omĩa pcc̃a prohibentur
uł prohiberi debent. non enĩ ht̃
rectam intentẽem. rex uł quilz
alius legislator nisi intendat su¬
os cõciues facere qͣm uituosioreᷤᷤ
pot s cum ad ꝑfc̃am uirtute
nullus inclucatur nisi intẽdat
omnia pcc̃a uitare si considetur
lex qͣntum ad intentõem legis¬
latoris prohibet animum ⁊ con¬
cupiscentiam. Immo ut p per
tra socratem ẜ hũc modum / ma-
xime inducunt nos ad uirtittẽ
si sint boni ⁊ ad uitium si sint
mali cum procedurit ex int̾iori
appetitu¶ S si consideretur lex
nõ solum lex hũana nõ ꝓhib
hibet omnia ext̾iora delicta nã
legib humanis aliqñ dissiłan¬
tur minora mala. ut uitentur
maiora mala ut ꝑmitturctur

Expanded text:
sores vel in hoc seculo, vel in alio sores vel in hoc seculo, vel in alio punirentur. Ex hoc autem apparere potest, quomodo lex humana prohibDicebatur enim supra, hoc declarandum esse. Sciendum ergo quod si consideretur intentio legislatoris, lege humana omnia peccata prohibentur, vel prohiberi debent non enim habet rectam intentionem rex vel quilibet: alius legislator, nisi intendat suos conscius facere quam vituosiores potest. Sed cum ad perfectam virtutem nullus inducatur nisi intendat omnia peccata vitare: si consideretur lex quantum ad intentionem legislatoris, prohibet animum et concupiscentiam. Immo ut patet ptra Socratem, secundum hunc modum magis xime inducunt nos ad virtutem si sint boni, et ad vitium si sint mali, cum procedant ex interiori appetitu. Sed si consideretur lex non solum lex humana non prohibhibet omnia exteriora delicta. Nam legibus humanis aliquando dissimulantur minora mala ut vitentur maiora. ut permittuntur
Abbreviated transcription (Latin):
posumus que communiter a
doctorib traduntur. Prima su
mitur ex ꝑte punitõrus pcc̃oꝵ.
Scdã ex parte cogͥtionis. Tercia
ex parte firiis siue ex parte final
boni ꝙ intendimus adhipisci.
¶Drima uia sic pr nam ut sͣ
dicebatur lex humana non oĩa
pcc̃a punit ꝙ duplici de cã cõue-¬
nit. Prima est ꝙ communiter
ppłs non pt̃ attingere punstalẽ
formam uiuendi. Idõ oz aliqua
peccata dissimulare ⁊ nõ puni¬
re lege humana: ad hoc ꝙ possit
durare principatus in populo:
non enim esset possibile aliquẽ
diuturne principari si uellet oĩ
cipante. non tr̃i ẽ possibile simpͥ
omnia delicta puniri qr nõ oĩa
ꝑueniũt ad noticiam principĩ.
Immo aliqua sunt adeo occul¬
ta ut int̾iores concupĩe que le¬
ge humana puniri nõ possunt.
oportuit igitur p̃ter legem hũa¬
nam dari aliquam legem uit nl
ad hoc autem faciendum nõ suf¬
ficit lex naturalis ut in prosec̃¬
do patebit.oportuit igitur dare

Expanded text:
um ea quae communiter a doctoribus traduntur. Prima via sumitur ex parte punitionis peccatorum. Secunda ex parte cognitionis nostrae. Tertia ex parte finis, sine ex parte finalis boni, quod intendimus adipisci. Prima via sic patet. Nam ut supra dicebatur lex humana non omnia peccata punit, quod duplici de causa contingit. Prima est, quia communiter populus non potest attingere punctalem formam vivendi, ideo oportet aliqua peccata dissimulare et non punire lege humana, ad hoc ut possit durare principatur in populo: non enim esset possibile aliquem diuturne principari, si vellet omnia cipante, non tamen est possibile simpliciter omnia delicta puniri: quia non omnia perveniunt ad notitiam principis. Immo aliqua sunt adeo occulta, ut interiores concupiscentiae, quae lege humana puniri non possunt. Oportuit igitur praeter legem humanam dari aliquam legem, ut nulAd hoc autem faciendum non sufficit lex naturalis, utim prosequendo parebit. oportuit igitur dare
Abbreviated transcription (Latin):
deantur ẽẽ p̃ter iusticiam lega¬
lem ⁊ põttiuam / non tñ st̃ pret̾
iticiam simpliciter si ionabli
fiant exigentib ꝑeaticularib
circunstantiis. ¶Inde est ergo ꝙ
in iudicando aliqua dñr esse de
equalitate ailiq̃ de rigore. aliqua
u̾o ex clementiaI nam qͣm diu res¬
gula legis manet recta ⁊ equal
non plicata ad aliqͣm partem:
Iudicia m̃surata ẜ talem regu¬
lam dñr ex equttate procedẽ si
uero exigentib conditonib de¬
linq̃ntis legalis regula plicet᷑
fcm dicetur procedere ex gr̃a ul
ex clementia s si dc̃a regula pli¬
cetur ad partem oppoĩtam fiet
iudicium ex rigore siuie ex seu̾i¬
tate ⁊ qr hec omnia iuiste ⁊ rõna-¬
bilit fieri possunt clementia et
seu̾itas simul cũ iusticia post̾
humanam ⁊ naturalem opor
aliqui de suo ingenio pre¬
sumentes dicentes theoᵃ ͫͫ sr̃¬
fluere ex quo hẽmus pħ̾icas diᷤᷤ¬
ciplinas in quib det̾minare de
omni ente:⁊ suꝑfluere legem e¬
uangłicam ⁊ diuinam ex quo

Expanded text:
antur esse praeter iustitiam legalem et positivam; non tamen sunt praeter iustitiam simpliciter, si rationabiliter siant exigentibus particularibus cirunstantiis. Inde est ergo quod in iudicando, aliqua dicuntur esse de aequalitate, aliqua de rigore, aliqua vero et clementia. Quam diu regula regis manet recta et aequalis, non plicata ad aliquam partem, iudicia mensurata secundum talem regulam dicuntur ex aequalitate procedere. Si vero exigentibus conditionibus delinquentis legalis regula pliceturfactum dicetur procedere ex gratia vel ex clementia. Sed si dicta regula plicetur ad partem oppositam, fiet iudicium ex rigore sine severitate. Et quia haec omnia iuste et rationabiliter fieri possunt, clementia et severitas simul cum iustitia possunt humanam et naturalem, oporurerunt enim aliqui de suo ingenio praesumentes, dicentes Theologiam supefluere, ex quo habemus phyficas disciplinas, in quibus determinatur de omni ente et superfluere legm Evangelicam et divinam, ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
care ad partem unami ⁊ agere
ad partem oppõitam ⁊ rigidius
punire peccantem qmͣ lex deter¬
minet. Nam particulares cir¬
tũstantie que lege det̾minari ñ
possunt aliqñ alleuiant delictũ.
⁊ tunc iuste ⁊ scd̃m rõnem ele¬
ment̾ agitur cũ delinq̃nte alñ¬
u̾o tales cirtũstantie agrauant.

Expanded text:
care ad partem unam, et agere ad partem oppositam, et rigidius punire peccantem, quam lex determinet. Nam particulares circumstantiae, quae lege determinari non possunt, aliquando alleviant delictum: et tunc iuste et secundum rationem clementer agitur cum delinquente. Aliquando tales circumstantiae aggrava
Abbreviated transcription (Latin):
tet pugnatiuos hommes pos¬
se sustinere magitudinem ꝓõ¬
deris. ẜo posse sufferre qiͣ assid¬
uos inembroꝵ motus ⁊ labo¬
res magnos. Tertio posse tol¬
lerare ꝑcitatem uctus. Qrͣto ñ
turare de ĩcommoditate iacen¬
di ⁊ standi. Quinto rectu iusti¬
p̃ciari corporalem uitam. Sex¬
to nõ horrere sanguinis effusi-
onem. SSepturio lp̃e aptitudi¬
nem ⁊ industriam ad procedẽ¬
dum se ⁊ feriendũ alios. Ot¬
tauo n̾ecundari ⁊ erubescere e¬
ligere turpem sugam. ¶Est
enim primo ncͣcm bellantib
posse sustinere ponderis mag̾¬
nitudinem nam inhermes a¬
qͣcunq parte feriantur occum

Expanded text:
tet pugnativos homines postet pugnativos homines posse sustinere magnitudinem ponderis. Secundo posse sufferre quasi assiduos membrorum motus, et labores magnos. Tertio posse tolerare parcitatem victus. Quarto non curare de incommoditate iacendi et standi. Quinto quasiretiare corporalem vitam. Sexto non horrere sanguiniseptimo habere aptitudinem, et industriam ad protegendum se et feriendum alios. Octavo vercundari et erubescere eligere turpem fugam. Est enim primo necessarium bellantibus posse sustinere ponderis magnitudinem. Nam inermes quacunque parte feriantur, succum
Abbreviated transcription (Latin):
opus bellicosum ⁊ industria mẽ¬
tis omnino requirunt modum
contrarium. nam ut scrib̾r ĩ ẜo
de aĩa molles carne hñtes cõpac¬
tos neruos ⁊ lacertos sunt mro¬
si ⁊ fortiores corpore sunt aptõ¬
res ad pugnam. ¶Si igitur
uero conformantia nos ałibus
bellicosis st̃ magnitudo extremi¬
tatum ⁊ latitudo pestoris. Uide¬
mus enim leones alium fortis¬
simos hr̃e magna brachia ⁊ la¬
tum pestus. Qñ igitur in hoĩe
uidemus ꝙ sit uigilans oculis
erestus cefuice durus in sarne
compastus in r̾uis ⁊ musculis
hñs longa brachia ⁊ latũ pec¬
tus debemus arguere ip̃m esse
bellicosum ⁊ aptum ad pug¬
nam. tales ergo q̃rendi sunt
bellatores qr ut płimũ conuẽit
eos esse aꝑtos ad astões bellitas¬
homines bellicosi ut bñ ꝑugnẽt¬
⁊ ut eos strenue uellare cõtingat.
que hr̃e debent hoĩes bellatores
ẜ que qnͣtum ad p̃sens spectat
inuestigare pot̾imus quos ⁊ q̃¬
les bellatores d rex aut prĩcers
eligere.¶Primo enim opor¬

Expanded text:
opus bellicosum, et industria mentis, omnino requirunt modum contrarium. Nam ut scribitur in 2. de Anima, molles carne aptos tos nervos, et lacertos, sunt virosi et fortiores corpore, sunt aptiores ad pugnam. Signa vero conformantia nos animalibus bellicosis, sunt magnitudo extremitatum, et latitudo pectoris. Videmus enim leones animalium fortissimos habere magna brachia, et latum pectus. Quando igitur in hmine videmus, quod sit vigilans oculis, erectus cervice, durus in carne, compactus in nervis et musculis, habens longa brachia, et latum pectus. debemus arguere ipsum esse bellicorum, et aptum ad pugnam. Tales ergo quaerendi sunt bellatores, quia ut plurimum contingit eos esse aptos ad actiones bellicashomines bellicosi, ut bene pugnent, et ut eos strenue bellare contingat. quae habere debent homines bellatoresquantum ad praesens spectat investigare poterimus quos aut quales bellatores debet rex aut princeps eligere. Primo enim opor
Abbreviated transcription (Latin):
¶Sunt autẽ signa ꝑ que oñ¬
ditur aĩositas ⁊ strenuitas cor¬
dis iugilantia oculoꝵ ⁊ elcõ cer¬
uitis. Ideo dicit uegetius ꝙ ad
olescens marcio operi deputand̃
d ẽẽ iugilantib oculis ⁊ erecta
teruice. ¶Si igna uero ꝑ que
ostenditur fortitudo corporis ⁊ ui¬

Expanded text:
Sunt autem signa, per quae ostenditur animositas et strenuitas cordis, vigilantia oculorum, et erectio cervicis. Ideo dicit Vegetius, quod adolescens Martio operi deputandus debet esse vigilantibus oculis, et erecta cervice. Signa vero, per quae ostenditur fortitudo corporis
Abbreviated transcription (Latin):
sobrietas: et abstinentia. Cũc
eigo mulieres st̃ temperate qñ
st̃ caste. honeste. abstinentes.
et sobrie. Secet enĩ coniuges ẽẽ
creandam prolem, nam si con¬
iunx castitatem non seruet de

Expanded text:
c ergo mulieres sunt temperatae, quando sunt castae, honestae, abstinentes, et sobriae. Decet enim coniuges esse creandam prolem. Nam si coniux castitatem non servat, de
Abbreviated transcription (Latin):
enimͤ regimen coniugaie a pat̾¬
nali ⁊ ⁊ a seruili. S qr nõ suf¬
ferens a pr̃nali ⁊ seruili nisim
sp̃ali tractetur quo regimine
regende st̃ coniuges. Ideo oz dr̃e
in sp̃ali aliqua de regimine cõ¬
communem regulam ẽẽ ad õe
regimen. Nam qui bñ uult a¬
liquem regere: oꝑtet ip̃m sp̃aledhre
cantelas ad ea circa que uidet
ip̃m magis deficere. Nam sic̃
ẽ in locutionib sit suo modo ẽ ĩ
ip̃is operib uidemus enim ali¬
quos habere linguas disertas a¬
liquos uero balbucientes ⁊ qui
balbuciunt non eodem modo bal¬
buciunt s aliqui difficilius pro¬
ferunt linum uerbum: aliquibie¬
ro di facilius qui ergo balbutien¬
tes uellet in loquela dirigere o¬
poteret eos instruere ut sp̃alem ꝑ¬
pugnam et sp̃alem cognatũ ac¬
tiperent ccͣ ea u̾ba que det̾ius ꝓ¬
ferre possunt. Uñ ⁊ aliquos phos
leginus sic fecisse. qui cum eẽnt
impedite lingue accipientes sp̃a¬
lem conatum contra illas litt̾at
quas deterius proferebant ftĩ

Expanded text:
 regimen coniugales a paternali, et etiam a servili. Sed quia non sufferens a paternali et servili, nisi in speciali tractetur, quo regimine regendae sunt coniuges: ideo oportet in speciali dicere aliqua de regimine cocommunem regulam ad omne regimen. Nam quicunque vult aliquid bene regere, oportet ipsum speciales habere cautelas ad ea, circa quae videt ipsum magis deficere. Nam sicut est in locutionibus, sic suo modo est in ipsis operibus. Videmus enim aliquos habere linguas desertas, aliquos vero balbutientes esse: et qui balbutiunt, non eodem modo balbutiunt: sed aliqui difficilius proferunt unum verbum, aliqui vero difficilius aliud. Qui ergo balbutientes vellet in loquela dirigere, oporteret eos instruere, ut specialem pugnam et specialem conatum acciperent circa ea verba quae deterius proferre possent. Unde et laiquos Philosophos legimus sic fecisse, qui cum essent impeditae lignae, accipientes specialem conatum circa illas literas quas deterius proferebant, facti
Abbreviated transcription (Latin):
mobiles et instabiles. ¶Primo
igitur femine cõpossunt ut pli¬
niũ sunt intemperate et passio¬
num insecutrices / nam qr ĩ eis
rõ deficit. nõ sic hñt ut retrahã¬
tur a concupiscentus sic̃ uir
qui est rõne prestantior. ¶Stdõ¬

Expanded text:
obiles et instabiles. Primo ergo foeminae, cum possunt, ut plurimum sunt intemperatae, et passionum insecutrices. Nam quia in eis ratio deficit, non sic habent ut retrahantur a concupiscentiis: sicut vir, qui est ratione praestantior. Se
Abbreviated transcription (Latin):
ter rõne deficiunt s magis est
passio ut uerecundia. Si eĩ se cõ¬
tinent ꝙ non garrulent ⁊ non
litigent magis hec faciunt ex
u̾ecundia quam ex rõne q̃r cũ
mote st̾ nesciunt se mod̾are: et
sine freno litigant et gartiunt.
Uidemus autẽ feminas plus
ꝑseuerare in litigando et garro¬
lando qͣm uiros eo ꝙ magis a
rõne deficiunt qͣm ip̃i. ¶ Terti
o Qͥ mulieres esse mobiles et in¬
stabiles ꝙ forte hoc accidit ex
debilitate complexionis. nam̃
cũ aĩa ut suꝑuis dicebatur ut
płimum sequatur complexio¬
nes torporis: sicut mulieres ha¬
bent corpora mollia ⁊ instabi¬
lia sic uoluntate et desideriost̾
instabiles ⁊ mobiles. Cap̃ . xix¬
quo regĩe õs ciues ⁊ maxĩe reges

Expanded text:
tione deficiunt: sed magis est passio ut verecundia: si enim se continent ut non garriant et non litigent, magis hoc faciunt ex verecundia quam ex ratione. quare cum motae sunt, nesciunt se moderare, sed sine fraeno garriunt et litigant. Videmus enim foeminas plus perseverare in litigando et garriendo, quam viri; eo quod magis a ratione deficiant quam ipsi. Tertio contingit mulieres mobiles et instabiles: quod et forte accidit ex debilitate complexionis. Nam cum anima ut superius dicebatur ut plurimum sequatur complexiones corporis: sicut mulieres habent corpus molle et instabile, sic voluntate et desiderio sunt instabiles et mobiles. Quo regimine omnnes cives, et maxime reges
Abbreviated transcription (Latin):
serentur cum uident aliquos
dura pati. ¶Tercio tonside¬
randum est in mulierib qr cõ¬
munit̾ nimis excedũt. uñ cum
sunt pie ualde pie. ⁊ tum sint cͥ¬
deles tunc sunt ualde crudeles
de inueretunde. ¶Postqͣm eĩ
mulieres audaciam capiant
tanta turpia ꝑpetrant ꝙ uix in¬
uenirentur uiri adeo inu̾etun¬
di ut possint tanta turpia oꝑa
ẽẽ laudabile in mał uero ẽ ui¬
tuperabile. ¶Uiso q̃ sunt lau¬
dabilia in feminis restat uid̾e
que st̃ uituperabilia in eis. Poᷤ¬
sumus autẽ tria narrare ĩ fe
minis uituperabilia qr ut płi¬

Expanded text:
serentur, cum vident aliquos dura pati. Tertio considerandum est in mulieribus, quia communiter nimis excedunt. unde cum sunt piae, sunt valde piae: et cum sunt crudeles, sunt valde crudeles: is inverecundae. Postquam enim mulieres audaciam capiunt, tanta turpia perpetrant, quod vix invenirentur viri adeo inverecundi ut possint tanta turpia operesse laudabile, in malis vero est vituperabile. Viso, quae sunt laudabilia in foeminis: restat narrare quae sunt vituperabilia, in eis. Possumus autem narrare tria in mulieribus vituperabilia. Pri
Abbreviated transcription (Latin):
moralib scientiis qr per eas
scire poterunt quomodo se. et
alios debeant gubernare mo¬
ralium autẽ scientiaꝵ uiueĩs q¬
ẽ insecutor passionum non ẽ
sufficiens auditor in etate er¬
nõ sunt proponende illis sed
se refrenent ne passiones ⁊ las¬
tiuias inseqͣntur: efficient᷑et dis¬
positi ut sint sufficient̾ audi¬
tores moralium per que se. et
alios gubernare cognoscant.
Sic ergo regendi sunt iuueneᷤᷤ
a .xiiiiͦ. decimo anno ultra ut a

Expanded text:
moralibus scientiis: quia per eos scire poterunt, quomodo se et alios debeant gubernare: moralium autem scientiarum iuvenis et insecutor passionum non est sufficiens auditor. In aetate ernon sunt proponendae illis: sedse refraenent ne pasisones et lascivias insequantur, efficiuntur dispositi ut sunt sufficientes auditores moralium, per quae se et alios gubernare cognoscant. Sic ergo regendi sunt iuvenes a decimoquarto anno ultra: ut a
Abbreviated transcription (Latin):
sibi amultis cur phauetur ad
in egestate uiueret: ip̃e non dena¬
rioꝵ cupidus s ostenderet ꝙ fa¬
tile ẽet ph̾is ditari si ccͣ talia
curam gererent. Uidit per astro¬
nomiam futurã esse magnaz
copiam oliuaꝵ ab omnib aũ
incolis illius regionis emit
totum oleum ꝙ recollesturi
erant in anno ficturo mutu¬
ata ergo petunia ⁊ datã arra
bona pro ficturo oleo: tũ quia
nullus poterat uendere oleũ
nisi ip̃e. tũ ⁊̃ qr ei erat magnͣ
copia olei lucratus est peciũ¬
am multam ⁊ostendit ꝗd̃
facile erat ph̾is ditari. ¶ Se¬
cundum particulare gestu
ꝙ recitat id̾ pħs est de quodã
siculo qui emit totum ferrũ
nundinaꝵ ⁊ qr ip̃e solus fer¬
rum uendebat lucrabatur pe¬
cuniam ut uolebat. Int̾ cet̾a

Expanded text:
sibi a multis cur philosopharesibi a multis cur philosopharein egestate viveret. ipse non denariorum cupidus, sed ut ostenderet quod facile esset Philosophis ditari, si circa talia curam gererent; vidit per astronomiam, futuram esse magnam copia olivarum: et ab omnibus incolis regionis illius emit tantum oleum, quod recollecturi erant in anno futuro. Mutuata ergo pecunia, et data arra bona pro futuro oleo: tum quia nullus poterat vendere oleum, nisi ipse: tum quia etiam erat magna copia olei. lucratus est pecuniam multam, et ostendit quod facile erat Philosophis ditari. Secundum particulare gestum quod recitat idem Phil. est de quodam Siculo, qui emit totum ferrum nundinarum: et quia ipse solus vendebat, lucrabatur pecuniam ut volebat. Inter ca
Abbreviated transcription (Latin):
aues ⁊ ałia quadrupedia conser¬
uentur ⁊ q̃ terra magis ualeat
ꝓ agricultura q̃ magis acl uine¬
aꝵ plantatõem ⁊ quał cura ccͣ¬
tra arbores sit gerenda. disposui¬
mus silentio pertransure eo qd̃
alii de talib sufficienter tradi¬
disse uidentur: palladius eniz
multa de hiꝰ enarrauit. ¶Se¬
cunda uia utilis ad acquiiendũ
quis per maie aut ꝑ terram de¬
feit mercatõnes aliquas ul al¬
riam que fit per mares ⁊ pond̾iᷤ
portatiuam que fit per terram
⁊ assistricem¶Tercia uia acqui¬
rendi pecuniam dicitur merten¬
naria ⁊ uel conductina ut curci
quis spe m̾cedis uł p̃cio condu¬
ctus: aliqua operatur. ¶Qr
ergo quis nouit particularia
fc̃a aliquoꝵ quib petuniam
sunt lucrati dr̃ scire lucratiuã
exꝑimentalem. Rectrat enim
pħs duo particularia gesta qͥ¬
b fuit pecunia acquisita. ¶P̃¬
mũ est ꝙ fecit tales melleus
unus de .uii. sapientib qui pͦ¬
ph̾ari inceperunt. Ip̃e enim cũ¬
ess pauper ⁊ improperarecur

Expanded text:
serventur, et quae terra magis valeat pro agricultura: quae magis ad vinearum plantationem, et qualis cura circa arbores sit gerenda, disposuimus silentio pertransire, eo quod alii de talibus sufficienter tradidisse videntur. Palladius enim multa huiusmodi enarravit. Secunda via utilis ad pecuniam acqquis per mare aut per terram defert mercationes aliquas, vel asriam quae sit per mare: et ponderis portativam quae sit per terram: et assistricem. Tertia via acquirendi pecuniam, dicitur esse mercenaria vel conducta: ut cum quis spe mercedis, vel precio conductus aliqua operatur. Quarergo quis novit particularia facta aliquorum, quibus pecuniam sunt lucrari, dicitur scire lucrativam experimentalem. Recitat enim Philosophus duo particularia gesta, quibus fuit pecunia acquisita. Primum est, quod fecit Thales Milesius unus de septem sapientibus, qui pphari coeperunt. Ipse enim cum pauper, et improperaretur
Abbreviated transcription (Latin):
dendũ sb̃e eius si de hoc penͦ acci¬
piatur nulla usura committi¬
tur s si quis domum uenderet
uł commutaret ꝙ non est ꝓpriꝰ¬
etus dato ꝙ non statim petuni¬
am acciperet s p̃p usum domus
uellet ult̾iorem petuniam acci¬
pere usuram committeret. qr iã
usus non spectaret ad ip̃m post¬
qm per uenditõm concessisset
uenditur usus qui non spectat
ad creditorem contra naturam
est. decet ergo reges ⁊ principes
si uolunt naturaliter domina¬
ri ꝓhibere usuras ne fiant eo ꝙ
iuri naturali contradicãt Cap̃
xii. q diu̾si sunt modi lucrãdi
pecuniam ⁊ ꝙ aliqui modorum

Expanded text:
ntiae eius; si de hoc pensio accipiatur, nulla usura committitur. Si quis domum venderet vel commutaret; quod non est preius, dato quod non statim pecuniam acciperet, si propter usum domus vellet ulteriorem pecuniam accipere, usuram committeret: quia iam usus non spectaret ad ipsum, postquam per venditionem concessisset venditur usus, qui non spectat ad creditorem, contra naturam est. Decet ergo reges et principes, si volunt naturaliter Dominari, prohibere usuras ne fiant eo quod iuri naturali contradicant. Quod diversi sunt modi lucrandi pecuniam, et quod aliqui illorum
Abbreviated transcription (Latin):
Iita finem primi pol̾. distĩ¬
guit pħs diuersos modos
quib nunimismata acquirũ¬
tur. contragit enim hoc fieri qiͣ
quinq uiis quaꝵ una dẽ pos¬
sessoria. Scd̾a mercatoria. Ter¬
cia mercennaria uł conducti¬
ua. Quarta experimen. Quin¬
ta artificialis Possessoria ui-¬
a quid̃ acquiritur pecunia qñ
quis possõ nib hñdans ex fruc¬

Expanded text:
irca finem primi Polit. distinguit Philosophus diversos modos, quibus numismata acquiruntur. Contingit enim hoc fieri quasi quinque viis. Quarum una dicitur possessoria. Secunda mercativa. Tertia mercenaria vel conducta. Quarta experimentalis. Quinta artificia. Via autem possessoria acquiritur pecunia, quando quis possessionibus abundans, ex fruc
Abbreviated transcription (Latin):
nare. Usus autẽ nõ ꝓprius est
apparere. multi enim ostendt̃
ad apꝑendum ⁊ ut uideantur
diuites. sic ⁊̃ usus ꝓprius domꝰ
est inhĩtare. usus nõ ꝓprius ẽ
ip̃am uendere uł commutare.
multi enim domos fabricant
non adinhĩtandum s ad uen¬
dendum de omni autẽ usu sũ sit ꝓpͥuis siue
nõ ꝓprius p̃t accipi pensio si u¬
sus ille concedi possit absq con¬

Expanded text:
nare. Usus vero non proprius, est apparere: multi enim ostendunt ad apparendum et ut videantur divites. Sic etiam usus proprius domus, est ihabitare. usus non proprius, est ipsam vendare, vel commutare: multi enim domos fabricant non ad inhabitandum, sed ad vendendum. De omni autem usu, sive sit proprius, sive non proprius, potest accipi pensio, si usus ille concedi posset absque con
Abbreviated transcription (Latin):
modo pt̃ percipere iudex peccantẽ
nõ peccasse ex elcõrie s ex igno¬
rantia. uł ex infortuno d ad
clem̃tiam declinare. Idõ dr̃ pͥmo¬
retħ. ꝙ iudicans d aspicẽ nõ ad
ille qui nunc deliquit multabo¬
na oꝑa prius fecit d eigo uidex
nõ ita respicere ad partem ut ad
hoc particulare negocium ĩ quo
deliquit: sicut ad totum ut sic̾
turnitas temporis retroacti/ nã
conuenit ⁊̃ in pauco tp̃r facere
multa boria opera. duo ergo de¬
bent inducere regem aut quẽ

Expanded text:
modo potest percipere iudex peccantem modo potest percipere iudex peccantem non peccasse ex electione, sed ex ignorantia, vel ex infortunio, debet ad clementiam declinare. ideo det. quod iudicans debet aspicere non ad ille qui nunc deliquit multa bona opera prius fecit: debet ergo iudex non ita respicere ad partem ut ad hoc particulare negocium in quo delinquunt, sicut ad totum ut sicutturnitas temporis retroacti. nam contingit etiam in pauco tempore facere multa bona opera: duo ergo debent inducere regem aut que
Abbreviated transcription (Latin):
extollenda supra u̾cratem ⁊ su-¬
pra iustitiam. ¶ Scd̃m ꝙ in¬
clinare d iudicem ad clemẽtiã
ẽ ip̃e legis lator. nam forte ipse
rex uel ip̃e princeps tuiius est
leges ferre si considerarent condi¬
tõnes peccantis. indulgerẽt ei
qͣre si iudex hoc pt̃ opinari ꝙ le¬
gis letor dispensaret in legibus
⁊ parceret reo magis d agere c̃ũ
eo misericorditer qͣm crudeliter
quam ad leges. ¶Terciũ incli-¬
nans ad pietatem est pus in¬
tellectus legum. leges eniri ad
terrendum delinq̃ntes qͣndam
ampliorem seueritatem conti¬
nent quare si legum uerba ut
terreant peccantes sunt amplio¬
ris seueritatis contemptiua.
decet ut per ꝑium intllc̃m mo¬
deretur supplicii magnitudo hoc
legum: s ad intllcm legis. ¶ Qrͣ¬
tum est interitio operantis/ na
licz opus de quo incusatur aliqͥs
sit de gn̾e maloꝵ ip̃e forte nõ ha¬
cidõ prauam ut opus ostendit.
⁊ quia dubia indicanda sunt
in meliorem partem si aliquo

Expanded text:
extolenda supra veritatem, et suextolenda supra veritatem, et supra iustitiam. Secundum quod inclinare debet iudicem ad clementiam, est ipse legislator. nam forte ipse rex, vel ipse princeps cuius est leges ferre si consideraret conditiones peccantis, indulgeret eis: quare si iudex hoc potest opinari quod legislator dispensaret in legibus et parceret reo, magis debeat agere cum eo misericorditer quam crudeliter.quam ad leges. Tertium inclinans ad pietatem est pius intellectus legum. leges enim ad terrendum delinquentes quandam ampliorem severitatem continent: quare si legum verba ut terreant peccantes sunt amplioris severitatis contentiva, decet ut per pium intellectum moderetur supplicii magnitudo. hoclegum, sed ad intellectum legis. Quartum est intentio operantis. nam licet de quo incusatur aliquis sit de genere malorum, ipse forte non haadeo pravam, ut opus ostendit: et qia dubia iudicanda sunt in meliorem partem, si aliquo
Abbreviated transcription (Latin):
dio ꝑtium s ex dilcõne iustitie
snĩas proferant¶ hant exꝑiẽtiã
agibilium. ut cognoscentes par¬
ticularia acta melius discuti¬
ant causas. Cap̃ .xxiii. quot¬
ut inclulgeant humanis et
decem enumerare possumꝰ
ad que decet respicere iudicẽ ut
humanis indulgeat ⁊ ut sit cle¬
mens: poꝰ qͣm seuerus. ¶Pri¬
mũ ẽ ip̃a natura humana.
Scd̃m est legislator. Tertiũs
pius intllcũs legum. Quartõ
operantis intentio. Quirctum
multitudo bonoꝵ oꝑeꝵ. Sextũ
diturnitas tp̃ris retroacti.
Septimum excessus bonitatis
supͣ maliciam. Octauum pa¬
tientia accusati. Nonum cor¬
rigibilitas peccantis. Decim̃
subiectio deliriq̃ritis. ¶Ori¬
mo enim ip̃a natura huma¬
na clamabat pro clementia de¬
linquentis s nam cum n atura
humana de se ut sit debilis et
mutabilis ⁊ prona ad malũ.
si contingat aliquem delinq̃re
infirmitas nature supplicat ꝓ
parcentem humanis appellat
super iustum qr clementia est

Expanded text:
dio partium, sed ex dilectione iustitiae dio partium, sed ex dilectione iustitiae sententias proferant: habeant experientiam agibilium, ut cognoscentes particularia acta melius discutiant causas. Quae, et quotut indulgeant humanis, et decem numerare possumus, ad quae decet respicere iudicem, ut humanis indulgeat, et ut sit clemens potius quam severus. Primum est ipsa natrura humana, secundum legislator, tertium pius intellectus legum, quartum operantis intentio, quintum multitudo bonorum operum, sextum diuturnitas temporis retroactis, septimum excessus bonitatis supra malitiam, octavum patientia accusati, novum corrigibilitas peccantis, decimum subiecto delinquentis. Primo enim ipsa natura humana clamat pro clementia delinquentis. nam cum natura humana de se sit debilis, et mutabilis, et prona ad malum, si contingat aliquem delinquere, infirmitas naturae supplicat pro parcentem humanis appellat supra iustum, quia clementia est
Abbreviated transcription (Latin):
ces non debite se hant ad nego¬
cia agibilia ut sint in exꝑti hu¬
manoꝵ actuum facient iudici¬
um suspiciosum qr aliqñ ex
leui susꝑicione alios condemy¬
nabĩtssion erit ergo rectum iu¬
dicium nisi concurrat ibi auc¬
toritas iudicandi: prudentia
legum. ⁊elus iusticie si exꝑien-¬
tia agibilium Inam siłr in cu-¬
rando morbos corporales aliqñ
plus proficit exꝑtus qm arti-¬
fex eo c ħ̾at noticiam conditõ¬
num ꝑticulariuni/ sic in iudi¬
cio agibilium ⁊ in discutõrie
cãꝵ aliqñ plus profitiunt ex¬
ꝑti qm̃ scientes iura /omnia
igitur predc̃a requirũtur ad
recte ⁊ debite iudicandũ. ¶ Pa¬
tet itaq quales iudices ⁊ qͣles
discussores cãꝵ querere deceact
regiam maiestatem: nam decz
eos tales querere qui sint hũi¬
les: non excedentes austoritatẽ
sibi commissam sint prudẽtes
in legib sciertes eas applicare
adlitigia exorta hant ⁊elum
iusticie ut non ex amore ł ex o¬

Expanded text:
ces non debite se habent ad negoces non debite se habent ad negocia agibilia, ut si sint inexperti humanorum actuum, facient iudicium suspitiosum, quia aliquando ex levi suspitione alios condemnabunt. non erit ergo rectum iudicium, nisi concurrant ibi auctoritas iudicandi, prudentia legum, zelus iustitiae, et experientia agibilium. Nam sicut in curando morbos corporales aliquando plus proficit expertus quam artifex, eo quod habeat notitiam conditionum particularium: sic in iudicio agibilium et in discussione causarum aliquando plus proficiunt experti quam scientes iura, omnia ergo praedicta requiruntur ad recte et debite iudicandum. Patet itaque quales iudices et quales discussores causarum quaerere deceat regiam maiestatem: nam decet eos tales quaerere qui sint humiles, non excedentes autoritatem sibi commissam; sint prudentes in legibus scientes eas aplicare ad litigia exorta: habeant zelum iustitiae, vel ut non ex amore vel o
Abbreviated transcription (Latin):
uidel partes litigantes negociũ
de quo litigant. leges ẜ quas
sunt litigia iudicanda. ⁊ legis¬
latorem. ut regem aut principẽ
a quo datur auctoritas indicã¬
ti. expeditur autem iudices ut
recte iudicent ad omnia hec de¬
bite se l̃esnam iudicium nõ
d ẽẽ usurpatum nec temerari
te se hñt ad legislatorem faci¬
ent iudiciuri usurpatum tũc
quidem dñr iudices non recte
se hr̃e ad legislatorem qñ excedt̃
auctoritatem sibi commissã.¬
¶ Secundo dñr iuidices facẽ
iudicium temerarium: si nõ
iecte se hñt ad leges ut si care-¬
ant legum prudentia. Nã sr̃ĩ
cognitione legum: recte cause
udicari non possunt. ¶Cer-¬
cio si uidices non debite se hñt
ad partes litigantes facient
iudicium iniquũ. Nam ut p
sta media inter utrasq ꝑtes: qr
ad unam partem declinat per
amorem ab alia uero recedit
ꝑ odium o ip̃m iuclicare iniq
qr tunc iudicium nori procedit
ex zelo iusticie s ex amore uł ex
odio partium. ¶Qiͣto si uidi¬

Expanded text:
icet partes litigantes, negocium de quo litigant, leges secundum quas litigia iudicanda, et legislatorem aut regem aut principem a quo datur auctoritas iudicandi. Expedit autem iudices ut recte iudicent, ad omnia haec debite se habere. nam iudicium non debet esse usurpatum, nec temerariute se habent ad legislatorem, faciunt iudicium usurpatum. Tunc quidem dicuntur iudices non recte se habere ad legislatorem, quando excedunt auctoritatem sibi commissam. Secundo dicuntur iudices facere iudicium temerarium, si non recte se habent ad leges, ut si carent legum prudentia: nam sine cognitione legum, recte causae iudicari non possunt. Tertio si iudices non debite se habent ad partes litigantes, facient iudicium iniquum: nam ut patet cta media inter utraque partes: qad unam partem declinat per amorem, ab alia vero recedit per odium, oportet ipsum iudicare inique: quia tunc iudicium non procedit ex zelo iustitiae, sed ex amore vel odio partium. Quarto si iudi
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ pħi ͣ si consideretur mod̾
⁊ status hominum est expe¬
dientior ciuitatił ait enĩ põs¬
sessiones ⁊ res ciuium debere
esse ꝓprias ⁊ communes.ꝓpͥ¬
as quidem qͣntum ad dñiũ:
cõmunes uero pp̃ uirtutem libã¬
litatis. ¶ Diligent̾ igituꝵ
inspecta humana conditõne
ꝓut communiter ppls obser¬
uatiuus est legum ⁊ la̾dabi¬
lium ordinationum expedit
prias qͣntum ad dominium:
nam quilz dominans bonis
ꝓpriis adhibebit debitam dili¬
gentiam circa illa. Expedit
autem talia ẽẽ communia
scd̃m lib̾alitatem ¶ qr ciues int̾
se debent lib̾alesesse commiũ¬
cando sibi inuicem propria
bona/ uñ ⁊ apd̃ lacedemones

Expanded text:
autem Philosophi, si consideretur modus autem Philosophi, si consideretur modus et status hominum, est expeditior civitati: ait possessiones et res civium debere esse proprias, et communes, proprias quidem quantum ad dominium, communes vero propter virtutem liberalitatis. Diligenter igitur inspecta humana conditione, prout communiter populus observativus est legum et laudabilium ordinationum, expedit prias quantum ad dominium: nam quilibet dominans bonis propriis adhibebit debitam diligentiam circa illa. Expedit autem talia esse communia secundum liberalitatem: quia cives inter se debent liberales esse, communicando sibi invicem propria bona. Unde et apud Lacedaemones,
Abbreviated transcription (Latin):
mulos quos hñt ita sb̃iectos
pp̃ diuturnam conuersatõem
tot litigia orũtur/ qͣntomagis
orirentur inter ciues quoꝵ un
alti sb̃ esse non uellet si hrent
heditatem communem. ⁊ si
oporteret eos ualde ad inuicem
conũsari.¶Certia uia siũĩ¬
tur ex ꝑte imꝑitatis ciuium.
nam si omnib ciuib essent
helitates communes qr ual¬
de difficile ẽẽt ⁊ ualde sumptu¬
osum tantam multitudinez
extraneoꝵ querere qui possent
tantam terram colere expedu
ciuitati sit diuidi ut aliqui
ciuium terram colerent. aliqͥ
de fructib possõnum qͣm illi.
Insurgeret igitur dissentio in¬
ter eos qr agricole magis la¬
borantes tura possõnes minꝰ
de fructib caperent. Consid̾a¬
ta ergo infirmitate hominũ
⁊ diigenter uiso ꝙ communi¬
ter ppłs auia ꝑfc̃a deuiant ex¬
pedit tiuitati ne inter tiues o¬
rantur dissentõnes ⁊iurgia
nõ sic ẽe possõnes communes
ut sotrates statuebat. ¶ Uia

Expanded text:
mulos quos habent ita subiectos mulos quos habent ita subiectos propter diuturnam conversationem tot litigia oriuntur, quanto magis orirentur inter cives quorum unus alteri subesse non vellet, si haberent haereditatem communem, et si oporteret eos valde ad invicem conversari. Tertia via sumitur, ex parte imparitatis civium. nam si omnibus civibus essent haereditates communes, quia valde difficile esset et valde sumptuosum tantam multitudinem extraneorum quaerere qui possent tantam terram colere: expediret civitati sic dividi, ut aliqui civium terram colerent, aliquide fructibus possessionum, quam illi. Insurgeret igitur dissensio inter eos, quia agricolae magis laborantes circa possessiones, minus de fructibus caperent. Considerata ergo infirmitate hominum, et diligenter viso, quod communiter populus a via perfecta deviare, expedit civitati, ne inter issensiones et iurgia, non sic esse possessiones communes, ut Socrates statuebat. Via
Abbreviated transcription (Latin):
nos. Inimo illa consanguĩtas
que int̾ ip̃os existeret certa et
nota esse nõ poss ut in p̃h̃itis
ꝓbabatur. Si ergo terta cõsan¬
gumitas nõ tollit dissertõem
paucoꝵ hñtium hedctatem cõ¬
munẽ multo magis incerta
hiꝰ dissentõem non posset tol¬
lere int̾ multos ut inter om̃s
tiues. ¶Scdã uia ad inue¬
stigandum hoc idem sumitur
ex ꝑte communicantium ĩ he-¬
reditate communi. Nam ꝙͣto
aliqui plura hñt communia
tanto magis adinuicem con¬
u̾santur. S tum ẽẽ non pos¬
sit aliquos ualde ⁊ diu conu̾¬
sari ad inuitem nisi inter eos
litigia oriantur. ex ꝑte ip̃orũ
communicantium in h̾edita¬
te communi eo  oporteat eos
ualde ad inuicem conu̾sari o¬
stenditur ut płimum ip̃os hr̃e
ẜo pol̾. ꝙ ab ip̃is famulis qͥb
płimum indigemus. Pp̃ ancu¬
lares administratõnes maxĩe
offendimus ⁊ indignaur erga
ta colloquia ⁊ diu conu̾̃sari c̃
illis quare si inter dños ⁊ fa¬

Expanded text:
nos. Immo illa consanguinitas, nos. Immo illa consanguinitas, quae inter illos existeret, certa et nota esse non posset, ut in praehabitis probabatur. Si ergo certa consanguinitas non tollit dissensionem paucorum habentium haereditatem communem, multo magis infra huiusmodi dissensionem non posset tollere inter multos, ut inter omnes cives. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex parte communicantium in haereditate communi. nam quanto aliqui plura habent communia, tanto magis ad invicem conversantur: sed eum esse non possit, aliquos valde et diu conversari ad invicem, nisi inter eos litigia oriantur, ex parte ipsorum communicantium in haereditate communi, eo quod oporteat eos valde ad invicem conversari, ostenditur ut plurimum homines habere 2. Polit. quod ab ipsis famulis, quibus plurimum indigemus propter ancillares administrationes, maxime offendimur, et indignamur erga ta colloquia, et diu conversari cum illis. Quare si inter dominos et fa
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Prima uia sumitur ex
parte possõnum communiũ.
Sid̾a ex parte communicã¬
tium in reb illis. Tertia ex
parte imꝑitatis tiuium. P¬
est commune aliquib cum
unus ab usu ⁊ fructui illius
rei communis pp̃ alium im-¬
peditur/ consurgit lis ⁊ discor¬
dia inter eos. Uidemus enim
frẽs uterinos P hereditatem
qm communem hñt multa
hr̃e litigial dum unus hredi¬
tate illa non utitur: prout al¬
consanguinitate coniunctos
multa hũt litigia qr hrdita.¬
tem hñt communen qͣntoma
magis inter ip̃os ciues si omĩ¬
a eis ẽẽnt communia multao¬
rirentur litigia cum ip̃i młti
sint ⁊ diu̾saꝵ uoluntatũ nͨ sit
int̾ eos tanta coniunctio consã¬
guinitatis sicut inter uterinos
stẽs/ nam ⁊ si fieret. ut socratẽ
dicebat ꝙ omnes ciues pp̃ com¬
munitatem mulieꝵ ⁊ uxoꝵ cre¬
derent se ẽẽ consanguinitate cõ¬
lunctos attñ int̾ eos scd̃m reiue-¬
ritatem non ẽet tanta consan-¬
guinitas sicut inter fres uteri¬

Expanded text:
 Prima via sumitur ex  Prima via sumitur ex parte possessionum communium. Secunda ex parte communicantium in rebus illis. Tertia ex parte imparitatis Civium. Pest commune aliquibus, cum unus ab usu et fructu illius rei communis propter alium impeditur, consurgit lis et discordia inter eos. Videmus enim fratres uterinos propter haereditatem quam communem habent, multa habere litigia, dum unus haereditate illa non utitur prout alconsanguinitate coniunctos, multa habent litigia, quia haereditatem habent communem: quanto magis inter ipsos cives, si omnia eis essent cummunia, multa orirentur litigia, cum ipsi multi sint et diversarum voluntatum. nec sit inter eos tanta coniunctio consanguinitatis, sicut inter uterinos fratres. nam et si fieret ut Socrates dicebat, quod omnes cives propter communitatem mulierum et uxorum crederent se esse consanguinitate coniunctos; attamen inter eos secundum rei veritatem non esset tanta consanguinitas, sicut inter fratres uteri