comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tempore contemplantur. ꝙ. eius in in¬
feriorib iussa ꝑficiunt: mouentes se
ꝑ tempus: corpus autẽ ꝑ tempus ꝙ.
locum. quantum eoꝵ congruit actio¬
ni. Et ideo ds biꝑtito ꝓuidentiȩ sue
oꝑe prȩest uniuersȩ creaturȩ: naturis
ut fiant. uoluntatib autẽ ut sine suo
uissu uł ꝑmissu nichil faciant. Na¬
tura igitur uniuersitatis corporalis:
non adiuuatur extrinsecus corporali¬
teR. Neq enim est extra eam ullum
corpus. Alioquin: non est uniuersitas.
Intrinsecus autẽ aduuat᷑ incorpora¬
liter. do id agente ut om̃ino natura
sit: qm ex ipso. & ꝑ ipsum. & in ipso
sunt om̃ia. Partes uero eiusdem uni¬
uersitatis. & intrinsecus incorporalit̃
adiuuant᷑. uł potius fuint. ut naturȩ
sint: ꝙ extrinsecus corporaliter quose
melius habeant. sicut alimentis. agri¬
cultura. medicina. & quȩcunq etiam
adornatum fiunt: ut non solum sal¬
uȩ ac fecundiores. uerũ etiã decentiores

Expanded text:
tempore contemplantur et eius in intempore contemplantur et eius in inferioribus iussa perficiunt, mouentes se per tempus, corpus autem per tempus et locum, quantum eorum congruit actioni. et ideo deus bipertito prouidentiae suae opere praeest uniuersae creaturae suae, naturis, ut fiant, uoluntatibus autem, ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter. neque enim est extra eam ullum corpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus autem adiuuatur incorporaliter deo id agente, ut omnino natura sit, quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. partes uero eiusdem uniuersitatis et intrinsecus incorporaliter adiuuantur, uel potius fiunt, ut naturae sint, et extrinsecus corporaliter, quo se melius habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores
Abbreviated transcription (Latin):
seruientib sibi: ut hoc patiatur uo¬
luntas mala. quod ex iussu di fecerit
bona: siue ꝑscipsam. siue ꝑ malam.
in rebus dumtarat quȩ naturaliter st̃
etiam malis uoluntatib subditȩ.
id est in corporib. Nam in scipsis
malȩ uoluntates habent interiorẽ
penam suam: eandem ipsam iniqͥ¬
tatem suam. Ac ꝑ hoc sublimibus
angłis do subdite fruentib q do
beatȩ seruientib. subdita est om̃is
natura corporea. om̃is irrationalis
uita. om̃is uoluntas uł infirma uł
praua: ut hoc de subditis uł cum
subditis agant qͦd nature ordo poscit in
om̃ib: uibente illo cui subiecta st̃
om̃ia. Proinde illi in illo ueritatẽ
in comutabilem uident. ꝙ scdm eã
gͦ illi participes ȩternitatis. uerita¬
tis. uoluntatis eius. semꝑ sine tempo¬
re & loco: mouentur autẽ eius un¬
ꝑio etiam temporaliter. illo non tem¬
poraliter moto: nec ita ut ab eius
contemplatione resiliant aut deflu¬
ant: sed simul & illum sine loco ac

Expanded text:
seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoseruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala, quod ex iussu dei fecerit bona, sine per se ipsam sine per malam, in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae uoluntates habent interiorem poenam suam eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant, quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo, cui subiecta sunt omnia. proinde illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum iunt ergo illi participes aeternitatis, ueritatis, . uoluntatis eius semper sine tempore et loco; mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non temporaliter moto, nec ita, ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac
Abbreviated transcription (Latin):
tem quib dedic potentiores ac suꝑio¬
res sunt: illȩ naturȩ quȩ non ha¬
bent uoluntatẽ. subditȩ sint necesse
est illis quȩ habent . & hoc ordina¬
tione creatoris: qui nunquam ita
punit uoluntatẽ malam. ut ꝑimat
naturȩ dignitatem. Cum igitur om̃e
corpus ꝙ om̃is anima irrationalis
non habeat uoluntatis arbitrium:
subdita ista sunt eis naturis. quȩ prę¬
ditȩ sunt arbitrio uoluntatis. N ec
om̃ib om̃ia: sed sicut distribuit iu¬
stitia creatoris. Er̃go dĩ ꝓuidentia re¬
gens atq amministrans uniuersam
creaturam. ꝙ naturas & uoluntates :
naturas ut sint. uoluntates autẽ ut
nec infructuose bonȩ. nec impune
malȩ sint. subdit primitus om̃ia sibi.
deinde creaturam corporalem creatu¬
rȩ spiritali. irrãtionalem rationali.
derrestrem celesti. femineam masculi¬
nȩ. minus ualentem ualentiori. in¬
digentiorem abundantiori: in uolun¬
tatib autẽ bonas sibi. cͥȩteras uͦ ipsis

Expanded text:
tem, quibus dedit, potentiores ac superiotem, quibus dedit, potentiores ac superiores sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint necesse est illis, quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae perimat dignitatem. cum igitur omne corpus et omnis anima inrationalis non habeat uoluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis, quae praeditae sunt arbitrio uoluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit iustitia creatoris. ergo dei prouidentia regens atque administrans uniuersam creaturam, et naturas et uoluntates, naturas, ut sint, uoluntates autem, ut nec infructuosae bonae nec inpunitae malae sint, subdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosiori, in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
occurrat. quod ꝑ locũ non moueat᷑.
quȩ ꝑ loci spatia non distenditur:
quicquid autẽ ꝑ loci spatia disten¬
ditur. corpus est. ac ꝑ hoc conseqͦns
est. ut anima ꝑ locum moue¬
ri non  putetur. si corpus ñ
eẽ credatur. sed ut dicere cȩperam.
si de anima hoc quisq non uult
credere. non nimis urgendus est.
Substantiam uͦ dĩ nisi credat. nec
dum ꝑfecte incommutabiłe credit
Uerum quia om̃ino incõmutabilis
ẽ illa natura trinitatis. & ob hoc ita¬
ȩterna. ut ei aliquid coeternũ ẽe ñ
possit: ipsa apud seipsam &. in se ip¬
sa sine ullo tempore ac loco. mouet
tamen ꝑ tempus &. locum sibi sub¬
ditam creaturam. naturas creans
bonitate. uoluntates ordinans po¬
testate. ita ut in naturis nulla sit
quȩ non ab illo sit. in uoluntatibus
autẽ nulla bona sit cui non prȩsit:
nulla mala sit. qua uti bene non
possit. Sed quia non om̃ib naturis
dedit uoluntatis arbitrium. ille au¬

Expanded text:
occurrat, quod per locum non moueatur, occurrat, quod per locum non moueatur, quae per loci spatia non distenditur? quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est; ac per hoc consequens est, ut anima per locum moueri non putetur, si corpus non esse credatur — sed, ut dicere coeperam, si de anima hoc quisque non uult credere, non nimis urguendus est; substantiam uero dei nisi credat nec dum perfecte incommutabilem credit. Uerum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate, ut in naturis nulla sit, quae non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit, cui non prosit, nulla mala sit, qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae au
Abbreviated transcription (Latin):
tomagis ipsȩ animȩ nutus. cui mẽ¬
bra deseruiunt. ut quo placuerit
figatur. unde id quod mouendũ
est. innitatur. Cum anima non sit
natura corporea. nec locali spatio cor¬
pus impleat: sicut aqua utr̃e siue
spongiam. sed mirismodis ipso in¬
corporeo nutu comixta sit uiuifi¬
cando corpori. quo & imperat corpo¬
ne non mole. quantomagis inqũa
nutus ipse uoluntatis eius ñ ꝑ locũ
mouetur. ut corpus ꝑ locum moue¬
at. quando totum ꝑ partes mouer:
nec aliquas loco mouet. nisi ꝑ illas
quas loco non mouet: Quod si intel¬
ligere difficile est. utrumq credatur:
ꝙ quod creatura sp̃ualis non ꝑ locũ
mota. moueat corpus ꝑ locum: ꝙ
quod ds non ꝑ tempus motus. mo¬
ueat creaturam sp̃ualem ꝑ tempus.
Quod si de anima quisq non uult
hoc credere: quod quide sine dubio
non solum crederet uerum etiã intel¬
ligerer. si eam posset sicuti ẽ incorpo¬
ream cogitare: cui enĩ non facile

Expanded text:
to magis ipse animae nutus, cui memto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id quod mouendum est innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus impleat sicut aqua utrem siue spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et imperat corpone, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per locum moueat, quando totum per partes mouet nec aliquas loco mouet nisi per illas, quas loco non mouet! Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura spiritalis non per locum mota moueat corpus per locum et quod deus non per tempus motus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile
Abbreviated transcription (Latin):
cubiti. sic cubitus ab articulo hume¬
ri. humerus a scapula cominouetur:
stantib utiq cardinib quib motio
nitatur. ꝑ loci spatium quod mouet᷑.
Sic plante in talo est articulus: quo
stante mouetur. Sic cruriꝰ in genu: &
totius pedis in coxa. Et nullus mẽ¬
bri motus om̃ino est. quem uolun¬
tas mouer. nisi ab aliquo articuli
cardine. quem nutus eiusde uolun¬
tatis primitus figit: ut ab eo quod
loci spatio non mouetur. agi ualeat
quod mouetur. Deniq nec in am¬
bulando pes leuatur. nisi alius fixus
totum corpus ferat: donec ille qui
motus est a loco unde fertur. ad
locum quo fertur immoto articu¬
lo sui cardinis innitatur. Porro si
in corpore nullum membrũ ꝑ locũ
uoluntas mouet. nisi ab eo membri
articulo que non mouet. cũ &. illa
pars corporis quȩ mouetur. & illa
quȩ fixa fit ut moueatur. corpore¬
as habent quantitates suas. quib
occupent spatia locoꝵ suoꝵ: quan¬

Expanded text:
cubiti, sic cubitus ab articulo humecubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpuoluntas mouet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars corporis quae mouetur et illa qua fixa fit ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quan
Abbreviated transcription (Latin):
ȩternus uereq ȩternus. & uere immor¬
talis. atq incõmutabilis ds. ipse nec
ueat temporaliter & localiter crea¬
turam suã: non eum puto assequi.
nisi prius intellȩxerit queadmodũ
anima hoc ẽ sp̃s creatus. non ꝑ locũ
sed tantum ꝑ tempus motus. moue¬
at corpus ꝑ tempus & locum. Si enĩ
quod in seipso agitur capere non¬
dum potest: quantomiinus illud
quod supra est: Affecta quippe ani¬
ma carnalium sensuum consuetu¬
dine. etiam seipsam cum corpore ꝑ
locum moueri putat: dum id ꝑ lo¬
cum mouet. Quȩ si possit diligen¬
ter inspicere tanqu̾a cardines mem¬
broꝵ corporis sui. queadmodum ar¬
ticulatim dispositi sunt. a quib ini¬
tia motionum nitantur. inueniet
ea quȩ ꝑ spatia locoꝵ mouentur:
nisi ab eis quȩ loco fixa sunt. non
moueri. Non enim mouetur solus
digitus nisi manus fixa sit: a cuius
articulo uelut immoto cardine mo¬
ueatur. Sic tota palma ab articulo

Expanded text:
aeternus, uere aeternus et uere inmoraeternus, uere aeternus et uere inmortalis atque incommutabilueat temporaliter et localiter creaturam suam, non eum puto posse adsequi, nisi prius intellexerit, quemadmodum anima, hoc est spiritus creatus non per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo
Abbreviated transcription (Latin):
oblitus erat. uł discendo quod nescie¬
bat. uł uolendo quod nolebat: per
locos autẽ corpus uł a terra in cęlũ.
uł a cęlo in terrã. uł aboriente in
occidentem. uł si quo alio similimͦ.
Om̃ne autẽ quod mouetur ꝑ locũ.
non potest nisi & ꝑ tempus simul
moueri: at non om̃e quod mouet᷑
ꝑ tempus. necesse est etiam ꝑ locum
moueri.Sicut ergo substantiam quȩ
mouetur ꝑ tempus & locum. p̃cedit
substantia quȩ tantum ꝑ tempus:
ita etiam ipsam precedit illa quȩ
nec ꝑ locum nec ꝑ dempus. Ac ꝑhoc
pus. ipse tantũ ꝑ tempus motus con¬
ditus sp̃s: ita ꝑ tempus mouet con¬
ditum sp̃m. ipse nec ꝑ tempus nec
ꝑ locum motus. conditor sp̃s. Sed sp̃s
creatus mouet seipsum ꝑ dempus. &
ꝑtempus ad locum corpus: sp̃s autẽ
creator mouet seipsum sine tempore
ac loco. mouet conditum sp̃m per
tempus sine loco. mouer corpus ꝑ
tempus & locum. Quo circa quisqͥs
intelligere conatur. qu̾eadmodum

Expanded text:
oblitus erat, uel discendo, quod nescieoblitus erat, uel discendo, quod nesciebat, uel uolendo, quod nolebat; per locos autem corpus uel a terra in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem uel si quo alio simili modo. omne autem, quod mouetur per locum, non potest nisi et per tempus simul moueri; at non omne, quod mouetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et locum, praecedit substantia, quae tantum per tempus, ita ipsam praecedit illa, quae nec per locum nec per tempus. ac per hoc, pus ipse tantum per tempus motus conditus spiritus, ita per tempus mouet conditum spiritum ipse nec per tempus nec per locum motus conditor spiritus. sed spiritus creatus mouet se ipsum per tempus et per tempus ac locum corpus; spiritus autem creator mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum spiritum per tempus sine loco, mouet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis intellegere conatur, quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
infinito uolumine uariari: neq enĩ
est in eius substantia qua ds est quod
breuius sit in parte quam in toto. si¬
uit necesse est ẽẽ quȩ in locis sunt: aut
fuit in enis substantia quod iam non ẽ.
uł erit quod nondum ẽ: sicut in natu¬
ris quȩ possunt temporis mutabilita¬
tem pati. Hic ergo incõmutabili ȩter¬
nitate uiuens. creauit om̃ia simul.
ex quib currerent tempora & imple¬
rentur loca. demporalibq ꝙ. locali¬
b rerum motib scła uoluerentur.
In quib rebus quȩdã spiritualia. quȩ¬
dam corporalia condidit. formans
materiam qũa nec aliꝰ atq̃ nec nullus.
sed om̃ino ipse infor boꝵ mem ac
formabilem instituit. ut formatio¬
nem suam non tempore sed origi¬
ne prȩueniret. Sp̃ualem autẽ crea¬
turam corporali p̃posuit. quod sp̃u¬
alis tantũmodo ꝑ tempora mutari
possit. corporalis autem ꝑ tempora &.
locos. Exempli enim gr̃a. ꝑ tempus mo¬
uetur. animus. uł reminiscendo qd

Expanded text:
infinito uolumine uariari. neque enim infinito uolumine uariari. neque enim est in eius substantia, qua deus est, quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse quae in locis sunt, aut fuit in eius substantia quod iam non est, uel erit quod nondum est, sicut in naturis, quae possunt temporis mutabilitatem pati. Hic autem incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia simul, ei quibus currerent tempora et implerentur loca temporalibusque et localibus rerum motibus saecula uoluerentur. in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit, formans materiam, quam nec alius nec nullus, sed omnino ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem creaturam corporali praeposuit, quod spiritalis tantummodo per tempora mutari posset, corporalis autem per tempora et locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel reminiscendo q
Abbreviated transcription (Latin):
sic ẽẽ dm̃ locutum homini in para¬
dyso. sicut etiam postea locutus est
patribus. sicut abrahȩ. & sicut moy¬
si: idest in aliqua specie corporali.
Hinc est enim quod audierunt
uocem dñi deambulantis in para¬
diso ad uesperam: & absconderunt
se. Locus itaq magnus. neq prȩ¬
tereundus ꝓponitur: ut intueamur
quantum possumus. quantũ ipse ad¬
iuuare & donare dignatur. opus
diuinȩ ꝓuidentiȩ biꝑtitum: quod
suꝑius cum de agricultura loquere¬
mur transitoria quadam occasione
ꝑstrintimus: ut inde iam inciperet
legentis animus hoc assuescere contue¬
ri: quod adiuuat plurimum. nequid
indignum de ipsa dĩ substantia sen¬
tiamus. Dicimus itaq sumnũ ipsum
uerum unũ ac solum dm. patrem ꝙͣ
solus habet immortalitatẽ. & lucem
habitat in accessibilem. qũe nemo
hominum uidit. nec uidere potest:
nec locoꝵ uł finito uł infinito spa¬
tio contineri. nec tempoꝵ uł finito ł

Expanded text:
sic esse deum locutum homini in parasic esse deum locutum homini in paradiso, sicut etiam postea locutus est patribus, sicut Abrahae, sicut Moysi, id est in aliqua specie corporali. hinc est enim, quod audierunt eius uocem perambulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se. Locus itaque magnus neque praetereundus proponitur, ut intueamur, quantum possumus, quantum ipse adiuuare et donare dignatur, opus diuinae prouidentiae bipertitum, quod superius, cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde iam inciperet legentis animus hoc adsuescere contueri, quod adiuuat plurimum, ne quid indignum de ipsa dei substantia sentiamus. dicimus itaque summum ipsum, uerum, unum ac solum deum, patrem et solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest, nec locorum uel finito uel infinito spatio contineri nec temporum uel finito uel
Abbreviated transcription (Latin):
ter loquitur: & pluraliter terminat
prȩceptum.dicens. Qua die autem
ederitis ab eo: morte moriemini. An
sciens quod ei facturus erat mulierẽ.
ita prȩcepit. a ordinatissime: ut
ꝑ uirum prȩceptum dñi ad feminã
ꝑueniret: Quam disciplinam in ec¬
clesia seruat apłs. dicens. Si quid autẽ
discere uolunt: domi uiros suos int̾.¬
rogent. Item quȩri potest. quomͦ tunc
d̾s locutus sit ad hominẽ que fecit.
iam certe sensu ac mente p̾ditum: ut
audire & intelligere loquentẽ uale¬
ret. Neq enĩ aliter p̃ceptum posset
accipere. quo trans gresso reus esset:
nisi hoc acceptum intelligeret. Quo¬
modo gͦ illi locutus est d̾s: utrum in¬
tus inmente scđm intellectum. id est.
ut sapienter intelligeret uoluntatem
ac p̃ceptum dĩ. sine ullis corporalib
sonis. uł corporalium similitudinib
rerum: Sed non sic existimo primo ho¬
mini loquutum dm̃. lalia quippe
scriptura narrat. ut potius credamus

Expanded text:
ter loquitur et pluraliter praeceptum ter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere, quo transgressor eius esset, nisi hoc acceptum intellegeret. quomodo ergo illi locutus est deus? utrum intus in mente secundum intellectum, id est ut sapienter intellegeret uoluntatem ac praeceptum dei sine ullis corporalibus sonis uel corporalium similitudinibus rerum? sed non sic existimo primo homini locutum deum. talia quippe scriptura narrat, ut potius credamus
Abbreviated transcription (Latin):
iam nouimus si priuationũ sunt.
aut ex similib si specierum sunt. sine
ullo ȩstu dubitationis agnoscere. nͥ
forte aliquem mouet. qu̾eadmodũ
loqui potuerinr. uł loquentẽ intelli¬
gere. qui non didicerunt uł crescen¬
do inter loquentes. uł aliquo ma¬
gisterio. quasi magnum fuerit dõ.
loqui eos docere. quos ita fecerat
ut hoc possent etiam abhominib
ne quęritur. utrum hoc p̃ceptum
uiro tantum dederit ds̃: an etiam
feminȩ. Sed nondum narratum ẽ:
qũeadmodum facta sit femina.
An forte iam erat facta: sed hoc
qũeadmodum gestum sit. quod
prius erat gestum. postea recapitu¬
lando narratum ẽ. Uerba enĩ scri¬
pturȩ. sic se habent. Et p̃cepit dñs
ds adȩ dicens. Non dixit. p̃cepit eis.
Deinde sequitur. Ab om̃i ligno qͦd
est in paradyso. escam edes. Non
dixit edetis. Deinde adiungit. De
ligno autẽ cognoscendi bonum &
malum: non manducabitis de illo.
Iam hic tanquam ad ambos plurali¬

Expanded text:
iam nouimus, si priuationum iam nouimus, si priuationum aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. Nisi forte aliquem movet quemadmodum loqui potuerint, vel loquentem intelligere, qui non didicerant vel crescendo inter loquentes, vel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit Deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus ne quaeritur utrum hoc praeceptum viro tantum dederit Deus, an etiam feminae? Sed nondum narratum est quemadmodum facta sian forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos plurali
Abbreviated transcription (Latin):
tium: qua sonante agnoscat quod
etiam sine signo cogitaret: Mirum
est enim: queadmodum rerum qͣs
haber amissionẽ. etiam in exꝑta natu¬
ra deuitet. Quis enim pecora docuit
deuitationem mortis: nisi sensus uitȩ:
Ouis paruulum puerum adherere¬
scire baiulo suo: si eum fuerit ex alto
iacere minitatus: Quod ex quodã
tempore incipit: sed tamen anteꝗͣ
aliquid huiusmodi exꝑtus sit. Sic
ergo primis illis hominib iam ui¬
ta erat dulcis. qũa ꝓfecto amittere
deuitabant: idq ipsum quibuscũq
modis uł sonis significantẽ dm̃
intelligere poterant. Nec aliter
eis ꝑsuaderi posset peccatum. nisi
prius ꝑsuaderet᷑ eos ex illo facto
non et̃ morituros: id est illud qͦd
habebant. &. se habere gaudebant.
non amissuros. Unde suo loco lo¬
quendum est. Aduertant itaq siqͦs
mouet quomͦ potuerint intellige¬
re in exꝑta nominantẽ uł minantẽ
dm̃: & uideant nos om̃ium in exꝑtoꝵ
nomina non nisi ex contrariis quȩ

Expanded text:
tium, quo sonante agnoscat quod tium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ? quis enim paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minitatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid huius modi expertus sit. sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant; nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud quod habebant et se habere gaudebant non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerunt intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina non nisi ex contrariis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
done quid etiam non sit agnoscit:
Sic & inane cum dicitur: intuendo
corporis plenitudinẽ. priuatione
cius tanqũa contrario quid dica¬
tur inane. intelligimus: sicut audien¬
di sensu non solum de uocib. uerum
etiam de silentio iudicamus. Sic
ex uita quȩ inerat homini. posset
eius cauere contrarium. id est ui¬
tȩ priuationem quȩ mors uocat᷑.¬
& ipsam causam qua ꝑderet quod
amabat. id est quodliber factum
suum. quo fieret ut amitterer ui¬
tam quibus liber syllabis appella¬
retur: qũ eadmodum latine cum
dicitur peccatum uł malum: tan¬
quam signum eius intelligeret.
quod mente discerneret. Nos enĩ
quomͦ intelligimus cum dicitur
resurrectio: quam nunqũa exꝑti
sumus: Nonne quia sentimus
quid sit uiuere. & eius rei priuati¬
onem uocamus mortem: unde re¬
ditum ad id quod sentimus re¬
surrectionem appellamus. ꝙ si qͦ
alio nomine in quacunq lingua
id ipsum appellatur. menti utiq
signum insinuatur in uoce loquen¬

Expanded text:
tione quid etiam non sit agnoscit? tione quid etiam non sit agnoscit? sicut inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus; sicut audiendi sensu non solum de uocibus uerum etiam de silentio iudicamus. sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur; et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus cum dicitur I resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus quid sit uiuere, eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id quod sentimus resurrectionem appellamus? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquen
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ boni & mali : sed utiq etiãsi
obȩdientes ẽẽnt. ꝙ. nichil inde con¬
tra prȩceptum usurpassent. id recte
uocaretur. quod ibi eis accideret
si usurpassent: qũeadmodum si uo¬
caretur arbor saturitatis. quod in¬
de possent homines saturari: nun
quid si nemo accessisset. ideo nom̃
illud eẽt incongruũ quando qui¬
dem cum accederent & saturaren¬
tur. tunc ꝓbarent quã hoc recte
arbor illa uocaretur: & quomodo
inquiunt intelligeret homo qͦd
ei dicebatur lignum scientiȩ boni
ꝙ mali. quando ipsum malum qͥd
esset om̃ino nesciebatur: Hoc qui
sapiunt: parum attendunt. que¬
admodum a contrariis notis sic
pleraq intelligantur ignota: ut
etiam uerba rerum quȩ non sunt.
cum in loquendo interponuntiur.
nullus caliger auditor. Hoc enim
quod om̃ino non est: nichil uoca¬
tur. Et has duas sillabas nemo
non intelligit: qui latine audit
&. loquitur. Unde: nisi cum sensus
intuetur id quod est. & eius priua¬

Expanded text:
tiae boni et mali, sed utique, etiam si tiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent quid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum, quando quidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent quam hoc recte arbor illa uocaretur ? Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt, parum attendunt quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est, nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde nisi cum sensus intuetur id quod est, et eius priua
Abbreviated transcription (Latin):
luit amittere quod habebat. ne senti
bebat. Singulare exemplum obȩdientiȩ.
quippe qui non uenit facere uoluntatẽ
suam. sed uoluntatem eius a quo missus
est: non sicut ille qui eligit facere uo¬
luntatem suã. non eius a quo factus
est. Merito sicut ꝑunius in obȩdientiã
peccatores constituti sunt multi. ita
et ꝑ unius obȩdientiam iusti consti¬
tuuntur multi: quia sicut in adam
om̃s moriuntur. ita & in xp̃o om̃s ui¬
uificabuntur. Frustra autẽ non nulli
acute obtonsi sunt: cum requirunt¬
quomͦ potuerit appellari lignum di¬
noscentiȩ boni & mali. antequ̾a in eo
transgressus esset homo p̾ceptum:
atq ipsa exꝑientia dinosceret. quid
interesset inter bonum quod amisit.
&. malum quod admisit. Lignum enĩ
tale nomen accepit. ut eo scdm ꝓhi¬
bitionem non tacto: caueret᷑. quõd eo
contra phibitionem tacto sentiret᷑.
Neq enim quia inde contra p̾ce¬
ptum manducauerunt. ideo fa¬
ctum est illud lignum dinoscen¬

Expanded text:
luit amittere quod habebat, nec sentiluit amittere quod habebat, nec sentibebat. Singulare exemplum obedientiae, quippe qui non venit facere voluntatem suam, sed voluntatem ejus a quo missus est, non sicut ille qui elegit facere voluntatem suam, non ejus a quo factus est. Merito sicut per unius inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituuntur multi. Quia sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtquomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur, quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscen
Abbreviated transcription (Latin):
sine mali exꝑimento placet bonum.
id est ut anteqũa boni amissionẽ
sentiat. eligat tenere ne amittat:
supra om̃s homines predicandus
est. Sed hoc nisi cuiusda singularis
laudis eẽt: non illi puero tribueret᷑.
qui ex genere isrł factus emmanu¬
hel nobiscum ds. reconciliauit nos
dõ. hominum & di homo mediator.
uerbum apud dm̃. caro apud nos.
uerbum caro inter dm̃ & nos. De illo
quippe ꝓpħa dicit. Priusqũa sciat pu¬
er bonum aut malum: contemnet
malitiam. ut eligat bonum. Quomͦ
quod nescit aut contemnit aut eligit.
nisi quia hȩc duo sciuntur. aliter per
prudentiam boni. aliter ꝑ exꝑientiam
mali : ꝑprudentiam boni. malum
scitur: ꝙ si non sentitur. Tenetur enĩ
bonum: ne amissione eius sentiatur
malum. Item ꝑ exꝑientiam mali scit᷑
bonum: qm̃ quid amiserit sentit. cui
de bono amisso male fuerit. Priusqua
num quo careret. aut malum quod
boni amissione sentiret. contempsit
malum. ut eligeret bonum. id est no-¬

Expanded text:
sine mali experimento placet bonum, sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudemali? Per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur. Tenerur enim bonum ne amissione ejus sentiatur malum. Item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. Priusquamnum quo careret, aut malum quod boni amissione sentiret, contempsit malum ut eligeret bonum, id est no
Abbreviated transcription (Latin):
est quidem: sed non incõmutabile
ut łs. Mutabile autẽ bonum. qͦd ẽ
post incõmutabile bonum: melius
bonum fit. cum bono in cõmutabi¬
li adheserit amando atq seruien¬
do. rationali & ꝓpria uoluntate.
Ideo quippe & hȩc magni boni na¬
tura est: quia & hoc accepit. ut possit
summi boni adherere naturȩ. Qd̃
si noluerit. bono se priuat. & hoc ei
malum est: unde ꝑ iustitiam d̃i eti¬
am cruciatus consequitur. Quid enĩ
tam iniquum: qũa ut bene sit de¬
sertori boni: Neq ullomodo fieri
potest ut ita sit: sed aliquando amis¬
si suꝑioris boni non sentitur malũ:
cum habetur quod amatum est in¬
ferius bonum. Sed diuina iustitia
est: ut qui uoluntate amisit quod
amare debuit. amittat cum dolo¬
re quod amauit. dum naturarum
creator ubiq lauderur. Adhuc enim
est bonum: quod dolet amissum bo¬
num. Nam nisi aliquod bonum re¬
mansisset in natura: nullus boni
amissi dolor eẽt in pęna. Cui autem

Expanded text:
est quidem, sed non incommutabile est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae. quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittat cum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem
Abbreviated transcription (Latin):
us requiramus: si hȩc ipsa est magna
utilitas homini quod dõ seruit. ui¬
bendo d̾s utile facit quic quid iube¬
re uoluerit. de quo metuendum ñ
est. ne iubere qͦd inutile est possit.
Nec fieri potest. ut uoluntas ꝓpria
non grandi riunȩ pondere suꝑ ho¬
minem cadat: si eam uoluntati su¬
ꝑioris extollendo p̃ponat. Hoc exꝑ¬
tus est homo contemnens p̃ceptum
dĩ: & hoc exꝑimento didicit quid in¬
teresset inter bonum & malum: bo¬
num scilicet obȩdientiȩ. malum ino¬
bedientiȩ: id est suꝑbiȩ. contumaciȩ.
ꝑuersȩ imitationis di. & noxiȩ liberta¬
tis. Hoc autẽ in quo ligno accidere
potuit: ex ipsa re ut iam supradictũ
est. nomen accepit. Malum rni nisi
exꝑimento non sentiremus: quia nul-¬
lum eẽt si non fecissemus. Neq enim
ulla natura mali est: sed amissio bo¬
ni hoc nomen accepit. Bonũ quippe
incõmutabile ds̃ est: homo autem
quantum ad eius naturam in qua
eum ds condidit ꝑtinet. bonum

Expanded text:
us requiramus, si haec ipsa magna us requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris ex- . tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae, malum autem inoboedientiae, id est superbiae et contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura malum est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum
Abbreviated transcription (Latin):
in alienam pęcuniam misisser ma¬
num. ꝓhibitus ab eo cuius erat illa
pecunia: non ideo eẽt ꝓhibitio peccatũ.
quia ꝓhibenti poterat eẽ damnosum.
Cum uero illud tangitur quod nec tan¬
genti ob esset si non ꝓhiberetur. nec cui¬
quam alteri quandolibet tangeretur:
quare ꝓhibitum est. nisi ut ipsius ꝑ
se bonum obȩdientiȩ. & ipsius ꝑse ma¬
lum inobȩdientiȩ monstraret᷑: Deniq
a peccante nichil aliud appetitum est.
nisi non eẽ sub dñatione di: quando
illud admissum ẽ. in quo ne admitte¬
retur. sola deberet ussio dñantis
attendi. Quȩ si sola attenderetur:
quid aliud quam dĩ uoluntas atten¬
deretur. quid aliud quam di uolun¬
tas amaretur: quid aliud qua d̃i uo¬
luntas humanȩ uoluntati p̃pone¬
retur: Dñs quidem cur usserit. ui¬
derit. faciendum est a seruiente qͦd
iussit: & tunc forte uidendum ẽ a ꝓ¬
merente cur iusserit. Sed tamen ut̃
causam iussionis huius non diuti¬

Expanded text:
in alienam pecuniam misisset main alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat ecum uero illud tangitur quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur? denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione, quando illud admissum est, in quo ne admitteretur sola deberet iussio dominantis attendi. quae si sola attenderetur, quid aliud quam dei uoluntas attenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit, et tunc forte uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen ut causam iussionis huius non diuti
Abbreviated transcription (Latin):
quod diligentius si dñs uoluerit dis¬
seremus. cum de illo serpente dicere
ceꝑimus: ab eo ligno quod malum ñ
erat ꝓhibitus est. ut ipsa ꝑse prȩcepti
conseruatio bonum illi eẽt. ꝙ tns gres¬
sio malum. Nec potuit melius ꝙ di¬
ligentius demonstrari. quantum ma¬
lum sit sola inobȩdientia: cum ideo
reus iniquitatis factus est homo. quia
eam rem tetigit contra ꝓhibitionẽ.
quam si non ꝓhibitus tetigisset. non
utiq peccasset. Nam qui dicit. uerbi
gr̃a. noli tangere hanc herbam si forte
uenenosa est. mortemq pręnuntiat.
si tetigerit sequitur quidem mors con¬
temptorem prȩcepti. sed tamen si ne¬
mo ꝓhibuisset atq ille cetigisset. ni¬
chilominus utiq moreretur. Illa quippe
res congrua saluti uitȩq eius non esset:
siue inde uetaretur. siue non uetare¬
tur. Itemq cum quisq ꝓhibet eã rem
tangi quȩ non quidem tangenti. sed
illi ꝓhibenti obesset. uelut si quisqu̾a

Expanded text:
quod diligentius, si dominus uoluerit, disquod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi qui prohibuit obesset — uelut si quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
donum est. non ex oꝑib. ne forte qͥs
głetur. Ipsius enĩ sumus figmentum.
creati in xp̃o rãu in oꝑib bonis: quȩ
p̃parauit d̾s ut in illis ambulemus.
Et alibi cum dixisset. cum timore ꝙ.
tremore urãm ipsoꝵ salutẽ oꝑamini
ne sibi putarent tribuendum. tanqũa
ipsi se facerent iustos & bonos: conti¬
nuo subiecit. Ds enim est qui oꝑatur
in uobis. Sumpsit ergo dñs d̾s homi¬
nem quem fecit. &. posuit eum in para¬
dyso oꝑari eum. hoc est oꝑari in eo. ꝙ
custodire eum. Q. p̃cepit dñs ds adȩ
dicens. Ab om̃i ligno quod est in para¬
dyso ęscam edes: de ligno autẽ cogno
scendi bonum & malum. ñ manducabi¬
tis
de illo. Qua die autẽ ederitis ab eo.
morte moriemini. Si aliquid mali
ẽẽt lignum illud. unde hominem
nenatus uideretur ad mortem. Quia
uero om̃ia ligna in paradyso bona
plantauerat. qui fecit om̃ĩa bona
ualde. nec ulla ibi natura mali erat.
quia nusquam est mali ulla natura:

Expanded text:
donum est; non ex operibus, ne forte quis donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur. Ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradisoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuinenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura —
Abbreviated transcription (Latin):
ctum est. cum oꝑator abscesserit: ita
ds oꝑatur hominem iustum. id est ui¬
stificando eum. ut si abscesserit mane¬
at in abscedente. quod fecit: sed potius
sicut aer presente lumine non factus
est lucidus sed fit. qui si factus esset.
non autẽ fieret. etiam absente lumi¬
ne lucidus maneret: sic homo d̾o si¬
bi presente illuminatur. absente au
tem continuo tenebratur: a quo
non locoꝵ interuallis. sed uolunta¬
tis auersione disceditur. Ille itaq
oꝑetur hominem bonum atq custo¬
mus: inherentes ei. & in ea conuerfio¬
ne quȩ ad illum est ꝑmanentes. de
quo dicitur. Michi autẽ adherere dõ
bonum est. Et cui dicitur. fortitudinẽ
meam ad te custodiam. Ipsius enim
sumus figmentum: non tantum ad
hoc ut homines simus. sed ad hoc
etiam ut boni simus. Nam ꝙ apłs
cum fidelib ab impietate conuersis.
gr̃am qua salui factisumus commen¬
daret: gr̃a enim inquit saluifacti estis
ꝑ fidem. & hoc non ex uobis. sed dei

Expanded text:
ctum est, cum operator abscesserit, ita ctum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi prtem continuo tenebratur; a quo non locorum intervallis, sed voluntatis aversione disceditur. 27. Ille itaque operetur hominem bonum atque customus, inhaerentes ei, et in ea conversione quae ad illum est permanentes, de quo dicitur, Mihi autem adhaerere Deo bonum est; et cui dicitur, Fortitudinem meam ad te custodiam . Ipsius enim sumus figmentum, non tantum ad hoc ut homines simus, sed ad hoc etiam ut boni simus. Nam et Apostolus cum fidelibus ab impietate conversis, gratiam qua salvi facti sumus, commendaret : Gratia enim, inquit, salvi facti estis per fidem; et hoc non ex vobis, sed Dei
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid ẽ homo. ut factus deserente
eo qui fecit eum. possit aliquid age¬
re bene. tanqũa exseipso: sed tota
eius actio bona est. adeum conuerti
a quo factus est: & ab eo iustus. pius.
sapiens. beatusq semꝑ fieri. non fie¬
ri & recedere. sicut a corporis medi¬
co sanari & abire: quia medicus
corporis oꝑarius fuit extrinsecus.
seriuens naturȩ intrinsecus oꝑanti
sub ło. qui oꝑatur omnem salutẽ.
supra locuti sumus. Non ergo ita
se debet homo ad dm̃ conuertere.
ut cum ab eo factus fuerit iustus.
abscedat: sed ita ut ab illo semper
fiat. Eo quippe ipso cum ab illo non
discedit. eius sibi p̾sentia iustificat᷑.
& illuminat᷑. &. beatificatur. oꝑante
ꝙ custodiente dõ: dum obȩdienti sub¬
iectoq dñatur. Neq enim ut dice¬
bamus sicut oꝑatur homo terram.
ut culta atq fecunda sit. qui cum fue¬
rit operatus abscedit. relinquens eã
uł aratam uł satam. uł rigatam. uel
siquid aliud. manente opere quod fa¬

Expanded text:
aliquid est homo, ut factus deserente aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod fa
Abbreviated transcription (Latin):
us. & sumpsit d̾s hominem qũe fe.¬
cit. sed diceret. &. sumpsit dñs ds ho¬
minem quem fecit.&. posurc eum
in paradyso. oꝑari eum ut esser iustꝰ.
&. custodire ut tutus ẽẽt: ipsa utiq
dominatione sua. quȩ non esser illi
sed nobis utilis. Ille quippe nr̃a serui¬
tute non indiget: nos uero dñatio¬
ne eius indigemus. ut operetur
&. custodiat nos. Et ideo uerus solus
est dñs: quia non illi ad suam. sed ad
nrãm utilitatẽ salutẽq seruimus. Nã
si nobis indigerer. eoipso non uerus
dñs eẽt: cum ꝑ nos eius adiuuaretur
necessitas. sub qua &̃ ipse seruiret. Me¬
rito ergo ille in psalmo. dixi inquit
non eges. Nec ita sentiendum est.
quod diximus. nos illi ad utilitatẽ
nram salutẽq seruire: tanqu̾a aliud
aliquid ab illo expectemus quam
cum ipsum qui sũma utilitas ꝙͥ salus
nr̃a est. Sic enim eũ gratis scđm illã
uocem diligimus: michi autẽ adhe¬
rere do bonum est. Neq enĩ tale

Expanded text:
us: et sumsit deus hominem, quem feus: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale