comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stituit: ut eius uoluntas sit suꝑ om̃ia.
Potentia quippe sua numeros crea¬
turȩ dedit: non ipsã potentiam
eisclem numeris alligauit. Nam
sp̃s eius ita faciendo mundo suꝑfe¬
rebatur. ut & facto suꝑferat᷑: non cor¬
poralib locis. sed excellentia potesta¬
tis. Quis enĩ nescit aqũã conere¬
tam terrȩ. cum ad radices uitis ue¬
nerit duci in saginã ligni illius:
atq in eo sumere qualitatẽ qua in
uuam ꝓcedat paulatim erumpen¬
tem. atq in ea grandescente uinũ
fiat maturumq dulcescat: quod ad¬
huc feruescat expressum: & quadam
uetustate firmatum. ad usum biben¬
di utilius iocundiuisq ꝑueniat: Nũ
quid ds̃ lignum quȩsiuit. aut terrã.
uł has tempoꝵ moras. cum aqũa
miro compendio conuertit in ui¬
num: &. tale uinum. quod ebrius
etiam conuiua laudaret: Nunquid
ad iutorio temporis eguit. conditor
temporis. Nonne dierum certis
numeris suo euiq generi accõmo¬

Expanded text:
tribuit, ut eius uoluntas sit super omnia. tribuit, ut eius uoluntas sit super omnia. potentia quippe sua numeros creaturae dedit, non ipsam potentiam eisdem numeris alligauit. nam spiritus eius ita faciendo mundo superferebatur, ut et facto superferatur, non corporalibus locis, sed excellentia potestatis. quis enim nescit aquam concretam terrae, cum ad radices uitis uenerit, duci in sagina ligni illius atque in eo sumere qualitatem, qua in uuam procedat paulatim erumpentem atque in ea grandescente uinum fiat maturumque dulcescat, quod adhuc feruescat expressum et quadam uetustate firmatum ad usum bibendi utilius iucundiusque perueniat? num ideo dominus lignum quaesiuit aut terram aut has temporum moras, cum aquam miro conpendio conuertit in uinum, et tale uinum, quod etiam ebrius conuiua laudaret? numquid adiutorio temporis eguit conditor temporis? nonne certis dierum numeris suo cuique generi adcommo
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius mundi suꝑna sunt: sicut ani¬
ma rationalis in ea debet erigi quȩ
in sp̃ualib natura maxime excellt̃.
ut quȩ sursum sunt sapiat. non quȩ
suꝑ terram. Sed quomͦ eum d̾s fecit
de limo terrȩ: Utrum repente in
ȩtate ꝑfecta. hoc est uirili atq iuue¬
nili. an sicut nuncusq format iN
uteris matrum. Neq enĩ alius hȩc
facit quam ille qui dixit. prius qũa
te formarem in utero noui te. ur illud
tantum ꝓprium habuerit adam.
quod non ex parentib natus est. sed
factus ex terra: eo tamen modo. ut¬
in hoc ꝑficiendo & ꝑ ętates augen¬
do hii tempoꝵ numeri complerent᷑.
quos naturȩ humani generis attri¬
butos uidemus:An potius hoc ñ est
requirendum: Utrumlibet enĩ fecerit.
hoc fecit quod dm̃ &. om̃ipotentem
ac sapientẽ. posse ac facere congrue¬
bat. Ita enim certas tempoꝵ leges
generib qualitatibusq rerum in
manifestũ ex abdito ꝓducendis in¬

Expanded text:
ipsius mundi superna sunt, sicut aniipsius mundi superna sunt, sicut anima rationalis in ea debet erigi quae in spiritalibus natura maxime excellunt, ut quae sursum sunt sapiat, non quae super terram. Sed quomodo eum fecit deus de limo terrae, utrum repente in aetate perfecta, hoc est uirili atque iuuenali, an sicut nunc usque format in uteris matrum ? neque enim alius haec facit quam ille qui dixit: priusquam te formarem in utero, noui te; ut illud tantum proprium habuerit Adam, quod non ex parentibus natus est, sed factus ex terra, eo tamen modo, ut hoc proficiendo et per aetates augendo hi temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis attributos uidemus. an potius hoc non est requirendum? utrumlibet enim fecerit, hoc fecit quod deum et omnipotentem et sapientem posse et facere congruebat. ita enim certas temporum leges generibus qualitatibusque rerum in manifestum ex abdito producendis at
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura quȩ dicit quod ds hominẽ
de limo finxerit. dicit etiã quod
bestias agri de terra finxerit. quan¬
do eas cum uolatilib cęli adduxit
ad adam. ut uideret quid ea uoca¬
ret. Sic enim scriptum ẽ. Et finxit
as adhuc de terra om̃s bestias. Si
ergo & hominem de terra. & bestias
de terra ipse formauit: quid habet
homo excellentius in hac re. nisiqd
ipse ad imaginem di creatus ẽ: Nec
tamen hoc sedm corpus. sed scdm
intellectum mentis: de quo post lo¬
quemur. Quanqũa &̾. in ipso corpo¬
re habeat quandam ꝓprietatem
quȩ hoc indicer. quod erecta statura
factus est: ut hoc ipso ammoneret᷑
non sibi terrena ẽẽ sectanda. uelut
pecora quoꝵ uoluptas om̃is ex terra
est: unde in aluum cuncta prona atq
ꝓstrata sunt. Congruit ergo &ͥ cor¬
pus eius animȩ rationali: non scđm
liniamenta figurasq membroꝵ. sed
potius scđm id quod in cęlum ere¬
ctum est. ad intuenda quȩ in corpore

Expanded text:
scriptura, quae dicit quod deus hominem scriptura, quae dicit quod deus hominem de limo terrae finxerit, dicit etiam quod et bestias agri de terra finxerit, quando eas cum uolatilibus caeli adduxit ad Adam, ut uideret quid ea uocaret. sic enim scriptum est: et finxit deus adhuc de terra omnes bestias. si ergo et hominem de terra et bestias de terra ipse formauit, quid habet homo excellentius in hac re, nisi quod ipse ad imaginem dei creatus est? nec tamen hoc secundum corpus, sed secundum intellectum mentis, de quo post loquemur. quamquam et in ipso corpore habeat quandam proprietatem, quae hoc indicet, quod erecta statura factus est, ut hoc ipso admoneretur non sibi terrena esse sectanda, uelut pecora, quorum uoluptas omnis ex terra est; unde in aluum cuncta prona atque prostrata sunt. congruit ergo et corpus eius animae rationali non secundum liniamenta figurasque membrorum, sed potius secundum id quod in caelum erectum est ad intuenda quae in corpore
Abbreviated transcription (Latin):
nis deputetur. uelut cȩtera ds dixerit
ꝙ facta sint. hunc autẽ ipse fecerit:
aut uerbo cȩtera. hunc autẽ manib
fecerit: sed hoc excellit in homine. qr
dłs hominem ad imaginem suam fe¬
cit. ꝓpter hoc quod dedit ei mentem
intellectualẽ qua prȩstat pecoribus.
unde iam suꝑiore loco disseruimus.
In quo honore positus si non intelle¬
xerit ut bene agat: eisdem ipsis peco¬
rib quib prelatus est comparabit᷑.
Sic & enim scriptum est. Homo in ho¬
nore positus non intellexit: compara¬
tus est pecorib insensatis. & similis
factus est eis. Nam ꝙ pecora ds̃ fe¬
cit: sed non ad imaginem suam. Nec
dicendum ẽ hominem ipse fecit: pe¬
cora uero iussit ꝙ facta sunt. Et hc̃
enĩ ꝙ illa ꝑ uerbum suum fecit:. ꝑ qd̃
om̃ia facta sunt. Sed quia idẽ uerbum
ꝙ sapientia &. uirtus est eius: dicitur
ꝙ manus eius non uisibile membrũ.
sed efficiendi potentia. Nam hȩc eadẽ

Expanded text:
nis deputetur, uelut cetera deus dixerit, nis deputetur, uelut cetera deus dixerit, et facta sint, hunc autem ipse fecerit, aut uerbo cetera, hunc autem manibus fecerit. sed hoc excellit in homine, quia deus hominem ad maginem suam fecit propter hoc, quod ei dedit mentem intellectualem, qua prunde iam superiore loco disseruimus. in quo honore positus si non intellexerit ut bene agat, eisdem ipsis pecoribus, quibus praelatus est, comparabitur. sic enim et scriptum est: homo in honore positus non intellexit; comparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis. nam et pecora deus fecit, sed non ad imaginem suam. nec dicendum est: "hominem ipse fecit, pecora uero iussit et facta sunt"; et hunc enim et illa per uerbum suum fecit, per quod facta sunt omnia. sed quia idem uerbum et sapientia et uirtus eius est, dicitur et manus eius non uisibile membrum, sed efficiendi potentia. nam eadem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ facta sunt. hunc autẽ ipse fecit: sed
ideo potius quia hunc ad imaginẽ
suam fecit. Nam illa quȩ dixit &ͦ
facta sunt. ideo sic scriptum est. qr
ꝑ uerbum eius facta sunt. sicut per
hominem hominib dici potuit. uer¬
his quȩ temporaliter cogitantur &
uoce ꝓferuntur. Nonsic autẽ loqui¬
tur ds: nisi cum ꝑcreaturã corporalem
loquitur. sicut abrahȩ. sicut moysi.
sicut ꝑ nubem de filio suo. Ante uero¬
omnẽ creaturam ut esset ipsa creatu¬
ra eo uerbo dictum est. quod in
principio erat ds̃ apud dm̃. Et quia
om̃ia ꝑ ipsum facta sunt. & sine ipso
factum est nichil: utiq & homo per
ipsum factus est. Certe enim cȩlum
uerbo fecit: quia dixit &. factum est.
Scriptum est tamen. Et oꝑa manuum
tuarũ sunt cęli. Et de hoc imo qua¬
si fundo mundi scriptũ est: q̃m ipsi¬
us est mare & ipse fecit illud.& ari¬
dam terram manus eius finxerunt.
Non igitur hoc in honorem homi¬

Expanded text:
et facta sunt. hunc. autem ipse fecit, sed et facta sunt. hunc. autem ipse fecit, sed ideo potius, quia hunc ad imaginem suam fecit. nam illa, quae dixit et facta sunt, ideo sic scriptum est, quia per uerbum eius facta sunt, sicut per hominem hominibus dici potuit uerbis, quae temporaliter cogitantur et uoce proferuntur. non sic autem loquitur deus, nisi cum per creaturam corporalem loquitur. sicut Abrahae, sicut Moysi, sicut per nubem de filio suo. ante omnem uero creaturam, ut esset ipsa creatura, eo uerbo dictum est, quod in principio erat deus apud deum; et quia omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, utique et homo per ipsum factus est. certe enim caelum uerbo fecit, quia dixit et factum est; scriptum est tamen: et opera manuum tuarum sunt caeli. et de hoc imo quasi fundo mundi scriptum est: quoniam ipsius est mare, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. non igitur hoc in honorem homi
Abbreviated transcription (Latin):
te consũmatus. hoc enim a scło u
rationib primordialib cũ simul
omĩa crearentur: sed creatus in tem¬
pore suo uisibilit̾ in corꝑe. inuisibiliter
in anima. constans ex anima ꝙ corꝑe.
Iam gͦ uideamꝰ quomͦ fecerit eum ds̾
primum de terra corpus eius. post
etiã de anima uidebimus siquid
ualebimus. Quod enim manib
corporalib ds de limo finxerit
hominem. nimium puerilis cogita¬
tio est: ita ut si hoc scͥptura dixisset.
magis eum qui scripsit transiato
uerbo usum credere deberemus.
quam dm̃ talib membroꝵ linia¬
mentis determinatũ qualia uide¬
mus in corporib nr̃is. Dictum est
enĩ Manus tua gentes disꝑdidit. s̾.
eduxisti popłm tuum in manu for¬
ti .ꝙ. in brachio excelso. Sed ꝓ pote¬
state ꝙͦ uirtute di positum hurus
membri nomen: quis usq adeo
desipit. ut non intelligat: Nec il¬
lud audiendum est quod nonnul¬
li putant. ideo prȩcipuum di opus
esse hominem. quia cȩtera dixit

Expanded text:
te consummatus — hoc enim a saeculo in te consummatus — hoc enim a saeculo in rationibus primordialibus, cum simul omnia crearentur — sed creatus in tempore suo uisibiliter in corpore, inuisibiliter in anima, constans ex anima et corpore. Iam ergo uideamus, quomodo eum fecerit deus, primum de terra corpus eius, post etiam de anima uidebimus, si quid ualebimus. quod enim manibus corporalibus deus de limo finxerit hominem, nimium puerilis cogitatio est, ita ut, si hoc scriptura dixisset, magis eum, qui scripsit, translato uerbo usum credere deberemus, quam deum talibus membrorum liniamentis determinatum. qualia uidemus in corporibus nostris. dictum est enim: manus tua gentes disperdidit, et: eduxisti populum tuum in manu forti et brachio excelso. sed pro potestate et uirtute dei positum huius membri nomen quis usque adeo desipit, ut non intellegat? Nec illud audiendum est, quod nonnulli putant, ideo praecipuum dei opus esse hominem, quia cetera dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
cauit eum. Rursus nisi inchoata
essent: non ita sequeretur. quia ui
illa die requieuit ab om̃ib oꝑib
siuis. quȩ inchoauit d̾s facere. Hic gͥ
siquis inquirat quomͦ consũmauit
& quomodo inchoauit. neq enim
alia consũmauit. alia inchoauit:
sed eade ipsa utiq a quib in die
septimo requieuit: ex his quȩ supra
diximus clarum est. Consummasse
quippe ista intelligimus dm̃. cum
creauit om̃ia simul ita ꝑfecte ut
nichil ei adhuc in ordine tempoꝵ
creandum esset. quod non hic ab eo
lam in ordine causarum creatum
esset: inchoasse autẽ ut quod hic p̃¬
fixerat causis. post impleret effectis.
Proinde formauit łs hominem
puluerem terrȩ. uł limum terrȩ. hoc
est de puluere uł limo terrȩ. ꝙ inspi¬
rauit suie sufflauit in cius faciem
sp̃m uite. & factus est homo in ani¬
mam uiuentem. non tunc p̃destina¬
tus. hoc enĩ ante scłm in prȩscientia
creatoris. neq tunc causaliter uel
consummate inchoatus. uł inchoa¬

Expanded text:
cauit eum. rursusque nisi inchoata cauit eum. rursusque nisi inchoata essent, non ite sequeretar, quia in illa die requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. hic igitur si quis inquirat, quomodo consummauit et quomodo inchoauit — neque enim alia consummauit, alia inchoauit, sed eadem ipsa utique a quibus in die septimo requieuit — ex his quae supra diximus clarum est. consummasse quippe ista intellegimus deum, cum creauit omnia simul ita perfecte, ut nihil ei adhuc in ordine temporum creandum esseiam in ordine causarum creatum esset, inchoasse autem, ut, quod hic praefixerat causis, post inpleret effectis. proinde formauit deus hominem puluerem terrae, uel limum terrae — hoc est de puluere uel limo terrae — et inspirauit sine sufflauit in eius faciem spiritum uitae, et factus est homo in animam uiuam, non tunc praedestinatus — hoc enim ante saeculum in praescientia creatoris — neque tunc causaliter uel consummate inchoatus uel inchoa
Abbreviated transcription (Latin):
pora fieret: aut hoc fieret quod ex
istis quȩ suo queq tempore lam¬
oriuntur ds non cessat oꝑari. Nunc
autẽ quia iam & consũmata quodã¬
modo. & quodamͦ inchoata sunt
ea ipsa quȩ consequentib euoluen¬
da temporib primitus simul om̃ia¬
ds creauit. cum faceret mundum:
consũmata quide. quia nichil ha¬
bent illa in naturis ꝓpriis quibus
suoꝵ tempoꝵ cursus agunt. qd̾
non in istis causaliter factum sit:
inchoata uero. qm̃ quȩdam erant
quasi semina futuroꝵ ꝑscłi tractũ
ex occulto in manifestum locis con¬
grius exerenda: ipsius etiam scri¬
pturȩ uerba satis adhoc ammo¬
nendum insigniter uigent. siquis
in eis uigilet. Nam ꝙ consumma¬
ta ea dicit. & inchoata. Nisi enĩcon¬
sũmata essent:. non diceretur. Et con¬
summata sunt cęlum & terra . &. om¬
nis compositio illoꝵ: ꝙ. consũmauit
ds in die sexto oꝑa sua quȩ fecit. ꝙ
benedixit ds diem septimum. ꝙ scĩfi¬

Expanded text:
pora fieret aut hoc fieret quod ex pora fieret aut hoc fieret quod ex istis quae suo quaeque iam tempore oriuntur deus non cessat operari. nunc autem quia et consummata quodamodo et quodam modo inchoata sunt ea ipsa quae consequentibus euoluenda temporibus primitus deus simul omnia creauit, cum faceret mundum — consummata quidem, quia nihil habent illa in naturis propriis, quibus suorum temporum cursus agunt, quod. non in istis causaliter factum sit; inchoata uero, quoniam per quaedam erant quasi semina futurorum per saeculi tractum ex occulto in manifestum locis congruis exerenda — ipsius etiam scripturae uerba satis ad hoc admonendum insigniter uigent, si quis in eis euigilet. nam et consummata ea dicit et inchoata. nisi enim consummata essent, non scriptum esset: et consummata sunt caelum et terra et omnis consummatio illorum; et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit; et benedixit deus diem septimum et sanctifi
Abbreviated transcription (Latin):
& homo factus in animã uiuam:
ꝙͣ cetera huiusmodi. siue frutecta. seu
animantia. ad illam oꝑationem d̃i
ꝑtinentia. qua usq nunc oꝑatur.
Sed etiã ista secum gerunt tanqũa
iterum se ipsa. inuisibiliter in occul¬
ta quadam ui generandi quam ex¬
traxerunt de illis primordiis cau¬
sarum suarum. in quib creato mun¬
do cum factus est dies antequam
in manifestam speciem sui generis
exorirentur. inserta sunt. Si eñi illa
prima oꝑa di cum simul om̃ia crea¬
uit. in suo modo ꝑfecta non essent.
ea ꝓculdubio post adderentur quȩ
illis ꝑficiendis defuissent. ut quȩdã
uniuersitatis ꝑfectio ex utrisq con¬
staret singulis quasi semis. uelut
alicuius totius partes ẽẽnt. quarũ
coniunctione ipsum totum cuius
partes fuerant compleretur Rursꝰ
si ita essent illa ꝑfecta. sicut ꝑficiun¬
tur cum suis quęq temporib in ma¬
nifestas formas actusq ꝓcreantur.
ꝓfecto aut nichil ex eis postea ꝑ tem¬

Expanded text:
et homo factus in animam uiuam et homo factus in animam uiuam et cetera huius modi, siue frutecta siue animantia ad illam operationem dei pertinentia, qua usque nunc operatur. sed etiam ista secum gerunt tamquam iterum se ipsa inuisibiliter in occulta quadam ui generandi, quam extraxerunt de illis primordiis causarum suarum, in quibus creato mundo, cum factus est dies, antequam in manifestam speciem sui generis exorerentur, inserta sunt. Si enim prima illa opera dei, cum simul omnia creauit, in suo modo perfecta non essent, ea procul dubio post adderentur, quae illis perficiendis defuissent, ut quaedam uniuersitatis perfectio ex utriusque constaret singualicuius totius partes essent, quarum coniunctione ipsum totum, cuius partes fuerant, compleretur. rursus si ita essent illa perfecta, sicut perficiuntur cum suis quaeque temporibus in manifestas formas actuque procreantur, profecto aut nihil ex eis postea per tem
Abbreviated transcription (Latin):
tib sic uiuentib erat. In illa enĩ pri¬
ma conditione mundi. cum d̃s oĩa
creauit simul. homo factus est: qui
eẽt futurus ratio creandi hominis.
non actio creati. Sed hȩc aliter in
uerbo di. ubi ista non facta s et̾na
st̃: aliter in elementis mundi. uͥ omma
simul facta futura sunt: aliter in
reb quȩ scđm causas simul creatas
non iam simul. sed suo quȩq tempo¬
re creantur. in quib adam iam forma¬
tus ex limo. & d̃i flatu animatus. si¬
cut fęnum exortum. aliter in semini¬
b in quib rursus qͣsi primordiales
causȩ repetuntur de rebus ducte
quȩ secundum causas quas pri¬
mum condidit extiterant. uelut
herba ex terra. semen ex herba. iN
quib om̃ib ea iam facta modos
ꝙ. actus sui temporis acceperunt. quȩ
ex occultis atq inuisibilib racioni¬
b quȩ in creatura causaliter latent.
in manifestas formas naturasq pro¬
dierunt. sicut herba exorta suꝑ terrã.

Expanded text:
tibus erat sic uiuentibus. in illa enim pritibus erat sic uiuentibus. in illa enim prima conditione mundi, cum deus creauit omnia simul, homo factus est, qui esset futurus — ratio creandi hominis, non actio creati. Sed haec aliter in uerbo dei, ubi ista non facta, sed aeterna sunt, aliter in elementis mundi, ubi omnia simul facta futura sunt, aliter in rebus, quae secundum causas simul creatas non iam simul, sed suo quaeque tempore creantur: in quibus Adam iam formatus ex limo et dei flatu animatus, sicut fenum exortum, aliter in seminibus, in quibus rursus quasi primordiales causae repetuntur de rebus ductae, quae secundum causas, quas primum condidit, extiterunt, uelut herba ex terra, semen ex herba. in quibus omnibus ea iam facta modos et actus sui temporis acceperunt, quae ex occultis atque inuisibilibus rationibus, quae in creatura causaliter latent, in manifestas formas naturasque prodierunt, sicut herba exorta super terram
Abbreviated transcription (Latin):
peccatoꝵ in diuersa corpora esse de¬
trusas. apłicȩ non conuenire senten¬
tiȩ: cum aꝑtissime dictum sit. nichil
egisse nondum natos seu boni seu
mali. Ac ꝑ hoc alia questio est suo
loco retractanda: quid de peccato
primoꝵ parentum. qui duo soli
fuer̃t. generis humani contraxerit uni¬
uersa consꝑsio. Nicħ̾ tamen taliũ meri¬
toꝵs habere potuisse homiñe anteꝙͣ de
ret. nulla quęstio est. Sicut enĩ esau
ꝙ iacob. quos nondum natos dixit
apłs nichil egisse boni aut mali. ñ
possumus dicere traxisse aliquid me
riti de parentib. si nec ipsi parentes
egissent aliqͥd boni aut mali. nec genus
humanũ peccasse in adam. si ipse ñ pec¬
casset ada: ñ aut̃ peccasset adã. nisi iam
suo tempore uiueret. quo posset
uiuere siue bene siue male: ita fru¬
stra peccatum eius seu recte factũ
requiritur. cum adhuc in rebus si¬
mul creatis causaliter conditus. nec
iuta ꝓpria iam uiuebat. nec in paren¬

Expanded text:
peccatorum in diversa corpora esse depeccatorum in diversa corpora esse detrusas, apostolicae non convenire sententiae; cum apertissime dictum sit, nihil egisse nondum natos seu boni seu mali. 16. Ac per hoc aliqua quaestio est suo loco retractanda, quid de peccato primorum parentum, qui duo soli fuerunt, generis humani contraxerit universa consparsio: nihil tamen talium meritorum habere potuisse hominem antequam de ret, nulla quaestio est. Sicut enim Esau et Jacob, quos nondum natos dixit Apostolus nihil egisse boni aut mali , non possemus dicere traxisse aliqriti de parentibus, si nec ipsi parentes egissent aliquid boni aut mali, nec genus humanum peccasse in Adam, si ipse non pecasset Adam — non autem peccasset Adam, nisi iam suo tempore uiueret, quo posset uiuere siue bene siue male —: ita frustra peccatum eius seu recte factum requiritur, cum adhuc in rebus simul creatis causaliter . conditus nec uita propria iam uiuebat nec in paren
Abbreviated transcription (Latin):
posset uiuere. seu male. seu bene:an¬
tea uero nullomͦ᷑. non solum priusꝙͣ
in utero formaretur. sed nec iam ubi
formatus antequ̾a natus. Neq enĩ
habet ullam cunctationem apłica
illa sententia: de geminis in rebeceȩ¬
utero nondum agentib aliquid
boni aut mali. Nec tamen frustra scri¬
ptum est. nec infantem mundũ esse
a peccato. cuius est unius diei uita
suꝑ terram: ꝙ. illud in psalmo. in
iniquitatib conceptus sum. & in pet¬
catis me mater mea in utero aluit. ꝙ̃
quod in adam om̃s moriuntur. in
quo om̃s peccauerunt. Nunc autẽ
liquido teneamus: quȩlibet parentũ
merita traiciantur in prolem. quȩcũq
gr̃a dĩ anteqũa nascatur quemq scĩfi¬
cit: nec iniquitatẽ esse apud dm̃. nec
boni maliue agere quemqũa. quod
ad ꝓpriam ꝑsonam ꝑtineat. ante qũã
natus est: illamq sententiam qua ñ¬
nulli putant alibi peccasse magis mi¬
nusq animas. ꝙ. pro diuersoꝵ merits

Expanded text:
posset uiuere seu male seu bene, anposset uiuere seu male seu bene, antea uero nullo modo, non solum priusquam in utero formaretur, sed nec iam ibi formatus, antequam natus. neque enim habet ullam cunctationem apostolica illa sententia de geminis in utero Rebeccae nondum agentibus aliquid boni aut mali. Nec tamen frustra scriptum est nec infantem mundum esse a peccato, cuius est unius diei uita super terram, et illud in psalmo: ego in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis matequod in Adam omnes moriuntur, in quo omnes peccaverunt . Nunc autem liquido teneamus, quaelibet parentum merita trajiciantur in prolem, quaecumque gratia Dei, antequam nascatur, quemque sanctificet, nec iniquitatem esse apud Deum, nec boni malive agere quemquam quod ad propriam personam pertineat, antequam natus est: illamque sententiam qua nonnulli putant alibi peccasse magis minusque animas, et pro diversorum meritis
Abbreviated transcription (Latin):
formaret in utero. dubitare fas non
est. Aꝑtissime quippe dicit. Pruis¬
quã te formarem in utero noui te.
Ubi autẽ illum nosset antequam
ita formasset: & si nrͣȩ infirmitati
assequi uł difficile uł impossibile ẽ.
utrum in aliquib ꝓpinquioribus
causis. sicut leui in lumbis abrahȩ
decimatus ẽ: an in ipso adam in quo
genus hominum tanqũa radicalit̃
institutum est: s. in eo ipso utrũ
iam cum de limo formatus esset:
an causaliter in his oꝑib factus.
quȩ creauit omĩa simul: an uero po¬
tius ante omnem creaturam. sicut
elegit &. prȩdestinauit scõs suos
ante mundi constitutionẽ: an poti¬
us in om̃ib prȩcedentib causis. si¬
ue quas cõmemoraui. siue quas ñ
cõmemoraui: priusquam in utero for¬
maretur non arbitror scrupulosius
quęri oportere: dum modo ieremiam
constet ex quo est in hac luce a paren¬
tib editus. ex illo egisse uitam ꝓpri¬
am. qua grandescens ȩtatis accessu

Expanded text:
formaret in utero, dubitare fas non formaret in utero, dubitare fas non est; apertissime quippe dicit: priusquam te formarem in utero, noui te. ubi autem illum nosset, antequam ita formasset, etsi nostrae infirmitati adsequi uel difficile uel inpossibile est - utrum in aliquibus propinquioribus causis, sicut Leui in lumbis Abrahae decimatus est, an in ipso Adam, in quo genus humanum tamquam radicaliter institutum est; et in eo ipso utrum iam cum de limo formatus esset, an causaliter in his operibus factus, quae creauit omnia simul; an uero ante omnem potius creaturam, sicut elegit et praedestinauit sanctos suos ante mundi constitutionem; an potius in omnibus praecedentibus causis, siue quas commemoraui siue quas non commemoraui, priusquam in utero formaretur —: non arbitror scrupulosius quaeri oportere, dummodo Hieremiam constet ex quo est in hac luce a parentibus editus ex illo egisse uitam propriam, qua grandescens aetatis accessu
Abbreviated transcription (Latin):
seminans semen quod est suꝑ omnẽ
quod habet in se fructum seminis
ipse sermo eius ante om̃is aeris so¬
num. ante omnem carnis & nubis
uocem. in illa summa eius sapientia
ꝑ quam facta sunt om̃ia. non quasi
humanis aurib instrepebat: sed reb
factis rerum faciendarum causas in¬
serebat. & om̃ipotenti potentia futu¬
ra faciebat: hominemq suo tempore
formandum in tempoꝵ tanquam
ciperent scła. condita ab illo qui est
ante scła. Creaturȩ quippe aliȩ crea¬
turas alias: quȩdam tempore. quȩ¬
dam causis p̃cedunt. Ille autẽ om̃ia
quȩ fecit non solum excellentia qͣ
etiam causarum effector ẽ: uerũetiã
ȩternitate prȩcedit. Sed de hoc opor¬
tuniorib deinde scripturarum locis.
fortasis plenius disserendũ est. Nunc
de homine quod cȩptum ẽ termine¬
tur: ea moderatione seruata. ut in
ꝓfundo scripturȩ sensu magis preste¬
mus diligentiam requirendi. qũa
affirmandi temeritatẽ. Quia enim
nouerat ieremiam ds priusqũa eũ

Expanded text:
seminans semen, quod est super omnem quod habet in se fructum seminis ipse sermo eius ante omnem aeris sonum, ante omnem carnis et nubis uocem in illa eius summa sapientia, per quam facta sunt omnia, non quasi humanis auribus instrepebat, sed rebus factis rerum faciendarum causas inserebat et omnipotenti potentia futura faciebat hominemque suo tempore formandum in temporum tamquam ciperent saecula ab illo condita, qui est ante saecula. creaturae quippe aliae creaturas alias quaedam tempore, quaedam causis praecedunt; ille autem omnia, quae fecit, non solum excellentia, qua etiam causarum effector est, uerum etiam aeternitate praecedit. sed de hoc oportunioribus deinde scripturarum locis fortassis plenius disserendum est. Nunc de homine quod coeptum est terminetur ea moderatione seruata, ut in profundo scripturae sensu magis praestemus diligentiam requirendi quam adfirmandi temeritatem. quia enim nouerat Hieremiam deus, priusquam eum
Abbreviated transcription (Latin):
tus in huius modi narrationibus
om̃i obseruatione fundanda ẽ. Quo
modo ergo loquebatur inquit eis
qui nondum audiebant nec intel¬
ligebant: quia nec erant qui uer¬
ba ꝑciperent: Possim respondere.
post futuros. nec tantũ nos. sed
etiam eos qui futuri sunt post nos :
om̃ib enĩ dicebat. quos suos futu¬
ros eẽ uidebat: ecce ego uobiscum
sum usq in consummationẽ scłi.
sicut dõ notus erat ꝓpħa. cui dicit.
priusquã te formarẽ in utero noui
te. sicut decimatus est leui cum eẽt
in lumbis abrahȩ. Cur enĩ & ita
non ipse abraham in adam: ꝙ. ipse
adam in primis oꝑib mundi. quȩ
ds creauit om̃ia simul: Sed uerba
dñi ꝑ os carnis eius. & uerba di ꝑ
ora ꝓpħarum. temporali corporis uo¬
ce ꝓferuntur: &. om̃ib sillabis suis
congruas tempoꝵ moras sumunt
atq consumunt. Cum uero d̾s dice.¬
bat. faciamus homine̾ ad unaginẽ
& similitudinẽ nr̃am. & habeat po¬
testatẽ piscium maris & uolatilium

Expanded text:
tus in huiusmodi narra- . tionibus tus in huiusmodi narra- . tionibus omni obseruatione fundanda est. Quomodo, inquit. ergo loquebatur eis. qui nondum audiebant nec intellegebant, quia nec erant, qui uerba perciperent? possem respondere s longe post futuros, nec tantum nos, sed etiam eos omnes, qui futuri sunt post nos. omnibus enim dicebat, quos suos futuros uidebat: ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi; sicut deo notus erat propheta, cui dixit: priusquam te formarem in utero, noui te, sicut decimatus est Leui, cum esset in lumbis Abraham. cur enim non ita et ipse Abraham in Adam et ipse Adam in primis operibus mundi, quae deus creauit omnia simul? sed uerba domini per os carnis eius et uerba dei per ora prophetarum temporali corporis uoce proferuntur et omnibus syllabis suis congruas temporum moras sumunt atque consumunt; cum uero deus dicebat: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et habeat potestatem piscium maris et uolatilium
Abbreviated transcription (Latin):
modo eos illo sexto die non factos. nec
tam̃ eos illo sexto die non factos. intel¬
ligi scriptura ꝑmittit. forte ergo ani¬
mȩ eoꝵ sexto illo die factȩ erant: ubi &
ipsa imago dĩ recte intelligitur in sp̃u
mentis eoꝵ. ut postea corpora formaren¬
tur. Sed neq hoc credere: eadem scriptu
ra ꝑmittit. Primũ propter illam oꝑm
consũmationem. quȩ non uideo quomͦ
possit intelligi. si defuit aliquid tunc
non causaliter conditum. quod postea
uisibiliter conderetur: deinde. quia se¬
xus ipse masculi &. feminȩ nisi in cor¬
porib ẽẽ non potest. Quod siquis scđ̃m
intellectum & actionem tanquam
utrumq sexum in una anima accipi¬
endum putauerit: quid facier de his
quȩ ad ęscam ds ipso die dedit de ligno¬
rum fructib qͥ nisi homini habenti
corpus non utiq congrua sunt: Nã
ꝙ si hanc ȩscam figurate quisqũa
accipere uoluerit. recedet a ꝓprie¬
tate rerum gestarum: quȩ primi¬

Expanded text:
modo eos illo sexto die factos nec modo eos illo sexto die factos nec tamen eos illo sexto die non factos intellegere scriptura permittit. Forte ergo animae eorum sexto illo die factae erant, ubi et ipsa imago dei recte intellegitur in spiritu mentis eorum, ut postea corpora formarentur? sed neque hoc credere scriptura eadem permittit. primo propter illam operum consummationem - quae non uideo quomodo possit intellegi, si defuit aliquid tunc non causaliter conditum, quod postea uisibiliter conderetur — deinde quia sexus ipse masculi et feminae nisi in corporibus esse non potest. quod si quisquam secundum intellectum et actionem tamquam utrumque sexum in una anima accipiendum putauerit. quid faciet de his, quae ad escam deus ipso die dedit de lignorum fructibus, quae nisi homini habenti corpus non utique congrua est? nam si et hanc escam figurate quisquam accipere uoluerit. recedet a proprietate rerum gestarum. quae primi
Abbreviated transcription (Latin):
dditianis nota est nobis: non tamen
parentib generantib. sed ille de limo
illa de costa eius. Quęrit tunc quo¬
modo. Respondebo: inuisibiliter
facta hic forte non intelligit. Subtra¬
huntur enĩ ei cuncta quȩ nouit: usꝙ
ad ipsam seminum corpulentiã. Nleq
enim uel tale aliquid homo iam erat:
cum in prima illa sex dierum coͣnsti¬
tutione homo factus erat. Datur qui¬
dem de seminib adhanc rem non¬
nulla similitudo. ꝓpter illa quȩ in eis
futura conserta sunt: ueruntam̃ ante
om̃ia uisibilia semina sunt illȩ causȩ.
Non intelligit. Quid ergo faciam: nͥ
quantum possum salubriter moneam
ut scripturȩ dĩ credat. & tunc factum
hominem quando ds cum factus est
dies fecit cȩlum & terram. de quo ali¬
bi scriptura dicit. qui uiuit inȩternũ
creauit omia simul: ꝙ tunc quando
iam non simul. sed siuis quȩq tempori-¬
bus creans. fiixit eũ de limo terrȩ: &
exeuis osse mulierem: Nam nec isto

Expanded text:
stitutionis nota nobis est, non tamen stitutionis nota nobis est, non tamen parentibus generantibus, sed ille de limo, illa de costa eius. quaeret: tunc quomodo? respondebo: inuisibiliter,facta. Hic forte non intelleget. subtrahuntur enim ei cuncta, quae nouit, usque ad ipsam seminum corpulentiam. neque enim uel tale aliquid homo iam erat. cum in prima illa sex dierum conditione factus erat. datur quidem de seminibus ad hanc rem nonnulla similitudo propter illa, quae in eis futura conserta sunt; uerum tamen ante omnia uisibilia semina sunt illae causae . sed non intellegit. quid ergo faciam, nisi, quantum possum, salubriter moneam, ut scripturae dei credat et tunc factum hominem, quando deus, cum factus est dies, fecit caelum et terram, de quo alibi scriptura dicit: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et tunc, quando iam non simul sed suis quaeque temporibus creans finxit eum de limo terrae et ex eius osse mulierem? nam nec isto
Abbreviated transcription (Latin):
dixisse. Sed rursus si dixero non ita fuisse
hominẽ in illa prima conditione rerũ.
qua creauit ds om̃ia simul. sicuti est
non tantũ ꝑfectȩ ȩtatis homo. sed
ne infans quidem. nec tantum infans.
sed ne puerꝑium quidem in utero ma¬
tris. nec tantũ hoc. sed ne quidẽ semen
usibile hominis: putabit om̃ino ñ
fuisse. Redeat ergo ad scripturã ꝙͥ inue¬
niet sexto die hominem factum ad
imaginem ddĩ: factos autẽ masculũ
& feminam. Item quęrat quando fa¬
cta sit femina: inueniet extra illos
sex dies. Tunc enĩ facta est. quando ds
de terra finxit adhuc bestias agri &
uolatilia cęli: non quando uolatilia
ꝓduxerunt aquȩ & animã uiuã in
qua & bestiȩ sunt ꝓduxit terra. Tunc
autẽ factus est homo & masculus et
femina. Ergo: & tunc & postea. Neq
enim tunc & non postea. aut uero
postea & non tunc: nec alii postea. scd
idem ipsi aliter tunc. aliter postea. Quȩ
uisibiliter. sicut species humanȩ con¬

Expanded text:
dixisse. 10. Sed rursus, si dixero non ita fuisse dixisse. 10. Sed rursus, si dixero non ita fuisse hominem in illa prima rerum conditione, qua creavit Deus omnia simul, sicuti est non tantum perfectae aetatis homo, sed ne infans quidem, nec tantum infans, sed ne puerperium quidem in utero matris, nec tantum hoc, sed nec semen quidem visibile hominis; putabit omnino non fuisse. Redeat ergo ad Scripturam; inveniet sexto die hominem factum ad imaginem Dei, factos autem masculum et feminam. Item quaerat quando facta sit femina; inveniet extra illos sex dies: tunc enim facta est, quando Deus de terra finxit adhuc bestias agri et volatilia coeli; non quando volatilia produxerunt aquae, et animam vivam, in qua et bestiae sunt, produxit terra. Tunc autem factus est homo et masculus et femina: ergo et tunc et postea. Neque enim tunc et non postea aut uero postea et non tunc; nec alii postea, sed idem ipsi aliter tunc, aliter postea. quaer: uisibiliter, sicut species humanae con
Abbreviated transcription (Latin):
rum dĩ. partim ad illos dies inuisibi¬
les ꝑtinentiũ in quib creauit om̃ia
simul. partim ad istos in quib oꝑatur
cottidie. quicquid ex illis tanquã in¬
uolucris primordialib in tempore uol¬
uitur: si non importune neq absurde
scripturȩ uerba secuti sumus. quȩ nos
ad hȩc distinguenda duxerunt. ca¬
uendum est ne ꝓpter ipsarum rerum
aliquanto difficilem ꝑceptionẽ. qũa
tardiores assequi non sufficiunt: pu
temur aliud sentire ac dicere: quod
scimus nos nec sentire nec dicere. Qnͣ¬
quam enim prȩcedentib sermonib
quantum potuerim lectorẽ p̃struxe¬
rim: plures tamen arbitror caliga¬
re in his locis: & putare ita fuisse
prius hominem in illo dĩ oꝑe quo si¬
mul om̃ia creata sunt. ut aliquam ui¬
tam duceret. ut cłi locutionem ad se
directam cum dixit ds ecce dedi uobis
omne pabulum seminale. discerneret.
crederer. intelligeret. Nouerit ergo
qui hoc putat. non hoc me sensisse neq

Expanded text:
rum dei partim ad illos dies inuisibirum dei partim ad illos dies inuisibiles pertinentium, in quibus creauit omnia simul, partim ad istos, in quibus operatur cotidie \'quidquid ex illis tamquam inuolucris primordialibus in tempore euoluitur. si non inportune neque absurde scripturae uerba secuti sumus, quae nos ad haec distinguenda duxerunt, cauendum est, ne propter ipsarum rerum aliquanto difficilem perceptionem, quam tardiores adsequi non sutemur aliquid sentire ac dicere, quod scimus nos nec sentire nec dicere. Quanquam enim praecedentibus sermonibus, quantum potuerim, lectorem praestruxerim; plures tamen arbitror caligare in his locis, et putare ita fuisse prius hominem in illo Dei opere, quo cuncta simul creata sunt, ut aliquam vitam duceret, ut Dei locutionem ad se directam, cum dixit Deus, Ecce dedi vobis omne pabulum seminale, discerneret, crederet, intelligeret. Noverit ergo qui hoc putat, non hoc me sensisse, neque
Abbreviated transcription (Latin):
est de latere uiri sui. Tunc enĩ ds̃ ad¬
huc finxit de terra bestias & uolatilia.
in quib cum adiutorium simile ip¬
si adȩ non esset inuentum. illa for¬
mata est. In talib ergo dieb etiam
ipsum de limo finxit ds. Neq enim
dicendum est masculum quidem se¬
xto die factum. feminã uero posterio¬
rib dieb: cum ipso sexto die aꝑtis¬
sime dictum sit. masculum & feminã
fecit eos. & benedixit eos: & cȩtera quȩ
de ambobus & ad ambos dicuntur.
Aliter gͦ tunc ambo: & nunc aliter am¬
bo. Tunc scilicer scdm potentiam ꝑuer¬
bum di tanquam seminaliter mun¬
do inditam. cũ creauit om̃ia simul.
a quib in die septimo requieuit. ex
quib om̃ia suis quȩq temporibus
iam ꝑ scłoꝵ ordinem fierent: nunc
autẽ scđm oꝑationẽ p̃bendam tem¬
porib qua usq nunc oꝑatur. Et
oportebat ĩa suo tempore fieri adam
de limo terrȩ. eiusq mulierem ex
uiri latere. In qua distributione ope¬

Expanded text:
est de latere uiri sui. tunc enim deus adest de latere uiri sui. tunc enim deus adhuc finxit de terra bestias et uolatilia, in quibus cum adiutorium simile ipsi Adam non esset inuentum, illa formata est. in talibus ergo diebus etiam ipsum de limo finxit deus. Neque enim dicendum est masculum quidem sexto die factum, feminam uero posterioribus diebus, cum ipso sexto die apertissime dictum sit: masculum et feminam fecit eos et benedixit eos et cetera, quae de ambobus et ad ambos dicuntur. aliter ergo tunc ambo et nunc aliter ambo : tunc scilicet secundum potentiam per uerbum dei tamquam seminaliter mundo inditam, cum creauit omnia simul, a quibus in die septimo requieuit, ex quibus omnia suis quaeque temporibus iam per saeculorum ordinem fierent, nunc autem secundum operationem praebendam temporibus, qua usque nunc operatur, et oportebat iam suo tempore fieri Adam de limo terrae eiusque mulierem ex uiri latere. In qua distributione ope
Abbreviated transcription (Latin):
torium simile homini. fecit ei ds ad¬
uitorium simile de costa lateris eius.
hoc autẽ factum ẽ. cum easdem besti¬
as agri & uolatilia cęli adhuc de ter¬
ra finxisset. & ad illum adduxisset:
quomͦ sexto die factum hoc potest in¬
telligi. quando quide illo die ꝓduxit
terra animam uiuam scđm uerbum
cdĩ: uolatilia uero quinto die ꝓduxert̃
aquȩ similiter. scdm uerbum cłi: Non
itaq hic diceretur. & finxit d̾s adhuc
de terra om̃s bestias agri & om̃ia uo¬
latilia cęli: nisi quia iam terra ꝓduxe¬
rat om̃s bestias agri sexto die. & aqua
omĩa uolatilia cęli quinto die. Aliter
ergo tunc. id est potentialit̾ atq cau¬
saliter. sicut illi oꝑi compedebat quo
creauit om̃ia simul. a quib die septi¬
mo requieuit: aliter aut̃ẽ nunc. sicut
ea uidemus quȩ ꝑ temporalia spatia
creata usq nunc oꝑatur. Ac ꝑ hoc. ĩa
ꝑ istos notissimos lucis corporalis di¬
es. qui circuitu solis funt: eua facta

Expanded text:
torium simile homini, fecit ei deus adtorium simile homini, fecit ei deus adiutorium simile de costa lateris eius, hoc autem factum est, cum easdem bestias agri et uolatilia caeli adhuc de terra finxisset et ad illum adduxisset: quomodo sexto die factum hoc potest intellegi, quandoquidem illo die produxit terra animam uiuam secundum uerbum dei, uolatilia uero quinto die produxerunt aquae similiter secundum uerbum dei? non itaque hic diceretur: et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, nisi quia iam terra produxerat omnes bestias agri sexto die et aqua omnia uolatilia caeli quinto die. aliter ergo tunc, id est potentialiter atque causaliter, sicut illi operi conpetebat, quo creauit omnia simul, a quibus in die septimo requieuit, aliter autem nunc, sicut ea uidemus, quae per temporalia spatia creat, sicut usque nunc operatur. ac per hoc iam per istos notissimos lucis corporalis dies, qui circuitu solis fiunt. Eua facta
Abbreviated transcription (Latin):
mus: quȩ ipso sexto die scriptura ta¬
cuerit. Postremo quid respondebimꝰ
de bestiis agri. & uolatilib cęli: quȩ
adduxit ds ad adam. ut uideret qͥd
uocaret ea: Quod ita scriptum est.
Et dixit dñs ds̃. Non est bonum
ẽẽ hominem solum: faciamus illi
adiutorium scđm ipsum. E fuixit
ds adhuc de terra om̃s bestias agri.
& om̃ia uolatilia cęli . ꝙ ad duxit
illa ad adam. ut uideret qͥd uocaret
illa: & om̃e quodcumq uocauit adã
animam uiuam. hoc nomen illius.
Et uocauit adam nomina om̃ib
pecorib & om̃ib uolatilib cęli: et
om̃ib bestiis agri. Adȩ autẽ non
est inuentus adiutor: similis ipsi.
G. iniecit ds̃ mentis alienationem
suꝑ adam &. obdormiuit: & sumpsit
unam de costis eius. & adimpleuit
carnem in loco eius. Et edificauit
dñs ds costam quam sumpsit de adã
in mulierem. Si ergo consequenter
cum in pecorib & bestuis agri & uo¬
latilib cęli non esset inuentum adu¬

Expanded text:
mus, quae ipso sexto die scriptura tamus, quae ipso sexto die scriptura tacuerit. Postremo, quid respondebimus de bestiis agri et uolatilibus caeli. quae adduxit deus ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret? quod ita scriptum est: et dixit dominus deus: non bonum est esse hominem solum; faciamus illi adiutorium secundum ipsum. et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli et adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa: et omne quodcumque illud uocauit Adam animam uiuam, hoc nomen illius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. Adae autem non est inuentus adiutor similis ipsi. et iniecit deus mentis alienationem super Adam, et obdormiuit: et sumsit unam de costis eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam sumsit de Adam, in mulierem. si ergo consequenter, cum in pecoribus et bestiis agri et uolatilibus caeli non esset inuentum adiu
Abbreviated transcription (Latin):
sed dilatum aliquid ut sexto die crea¬
retur. cum homo factus est atq in pa¬
radiso constiturus. Sed quȩ sexto die¬
creata sint aꝑtissime scriptura decla-¬
rat: omia uiua scilicet scđm unũ qđq
genus. quadrupedum & repentium
ꝙͣ bestiarum . &. ipse homo ad unaginẽ
di masculus ꝙ. femina. Proinde potuit
prȩtermittere quomͦ sit homo factus.
quem tamen ipso die factum esse nar-¬
rauit: ut recapitulando postea qũead¬
modum etiam fuerit factus intima¬
ret. hoc est de terrȩ puluere & muli¬
er illi de latere. non tamen aliquod
creaturȩ genus prȩt̃mittere. uł in eo
quod d̾s dixit. fiat. siue faciamus: uł
in eo quod dicitur sic factum ẽ. siue
fecit ds. Alioquin frustra ꝑ singulos
dies tam diligenter distincta sunt oĩa.
si ꝑmixtionis dierum podest ulla suspi¬
cio residere. ut cum herba & lignũ
diei tertio sit attributum. aliqua li¬
gna etiam sexto die creata ẽẽ creda¬

Expanded text:
sed dilatum aliquid, quod sexto creased dilatum aliquid, quod sexto crearetur, cum homo factus est atque in paradiso constitutus. sed quae die sexto creata sint, apertissime scriptura declarat, anima. uiua scilicet secundum unumquodque genus quadrupedum et repentium et bestiarum et ipse homo ad imaginem dei masculus et femina. proinde potuit praetermittere, quomodo sit homo factus, quem tamen ipso die factum esse narrauit, ut recapitulando postea, quemadmodum etiam factus fuerit, intimaret, hoc est de terrae puluere, et mulier illi de latere, non tamen aliquod creaturae genus praetermittere, uel in eo, quod dixit deus: fiat, siue: faciamus, uel in eo, quod dicitur: sic est factum, siue: fecit deus. alioquin frustra per singulos dies tam diligenter distincta sunt omnia, si permixtionis dierum potest ulla suspicio residere, ut, cum herba et lignum diei tertio sit adtributum, aliqua ligna etiam sexto die creata esse creda
Abbreviated transcription (Latin):
onem d̃i ꝑtinere. unde requi euit
in die septimo: sed ad istam potius
qua ꝑ tempoꝵ cursus usq nc̃ oꝑat᷑
Cum enim paradysus plantaretur.
ita narratur. & plantauit d̃s para¬
disum in eden ad orientem: & po¬
suit ibi hominem quem finxerat.
Et eiecit ds adhuc de terra omne
lignum pulchrum aspectu. & bo¬
num ad escam. Cũ ergo dicit eiecit
adbuc ds̃ de terra om̃e lignũ
pulchrum aspectu. manifestat utiq
quod aliter nunc eieterit de terrã
lignum. aliter tunc cum tertio die
ꝓduxit terra herbam pabuli semi-¬
nantem semen scdm suum genus:¬
Hoc est enim eiecit adhuc suꝑ illud
scilicet quod iam eieterat: tunc utiq
potentialiter & causaliter. in oꝑe
ꝑtinente ad creanda omĩa simul.
a quib consummatis in die septimo
requieuit: nunc autẽ uisibiliter. in oꝑe
ꝑtinente ad tempoꝵ cursum. sicut usq
nunc oꝑatur: nisi forte quis dicat ñ
om̃e ligni genus tertia die creatum.

Expanded text:
onem dei pertinere, unde requieuit onem dei pertinere, unde requieuit in die septimo, sed ad istam potius, qua per temporum cursus usque nunc operatur. cum enim paradisus plantaretur, ita narrat: et plantauit deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. et eiecit deus adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. Cum ergo dicit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, manifestat utique, quod aliter nunc eiecerit de terra lignum, aliter tunc, cum tertio die produxit terra herbam pabuli seminantem semen shoc est enim: eiecit adhuc, super illud scilicet. quod iam eiecerat: tunc utique potentialiter et causaliter in opere pertinente ad creanda omnia simul, a quibus consummatis in die septimo requieuit, nunc autem uisibiliter in opere pertinente ad temporum cursum, sicut usque nunc operatur. Nisi forte quis dicat non omne ligni genus tertio die creatum.
Abbreviated transcription (Latin):
rio p̃beretur: atq huic sententiȩ scri¬
pturȩ uerba congruere. quȩ ait
postea. cum factus est dies. fecit d̾s
cęlum & terram. & omne uiride
agri antequam ẽẽt suꝑ terrã. &.
om̃e fenum agri anteqũa exorire¬
tur: attestari etiam quod alibi scri¬
ptum est. qui iuuit in ȩternum cre¬
auit omĩa simul: non est dubium
hoc quod homo de limo terre factꝰ
est: eiq formata uror ex latere. iam
non ad conditionẽ qua simul om̃ia
facta sunt ꝑtinere. quib ꝑfectis requie¬
uit ds: sed ad eam oꝑationẽ quȩ fit
iam ꝑ uolumina scłoꝵ. qua usq nc̃
oꝑatur. Huc accedlit quod ipsa etiã
uerba quib narratur quomodo ds
paradisum plantauerit. in eoq homi¬
nem quem fecerat collocauerit. ad
eumq adduxerit animalia quib
nomina imponeret. &. in quib cũ
adiutorium simile illi non fuisset
inuentum. tunc ei mulierem costa
eius detracta formauerit. satis nos
ammonent hȩc non ad illam oꝑati¬

Expanded text:
rio praeberetur, atque huic sententiae scririo praeberetur, atque huic sententiae scripturae uerba congruere, quod ait postea: cum factus dies est, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, adtestari etiam, quod alibi scriptum est: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul: non est dubium hoc, quod homo de limo terrae fictus est eique formata uxor ex latere. iam non ad conditionem, qua simul omnia facta sint, pertinere, quibus perfectis requieuit deus, sed ad eam operationem, quae fit iam per uolumina saeculorum, qua usque nunc operatur. Huc accedit, quod ipsa etiam uerba, quibus narratur, quomodo deus paradisum plantauerit in eoque hominem, quem fecerat, conlocarit ad eumque adduxerit animalia, quibus nomina inponeret, in quibus cum adiutorium simile illi non fuisset inuentum. tunc ei mulierem costa eius detracta formauerit, satis nos admonent haec non ad illam operati
Abbreviated transcription (Latin):
emitti uoce non posse. Cum ergo ho
minis uerba audimus. uel cũ ani¬
mantib uel cum mulieri nomen
imposuit. uel cum secutus etiã dixit.
ꝓpter hoc relinquet homo patrem
suum & matrem suam. & coniunge¬
tur uxori suȩ. & erunt duo in car¬
ne una: quibus libet sillabis ista
sonuerint. nec duȩ quȩcunq in his
uerbis sillabȩ simul sonare potue¬
runt: quantominus hȩc omia cũ
his quȩ simul creata sunt. simul
fieri: Ac ꝑ hoc aut ꝙ illa om̃ia ñ
facta sunt: diesq ille non spirita¬
li sed corporali substantia primũ
conditus. uł circuitu lucis nescio
quomͦ. uł emissione &̾. contractio¬
ne mane ac uesperam faciebat.
aut si consideratis om̃ib quȩ su¬
ꝑiorib sermonib ꝑtractata sunt.
ꝓbabilis ratio ꝑsuasit illum diẽ
spiritalem sublimiter ac primitꝰ
conditum. lucem quanda sapien¬
tem uocatum esse diem. cuius
p̃sentia ꝑ ordinatam cognitionẽ
conditioni rerum in numero sena¬

Expanded text:
emitti uoce non posse. cum ergo uerba emitti uoce non posse. cum ergo uerba hominis audimus, uel cum animantibus uel cum mulieri nomen inposuit uel cum secutus etiam dixit: propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et coniungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. quibuslibet syllabis ista sonuerint, nec duae quaecumque in his uerbis syllabae simul sonare potuerunt, quanto minus haec omnia cum his, quae simul creata sunt, simul fieri! ac per hoc aut et illa omnia non  temporum facta sunt diesque ille non spiritali sed corporali substantia primum conditus uel circuitu lucis nescio quomodo uel emissione et contractione mane ac uesperam faciebat; aut. si consideratis omnibus, quae superioribus sermonibus pertractata sunt, probabilis ratio persuasit illum diem spiritalem sublimiter ac primitus conditum lucem quandam sapientem uocatum esse diem, cuius praesentia per ordinatam cognitionem conditioni rerum in numero sena