comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dinoscentiȩ boni & mali dicitur.
quia si anima quȩ debet in ea quȩ
anteriora sunt se intendere. idest in
dm̃. & ea quȩ posteriora sunt obliuisdi
idest corporeas uoluptates. ad seipsã
deserto đo conuersa fuerit. & sua po¬
tentia tanqu̾ã sine dño frui uolue¬
rit: intumescet ꝑ suꝑbiam. quod est
initium om̃is peccati. Et cum hoc
eius peccatum pęna fuerit consecu¬
ta: exꝑiendo discet quid inter sit in¬
ter bonum quod deseruit. ꝙ malum
quo cȩcidit. Et hoc ei erit gustasse de
fructu arboris dinoscentiȩ boni et
mali. Prȩcipitur ergo illi ut de om̃i
ligno quod est in paradyso edat: ex
ligno autem in quo est dinoscentia
boni & mali non edat. id est non sic
eo fruatur. ut ipsam ordinatam inte¬
gritatẽ naturȩ suȩ. quasi manducan
ex deliciis & uoluptate & epulis. qd̃
flumen a ꝓpħa significatur in psalmis
cum dicitur. torrente uoluptatis tuȩ
potabis eos: hoc est enim eden quod
latine uoluptas dicitur. diuiditur

Expanded text:
dignoscentiae boni et mali dicitur, dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi manducandex deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur
Abbreviated transcription (Latin):
in latinum interpretetur. Positum et
autẽ sic sine interp̃tatione: ut alique
locum significare uideatur. magisq
siguratam locutionem faciat. Produ¬
ctum autẽ ex terra omne illud lignũ.
accipimus omne illud gaudium sp̃ua¬
le idest suꝑeminere terrȩ. & ñ in uol¬
ui atq obrui terrenarum cupidita¬
tum implicamentis. Lignum autẽ
uitȩ plantatũ in medio paradysi sapi¬
entiam illam significat. qua oportet
intelligat anima in medio quodam
rerum se esse ordinatam. ut qũauis
subiectam sibi habeat omnem na¬
turam corpoream. supra se tameni
ẽẽ intelligat naturã dĩ. & neq in de¬
xteram declinet sibi arrogando qͦd
non est: neq ad sinistram ꝑ negligen¬
tiam contemnendo quod t̃. Et hoc ẽ
lignum uitȩ plantatum in medio
paradysi. Ligno autẽ scientiȩ boni
& mali: ipsa item medietas animȩ
&. ordinata integritas significatur.
Nam & & ipsum lignum in medio
paradysi plantatũ est. Et ideo lignũ

Expanded text:
in latinum interpretetur. Positum est in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipimus omne illud gaudium spirituale; id est, supereminere terrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum
Abbreviated transcription (Latin):
tabilem se ẽẽ clamat: quod nullomodo
de natura dĩ fas est dicere. Non autẽ
potest maius signum ẽẽ suꝑbiȩ. quam
ut dicat anima humana se hoc esse
quod d̃s est: cum adhuc sub tantis
tudinem hominis: quȩ paradysi no¬
mine significatur. Nam qm̃ in ne¬
morib deliciosa quies hominum eẽ
solet. & corporeis sensib nr̃is aborien¬
te lumen oritur. cęlumq consurgit.
quod suꝑius corpus est nr̃o corpore
atq excellentius: ꝓpterea his uerbis
etiam sp̃uales delitiȩ quas habet
beata uita figurate ex plicantur:
& adorientem paradẏsus plantatur.
Intelligamus autẽ nos gaudia sp̃ua¬
lia significare omne lignum formo¬
sum ad aspectum intelligentiȩ. et
bonum ad ȩscam. quȩ non corrum¬
pitur: qua beatȩ animȩ pascunt᷑.
Nam & dñs dicit. Operamini ȩscã
immortalib & intelligibilib. Nam
delitiȩ uł uoluptas uł epulum hoc
uerbo significari dicitur: si ex hebreo

Expanded text:
tabilem se esse clamat: quod nullo modo tabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest majus signum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima hoc esse quod Deus est, cum adhuc sub tantis tudinem hominis, quae paradisi nomine significatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam immortalibus et intelligibilibus. Nam vel voluptas, vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo
Abbreviated transcription (Latin):
reᷤ Nam factam ẽẽ animã abom̃i po¬
tente do. & ideo non illam ẽẽ partẽ
dĩ uł naturam di: manifeste alio loco
scriptum est dicente ꝓpħa: & qui fin¬
xit sp̃m om̃ib. ipse scit om̃ia. & alio
loco. qui fuixit sp̃m hominis in ipso:
ergo factum ẽẽ sp̃m hominis: mani¬
feste his testimoniis approbat᷑. Sp̃s au¬
tem hominis in scripturis dicitur ipsi¬
us animȩ potentia rationalis qua
distat a pecorib & eis naturȩ lege
dominatur. de quo dicit apłs. nemo
scit quȩ sunt hominis nisi sp̃s homi¬
nis qui in ipso est: neforte si ꝓbaretur
his testimoniis anima factam esse.
non deessent qui dicerent sp̃m ho¬
minis non esse factum ꝙ. ipsum ar¬
bitrarentur ẽẽ naturam di ꝙ in ipsũ
dicerent partẽ di esse conuersam. cũ
illa infufflatio facta est. quod sana
doctrina similiter respuit. quia q.
ipse sp̃s hominis cum aliquando er-¬
rat. & aliquando prudenter sapit. mu¬

Expanded text:
re. Nam factam esse animam ab omnipore. Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur. De quo dicit Apostolus: Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ uiuificati restituamur in parady¬
so. uibi latro ille cum ipso eo die me¬
ruit eẽ. quo istam uitam finiuit. Sic
enim apłs dicit. Sed non prius quod
sp̃uale est. sed quod animale: sicut
scriptum est. Factus est primus adam
in animam uiuentẽ. nouissimus autẽ¬
adam in sp̃um uiuificantem. Sic gͦ
debemus intelligere hunc locum. ut
non quia dictum est. insuffiauit in eũ
sp̃m uitȩ. & factus est homo in aniniã
uuentem: credamus illam ueluti
fuisse conuersam: & cogamur dicere
naturam dĩ esse mutabilem. In quo
errore maxime istos manicheos ue¬
ritas premit. Sicut est enim mater
om̃ium hereticoꝵ suꝑbia. ausi sunt
dicere quod natura di fit anima. &
hinc urgentur a nobis cum eis dici¬
mus. Ergo si natura di erat. quare mi¬
sera est ꝙ uitioꝵ labe corrumpitur.
ꝙ peccat: aut etiã ut uos dicitis natu¬
re contrariȩ sordib inquinat᷑. & cȩte¬
ra talia quȩ de natura di nefas ẽ crede¬

Expanded text:
et vivificati, restituamur in paradiet vivificati, restituamur in paradisum, ubi latro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale, sicut scriptum est: Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem . 11. Sic ergo debemus intelligere hunc locum, ut non quia dictum est, Insufflavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem, credamus illam veluti fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est mater omnium haereticorum superbia, ausi sunt dicere quod natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est crede
Abbreviated transcription (Latin):
in illud figmentum d̾s in fusflauit spi¬
ritum uitȩ: ut illa infufflatio ipsam
oꝑationem dĩ significet. qua fecit ani¬
mam in homine spu potentiȩ suȩ.
Si autẽ homo ille qui factus erat
iam corpus & anima erat. ipsi ani¬
mȩ sensus additus est ista infuffla¬
tione. cum factus est homo in animã
uiuentem. non quia illa insufflatio
conuersa est in animam uiuentẽ. sed
oꝑata est animam uiuentem. Non¬
dum tamen sp̃ualem hominẽ debe¬
mus intelligere. qui factus ẽ in ani¬
mam uiuentẽ. sed adhuc animałẽ.
Tunc enim sp̃ualis effectus est. cum
in paradẏso hoc est in beata uita
constitutus. preceptum etiã ꝑfectio¬
nis accepit: ut uerbo di consũmare¬
tur. Itaq postqua peccauit recedens
a precepto dĩ ꝙ dimissus de parady¬
so. in eo remansit ut animalis esser.
Et ideo animalem hominem prius
agimus om̃s qui de illo post peccatũ
natisumus. donec assequamur sp̃ualẽ

Expanded text:
in illud figmentum Deus insufflavit spiin illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam viventem, sed operata est in animam viventem. Nondum tamen spiritualem hominem debemus intelligere, qui factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritualis effectus est, cum in paradiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo animalem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec assequamur spiritualem
Abbreviated transcription (Latin):
q. similitudinẽ di. Sed etiã si nunc
quoq hominem ex corpore & ani¬
ma factum intelligamus. ut non
alicuius noui oꝑis inchoatio. sed su¬
ꝑius breuiter insinuati diligentior
retractatio isto sermone explicetur.
si ergo ut dixi hominẽ hoc loco ex
corpore et anima factum intelliga¬
mus: non absurde ipsa commixcio
limi nom̃ accepit. Sicut enĩ aqua
terram colligit ꝙ conglutinat et
continet quando eius commixtione
limus efficitur: fic anima corporis
materiam uiuificando. in unitatem
concordem confirmat: & non ꝑmittit
factus est homo in animã uiuentem.
si adhuc corpus solum erat. animã
adiunctam corpori hoc loco intellige¬
re debemus: siue quȩ iam facta erat
sed tanquam in ore di erat. idest in
eius ueritate uł sapientia. unde ta¬
men non recessit. quasi locis separata.
quando insuffiata est. non enim d̾s
loco continetur: sed ubiq prȩsens
est. siue tunc anima facta est quando

Expanded text:
et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis inchoatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem hoc loco ex corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commixtione limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, et conglutinat, et continet, quando ejus commixtione limus ejus efficitur; sic anima corporis materiam vivificando in unitatem concordem conformat, et non permittit factus est homo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando
Abbreviated transcription (Latin):
limo istius terrȩ hominem fecit. tale
tamen corpus eus efficere quod cor¬
ruptioni non subiaceret: si homo pre¬
ceptum dĩ custodiens peccare noluisset.
Si enim speciem celi ipsius. de nichilo
uł de informi materia dicimus factam.
quia om̃ipotentẽ artificem credimus:.
quid mirum si corpus quod de limo
qualicunq factum ẽ potuit ab om̃ipo¬
tenti artifice tale fieri. ut nulla mo¬
lestia. nulla indigentia. cruciaret ho¬
minem ante peccatum. & nulla cor¬
ruptione tabesceret: Itaq suꝑflue quȩ¬
ritur unde hominis corpus ds fece¬
rit: si tamen nunc de corporis forma¬
tione dicitur. Sic enim non nullos
nr̃os intelligere accepr. qui dicunt.
postea quam dictum ẽ. finxit ds ho¬
minem de limo terrȩ. ꝓpterea ñ addi¬
tum ad imaginem &. similitudinem
suam: qm̃ nunc de corporis forma¬
tione dicit᷑. Tunc audem homo inte¬
rior significabatur: quando dictum
est: fecit d̾s hominem ad inaginem

Expanded text:
limo istius terrae hominem fecit, tale limo istius terrae hominem fecit, tale tamen corpus ejus efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Dei custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, quia omnipotentem artificem credimus; quid mirum si corpus, quod de limo qualicumque factum est, potuit ab omnipotenti artifice tale fieri, ut nulla molestia, nulla indigentia cruciaret hominem ante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? 9. Itaque superflue quaeritur unde hominis corpus Deus fecerit; si tamen nunc de corporis formatione dicitur. Sic enim nonnullos nostros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam dictum est, Finxit Deus hominem de limo terrae; propterea non additum, Ad imaginem et similitudinem suam, quoniam nunc de corporis formatione dicitur. Tunc autem homo interior significabatur, quando dictum est: Fecit Deus hominem ad imaginem
Abbreviated transcription (Latin):
turam. quid de homine specialiter
intimet᷑: quod ad nos maxime perti¬
net. Primo enim quod de luo ter¬
rȩ d̾s hominem finxit. solet habere
quȩstionem qualis ille limus fuerit:
uł quȩ materia nomine limi signi¬
ficata sit. Illi autẽ inimici ueterum
libroꝵ. omĩa carnaliter intuentes
& ꝓpterea semꝑ errantes: etiam hoc
reprehendere mordaciter solent.
quod de limo d̾s hominẽ fuixit.
Dicunt enim quare de limo fecit
hominem. an defuerat ei melior et
cȩlestis materia unde hominẽ face¬
ret. ut de labe terrena tam fragi¬
lem mortalemq formaret: non in¬
telligentes primo quam multis si¬
gnificationib uł terra uł aqua in
scripturis ponatur. Limus enĩ. aquȩ
ac terrȩ commixtio ẽ. Dicimus enĩ:
tabidum & fragile & morti destina¬
tum corpus humanũ post peccatũ
esse cepisse. Non enĩ in nr̃o corpore
isti exhorrescunt: nisi mortalitatẽ qũa
damnatione meriumus. Quid autẽ
mirum aut difficile dõ etiam si de

Expanded text:
turam, quid de homine specialiter turam, quid de homine specialiter intimetur, quod ad nos maxime pertinet. Primo enim quod de limo terrae Deus hominem finxit, solet habere quaestionem qualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe terrena tam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum corpus humanum post peccatum esse coepisse. Non enim in nostro corpore isti exhorrescunt nisi mortalitatem, quam damnatione meruimus. Quid autem mirum, aut difficile Deo, etiamsi de
Abbreviated transcription (Latin):
ram. tempus posse sentire. Quod de
anima nobis manifestatur. quȩ de
tanta uarietate affectionũ suarum.
& ipso lapsu quo misera facta est. ꝙͥ
reparatione qua rursus in beatitatẽ
redit. tempore mutari posse conuin¬
citur. Et ideo non dictum ẽ cum fa¬
ctus esset dies. quo die fecit d̃s cȩlum
& terram tantum. quib nominib
uisibilis creatura intimatur: sed ad¬
ditum est etiam uiride & pabulum
agri. quo nomine inuisibilem crea¬
turam ꝓpter uigorem & uitam signi-¬
ficari diximus sicuti est anima. Q ita
dictum est cũ factus ẽẽt dies. quo die
fecit ds cȩlum & terrã &. omne uiride
ꝙ pabulum agri: ut sic intelligeremꝰ
non solum uisibilem secd etiam inui¬
sibilem creaturam ꝑtinere ad tempus
ꝓpter mutabilitatem: quia solus d̃s est
incõmutabilis. qui est ante dempora.
Nunc uideamus post uniuerse crea¬
turȩ insinuationem tam uisibilis qũa
inuisibilis. & uniuersale beneficium
diuini fontis erga inuisibilem crea¬

Expanded text:
ram tempus posse sentire: quod de ram tempus posse sentire: quod de anima nobis manifestatur, quae tanta varietate affectionum suarum, et ipso lapsu quo misera facta est, et reparatione qua rursus in beatitatem redit, tempore mutari posse convincitur. Et ideo non dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum t terram, tantum; quibus nominibus visibilis creatura intimatur: sed additum est etiam, viride, et pabulum agri; quo nomine invisibilem creaturam, propter vigorem et vitam, significari diximus, sicuti est anima. Et ita dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride, et pabulum agri: ut sic intelligeremus non solum visibilem, sed etiam invisibilem creaturam pertinere ad tempus, propter mutabilitatem; quia solus Deus incommutabilis est, qui est ante tempora.Nunc videamus post universae creaturae insinuationem tam visibilis quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibilem crea
Abbreviated transcription (Latin):
tem facie ad faciem quando uniuer¬
sa facies terrȩ nr̃ȩ. interiore fonte
aquȩ salientis irrigabitur. Nam
si fontem aliquem huius uisibilis
aquȩ uoluerimus intelligere. de qͦ
dictum ẽ. fons autẽ ascendebat de
terra&. irrigabat omnẽ faciem ter¬
re: non est uerisimile qͦd cum tam
multi fontes ꝑhennes. siue riuorum
siue fluuioꝵ ꝑ uniuersam terrã in¬
ueniantur. solus ille siccauerit qui
his ergo pauus uerbis: uniuersa cre¬
atura nobis insinuata ẽ aute pecca¬
tum animȩ. Nomine enim celi &
terrȩ uniuersa uisibilis creatura signi¬
ficata est. &. nomine diei uniuersũ
tempus: & nomine uiridium &ͥ. pa¬
buli agricreatura inuisibilis. & no¬
mine fontis ascendentis & irrigan¬
tis omnẽ facien terrȩ. inundatio
ueritatis animã satians ante pecca¬
tum. Dies autẽ iste cuius nomine
uniuersum tempus significari dyxi¬
mus. insinuat nobis non solum uisi¬
bilem sed etiam inuisibilem creatu¬

Expanded text:
tem facie ad faciem , quando univertem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur. Nam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaverit, qui his ergo paucis verbis universa creatura nobis insinuata est ante peccatum animae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis omnem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine universum tempus significari diximus, insinuat nobis non solum visibilem, sed etiam invisibilem creatu
Abbreviated transcription (Latin):
enim. fiet in eo fons aquȩ uruȩ sa¬
lientis in uitam ȩternam. Iste credo
fons ante peccatum ascendebat de
terra. & irrigabat omnem faciem
terrȩ: quia interior erat. &s nubium
non desiderabat auxilium. Nondũ
enim pluerat ds suꝑ terrã: nec erat
homo qui oꝑaretur in ea. Cũ enim
dixisset. nondum pluerat d̾s suꝑ ter¬
ram: subiecit & causam quare non¬
dum pluerat: quia non erat homo
qui oꝑaretur in ea. Tunc autẽ homo
tum de beata uita dimissus ẽ qua
in paradiso fruebat᷑. Sic enĩ scriptũ
est. Et dimisit eum dñs ds de para¬
dyso suauitatis: ut oꝑaretur terrã
de qua & sumptus ẽ. Unde suo lo¬
co requiremus. Quod nunc adhoc
commemoraui: ut intelligeremus
laboranti homini in terra. id est in
peccatoꝵ ariditate constituto. ne¬
cessariam eẽ de humanis uerbis
diuinã doctrinam: tanqũa de nu¬
bibus pluuiam. Talis autẽ scientia
destruetur. Uidemus enim nunc ꝑ¬
nubilo saginam querentes. tunc au¬

Expanded text:
enim: Fiet in eo fons aquae saenim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Cum enim dixisset, Nondum enim pluerat Deus super terram, subjecit et causam quare nondum pluerat: quia non erat homo qui operaretur in ea. Tunc autem homo tum de beata vita dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic enim scriptum est: Et dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat: unde suo loco requiremus . Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constituto, necessariam esse de humanis verbis divinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem scientia destruetur. Videmus enim nunc nubilo saginam quaerentes: tunc au
Abbreviated transcription (Latin):
de qua dicit᷑. spes mea estu: portio mea
in terra uiuentium. Quando enim
um enim suꝑbiȩ hominis: apostata¬
re ado. Et qmͣ in exteriora ꝑ super¬
biam tumescens. cȩpit non irriga¬
ri fonte intimo: bene insultatur¬
lecctauit illi uerbis ꝓpħicis. & dicit᷑. Quid
suꝑbit terra &. cinis: qm̃ in uita sua
ꝓicit intuna sua. Quid ẽ enim aluid
conscientiȩ: foris uideri uelle quod
non est: Et ideo iam laborans in t̾ra
necessariam habet pluuiam de nubi¬
bus. id est doctrinam de humanis
uerbis. ut etiam hoc modo possit
ab illa ariditate reuirescere. & iterũ
fieri uiride agri. Sed utinam uł plu¬
uiam ueritatis: de ipsis nubib liben¬
ter excipiat. Nam ꝓpter illam dñs
nr nubilum carnis nr̃ȩ dignatus
assumere. ymbrem scĩ euglii largis¬
simum infudit. ꝓmittens etiã quod
siquis biberit de aqua eius rediet
ad illum intimum fontem. ut fo¬
rinsecus non quęrat pluuiam. Dicit

Expanded text:
de qua dicitur: Spes mea es tu, portio mea de qua dicitur: Spes mea es tu, portio mea in terra viventium . Quando autem um enim superbiae hominis apostatare a Deo. Et quoniam in exteriora per superbiam tumescens coepit non irrigari fonte intimo, bene insultatur illi verbis propheticis, et dicitur: Quid superbit terra et cinis? Quoniam in vita suasua . Quid est enim superbia conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revirescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de ipsis nubibus libenter excipiat. Nam propter illam Dominus noster nubilum carnis nostrae dignatus assumere, imbrem sancti Evangelii largissimum infudit, promittens etiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut forinsecus non quaerat pluviam. Dicit
Abbreviated transcription (Latin):
allegoriarum. quasi aliqua caligi¬
ne obducta. uelut nubes fiunt. quȩ
dum tractando exprimunt᷑: bene in¬
telligentib tanqu̾a ymber ueritatis
infunditur. Sed hoc nondum erat
anteqũa anima peccaret: id ẽ ante¬
quam uiride agriesset suꝑ terram.
Nondũ enim pluerat d̾s suꝑ ter¬
ram: nec erat homo qui oꝑaretur
in ea. Laboranti enĩ homini in ter¬
ra: ymber de nubibus est necessari¬
us. De quib nubibus iam dictum
est. Post peccatum autẽ homo labo¬
rare cȩpit in terra. & necessarias
habere illas nubes. Ante peccatũ
uero cum uiride agri & pabulum
fecisset ds. quo nomine inuisibiłẽ
creaturam significari diximus. irri¬
gabat eam fons in interiori loqͥus
intellectu eius. ut non extrinsecus
uerba exciperet. tangũa de supra¬
dictis nubib pluuiam. sed fonte fuo
hoc est de intimis siuis manante ue¬
ritate satiaretur. Ions enĩ ascende¬
bat de terra inquit. & irrigabat
omñẽ faciem terrȩ. De terra scilicet:

Expanded text:
allegoriarum quasi aliqua caligiallegoriarum quasi aliqua caligine obducta, velut nubes fiunt: quae dum tractando exprimuntur, bene intelligentibus tanquam imber veritatis infunditur. Sed hoc nondum erat antequam anima peccaret; id est, antequam viride agri esset super terram. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Laboranti enim homini in terra imber de nubibus est necessarius, de quibus nubibus jam dictum est. Post peccatum autem homo laborare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, cum viride agri et pabulum fecisset Deus, quo nomine invisibilem creaturam significari diximus, irrigabat eam fonte interiore, loquens in intellectum ejus: ut non extrinsecus verba exciperet, tanquam ex supradictis nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est de intimis suis manante veritate, satiaretur. CAPUT V.-- Fon de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. De terra scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
cȩlo & in terra uł etiam in mari:
nisi quia uiride agri inuisibilem
creaturam uult intelligi. sicut est
anima: Ager enim solet in scriptu¬
ris figurate mundus appellari. Na
mundus. cum illam parabolam
exponeret. ubi bono semini sunt
cõmixta zirania. Uiride ergo agri
sp̃ualem atq inuisibilem creaturã
dicit. ꝓpter iugorem uitȩ: & nomi¬
ne pabuli. utiq ꝓpter uitam bene
hoc ipsum interpretam᷑. Deinde
quod addidit antequ̾a esser suꝑ
terram: intelligit᷑ antequ̾a anima
peccaret. Terrenis enim cupidita¬
tib sordidata. tanquã suꝑ terram
nata. uł suꝑ terram ẽẽ recte dicitur.
Ideoq addidit. nondum enĩ plue¬
agri ds facit. sed pluendo suꝑ terrã.
id est facit animas reiurescere ꝑ uer¬
bum suum. sed de nubib eas irrigat.
idest de scripturis ꝓpħarum & apłoꝵ.¬
Recte autẽ appellant᷑ nubes: quia
ista uerba quȩ sonant & ꝑcusso aere
transeunt. addita etiã obscuritate

Expanded text:
coelo et in terra, vel etiam in mari; coelo et in terra, vel etiam in mari; nisi quia viride agri invisibilem creaturam vult intelligi, sicut est anima? Ager enim solet in Scripturis figurate mundus appellari. Nam mundus , cum illam parabolam exponeret, ubi bono semini sunt commixta zizania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibilem creaturam dicit, propter vigorem vitae, et nomine pabuli utique propter vitam bene hoc ipsum interpretamur. 5. Deinde quod addidit, antequam essent super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram esse, recte dicitur: ideoque addidit, Nondum enim plueagri Deus facit, sed pluendo super terram, id est, facit animas revirescere per verbum suum; sed de nubibus eas irrigat, id est de Scripturis Prophetarum et ApoRecte autem appellantur nubes, quia verba ista quae sonant et percusso aere transeunt, addita etiam obscuritate
Abbreviated transcription (Latin):
nos debet ad quȩrendum. quod cũ
die qui factus est cum cęlũ & terrã
nommasset: adiecit etiã uiride agri
& om̃e pabulum. Non enim quan¬
do dictum est. in principio fecit ds
cȩlum & terram: tunc dictum ẽ factũ
ẽe omne uiride agri & pabulũ. Ma¬
nifeste enĩ legitur: quod tertio die
factum ẽ om̃e uiride & pabulũ agri.
Quod aut̃ẽ dictum est in principio fe¬
cit ds cȩlum & terrã. non ꝑtinet ad ali¬
quem dierum ex illis septem diebus:
adhuc enim uł materiam ipsam
unde facta sunt om̃ia. cęli & terrȩ
nomine nuncupabat. uł certe pri¬
us dotam creaturam. cęli & terrȩ
nomine ꝓposuerat dicendo in pͥn¬
cipio fecit ds̃ cęlum &. terrã. &
postea particulatim ꝑ ordinem
dierum. sicut oportebat ꝓpter pro¬
pħiam qũa in primo libro com¬
memoraiuimus. di oꝑa executus
ex posuit. Quid sibi ergo uult qd̃
nunc nominato cęlo & terra. ad¬
didit iuride agri & pabulum. ꝙ
tacuit cȩtera multa quȩ sunt in

Expanded text:
erendum, quod cum diem, qui factus est, et coelum, et terram nominasset adjecit etiam, viride agri, et omne pabulum. Non enim quando dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, tunc dictum est, factum esse omne viride agri et pabulum: manifeste enim legitur, quod tertio die factum est omne viride et pabulum agri. Quod autem dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, non pertinet ad aliquem dierum ex illis septem diebus. Adhuc enim vel materiam ipsam unde facta sunt omnia, coeli et terrae nomine nuncupabat: vel certe prius totam creaturam, coeli et terrae nomine proposuerat dicendo, In principio fecit Deus coelum et terram; et postea particulatim per ordinem dierum sicut oportebat, propter prophetiam, quam in primo libro commemoravimus, Dei opera exsecutus exposuit. Quid sibi ergo vult quod nunc nominato coelo et terra, addidit, viride agri et pabulum, et tacuit caetera tam multa, quae sunt in
Abbreviated transcription (Latin):
sum. Et dixit dñs ds̃. Quis nun¬
tiauit tibi quia nudus esses: nisi
quia ab illa arbore de qua dixera
tibi ex illa sola non manducare.
ex illa manducasti: Et dixit adam
Mulier quam dedisti mͦ dedit ut
ederem: & manducaui. Et dixit
Iđs mulieri. Quid hoc fecisti. Et di¬
Ixit mulier. Serpens seduxit me .ꝙ.
Imanduc aui. Et dixit dñs serpenti.
Quia hoc fecisti: maledictus tu ab
Iom̃i pecore. q ab om̃i genere bestia¬
Irum. Pectore & uentre repes. ꝙ. ter¬
ram manducabis om̃ib dieb uitȩ
tuȩ : & inimicitiam ponã inter te ꝙ.
Imulierem: & inter semen tuum ꝙ
semen mulieris. Ipsa tuum obserua¬
bit caput: & tu eius calcaneum. ft
Imulieri dixit. Multiplicans multi¬
plicabo dolores tuos: & suspiria
tua. Et in dolorib paries filios: ꝙ
Iad uirum tuum conuersio tua. qͦ
ille tui dominabit᷑. Et tunc dixit
Id̾s ad adam. Quia audisti uocem
Imulieris tuȩ &̾ manducasti de li¬
gno de quo p̃ceperam tibi ex illo

Expanded text:
sum. Et dixit Dominus Deus: Quis nunsum. Et dixit Dominus Deus: Quis nuntiavit tibi, quia nudus es, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi ex illa sola non manducare, ex illa manducasti? Et dixit Adam: Mulier quam dedisti mihi, dedit ut ederem, et manducavi. Et dixit Deus mulieri: Quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens seduxit me, et manducavi. Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia hoc fecisti, maledictus tu ab omni pecore, et omni genere bestiarum. Pectore et ventre repes, et terram manducabis omnibus diebus vitae tuae. Et inimicitiam ponam inter te et mulierem, et inter semen tuum, et inter semen illius. Ipsa tuum observabit caput, et tu ejus calcaneum. Et mulieri dixit: Multiplicans multiplicabo dolores tuos, et suspiria tua, et in doloribus paries filios tuos; et ad virum tuum conversio tua, et ille tui dominabitur. Et tunc dixit Deus ad Adam: Quia audisti vocem mulieris tuae, et manducasti de ligno de quo praeceperam tibi, ex illo
Abbreviated transcription (Latin):
om̃i ligno quod est in paradysoͦ
Et dixit mulier ad serpentẽ. Ex om̃i
ligno quod est in paracdyso edimus:
a fructu autẽ ligni quod est in me¬
dio paradysi dixit ds̃ ne edamus
sed neq tangamꝰ: ne moriamur. Et
dixit serpens mulieri. Non mor¬
te moriemini. Sciebat enĩ ds quia
qua die manducaueritis ex illo
aꝑientur oculi ur̃i. & eritis sicut
dii: scientes bonum & malum. Et
uidit mulier quia bonũ est lignũ
in ȩscam. & quia bonũ est oculis
ad uidendum & cognoscendũ: &
sumpsit fructum de ligno illo &
manducauit. & dedit uiro suo.
Et accepit adam. & manducauit.
Et aꝑti sunt oculi amboꝵ. Et tunc
scierunt quia nudi erant: ꝙͥ consue¬
runt sibi folia fici. q fecerunt sibi
succinctoria. Et cũ audissent uocẽ
dm̃i deambulantis in paradyso ad
uesperam: absconderunt se. Et uo¬
cauit dñs d̾s adam: & dixit illi.
adam ubi es : Et dixit ille. Uocẽ
tuam audiui dñe in paradyso &
timui: & abscondime quia nudus

Expanded text:
omni ligno quod est in paradiso? omni ligno quod est in paradiso? Et dixit mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso edemus; a fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus ne edamus, sed neque tangamus, ne moriamur. Et dixit serpens mulieri: Non morte moriemini; sciebat enim Deus quia qua die manducaveritis ex illo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Et vidit mulier quia bonum est lignum in escam, et quia bonum est oculis ad videndum et cognoscendum; et sumpsit fructum de ligno illo, et manducavit, et dedit viro suo; et accepit Adam, et manducavit: et aperti sunt oculi eorum, et tunc scierunt quia nudi erant; et sumpserunt sibi folia fici, et fecerunt sibi succinctoria. Et cum audissent vocem Domini deambulantis in paradiso ad vesperam, absconderunt se cavit Dominus Deus Adam, et dixit illi: Adam, ubi es? Et dixit ille: Vocem tuam audivi, Domine, in paradiso, et timui, et abscondi me, quia nudus
Abbreviated transcription (Latin):
adam animã uiuam: hoc est nom̃
eius. Et post hoc uocauit adam no¬
mina om̃ium pecoꝵ. & om̃ium auiũ
cȩli .s. om̃ium bestiarum agri. Et scd̾m
quod ea uocauit adam: hoc ẽ nomen
eoꝵ usq in hodiernũ diem. Ipsi autẽ
adȩ nondum fuit adiutorium simile
illi. Et immisit ds soporem in ada.
ꝙ obdormiuit. Et sumpsit ds una
ex costis eius: & impleuit locum eiꝰ
carne. E formauit d̾s costã quam
accepit ab adam in mulierem: et
adduxit illã ad adam: ut uderet
quid eam uocaret. Et dixit adam.
Hoc nunc os ex ossib meis. ꝙ caro
de carne mea. Hȩc uocabit᷑ mulier
quia de uiro suo sumpta ẽ .&. hȩc
erit michi in adiutorio. ꝓpter hoc
relinquet homo patrem & matre
& adiungetur uxori suȩ. &ͥ erunt
duo in carne una. Et erant am¬
bo nudi. adam&. mulier eius. &
non confundebant᷑. Serpens autẽ
erat sapientior om̃ium bestiarum
quȩ erant suꝑ terram. quas fecerat
Quare dixit dñs ds̃. ne edatis ab

Expanded text:
Adam animam vivam, hoc est nomen Adam animam vivam, hoc est nomen ejus. Et post haec vocavit Adam nomina omnium pecorum, et omnium avium coeli, et omnium bestiarum agri; et secundum quod vocavit ea Adam, hoc est nomen eorum usque in hodiernum diem. Ipsi autem Adae nondum fuit adjutorium simile illi. Et immisit Deus soporem in Adam, et obdormivit: et sumpsit Deus unam de costis ejus, et implevit locum ejus carne, et formavit Deus costam quam accepit ab Adam in mulierem. Et adduxit illam ad Adam, ut videret quid eam vocaret. Et dixit Adam, Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; et haec erit mihi adjutorium. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adjungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. Et erant ambo nudi, Adam et mulier ejus, et non confundebantur. 2. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat Quare dixit Deus ne edatis ab
Abbreviated transcription (Latin):
in quatuor partes. Nom̃ uni phisoN.
hoc est quod circuit terram euilat.
Ibi est aurum. aurum autẽ terrȩ illi¬
us optimũ est: ibi est carbunculus
& lapis pra sinus. Et nomen sccd̃i fu¬
minis geon: hoc circuit totam terrã
ethiopiam. E flumen tertium tygris.
hoc est quod uadit contra assyrios.
Et flumen quartum dicitur eufra¬
tes. Et sumpsit dñs d̾s hominem qũe
fecerat. & posuit illum in paradyso
ut oꝑaretur ibi: ꝙ custodiret eum.
O precepit dñs ds̃ adȩ dicens. Ex
om̃i ligno quod est in paradyso edes
ad escam: de ligno autẽ scientie bo¬
ni s mali non edetis. Qua enim die
ederitis ab eo: morte moriemini. Et
dixit dñs ds̃. Non est bonum eẽ ho¬
minem solum: faciamus ei adiuto¬
rium simile sibi. Et quȩcumq fuyxe¬
rat ds ex om̃i genere pecoꝵ. ꝙͥ ex om̃i
genere bestiarum agri. & ex omni
genere uolatilium uolantium sub
cęlo: ꝑduxit ea ad adam. ut uideret
quid ea uocarer. Et uocauit ea om̃ia

Expanded text:
in quatuor partes. Nomen uni Phison; in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de ligno autem scientiae boni et mali non edetis ab eo: qua die enim ederitis ab illo, morte moriemini. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sibi. Et quaecumque finxerat Deus ex omni genere pecorum, et ex omni genere bestiarum agri, et ex omni genere volatilium volantium sub coelo, perduxit ea ad Adam, ut videret quid ea vocaret: et quod vocavit ea omnia
Abbreviated transcription (Latin):
ut exerceat mentes quȩxentium uerita¬
tem: & sp̃uali negotio a negotiis carna¬
lib auocet. Sic enim se continet. Hic
est liber ereaturȩ celi & terrȩ. cum factꝰ
ess et dies. quo fecit ds cęlum & terram.
ꝙ om̃ia uiridia agri antequ̾a ee̾nt suꝑ
terrã. & om̃e pabulũ agri. antequã ger¬
minaret. Nondũ enĩ pluerat d̾s suꝑ terrã.
nec erat homo qui oꝑ aret᷑ in ea. Fons autẽ
ascendebat de terra. & irrigabat omnem
faciẽ terrȩ. Et tunc finxit ds̃ hominẽ de
limo terrȩ. & insufflauit in faciem eius
flatum uitȩ: & factus est homo in
animam uiuentẽ. Et tunc plantauit
qs parachysum in eden ad orientẽ: &
posuit ibi hominem quem finxerat.
Et ꝓduxit adhuc d̾s de terra om̃e
lignum formosum ad aspectum ex
bonum ad ęscam: & lignum uitȩ
plantauit in medio paradysi. & li¬
gnum scientiȩ boni & mali. flum̃
autẽ ꝓdibat ex eden: & irrigabat
paradysum. Quod inde diuiditur

Expanded text:
ut exerceat mentes quaerentium veritaut exerceat mentes quaerentium veritatem, et spirituali negotio a negotiis carnalibus avocet. Sic enim se continet: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus esset dies quo fecit Deus coelum et terram, et omnia viridia agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri, antequam germinaret. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Et tunc finxit Deus hominem de limo terrae, et insufflavit in faciem ejus flatum vitae, et factus est homo in animam viventem. Et tunc plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem finxerat. Et produxit adhuc Deus de terra omne lignum formosum ad aspectum, et bonum ad escam: et lignum vitae plantavit in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Flumen autem prodibat ex Eden, et irrigabat paradisum: quod inde dividitur
Abbreviated transcription (Latin):
requieuit ds septima die ab om̃ibus
oꝑib suis. quia ꝙ ipse in nobis hȩc bo¬
na operatur. qui ut operem᷑ iubet. Re
cte ipse requiescere dicit᷑: quia post
hȩc om̃ia opera requiem nobis ipse
prȩstabit. Quomͦ enĩ recte dicitur pi¬
ter familias ȩdificare domũ cum hoc
non oꝑe suo faciat. sed eoꝵ quib ser¬
uientib imperat: sic recte dicit᷑ ꝙ ab
oꝑib requiescere. cum post ꝑfectione
fabricȩ. illis quib imperabat
pmittt ut uacent: & iocundo otio ꝑfru¬
ost enumerationem ꝙ ex¬
pletionem dierum septem
interposita est quasi quȩ¬
dam conclusio .&. appel¬
latus est liber creaturȩ
celi ꝙ terrȩ quicquid suꝑius dictum
est: cum sit parua pars libri. Sed ideo
sic meruit uocari: quia uniuersi seculi
a capite usq ad finem quasi breuis
aliqua imago in his dieb septem figu¬
rata est. deinde incipit de homine
diligentius narrare. Quȩ om̃is nar¬
ratio non aꝑte sed figurate explicatur.

Expanded text:
Requievit Deus septimo die ab omnibus Requievit Deus septimo die ab omnibus operibus suis: quia et ipse in nobis haec bona operatur, qui ut operemur jubet; et ipse recte requiescere dicitur, quia post haec omnia opera requiem nobis ipse praestabit. Quomodo enim recte dicitur paterfamilias aedificare domum, cum hoc non opere suo faciat, sed eorum quibus servientibus imperat; sic recte dicitur et ab operibus requiescere, cum post perfectionem fabricae, illis quibus imperabat ermittit ut vacent, et jucundo otio perfruost enumerationem et expositionem dierum septem, interposita est quasi quaedam conclusio, et appellatus est liber creaturae coeli et terrae, quidquid superius dictum est, cum sit parva pars libri: sed ideo sic meruit vocari, quia universi saeculi a capite usque ad finem quasi brevis quaedam imago in his diebus septem figurata est. Deinde incipit de homine diligentius narrari. Quae omnis narratio non aperte, sed figurate explicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
idest opera quȩ ꝓsint animis uiuis.
& cętos magnos idest fortissimas acti¬
ones. quib fluctus scłi difrumpunt
& contempnuntur. & uolatilia cęli.
id est uoces cȩlestia p̃dicantes. sexto
autẽ die ꝓducat de terra animam
uiuã. idest de ipsa stabilitate men¬
tis suȩ ubi sp̃uales habet fructus
id est bonas cogitationes. motus om̃s
animi sui regat. ut sit in illo anima
uiua. id est rationi & iustitiȩ seruiens:
non temeritati atq peccato. Ita fiat
etiam homo ad inaginem ꝙ simili¬
tudinem dei masculus & femina.
id est intellectus & actio. quoꝵ co¬
pulatione sp̃ualis fȩtus terrã impleat
id est carnem subiciat .&. cętera que
iam in hominis ꝑfectione suꝑius
dicta sunt. In istis autẽ dieb tanqũa
uespera est in ipsa ꝑfectione singłoꝵ
operum: ꝙ mane in inchoatione con¬
sequentium. Post istoꝵ quasi sex dierĩ
opera bona ualde. speret homo quie¬
tem ꝑpetuam: & intelligit quid sit.

Expanded text:
id est opera quae prosint animis vivis; id est opera quae prosint animis vivis; et cetos magnos, id est fortissimas actiones, quibus fluctus saeculi dirumpuntur et contemnuntur, et volatilia coeli, id est voces coelestia praedicantes. Sexto autem die producat de terra animam vivam, id est de ipsa stabilitate mentis suae ubi spirituales habet fructus, id est bonas cogitationes, motus omnes animi sui regat, ut sit in illo anima viva, id est rationi et justitiae serviens, non temeritati atque peccato. Ita fiat etiam homo ad imaginem et similitudinem Dei, masculus et femina, id est intellectus et actio, quorum copulatione spiritualis fetus terram impleat, id est carnem subjiciat, et caetera quae jam in hominis perfectione superius dicta sunt. In istis autem tanquam diebus vespera est in ipsa perfectione singulorum operum, et mane in inchoatione consequentium. Post istorum quasi sex dierum opera bona valde, speret homo quietem perpetuam, et intelligat quid sit,
Abbreviated transcription (Latin):
ficut inter aquas inferiores ꝙ suꝑiores.
Tertio die quo mentẽ suam adferen¬
dos bonoꝵ operum fructus separat
a labe ꝙ fluctib temptationũ carna¬
lium. tanqu̾a aridam terrã a ꝑtur¬
bationib maris secernit ut ia possit
dicere. Mente seruio legi di: carne
autẽ legi peccati. Quarto die quo iam
in illo firmamento disciplinȩ. sp̃uales
intelligentias oꝑatur atq distingui
uidetur quid sit in commutabilis
ueritas quȩ tanqũa sol fulgit in am¬
ma. & queadmodum anima ipsius
ueritatis particeps fiat .&. corpori or¬
dinem & pulchritudinẽ prȩstet tanqͣ.
luna illuminans noctem. & quead
in nocte micent & fulgeant: quarũ
rerum notitia fortior effec̾tus incipiat
quinto die in actionib turbulentissi¬
mi scł̃i tanqũa in aquis maris oꝑari
ꝓpter utilitates fraternȩ societatis. &
de corporalib actionib quȩ ad ipsũ
mare ꝑtinent id est ad hanc uitam.
ꝓducere animarũ uiuarum reptila.

Expanded text:
sicut inter aquas inferiores et superiores. sicut inter aquas inferiores et superiores. Tertio die, quo mentem suam ad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentationum carnalium, tanquam aridam terram a perturbationibus maris secernit, ut jam possit dicere, Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati . Quarto die, quo jam in illo firmamento disciplinae spirituales intelligentias operatur atque distinguit, videt quae sit incommutabilis veritas, quae tanquam sol fulget in anima; et quemadmodum anima ipsius veritatis particeps fiat, et corpori ordinem et pulchritudinem praestet, tanquam luna illuminans noctem; et quemadmitate tanquam in nocte micent et fulgeant. Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat quinto die in actionibus turbulentissimi saeculi, tanquam in aquis maris operari, propter utilitatem fraternae societatis; et de corporalibus actionibus, quae ad ipsum mare pertinent, id est ad hanc vitam, producere animarum vivarum reptilia,
Abbreviated transcription (Latin):
in homine p̃ualere. accedit quinq
sensib cognitio & actio quib uita
regit᷑ & amministrat᷑. ut iam septe¬
narius numerus ẽẽ incipiat. qui
similiter duplicatus ꝓpter duplicẽ
sexum. in quatuordecim generatio¬
nib eminet & apparet. quas ha¬
bent tres ȩtates consequentes tan¬
qũa adolescentis & iuuenis et¬
senioris. Setiectutis uero ȩtas sicut
in nobis nullo statuto annoꝵ tem¬
pore definitur. sed post quinq istas
ȩtates quantum quisq uixerit. sene¬
ctuti deputatur. sic in ista etate scłi
non apparent generationes ut etiam
occultus sit ultimus dies: quem ittili¬
ter dñs latere oportere monstrauit
nis oꝑib. & recta uita tanquam di¬
stinctos istos sex dies: post quos de¬
beat quietem sperare. Primo die lu¬
cem fidei. quando prius uisibilib
credit. ꝓpter quam fidem dñs uisibi¬
liter apparere dignatus est. Scdo die
tanquam firmamentũ disciplinȩ qͦd
discernit inter carnalia & sp̃ualia:

Expanded text:
in homine praevalere, accedit quinque in homine praevalere, accedit quinque sensibus cognitio et actio, quibus vita regitur et administratur, ut jam septenarius numerus incipiat esse: qui similiter duplicatus, propter duplicem sexum, in quatuordecim generationibus eminet et apparet, quas habent tres aetates consequentes, tanquam adolescentis, et juvenis, etsenioris. Senectutis vero aetas sicut in nobis nullo statuto annorum tempore definitur, sed post quinque illas aetates quantum quisque vixerit, senectuti deputatur: sic et in ista aetate saeculi non apparent generationes, ut etiam occultus sit ultimus dies, quem utiliter Dominus latere oportere demonstravinis operibus et recta vita tanquam distinctos istos sex dies, post quos debet quietem sperare. Primo die lucem fidei, quando prius visibilibus credit, propter quam fidem Dominus visibiliter apparere dignatus est. Secundo die tanquam firmamentum disciplinae, quo discernit inter carnalia et spiritualia,