comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et tam̃ &iã ñ ueritate adnuntiar ueritas potest. id: ut prauo &fallaci corde quȩ
quȩ dicunt facite. quȩ aũt faciunt facere nolite Picunt enĩ & ñfatiunt. Ido alidi¬
untur utilit̃ &iã qui utilit̾ ñagunt. sua enĩ quȩ r̾e. student. sed sua docere ñ audeNs.
sua inuita sua. docere aut̃ sua cathedra illos ñ ꝑmittebat aliena. Alultis itaꝙ ꝓst̃
dicendo quȩ ñfaciunt. sedlonge plurib ꝓdessent faciendo quȩ dicunt. habundant eñi
qͥ malȩ uitȩ aefensionẽ exipsissuis p̃positis & doctorib quęrant. respondentes corde suo.
aut &iã si adhoc erũpunt are suo atq dicentes. qđ mͥ p̃cipis cur ipse ñfacis: Ita fit ut eũ ñ
obȩdient̃ audiant qͥ se ipse ñ audit. & dĩuerbũ qdeis p̃dicat᷑ simul cũ ipsõ p̃dicatore c̃ tẽp
nant. Deniq apłsscribens adtimotheũ cũ dixisset. Noenio adolescentiã tuã c̃tẽpnat. sub¬

Expanded text:
et tamen etiam non veritate annuntiari veritas potest: id est, ut pravo et fallaci corde, quae Quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite: dicunt enim, et non faciunt; ideo audiuntur utiliter, qui etiam utiliter non agunt. Sua enim quaerere student, sed sua docere non audent, sua in vita sua; docere autem sua, cathedra illos non permittebat aliena. 60. Multis itaque prosunt dicendo quae non faciunt; sed longe pluribus prodessent faciendo quae dicunt. Abundant enim qui malae vitae suae defensionem ex ipsis suis praepositis et doctoribus quaerant, respondentes corde suo, aut etiam si ad hoc erumpunt, ore suo, atque dicentes: Quod mihi praecipis, cur ipse non facis? Ita fit ut eum non obedienter audiant, qui se ipse non audit, et Dei verbum quod eis praedicatur, simul cum ipso praedicatorscribens ad Timotheum, cum dixisset, Nemo adolescentiam tuam contemnat; sub
Abbreviated transcription (Latin):
durũ dictionis granditate flectendũ ÷. nisie& intellegent̃ & obedient̃ qͥ dicit
audiatur ñ potest obȩdient̃ audir. Habet aũt ut obȩdient̃ audiat᷑. quant¬
cũꝙ granditatedictionis mauis pondus uita dicentis. Nã qͥsa pient̃ et elo¬
quert᷑ dicit uiuit aut̃ nequit̃. erudit quidẽ multos discendi studiosos quam¬
disanimȩ suȩ sit inutilis. Sic̃ scriptum est. Seribȩ & pharise incathedra moys

Expanded text:
durum dictionis granditate flectendum est, nisi et intelligenter et libenter qui dicit audiatur, non potest obedienter audiri. CAPUT XXVII.-- Obedientius audiri cuacumque granditate dictionis majus pondus vita dicentis. Nam qui sapienter et eloquenter dicit, vivit autem nequiter, erudit quidem multos discendi studiosos, quamvis animae suae sit inutilis , sicut scriptum est. Unde ait et Apos
Abbreviated transcription (Latin):
te scriptura ibi uigilare deb& lectoris intentio. ne quȩ rat
inspecie qđ ingenere potest melius & certius inueni re
Facile ẽ quipprꝰ illuõ qđ ait ꝓph&a ezechiel. Pomis isrł
habita uit in terra & polluer̃ illã iniuasia & in idolis suis
& pec catissuis scđm in munditiã menstruata facta est uia
eorũ ante faciem meã & effundã irã meã suꝑ eos & disꝑsi illos
inter nationes & uentilaui eos in regiones sođm uias eorum
& scđm peccata eorũ iudicaui eos. Facile est inquã hoc intelle¬
gere de illa domo isrł dequa dicit apłs. Vid& e isrł secundũ¬
carnẽ. Quia haec om̃a carnalis popłs isrł &e fecit & passusẽ. Alia
&iã quȩ secunt᷑ eidẽ intellegunt᷑ popło conuenire. sed cũacoe¬
perit dicere. & scĩficabo nomen meũ scm̃ illud magnũ qđ pollu¬
excedat᷑ & ad uingat᷑ genus. Sequit᷑ eñĩ& dicit. Dũ sc̃ificor in

Expanded text:
te scriptura, ibi uigilare debet lectoris intentio, ne quaerat te scriptura, ibi uigilare debet lectoris intentio, ne quaerat in specie quod in genere potest melius et certius inuenire. facile est quippe illud quod ait propheta Ezechihel: domus Israhel habitauit in terra, et polluerunt illam in uia sua et in idolis suis et peccatis suis; secundum immunditiam menstruatae facta est uia eorum ante faciem meam. et effudi iram meam super eos et dispersi illos inter nationes et uentilaui eos in regiones, secundum uias eorum et secundum peccata eorum iudicaui eos - facile est, inquam, hoc intellegere de illa domo Israhel, de qua dicit apostolus: uidc omnia carnalis populus Israhel et fecit et passus est. alia etiam quae secuntur eidem intelleguntur populo conuenire; sed cum coeperit dicere eis: et sanctificabo nomen meum sanctum illud magnum, quod polluexcedatur et adiungatur genus. sequitur enim et dicit: dum sanctificabor in
Abbreviated transcription (Latin):
quaq. ciuitate sed de una quaq prouincia ł gente ł regno tale aliqiđ
in diuinis repperiat᷑ eloquiis. Non solũ enĩ uerbi gr̃a de uerlaeme¬
ł de aliqua gentium ciuitate siue trro si uebabylonia. siue alia
qualib& dicit᷑ aliquid inscripturis scĩs qđ modũ eius excedat.
& conueniat potius om̃ib gentib uerũ & iam de iudȩa. de egip¬
to de assiria. & quacũq alia gente inqua sunt plurimae ciuiꝰ¬
tates. nontam̃ totus orbis sed parseius est. Dicit᷑ qđ transeat eiꝰ
modũ & congruat potius uniuerso cuius ħ đ Unde
qͥd specialiter quid generalit̃ in quocũq p̃cepto imperial
sit constitutũ: Fit hoc &iam dehominib sicut eaquae de salomone
pars est relata clarescunt. Nec species sẽꝑ exceditur. Sype eñĩ talia
dicuit᷑ qua ł ei quoq ł ei fortasse tantũ modo aꝑtissime c̃gruant.
Sed cum abspecie transitur ad genus quasi adhuc despecie loquen¬

Expanded text:
quaque ciuitate, sed de unaquaque prouincia uel gente uel regione tale aliquid quaque ciuitate, sed de unaquaque prouincia uel gente uel regione tale aliquid in diuinis reperitur eloquiis. non solum enim uerbi gratia de Hierusalem uel de aliqua gentium ciuitate, sine Tyro sine Babylonia siue alia qualibet dicitur aliquid in scripturis sanctis, quod modum eius excedat et conueniat potius omnibus gentibus, uerum etiam de Iudaea, de Aegypto, de Assyria et quacumque alia gente, in qua sunt plurimae ciuitates, non tamen totus. orbis, sed pars eius est, dicitur quod transeat eius modum et congruat potius uniuerso, cuius haec parquid specialiter, quid generaliter in quocumque praecepto imperiali sit. constitutum. fit hoc etiam de hominibus; sicut ea quae de Salomone pars est, relata clarescunt. nec species semper exceditur. saepe enim talia dicuntur, quae uel ei quoque uel ei fortasse tantummodo apertissime congruant: sed cum ab specie transitur ad genus, quasi adhuc de specie loquen
Abbreviated transcription (Latin):
istũ ty coniũ minus ad tentũ minusq si ne hoste sollicitũ fugit & iã
ipsam scilicae fidem donũ eẽ illius quieius mensurã unicuiq partitur.
Ex quascientia quib:dã dictũ est. Uobis donatũ ẽ ꝓxp̃o non solum
utrũq eẽ donũdĩ quifidelit̃ atq intellegent̃ audit utrũq dona¬
tum: Plura sunt & alia testimonia quib: ostenditur: Sed hoc nunc non
agimus. Alibi aut̃ atq alibi sȩpissimȩ ista egimus. Quartaty conure
gula ẽ despecie & genere. sic enĩ eam uocat uolens intellegi speciẽ
partem. genus aut̃ totũ. euius ta pars ẽ quam nuncupat speciem.
sicut una queq. ciuitas pars est utiq. uniuersitatis gentiũ. Hanc ille
uocat speciem. Genus aut̃: om̃s gentes. Neq hic ea disserendi subti¬
litas adhibenda est qua᷑ dialecticis tradit᷑. qui inter partẽ & spe¬
ciem quid inter sit acutissime disputant. Eadem ratio ẽ. siñ de una¬

Expanded text:
istum Tyconium minus attentum minusque sine hoste sollicitum fugit, etiam istum Tyconium minus attentum minusque sine hoste sollicitum fugit, etiam ipsam scilicet fidem donum esse illius qui eius mensuram unicuique partitur. ex qua sententia quibusdam dictum est: uobis donatum est pro Christo, noutrumque esse dei donum, qui fideliter atque intellegenter audit utrumque donatum? plura sunt et alia testimonia, quibus id ostenditur, sed hoc nunc non agimus, alibi autem atque alibi saepissime ista egimus. Quarta Tyconii ista regula est "do specie et genere". sic enim eam uocat, uolens intellegi speciem partem, genus autem totum, cuius ea pars est, quam nuncupat speciem, sicut unaquaeque ciuitas pars est utique uniuersitatis gentium. hanc ille uocat speciem, genus autem omnes gentes. neque hic es discernendi subtilitas adhibenda est, quae a dialecticis traditur, qui inter partem et speciem quid intersit acutissime disputant eadem ratio est, si non de una
Abbreviated transcription (Latin):
moratus in euangło cuius dñs cũ uenerit diuid& eũ & partẽ
eius cũ hipocritis pon&. Tertiaregula ẽ de ꝓmissis& lege. quȩ
alio modo dicipotest despũ & littera sicut eã nos appellauimꝰ
cũ de hacre librũ scribere mus. Potest &iã sic dici de gr̃a & mandato.
Flaec aut̃ magis mihi urd&ur magna questio quã regula quae soluendis
quaestionib adhibenda ẽ. Haec est quã non intellegentes pelagiani
ł c̃dider̃ suã heresim ł auxerunt. Laborauit in ea dissoluenda tyco¬
nius bene sedñ plene. Pisputans enĩ de fide & operib: opera nobdixta
adõ dari merito fidei. Ipsã uero sidẽ sic ẽẽ a nob̃ ut nob nonsit a deo.
Nec adtendit apłm dicentem. Pax fr̃ib & caritas cũ fide adõ patre
nr̃o & dño iħu xp̃o. Sed non erat expertus hanc heresim quae
tiores diligentioresq reddit. ut aduerteremus inscripturis sc̃is qđ

Expanded text:
moratus in euangelio, cuius dominus, cum uenerit, diuidet eum et partem moratus in euangelio, cuius dominus, cum uenerit, diuidet eum et partem eius cum hypocritis ponet. Tertia regula est "de promissis et lege". quae alio modo dici potest "de spiritu et littera", sicut eam nos appellauimus, cum de hac re librum scriberemus. potest etiam sic dici: "de gratia\' et mandato". haec autem magis mihi uidetur magna quaestio quam regula, quae soluendis quaestionibus adhibenda est. haec est, quam non intellegentes Pelagiani uel condiderunt suam haeresem uel auxerunt. laborauit in ea disserenda Tyconius bene, sed non plene. disputans enim de fide et operibus opera nobis dixit a deo dari merito fidei, ipsam uero fidem sic esse a nobis, ut nobis non sit a deo, nec attendit apostolum dicentem: pax fratribus et caritas cum fide a deo patre et domino Iesu Christo. sed non erat expertus hanc haeresem, quae tiores diligentioresque reddidit, ut aduerteremus in scripturis sanctis quod
Abbreviated transcription (Latin):
udetur loqui ł de ipsis cum de aliis iam loquat᷑ tam quã unũ sit utro¬
rũq corpus ꝓpt̃ temporariã cõmixtionẽ & cõmunionẽ sacramen¬
ut tab̾nacula cȩdar & speciosasũ ut pelles salomonis. sed utrũq ẽẽ. se
dixit ꝓpt̃ tẽporalẽ unitatẽ intra una ra&ia pisciũ bonorũ & malorũ.
Tabernacula enĩ caedar adismahelem ꝑtinent. quiñerit herescum
filio libere. Itaq cũ debona parte ds̃ dicat. ducã cȩ cos inuiã quã non
nouer̃. & semitas quas non nouer̃ calcabunt. & faciam illis tene bras
in lucem. & praua indirectũ. Haec uerba faciam & ñdere linquã
cos: maͦx dealia parte quȩ mala ꝑmixta est dicit. Ipłi aut̃ con¬
uersi sunt retra. Quã uis aliiiam signisicent᷑ hisuerhis. sed qm̃
nunc inuno sunt. tamquã de ipsis loquit᷑ de quib loque batur
non tam̃ semꝑ inuno erunt. Ipse ẽ. quippe ille seruus comme¬

Expanded text:
uidetur loqui, uel de ipsis, cum de aliis iam loquatur, tamquam unum sit utrouidetur loqui, uel de ipsis, cum de aliis iam loquatur, tamquam unum sit utrorum. que corpus propter temporariam commixtionem et communionem sacramenut tabernacula Cedar et speciosa sum ut pelles Salomonis, sed utrumque se esse dixit propter temporalem unitatem intra una retia piscium bonorum et malorum. tabernacula enim Cedar ad Ismahelem pertinent, qui non erit heres cum filie liberae. itaque cum de bona parte dicat deus: ducam caecos in uiam, quam non nouerunt, et semitas, quas non nouerunt, calcabunt, et faciam illis tenebras in lucem et praua in directum. haec uerba faciam et non derelinquam eos, mox de alia parte, quae mala permixta est, dicit: ipsi autem conuersi sunt retro, quamuis alii iam significentur his uerbis. sed quoniam nunc in uno sunt, tamquam de ipsis loquitur de quibus loquebatur. non tamen semper in uno erunt: ipse est quippe ille seruus comme
Abbreviated transcription (Latin):
rauit. sed maxime ꝓpt̃ illa quȩ sicut donatista hereticus loqͥtur.
Quid aut̃ doceant ł ammoneant istae septẽ regulȩ breuit̃ ostendã.
Prima de dño & eius corpore ẽ. Inquascientes aliquando capitis & cor
dictũ ẽ fidelibus ergo habrahae semenestis cumsit unũ semen
ł acorpore transitꝰ ad caput. Et tam̃ non rece ditur ab una eadẽq
ꝑsona. Una enĩ ꝑsonaloquit᷑ dicens. Sicut sponso inposuit mihi
tram & sicut sponsam ornauit me ornamento. Et ta
quid horum duorũ capiti quid corpori iđ quid xp̃o quid
corpore biPertito. qđ quidẽ non ita debuit appellare. Non
enĩ reurra dñi corpus est qđ cũ illo nonerit in eternũ. seddicen¬
dũ fuit de dñi corpore uero atq. ꝑmixto. aut uero atq. simulato
ł quid aliut̃ quia non solũ inet̃nũ. uerũ & iã nunc hypocritȩ
ra cum iam ad alios loquat᷑ tamquam adeos ipsos ad quos loque batur

Expanded text:
ravit; sed maxime propter illa quae sicut donatista haereticus loquitur. ravit; sed maxime propter illa quae sicut donatista haereticus loquitur. Quid autem doceant vel admoneant istae septem regulae, breviter ostendam.Prima "de domino et eius corpore" est. in qua scientes aliquando capitis et cordictum est fidelibus: ergo Abrahae semen estis, cum sit unum semen uel a corpore transitur ad caput, et tamen non receditur ab una eademque persona. una enim persona loquitur dicens: sicut sponso imposuit mihi mitram, et sicut sponsam ornauit me ornamento, et tamen quid horum duorum capiti, quid corpori, id est quid Chriscorpore bipertito". quod quidem non ita debuit appellare; non enim re uera domini corpus est quod cum illo non erit in aeternum, sed dicendum fuit: "de domini corpore uero atque permixto" aut" uero atque simulato" uel quid aliud, quia non solum in aeternum uerum etiam nunc hypocritae ra, cum ad alios iam loquatur, tamquam ad eos ipsos ad quos loquebatur
Abbreviated transcription (Latin):
inuidia ut cõmunicamꝰ accepta fuerit: clausaquȩqͦ. pate fient &
obscura di lucidabunt᷑. ut quis pro ph& iae in mensã siluã ꝑ ãbulans
hisregulis quod ammodo lucis tramitib: deductus aberrore defendatuir.
Sic si dixiss& sunt enim quȩdã regulae misticae que non nullos legis
recessus obtinent. aut certe quȩ  legis magnos recessus obtinent. non
aut̃ qđ ait uniuersa legis recessus. neq sidixiss& clausa quȩq. pate¬
sient. sed clausa multa patefient: uerũ dixiss&. nectam elaborato
atq utili operisuo plusquã resipsa postulat dando inspem falsam
lectorẽ eius cognitorẽq. misiss&. Quod ideo dicendũ putaui. ut lib̵
ipse & legaturꝰ abstudiosis quia plurimũ ad uiuat adscripturas
in tellegendas. & nonde illo speret᷑ tantũ quantum non habet:
Caute sane legendus. ẽ nonsolũ ꝓpt̃ quȩ dam inquib ut homo er¬

Expanded text:
invidia, ut communicamus, accepta fuerit; clausa quaeque patefient, et invidia, ut communicamus, accepta fuerit; clausa quaeque patefient, et obscura dilucidabuntur; ut quis prophetiae immensam silvam perambulans, his regulis quodammodo lucis tramitibus deductus ab errore defendatur. Hic si dixisset, Sunt enim quaedam regulae mysticae, quae nonnullos Legis recessus obtinent, aut certe, quae Legis magnos recessus obtinent; non autem quod ait, universae Legis recessus: neque dixisset, Clausa quaeque patefient, sed, clausa multa patefient; verum dixisset, nec tam elaborato atque utili operi suo plusquam res ipsa postulat dando, in spem falsam lectorem ejus cognitoremque misisset. Quod ideo dicendum putavi, ut liber ipse et legatur a studiosis, quia plurimum adjuvat ad Scripturas intelligendas, et non de illo speretur tantum quantum non habet. Caute sane legendus est, non solum propter quaedam in quibus ut homo er
Abbreviated transcription (Latin):
intellegamus ecclesias. inqua copiosissima disputatione nihil istarũ
ẽ regularũ utiq utres illic obscurissima queritur qđ exem pl
gr̃a satis dictũ sit. Nlam colligere om̃animis longũ & nimis opero sũ
.ẽ. quȩ ita obscura sunt inscripturis canonicis ut nͦhil istorũ septẽ
ibi re quirendũ sit. Iste aut̃ cũ has uelud regulas cõmendaret. tan¬
tũ eis tribuit quasi om̃a quȩ in lege id est indiuinis libris obscura
posita inuenerimus. his bene cognitis atq ad hibitis untellegere ua¬
leamus Ita quippe exorsus ẽ. eundem librũ ut dicerae. Necessariũ
duxi ante om̃a quȩ mihi uident᷑ libellũ regularũ scribere & se¬
cretorũ legis ueluti claues & luminaria fabricare. Sunt eñi quȩ dã
regulae misticȩ q̃ uniuersȩ legis recessus obtinent. & ueritatis thes¬
auros aliquib in uisibiles faciunt. Quarũ siratio regularum sine

Expanded text:
intelligamus Ecclesias . In qua copiosissima disputatione nihil istarum intelligamus Ecclesias . In qua copiosissima disputatione nihil istarum est regularum, et utique res illic obscurissima quaeritur; quod exempli gratia satis dictum sit: nam colligere omnia, nimis longum et nimis operosum est, quae ita obscura sunt in Scripturis canonicis, ut nihil istarum septem ibi requirendum sit. 43. Iste autem cum has velut regulas commendaret, tantum eis tribuit, quasi omnia quae in Lege, id est, in divinis Libris obscure posita invenerimus, his bene cognitis atque adhibitis intelligere valeamus. Ita quippe exorsus est eumdem librum ut diceret: Necessarium duxi ante omnia, quae mihi videntur, libellum Regularum scribere, cretorum Legis veluti claves et luminaria fabricare. Sunt enim quaedam regulae mysticae, quae universae Legis recessus obtinent, et veritatis thesauros aliquibus invisibiles visibiles faciunt. Quarum si ratio regularum sine
Abbreviated transcription (Latin):
aperirentur occulta. Quarũ primã ponit de dño & eius corpore.
Secundam de dñi corpore bi peraito. Tertiam de ꝓmissis & lege. Ruir¬
tam despecie & ge nere. Quintã de temporibus. Sextã de recapi¬
tulatione. Septimam dediabolo & eiuscorpore. Quȩ quidẽ consi¬
deratę sicut ab illo aperiunt᷑. non parũ adiuuant ad pene tranda
quȩ tecta sunt diuinorũ eloquiorũ. Nec tam̃ om̃a quȩ scripta sunt¬
ita ut non facile intelle gantur possunt hisregulis inurniri. Sed
aliis modis plurib quos hoc iuimero septenario usq ad eonon est
iste complexus. ut idem ipse multa exponat obscuta. inquib harũ
reg ularũ adhib& nullã qm̃ nec opus est Neque enĩ aliquid illi
tale uersatur aut que ritur. sicut in apoca lipsi iohannis que rit quẽ¬
ad modũ intellegendi sint angłi septẽ ecclesiarũ quibus scribete
iubetur & rationat᷑ multipliciter. Et ad hoc ꝑuenit ut ipsos angłos

Expanded text:
aperirentur occulta. Quarum primam ponit, De Domino et ejus corpore; aperirentur occulta. Quarum primam ponit, De Domino et ejus corpore; secundam, De Domini corpore bipartito; tertiam, De promissis et Lege; quartam, De specie et genere; quintam, De temporibus; sextam, De recapitulatione; septimam, De diabolo et ejus corpore. Quae quidem consideratae, sicut ab illo aperiuntur, non parum adjuvant ad penetranda quae tecta sunt divinorum eloquiorum: nec tamen omnia quae ita scripta sunt ut non facile intelligantur, possunt his regulis inveniri, sed aliis modis pluribus, quos hoc numero septenario usque adeo non est iste complexus, ut idem ipse multa exponat obscura, in quibus harum regularum adhibet nullam, quoniam nec opus est. Neque enim aliquid illic tale versatur aut quaeritur, sicut in Apocalypsi Joannis quaerit, quemadmodum intelligendi sint angeli Ecclesiarum septem, quibus scribere jubetur, et ratiocinatur multipliciter, et ad hoc pervenit ut ipsos angelos
Abbreviated transcription (Latin):
appellat᷑ lucͥis qđ minime luceat. aut consueuit aliquid itadici. quãuis
dicat᷑ & iam none contrario uelud cũquȩ rimus accipere qđ ibi non est.
& respondet᷑ nob habundat. Aut adiunctis uerbis facimus ut a c̃trario
intellegatur qđ loquimur. uelud sidicamus caur illũ quia bonus: homo ẽ.
It quis talia non dicit indoctus nec omnino sciens qui sint ł qiđ uocent᷑ hitropi:
Quorũ cognitio ꝓpt̾ea scripturarũ ambiguntatib disoluendis est ne¬
cessaria. quia cũ sensus ad ꝓprietatẽ uerborũ si accipit᷑ absurdusũ.
quȩ rendũ. ẽ utiq neforte illo ł illo tropo dictũ sit qđ non intel¬
legimus & sic pleraq inuenta sunt quae late bant. Iy conius quidẽ¬
qui contra donatistas iniuietissime scripsit cũ fuerit donatista & illio
inuenit᷑ ab surdissimi cordis. ubi eos non om̃i ex parte relinquere
uoluit. fecit librũ quẽ regularũ uocauit. quia in eo quasdã septẽ
regulas exe quutus ẽ: quib quasi clauib: diuinarũ scripturarum

Expanded text:
appellatur lucus, quod minime luceat, aut consueuit aliquid ita dici, quamuis dicatur etiam non e contrario, uelut cum quaerimus accipere etiam quod ibi non est et respondetur nobis: "abundat"; aut adiunctis uerbis facimus, ut a contrario intellegatur quod loquimur, uelut si dicamus: "caue illum, quia bonus homo est". et quis talia non dicit indoctus nec omnino sciens, qui sint uel qui uocentur hi tropi quorum cognitio propterea scripturarum ambiguitatibus dissoluendis est necesquaerendum est utique ne forte illo vel illo tropo dictum sit quod non intelligimus; et sic pleraque inventa sunt quae latebant. CAPUT qui contra Donatistas invictissime scripsit, cum fuerit donatista, et illic invenitur absurdissimi cordis, ubi eos non omni ex parte relinquere voluit, fecit librum quem Regularum vocavit, quia in eo quasdam septem regulas exsecutus est, quibus quasi clavibus divinarum Scripturarum
Abbreviated transcription (Latin):
ł ad illũ loquit᷑ latent̃ transit adhunc. & cũ iã de istoł adistũ
quat᷑ adhuc de illo ł adillũ uidet᷑ loqui. ñ intellectũ
turarũ nob̾ quasi hostiliter inuidens. sed exercens me dicinalit̃ nr̃m.
Unde & illud qđ ait. Et inducã uos interrã urãm. & paulo post tãquã
id ipsũ re p&ens. & habitabitis inquit in terra quã dedi patrib ur̃is.
ñ carnalit̃ sicut carnalis urł. sed spiritalit̃ sicut sp̃alis debemꝰ accipere.
Eccła quippe si ne macula & ruga ex om̃ib gentib congregata. atq
in&e t̃nũ regnatura cũ xp̃o. ipsa est terra beatorũ. terra uiuentiũ:
Ipsa in tel legenda est patrib: data. quando eiscerta & inmutabilia dĩ
uoluntate ꝓmissa ẽ: qm̃ ipsa ꝓmissionis ł prȩ destinationis firmitate
data ẽ. quȩ danda suo tẽ pora a patrib credita est. Sicut dripi

Expanded text:
uel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc et, cum iam de isto uel ad istum uel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc et, cum iam de isto uel ad istum loquatur, adhuc de illo uel ad illum uidetur loqui, non intellectum scripturarum nobis quasi hostiliter inuidens, sed exercens medicinaliter nostrum. unde et illud quod ait: et inducam uos in terram uestram, et paulo post, tamquam id ipsum repetens: et ha.bitabitis, inquit, in terram, quam dedi patribus uestris, non carnaliter sicut carnalis Israhel, sed spiritaliter sicut spiEcclesia quippe sine macula et ruga ex omnibus gentibus congregata, atque in aeternum regnatura cum Christo, ipsa est terra beatorum, terra viventium ; ipsa intelligenda est patribus data, quando eis certa et incommutabili Dei voluntate promissa est: quoniam ipsa promissionis vel praedestinationis firmitate jam data est, quae danda suo tempore a patribus credita est; sicut de ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ãbigitꝰ. quis quis inturtur & lauacrũ regenerationis hic
esse ꝓmissuni qđ nunc uidemus om̃ib gentib redditũ. Et illud qđ
ait apłs cũ testam̃ti noui grãm cõnendaret. ut in comparatione
ueteris emineret. epistola nr̃a uosestis scripta non atram̃to sed sp̃u
dĩuiui. non intabulis lapideis sed intabulis cordis carnabibus
cor nouũ & sp̃m nouũ dabo inuos. & auftrã cor lapideũ de carne
ur̃a. & dabo uob cor carneũ. Cor quippe carneũ unde ait apłs
ulis cordis carnalib: a corde lapideõ uoluit uita sentien
discer ni. & ꝑ uitã seutientẽ significauit intellegentẽ. Sic fit
isrł spiritalis non unius gentis. sed om̃iũ quę ꝓmissȩ sunt patrib
uieorũ semine qđ est xp̃s. Hic ergo isrł spiritalis ab illo usrł car¬
nali quiest uniusgentis nouitate grãe non nobilitate patriae
& mente ñ gente distinguit᷑. sed altitudo ꝓph&icadũ de illo

Expanded text:
n ambigit quisquis intuetur et lauacram regenerationis hic esse promissum, quod nunc uidemus omnibus gentibus redditum. et illud quod ait apostolus, cum testamenti noui gratiam commendaret, ut in comparatione ueteris emineret: epistula nostra uos estis, scripta non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordcor novum et spiritum novum dabo in vos, et auferam cor lapideum de carne uestra et dabo uobis cor carneum. cor quippe carneum — unde ait apostolus: tabulis cordis carnalibus — a corde lapideo uoluit uita sentiente discerni et per uitam sentientem significauit intellegentem. sic fit Israhel spiritalis non unius gentis, sed omnium, quae promissae sunt patribus in eorum semine, quod est Christus. hic ergo Israhel spiritalis ab illo Israhel ca.rnali, qui est unius gentis, nouitate gratiae, non nobilitate patriae, et mente, non gente distinguitur. sed altitudo prophetioa, dum de illo
Abbreviated transcription (Latin):
& iuditia mea custodiatis & faciatis & habitabitis interra qũa
dedi patrib ur̃is. & erits mihi inppłm & ego erouobis indm̃.
& mundabo uos ex om̃ib: in munditiis ur̃is Hoc de nouo testa¬
m̃to esse ꝓphetatum. ad qđ ꝑtinet non solũ una gens illa in re¬
liquuis suis de quib: alibi scriptũ ẽ. sifuerit numerus filioꝵ
ifrł sicut arena maris reliquiae saluae fient. uerũ & iam

Expanded text:
ciatis; et habitabitis in terram, quam dedi patribus uestris, et eritis mihi in populum, et ego ero uobis in deum. et mundabo uos ex omnibus immunditiis uestris. hoc de nouo testamento esse prophetatum, ad quod pertinet non solum una gens illa in reliquiis suis, de quibus alibi. scriptum est: si fuerit numerus filiorum Israhel sicut harena maris, reliquiae
Abbreviated transcription (Latin):
inuenerit om̃a quȩ utilit̃ alibi didicit. multo abundantius inuenia
ea quȩ nus quã om̃ino alibi. sed millarũ tantũ modo scripturarũ mirabili
altitudine & mirabili humilitate discuntur Hac igitur instructione
p̃ditũ cũ signa in cognita lectorẽ. ñ inpedierint. miẽ & humilẽ corde
sub iugatũ leniter xp̃o. & oneratũ sarcinale ui. fundatũ & radicatũ.
& ae dificatum in caritate. quã scientia in flare nom possit: accelat ad
ambigua signa inseripturis consideranda & discutienda. de quib
iam tertio uo luminȩ dicere ad grediar: qđ dñs donare dignabitur:¬

Expanded text:
inuenerit omnia, quae utiliter alibi didicerit, multo abundantius ibi inueniet inuenerit omnia, quae utiliter alibi didicerit, multo abundantius ibi inueniet ea quae nusquam omnino alibi, sed in illarum tantummodo scripturarum mirabili altitudine et mirabili humilitate discuntur. hac igitur instructione praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint, mitem et humilem corde, subiugatum leniter Christo et oneratum sarcina leui, fundatum et radicatum et aedificatum in caritate, quem scieambigua signa in Scripturis consideranda et discutienda, de quibus jam tertio volumine dicere aggrediar, quod Dominus donare dignabitur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ quẽ factast̃ om̃a. ut impleam̾ in omẽm plenitudinẽ dĩ Est & ĩã
in xsopo uis purgatoria. ne inflante scientia dediuitiis ab aegipto ablatis.
suꝑ be aliquidꝰ pulmo tumidus anhelet. Asperges me inꝗit ysopo
& mundabor. lauabisme & suꝑ niuẽ dealbaborꝰ Auditui meo dabis
gaudium et letitiam. Deinde c̃sequent̃ annectit ut ostendat pur¬
gationẽ asuꝑbia significari ysopo. exultabunt ossa humiliata. Quantũ
aut̃ minor ẽ auri argeni uestisq copia quã de ęgypto secũ ille
popłs abstulit inconparatione diuitiarũ quas postea hierosolimȩ
c̃ se quutus est quȩ maxime insalomone rege ostendunt᷑. tantasit
cuncta scientia quȩ quidẽ ẽ utilis collecta delibris gentiũ si diui¬
narũ scripturarũ scientiȩ cõpararetur. Nam quic ꝗid homo extra di¬
dicerit si naxiũ ẽ ibi damnatur: Si utile ẽ: ibi inuenitur Et cũ ibiqͥsq

Expanded text:
per quem facta sunt omnia, ut impleamur in omnem plenitudinem Dei . Est etiam per quem facta sunt omnia, ut impleamur in omnem plenitudinem Dei . Est etiam in hyssopo vis purgatoria, ne inflante scientia de divitiis ab Aegypto ablatis, superbe aliquid pulmo tumidis anhelet: Asperges me, inquit, hyssopo et mundabor, lauabis me et super niuem dealbabor. auditui meo dabis exsultationem et laetitiam. deinde consequenter adnectit, ut ostendat purgationem a superbia significari ysopo: exsultabunt ossa humiliata. Quanto autem minor est auri, argenti uestisque copia, quam de Aegypto ille populus secum abstulit, in comparatione diuitiarum, quas postea Hierosolymae consecutus est, quae maxime in Salomone rege ostenduntur, tanta fit cuncta scientia, quae quidem est utilis collecta de libris gentium, si diuinarum scripturarum scientiae comparetur. nam quidquid homo extra didicerit, si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi inuenitur. et cum ibi quisque
Abbreviated transcription (Latin):
corde. & inuenietis requiem animab ur̃is. Iugũ enĩ meũ leueẽ. & sarcina
mea leuisẽ. Quib nisi mitib & humilib cordẽ. quos ñ inflat scientia. sed
caritas ȩdificat: meminerint ergo eorũ qui pascha illo tẽpore ꝑ ũbrarũ
imaginaria cȩlebrabant. cũ sag nari postes sanguine agni iubentur
Y sopo fuisse signatos. Herbahȩc humilis & mitisẽ. & nihil fortius.
& pent trabilius eiusradicibus. ut in caritate radicati & fundati pos¬
simus cõ p̃ hendere cũ om̃ib scĩs. quȩ sit latitudo & longitudo &
altitudo & ꝓfundũ. idẽ. crucem dñi. Cuius latitudo dr̃ intrans uerso
ligno quo extenduntur manus. longitudo a terra usq adipsam
latitudinem: qua manus & in fra totũ corpꝰ ad figitur. altitudo
cram̃ta non ꝓfanare Per hanc accionẽ purgati ualebimꝰ cognos¬
cere & iã suꝑ eminentẽ scientiã caritatis xp̃i. qua ȩqͣlis ẽ patri

Expanded text:
requiem animabus uestris. iugum enim meum lene est et sarcina requiem animabus uestris. iugum enim meum lene est et sarcina mea lenis est. quibus, nisi mitibus et humilibus corde, quos non inflat scientia, sed caritas aedificat ? meminerit ergo eorum qui pascha illo tempore per umbrarum imaginaria celebrabant, cum signari postea sanguine agni iuberentur, ysopo fuisse signatos — herba haec humilis et mitis est et nihil fortius et penetrabilius eius radicibus—ut in caritate radicati et fundati possimus comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo et longitudoas et profundum, id est crucem Domini, cuius latitudo dicitur in transverso ligno, quo extenlatitudinem, quo a manibus et infra totum corpus affigitur; altitudo, cramenta non profanare. Per hanc actionem purgati valebimus cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, qua aequalis est Patri,
Abbreviated transcription (Latin):
aurũ & argentũ & uestem suam exeunti de ȩgypto populo dĩ.
nescientes qu̾emad modum illa quȩ dabant inxp̃i obse qui um
redderentur. Illud enĩ in exodo factũ sine dubio figuratũ ẽ ut
hoc prȩ signar& quodsine p̃ uidicio alterius aut paris aut melioris
intellegentiȩ dixerim. sedhoc modo instructus diuinarũ scripturarũ
studiosus. cum ad eas ꝑscrutandas accedere coeperit. illud apłicum
cogitare noncess&. scientia inflat caritas ȩdificat. Ita cnĩ sentit quã¬
uis de ȩgxpto diues exeat. tam̃ nisi paschaegerit saluũse eẽ ñ posse.
Pascha aut̃ nr̃m unmolatusẽ xp̃s. Ni hilq magis immo latio xp̃i anos
doc& quã illud qđ ipse clamat. tãquã adeas quos inȩgypto sub pha¬
raone uidet laboͬre. Uenite adme quilaboratis & onerati estis. & ego
uosreficiam: Tollite uigũ meũ suꝑuos & discite ame qm̃ mitissũ & humilis

Expanded text:
aurum et argentum et uestem suam exeunti de Aegypto populo dei, aurum et argentum et uestem suam exeunti de Aegypto populo dei, nescientes, quemadmodum illa quae dabant in Christi obsequium redderentur. illud enim in exhodo factum sine dubio figuratum est, ut hoc praesignaret, quod sine praeiudicio alterius aut paris aut melioris intellegentiae dixerim. Sed hoc modo instructus diuinarum scripturarum studiosus, cum ad eas perscrutandas accedere coeperit, illud apostolicum cogitare non cesset: scientia inflat, caritas aedificat. ita enim sentit, quamuis de Aegypto diues exeat, tamen, nisi pascha egerit, saluum se esse non posse. pascha autem nostrum immolatus est Christus nihilque magis immolatio christianos doeet, quam illud quod ipse clamat tamquam ad eos quos in Aegypto sub Pharaone uidet laborare: uenite ad me qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. tollite iugum meum super uos et dis
Abbreviated transcription (Latin):
sedtam̃ ac cõ modata humana societati. qua inhac uita carere non
possumus: accipere atq habere licuerit: in usum ẽuertenda xp̃i¬
um: Nam ꝗid aliud fecerunt multiboni fideles nr̃i : Non
picimus quanto auro & argento & ueste suffarcinatus exierit
de ȩgipto ciprianus doctor suauissimus. & martir beatissimus
Quanto lactan cius: quanto uictorinus: optatus. hilarius ut
de ui uis taceam quanto in numerabiles greci. qđ prior ipse fi¬
delissimus dĩ famulus moyses fecerat. de quo scriptũ est qđ eruditus
fuerit om̃i sapientia & gyptioꝵ : quib: om̃ib: uiris suꝑ stitios agenti¬
um consu& udo. & maxime illis temporib cũ xp̃i recutiens ui¬
gũ xp̃ianos ꝑseque batur. disciplinas quas utiles habebat nũquã
ĩmodar&. si eas inusum colendi unius dĩ quo uanus idolo
cultus excinderetur. conuersum irisuspicaretur: Sed deder̃

Expanded text:
sed tamen accommodata humanae societati, qua in hac uita carere non sed tamen accommodata humanae societati, qua in hac uita carere non possumus, accipere atque habere licuerit in usum conuertenda christianum. nam quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri? nonne aspicimus, quanto auro et argento et ueste suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus, et doctor suauissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius? quanto Victorinus, Optatus, Hilarius, ut de uiuis taceam? quanto innumerabiles Graeci? quod prior ipse fidelissimus dei famulus Moses fecerat, de quo scriptum est, quod eruditus fuerit omni sapientia Aegyptiorum. quibus omnibus uiris superstitiosa gentilium consuetudo, et maxime illis temporibus, cum Christi recutiens iugum christianos persequebatur, disciplinas, quas utiles habebat, numquam commodaret, si eas in usum colendi unius dei, quo uanus idolorum cultus scinderetur, conuersum iri suspicaretur; sed dederunt
Abbreviated transcription (Latin):
exiens de ȩgypto. sibi potius tamquã ad usum meliorem clanculo uindi
cauit. non auetoritate ꝓpria: sed p̃cepto dĩ ipsis egiptiis nescient̃ cõmodan¬
tib ea quib ñbene utebant᷑. sic doctrinȩ om̃s gentiliũ ñsolũ simula era &
unus quisq nr̃m duce xp̃o desocietate gentilium exiens. deb& ab¬
aptiores. & quȩ dam morũ p̃cepta utilissima c̃tinent. de que ipso uno
dõ colendo. ñ nulla uera inueniunt᷑ apud eos. qđ eorũ tãquã aurum
& argentũ qđ non ipsi coͥnstituer̃: sed dequib dam quasi metallis di¬
uinȩ ꝓuidentię quȩ ubiq infusaẽ eruerunt. & quo ꝑuerse atq
in uiriose ad obsequia dȩmonũ ab utuntur. cum ab eorũ misera socie¬
tate sese animo separat. debet ab eis auferre xp̃ianus ad usum iustum
p̃dicandi euange lii. uestem ꝗꝗ illorũ idẽ hominũ quidẽ instituta.

Expanded text:
exiens de exiens de cauit, non auctoritate propria, sed praecepto dei, ipsis Aegyptiis nescienter accommodantibus ea quibus non bene utebantur: sic doctrinae omnes gentilium non solum simulata et unusquisque nostrum duce Christo de societate gentilium exiens, debet abaptiores et quaedam morum praecepta utilissima continent, deque ipso uno deo colendo nonnulla uera inueniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis diuinae prouidentiae, quae ubique infusa est, eruerunt et quo peruerse atque iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese animo separat, debet ab eis auferre christianus ad usum iustum praedicandi euangelii. uestem quoque illorum, id est hominum quidem instituta,
Abbreviated transcription (Latin):
c̃scribatur. quos diuina scriptura meminit. quorũ aliꝗid aut om̃a¬
iam forte facta sunt sicut multa quȩ abonis doctisq xp̃ianis elaborata
& conscripta non arbitra bainur inuenimus. Ied siue ꝓpter turbas ne¬
glegentiũ. siue ꝓpt̃ inuidorũ occultationes latent qđ utrũ deratione
disputandi fieri possit: ignoro. Et uidetur mihi non posse quia ꝑtotũ
textũ scripturarũ colligataẽ neruorũ ince. Et ideo magis ad ambigua
soluenda & explicanda. de quib post loque mur legentes adiuuat.
quã ad incognita signa cognoscenda. de quib nunc agimus. Pl¬
aut̃ qui uocantur. si qua forte uera & sidei nr̃ȩ ac commodata dixerunt.
maxime platonici nonsolũ forinidanda non sunt: sed ab eis & iam tã quã
in iuistis possessorib inusum nẽm uindicanda. Sicut enĩ agxptii ñtantũ
sed & iam uasa atq ornam̃ta de auro. & argento. & ueste que ille popłs

Expanded text:
conscribatur, quos divina Scriptura meminit. Quorum aliqua aut omnconscribatur, quos divina Scriptura meminit. Quorum aliqua aut omnia forte jam facta sunt, sicut multa quae a bonis doctisque christianis elaborata atque conscripta non arbitrabamur, invenimus; sed sive propter turbas negligentium, sive propter invidorum occultationes latent. Quod utrum de ratione disputandi fieri possit, ignoro: et videtur mihi non posse, quia per totum textum Scripturarum colligata est nervorum vice; et ideo magis ad ambigua solvenda et explicanda, de quibus post loquemur, legentes adjuvat, quam ad incognita signa, de quibus nunc agimus,  qui uocantur, si qua forte uera et fidei nostrae accommodata dixerunt, maxime platonici non solum formidanda non sunt, sed etiam ab eis tamquam iniustis possessoribus in usum nostrum uendicanda. Sicut enim Egyptus non tantum sed etiam uasa atque ornamenta de auro et argento et uestem, quae ille populus
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib tenendũ ẽ neꝗid nemis. & maxime in his quȩ ad corporis sensus
ꝑtinentia uoluuntur temporib & continentur locis. Sicut aut̃ quidẽ
de uerbis om̃ib & nominib hebreis. & siris. & egyptus. uelsiqua alia
lingua inscripturis sc̃is inueniri potest. quȩ ineissine int̃p̃ratione
sunt posita. fecerunt ut ea separatim int̾p̃tarentur. & qđ euse bius
fecit detemporũ historia ꝓpt̾ diuinorũ librorũ questio nes quȩ
usum eius flagitant. Quod ergo hi fecerunt de his rebus ut nonsit ne¬
cesse xp̃iano inmultis ꝓpter pauca laborare: sic uideo posse sieri siquẽ
corum qui possunt benignam sane operam fraternȩ utilitati delect&
inpendere. ut quoscumq terrarũ lo cos quȩ ue animalia uel herbasatq
arbores. siue lapides. uel metalla in cognita. speciesq qualib& scrip¬
ura commemorat. eageneratim digrrens sola exposita litteris n
Potest & iam de numeroͥsficri. ut eorũ tantũ numerorũ exposita ratio

Expanded text:
tenendum est, Ne quid nimis; et maxime in iis quae ad corporis sensus pertinentia, volvuntur temporibus, et continentur locis. 59. Sicut autem quidam de verbis omnibus et nominibus hebraeis, et syris, et aegyptiis, vel si qua alia lingua in Scripturis sanctis inveniri potest, quae in eis sine interpretatione sunt posita, fecerunt, ut ea separatim interpretarentur; et quod Eusebius fecit de temporum historia propter divinorum Librorum quaestiones, quae usum ejus flagitant: quod ergo hi fecerunt de his rebus, ut non sit necesse christiano in multis propter pauca laborare; sic video posse fieri, si quem eorum qui possunt, benignam sane operam fraternae utilitati delectet impendere, ut quoscumque terrarum locos, quaeve animalia vel herbas atque arbores sive lapides vel metalla incognita, speciesque quaslibet Scriptura commemorat, ea generatim digerens, sola exposita litteris mandet. Potest etiam de numeris fieri, ut eorum tantummodo numerorum exposita ratio
Abbreviated transcription (Latin):
nascitꝰ consectent᷑. & aliquando & iam per uestigent. tam̃ qđ inde
conantur uel acciones nr̃as. uel actionũ euenta pre dicere nimis errant
& uendunt imperitis hominib miserabilem seruitutem Nã quisq
liber adhuuis modi mathe maticũ cũ ingressus suerti dat pecuniã.
ut seruiss inde exeat. aut martis aut ueneris. uel potius om̃iũ siderõ qͥb
illi qui primi errꝰauer̃. errorẽq posteris ꝓpinauer̃. uel bestia rum
propter similitudinem. uel hominũ ad ipsos homines honorindos impo¬
suer̃ uocabula. Nonenim mirandũ ẽ. cum enim pro piorib: recentiorib: q
temporib: sidus quod appellamus lucifrrũ. honori a& nomini cesaris romani
conatisunt. & fortasse factũ esset atq isset inuetustatem. nisi auia eius
uenus preoccupass& hoc nominis prediũ. neq uire ullo adheredes traice¬
ret. quod nũ quã uiua possederat. aut possidendũ petiuerat. Nam ubi
uacabat locus. neq alicuius priorũ mortuorũ honore tenebatur. factum ẽ

Expanded text:
nascitur, consectentur, et aliquando etiam pervestigent; tamen quod inde conantur vel actiones nostras vel actionum eventa praedicere, nimis errant, et vendunt imperitis hominibus miserabilem servitutem. Nam quisque liber ad hujusmodi mathematicum cum ingressus fuerit, dat pecuniam ut servus inde exeat aut Martis, aut Veneris, vel potius omnium siderum; quibus illi qui primi erraverunt, erroremque posteris propinaverunt, vel bestiarum propter similitudinem, vel hominum ad ipsos homines honorandos imposuerunt vocabula. Non enim mirandum est, cum etiam propioribus recentioribusque temporibus, sidus quod appellamus Luciferum, honori et nomini Caesaris Romani dicare conati sunt. Et fortasse factum esset atque isset in vetustatem, nisi avia ejus Venus praeoccupasset hoc nominis praedium; neque jure ullo ad haeredes trajiceret, quod nunquam viva possederat aut possidendum petiverat. Nam ubi vacabat locus, neque alicujus priorum mortuorum honore tenebatur, factum est
Abbreviated transcription (Latin):
abeis uindictas quib alligati st̃ ꝓpt̃reatũ occisi xp̃i. ut hoc toto tẽpr̃ qđ septena¬
rio diers numero uoluitur. magis ꝙͣ ñ interit gens uidea satis a pareat fide¬
lib xp̃ianis qua subiee tionẽ meruerint qsipbo regno dnm int fecer̃t. Et posut
dñs dĩcam signũ. necũ occidat om̃is qͥ inuenerit. Hocreuera multũ mirabile ÷ quẽ ad¬
modũ om̃s gs̃ quȩ aromanis subiectȩ st̃. inritũ romanoꝵ sacroꝵ transierint. eaꝙsa¬
crilegia obseruanda &cȩlebranda susceperint: Gensaut̃ uidea siue sub pag
perator ł rex qͥ eos in regno suo inuenit cũ ipso signo eos inuenit nec occidit. id ÷ ñ essẽ.¬
cit ur ñ sint uidei. certo qͥdã & ꝓpͥosuȩ obseruationis signũ acȩterarf gentiũ cõ¬
munione discreti. nͥ qͥcũq eoꝵ ad ap̃m transierit. ut ia ñ inueniat᷑ tam. nec exeat
gat᷑ in psalmo. nedederis inmotũ ieospedes. & manꝰ peccatoꝵ ñ moreat me. Et

Expanded text:
em uindictas, quibus alligati sunt propter reatum occisi Christi, ut hoc toto tempore, quod septenario dierum numero uoluitur, magis quia non interit gens Iudaea satis adpareat fidelibus christianis, quam subiectionem meruerint, qui superbo regno dominum interfecerunt. Et posuit dominus deus Cain signum, ne eum occidat omnis, qui inuenerit. hocmodum omnes gentes, quae a Romanis subiugatae sunt, in ritum Romanorum sacrorum tansierint eaque sacrilegia obseruanda et celebranda susceperint, gens autem Iudaea siue sub pagaperator uel rex, qui eos, in regno suo inuenit, cum ipso signo eos inuenit nec occidit, id est non efficit, ut non sint Iudaei, certo quodam et proprio suae obseruationis signo a ceterarum gentium communione discreti, nisi quicumque eorum ad Christum transierit, ut iam non inueniatur Cain nec exeat gatur in psalmo: ne dederis in motum pedes meos, et: manus peccatorum non moueant me, et:
Abbreviated transcription (Latin):
lo pacis mali aũt inbinario numero adscismata facees & qͦdã modo diuisi
res tionis nre apparuit: qͥ octauo die iđ post sabbati .Uii amortius resur

Expanded text:
lo pacis. mali autem in binario numero ad schismata faciles et quodam modo diuisiblo pacis. mali autem in binario numero ad schismata faciles et quodam modo diuisibrectionis nostrae adparuit, qui octauo die, id est post sabbati septimum pr
Abbreviated transcription (Latin):
indeties tricenis archȩ longitudo ꝑficitur. Unde & ipse noc abada. decimꝰ cõpu¬
tatur. qđ bitumine glutinant᷑ archȩ ligna intrinsetꝰ & extrinsecꝰ. ut in cõpage¬
unitatis significet᷑ tolerantia caritatis. Ne seandalis ȩccłam tẽptantib siue ab
łis qui intꝰ sunt. siue abeis quifaoris sunt. cedat frat̾na uinctura & soluatur
ainculũ pacis. E st enĩ bitum̃ feruentisimũ. & iuolentissimũ gluten significi
dilee tionis ardorẽ ui magna fortitudinis ad tenenda societate spĩtale om̃ia
toleranteni: Qđ cuncta animaliũ genera in archa claudunt᷑ sic̃ om̃s gentes
quas &iã petro de monstratꝰ discus ille significat ȩccła continet. qđ et mun¬
scriptura insepti formi operatione cõm̃dat. sapientiȩ & intellectꝰ c̃silii
& fortitudinis. scientiȩ & pietatis & timoris dĩ Unde & ille numerus
addito esumatur. ꝓpt̃ qđ dictũ ÷ studentes seruare unitatẽ sp̃s iniuneu¬

Expanded text:
itur: unde decies tricenis arcae longitudo perficitur; unde et ipse Noe ab Adam decimus computatur . Quod bitumine glutinantur arcunitatis significetur tolerantia caritatis, ne scandalis ecclesiam temptantibus siue ab eis, qui intus, siue ab eis, qui foris sunt, cedat fraterna iunctura et soluatur uinculum pacis. est enim bitumen feruentissimum et uiolentissimum gluten significans dilectionis ardorem ui magna fortitudinis ad tenendam societatem spiritalem omnia tolerantem. Quod cuncta animalium genera in arcam clauduntur: sicut omnes gentes, quas etiam Petro demonstratus discus ille significat, ecclesia continet. qucd et munritum diuina scriptura in septiformi operatione commendat sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis et timoris dei. undaddito consummatur: propter quod dictum est: studentes seruare unitatem spiritus in uincu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓlixitatẽ dissertationis. ꝙr plurib at testationib indigent. ut omittã egotalia
tu format᷑ qđ noe cũ siuis ꝑaquã & lignũ liberat᷑. Sic familia xp̃i ꝑlaptismũ qruas
passione signat᷑. qđ delignis qͣdratis eadẽ arda fabricat᷑. si cut ȩcda descĩs estruitor
adlatitudinẽ suã. & decies ad altitudinẽ suã humani corporis instarostendit q in

Expanded text:
prolixitatem dissertationis, quia pluribus adtestationibus indigent, ut omittam ergo talia: prolixitatem dissertationis, quia pluribus adtestationibus indigent, ut omittam ergo talia: tu formatur? quod Noe cum suis per aquam et lignum liberatur: sicut familia Christi per baptismum crucis passione signatum. quod de lignis quadratis eadem arca fabricatur: sicut ecclesia de sanctis consad latitudinem suam et decies ad altitudinem suam humani corporis instar ostendit, quia in
Abbreviated transcription (Latin):
Oñc inuoluntate tua p̃sittist decorimeo uirtutẽ auertisti faciẽ tuã & factꝰ sum
c̃turbatus. Unde intellegitur om̃em animã participatione lucis diñ ꝑse ipsã pul
rent. in tantã blasphemiã ñcaderent: putando seeẽ natura substantiã dĩ. Sedidõ
ñpossunt qr ñ quie seunt. sibbatũ enĩ cordis nintellegt̃. Nãsiquiescerent sic̃ dictũ: ad
cam. peccatũ suũ ad se conũterent. id÷ sibi tribuerent. ñ gentinescio cui tenebra
maces resistendo ueritat. exeunt a faciedi sic̃ cain. sic̃ uide ꝑdiei. habitant intra
cõmotionis iđ in ꝑt̾batione carnali. c̃tͣ uicunditatẽ dĩ. hoc: c̃t᷑ eden. qđ ut̃p̃tat᷑
sitũ operis huius & responsionis meȩ. nimia longitudine sermonis impediã. Qẽ
enĩ ñ moueat adquerendũ & intellegendũ xp̃m in illis libris. ut ea omittã quȩ
quã uis tanto suauius c̃tẽplent᷑ quanto ex abditiorib locis enucleant᷑ tam̃ exigr̃

Expanded text:
ne, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. unde intellegitur omnem animam participatione lucis dei, non per se ipsrent, non in tantam blasphemiam caderent putando se esse naturam et substantiam dei. sed ideo non possunt, quia non quiescunt; sabbatum enim cordis non intellegunt. nam si quiescerent, sicut dictum est ad Cain, peccatum suum ad se conuerterent, id est sibi tribuerent, non genti nescio cui tenebrarmaces resistendo ueritati exeunt a facie dei, sicut Cain, sicut Iudaei perditi, habitant in terra commotionis, id est in perturbatione carnpositum operis huius et responsionis meae nimia longitudine sermonis inpediam. Quem enim non moueat ad quaerendum et intellegendum Christum in illis libris, ut ea omittam, quae quamuis tanto suauius contemplentur, quanto ex absconditioribus locis enucleantur, tamen exigunt