comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cauerunt ubiq dño co oꝑante
& sermonẽ confirmante sequen¬
tibus sigrus Sub uingitur. Et
his qͥme introgabant : Sepe
legitur ds̃ omp̃s a scĩs int̾rogatus
sicut a moyse abrahã samubele
& ceceris. At gent̾iles ñ int̾rogabant
dm̃ sed consulebant idola ademo¬
nia. ad isrł autẽ dicit idẽ isaias
exꝑsona xp̃i. Totadie expandi
manꝰ meas ad popłm noncredentẽ.
sed contra dicentẽ mihi Totã diẽ
appellat. totũ tẽpus dominice
p̃dicatiorus usq ad passione illius
Qui uidelicet manus suas ad eundẽ
popłm extendit quia mimera bene.¬
ficioꝵ suoꝵ largissima bonitate
exhibuit: Expansio enĩ manuũ
donationẽ murierũ designat &
ille dicitur manꝰ expandere qui
poscentib beneficia largissime
tribuit: Nã mortuos illoꝵ suscita.¬
uit diuersas infirmitates morboꝵ
curauit: Esurientes & famelicos
panibus suis pauit : multaq: iN¬
numerabilia bona eis impendit
Quib sẽꝑ illi contra dixerunt di¬

Expanded text:
caverunt ubique Domino cooperante et sermonem confirmante, sequentibus signis. Sequitur: Et his qui me non interrogabant. Saepe legitur Deus omnipotens a sanctis interrogatus, sicut a Moyse, Abraham, Samuele et caeteris et gentiles non interrogabant Deum: sed consulebant idola et daemonia. Ad Israel autem dicit idem Isaias ex persona Christi: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi. Totum diem appellat totum tempus Dominicae praedicationis usque ad passionem illius. Qui videlicet manus suas ad eumdem populum extendit, quia munera beneficiorum suorum largissima bonitate exhibuit. Expansio enim manuum, donationem munerum designat. Et ille dicitur manus expandere, qui poscentibus beneficia largissime tribuit. Nam mortuos illorum suscitavit: diversas infirmitates morborum curavit, esurientes et famelicos panibus suis pavit, multaque innumerabilia bona eis impendit, quibus semper illi contradixerunt di
Abbreviated transcription (Latin):
dicentis offitio dicunt᷑ Obscurent᷑
oculi cordis illoꝵ idt̃ intellectꝰ
eoꝵ. ut ñ intelligant xp̃m filium
dĩ esse Et dorsũ illoꝵ semꝑ incurua
Sicut qͥ graue orins portat incur¬
uat᷑ int̾ram ita quodã modo pec¬
cator qͥpondere peccatoꝵ p̃mitur
incuruat᷑ sicut psalmista deplorat
dicetif Iniquitates meae suꝑ gres¬
sesunt caput meũ
Dico ergo nũquid sic offendert̃
iudȩi ut caderent. sub auđ solũmͦ
ut eoꝵ casus nihil ꝓfuerit : Absit :¬
& est sensus: uon offenderunt dm̃
iudȩi solũmodo ꝓpt̃ hoc ut ipsi
caderent. sedut multitudo gentiũ
in eoꝵ locũ surgeret amagnã uti¬
litatẽ casus illoꝵ nobis prestaret:
Unde sequitur: Sed illoꝵ delicto
salus gentib & illos emulent᷑. Acsi
dicer& aliis uerbis Irulloꝵ delicto

Expanded text:
officio dicuntur. Obscurentur oculi cordis eorum, id est intellectus eorum, ut non intelligant Christum Filium Dei esse; et dorsum eorum semper incurva: sicut qui grave onus portat incurvatur in terram, ita quodammodo peccator qui pondere peccatorum premitur, incurvatur; sicut Psalmista deplorat, dicens: Iniquitates meae supergressae sunt caput meum . Dico ergo: Nunquid sic offenderunt Judaei ut caderent? subaudis solummodo, ut eorum casus nihil profuerit. Absit. Et est sensus: non offenderunt Deum Judaei solummodo propter hoc ut ipsi caderent, sed ut multitudo gentium in eorum locum surgeret, et magnam utilitatem casus illorum nobis praestaret; unde sequitur: Sed illorum delicto salus est gentibus, ut illos aemulentur. Ac si diceret aliis verbis: In illorum delicto
Abbreviated transcription (Latin):
tas tuos occider̃. hoc in libro
rehũ pleruus narrat᷑ quomodo
achab & ie z abel cũ siba fauen¬
tibus ꝓpħas drũ occiderint Al¬
taria tua suffoderunt: Decem
tribus apud quas talia fiebant
quȩ uitulos aureos indan et
INbetel a ieroboam ad orandos
acceperunt altaria ierusolimi.¬
uaru tẽpli non suffoderant:. et
id circo intelligimꝰ qđ in ipsis decẽ
tribub licet quidã altaria dus
gentiũ aedificarent erant tamea
qui deo edificabant a ibi in mola-

Expanded text:
tas tuos occiderunt. Hoc in libris Regum plenius narratur, quomodo Achab et Jezabel cum sibi faventibus prophetas Domini occiderunt: altaria tua suffoderunt decem tribus, apud quos talia fiebant, qui vitulos aureos in Dan et in Bethel a Jeroboam ad adorandos acceperant, altaria Hierosolymitani templi non suffoderant, et idcirco intelligimus quod in ipsis decem tribubus. Licet quidam altaria diis gentium aedificarent, erant tamen qui Deo aed
Abbreviated transcription (Latin):
&̃ iezabelis: Quiretꝰ te uiri appel
milia illoꝵ quosds̃ sdorio grãe
suȩ seruauit necuruarent genua
sua ante baal indan & inbẽtel
aut in aliquo delubro idoloꝵ Sic̃
enĩ quinq prudentes uirginies
sigruficant om̃s uistos integrita¬
tem fidei habentes & in prũdeates
iniustos. quinq etiã fr̃s diuitis
qui torquebant᷑ apud inferos
om̃s iudȩos incredulos sic septẽ
milia illoꝵ sigruficant om̃s qͥ idola
non adorauer̃: Septenarius et¬
erũ numerꝰ plerisq in locis sa-¬
cratus ÷ & ponit᷑ sepissime ꝓutur¬
uersitate sicut inpsalmo ubi
dicit psalmista: dñe septies in
che laudẽ dicã tibis Exposuit

Expanded text:
te viri appellmillia illorum quos Deus dono gratiae suae servavit: ne curvarent genua sua ante Baal, in Dan et Bethel, aut in aliquo delubro idolorum. Sic enim quinque prudentes virgines significant omnes justos integritatem fidei habentes, et imprudentes injustos; quinque etiam fratres divitis, qui torquebatur apud inferos: omnes Judaeos incredulos; sic septem millia illorum significant omnes qui idola non adoraverunt. Septenarius etenim numerus plerisque in locis sacratus est, et ponitur saepissime pro universitate: sicut in psalmo, ubi dicit Psalmista Domino: Septies in die la
Abbreviated transcription (Latin):
sciunt᷑: hoc autẽ in loco p̃destina¬
tionẽ accipit ꝑ qđ ostendit nullũ
siue exiudȩis siue ex geritibus pre¬
destinatũ esse repulsũ. Prescunt̃
int̃ predestinationẽ & gr̃am qr̾
p̃destinatio ⁊ p̃paratio grã gr̃a
autẽ iam ipsa donatio muierũ
gratuita. Arnesciris. id est¬
nũquid ignoratis quid dicit scripa¬
.tura ibelia quẽ admodũ inter.¬
pellat dñm aduersus isrł contra.
eos uidelicet qui dedecẽ tribub¬

Expanded text:
pro praedestinatione accipitur, per quod ostendit nullum, sive ex Judaeis sive ex gentibus praedestinatum, esse repulsum. Praesciuntinter praedestinationem et gratiam: quia praedestinatio est praeparatio gratiae, gratia autem jam ipsa donatio munerum gratuita. An nescitis, id estnunquid ignoratis, quid dicit Scriptura in Elia, quemadmodum interpellat Deum adversum Israel: Contra eos videlicet, qui
Abbreviated transcription (Latin):
oNe. Sicut tunc quando dicimus
finita : tela hoc ÷ ꝑfecta & consũma¬
ta. Scd̾m hunc sensũ dicit᷑ xp̃s finis
esse legis ñ consũptio sed cõplectio
aconsumatio legis & ꝓpħarũ ad
iustitiã om̃i hominu credenti
Cõplestio legis & ꝓpħarũ ipse est
qr om̃ia quȩ lex & ꝓphȩ uerbis &
mysterus de ipso p̃dixerant per
semet ipsũ compleuit: Unde pen¬
dens incruce ait: Consũmatũ ÷
qđ qͥ credit & confitet᷑ iustificatur
si tam̃ oꝑa digna fidei fecerit .
hoc distat int̃ officiũ & finẽ qđ of¬
fitiũ ÷ ipsa resquȩ agit᷑. finis uero

Expanded text:
ne, sicut tunc quando dicimus: Finita est tela, hoc est perfecta et consummata. Secundum hunc sensum dicitur Christus finis esse legis, non consumptio, sed completio et consummatio legis et Prophetarum, ad justitiam omni credenti. Completio legis et prophetarum ipse est, quia omnia quae Lex et prophetae verbis et mysteriis de ipso praedixerant, per semetipsum complevit. Unde pendens in cruce, ait: Consummatum est . Quod qui credit et confitetur justificatur, si tamen opera digna fide fecerit. Hoc autem distat inter officium et finem. Quod officium est ipsa res quae agitur; fi
Abbreviated transcription (Latin):
Qm̃ iustitiã quȩ exlege ÷ qͥfecerit
homo uiuet mea sub audis iustr¬
tia sicut quidã codices habent
uiuet meis sub audis mandatis
& p̃ceptis : legẽ posuit ꝓ oꝑib legisi.
id÷ circũcisione. otio sab̾bati cece¬
risq legalib oꝑib: Iustitia quȩ
ex lege : uiuere hominẽ inse faci¬
ebat. qr ñ int̾ficiebat: p̃miũ ergo
illius iustitiȩ: nihil aliud erat
quã uita p̃sens quȩ ñ tollebatur :

Expanded text:
e ex lege est qui fecerit homo, vivet in ea: subaudis justitia. Vel, sicut quidam codices habent: vivet in eis, subaudis mandatis et praeceptis. Legem posuit pro operibus Legis, id est circumcisione, otio sabbabi, caeterisque legalibus operibus. Justitia quae ex lege est, vivere hominem in se faciebat, quia non interficiebatur. Praemium ergo illius justitiae nihil aliud erat quam vita praesens quae non tollebatur.
Abbreviated transcription (Latin):
cbielẽ dñs loquit᷑. Ista ÷ inquiers
hirłm inmedio gentiũ posui eam
Sedfortassẽ querit aliquis: Quare
ds̃ omp̃s illã plebem in medio om.¬
niũ gentiũ decreuerit colłare.
Cui respondendũ ÷. ideo hoc factũ
esse ut quia ipsa ex omnib gen¬
tibus sola cognitionẽ ueridei ha.¬
.bebat & legẽ scriptã suo cultu
& religionẽ puocaret alias ad
cultũ onuĩpotentis dĩ sicut pluri¬
mos gentiliũ legimꝰ adiudaismũ
transisse. ł idcireo ut ipsa plebs
cuitu suo honoraret᷑ ac timeret᷑
sicut factũ t̃ẽporib dauid & sa¬
lomonuis quando om̃s reges in
circuitu suo positi ei munera
mit tebant ł si alege ãcultura
dĩ recederet ab hostib affligeret᷑
ac depopularit᷑ qđ sepissime
actũ :. Quarta quoq causa
erat nasciturus &getius hu-¬
manũ redẽpturus & multa mi¬
racula in mundo positus patra¬
.turus. Ibi hȩc agerfatur unde
fama eiꝰ ad om̃s gentes citius
posset transuolare. Reuertam᷑
t̃ram euit sonus p̃dicatiorus

Expanded text:
chielem Dominus loquitur: Ista est, inquiens: Hierusalem, in medio gentium posui eam . Sed fortasse quaerit aliquis quare Deus omnipotens illam plebem in medio omnium gentium decreverit collocare? Cui respondendum est ideo hoc factum esse, ut quia ipsa ex omnibus gentibus solam cognitionem veri Dei habebat, et legem scriptam suo cultu et religione provocaret alias ad cultum Dei omnipotentis, sicut plurimos gentilium legimus ad Judaismum transiisse: vel idcirco, ut si ipsa plebs cuitu suo honoraretur ac timeretur, sicut factum est temporibus David et Salomonis, quando omnes reges in circuitu suo positi, ei munera mittebant: vel si a lege et cultura Dei recederet, ab hostibus affligeretur ac depopularetur, quod saepissime actum est . Quarta quoque exstierat nasciturus, et genus humanum redempturus, et multa miracula in mundo positus patraturus ibi haec agerentur, unde fama ejus ad omnes gentes citius posset transvolare. Revertamur terram exivit sonus praedicationis
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i : Et quidẽ. id ÷ certissime &
IN ueritate dico quia audierun
sed credere contẽpser̃: Poterat
aliquis adhaec dicere: Apłi reco.¬
serunt abeis. & quomodo potuer̾
audire : Asserit qͦq apłs exẽplo
ꝓphętico & dicit. Quomodo potuit
esse ut non audirent : In omnẽ
t̃ram exiuit sonus eoꝵ & infines
orbis t̾rȩ uerba eoꝵ : Dixerat
supra idẽ psalmista: Honsunt
loquele neq sermones quorũ
nori audiant᷑ uoces eoꝵ. Siscđm
lingnas omauũ geaitiũ & sermo.¬
nes audite sunt uoces apłoꝵ in
ipsis gentib quanto magis apud
iudȩos ipsa lingua eoꝵ ider
a ebrea audita : Si enĩ ahierłm
inquaͬtuor mundi climata
ipsis iudeis a quib p̃dicatio eiꝰdẽ

Expanded text:
hristi? Et quidem, id est certissime, in veritate dico, quia audierunt, sed credere contempserunt. Poterat aliquis ad haec dicere: Apostoli recesserunt ab eis, et quomodo potuerunt audire? Asserit quoque Apostolus exemplo prophetico, et dicit: Quomodo potuit esse ut non audirent: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Dixerat supra idem Psalmista: Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum . Si secundum linguas omnium gentium et sermones auditae sunt voces apostolorum in ipsis gentibus, quanto magis apud Judaeos, ipsa lingua eorum Hebraea audita est? Si enim ab Hierusalem in quatuor climata ips
Abbreviated transcription (Latin):
homines post p̃uaricationẽ ad ae
peccatores nascun t᷑ & cdãpnatione
buerant om̃s perire. Quoduero
qͥa morte aterna liberant᷑ Quod
plures s̃ qͥ pereunt remanendo in
uasis irȩ peccatis p̃pedientibus
iuditiũ ÷. merito om̃s debuissẽ ꝑire.
hac ꝑhoc iustũ iuditiũ in eis man&
Uerũ qr iudȩi excludebant gentr
ri subdit apłs: Non solũ ex iudȩis
uocauit adfidẽ suã sed etiã ex
gentibus sicut inosee dic̃. Socabo
non plebẽ meã. id ÷ gentesplebem

Expanded text:
mines post praevaricationem Adae peccatores nascuntur, et damnatione buerant omnes perire. Quod vero qui a morte aeterna liberantur, et quod plures sunt qui pereunt remanendo in vasis irae, peccatis praepedientibus, indicium est merito omnes debuisse perire, ac per hoc justum juVerum quia Judaei excludebant gentilri, subdit Apostolus: non solum ex Judaeis, vocavit ad fidem suam, sed etiam ex gentibus. Sicut in Osee dicit: Vocabo non
Abbreviated transcription (Latin):
id÷a p̃dicatione illoꝵ sub tra¬
xerunt se iudȩi re nuentes in
xp̃m credere : Ergo fides exaudi¬
tu: Primũ audit quis p̃dicatorẽ
loqui quid uł quomodo debeat
credere. demnde accipit uitam
Auditus autẽ ꝑ uerbũ xp̃i Qđ¬

Expanded text:
aedicatione illorum subtraxerunt se Judaei, renuentes in Christum credere. Ergo fides ex auditu. Primum audit quis praedicatorem loqui quomodo debeat credere, deinde accipit fidem. Auditus autem per verbum Chri
Abbreviated transcription (Latin):
dabat dictñ ÷ ei exuocante deo:
Duo Efilii inutero tuo sunt &
duo popłi maiorq seruiet minori.
Ergo sicut ñfuit ꝓpositũ dĩ & pre¬
destinatio scđm electionẽ boru
meriti iacob ita & electio gentiũ
ñ fuit. scđm electionẽ meritorũ
sed sed̾m gr̃ãm & p̃destinationẽ dĩ
Qua ꝓpt̃ quare ia cobsine operib
bonis electus sit Esau uero absq¬
oꝑib malis odio habitus solideo
notũ ÷ qͥomĩa nouit anteꝗ fiant
cinus iuditia sẽꝑ sunt iusta sicut¬

Expanded text:
dabat, dictum est ei ex vocante Deo: dabat, dictum est ei ex vocante Deo: Duo filii in utero tuo sunt et duo populi, majorque serviet minori; ergo sicut non fuit propositum Deo: et praedestinatio secundum electionem boni meriti Jacob, ita et electio gentium non fuit secundum electionem meritorum, sed secundum gratiam et praedestinationem Dei. Quapropter quare Jacob sine operibus bonis electus sit, Esau vero abs malis operibus odio habitus, soli Deo notum est qui omnia novit antequam fiant: cujus judicia semper justa sunt Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ nulla erant. sed exuocante
serui aminori. Exuocante
dicit. id t̃ ex dono om̃pis dei
qͥillos uocauit dictũ ÷ rebecc&.¬
ł uatu senia obsequiũ minori
esset redditurus. hoc÷ iacob &¬
ita post ea euenit. Nã sicut in
libro regũ legitur edomtẽporib
dd & salomonis alioꝵq regũ ser.¬
uiuit isrłi usq ad illud tẽpusqͥn¬
do sicut in eodẽ uolumine legit᷑
p̃parauit se edom. ne esse subuida
qđ utiq p̃dictũ ei fuerat abisaac
patre suo: ueniet inquit tẽpus
cũ ex excuties uigũ illius decer¬
uice tua: Quis hominũ potest
enarrare quare ds̃ om̃ps elegerit
iacob antequã nasceret᷑ &̃ repro.¬
bauerit esau cũ nec ille nec iste
bonũ aliquid ł malũ poterat. im¬
plere nisi qr in isto id ÷ inia cob
grãm suã & miscđiam exhibuit
& inesau iustũ iuditiũ suũ imple.¬
uit: Nã cũ rebecca ĩa haberet
lere aut ꝑ melchisedech sacerdo.¬
tẽ dĩ sũmi aut ꝑaliũ quẽ libet
ꝑ qũe ds tunc tẽporis responsa

Expanded text:
quae nulla erant, sed ex vocante serviet minori. Ex vocante dicit, id est ex dono omnipotentis Dei qui illos vocavit, dictum est Rebeccutis obsequium minori esset redditurus , hoc est Jacob. Et ita evenit. Nam sicut in libris Regum legitur: temporibus David et Salomonis aliorumque regum servivit Israeli usque ad illud tempus, quando sicut in eodem volumine legitur praeparavit se Edom ne esset sub Juda, quod utique praedictum ei fuerat ab Isaac patre suo. Veniet, inquit, tempus cum excuties jugum illius de cervice tua . Quis hominum potest enarrare quare Deus omnipotens elegerit Jacob antequam nasceretur, et reprobaverit Esau cum nec ille nec iste bonum aliquid vel malum poterat implere, nisi quia in isto, id est in Jacob, gratiam suam et misericordiam exhibuit, et in Esau justum judicium suum implevit. Nleret, aut per Melchisedech sacerdotem Dei summi, aut per alium quemlibet, per quem Deus tunc temporis responsa
Abbreviated transcription (Latin):
Aut ita esse deorsũ inabysis apud
inferas ut te sursũ positũ ignoret.
sed cre ͤ illũ ubiq esse p̃sentẽ scdm
diuinitatẽ. sicut de eo dicit᷑. Sapi.¬
entia attingit afine usq ad finẽ
fortiter & disponit omĩa suauiter:
Hedixeris ergo bomo. Quis ascendet
medoceat᷑. Saltĩ in corde noli
det incelũ nisi filius hominisqͥ :
incȩlo. Quomͦ nonmagis cũ sit cũ iti
Non necesse habes ab inferis xp̃m
uocare quẽ ubiq p̃sentẽ debes
agnoscere. Unde dic̃ ipsa scriptu¬
ra deutero nomi ꝓpe est uerbũ
iniore tuo & incorde tuo. Uerbũ
hic simplicit̃ possumꝰ intelligere
siuolumꝰ uerbũ legis qđ illim ore
habebant assiduȩ illud legendo
iricorde queq uigiter meditari¬
do acmemoria com̃dando Altior¬
de quo ioħs ai Inprincipio erat
uerbũ. & uerbũ erat apuddm̃:

Expanded text:
aut ita esse deorsum in abysso apud aut ita esse deorsum in abysso apud inferos, ut te sursum positum ignoret, sed crede illum ubique esse praesentem secundum divinitatem, sicut de eo dicitur: Sapientia attingit a fine ubique ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter . Ne dixeris ergo, o homo, quis ascendet me doceat, saltem in corde noli dit in coelum, nisi Filius hominis qui est in coelo , quomodo non magis cum sit in Non necesse habes ab inferis Christum vocare, quem ubique praesentem debes agnoscere, unde dicit ipsa Scriptura Deuteronomii: Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo . Verbum hic simpliciter possumus intelligere, si volumus verbum legis, quod illi in ore habebant assidue illud legendo, in corde quoque jugiter meditando, ac memoriae commendando. Altiode quo Joannes ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud
Abbreviated transcription (Latin):
care᷑. haec uerba partĩ sunt moysi
partim apłi: Quando moyses dedit
uidȩis legẽ dix̃ eis. Ne dixeriso in¬
dee incorde tuo. id÷ ne fingas
inmente tua Quis ibit incaelum
Non ÷ necesse ut hoc taliter quȩras
quia ꝓpe ẽ. uerbũ id ÷ mandatũ
legis more tuo & incorde tuo et
quia moyses ꝓpħ̃a extitit & mul.¬
ta defuturo p̃dix̃ paulus apłs
uerba eius ad xp̃m reculit asse-¬
rens illũ hoc dixisse ꝑmoysen qͥ ÷
iustitia uera: Quib uerbis in¬
loco contineat᷑ sed potius creda¬
mus illũ scđm diuinitatis pleni.¬
tudinẽ ubiq esse acꝑ omĩa dif.¬
fusũ cũpatre & spũ scõ iuxta qđ¬
dĩ pat̃ ꝑ isaiam ꝓpħam dicit. Cȩlũ
& terrã ego impleo ldeo enĩ non.
concludit᷑ loca: qr ineo consistit
omĩs locus: Psidendo siquidem
sustinet omĩa: sustineido p̃sidet
mplendo circũdat. Circũdando
implet inuerbis ergo apłi sensus
credas illũ post ascensioñe eius
ita esse incelo ut non sit in t̾ra

Expanded text:
care. Haec verba sunt partim Moysi, partim Apostoli. Quando Moyses dedit Judaeis legem, dixit eis: Ne dixeris in corde tuo, id est ne fingas in mente tua, quis ibit in coelum,ndatum? Non est necesse ut hoc taliter quaeras, quia: Prope est verbum, id est mandatum legis. In ore tuo et in corde tuo, et quia Moyses propheta exstitit, et multa de futuro praedixit, Paulus apostolus verba ejus ad Christum retulit, afferens illum hoc dixisse per Moysen, qui est justitia vera. Quibus verbis in ut in aliquo loco contineatur, sed potius credamus illum secundum divinitatis plenitudinem ubique esse, ac per omnia diffusum cum Patre et Spiritu sancto, juxta qdicit: Coelum et terram ego impleo . Ideoque enim non concluditur loco, quia in eo consistit omnis locus. Praesidendo siquidem sustinet omnia, sustinendo praesidet, implendo circumdat, circumdando implet. In verbis ergo Apostoli sencredas illum post ascensionem ita esse in coelo, ut non sit in terra:
Abbreviated transcription (Latin):
co dicit᷑ inom̃s qͥ in iuocant illũ.
qi potest om̃s idase credentes
ap̃sentib tribulatiorub ernere &
adiutã aternã ꝑducere redders
eis p̃miũ a se ꝓmissum.: Uł ideo dr̃
diues qr potens ÷ gentiles exaudire
& saluare sicut & iudeos qr psonari
acceptio non ÷ apud illũ nec sic in.¬
tendit uni ut se deneget alteri.:
Ergo siuox nr̃a ad om̃s qͥ audunit ȩqus¬
lit̃ uenut & tam̃ una ÷ multomagis
omp̃s ds̃ exaudire om̃s misericordit
potest. Hec dũ unũi audit. alteruis
p̃cum obliniscit᷑. Qua ꝓpt̃ sub infer
Om̃ĩs enĩ quicũq inuocauerit nom̃

Expanded text:
nvocant illum, quia potest omnes in se credentes a praesentibus tribulationibus eruere, et ad vitam aeternam perducere, reddens eis praemium a se promissum. Vel ideo dicitur dives, quia potens est gentiles exaudire et salvare, sicut et Judaeos, quia personarum acceptio non est apud illum: nec sic intendit uni, ut se deneget alteri. Ergo si vox nostra ad omnes qui audiunt aequaliter venit, et tamen una est, multo magis omnipotens Deus exaudire omnes misericorditer potest, nec dum unum audit alterius precum obliviscitur: quapropter subinfert: Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
& delictũ quando ñ impletur dĩ
mandatũ. Peccatũ uero quando¬
.ferent̃ ponit delictũ ꝓpeccato:
Delictũ ergo iudȩoꝵ mors xp̃i fuit.
&cor inpenitens cũ in fidelitate:
Cuius morte gentiles sunt redẽpti
& sacro baptismate abluti qͦs debed
iudȩi ȩmulari. id÷̃ imitari infide :
ut credentes sicut illi credunt sal¬
ui fiant Qđ si delictũ illoꝵ diuitiȩ
sunt munidi ꝓpt̃ delictũ iudȩoꝵ
qđ cõmiser̃ infiliũ dĩ & ꝓpt̃ infide
ds̃ omĩa ista & tradidit gentib
mse credentib sic̃ in euangelio
minatus ÷ eis dicens Auferetur
a uob regcũi dĩ: &dabit᷑ genti faci¬
enti fructus eius: Alagne &incõ¬
pensabiles fuer̃ diuitiae iudȩoꝵ
que totũ ditauer̃ mundũ. & si
.diminutio eoꝵ diuitiȩ gentium
quanto magis plenitudo eoꝵ:
Diminutio hic ꝓpaucitate accipit᷑:
& paruo numero: Diminutio aut̃
sensus: Si paucitas quȩ exiudȩis
credidit tantã salutẽ attulit
gentib ut pęNe in om̃s gentes

Expanded text:
 adimpletur Dei mandatum, peccatum vero quandodifferenter ponit delictum pro peccato. Delictum ergo Judaeorum mors Christi fuit, et cor impoenitens cum infidelitate, cujus morte gentiles sunt redempti et sacro baptismate abluti, quos debent Judaei aemulari, id est imitari in fide, ut credentes sicut illi credunt, salvi fiant. Quod si delictum eorum divitiae sunt mundi. Propter delictum Judaeorum quod commiserunt in FiliDominus omnia ista, et tradidit gentibus in se credentibus, sicut in Evangelio minatus est eis, dicens: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus . Magnae et incompensabiles fuerunt divitiae Judaeorum, quae totum ditaverunt mundum: et si diminutio eorum divitiae gentium, quanto magis plenitudo eorum? Diminutio hic pro paucitate accipitur et parvo numero; diminutio auteme, et est sensus: si paucitas quae ex Judaeis credidit tantam salutem attulit gentibus, ut pene in omnes gentes
Abbreviated transcription (Latin):
dilex̃. id÷ iustos amatores iustitiȩ.
Ceteri uero excecatis tenebris infi.¬
delitatis. Sicut enĩ ille quifidẽ
hab& in luce dicit᷑ consiste . ita
qͥ infidelis ÷ in tenebris ignioran-¬
tiȩ manec. Unde idẽ egregius
p̃dicator credentib dicit Fiustis
enĩ aliquando tenebre: Dunc
autẽ lux indt̃io. Sicut scriptũ ÷
Dedit illis ds̃ spm conpunctiorus¬

Expanded text:
 amatores justitiae:  amatores justitiae: caeteri vero excaecati sunt tenebris infidelitatis. Sicut enim ille qui fidem habet in luce dicitur consistere, ita qui infidelis est in tenebris ignorantiae manet. Unde idem egregius praedicator credentibus dicit: Fuistis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Sicut scriptum est: Dedit illis D
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut elegit Nos inquit ante
munidi constitutionẽ inppso
culati Si autẽ gr̃a iam non ex¬
illi qͥ crediderunt exiudȩis iã
non fuit illud ex oꝑib legis ꝑquȩ
putabant se ustificari posse
non erit gr̃a sedieritũ. Qͥd
ergo sub audis dicendũ ÷:
hoc ꝓcul dubio qđ querebat
isrł hoc non ÷ conseutus electio
autẽ consecuta :: Quid quere¬
bat isrł : oꝑa legis ꝑficere sine
Qđ id circo non ÷ consecutus qr
neq oꝑa logis ualuit implere
fide illius hoc tamen de illis
intelligendũ ÷ qua ad fidẽ xp̃i
noluerunt transire: Detranseun¬
tib uero ad xp̃m subinfertur.
Electio autẽ consecuta ÷ id ÷ illi
qͥelectisunt ex xadem plebe Qđ
supra appellauit reliquias nunc
electionẽ uocat Et sicut inp̃ce.¬
dentibus circũcisio ꝓiudeis sic &
hic electio ꝓelectis accipit᷑ qui
tio ad credentes gentiles etiam
possit referri qui uniũ effectis
cũ iudȩis fidelib. Tale ÷ illud
psalmistȩ. Iustus dr̃is iustitias

Expanded text:
Sicut elegit nos, inquit, ante mundi constitutionem in ipsoculati . Si autem gratia illi qui crediderunt ex Judaeis, jam non fuit illud ex operibus legis, per quae putabant se justificari posse non erit gratia, sed meritum. Quid ergo? subaudis dicendum est. Hoc proculdubio quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus: electio autem consecuta est. Quid quaerebat quod idcirco non est consecutus, quia neque opera legis valuit implere fide illius. Hoc tamen de illis intelligendum est qui ad fidem Christi noluerunt transire. De transeuntibus vero ad Christum subinfertur: Electio autem consecuta est, id est illi qui electi sunt ex eadem plebe. Quod supra appellavit reliquias, nunc electionem vocat: et sicut in praecedentibus circumcisio pro Judaeis, sic et hic electio pro electis accipitur, qutio ad credentes gentiles etiam possit referri, qui unum effecti sunt cum Judaeis fidelibus. Tale est et illud Psalmistae: Justus Dominus et
Abbreviated transcription (Latin):
essemꝰ: Nisi apłi qui extiter̃ semen
totius messis credentiũ seminati
adr̃io ꝑunuersũ orbẽ credidis¬
serit in illũ sicut sodomitȩ & sic̃
gomorritȩ uno perier̃ intenitu
& momento. Ita om̃s iudei unio
intẽpore infidelitatis peccato
ꝑditi fuissent: apłoꝵ enĩ doctri¬
na multi post modũ credidert̃
ex iudȩis qͥ perissent nisi apłicũ
semen mansisset. AliteR
Ambrosius hoc semen intellegit xp̃m.
rissent iudei ꝑissent apłi qͥrelicto
nem

Expanded text:
essemus. Nisi apostoli qui exstiterunt semen totius messis credentium, seminati a Domino per universum orbem, credidissent in illum, sicut Sodomitae et Gomorrithae uno perierunt interitu et momento , ita omnes Judaei uno tempore infidelitatis peccato perditi fuissent. Apostolorum enim doctrinae multi postmodum crediderunt ex Judaeis qui perissent, nisi apostolicum semen mansisset. Aliter Ambrosius hoc semen intelligit Christrissent Judaei, perissent apostoli qui relicto nem
Abbreviated transcription (Latin):
telligi Gentiles increduli ante ꝑ.¬
ceptã fidẽ gers uocabant᷑. ꝑcepta
autẽ gr̃a fidei non ĩa gens uocan.¬
tur sed dĩ popłs plebs appellat᷑.
Dicente dño ꝑpsalmistã. Populus
que non cognoui seruiuit mihi
UNde alibi apłs. Scitis inquit qm̃
cũ gentes essetis adsimula cra
muta ꝓ ut ducebaminu euntes.
diceret fuistis quondã gerites
sed iã non estis geates: In hanc ergo
ñ gentẽ irascunt uidei inuidia
ducti. Isaias autẽ tuidec & dicit.
Donsine ratione hoc uerbũ qđ ẽ
audet posuit apłs: Isaias spiritu
ꝓphetico repletus sciebat se con¬
tẽpnendũ auidȩis & etiã serra lig.¬
nea secandũ & tam̃ aud& id
sũ non querentib meꝰ palã appa

Expanded text:
iter intelligi: Gentiles increduli ante peiter intelligi: Gentiles increduli ante perceptam fidem gens vocabantur: percepta autem gratia fidei, non jam gens vocantur, sed Dei populus et plebs appellantur, dicente Domino per Psalmistam: Populus quem non cognovi servivit mihi . Unde alibi Apostolus: Scitis, inquit, quia cum gentes essetis, ad simulacra muta prout ducebamini, eratis, diceret: Fuistis quondam gentes, sed jam non estis gentes. In hanc ergo non gentem irascuntur Judaei invidia ducti. Isaias autem et dicit: Non sine ratione hoc verbum quod est audet, posuit Apostolus. Isaias spiritu prophetico repletus, sciebat se contemnendum a Judaeis, et etiam serra lignea secandum, et tamen audet, id sum a non quaere
Abbreviated transcription (Latin):
inuid̾ent iudȩi dũ uident eum
INupsũ credere quẽ ipsi occider̃
sicut inactib apłoꝵ refertur.
qđ uidentes uidei turbas gentaũ
credentiũ replecisunt ⁊ elo et
contra dicebant. his quȩ apaulo
dicebantur. Ante dñi aduentũ
genius humanũ iudȩos diuide¬
bat᷑ agentes sedgentes per
enormitatẽ maloꝵ ita transoen¬
derant conditionis suȩ modũ ut
etiã gentis nomine non meruis¬
sent appellari sed canes dicente
diio ineuangłio. bon᷑ bonũ sume¬
re panẽ filioꝵ & mittere canib.
Unde ñgens dicebant᷑ qr ratione
amissa in rationabilitatẽ secta¬
bant᷑. Uerũ cũ post modũ credidis¬
sent tã apłis p̃dicantib quã eoꝵ¬
successorib iudȩi conda eos exer¬
tati s̃ & inflãmati in uudie facib
Exponens ergo apłs qͥd dixerat non
usq ad aduentũ xp̃i insipiens. eius
tra quã iam credentẽ inir̃a mit
ficia sua quȩ uidȩis displicuert̃
ad se c̃uersis gentibus largiatur ÷

Expanded text:
 dum vident eum in ipsum credere quem ipsi occiderunt, sicut in Actibus apostolorum refertur: Quod videntes Judaei turbas gentium credentium, repleti sunt zelo, et contradicebant his quae a Paulo dicebantur . Ante Domini adventum genus humanum in Judaeos dividebatur et gentes, sed gentes per enormitatem malorum, ita transcenderant conditionis suae modum, ut etiam gentis nomine non meruissent appellari, sed canes, dicente Domino in Evangelio: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus . Unde non gens dicebantur, quia ratione amissa irrationabilitatem sectabantur. Verum cum postmodum credidissent tam apossuccessoribus, Judaei contra eos excitati sunt et inflammati invidiae facibus. Exponens ergo Apostolus quod dixerat, non usque ad adventum Christi insipiens, ejus tra quam jam credentem in iram mitficia sua quae Judaeis displicuerunt, ad se conversis gentibus largiatur. P
Abbreviated transcription (Latin):
diuitias głae suȩ qͥb glorificetur
qͦs p̃parauit ingłam suã ut meis
glorificctur & laudet᷑ qđ eripieas
cos de aegypto inimicis eoꝵ inter.¬
fectis mare rubrũ transdip̃e &
rȩꝓmissionis t̃ram tradidit: Quos
& uocauit nos. id ÷ quos uocauit
adfidẽ suã sicut & nos apłos alios¬

Expanded text:
divitias gloriae suae, quibus glorificetur, divitias gloriae suae, quibus glorificetur, quos praeparavit in gloriam suam, ut in eis glorificetur et laudetur, qui eripiens illos de Aegypto, inimicis eorum interfectis, mare Rubrum transduxit, et repromissionis terram tradidit. Quos et vocavit, id est quos vocavit ad fidem sua
Abbreviated transcription (Latin):
quȩdã exillis ex quoquendo ꝑignẽ
auitio massȩ purificauerit. Nun¬
quid inhis magnificari non potest :
qđ autẽ quȩdã in purificata dimit¬
tit ñ redarguendũ : qx in sua po-¬
testate subsistit. sua enĩ ÷ massa.
Qđ si uolers ds̃ ostendere irã notam
facere potentiã suã sustinuit iN
multa pacientia uasa ire aptata
iNinteritũ: Tuquises qͥ respondeas
dõ: Uolens ds̃ ostendere irã id ÷
uindictã inpharaonẽ & egyptios
insodomitas & diliuuo ꝑditos et
notã facere potentiam suã liberan-¬
do hebreos sustinuit inmulta
pacientia uasa irȩ. idt̃ a egiptios
ꝑ plagas expectando ad penitentiã
quas ñparit̃ effudit: aptata enũ
uasa ininteritũ appellat aegyp¬
tios qͥse p̃parauerant atq aptaue.¬
rant aternȩ ꝑditioni male uiuen¬
do Adhȩc poterat aliquis apło
obicere. Ut quid ꝑdidit illos &
saluanit iudȩos tui ille obuat¬
respondendo dicens ut ostender&

Expanded text:
quaedam ex illis excoquendo per ignem quaedam ex illis excoquendo per ignem a vitio massae purificaverit, nunquid in his magnificari non potest? Quod autem quaedam impurificata dimittit, non redarguendus est quia in sua potestate subsistit. Sua enim est massa. Quod si Deus volens ostendere iram et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientiudis, tu quis es qui respondeas Deo? Volens Deus ostendere iram, id est vindictam suam in Pharaonem et Aegyptios, in Sodomitas et diluvio perditos, et notam facere potentiam suam liberando Hebraeos, sustinuit in multa patientia vasa irae, id est Aegyptios per plagas exspectando ad poenitentiam, quas non pariter effudit. Apta enim in interitum appellat Aegyptios, qui se praeparaverant atque aptaverant aeternae perditioni male vivendo. Ad haec poterat aliquis Apostolo objicere: Ut quid perdidit illos, et salvavit Judaeos? Cui ille obvirespondendo, dicens: Ut ostenderet
Abbreviated transcription (Latin):
& spũ scõ: Ohomo tuquis es qui
respondeas dõ hominẽ uocat hu¬
mana tantũ modo sapientẽ & dei
iuditiũ rep̃hendere nitentẽ: Num.¬
quid dicit figmentũ. id ÷ uas ex
luto fictũ ei qͥ se fuixit quidine
fecisti sic: id ÷ Ut quidine fecisti
iNhanc paruitatẽ ł ad hoc uile
ministeriũ : Annon hab& potesta.¬
tẽ fi gulus luti ex eddẽmas saluti
facere aliud quidẽ uas in honorẽ.
quo ministret᷑ cybus ł potus qđ¬
etiã transeat inusus regis. aliud
uero incontumeliã. id ÷ inuile of¬
fitiũ uidelicet adopusculmȩ ubi
coquant᷑ carnes  Sic omp̃s ds̃
figulus humani generis exmassa
peccati & ꝑditionis. id÷ exmassa
hab&. potestate aliud uas in hono¬
rẽ facere. id÷ uniũ ad hoc creare
ut ipse honoret᷑ iNullo & honoret
eũ uocando ad fidẽ suã & saluando
ad uitã. Aliud uero iNcontumeliã¬
idt̃ reꝓbos ꝓpt̃ nequitiã suã iusto
iuditio ꝑdere: Excorrupta erũ
massa omĩa corrupta funt uasa:
Si autẽ in geruo artis suȩ figulus

Expanded text:
 sancto . O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Hominem vocat humana tantummodo sapientem et Dei judicium reprehendere nitentem. Nunquid dicit figmentum, id est vas ex luto fictum, ei qui se finxit. Quid me fecisti sic? id est quid me fecisti sic in hanc parvitatem, vel ad hoc vile ministerium? Annon habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, quo ministretur cibus vel potus qui transeat in usus regis; aliud vero in contumeliam? id est, in vile officium, videlicet ad opus coquinae, ubi coquuntur carnes. Sic omnipotens Deus figulus humani generis, ex massa peccati et perditionis, id est ex massahabet potestatem aliud vas in honorem facere, id est unum ad hoc creare, ut ipse honoretur in illo, et honoret eum vocando ad fidem suam, et salvando ad vitam; aliud vero in contumeliat reprobos, propter nequitiam suam justo judicio perdere. Ex corrupta enim massa, omnia corrupta sunt vasa. Si autem ingenio artis suae figulus
Abbreviated transcription (Latin):
non ꝯportet seruũ dĩ manere otr¬
osũ. Corde credit᷑ ad iustitiã ore
autẽ confessio fit insalutẽ d seqͥt᷑
diligentius qđ superius defide teti¬
gerat: fides incorde locanda ÷ qͥdm̃
trinitatẽ habere in ꝑsorus &utu¬
tatẽ in omĩ potentia maiestatis
credat. filiumq humanatũ et
scđm euangeliũ firmit̃ teneat.
genus humanũ sanguine illius
redẽptum & ea quȩ circa humana¬
tionẽ illius sunt facta deifice
exhibita ñ hesitet: Inore etiam
confessio deb& esse qr fides cordis
ꝓm̃da ÷ offitio oris. Illa enĩ confes
U ondicit desalute corporis quapo.¬
tiunt᷑ etiã qͥ non c̃fitent᷑ dõ sed
desalute interioris hominis. id ÷
anime qua saluatur confessio
uerȩ fidei ñ tẽporalit̃ sed at̃na.¬

Expanded text:
ere otiosum. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Prosequitur diligentius quod superius de fide tetigerat. Fides in corde locanda est, quae Deum trinitatem habere in personis, et unitatem in omnipotentia majestatis credat, filiumque humanatum: et secundum Evangelium firmiter teneat genus humanum sanguine illius redemptum, et ea quae circa humanitatem ejus sunt facta, deifice exhibita non haesitet. In ore etiam confessio debet esse: quia fides cordis promenda est officio oris. Illa enim confess mortua est . Non dicit de salute corporis, qua potiuntur etiam qui non confitentur Deum, sed de salute interioris hominis, id est animae quae salvatur confessione verae fidei non temporaliter, sed aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
angelus ⁊ achariȩ sicut dis
iħs apparuit gentib p̃dicantib
apłis & coruscantib: miraculis
cũ non expectaret᷑ abillis: Dã qđ
ipse in apłis apparuit geritibus:¬

Expanded text:
angelus Zachariae: sic Dominus Jesus apparuit gentibus, praedicantibus apostolis, et coruscantibus miraculis, cum non exspectaretur ab illis. Nam quod ipse in apos
Abbreviated transcription (Latin):
tur quȩ ꝑdiuersam uolumina p̃¬
dicatur: Seu quattuor libri euan¬
gelii cõparatione legis & ꝓpħaꝵ.
u erbũ breuiatũ potest dici &ꝑfec¬
tione continet s Etsic ẽdixil¬

Expanded text:
tur, quae per diversa volumina praedicatur, seu quatuor libri Evangelii comparatione legis et prophetarum. Verbum breviatum potest dici et perfectionem continens. Et sic
Abbreviated transcription (Latin):
oñẽ oꝑat᷑ ñ confundetur. Qui¬
.cũq crediderit in xp̃m sicuti ÷¬
credendũ non erubescescet cũ in¬
credulis indie iuditu quib ipse
iudex dicet. ite inignẽ a t̃num:
sed potius gaudebit cũ abeo
quẽ credidit remunerabitur ag¬
gregatus numero & collegio elec¬
toꝵ &dm̃ confitentiũ: hoc exem¬
plũ ualet contra iudȩos quigen¬
tiles afide xp̃i putabant secer¬
nendos. Unde & subditur : Nont
distinctio subaudis ir usto exem¬
plo qđ posui: Quoꝵ non÷ distinc.¬
tio siue separatio: Iudȩi & greci

Expanded text:
onem operatur, non confundetur. Quicunque crediderit in Christum sicuti credendum est, non erubescet cum incredulis in die judicii, quibus ipse judex dicet: Ite in ignem aeternum , sed potius gaudebit, cum ab eo in quem crediderit remunerabitur, aggregatus numero et collegio electorum et Deum confitentium. Hoc exemplum valet contra Judaeos, qui gentiles a fide Christi putabant secernendos, unde et subdit: Non enim est distinctio, subaudis in isto exemplo quod posui. Quorum non est distinctio s
Abbreviated transcription (Latin):
sonũ idẽ fama p̃dicationis & sim.¬
plitia monita ꝑceperunt. ꝑ fines
t̃rȩ philosophos & artib libalib
eruditos qͥ uerba scrutati sunt p̃¬
dicationis enangłice ut augustitꝰ.
fuit & cẏprianus: Sed dico Nũqͥd
naricepit p̃certĩ cũ ipsi sint om¬
niũ gentiũ medi terranei: Uel
dicit: Ego ad emulationẽ uos ad¬
ducã in iominẽ gentẽ Emulatio
quȩ greco uocabulo ⁊elus ap-

Expanded text:
dicationis et simplicia monita perceperunt: Per fines terrae, philosophos et artibus liberalibus eruditos, qui verba scrutati sunt praedicationis Evangelicae, ut Augustinus fuit et Cyprianus. Sed dico: Nunquidnari coepit, praesertim cum ipsi sint omnium gentium mediterranei. Vel dicit: Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem. Aemulatio quae Graeco vocabulo zelus
Abbreviated transcription (Latin):
euangelista crediderunt ineũ dedit
eis potestatẽ filios dĩ fieri & bene
dicit dei uiui ad distinctionem
mortuoꝵ deoꝵ quos ipsi antea co-¬
lebant: Potest intelligi similiter
clamat ꝓ isrł. id ÷ causa ifrłis. Si
fuerit numerus filioꝵ isrł tanꝗ
arena maris reliquiȩ saluae fient.
Sicut homirub incognutꝰ ÷. harenȩ
maris numerꝰ ita &p̃multitudine
sui innumerabilis factus ⁊ populus
isrłiticus quib sicsic multiplicatis
& honerib peccatoꝵ p̃ grauatis
reliquiȩ tantũ salue facte sunt

Expanded text:
autem, ait Evangelista, crediderunt in eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri . Et bene dicit, Dei vivi, ad distinctionem mortuorum deorum, quos ipsi antea colebant. Potest intelligi similiter clamat pro Israel, id est causa Israelis, si fuerit numerus filiorum Israel, tanquam arena maris, reliquiae salvae fient. Sicut hominibus incognitus est arenae maris numerus, ita et prae multitudine sui, innumerabilis factus est populus Israeliticus. Quibus sic multiplicatis, et oneribus peccatorum praegravatis, reliq
Abbreviated transcription (Latin):
ti sumꝰ Inspe qͥdã iã filii dĩ sumꝰ
om̃s gredentes & redẽpti passione
xp̃i sed ad huc expectamꝰ ut quomͦ.
sumꝰ tenemꝰ inspe quandoq simus
& possideamꝰ inre. Om̃s quidem
credentes fidẽ habenꝰ quod sumꝰ
filii dĩ & simꝰ redẽpti sangune

Expanded text:
ti sumus. In spe quidem jam filii Dei sumus omnes credentes, et redempti passione Christi; sed adhuc exspectamus ut quod modo sumus et tenemus in spe, quandoque simus et possideamus in re. Omnes quidem credentes fidem habemus quod simus filii Dei, et simus redempti s
Abbreviated transcription (Latin):
ut omniũ gentiũ linguis loquerent᷑ :
inmniracut quoq quib p̃omnib mor¬
talib abundantes gloriosi extiter̃
ueniente petro salt̾e̾ umbra illius
uenir& suꝑ illos & sanarent᷑. Beatum
quoq andreã legimus ino die xxx
& eo amplius mortuos suscitasse
primitiȩ siquidẽ appellant᷑ obtima
quȩq & cariora sicut in lege habet᷑
offeras primitias auri & argenti tui
dño id ÷ optima & cariora. Re enĩ
uera ita dignũ erat ut ꝑ quoꝵ mi¬
tusterium doctrina euangelica
a fides dominica ꝑ quadrifidum
orbẽ diffamanda erat maiora
solũ inquit alu inge miscunt sed
etiã nosqͥ primitias sp̃s nr̃i. idt̃ qͥ¬
rationabilitatẽ & deuotionẽ m̃tis
nĩde dõ iã habemꝰ oblatã in holo¬
caustũ qđ igne dilectionis dĩ & ꝓ.¬
ximi arclet. De quo igne dñs ait.
Ignẽ uenimit tere interrã. Et quid
uolo nisi ut ardeat. Nũquid pͥmi¬
tias mentis suȩ idẽ apłsnon habe.¬
bat dõ oblatas qͥ dicebat mente

Expanded text:
ut omnium gentium linguis loquerentur, in miraculis quoque quibus prae omnibus mortalibus abundantes gloriosi exstiteruveniente Petro saltem umbra illius veniret super illos et sanarentur. Beatum quoque Andream legimus uno die triginta et eo amplius mortuos suscitasse. Primitiae siquidem appellantur optima quaeque et chariora, sicut in lege habetur: Offeres primitias auri et argenti tui Domino, id est optima et chariora. Re enim vera ita dignum erat, ut per quorum ministerium doctrina evangelica, et fides Dominica per quadrifidum orbem diffamanda erat, majorasolum, inquit, alii ingemiscunt, sed etiam nos qui primitias spiritdevotionem mentis nostrae Deo jam habemus oblatas in holocaustum: quod igne dilectionis Dei et proximi ardet, de quo igne Dominus ait: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? Nunquid primitias mentis suae idem Apostolus non habebat Deo oblatas, qui dicebat: Mente
Abbreviated transcription (Latin):
uolentis non ⁊ uoluntas neq curren¬
tis cursus sedmiseraentis dĩ ÷ misodia
Cuius uultui miseret᷑ sicut israheliti¬
cis quos eripuit ñ eoꝵ meritis sed
rant ꝓ quo liberari meruerinit. Et
quẽ uult indurat. id̃ indurare
ꝑmittit & induritia sua deserit sic̃
pharaonẽ & exercitũ eius Hoc qđ
ds̃ miscdia sua plagas suspendebat
apharaone indurabat cor eiꝰ. Dicis
itaq mͥ. Quid adhuc querit᷑. id ÷
quid causat᷑ humana fragilitas qđ
ds̃ cuius uult miseret᷑ & quẽ uult

Expanded text:
oluntas: neque currentis cursus, sed miserentis Dei est misericordia: cujus vult miseretur, sicut Israelitis, quos eripuit non eorum meritis, sederant pro quo liberari meruerint, et quem vult indurat, id est indurari permittit, et in duritia sua deserit, sicut Pharaonem et exercitum ejus. Hoc quod Deus misericordia sua plagas suspendebat in Pharaone, indurabat cor ejus. Dicis itaque mihi: Quid adhuc queritur? id est quid adhuc causatur humana fragilitas, quod Deus cujus vult mise
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ p̃dicationis accedere potuis.¬
nsm directi fuissemꝰ Primum
udȩis nerbũ uitꝑ adnuntiare.
asuis fuub pepulerunt: Potest¬
&̃ ita non inconuent̃ intelligi
Quomodo inquit p̃dicabunt
ipsipͣdicatores eis uerbũ uitȩ
qͥ expulsisunt abeisiterum
mit tant᷑: firmat quoq exẽplo
Quã speciosi pedes enangelizan.¬
tiũ pacẽ euangelitantiũ bona:
Apłor pedes spetiosi fuerunt qr¬
adr̃io sunt abluti Pedes quoq
insaora scriptura aliquando
bonas actiones sigruficant sic̃
zacharias pater ioħis baptistȩ
ostendit dicers Uisitauit Nos
orienis exalto. inluminare his
qui in umbra mortis sedent. ad
dirigendos pedes nr̃os. id ÷ actio¬
nes nr̃as inuuã pacis: Aliquando
sigruficant pedes uerbũ predi¬
cationis: ut illud. Subiecit po¬
płos nob &gentes subpedib nr̃is
Apłi pacẽ p̃dicauer̃ seđ̾m monita
dru dicentis. Inquãcũq domũ
intraueritis pͥmum offerte pa-¬

Expanded text:
cium praedicationis accedere potuiscium praedicationis accedere potuisiti, directi fuissemus, primum Judaeis verbum vitae annuntiare, a suis finibus pepulerunt. Potest et ita non inconvenienter accipi: Quomodo, inquit, praedicabunt ipsi praedicatores eis verbum vitae, qui expulsi sunt ab eis, nisi iterum mittantur? Affirmat quoque exemplo Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona. Apostolorum pedes speciosi fuerunt, quia Domino sunt abluti. Pedes quoque in sacra Scriptura aliquando bonas actiones significant, sicut Zacharias pater Joannis Baptistae ostendit, dicens: Visitavit nos oriens ex altet in umbra mortis sedent: ad dirigendos pedes nostros, id est actiones nostras, in viam pacis . Aliquando significant pedes verbum praedicationis, ut illud: Subjecit populos nobis, et gentes sub pedibus nosi pacem praedicaverunt secundum monita Domini, dicentes: In quamcunque domum intraveritis, primum offerte pa
Abbreviated transcription (Latin):
Audier̃ aure corporis sed ñ aure
mentis. qr dt̃is reqͥrebat inqͥers
qͥ hab& aures audienidi audiat.
Insuꝑ etiã auerter̃ aures suas ne
audirent uerba eius quar ido
illo clamante intẽplo & dicẽte.
siquis sitis ueruat ad me & bibat
Noluer̃ ad eum uenire credeido
ldeoq ñ audierunt qua non
fuer̃ oboedientes Quomodo
autẽ autliẽt it sine p̃dicante:
quoꝵ mirusterio docerent᷑. sed illi
ꝑsecuti sunt eos expellentes eos a se
enarratur quẽ ad modũ eis paulus
dixerit: Uobis quidẽ oportebat pͥ¬
mũ loqͥ uerbũ dĩ sedq repellitis
illud ecce conuertim᷑ adgentes.:
inc ÷ qđ subdit. Quomodo autem
p̃dicabunt eis p̃dicatores uerbũ
uitae nisi mittantur: Et ẽ. sensus
psi occiderunt p̃dicatores quosdã
adse missos sicut iacobũ fr̃m
ioħis & stephanũ. reliquos uero
flagellantes ase expulerunt: Qđ
autẽ dic̃. quomodo p̃dicabuNt
nisi mittant᷑ : Ita potest unio mͦ
intelligi Nequaꝗ nos apłi ad offi¬

Expanded text:
unt aure corporis, sed non aure mentis, quas Dominus requirebat, inquiens: Qui habet aures audiendi audiat . Insuper et averterunt aures suas ne audirent verba ejus, quando illo clamante in templo et dicente: Si quis sitit, veniat ad me et bibat , noluerunt ad eum venire credendo. Ideoque non audierunt, quia non fuerunt obedientes. Quomodo autem audient sine praedicante? sto, quorum ministerio docerentur: sed illi persecuti sunt eos, expellentes eos a se,egitur, ubi et narratur quem admodum eis Paulus dixerit: Vobis quidem oportebat primum loqui verbum Dei: sed quia repellitis illud, ecce convertimur ad gentes . Hinc est quod subdit. Quomodo autem praedicabunt eis praedicatores verbum vitae, nisi mittantur? Et est sensus: Ipsi occiderunt praedicatores quosdam ad se missos, sicut Jacobum fratrem Joannis, et Stephanum: reliquos vero flagellantes a se expulerunt. Quod autem dicit: Quomodo praedicabunt, nisi mittantur? ita potest uno modo intelligi: Nequaquam nos apostoli ad offi
Abbreviated transcription (Latin):
hnc fortasse querit aliquis utre.
munerant᷑ electi ł quid p̃mii me¬
rent᷑ s Si cĩuoluntas bonia oꝑfectio
oꝑis adõ eis datur cui responden¬
dũ ⁊ id circo electos dignios esse
remuneratione qr statĩ ut sentr¬
unt se adĩ gr̃a p̃uenuire totis nisib
laborant uoluntati illius obsetun¬
dando oboedire: dicit enĩ scriptu.¬
ra faraorii. non scriptura ꝑse
loquit᷑ sed alius ꝑaliam sic̃ hic
loquit᷑ ds̃ qr in hoc ipsũ excitaui
te. id÷ duritiã cordiftui propter

Expanded text:
quaerit aliquis: Ut quid remunerantur electi, vel quid praemii merentur, si et voluntas bona, et perfectio operis a Deo eis datur? Cui respondendum est idcirco electos dignos esse remuneratione, quia statim ut sentiunt se a Dei gratia praeveniri, totis nisibus laborant voluntati illius obsecundando obedire. Dicit enim Scriptura Pharaoni. Non Scriptura per se loquitur, sed alius per eam, sicut hic loquitur Deus: Quia in hoc ipsum excitavit te, id est duritiam
Abbreviated transcription (Latin):
alterum odit: Absit. Ut ipse ini¬
quus dicatur: Moysi erũ dicit:
Miserebor cuius misereor. & mi scđiam
p̃stabo cuius miserebor Ordo ÷ cuiꝰ
miserebor fidẽ meã illi dando ut
credat inme. Et cuius fuero misertꝰ
ut credat inme misccłiam p̃stabo
illi ut iuste uiuat &misericors sit :¬
p̃miũ accipiat: Igit᷑ non uolentis
sub audis ÷ uoluntas neq currentis¬
suꝑ cursus sedmi serantis est dei.
miscđia: ut dec homini bonũ uelle.
facere ꝑseuetare: Non sufficit
sola boria uoluntas bominis. nist
etiã preuenuat eũ miscdđia dĩ ad hoc
ut det illibonũ uelle. & bonũ id ip¬
sum ꝑficere iuxta qđ psalmista

Expanded text:
t ut ipse iniquus dicatur. Moysi enim dicit: Miserebor cui misereor, et misericordiam praestabo, cui miserebor. Ordo iste esidem meam miserebor, fidem meam illi dando ut credat in me, et cujus fuero misertus, ut credat in me misericordiam praestabo illi, ut juste vivat, et misericors sit, ppraemium accipiat. Igitur non volentis, subaudis est voluntas, neque currentis cursus, sed miserentis est Dei misericordia ut det homini bonum velle, facere, perseverare. Non sufficit sola bona voluntas hominis, nisi etiam perveniat cum misericordia Dei ad hoc, ut det illi bonum velle, et bonum idipsum perficere, juxta quod Psalmista