comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
exponit dicens. Non potestis deo serui¬
re & mammonẽ. Audiat hoc auarus.
audiat qui censetur uocabulo xp̃iano
non posse simul mammone hoc est di¬
uitiis. xp̃oq seruire. Et tamen non dixͣ
qui habet diuitias. sed qui seruit diuitiis.
custodit ut seruus. Qui autem seruitutis
excussit iugum. distribuit eas ut dñs.
Sed qui seruit mammone. illi utiq ser¬
uit qui rebus istis terrenis merito suȩ ꝑ¬
uersitatis prepositus. princeps huius
seculi a domino dr. Ergo aut unum
odiet. & alterum diliget. ut fieri debet.
odiet scilicet diabolum. diliget deum:
aut uni adherebit. & alterum contemp¬
net. ad herebit scilicet diabolo. cum
quasi eius premia temporalia sectatur:
contempnet autem deum. Non dixre
odiet: sed sicut solent minas eius post¬
ponere cupiditatib suis. qui de bonitate
eius ad impimitatẽ sibi blandiuntur.
Quib ꝑ salomonem dicitur. fiłi ne adici¬
as peccatum suꝑ peccatum. & dicas: mi

Expanded text:
it dicens: Non potestis Deo servire et mammonae. Audiat hoc avarus, audiat qui censetur vocabulo Christiano, non posse simul mammonae, hoc est divitiis Christoque serviri. Et tamen non dixit: Qui habet divitias, sed qui servit divitiis. custodit ut servus. Qui autem servitutis excussit jugum, distribuit eas ut Dominus. Sed qui servit mammonae, illi utique servit, qui rebus istis terrenis merito suae perversitatis praepositus, princeps hujus saeculi a Domino dicitur. Ergo aut unum odiet, et alterum diliget, ut fieri debet. Odiet scilicet diabolum, diliget Deum. Aut uni adhaerebit, et alterum contemnet. Adhaerebit scilicet diabolo, cum quasi ejus praemia temporalia sectatur. Contemnet autem Deum, non dixit Odiet, sed sicut solent minas ejus postponere cupiditatibus suis, qui de bonitate ejus ad impunitatem sibi blandiuntur. Quibus per Salomonem dicitur: Fili, ne adjicias peccatu
Abbreviated transcription (Latin):
emo potest duob
dominis seruire. qͥd
non ualet simul
transitoria & ȩterna
diligere. Si enm ȩt̾er¬
nitatem diligimus:
cuncca temporalia
in usu non in affectu possidemus. Aut
enim unum odiet. & alterum diliget:
aut uni adherebit & alterum condemp¬
net. Hȩc uerba diligent̾ consideranda fc̃.¬

Expanded text:
 potest duobus dominis servire. Quia non valet simul transitoria et aeterna diligere. Si enim aeternitatem diligimus, cuncta temporalia in usu, non in affectu possidemus. Aut enim unum odiet, et alterum diliget; aut uni adhaerebit, et alterum contemnet. Haec verba diligenter consideranda
Abbreviated transcription (Latin):
beant uire reprehendi: hec si uultis ad
usum ur̃ȩ mercedis inflectite: ut ex ipsis
eorum iutũs cumulentur uob̃ increm̃ta
pietatis: quatinus panem pariter detis
& uerbum. panem refectionis cum u̾bo
correctionis: & duo auob̃ alimenta ꝑci-¬
piat qui unum querebat: dum & exteriꝰ
cybo. & interus sacietur eloquio. Pauꝑ gͦ
cum reprehensibilis cernitur: moneri de¬
bet. & despici non debet. Si uero rep̾hen¬
sionis nichil habet: uenerari summopere
sicut intercessor debet. Sed ecce multos
cernimus. quis cuius sit meriti nescimꝰ.
Omnes gͦ uenerandi sunt: tantõq necesse
est. ut omnib te humiliare debeas: qͣnto

Expanded text:
beant jure reprehendi, haec, si vultis, ad beant jure reprehendi, haec, si vultis, ad usum vestrae mercedis inflectite, ut ex ipsis eorum vitiis cumulentur vobis incrementa pietatis, quatenus panem pariter detis et verbum, panem refectionis cum verbo correptionis; et duo a vobis alimenta percipiant qui unum quaerebant, dum et exterius cibo, et interius satiantur eloquio. Pauper ergo cum reprehensibilis cernitur, moneri debet, despici non debet. Si vero reprehensionis nihil habet, venerari summopere sicut intercessor debet. Sed ecce multos cernimus, quis cujus sit meriti nescimus. Omnes ergo venerandi sunt, tantoque necesse est ut omnibus te humiliare debeas, quanto
Abbreviated transcription (Latin):
uob̃ in die iudicũ pauꝑes ꝓturate. Multos
& enĩ nc̃ lazaros habetis. ante ianuas ur̃as
iacẽt: atq his indigẽt. quȩ uobis iam sacia¬
tis cottidiȩ de mensa cadunt. Uerba sacrȩ
lectionis. debent nos instruere: ad implen¬
da mandata piecatis. Cotidie lazarum
si querimus inuenimus: cotidie lazarum
& si non querimus cernimus. Ecce impor¬
tune se pauꝑes offerunt: rogant nos qui
tunc ꝓ nob̃ intercessõres ueniant. Certe
nos omnino rogare debuimus: sed tamen
rogãmur. Uidete si negare debemus qͦd
petimur: quando patroni sunt qui pecũt.
N olite gͦ miscd̾e tempora ꝑdere: nolite ac¬
cepta remedia dissimulare. Ante suppli¬
cium: cogitate de supplicio. Cum quosli¬
bet in hoc mundo abiectos aspicitis. etiã¬
siqua reprehensibilia eorum ẽẽ uideant᷑
nolite despicere: quia fortasse quos moꝵ
infirmitas uulnerat. medicina pauꝑtatis
curat. Quorum si qua sunt talia que de¬

Expanded text:
vobis in die judicii pauperes procurate. Multos vobis in die judicii pauperes procurate. Multos etenim nunc Lazaros habetis; ante januas vestras jacent, atque his indigent, quae vobis jam satiatis quotidie de mensa cadunt. Verba sacrae lectionis debent nos instruere ad implenda mandata pietatis. Quotidie Lazarum, si quaerimus, invenimus; quotidie Lazarum, etsi non quaerimus, cernimus. Ecce importune se pauperes offerunt, rogant nos, qui tunc pro nobis intercessores venient. Certe nos omnino rogare debuimus, sed tamen rogamur. Videte si negare debemus quod petimur, quando patroni sunt qui petunt. Nolite ergo misericordiae tempora perdere, nolite accepta remedia dissimulare. Ante supplicium cogitate de supplicio. Cum quoslibet in hoc mundo abjectos aspicitis, etiamsi qua reprehensibilia eorum esse videantur, nolite despicere, quia fortasse quos morum infirmitas vulnerat, medicina paupertatis curat. Quorum si qua sunt talia quae de
Abbreviated transcription (Latin):
audiunt: neq siquis ex mortuis resurrȩre¬
rit credent. Quia nimirum qui uerba
legis despiciunt. redemptoris precepta qͥ
ex mortuis resurrexit quanto subtiliora
sunt: tanto hȩc difficiluis implebunt.
dari decimas precipit: redemptor uero
ñr ab his qui ꝑfectionem sequuntur.
ommnia dimitti iubet. Illa peccata carnis re¬
secat: redemptor uero ñr illicitas etiam cogi¬
tatiõnes dampnat. Si gͦ moysen & ꝓphas
non audiunt. neq siquis ex mortuis re¬
surrȩrerit credent: quia hi qui uiliora legis
precepta implere negligunt: saluatoris
nr̃i mandatis altiorib obedirȩ. qͣndo con¬
ualescunt: Et nimirum constat. quia
cutͦ implere dicta renuunt: ei proculdubio
credere recusant. Hec nos de ipsa rei geste
consideratione dixisse sufficiat. Sed uos
fr̃s kim̃i & requiem lazari. & pęnam di¬
uitis cognoscentes: sollert̾ agite culparum
urarũ int̾cessores querite: atq ad uocatos

Expanded text:
audiunt, neque si quis ex mortuis surrexeaudiunt, neque si quis ex mortuis surrexerit, credent. Quia nimirum qui verba legis despiciunt, redemptoris praecepta qui ex mortuis surrexit, quanto subtiliora sunt, tanto haec difficilius implebunt. dari decimas praecipit, Redemptor vero noster ab his qui perfectionem sequuntur omnia dimitti jubet. Illa peccata carnis resecat, Redemptor vero noster illicitas cogitationes etiam damnat . Si ergo Moysen et prophetas non audiunt, neque si quis ex mortuis resurrexerit credent, quia hi qui viliora legis praecepta implere negligunt Salvatoris nostri mandatis altioribus obedire quando convalescunt? Et nimirum constat quia cujus implere dicta renuunt, ei procul dubio credere recusant. Haec nos de ipsa rei gestae consideratione dixisse sufficiat. 10. Sed vos, fratres, et requiem Lazari, et poenam divitis cognoscentes, solerter agite, culparum vestrarum intercessores quaerite atque advocatos
Abbreviated transcription (Latin):
miseriȩ non erit. minui proculdubio bea¬
torum lȩticia non ualebit. Quid autem
mirum.si dum iusti iniustorum dorm̃ta
conspiciunt. hoc eis eueniat inobsequiõ
gaudiorum: quando & in pictura. niger co¬
lor substernitur. ut albus uel rubeus cla¬
rior uideatur: Sicut dictum est. Tanto
bonis sua gaudia ex crescunt: qͣnto eorum
oculis dampnatorum mala subter iacent
quȩ euaserunt. Et qͣmuis eis sua gaudia
ad ꝑfruendum plene sufficiant: mala
tamen reꝓborum absq dubio semꝑ aspi¬
ciunt: quia qui creatoris sui claritatem
uident. nichil increatura agitur quod
uidere non possint. Petenti autem diuiti
ut latarus mittatur: ab abraham ꝓtinus
respondetur. Habent moysen & ꝓpħ̃as:
audiant illos. Sed qui dei uerba despexe¬
tat: hȩc audire non posse suos sequaces
estimabat. Unde & respondit diues. Non
pater m̃i: sed siquis ex mortuisierit ad eos:
penitentiam agent. Cui mox ueraci senten¬
tia dicitur. Si moysen & ꝓpħas non

Expanded text:
miseriae non erit, minuere procul dubio beamiseriae non erit, minuere procul dubio beatorum laetitiam non valebit. Quid autem mirum si dum justi injustorum tormenta conspiciunt, hoc eis veniat in obsequium gaudiorum, quando et in pictura niger color substernitur, ut albus vel rubeus clarior videatur? Nam sicut dictum est tanto bonis sua gaudia excrescunt, quanto eorum oculis damnatorum mala subterjacent quae evaserunt. Et quamvis eis sua gaudia ad perfruendum plene sufficiant, mala tamen reproborum absque dubio semper aspiciunt, quia qui Creatoris sui claritatem vident, nihil in creatura agitur quod videre non possint. 9. Petenti autem diviti ut Lazarus mittatur, ab Abraham protinus respondetur: Habent Moysen et prophetas; audiant illos. Sed qui Dei verba despexerat haestimabat. Unde et respondit dives: Non, pater Abraham, sed si quis ex mortuis ierit ad eos, poenitentiam agent. Cui mox veraci sententia dicitur: Si Mosen et Prophetas non
Abbreviated transcription (Latin):
ei & cognitio seruatur & memoria. Cog¬
noscit enim larzarum quem dexpexit: fra¬
trum quoq suorum meminit quos reliqͥt
ꝑfecta ei quippe ultio de pauꝑe non eẽt:
si hunc in retributione non recognosceret.
Et ꝑfecta pena non eẽt in igne si non in
antur. & eorum uident głam quos con¬
tempserunt. & de illorum etiam pęna
torquentur: qͦs inutiliter amauerunt
Credendum uero est. quod ante retributi¬
onem extremi iudicii in iusti in requie
quosdam iustos conspiciunt: ut eos
uidentes in gaudio. non solum de suo
supplicio. sed etiam de illorum bono
crucientur. Iusti uero. intormentis semꝑ in¬
tuentur iniustos. ut hinc eorum gaudium
crescat. quia malum conspiciunt quod
miscłiter euaserunt: tantoq maiores erep¬
tori suo gr̃as referunt. quanto uident in
aliis quod ipsi ꝑpeti si ẽẽnt relicti potuert̃.
Nec illam tante beatitudinis claritatem
apud iustorum animum fuscat aspecta
pena reprobrum: quia ubi iam compassio

Expanded text:
ei et cognitio servatur et memoria. Cogei et cognitio servatur et memoria. Cognoscit enim Lazarum quem despexit, fratrum quoque suorum meminit quos reliquit. Perfecta quippe ei ultio de paupere non esset, si hunc in retributione non recognosceret. Et perfecta poena in igne non esset, si non antur, et eorum vident gloriam quos contempserunt, et de illorum etiam poena torquentur quos inutiliter amaverunt. Credendum vero est quod ante retributionem extremi judicii injusti in requie quosdam justos conspiciunt, ut eos videntes in gaudio non solum de suo supplicio, sed etiam de illorum bono crucientur. Justi vero in tormentis semper intuentur injustos, ut hinc eorum gaudium crescat, quia malum conspiciunt quod misericorditer evaserunt; tantoque majores ereptori suo gratias referunt, quanto vident in aliis quod ipsi perpeti, si essent relicti, potuerunt. Nec illam tantae beatitudinis claritatem apud justorum animum fuscat spectata poena reproborum, quia ubi jam compassio
Abbreviated transcription (Latin):
eriꝑe non possunt. nec ex miscdia condes¬
cendunt: quia tantum illos tunc a se
uidebunt extraneos. qͣntum & ab eo
quem diligunt auctore suo. conspiciunt
ẽẽ repulsos. Nec inusti gͦ ad beatoꝵ sor¬
tem transeunt: quia dampnatione per¬
petua constringunt᷑: nec iusti transire ad
reprobos possunt. quia rectiiam ꝑ iustici¬
am iudicii. eis nullomodo ex aliqua
compassione miserentur. Sed postqͣm
ardenti diuiti de se spes tollitur. eius
animus adꝓpinquos quos reliquerat
recurrit: quia reproboꝵ mentem pena
sua. qͣndoq inutiliter ẽrudit ad carita¬
tem: ut iam tunc etiam suos sp̃ualiter
diligant. qui hic dum peccata diligerẽt.
nec se amabant. Unde nunc dicitur.
Rogo gͦ te pater ut mittas eum in domo
patris mei: habeo enim quinq fr̃s ut
testetur illis. ne & ipsi ueniant in locum¬
hunt tormentor. Qua in re notandũ
est: ardenti diuiti. quanta ad supplicium
cumulantur. Ad pęnam namq suam:

Expanded text:
eripere non possunt nec ex misericordia condeseripere non possunt nec ex misericordia condescendunt, 1658 quia tantum illos tunc a se videbunt extraneos, quantum ab eo quem diligunt auctore suo conspiciunt esse repulsos. Nec injusti ergo ad beatorum sortem transeunt, quia damnatione perpetua constringuntur; nec justi transire ad reprobos possunt, quia, erecti jam per justitiam judicii, eis nullo modo ex aliqua compassione miserentur. 8. Sed postquam ardenti diviti de se spes tollitur, ejus animus ad propinquos quos reliquerat recurrit, quia reproborum mentem poena sua quandoque inutiliter erudit ad charitatem, ut jam tunc etiam suos spiritaliter diligant, qui hic, dum peccata diligerent, nec se amabant. Unde nunc subditur: Rogo ergo te, Pater, ut mittas eum in domum patris mei; habeo enim quinque fratres, ut testetur illis, ne et ipsi veniant in hunc locum tormentorum. Qua in re notandum est ardenti diviti quanta ad supplicium cumulantur. Ad poenam namque suam
Abbreviated transcription (Latin):
ut hi qui uolunt ad uos transire non pos¬
sint. neq inde huc transmeare. Qua in re
ualde querendum est: quomodo dicatur
hi qui uolunt ad uos transire non possint.
Quia enim hi qui in inferno sunt. ad beatoꝵ
sorttem transire cupiunt: dubium non est.
Qui uero iam in beatitudinis sorte suscepti st̃:
quo pacto dr. quia transire ad eos qui in
inferno cruciantur uolunt: Sed sicut tran¬
sire. repbi ad electos cupiunt. id est a suppli¬
ciorum suorum afflictione migrare: ita ad
afflictos atq intormentis positos transire
iustorum est. mente ire ꝑ miscd̃iam. eosq
uelle liberare. Sed qui uolunt de beatoꝵ
sorte ad affliccos atq intormentis positos
transire non possunt: quia iustorum aĩe
tate miscđiam habeant. iam tunc aucto¬
ris sui iusticie coniuncte tanta rectitudi¬
ne constringuntur. ut nulla adrepbos
compassione moueantur. Ip̃si quippe iu¬
dici concordant cui inherent. & eis quos

Expanded text:
ut hi qui volunt hinc transire ad vos, non posut hi qui volunt hinc transire ad vos, non possint, neque inde huc transmeare. Qua in re valde quaerendum est, quomodo dicatur, hi qui volunt ad vos transire non possunt, quia enim hi qui in inferno sunt, ad beatorum sortem transire cupiunt, dubium non est: qui vero jam in beatitudinis sorte suscepti sunt, quo pacto dicitur, quia transire ad eos qui in inferno cruciantur, volunt. Sed sicut transire reprobi ad electos cupiunt, id est a suppliciorum suorum afflictione migrare, ita ad afflictos atque in tormentis positos transire justorum est, mente ire per misericordiam, eosque velle liberare. Sed qui volunt de beatorum sede ad afflictos atque in tormentis positos transire, non possunt, quia justorum animae tate misericordiam habeant, jam tunc auctoris sui justitiae conjunctae, tanta rectitudine constringuntur, ut nulla ad reprobos compassione moveantur. Ipsi quippe judici concordant cui inhaerent, et eis quos
Abbreviated transcription (Latin):
quia reccꝑit mala: profecto monstratur
& lararum habuisse malum aliquod quo
purgaretur. Sed mala larari purgauit ignis
in õpie: & bona diuitis remuneraiit felicitaᷤᷤ
transeuntis uitȩ. Illum pauꝑtas afflixit &¬
tersit: istum  abundantia remunerauit.
& reppulit. Quicumq gͦ bene in hoc secł̃o
habetis. cum uos bona egisse recolitis: ual¬
de de ipsis ꝑtimescite. ne concessa uob̃ pros¬
ꝑitas. eoruidem remuneratio sit bonorũ.
Et cum quoslibet pauꝑes. non nulla repre¬
hensibilia ꝑpetrare conspicitis: nolite des¬
picere. nolite desperare: quia fortasse quod
suꝑfluitas tenuissime prauitatis inquinat.
caminus pauꝑtatis purgat. De uob̃ omnim᷑
ꝑtimescite: quia nonnulla etiam mala acta:
prosꝑa uita secuta est. De illis uero sollicite
pensate. quia eorum uitam magistra pau¬
ꝑtas cruciat: quousq aduitȩ rectitudinẽ
ꝑdiicat. Sequitur. Et ĩ his omnib inter
nos et uos. chaos magnum firmatum est:

Expanded text:
quia recepit mala, profecto monstratur quia recepit mala, profecto monstratur t Lazarus habuisse malum aliquod quod purgaretur. Sed mala Lazari purgavit ignis inopiae, et bona divitis remuneravit felicitas transeuntis vitae. Illum paupertas afflixit et tersit, istum abundantia remuneravit et repulit. Quicunque ergo bene in hoc saeculo habetis, cum vos bona egisse recolitis, valde de ipsis pertimescite, ne concessa vobis prosperitas eorumdem remuneratio sit bonorum. Et cum quoslibet pauperes nonnulla reprehensibilia perpetrare conspicitis, nolite despicere, nolite desperare, quia fortasse quod superfluitas tenuissimae pravitatis in quinat, caminus paupertatis purgat. De vobis omnimodo pertimescite, quia nonnulla etiam male acta prospera vita secuta est. De illis vero sollicite pensate, quia eorum vitam etiam magistra paupertas cruciat, quousque ad rectitudinem perducat. 7. Sequitur: Et in his omnibus inter nos et vos chaos magnum firmatu
Abbreviated transcription (Latin):
his qui conuiuando magis de loquacitate
peccauerat ꝑ retributionis iusticiam in lin¬
gua attrociuis ardebat: Sed cum graui
ualde est pauore pensandum: hoc quod
ei ꝑ abrahȩ responsionem dicitur. fili re¬
cordare quia recepisti bona in uita tua:
& lararus similiter mala. Nunc autem
hic consolatur:tu uero cruciaris. Ista fr̃s
km̃i sententia pauore potius indiget qͣm
expositione. Nam si qui estis. qui in hoc
mundo exterioris bomi aliquid accepistis.
ipsum ut ita dicam donum exterius ꝑti-¬
mescere debetis: ne uobis ꝓ quorumdam
ur̃orum accuum recompensatione sit dã¬
tum: ne iudex qui hic bona exteriora resti¬
tuit. a retributione boni intimi repellat.
ne honor hic uel diuitiȩ non adiumentũ
uirtutis. sed remuneratio sint laboris.
Ecce enim dum dicitur recepisti bona in
uita tua: in dicatur & diues iste boni ali¬
quid habuisse: ex quo in hac tuta bona
receꝑit. Rursumq dum de lazaro dicit᷑.

Expanded text:
is qui convivando magis de loquacitate is qui convivando magis de loquacitate peccaverat per retributionis justitiam in lingua atrocius ardebat? 6. Sed cum gravi valde est pavore pensandum hoc quod ei per Abrahae responsionem dicitur: Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala. Nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris. Ista, fratres mei, sententia pavore potius indiget, quam expositione. Nam si qui estis qui in hoc mundo exterioris boni aliquid accepistis, ipsum, ut ita dicam, donum exterius pertimescere debetis, ne vobis pro quorumdam vestrorum actuum recompensatione sit datum, ne judex qui hic bona exteriora restituit a retributione boni intimi repellat, ne honor hic vel divitiae, non adjumentum virtutis, sed remuneratio sint laboris. Ecce enim dum dicitur: Recepisti bona in vita tua, indicatur et dives iste boni aliquid habuisse, ex quo in hac vita bona reciperet. Rursumque dum de Lazaro dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
micas panis negauit.d notandũ ualde ẽ qͥd
sit. qͦd diueᷤ ĩ igne positꝰ. linguã suã refrig̾ari
pecit. Moᷤ qͥppe ẽ sacͥ eloqͥi ut aliq̃n aliud dicat:
s. exeodẽ dictu aliudĩnuat. Suꝑiꝰ aũ hc̃ suꝑ¬
bum diuitem dñs non loquacitati uacan¬
tem dixerat. sed suꝑfluẽ conuiuantem:
neq hunc de loquacitate narrauit. sed cũ
elatione & tenatia de edacitate peccasse.
Sed quia abundare inconuiuiis loquãci¬
tas solet: is qui hic male conuiuatus dr.
apud infernum grauius in lingua arde-¬
re phibetur. Prima namq male conuiuan¬
tibus famulatur culpa lõquacitatis: post
loquacitatem uero ludendi etiam lẽuitas
sequitur. Nam quia edacitatem lusus se¬
quatur: testatur sacra scripturã quȩ ait.
Sedit populus manducare & bibere: & sur¬
rererunt ludere. Sed priusqͣm ad lusum
moueatur corpus: ad iocos ac uerba ina¬
nia. mouẽtur lingua. Quid gͦ est quod
mnuitur. quod intormentis posituis diues
linguam refrigerari postulat: nisi quod

Expanded text:
d sit quod dives in igne positus linguam suam refrigerari petit. Mos quippe est sacri eloquii ut aliquando aliud dicat, sed ex eodem dicto aliud innuat. Superius autem hunc superbum divitem Dominus non loquacitati vacantem dixerat, sed superflue convivantem. Neque hunc de loquacitate narravit, sed eum elatione et tenacia de edacitate peccasse. Sed quia abundare in conviviis loquacitas solet, is qui male hic convivatus dicitur, apud infernum gravius in lingua ardere perhibetur. Prima namque male convivantibus famulatur culpa loquacitatis, post loquacitatem vero ludendi etiam levitas sequitur. 1657 Nam quia edacitatem lusus sequatur, testatur sacra Scriptura, quae ait: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere . Sed priusquam ad lusum moveatur corpus, ad jocos ac verba inania movetur lingua. Quid ergo est quod innuitur quia in tormentis positus dives linguam suam refrigerari postulat, nisi quod
Abbreviated transcription (Latin):
ihesus. Cinus ẽ imago hȩc. & suꝑscrip¬
tio: Qui putant interrogationẽ saluato¬
ris ignorantiam ẽẽ & non dispensationẽ:
discant ex presenti loco quod utiq potuerit
scire iħc. cuius imago ẽẽt innummo. S
interrogat: ut ad sermonem eorum com¬
petenter respondeat. Dicunt ei. Cesaris.
Tunc ait illis. Reddite gͦ quȩ sunt cesa¬
ris cesari: & que sunt dei deo. Cesarẽ
non putemus augustum: sed tybert¬
um significari priuignum enis: qui inlo¬
cum successerat uitrici sub quo & passus
ẽ dominus. Omnes enim reges romani
a primo gaio cesare qui imꝑium arripu
ait reddite quȩ sunt cesaris cesari: idẽ
numium. tributum. & pecuniam. &
quȩ sunt dei deo: idẽ decimas. pͥmitias
obsationes. ac u̾ictimas sentiamus: quomodo
& ipse reddit cributa pro se & petro. & deo
redait quȩ dei sunt. patris faciens uolunta¬
tem. Et anchenites mirati sunt. Qui credere
debuerans ad tantam sapientiam mirati

Expanded text:
Jesus: Cujus est imago haec, et superscripJesus: Cujus est imago haec, et superscriptio? Qui putant interrogationem Salvatoris ignorantiam esse, et non dispensationem, discant ex praesenti loco, quod utique potuerit scire Jesus cujus imago esset in nummo; sed interrogat, ut ad sermonem eorum competenter respondeat. Dicunt ei: Caesaris. Tunc ait illis: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari; et quae sunt Dei Deo. Caesarem non putemus Augustum, sed Tiberium significari privignum ejus, qui in locum successit ipsius, sub quo passus est Dominus. Omnes autem reges Romani a primo Caio Caesare, qui imperium arripueait: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, id est, nummum tributum, et pecuniam: et quae sunt Dei Deo, decimas primitias, et oblationes, ac victimas sentiamus: quomodo et ipse reddidit tributa pro se et Petro ; et Deo reddidit quae Dei sunt, Patris faciens voluntatem . Et audientes, mirati sunt. Qui credere debuerant ad tantam sapientiam, mirati
Abbreviated transcription (Latin):
ueritate doces: & non est tibi cura de aliquo.
Non enim respicis personam hominum.
Dic gͦ nobis: quid tibi uidetur. Licet censũ
dari cesari an non: Blanda & fraudulenta
interrogatio. illuc pr̃ouocat respondentem
ut magis dm̃ qͣm cẽsarem timeat. & dicat
non debere tributa solui: ut statim audi¬
entes herodiani seditionem contra.romanos
principes teneant. Cõgnita autem iħe ne¬
quitia eorum ait. Quid me temptatis
hy pocrite: Prima uirtus ẽ respondentis.
interrogantium mentem cognoscere &
non discipulos. sed temptatores uocare.
Hẏpocrita gͦ appellatur qui aliud est. &
aliud simulat: idẽ aliuo oꝑe agit. aliud
uoce pretendit. Ostendite inquit michi
nummisma census. At illi obtulerunt
ei denarium. Sapientia semꝑ sapienter
agit: ut suis potissimum temptatores
sermonib confutentur. Ostendite michi
denarium inquit:hoc ẽ genus nummi
quod pro decem nummis imputabat᷑. &
habebat imaginem cesaris. Et ait illis

Expanded text:
veritate doces, et non est tibi cura de aliquo, veritate doces, et non est tibi cura de aliquo, Non enim respicis personam hominum: Dic ergo nobis quid tibi videtur: Licet censum dari Caesari, an non? Blanda et fraudulenta interrogatio, illuc provocat respondentem, ut magis Deum quam Caesarem timeat, et dicat non debere tributa solvi, ut statim audientes Herodiani, seditionis contra Romanos principem teneant. Cognita autem Jesus nequitia eorum, ait: Quid me tentatis, hypocritae? Prima virtus est respondentis, interrogantium mentem cognoscere, et non discipulos, sed tentatores vocare. Hypocrita ergo appellatur, qui aliud est, et aliud simulat, id est, aliud opere agit, et aliud voce praetendit. Ostendite mihi numisma census. At illi obtulerunt ei denarium. Sapientia semper sapienter agit, ut suis potissimum tentatores sermonibus confutentur. Ostendite, inquit, mihi denarium, hoc est, genus nummi, quod pro decem nummis imputabatur, et habebat imaginem Caesaris. 179 Et ait illis
Abbreviated transcription (Latin):
gusto iudea subiecta
romanis. quando in toto orbe ẽ. celebrata
descriptio: stipendiaria facta fuerat. Et erat
in populo magna sedicio: dicentib aliis ꝓ
securitate & quiete. quia romani ꝓ omnib
militarent debere tributa per solui: phari¬
seis uͦ qui sibi applaudebant de iusticia
ẽ contrario nitentib. non debere popłm
dei qui decimas solueret. & primitiua da¬
ret: & cȩtera quȩ in lege scripta sunt. hu¬
manis legib subiacere. Cesar augustus
herodem filium antipatrialienigenam
& proselitum regem iudeis constituerat.
quod tribũtis p̾reeẽt: & romano pareret i¬
imꝑio. Mntunt gͥ pharisei discipulos
suos cum herodianis idẽ militibus herõ¬
dis: seu quos illudentes pharisei quia ro¬
manis tributa soluebant herodianos uo¬
cabant: & non diuino cultui deditos. Qui¬
dam latinorum ridicule herodianos pu-¬
tant. qui herodem xp̃m eẽ crederent:
quod nusqͣm omnino legimus. Magi¬
ster scimus quia uerax es. & uiam dei in

Expanded text:
gusto Judaea subjecta Romanis, quando in toto orbe est celebrata descriptio, stipendiaria facta fuerat, et erat in populo magna seditio, dicentibus aliis: pro securitate et quiete, qua Romani pro omnibus militarent, debere tributa persolvi. Pharisaeis vero, qui sibi adplaudebant in justitia, e contrario nitentibus, non debere populum Dei, qui decimas solveret, et primitiva daret, et caetera quae in lege scripta sunt, humanis legibus subjacere. Caesar Augustus Herodem filium Antipatris alienigenam et proselitum Regem Judaeis constituerat, qui tributis praeesset, et Romano pareret imperio. Mittunt igitur Pharisaei discipulos suos cum Herodianis, id est, militibus Herodis, seu quos illudentes Pharisaei, quia Romanis tributa solvebant, Herodianos vocabant, et non divino cultui deditos. Quidam Latinorum ridicule Herodianos putant, qui Herodem Christum esse crederent, quod nusquam omnino legimus. Magister, scimus quia verax es et viam Dei in
Abbreviated transcription (Latin):
& arrogantiam suꝑborum addicit. Cȩte-¬
rum habere nec facere. misereri posse nec
uelle. commendatum sibi deputat. quod
ꝑcruciatũ suum adheredem tͣnsmittat.
Nec de suo miser ꝑmittit᷑ tangere. quod
post se futuro cogit᷑ reseruare. Qui solli¬
citius seruat qͣm ad quirit: molestius
custodit qͣm rapuit. Suspirat enim iugi¬
lans adquirendo: suspirat dormiens
reseruando. nec uigiliȩ lete nec somnus
securus. nec dies lȩtus nec nox quieta ẽ.
Discurrit. torquet᷑ & gemit: & quasi illi ꝓ¬
ficiat qͦd adquirit. sic augere desiderat.
quod alii cum suo cruciatu relinquat:
tit quale fuerit patrimonii pondus. ta¬
lis sollicitudinis habeatur & cumulus.

Expanded text:
et arrogantiam superborum addicit et arrogantiam superborum addicit uit, nec facere; misereri posse, nec velle . . . . Commendatum sibi deputat, quod per cruciatum suum ad haeredem transmittat, nec de suo miser permittitur tangere, quod post se futuro cogitur reservare: qui sollicitius servat quam acquirit, molestius custodit, quam rapuit; suspirat enim vigilans acquirendo, suspirat dormiens reservando. Huic nec vigiliae laetae, nec somnus securus, nec dies laeta, nec nox secura est; discurrit, torquetur, gemit, et quasi illi proficiat quod acquirit, sic augere desiderat, quod alii etiam ingrato cum suo cruciatu relinquat, ut quale fuerit patrimonii pondus, talis sollicitudinis habeatur et cumulus.
Abbreviated transcription (Latin):
ne. esurientẽ pascat. & nudum. spolus
uestiat alienis cum scriptum sit: qui
offert sacrificium ex substantia pauꝑis.
sic ẽ quasi qui uictimet filium incon¬
spectu patris sui. Cet̾um ille uere ẽ diue ᷤ.¬
qui in deo diues ẽ: qui miscdia opulens
qͣm diuitiis. facultates suascum pauꝑibꝰ
diuidit. qui locupletẽ se dando magis
qͣm habendo ostendit: qui ad hoc se me¬
minit hab̃e diuitias ut feneret᷑ deo: pas¬
cat xp̃m. uestiat dñm. qui patͥmonium
suum non ingrato heredi querat relinq̃re:
sed ꝑpauꝑes illud xp̃o desideret commo¬
dare. qui diuitias cęlo magis qͣm mundo
commendat. qui desiderat potentior ẽẽ
oꝑe qͣm suȩ substantiȩ facultate. qui thes¬
auros suos ad suꝑna transmittit. qui ad
hoc uiuit ut oꝑet᷑. qui adhoc oꝑatur.
ut inęt̾num uiuere mereat᷑. qui uiduarũ
casib flectit᷑. & pupillorum miseria cõ¬
mouet᷑. qui dolentium causam suscipit.

Expanded text:
ne esurientem pascat, et nudum spoliis ne esurientem pascat, et nudum spoliis vestiat alienis, cum scriptum sit: Qui offert sacrificium ex substantia pauperis, sic est, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui  est dives, qui misericordia opulens quam divitiis, facultates suas cum pauperibus dividit; qui locupletem se magis dando quam habendo ostendit; qui ad hoc se meminit habere divitias, ut feneretur Deo, pascat Christum, vestiat Dominum; qui patrimonium suum non ingrato quaerat haeredi relinquere, sed pauperes illud Christo desideret commendare; qui divitias coelo magis quam mundo commendat; qui desiderat potior opere esse, quam suae substantiae facultate; qui thesauros suos ad superna transmittit; qui ad hoc vivit, ut operetur; qui ad hoc operatur, ut in aeternum vivere mereatur; qui viduarum casibus flectitur, pupillorum miseria commovetur, dolentium causam suscipit,
Abbreviated transcription (Latin):
qui possessionib longe lateq diffusis.
inconfinio alium possidere non patitur.
dum terminos iungit. fines producit.
calumpniat᷑ pauꝑi. mediocrẽ premit.
uicinum excludit: & omnes circumcirca
positos infestando ac ꝑsequendo depel¬
lit. Qui non ad quirit. nisi alius fleuerit.
lucra non condit. nisi alius gemuerit.
Cui soli bonum ẽ quod publicũ malũ ẽ.
dum aut fructꝰ seruat. aut añnonam
captat. aut inflat precia. aut fenus¬
ex aggerat: dum adquirendi lucra. per¬
nocendi exquirit ingẽna. Potestne talis
miscdđiȩ implere officia cuipupillorum
dulcis ẽ gemitꝰ. & uiduarum suauis est
fletus. dum prȩda huiusmodi pascitur.¬
& spoliis talium delectatur: qui diues ẽ
arca non merito. possessionȩ non genere.
nomine non dignitate: Potestne mise¬
ricordia tangi. aut humanitate moue¬
ri: cuius auariciȩ nec ꝓpͥum sufficit.
nec modũ imponit alienũ: Qui & si
pauꝑi tͥbuat. hoc magis deterior si alii
tollit quod alii ꝑtineat: & esurientis pa¬

Expanded text:
Qui possessionibus longe lateque diffusis in confinio alium possidere non patitur, dum terminos jungit, fines producit, calumniatur pauperi, mediocrem premit, vicinum excludit, et omnes circumcirca positos infestando ac persequendo depellit, qui non acquirit, nisi alius fleverit, lucra non condit, nisi alius gemuerit: cui soli bonum est, quod publicum malum est, dum aut fructus servat, aut annonam captat, aut inflat preexaggerat; dum acquirendi lucra, pernocendi exquirit ingenia. Potestne talis misericordiae implere officia, cui pupillorum dulcis est gemitus, et viduarum suavis est fletus, dum praeda hujusmodi delectatur, spoliis pascitur; qui dives est arca non merito; possessione, non genere; nomine, non dignitate? Potestne misericordia tangi aut humanitate moveri, cujus avaritiae nec proprium sufficit, nec modum imponit alienum? qui etsi pauperi aliquid tribuit, hoc magis deterior, si alii tollit, quod alii tribuat, et esurientis pa
Abbreviated transcription (Latin):
quod ascendit in cȩlum. quod sedet ad dex¬
teram patris: Sed hunc oculis non uide¬
mus. quia nec pendentem in ligno uidimꝰ
Totum hoc fide tenemus. oculis cordis intuem᷑.
& cor nr̃m. Audiamus & apłm dicentem.
Si consurtexistis cum. xp̃o quȩ sursum sunt
querite. ubi xp̃c ẽ in dextera dei sedens: que
sursum sunt sapite. non quȩ suꝑterram.
Sicut enim ille ascendit nec recessit a nob:
sic & nos cum illo ibi iam sumus. qͣ muis
non dum in corpore nr̃o factum sit quod
promittit᷑ nob̃. Ille iam exaltatꝰ ẽ suꝑ cȩlos:
neq enim ꝓpterea desꝑanda ẽ nob̃ ꝑfecta &e¬

Expanded text:
quod ascendit in coelum, quod sedet ad dexteram Patris? Sed hoc oculis non videmus, quia nec pendentem in ligno vidimus. Totum hoc fide tenemus, oculis cordis intuemur. et cor nostrum. Audiamus Apostolum dicentem, Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens: quae sursum sunt sapite, non quae super terram . Sicut enim ille ascendit, nec recessit a nobis: sic et nos cum illo ibi jam sumus, quamvis nondum in corpore nostro factum sit quod promittitur nobis. Ille jam exaltatus est super coelos. Neque enim propterea
Abbreviated transcription (Latin):
plurime dnõ turbe cũ palmis
occurrerent: et multi propler illũ
abirent ex iudris et crederẽt ĩ
ihesũ Quartũ uero mortuũ
sed quia qui pro eius creptione¬
dñm precarent᷑ uiui desuerãt
dimitte ĩquit ut mortui sepe¬
liant mortuos suos. idest mali
malos noxiis laudibus grauẽt:
et quia nõ. idest iustus qui
corripiat in miseritordia.

Expanded text:
plurimae Domino turbae cum palmis occurrerent, et multi propter illum abirent ex Judaeis et crederent in Jesum; quartum vero mortuum,, sed quia qui pro ejus excitatione precarentur vivi defuerant: Dimitte, inquit, ut mortui sepeliant mortuos suos , id est, mali malos noxiis laudibus gravent: et quia non adest justus qui corripiat in misericordia
Abbreviated transcription (Latin):
eptemus panes ut mandu cẽt hui. Et teł.
ñr iħs christus: sunt
quidem diuina opera:
E ad intelligen dum
deum. de uisibilibus ãmonẽt humanã
mentem. Quia ciĩ ille nõ est talis
spũ ihs̃ : lurbauit seipsũ lathrum. isfudit
rursũ fremuit: at boce magna clamanit
laz. ire ueni foras Et sic ł andẽ qui er. at
desperaiꝰ. discusso tenebrarũ põdere
ite luciq reddit᷑ Sedet hot noc andũ
qd̃ qr publica noxa publicoeget rems¬
dio. leuia autẽ pc̃a leuiori et secreta
queũ penitẽtia deleri: puellã do¬
indiatens paucis arbitris exurgit
eisdemq ne miriculũ uulgarẽnt
indicit᷑. ił obstupuerĩt inqͥt parẽ¬
tes ciꝰ quibꝰ precepit ne. ilicui dice¬
rent qd s.ictũ fuerat. iucius extra

Expanded text:
es, ut manducent hi, etc.? . us Christus sunt quidem divina opera, et ad intelligendum Deum de visibilibus admonent humanam mentem. Quia enim ille non est talis sus, turbavit seipsum, lacrymas fudit, rursum fremuit, ac voce magna clamavit, Lazare, veni foras : et sic tandem, qui erat desperatus, discusso tenebrarum pondere, vitae est lucique redditus. Sed et hoc notandum quod quia publica noxa, publico eget remedio, levia autem peccata leviori et secreta queunt poenitentia deleri, puella in domo jacens, paucis arbitris exsurgit, eisdemque ne miraculum vulgarent indicitur Et stupuerunt, inquit, parentes ejus, quibus praecepit, ne alicui dicerent, quod factum erat. Ju
Abbreviated transcription (Latin):
apłs consonans ait. Ipse ẽ caput cor¬
poris ȩccłiȩ qui est principium pri¬
mogenitus ex mortuis: ut sit in om̃i¬
bus ipse primatum tenens: quia in
ipso complacuit omnẽ plenitudinẽ
habitare. & ꝑ eum reconciliari omĩa
in ipso. His autẽ & plurib aliis testi
moniis quid insinuatur cordib nr̃is:
nisi ut ꝑ omia ad eius imaginẽ reno¬
uemur. qui ꝑmanens in forma dei
carnis peccati forma esse dignatus estͤ
Omnes enim infirmitates nr̃as que
ueniunt de peccato. absq peccati cõ¬
munione suscepit: ut samis ac sitis
somni &e lassitudinis. meroris ac fletꝰ
affectiomibus non careret: doloresq
seuissimos usq ad mortis extrema pa¬
teretur. quia nemo posset laqueis
mortalitatis absolui: nisi ille in quo
solo innocens erat natura. om̃ium
sineret se interfici manibus impiorũ
Unde saluator ñr filius dei uniuer¬
sis in se credentibus. & sacramentum
condidit. &. ęxemplum: ut unum
apprehenderent renascendo. alterũ

Expanded text:
s consonans ait: Ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis: ut sit in omnibus ipse primatum tenens, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per eum reconciliari omnia in ipsmoniis quid insinuatur cordibus nostris, nisi ut per omnia ad imaginem ejus renovemur, qui permanens in forma Dei, carnis peccati forma esse dignatus est ? Omnes enim infirmitates nostras, quae veniunt de peccato, absque peccati communione suscepit, ut famis et sitis, somni et lassitudinis, moeroris ac fletus affectionibus non careret, doloresque saevissimos usque ad mortis extrema pateretur: quia nemo posset laqueis mortalitatis absolvi, nisi ille, in quo solo innocens erat natura omnium, sineret se interfici manibus impiorum. Unde Salvator noster Dei Filius universis in se credentibus, et sacramentum condidit, et exemplum: ut unum apprehenderent renascendo, alterum
Abbreviated transcription (Latin):
heredes. Non ẽ gͦ dubium dilectissi¬
mi naturam humanã in tantam co¬
nexionem a filio dei esse susceptam. ut
non solũ in illo homine qui est pͥmo¬
genitus totius creaturȩ: sed etiam in
om̃ibus scĩs suis unus idemq sit xp̃c:
& sieut a membris caput. ita a capite
enĩ non istius uitȩ est. sed ȩternȩ. ut
sit a̾s omĩa in omnibus : tam̃ etiam

Expanded text:
ergo est dubium, dilectissimi, naturam humanam in tantam connexionem a Filio Dei esse susceptam, ut non solum in illo homine qui est primogenitus totius creaturae , sed etiam in omnibus sanctis suis unus idemque sit Christus; et sicut a membris caput, ita a capite enim non istius vitae sit, sed aeternae, ut sit Deus omnia in o
Abbreviated transcription (Latin):
sumimus transeamus: & in quo cõ¬
mortui & consepulti. & conresuscita¬
ti sumus. in ipsũ ꝑ om̃ia & sp̃ũ et
carne gestemur. dicente apło: mor¬
tui enim estis. & uita ur̃a abscon¬
dita est cum xp̃o in do. Cũ enĩ xp̃s¬

Expanded text:
sumimus transeamus: et in quo comsumimus transeamus: et in quo commortui, et consepulti, et conresuscitati sumus, ipsum per omnia et spiritu et carne gestemus, dicente Apostolo: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum enim
Abbreviated transcription (Latin):
crum qui ante baptismum fuit:
sed corpus regenerati. fiat caro cru
mi dextere est excelsi. qui operat᷑
om̃ia in om̃ibus. ut singulis fidelibꝰ
ꝑ bone conuersationis qualitatẽ. ipsũ
piorum operũ intelligamus auctorẽ.
numeris carismatũ donis. ita uniuer¬
sum eccłȩ corpus exornat: ut ꝑ mul-¬
tos unius luminis radios. idem u-¬
biq splendor appareat: nec possit
nisi gła esse xp̃i cuiuslibet meritũ
xp̃iani. Hoc est illud uerum lumen:
quod omnẽ hominẽ ustificat et
illustrat. Hoc est quod eruit de po¬
testate tenebrarum : & transfert
in regnũ filii di. Hoc est quod ꝑno-
uitatem uitȩ desideria animi ꝓue¬
hit : & concupiscentias carnis extin¬
guit. Hoc est quod pascha dñi in ari¬
mis sinceritatis & ueritatis legitime
celebratur : dum fermento malitiȩ ue¬
teris abiecto. noua creatura de ipso do¬
mino inebriatur & pascitur. Non e¬
ñ aliud agit participatio corporis
& sanguinis xp̃i. quã ut in id quod

Expanded text:
crum qui ante baptismum fuit, crum qui ante baptismum fuit, sed corpus regenerati fiat caro Crucmi, dextrae est Excelsi , qui operatur omnia in omnibus : 247 ut in singulis fidelibus per bonae conversationis qualitatem ipsum piorum operum intelligamus auctorem; numeris charismatum donis ita universum Ecclesiae corpus exornat, ut per multos unius luminis radios idem ubique splendor appareat, nec possit nisi gloria esse Christi, cujuslibet meritum Christiani. Hoc est illud verum lumen, quod omnem hominem justificat et illustrat. Hoc est quod eruit de potestate tenebrarum, et transfert in regnum Filii Dei . Hoc est quod per novitatem vitae desideria animae provehit, et concupiscentias carnis exstinguit. Hoc est quo Pascha Domini in azymis sinceritatis et veritatis legitime celebratur : dum fermento veteris malitiae abjecto, nova creatura de ipso Domino inebriatur et pascitur. Non enim aliud agit participatio corporis et sanguinis Christi, quam ut in id quod
Abbreviated transcription (Latin):
efficit gregem : & cotidie implet qͦd
promiserat dicens. Habeo & alias
oues quȩ non sunt ex hoc ouili: et
illas oportet me adducere. & uocẽ
meam audient. & erit unus grex
& unus pastor. Quamuis emĩ beato
petro principaliter dicat pasce oues
meas. ab uno tamen dño ipsa om̃ium
regitur cura pastoꝵ: et uenientes
ad petram tam letis tamq irriguis
pascuis alit: ut innumere oues dile¬
ctionis pinguedine roboratȩ sicut
bonus pastor dignatus ẽ pro ouib
suis animã suam ponere. ita & ipse
non dubitent pro nomine pastoris
occumbere. Ipse ẽ cui non solũ glo¬
riosa martyrum fortitudo: sed etiã
om̃ium renascentiũ fides in ipsa re¬
generatione compatitur. Dũ enĩ
renuntiatur diabolo. & creditur do.
dum in nouitatem a uetustate tran-¬
situr: dum terrem hominis imago
deponitur. & cęlestis foyma suscipi-¬
tur: quȩdam species mortis. & quȩ¬
dam similitudo resurrectionis inter¬
suscipiens: non idem sit post laua¬

Expanded text:
efficit gregem, et quotidie implet quod efficit gregem, et quotidie implet quod promiserat, dicens: Habeo et alias oves, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient; et erit unus grex et unus pastor . Quamvis enim beato Petro principaliter dicat, Pasce oves meas , ab uno tamen Domino ipsa omnium regitur cura pastorum, et venientes ad petram tam laetis tamque irriguis pascuis alit, ut innumerae oves dilectionis pinguedine roboratae, sicut bonus pastor dignatus est pro ovibus suis animam suam ponere , ita et ipsae non dubitent pro nomine pastoris occumbere. Ipse est cui non solum gloriosa martyrum fortitudo, sed etiam omnium renascentium fides in ipsa regeneratione compatitur. Dum enim renuntiatur diabolo, et creditur Deo, dum in novitatem a vetustate transitur, dum terreni hominis imago deponitur, et coelestis forma suscipitur, quaedam species mortis et quaedam similitudo resurrectionis intertumque suscipiens non idem sit post lava
Abbreviated transcription (Latin):
nulla prioris testamenti decreta re¬
probata: sed euuangelico magiste¬
rio multa sunt ancta ut ꝑfectiora &
lucidiora essent dantia salutem: quã
promittentia saluatorem. Omiã gͥ quȩ
dei filius ad reconciliationem mundi
& fecit & docuit: non in historia tan¬
tum preteritarum actionũ nõiumꝰ.
sed etiam in presentiũ oꝑum uirtu¬
te sentimus. Ipse est qui de spũ sc̃o ex
matre editus uirgine. in contamina¬
tam ȩccłam suam eadem inspiratione
fȩcundat. ut ꝑ baptismatis partum
innumerabilis filioꝵ dei multitudo
gignatur. De quib dicitur. qui ñ
ex sanguinibus. neq ex uoluntate car¬
nis. neq ex uoluntate uiri: sed ex dõ
nati sunt. Ipse est in quo semen abra¬
ham totius mundi adoptione bene¬
dicitur : & fit patriarcha gentiũ pat̾.
dum ꝓmissionis filii fide non carne
nascuntur. Ipse est qui nullius gen-¬
tis exceptionem faciens. de om̃i natio¬
ne quȩ est sub cȩlo unum sc̃arũ ouiũ

Expanded text:
nulla prioris Testamenti decreta renulla prioris Testamenti decreta reprobata, sed evangelico magisterio multa 246 sunt aucta: ut perfectiora et lucidiora essent dantia salutem quam promittentia Salvatorem. CAP. VI. Omnia igitur quae Dei Filius ad reconciliationem mundi et fecit, et docuit, non in historia tantum praeteritarum actionum novimus, sed etiam in praesentium operum virtute sentimus. Ipse est qui de Spiritu sancto ex matre editus Virgine incontaminatam Ecclesiam suam eadem inspiratione fecundat, ut per baptismatis partum innumerabilis filiorum Dei multitudo gignatur, de quibus dicitur: Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt . Ipse est in quo semen Abrahae totius mundi adoptione benedicitur; et fit patriarcha gentium pater , dum promissionis filii fide, non carne nascuntur. Ipse est qui nullius gentis exceptionem faciens, de omni natione quae sub coelo est unum sanctarum ovium
Abbreviated transcription (Latin):
malediceretur non maledicebat:
cum pateretur non comininabatur.
Tradebat autem uidicanti se in iuste
qui peccata nr̃a ipse pertulit in cor
gͦ nemo est credentium dilectissum
cui dona neganda sint gr̃ȩ. ita ne¬
mo est qui non sit. xp̃iane debitor
discipline: quia & si remota est my¬
stice legis asperitas: uoluntarie ta¬
men obseruantiȩ creuit utilitas. di¬
cente euuangelista ioħe. quia lex
per moysen data est: gr̃a autem &
ueritas per iħm. xp̃m facta est. Om¬
nia etenim que scđm legem. siue
in circum cysione carnis. siue indi¬
uersitatibus hostiarum. siue in sab¬
bati obseruantia precesserunt.xp̃m
testificata: xp̃i sunt gr̾am prelocuta
&e ipse est funs legis: non euacuando
significationes eius: sed implendo.
Qui licet idem sit auctor ueterum qui
nouorũ. figuratarum tamen ꝓmissi¬
onũ sacramenta mutauit. quia pro¬
missa ꝑfecit: & denuntiationib ces¬
sationem imposuit. qm̃ denuntiat᷑
aduenit. In preceptis autẽ moralib.

Expanded text:
non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur: tradebat autem judicanti se injuste. Qui peccata nostra ipse pertulit in corp. Sicut ergo nemo est credentium, dilectissimi, cui dona neganda sint gratiae, ita nemo est qui non sit Christianae debitor disciplinae: quia etsi remota est mysticae legis asperitas, voluntariae tamen observantiae crevit utilitas, dicente evangelista Joanne: Quia lex per Mosen data est, gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est . Omnia enim quae secundum legem, sive in circumcisione carnis, sive in diversitatibus hostiarum, sive in sabbati observantia praecesserunt, Christum testificata, Christi sunt gratiam praelocuta. Et ipse est finis legis , non evacuando significationes ipsius, sed implendo. Qui licet idem sit auctor veterum qui novorum, figuratarum tamen promissionum sacramenta mutavit, quia promissa perfecit: et denuntiationibus cessationem imposuit, quoniam denuntiatus advenit. In praeceptis autem moralibus
Abbreviated transcription (Latin):
non uirtus: ut cum suo creatori cre¬
atura ẽẽt unita. nichil assumpto di¬
uinum. nichil assumenti deesset hu
quib dam uelaminibus fuerit obũ¬
bratum: non tamen ita obtectũ est.
ut scõꝵ qui ab initio usq ad aduen¬
tum dnĩ laudabiles extiterunt in¬
tellectui negaretur. cum & ꝓpheti¬
cis uerbis & rerum gestarum signi-¬
ficationib salus que in xp̃o erat uen¬
tura ꝓmissa sit: quã non solũ qui p̃¬
dicabant adepti sunt. sed etiam om¬
nes qui p̃dicantib crediderunt.
Una enim fides iustificat uniuerso¬
rũ tempoꝵ scõs: & ad eandem spem
confitemur factũ. uel patres nr̃i ad¬
orauere faciendum. Hec inter uidȩ¬
os atq gentiles ulla distinctio est. Si¬
quidem sicut ait apłs. circumeysio ni¬
chil est. & preputiũ nichil est: sed
obseruatio mandatoꝵ dei. Quȩ si cũ¬
fidei integritate seruentur. ueros a-¬
brahȩ filios id est ꝑfectos faciunt
xp̃ianos. dicente eodem apło: quicũq

Expanded text:
non virtus: ut cum suo Creatori crenon virtus: ut cum suo Creatori creatura esset unita, nihil 244 assumpto divinum, nihil assumenti deesset humquibusdam velaminibus fuerit obumbratum, non tamen ita obtectum est ut sanctorum, qui ab initio usque ad adventum Domini laudabiles exstiterunt, intellectui negaretur: cum et propheticis verbis, et rerum gestarum significationibus, salus quae in Christo erat ventura, promissa sit: quam non solum qui praedicabant adepti sunt, sed omnes etiam qui praedicantibus crediderunt. Una enim fides justificat universorum temporum sanctos, et ad eamdem spem confitemur factum, vel patres nostri adoravere faciendum. Nec inter Judaeos atque gentiles ulla distinctio est. Siquidem, sicut ait Apostolus, circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei ; quae si cum integritate fidei serventur, veros Abrahae filios, id est perfectos faciunt Christianos, dicente eodem Apostolo: Quicumque