comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qui peccatorẽ se dic̃. & ñ uti credit. ueritas m illo
nõ est. Est alnid genꝰ iñdatii. cũ ꝓ salute uel
uta altius cõseruanda aliquis m̃tit. ꝗd̾ ⁊ ipsũ
nullomodo aꝓbandũ est Male enĩ m̃tiẽdo uitã
serucit in altiꝰ corpore qͥ ꝑ m̃datiũ ueritatẽ ex.¬
tinguit in cord suo Pot̃ tam̃ in eiꝰ mͦdi aliqño¬

Expanded text:
n ita credit, veritas in eo non est. Est aliud genus mendacii cum pro salute vel vita alterius conservanda aliquis mentitur, quod et ipsum nullo modo approbandum est. Male enim mentiendo vitam servat in alterius corpore, qui per mendacium veritatem exstinguit in suo corde. Potest tam
Abbreviated transcription (Latin):
uit discreciõẽ in elem̃tis exordi i. ẜ moniᷤᷤd̾i significa.¬
tt̃ notamꝰ Sũt eiũ trichec. Elem̃ta. Exordi
Sermo. In elemtis. sonꝰ ẽ. sensus. ñ ẽ. uñ nec exor.¬
diũ dicũt᷑. qr sensus meis nõ in cipit. Dictioẽs exor.¬
dici sensuũi s. uñ & dictioẽs dicũt᷑. quasi iã aliqͥd dicẽ.¬
tes. et pͥme partes orõis qr pͥncipiũ in telligẽtie ab eis

Expanded text:
retionem in elementis exordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: elementa, exordia, sermo. In elementis sonus est, sed sensus non est, unde nec exordium dicuntur, quia sensus in eis non incipit. Dictiones exordia sensuum sunt, unde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes or
Abbreviated transcription (Latin):
fussẽt si cõcessa nõ fuissẽt. Uerbi gr̃a. Dixlex ut si qͥs
turpitudinẽ aliquã inurore sua inueniss. & ob id illã
odio hab̾et. scb̾et ei libellũ repudii et sic eã dimutẽt.
qr uid̾lic meliꝰ erat ut odio abita sed̾m uolũttitẽ di¬
in lege uiram̃tũ tuũ dño osteras. & unibis ꝑ dñm.

Expanded text:
ut si quis turpitudinem aliquam in sua uxore invenisset, et ob id illam odio haberet, scriberet ei libellum repudii, et sic eam dimitteret ; quia videlicet melius erat ut odio habita secundum voluntatem diin lege
Abbreviated transcription (Latin):
mere. qͥbꝰ ñ solũ ꝑmissũ sed p̾ceptũ fuerat ita dũ tarat
si causci cõfirmand ueritatis ex postularet nom̃ dm̃i
cid testimoniũ inuocare Simił erat et ħ qd ꝑmissi s̃
ꝓ illata in uiria talionẽ redd̾e ne forte uehem̃tiori
furore exardescẽtis maiora illatiᷤᷤ conarẽt᷑ mal ĩ fer.¬
re. Multti s alia geña p̃ceptoꝵ que in lege scpiti
cõtinẽt᷑ decẽtia qͥdẽ ad eitiorẽ cõũsatioẽ. ⁊ simł aptu

Expanded text:
mere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Simile erat et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illatis conarentur mala referre. Multa sunt alia genera praeceptorum quae in lege scripta c
Abbreviated transcription (Latin):
siñ culpa nõ possit̃ fieri. neq rursũ ea quȩ p̃cepta s. possĩt
om̃imno sine culpa dinuti. Qd̾ tam̃ ñ nata rei facit.
s uis & obediẽtia mandati Proibuit lex ne caro cũ san.
Quasi enũ caro cũ sãgiine edit᷑. qño qͥs in oꝑe furoriᷤᷤ
⁊ crud̾litatis dłctat᷑ Mand aũ &̃ eadem lercar¬

Expanded text:
non possint fieri, neque rursum ea quae praecepta sunt, possint omnino sine culpa dimitti. Quod tamen non natura rei facit: sed vis et obedientia mandati. Prohibuit lex ne caro cum sanguQuasi enim caro cum sanguine editur, quando quis in opere furoris et crudelitatis delectatur. Mandavit etiam eadem le
Abbreviated transcription (Latin):
Falsũ testimoniũ ẽ. cũ qͥs altiꝰ m̃datio de̾ ue.¬
ritate testimoniũ ꝑhibet. Qd̾ ñ solũ iñtiẽdo
reus efficit᷑. s qr etiã ipsũ m̃datiũ cõtͣ ueri.¬
tatẽ patrocinari conatur. Qd̾ qͥdẽ sibiẽs fe.¬
cerit dãnabilis oĩno malitia est: Si aũ igg.¬
noras. rep̾hẽsibilis negligẽtia. Nõ omne ui.¬
raintũ malũ ẽ. & tam̃ oẽ uiram̃tũ teste ueritate
a malo ẽ Qui enĩ ueru uirat ꝓ necessitate ꝓu.¬
mi aut ꝓutilitate. cũscilic his cui uunt ant

Expanded text:
Falsum testimonium est cum quis alterius mendacio de veritate testimonium perhibet, qui non solum mentiendo reus efficitur, sed quia etiam ipsum mendacium contra veritatem patrocinari conatur; quod quidem si sciens fecerit damnabilis omnino malitia est; si autem ignorans, reprehensibilis negligentia. Non omne juramentum malum est, et tamen omne juramentum teste veritate a malo est. Qui enim verum jurat pro necessitate proximi, aut pro utilitate, cum scilicet is cui juraratur aut
Abbreviated transcription (Latin):
ñclacto m̃dacia & hyrome. & pamibole. m̃dacia
nõ sunt. Alioquin scĩ rephensibiles in uenirentiui.
qui in pantibolis & yroniis multti locuti sunt: Sd &¬
ipse ap̃s in paribolis loquelat᷑ ad tͥbas quas ut iq
in sermone suo. nõ ad supsissed si ullum in eis mẽ¬
datiũ. cõstaret. Hoc solũ int̾ est qͥ iocosa m̃da¬
łia & falsitas reatũ nõ in cidunt. leuitatis tam̃
culpã nõ euadut. Est adhuc aliud genꝰ mẽ¬
datir cũ aliquis humilittitis causa m̃tiri¬
uidetur. Ut pote cũ se peccatorẽ diẽ. ⁊ tam̃ nõ
ita sẽtit ut diẽ de qͦ uerissim̃ dictũ ẽ qr eũ
causa humilittiris quis intit. si añ quã m̃tiret᷑

Expanded text:
et parabolae, mendacia non sunt; alioquin sancti reprehensibiles invenirentur, quia in parabolis et ironiis multa locuti sunt. Sed ipse Christus in parabolis loquebatur ad ipsas turbas, quas utique in sermone suo non assumpsisset, si ullum in eis mendacium constaret. Hoc tantum interest quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt levitatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mvidetur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen non ita sentit ut dicit, de quo verissime dictum est, quia cum causa hu
Abbreviated transcription (Latin):
nitttẽ ꝓmeret᷑. Sane quãtũ spectat ad sensũ ltt̾e
duobꝰ mͦis parẽtes nr̃os onontre debeniꝰ & obediẽdo eis
uidelic&. in om̃ibꝰ exceptis his: in quibꝰ dileccio dĩ
paitris offendit᷑. & eos quantũ mñ facultts suppetit adiu
in telligẽ nichil impedit. quibꝰ obediẽciã debemꝰ. quã¬
tũ nm̃i habet possibilittis & auxiliũ ino seruiciũ
quatũ suppetit facłitis Scdm ꝓceptũ scd̾e tabule
est: nõ occides homicidiũ fit multis modis. manu.

Expanded text:
tat ad sensum litterae, duobus modis parentes nostros honorare debemus, et obediendo eis videlicet in omnibus exceptis his in quibus dilectio Dei Patris offenditur et eos quantum facultas nostra suppetit, adjuintelligere nihil impedit, quibus obedientiam debemus quantum nostra habet possibilitas, et auxilium imo servitium, quantum suppetit fest: Non occides . Homicidium fit istis modis: manu,
Abbreviated transcription (Latin):
quis nouet qd nõ soluit. De quibꝰ om̃ibꝰ dicẽdũ ẽ łri¬
mũ aut̃ de simplici m̃dacio. qͣre gͦ ponẽda ẽ deseriptio
m̃daciĩ. Quidã indaciũ sic diffiniedũ puttit. Dẽ¬
dacuĩ est falsa significacio cũ uoluntute fallendi
que uł p̃sencialit cidest. uł posteti aduenit. Nam
siquis alt̾i ꝓmit̾et se aliquib datũ habens uoluntate
dandi cũ ꝓmit̾et.posteci uͦ mutatti uoluntate dare
nollos m̃dciciũ eẽt. nõ qr in ꝓmissione cor duplex
in telligi potest. qdͥ dictũ ẽ. Mendaciũ ẽ significa

Expanded text:
lvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem de simplici mendacio, qua propter ponenda est descriptio mendacii, quidam mendacium sic diffiniendum putant. Mendacium est falsa significatio cum voluntate fallendi, vel quae praesentialiter adest, vel postea advenit. Nam si quis alteri promittens se aliquid daturum, habens voluntatem dandi cum promitteret, postea vero mutata voluntate dare nollet, mendacium esset, non quia in promissione cor duplex intelligi potest quod dictum est. Mendacium est signi
Abbreviated transcription (Latin):
nõ impendimꝰ. T̃erciũ p̾ceptũ scd̾̃e tabule ẽ. Nõ
metabis. id̾t nõ fornicabis. fornicacio ẽ om̃is illi.¬
citꝰ cõcubitꝰ. & ẽ duplex fornicacio anime & corꝑiᷤᷤ¬
Unde ꝓpha ꝑdidisti om̃s qui fornicãt᷑ abste &
coꝑis de qua hic agit᷑. Hoc enĩ p̃ceptũ & quedã
cilia sub uet̾i lege ttintũ in cho ate̾ sunt id̾t nõ
plene s ex parte datti ꝓpt̾ in firmittitẽ cui ditoꝵ
que posteti ad ueniente gr̃a cõsumatti sunt. Lex
enĩ dic̃ nõ metabis. corpalẽ tantũ mne chiã ꝓi.¬

Expanded text:
dae tabulae est: Non moechaberis , id est non fornicaberis. Fornicatio est omnis illicitus concubitus; et est duplex fornicatio. Animae, unde Propheta: Perdidisti omnes qui fornicantur abs te . Corporis, de qua hic agitur. Hoc enim praeceptum et quaedam alia, sub veteri lege tantum inchoata sunt, id est non plene, sed ex parte data, propter infirmitatem auditorum, quae postea, adveniente gratia, consummata sunt. Lex enim dicit: Non moechaberis, corporalem tantum moechiam
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatẽ. ut pꝰ. fidẽ cordis: sequat᷑ cõfessio oris
Primũ duocio adbonã cõsciẽtiã. pꝰea exrẽplũ operis
ad bonã fama. Nouissim̃ ubũ p̃dicatiõis ad doctrinã.
De iñ sequit᷑ terciũ p̃ceptũ: et dicit᷑ tͥ ut sabb̃tũ obser.

Expanded text:
veritatem, ut post fidem cordis sequatur confessio oris. veritatem, ut post fidem cordis sequatur confessio oris. Primum devotio ad bonam conscientiam, postea exemplum operis ad bonam famam, novissime verbum praedicationis ad doctrinam. Deinde sequitur tertium praeceptum, et dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
lierẽ ⁊ rẽ oĩno concupiscendã nõ uetuit. s ab aliena
t̃m appetitũ cohibendũ eẽ de monstrauit. Noua at
lex ⁊ in ꝓpriis temꝑatũ eẽ deb̾e edocuit ut omnẽ il¬
licitã con cupiscentiã ex clud̾et. ꝑ ot̃ aũt ⁊ alio in¬
tellectu conuenient̾ dici uet̾ẽ legẽ ꝑ cõ cupiscentiã
uxoris. siue rei aliene nõ illã sig̾nificasse que sola
uoluntate agitur. s ambicionẽ ⁊ machinacionẽ quȩ
studio oꝑis. s int quo dampnabile eẽ ostendit in
ROl NẜM aut̃ ipsoꝵ pceptoꝵ d̃ĩ sie cõsid̾atiõe tͥn¬
sire ñ oportet. Nam si ordo uiuendi ẽ. ẽ utiq et ordo
p̃cipiendi. Primũ gͦ aitẽde qd̾ dicit tͥ ut adonres
dm̃ tuũ et seriuas illi. Hoc ẽ pͥmũ p̃ceptũ. In adoraa.¬
tiõe agnoscẽ fidẽ  seriutute in tellige bonã oꝑaciõe
Post hec scđm p̃ceptũ seqͥt᷑. ut nom̃ di tui in uanũ nõ
assumas. quatinꝰ uerbũ ueritatis inore tuo sit ꝓpter

Expanded text:
 sed ab aliena tantum appetitum cohibendum demonstravit. Nova autem lex et in propriis temperatum esse debere edocuit, ut omnem illicitam concupiscentiam excluderet. Potest autem et alio intellectu convenienter dici veterem legem concupiscentiam uxoris sive rei alienae non illam significasse, quae sola voluntate agitur; sed ambitionem et machinationem quae studio operis, sed intus quoque damnabilem esse ostendit in Ordinem autem ipsorum praeceptorum Dei sine consideratione transire non oportet. Nam si ordo vivendi est, utique et ordo praecipiendi. Primum ergo attende quod dicatur tibi, ut adores Deum tuum, et servias illi, hoc est primum praeceptum. In adoratione agnosce fidem, in servitute intellige bonam operationem. Post haec secundum praeceptum sequitur: Ut nomem Dei tui in vanum non assumas, quatenus verbum veritatis in ore tuo sit propter
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓficit : ad ꝑfecciõc̃ p̃mii sp̾ucilis nõ ꝑtingit. Ergo ꝓpt̃ ui.¬
tt̃ et̾nittitis. diligendꝰ d̾uctor ille tp̃ralis. ut scłoe nõ hõ
diligat᷑. qr hãc ab illo imo ꝑ illũ iuttĩ accipimꝰ. s qr¬
ꝑ hanc ad illã uittĩ in traturi sumꝰ. Bene gͦ cũ dictũ
ut bene sit tͥ & sis lõgeuus suꝑ trã scłos uiuentũ. qr¬

Expanded text:
t. Ergo propter vitam aeternitatis diligendus est auctor vitae temporalis, ut scilicet non ob hoc diligatur quia hanc ab illo, imo per illum vitam accepimus, sed quia per illum vitam intraturi sumus. Bene ergo cum dictum ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram, scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
uora stultoꝵ frãgẽda sut  Un uota stultoꝵ in telli.¬
gimꝰ õm̃a que uł mala sũt. uł si bona sut. ordinata
muliere uoueret c̃tinẽtiã aut subiectꝰ sine cõsilio
ilicẽtia plati. in ordinatã ꝓponeret ab stinẽtia. eiꝰ mo¬
di uota qr manifeste stult eęt̃: tenedo omnnno nõ
ȩȩ̃t. Qui bonũ q̃ cũq uouet si p̾ea illud: aut imple¬
re ñ potuerit cuit ꝓ maiori hono ꝑficiedo implere nõ¬
uoluerit: potit scm licẽtia illoꝵ qͥbꝰ dispẽsacio meũ
credita ẽ. uotu eiꝰ aut laxari aut mutari. ita ut in
eiꝰ arbitrio ñ costet. uł hoc dimite qͥ faciẽdũ uoruit.
uł aliud ꝓeo fac̾e ȩtiã. si maiꝰ ẽ qd ñ Norit Nonũ p̃ceptũ¬

Expanded text:
ota stultorum frangenda sunt . Unde vota stultorum intelligimus omnia quae vel mala sunt, vel si bona sunt ordinata muliere voveret continentiam, aut subjectus sine consilio et licentia praelati sui inordinatam proponeret abstinentiam, hujusmodi vota quia manifeste stulta essent; tenenda omnino non essent. Qui bonum quodcunque vovet si postea illud aut implere non potuerit, aut pro majori bono perficiendo implere noluerit; poterit secundum licentiam eorum quibus dispensatio in eum credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo facere, etiam si majus e
Abbreviated transcription (Latin):
nume homo factꝰ. dr̃. qe cum homo post¬
madum cretitꝰ. illuc unde illi ceciderunt. due¬
⁊ est. illiꝰ societatis numerꝰ. qui in cadentibꝰ.
diumitꝰ fuerat ꝑ hominẽ reꝑatꝰ. Nouẽ ergo ordi¬
nes angłoꝵ abmicio conditi sunt: & ex illis qui
cecider. quia in una simul om̃s malicia con.¬
senserunt. quasi unũ ex se ꝑuerse sacretatis
horlincꝰ effecerunt. H alie aut̃ tradieio
& aple paulus cum de malignoꝵ sp̃numi tuũ.¬
nid m̃cionẽ faceret. princuatꝰ &e posestates
quid idem numc quisq in malo pamuste uur
u ꝑuerssitate ecercce. quos ad benum ꝑfineer¬
dum ue condicione accepit. Nusquam tamen
in ueno quia lica cetera dona pest ruinam
ad huic in malo possidetint: haritate uoren
an dilec tionio alei nequaquam babere potuerunt

Expanded text:
us homo dicitur; quia cum homo postmodum creatus illuc unde illi ceciderunt ductus est, illius societatis numerus qui in cadentibus diminutus fuerat, per hominem reparatur. Novem enim ordines angelorum ab initio conditi sunt, et ex illis qui ceciderunt quia in una simul omnes malitia consenserunt quasi unum ex se perversae societatis ordinem effecerunt. Habet autem traditio et Apostolus Paulus cum de malignorum spirituum tyrannide mentionem faceret, principatus et potestates quod idem nunc quisque in malo ministerium ex perversitate exercet, quod ad bonum perficiendum ex conditione accepit. Nusquam tamen in invenio; quia licet caetera dona post ruinam adhuc in malo possideant, charitatem tamen in dilectione Dei nequaquam potuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
tẽtu satis faciẽdo dignꝰ fier& euad̾e penã. S hoc cõ¬
ueniẽciꝰ fieri nõ potertat. nisi ut penã quã nõ debebat.
sponte & obediẽt̃ susciꝑet. ut de pena. quã ꝑ in obediencia
meruercit eripi dignꝰ fier&. Hanc aut̃ penã hõ pẽcor
soluere nõ potait qui quãcũq penã susciꝑet. nõ indig̃

Expanded text:
faciendo, dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat nisi ut poenam, quam non debebat, sponte et obedienter susciperet, ut de poena, quam per inobedientiam meruerat, eripi dignus fieret. Hanc autem poenam homo peccator solvere non poterat, qui, quamcunque poenam susciperet, non nisi
Abbreviated transcription (Latin):
nõ falsũ testimoniũ dices. Sextũ. nõ cõcupisces
uxorẽ ꝓdami tui. Septimũ. nõ cõ cupisces rem
ꝓrximni tui. In quibꝰ & hoc nõ negligent̾ p̃tereun¬
dum est: qr ex his.uii. unũ solũmdo scd̾m p̃cep.¬
tioẽ datum ẽ sex reliqua. scđm ꝓibicionẽm.
Primũ namq pec̃cm hõĩs fuit inobediencia.
& ic cur uitti istti. que hõi ad penitenciã cõcedit᷑
totti obediencice de putat᷑. Quia gͥ hõ in mali
aigendis exꝓprici cõcupiscencia in diũsa distrait᷑
mꝰ bonis agendis sola obediẽtie gła gub̾nat᷑. id̾o
malis cauendis que habet ex semetipso .&. ꝑsemei¬
ipsum sticẽ potest. singillatim in struendꝰ enit.
ad bona uͦ agenda ad obediẽtiã solumodo reuo¬
diis. ut ibi ꝑ sentenciã alt̾us salubris disceret.
qd̾ ipse agẽ debuissoe. Cun enĩ iubet᷑ homo
pntri & matri honorẽ deffeire nõ hoc ad carnaleᷤᷤ

Expanded text:
Non falsum testimonium dices; sextum: Non concupisces Non falsum testimonium dices; sextum: Non concupisces uxorem proximi tui; septimum: Non concupis hoc non negligenter praetereundum est, quod ex his septem unum solummodo secundum praeceptionem datum est; sex reliqua secundum prohibitionem. Primum namque peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientia deputatur. Quia igitur homo in malis agendis, ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis agendis sola obedientiae regula gubernatur. Ideo in malis cavendis quae habet ex semetipso, et per semetipsum facere potest, erat sigillatim instruendus; ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ubi per sententiam alius salubrius disceret quod in se agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et matri honorem deferre, non hoc ad carnales
Abbreviated transcription (Latin):
eirores dissipatis. nõ unũ dconsidetoe natumli pceptũ
discipline quasi ꝓbandis. s quasi coirigendis. & re.¬
uandis multa formar&. ut quantomagis se
mediis tẽꝑare disceret. tanto leuiꝰ in cõcessa cauẽ
boni &e mali ne comed̾et nõ quia lignũ malum
eitit. s qr obediencia ꝓbuanda erat. hic dictum est
ut carnẽ cũ sanguine nõ comed̾ent. ut discerẽt
oirere crudelitatẽ. camẽ porcinã nõ edent. ut de¬
testarent᷑ in mũdicicĩ. In boue & asmo nõ arrent.
ut p̾dicacioĩ noxiã agnoscerẽt.pigriciã. & stubti.¬
ciam. &e cetti similici. que omĩa media erant. Illa
uero que sub lege naturali in duobꝰ p̃ceptis clau-¬
sa fuerant. ꝑ scripitĩ legẽ postea septem illa que
in scd̃a tabula ꝓpositti sunt. p̃ceptis explicata sũt̃
tuũ & mat̾em tuam. ut bene tibisit. & fis lon.¬
geuus suꝑ tĩtm. Scd̾m. non occides. Terciũ.
nõ mecaberis. Quartũ. nõ furlũ facies. Quintũ.

Expanded text:
ipatis; non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere boni et mali non comederet, non quia lignum malum erat, sed quia obedientia probanda erat. Hic dictum est ut carnem cum sanguine non comederent, ut discerent horrere crudelitatem; carnem porcinam non ederent, ut detestarentur immunditiam; in bove et asino non ararent, ut praedicationi noxiam agnoscerent pigritiam et stultitiam; et caetera similia, quae omnia media erant. Illa vero quae sub lege naturali in duobus praeceptis clausa fuerant, per scriptam legem postea septem illis, quae in secunda tabula proposita sunt praeceptis explicata sunt tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram; secundum: Non occides; tertium: Non maechaberis; quartum: Non furtum facies; quintum:
Abbreviated transcription (Latin):
EITACAYTEA MA¬
tia tractat diuma scriptura secr̃¬
dum triplicẽ in telligentiã. Hoc
est historiã. allegoriã. tropologiã.
fistoriai est rerũ gestaꝵ namitio. que
n pͥma significationẽ lite continetur.¬

Expanded text:
e hac autem materia tractat divina Scriptura secundum triplicem intelligentiam: hoc est historiam, allegoriam, tropologiam. Historia est rerum gestarum narratio, quae in prima significatione lit
Abbreviated transcription (Latin):
necessciria est cogndioreꝵ. Cagnitio aut᷑
uocũ in duobꝰ. considat᷑. In ꝓnunciatiõe
iudelicce & significatione. Ad solam ꝓ¬
nunciationẽ ꝑtinet gramatica. A d signi¬
ficationẽ ꝑtinet dialelica.d ꝓnuntiatio¬
nẽ simul de significationẽ pertinet retoric᷑
Cognitio reꝵꝰ circa duo ũscit᷑ id̾t formã
e natintĩ Forma est in extiori disposi¬
ciõẽ. Natum nĩ teriori qualitate. F or¬
na reꝵ aut in num̃o consid̾at᷑ ad quẽ
ꝑtinet arimeticha. aut in ꝓportione ad
quã ꝑtinet musica. autĩdim̾siõe. ad quã
ꝑtinet giometria. aut in motu ad quã
ꝑtinet aistronomia: ad nntiorẽ uero na¬
ordinccta ad suꝑiorẽ conducit

Expanded text:
saria est cognitio rerum. Cognitio autem vocum in duobus consideratur; in pronuntiatione videlicet et significatione. Ad solam pronuntiationem pertinet grammatica, ad solam significationem pertinet dialectica; ad pronuntiationem simul et significationem pertinet rhetorica. Cognitio rerum circa duo versatur, id est formam et naturam. Forma est in exteriori dispositione; natura in interiori qualitate. Forma rerum aut in numero consideratur ad quem pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet musica; aut in dimensione ad quam pertinet geometria; aut in motu ad quem pertinet astronomia. Ad interiorem vero reordinata ad superiorem conducit
Abbreviated transcription (Latin):
U̾O S̾ NT Genera aĩãciũ
que ex ina origie ꝓdeunt.s
ñ unã mãsionẽ sorcuint᷑. Pisces in ori¬
ginali sede ꝑmanẽt. uolatilia sursum to¬
ulũt᷑. & fuint quasi supͣ id qd̾ facta sũt
Sic de una massa corruptibilis nat̾e
⁊ sua muttibilittite de fluẽtis. inuuersa
genis humani ꝓpago titut᷑. s aliis deor

Expanded text:
uo sunt genera animantium quae ex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis de
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ : et ait. Fict firmam̃¬
tũ in m̃dio aquaꝵ Noluit
gͥ dẽ ad sequens opꝰ transir̃.
donec duudicasset pͥmũ. Cũ gͦ iudi ᷤᷤ¬
s& a luce qd̃ eẽt bonũ. tũc ait. Fiat
firmam̃tũ. Quantũ ad littĩ ꝑtin̾e uidet᷑
faictũ ẽ firmam̃tũ die scđa. prius quid̃
milla unuĩfatitis miteria de nichilo erea¬
tũ. et nũc̃ ex illa ipsa ad talem formã
erutũ. et factũ sirmam̃tũ. ut abitu suo
mediũ quodã modo int̾ uenĩe magnã illã
aquaꝵ in insamq cõgeriẽ ab inuicẽ se¬
paniroe. atq diuideret : & d̃ aquis fac̾et aqͣs
et aquas Hoc ẽ aquas quas ambitu suo
in trinsecus complecteretur et subtꝰ. se
continet. et aquas quas ex trinsecꝰ. et su¬
pra grꝵ limitis sui relinqueret De qua

Expanded text:
bonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relinqueret. CA
Abbreviated transcription (Latin):
genencionis. de ipso iuro mulier la¬
ftictai est. Qm̃ si aliunde fieire: te
genderet quia in con sorcium cretibatur.
dilectionis. ne forte si fuisset de capite facti
uiro nec domina nec ancilla parabatur. sed
socia. nec de capite nec de pedibꝰ. s de la.¬

Expanded text:
generationis de ipso viro mulier facta est. Quoniam si aliunde fieret, tenderetur quia in consortium creabatur dilectionis, ne forte si fuisset de capite facta,r viro nec domina, nec ancilla parabatur, sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de la
Abbreviated transcription (Latin):
& dilectio tua. & obeorencia tua & nõeẽs iniꝰ totꝰ.
Ue diobꝰ illũ plus diligẽs a quo plus habes. Iuicrȩ
sustinuit tuã passionẽ. ut emeret tuã dilectionem
M issus est nat᷑alis filiꝰ ꝓ adopitindis. quia sine ipso
alieni in troducẽdi nõ fuerãt in hereditatẽ. Senit
sapiẽcia ut hostis nõ potestate. s rõne uinceret᷑. &. ĩ
his om̃ibꝰ fides tua in uno cõstat. & ad unũ & una.
quia cũ duo ĩiant᷑. unꝰ significat᷑. qm̃ unꝰ est cre.¬
citor & redemptor. Cretitor ad nat᷑ã. saluctor
ad grãm. In his duobꝰ totũ est iũ hoc est. in quo
aibinicio fides credenciũ unũ ẽ. Quãuis in eadẽ
fide. in aliis maior. in aliis minor de istis cognitio
fuerit. scd̾m diuersitatẽ tp̃rum. sic̃ uno & codẽ
tp̃re in aliis maior. in ciliis minor. inuenit cogni¬
tio de his ipsis scđ̾m captiutatẽ ꝑ sonaꝵ. Quã.¬

Expanded text:
et dilectio et obedientia tua; et non esses unius totus. et dilectio et obedientia tua; et non esses unius totus. Et de duobus illum plus diligeres, a quo plus haberes. Qui crator esse redemptor, et sustinuit tuam passionem ut emeret tuam dilectionem. Missus est naturalis filius pro adoptandis, quia sine ipso alieni introducendi non fuerant in haereditatem. Venit sapientia, ut hostis non potestate, sed ratione vinceretor; et in his omnibus fides tua in uno constat, et ad unum et una, quia cum duo nominantur, unus significatur; quoniam unus creator est et redemptor. Creator ad naturam, salvator ad gratiam. In his duobus totum est et unum, hoc est in quo ab initio fides credentium una est, quamvis in eadem fide in aliis major, in aliis minor de istis cognitio fuerit, secundum diversitatem temporum, sicut uno et eodem tempore, in aliis major in aliis minor invenitur cognitio de his ipsis secundum capacitatem personarum. Quam
Abbreviated transcription (Latin):
sub secunt᷑. sacͣm̃tũ passioĩs cuis ⁊ ꝑ fidẽ suscipiunt.
& ꝑ reuelatt̃ iam cognicionẽ agnoscunt. nde
beda in etĩdẽ questionẽ unũ quidẽ in quid idemq
dñce crucis tropheũ prius ꝓphe & moyses quam
sores pate facta luce eugłii semꝑ ciꝑte p̃dicabãt.
itti ut nunc omnis ppłs ap̃ianꝰ scire & cõfiteri d̾¬
betit fidẽ quaĩ eo tp̃re pauci ad modum & ꝑfectioreᷤᷤ
misteria fid̾i in legalibꝰ cerimoniis tipice portar&e.
uenti fides. Cretitor ⁊ redemptor. Unum
tͥ sine alt̃o. nõ sufficit  U trumq agnosce.
utrũq confitere. Sucretitorẽ credis: agnoscis qd̾
ftictꝰ es: Si redẽptorẽ cõfiteris: agnoscis qͥ reparatꝰ
es. Unde ẽ cixtitor & redemptor. In suo te fecit.
in tuo te redemit uł refecit. &. utrũq unꝰ fecit.
Si ipse te fecisso& ⁊ alt̃ te refeciss&: deberes illi qͥ facto.¬
rꝰ es. & debes cltĩ qͥ refectꝰ es. Et ẽẽt diuisa intencio tua.

Expanded text:
ubsequuntur; sacramentum passionis ejus, et per fidem suscipiunt, et per revelatam jam cognitionem agnoscunt. Unde Beda in eamdem quaestionem: Unum, inquit, idemque Dominicae crucis trophaeum, prius prophetae et Moyses, quam sores patefacta luce Evangelii semper aperte praedicabant: ita ut nunc omnis populus christianus scire et confiteri debeat fidem, quam eo tempore pauci admodum, et perfectiores mysteria fidei in legalifides. Creator et redemptor. Unum tibi sine altero non sufficit. Utrumque agnosce, utrumque confitere. Si Creatorem credis agnoscisque quod factus es; si redemptorem confiteris, agnoscis quod reparatus es. Unus est creator et redemptor. In suo te fecit, in tuo te refecit; et utrumque unus fecit. Si ipse te fecisset, et alter te refecisset; deberes illi quod factus es, et deberes alteri quod refectus es. Et sic esset divisa intentio tua
Abbreviated transcription (Latin):
tem. Nõ ergo qe solꝰ. hoc ẽ pat̃ solꝰ. hoc
eẽ dicebat᷑. sed quia minꝰ. hoc est solꝰ. pater
puttibat᷑. Rursum cũ dic̃et scripta fi¬
liũ deum ne putaae. homo qui humana
nͥuoititionẽ quãdã sensus & intellig̃¬
cie ȩȩ̃ infilio. quasi ad huc infra ꝑfectio¬
nẽ eititis cõsũmate ad didit sapiẽtẽ. ñ qr
singłarit̃ hoc ipse enit qd̾ ẽẽ cõmune om¬
nibꝰ ent. s qr̾ singłat̃ ipse erat. deqͦ
magis an hoc ȩȩt dubitari pot̾at. Uocat.¬

Expanded text:
 hoc esse dicebatur; sed quia minus hoc esse solus Pater putabatur. Rursum cum diceret Scriptura Filium Deum, ne putaret homo qui humana minorationem quamdam sensus et intelligentiae esse in Filio, quasi adhuc infra perfectionem aetatis consummatae, addidit sapientem; non quia singulariter hoc ipse erat quod esse commune omnibus erat; sed quia singulariter ipse erat de quo magis an hoc esset dubitari poterat. Vocat
Abbreviated transcription (Latin):
ciã erant. Sed hec tria scđm necessariã
nocionẽ ꝑsonis assignauit: ut assereret qd̾
scđm com̃unionẽ nat᷑e eñt. Nominandꝰ.
erat intriniitite. pat̃. & filiꝰ. et sumpta sunt
uocabula ipsa ab usu humano. eui pͥmo
data sunt. et quod scđm aliquid tamẽ
simile enit in toto similit̾ dicẽdũ erat.
cauit prudẽçia eloqii sacri. ne plena su¬
litudo crederet᷑ int̾ disparia si in ditate pit̃
pͥor. aut filiꝰ. posterior diceret᷑. Sic enĩ
se in om̃ibꝰ nat᷑ai halre. ut pat̾ eẽ nõ possit
qͥnõ fuĩt filio pͥor neq filiꝰ. qͥ patre poster¬
ior ñ sit.L deo patri potẽcia assigna¬
ta ẽ. & sapiẽcia filio. ñ qr magis erat .s
qr iꝑiꝰ. eẽ credi pot̃tit. Dixenit enim
ripta sc̃a qd̾ ds̃ pat̃ est. & audiit ho
homo qui hominẽ patrẽ uid̾at. deum pa

Expanded text:
iam erant; sed haec tria secundum necessariam notionem personis assignavit ut assereret quod secundum communionem naturae erant. Nominandus erat in Trinitate Pater et Filius; et sumpta sunt vocabula ipsa ab usu humano, cui primo data sunt. Et quod secundum aliquid tantum simile erat, in toto similiter dicendum erat. Et cavit prudentia eloquii sacri ne plena similitudo crederetur inter disparia, si in deitate Pater prior aut Filius posterior diceretur. Sic enim se in hominibus natura habet ut Pater esse non possit, qui non Filio fuerit prior; neque Filius qui Patre posterior non sit; ideo Patri potentia assignata est, et sapientia Filio; non quia magis erat, sed quia minus esse credi poterat. Dixerat enim Scriptura sancta quod Deus Pater est; et audivit hoc homo, qui homi
Abbreviated transcription (Latin):
eloquii que in historia cõsttt:
Ectiõe cõpendiosũ uolum̃ pͥꝰ. didais¬
sem . hoc nunc ad scđcm eruditionem.:¬
que i cillegoria est. in troducendis ppaniuͥ.
in qͦ qͣsi fundcim̃to quodã cognicionis fid̾i.
animum stabiliant: ut cet̾ti q̃ uł legendo.
uł audiendo sr̃ edificare potueritin c̃cussaꝑ
maneãt. h anc enĩ qͣsi breuẽ quandam

Expanded text:
eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi breve
Abbreviated transcription (Latin):
meliores erant. sic̃ entt. melioies erant. ꝓeo qd̾
cti eitint. & non ꝓeo qd fecerant ipsi. uł facie¬
bat. S mulit̾ & quod iusti dicunt᷑. solum hoc
illis erat in uistos non fuisse. & quod betiti. non mͥ¬
seros extitisse. S erumatim̃ neq iusti ad meritũ.
neq in iusti ad culpcĩ. quẽ ad modũ neq ad głificacionẽ
uel cõsumacionẽ beciti. uel ad tonnentũ ład penã
miseri. uerissime afirinant᷑. Et forte ex p̃sius ⁊
ad in telligenciã euidencius sit nec bonos nec ma.¬
los. nec ustos nec in uistos. nec cõuersos nec auer-¬
sos. nec betitos nec miseros. conditos asseramꝰ
Nam qui bonos dicit significat uirtutem. qui iustoᷤ
meritum. qui conuersos dilectionẽ qui betitos glifica.¬
cionem

Expanded text:
meliores erant sicut erant meliores erant pro eo quod meliores erant sicut erant meliores erant pro eo quod facti erant, non pro eo quod fecerant ipsi vel faciebant. Similiter et quod justi dicuntur, solum hoc illis erat injustos non fuisse; et quod beati, non miseros ex stitisse. Verumtamen neque justi ad meritum, ue injusti ad culpam, quemadmodum neque ad glorificationem vel consummationem beati, vel ad tormentum vel poenam miseri verissime affirmantur Et forte expressius et ad intelligentiam evidentius sit, nec bonos nec malos, nec justos nec injustos nec conversos, nec aversos, nec beatos, nec misero conditos, asserenti. Nam qui bonos dicit, significat virtutem; qui justos, meritum; qui conversos, dilectionem; qui beatos, glorificationem
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi cũ fucti sunt. tunc non aliud ẽẽnt. quã sacti
sunt. Titiq ex faciente ertint quãdo pͥmum
erant totum quod enint. &e acceꝑant totum
quod ertint. & a se nichil habebant. qui ⁊ hoc
quod erant. eitant ex nichilo. & acretitore acceꝑit
Lon potuit cuit̃ cretitor oplimus
autor mali ẽẽ. & id̾o totũ bonũ erat. quod ex ipso
illis erit. & totũ bonũ ercit. qm̃ ex ipso totũ ent
hoc modo ꝓhamus qm̃ boni erant angłi. quando
bniũ fcicti sunt. & quod boni facti sunt omnes. qñ
a bono facti sunt : qui malũ facere non potest. Sic
itiq bom erant & nonmali. & queadmodũ boni
erant : itti & iusti eituit. & betit ertint. sed eti bonͥ.¬
tate. & iusticia & becititudine. quã natura in cipi.¬
ens acceꝑtit. numquã fecerat ipsa uel meruertit fa-¬
ciendo. Si enim boni dicunt᷑. bomi erãt. quẽcidino.¬
dũ bonũ eint : quod bonus fecerat totum. Et si

Expanded text:
ipsi cum facti sunt tunc ut aliud essent quam facti ipsi cum facti sunt tunc ut aliud essent quam facti sunt. Itaque ex faciente erant quando primum erant totum quod erant, et acceperant totum quod erant, et a se nihil habebant qui et hoc quod erant, ex n potuit Creator optimus auctor mali esse, et ideo totum bonum erat quod ex ipso illis erat; et totum bonum erat, quoniam ex ipso totum erat. Hoc modo probamus quod boni erant angeli quando primum facti sunt, et quod boni facti sunt omnes, quoniam a bono facti sunt qui malum facere non potest. Sic itaque boni erant et non mali; et quemadmodum boni erant, ita et justi erant et beati erant. Sed ea bonitate et justitia et beatitudine quam natura incipiens acceperat, non quam fecerat ipsa vel meruerat faciendo. Si enim boni dicuntur boni erant, quemadmodum bonum erat quod bonus fecerat totum. Et si
Abbreviated transcription (Latin):
iusti uł in iusti. beciti cn miseri. & fortassis alia que¬
dam his similia. Et quia multa sunt talia que
in questione co aceruant᷑ non possumus nos ad omnici
ꝓlixxci responsione occunere. sed breuit̾ diffinimus
qm̃ tune in illo pͥmo pͥncipio &e exordio in cociciõis
quo humana con sidenticio. itti breue & inomenta¬
neum simplicisq in stantis sine moni & interual.¬
lo pͥme subsistencie de nichilo in aliquid a piren.¬
tis accipiat. ut id quod pͥmũ hominũ illis erat in¬
telligat. H oc solũ inuenit᷑ in conditis. quod nat̾ti
contulit condicionis. Qd̃ enim ceꝑunt. totũ ac.¬
cepunt. & non potenit millis ex illis eẽ quicquã.
qm̃ om̃e quod ex illis est. posteriꝰ. illis est. Ltaq
om̃e quod facdi sunt. non fecer̃ ipsi. seo ttimẽ facti
sunt. & quod facti sunt. boni stidi toti. Si enm
quod facti sunt mali sacti sunt. culpa est facientis.
nonsticti. quici aliud eẽ non potuer̃: neq fucere

Expanded text:
njusti, beati an miseri; et fortassis alia quaedam his similia. Et, quia multa sunt alia quae in quaestione coacervantur, non possumus nos ad omnia prolixa responsione occurrere; sed breviter definimus quia tunc in illo principio primo et exordio inchoationis quod humana consideratio ita breve et momentaneum simplicisque instantis sine mora et intervallo primae subsistentiae de nihilo in aliquid apparentis accipiat, ut id quod primum omnium illis erat intelligat: hoc solum invenitur in conditis quod natura contulit conditionis. Quod enim ceperunt totum acceperunt. Et non poterat in illis ex illis esse quidquam, quoniam omne quod ex illis est posterius est illis. Itaque omne quod facti sunt non fecerunt ipsi; sed tantum facti sunt et quod facti sunt boni facti sunt totum. Si enim quod facti sunt mali facti sunt, culpa est facientis non facti; quia aliud esse non potuerunt neque facere
Abbreviated transcription (Latin):
nos ꝑtinene redempcioiqr d nr̃o sumpta
enit immolacio. Cuiꝰ quidẽ redempcionis prticipeᷤᷤ
efficimꝰ. si ipsi redẽtori ꝑ carnẽ nobsociato. ꝑfide
unimꝰ. Natͣti quidẽ humana. tota ꝑ pec̾m corrupta
& iccirxo si tota dampnata fuiss& : in iusticia nõ
fuiss&. Wenit cuit gr̃. & elegit cosdam de maᷤ.

Expanded text:
os pertineret redemptio; quia de nostro sumpta erat immolatio. Cujus quidem redemptionis participes efficimur, si ipsi redemptori per carnem nobis sociato per fidem unimur. Natura quidem humana tota per peccatum corrupta rat; et idcirco si tota damnata fuisset, injustitia non fuisset. Venit autem gratia et elegit quosdam de massa
Abbreviated transcription (Latin):
momĩtũ tp̃ris qño crectti est
om̃iũ iusibiliũ i uisibilumq
natti. nec nox fuit neqdiecs⁊
tamen tp̃s fuit quia mutabili¬
ttis fuit. posteti uero continuo luce facda
diuise sunt tenebre. & lux & tp̃s iam ꝑ
diẽ et notẽ distingui cepit. Et ut mͥ
uisibilit̾ et corporalit᷑ duuisa est lux ate¬
nebris. in usibilit̾ quoq boni angłi dis¬
creti sunt amałs. ilłs in tenebris canden¬
tibꝰ peccati. et estis ad lucẽ iusticie con¬
usis illumintisq aluice ut lux eẽnt & nõ
teriebie. Sic enim consonare debuerũt
exemplaria oꝑum dei. ut que uisibilia
ernt oꝑai scipienciar ĩ uisibilium ꝓuentus
sequerent᷑. scđm quod ipsa que utrobi q
oꝑabat᷑ scipiencia ibi uidiciũ exercuit. hic
formauit exemplum. Duusa est lux gͦ
atenebris. et enit lux iusibilis. & iusibiles
tenebre erant. similit̃ & lux inuisibilis
enit. & tenebre in uisibile erant utriꝰq
diuisio facta est. & simmul facta est di

Expanded text:
tum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et tempus jam per diem et noctem distingui coepit. CAP. X. visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobique operabatur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo a tenebris; et erat lux visibilis et visibiles tenebrae erant; similiter et lux invisibilis erat, et tenebrae invisibiles erant; et utrorumque divisio facta est;
Abbreviated transcription (Latin):
bitiꝵ ñ ẽ. sed lucis. qr̾ peccatum tene¬
bre est. & petcatum nichil est. et smei
ipso nichil factũ est. Lux ab ipso fae¬
ta est. quia iusticia & u̾itas luxoest
et de luce audiuimus quia dixit d̃
luce dix̃ ficit lux. & disit lucẽ a tene¬
bris. & uocauit lucẽ diẽ. & tenebrris noc¬

Expanded text:
n est sed lucis; quia peccatum est tenebrae et peccatum nihil est: Et sine ipso nihil factum est . Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod dixit Deuluce dixit: Fiat lux, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noc
Abbreviated transcription (Latin):
uel mali uel bomi erant. Illic ergo & malũ &e bonũ
querendum est : ubi iusticici & culꝑa est. qm̃ iustic̾a
bonũ est. & culpa malum. Et ipsa culpa nec uoli.¬
tas erat. qm̃ uoluntas malũ nõ ercit. qm̃ tideo
data eitt. nec motꝰ. uoluntatis malum ertit. qm
& uoluntate erat. & uoluntatis erat. & morier
uolunttis acceꝑat. nec id ad qd̾ motus uoluntatis
eit. malũ er̃at. qm̃ aliquid erat. & om̃e quod
ciliquid erat. ađo ercit. & honũ ert¬

Expanded text:
erant. Illic ergo et malum bonum quaerendum est ubi justitia et culpa est, quoniam justitia bonum et culpa malum est. Et ipsa culpa nec voluntas erat, quoniam voluntas malum non erat; quoniam a Deo data erat; nec motus voluntatis malum erat quoniam ex voluntate erat, et voluntatis erat, et moveri voluntas a Deo acceperat; nec id ad quod motus voluntatis erat malum erat, quoniam aliquid erat, et omne quod aliquid erat a Deo erat, et bonum era
Abbreviated transcription (Latin):
auertebant᷑ non prius auertebantur & posteti desere.¬
bant᷑ quici cum gr̃a non ceciderunt. & qui conuerbe.¬
lũt᷑. non prius conuertebant᷑. & posteci assumelunt᷑.
qr sine gra non ꝓfecer̃. Sed qui auertebant᷑ : in
eo ipso deserebant᷑. & qui conuertebant᷑. ineo ipso
assumebant᷑. ꝓ auersione deserti. & ad conuersionẽ as

Expanded text:
avertebantur non prius avertebantur et postea deserebantur, quia cum gratia non ceciderunt; et qui convertebantur non prius convertebantur et postea assumebantur, quia sine gratia non profecerunt; sed qui avertebantur in eo ipso deserebantur, et qui convertebantur in eo ipso assumebantur, pro aversione deserti et ad conversionem as
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓposita fuerãt quã ad obtinendã salutẽ in dictum.
Uam qui nicħ possidebat. offerre decimas unde de.
it: Et qui nicħ habebat. que sacrificia et qui
oblationes offeire pot̃at : Uotũ uouit iacob đo di¬
cens: Si dñs ds m̃s fuerit meçũ. & culideierit. ac
deinde subumgit. duniũsis qͦs dedit mͥ aecimas. & hoᷤ¬
stias pacificas offeram tͥ. Quod ertgo ex uoto se factu¬
rum spopondit. quia hoc ex necessitute mandati. non
deb̾et patent̃ ostendit

Expanded text:
alutem indicta. Nam qui nihil possidebat, unde decimas offerre debebat? qui nihil habebat, quae sacrificia et quas oblationes offerre poterat? Votum vovit Jacob Deo dicens: Si Dominus Deus meus fuerit mecum , etc. Ac deinde subjungit: De universis quae dederis mihi decimas et hostias pacificas offeram tibi . Quod ergo ex voto se facturum spopondit, quod hoc ex necessitate mandati non deberet, patenter ostendit
Abbreviated transcription (Latin):
qd illa ꝑ hec ersola hoꝵ significacione conferr̃e
cõsueuerant. Passio nãq saluatoris. que pͥmo
loco sacram̃ta gr̃e ad effectũ salitis scĩficat me¬
diantibꝰ istis etiã illa pͥoris tepris sacram̃ta scĩfica.¬
bat. ut eadẽ ẽẽ salus. et his qͥ recta fide signa
futuroꝵ in illis uen̾ati sunt &. his qͥ estectũ salu.¬
sacram̃ta que sub naturali lege erãt. et ea que
uel sub scripta. uel sub gra iustituta sunt
sunt sac̾m̃ta in t̃ eẽ ꝑspicimꝰ quod illa uoluntatis magiᷤ
eẽ uident᷑: istti nrcessitatis. Illa ex uoto celebnͣti sunt᷑:
ista ex p̃cepto. D eniq enĩ estimandũ est illa pͥma
natuialis legis sacram̃ta. siue decimas uidelicet siue
sacͥfitia. suic oblatiõis. ita honii e& necessitate in dic¬
ia. ut qͥ ea non ersecutꝰ fuisset: reatũ p̃uaricacioni
incuireret. quẽ ad modũ ille qͥ fideliter ea coleret me¬
ritum sue sue duociois inueniret. Husquã enĩ legi¬

Expanded text:
quod illa per haec ex sola horum significatione conferre consueverant. Passio namque Salvatoris quae primo loco sacramenta gratiae ad effectum salutis sanctificat, mediantibus istis etiam illa prioris temporis sacramenta sanctificabat, ut eadem salus esset, et his qui recta fide signa futurorum in illis venerati sunt, et his qui effectum saluub lege scripta, vel sub gratia instituta sunt sacramenta interesse perspicimus, quod illa voluntatis magis esse videntur, ista necessitatis. Illa ex voto celebrata, ista ex praecepto. Neque enim existimandum est illa prima naturalis legis sacramenta, sive decimas videlicet, sive sacrificia, sive oblationes; ita homini ex necessitate indicta, ut qui ea non exsecutus fuisset, reatum praevaricationis incurreret, quemadmodum ille qui fideliter ea coleret meritum devotionis suae inveniret. Nusquam enim legi
Abbreviated transcription (Latin):
ti sunt. & quia factis. inpͥncipio .&
ia cat᷑ti ante quã nichil ftictũ est. scđ̾m quã facd
est & quod fcictũ est cum ipsa. unde & scđm alhͥrd.
cinte omĩa factum est ipsciquforma est om̃iũ & causa.
einde cuit̃ oportet ostendere. quales fticti sunt
angłi. tunc inipso pͥmordio. & pͥma subsistencia. &.
micio condicionis sue.meo quod pͥmũ ẽẽ ceꝑunt.⁊¬

Expanded text:
 facti sunt in principio; et prima creatura antequam nihil factum est, secundum quam factum est, et quod factum est cum ipsa. Unde et secundum aliquid ante omnia facta est ipsa, quae forma est omnium et causa. Deinde autem oportet ostendere quales facti sunt angeli tunc in ipso primordio et prima subsistentia et initio conditionis suae; in eo quod primum esse coeperunt
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃rale. &. alteꝵ et̃nũ. utrumq ple¬
ium & ꝑfectum. Alteꝵ id̾ttp̃rale
bonum. plenum staitim condito appo¬
suit. alteꝵ idẽ et̾̃nũ plenum post meritum
dandum ꝓposuit Illi quod dederat custodiam
apposuit cum ꝓuidencia sua p̃ceptũ nature. Ad
p̃ceptũ discipline. Preceptũ aut̃ nature. tna c̃¬
tino. Precepcionẽ ꝓhibicionẽ. con cessionem.
Preceptio natumilis est. discrecio naturalis. ꝑ
quam inspiratũ ẽ hõi que sint sue nature ne¬
cessaria. prohibicio uero ẽ. ꝑ quã in sinuatũ
est illi. que sint nexia. Concessio aut̃ est. dis¬
crecio illoꝵ que medici sunt. id̾t quibꝰ uti uł
nõ uti sine̾ ꝑicło uł in comodo potest. Si gͦ
homo ꝑ naturał p̃ceptum instructꝰ. neglegen¬
ciã cauere. uoluiss&e diuinci ꝓuidencia. nulla
eum iolencia oprimi uel noceri ꝑmiteret:

Expanded text:
temporale et alterum aeternum: utrumque plenum et perfectum. Alterum, id est temporale bonum, plenum statim condito apposuit; alterum, id est aeternum plenum post meritum dandum proposuit. Illi quod dederat custodiam apposuit cum providentia sua praeceptum naturae; ad praeceptum disciplinae. Praeceptum autem naturae tria continet, praeceptionem, prohibitionem, concessionem. Praeceptio naturalis est discretio naturalis, per quam inspiratum est homini quae sunt naturae suae necessaria. Prohibitio vero est per quam insinuatum est illi quae sunt noxia. Concessio autem est discretio eorum quae media sunt, id est quibus uti vel non uti sine periculo vel incommodo potest. Si ergo homo per naturale praeceptum instructus negligentiam cavere voluisset, divina providentia nulla eum violentia opprimi vel offendi per
Abbreviated transcription (Latin):
nanda corporea sine dubio corporeã
fuisse: quale foritisse eẽ potuissa corpꝰ
ciliqͥ lucidum. cuiꝰ p̃senciai cuncta illus¬
trarent᷑. quẽ ad modum nũc insole uid̾i
potest. ip̃samq uice & loco solis factam.
ut int̃im motu suo circum agitaretur:
⁊ noctẽ diẽq discerñet: Cumqͥ quia
dies pͥma exorta est ego credid̾im ma¬
gis illam qñ facta ẽ ibide̾m pͥmũ apariuᷤ¬
se ubi sol cotidiano cursu circũueetꝰ
oriens enĩg̃. ut eodẽ tramite circum cu¬
irens ac pͥmo ad occasum descendens
uesꝑam fac̾et. deinde reuocatti ad or¬
lum auroram hoc est mane ante orlũ
sequentis diei illustrar&:. Et ꝓpt̃eti qr
primus dies auronim p̃cedentem non
habuit. qm̃ ante quã lux crecitur plo¬
ne tenebre fuer̾. max aut̃ luçe appa¬
rente suꝑ titĩ plenus dies. ꝓpt̾eti quad
aꝑfecto oꝑpus di in chaari debuissae
ideo dixisse scripturam: stitum es ⁊
uesꝑe & mane dies imnus. Non enim

Expanded text:
nanda corporea sine dubio corpoream nanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus aliquod lucidum, cujus praesentia cuncta illustrarentur, quemadmodum nunc in sole videri potest, ipsamque vice et loco solis factam, ut interim motu suo circumagitaretur, et noctem diemque discerneret. Cum qua quia dies prima exorta est ego crediderim magis illam quando facta est, ibidem primum apparuisse ubi sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, hoc est mane ante ortum sequentis diei illustraret. Et propterea quia primus dies auroram praecedentem non habuit, quoniam antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram plenus dies, propterea quod a perfecto opus Dei inchoari debuisset, ideo dixisse Scripturam: Factum est vespere et mane dies unus . Non enim
Abbreviated transcription (Latin):
est. ut gei geste u̾ittitẽ diligenciꝰ. ꝓsequa¬
num. Principiũ ergo dimnoꝵ oꝑum
fuit crecitio lucis. qno ipsa lux. nõ mat̾ia¬
lit̾ de nichilo crecta est sed d iacenti il¬
la uniũsitutis mat̾ia formalit fticta ȩest
ut lux eẽt et iuim ac ꝓprietttẽ lucẽdi ha¬
bet. H & opus pͥma die factũ ẽ. seo huiꝰ.
opis mat̾ia ant̃ pͥmã diẽ cretita est.
mexq cũ ipsa luce dies cepit. quia
mie iucẽ nec nox finit necdies. &ẽ si
utrũ i motu. uel ĩ mobilis. quantum
eet mbitrorrectissime respondetur:
qrxoniibꝰ rebꝰ et iusibilibꝰ illuminã¬
stiusõ nisi lucẽ corporetm congruere
potiusse. O m̃e aut̃ corpꝰ quãliboe¬
subtile & sp̃itali nat᷑e ad ꝓximans loco
icũ scribi necesse ẽȩ Rursumq i¬
si mobilis fuissce lũx illa nequaquam
alt̃na incissitudine diẽ ac noctem distin¬
guere. nec tp̃ris spaciũ ullatenꝰ. sine
sid̾citionẽ conuenienciꝰ. puto. ut credamꝰ.
lucẽ illã in principio fadtim ad illumi¬

Expanded text:
 ut rei gestae veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo divinorum operum fuit creatio lucis, quando ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibesubtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque nisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium ullatenus sine siderationem, convenientius puto ut credamus lucem illam in principio factam ad illumi