comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
acciꝑe de manu dñi meruit at testis dñi
iłi p̃ciosus. sidereũ senatũ possedit. Ipsũ ꝙ
locũ eminentis manus olei edificatione
signauit: Sc̃oꝵ quoꝙ corporibus digna
ueneracione sepultis eoꝵ uestimenta.
Tunica uidelic&. ciliciũ & caligȩ dionisii
p̃ciosi. Et casula scĩ rustici archi prbi. atq
dalmatica beati eleutherii archi diaconi.
exceptis portionibus quȩ ꝓreliqui is electoꝵ
dñi a fideliũ deuoc ione sũp̃tȩ sunt usq hodie
debiti cultus reuerentia conseruant᷑. Quorũ
meritis & p̃cibus eadem uenerabilis femina
in noĩe scȩ̃ trinitatis exaqua & sp̃ũ scõ renata.
ex cubias apud eoꝵ corpora quã diu suꝑ uixerat
celebrans. in bona confessione a fonuersacione
xp̃iani & beati dẏonisii patrociniis de uotissi¬
mi. basilicã suꝑ p̃ciosoꝵ martyrũ corpora.
magno sũptu cultuq eximio. construxerunt
Quoꝵ miraculoꝵ insignia nonsolũ sermo ñ

Expanded text:
accipere de manu Domini meruit, atque testis Jesu accipere de manu Domini meruit, atque testis Jesu Domini pretiosus sidereum senatum possedit, ipsumque locum eminentis mausolei aedificatione signavit. Sanctorum quoque corporibus digna veneratione sepultis, eorum vestimenta, tunica videlicet, cilicium, et caligae Dionysii pretiosi, et casula sancti Rustici, archipresbyteri, atque dalmatica beati Eleutherii archidiaconi, exceptis portionibus quae pro reliquiis electorum Domini, a fidelium devotione sumptae sunt, usque hodie debiti cultus reverentia conservantur, quorum meritis et precibus, eadem venerabilis femina, in nomine sanctae Trinitatis ex aqua et Spiritu sancto renata, excubias apud eorum corpora, quandiu supervixerat, celebrans, in bona confessione ac conversationeChristiani et beati Dionysii patrociniis devotissimi, basilicam super pretiosorum martyrum corpora, magno sumptu, cultuque eximio construxerunt:Quorum miraculorum insignia, non solum sermo non
Abbreviated transcription (Latin):
etiam certo notamine ad signare ꝓcurant.
Exquo eadẽ dĩ futura plenius femina : ac sibi
college xp̃iani int̾ nocturna secreta silentia.
p̃scripta martẏrũ corpora tollentes beati
dẏonisii corpori coniunxerunt. & uene¬
ratione qua int̾ ꝑsecutoꝵ rabiem poterant
de uotissime frequentabant: Facta de inceps
sacione: nec suũ seges negauit obsequium :
quȩ tali . ẽ. fecundata pinguedine. Atꝙ
sic se in eã beneficiũ ub̾tatis effudit. ut centu¬
plicatos fructus deuotissima cultrix ad qui¬
rer&. et patria mereret᷑ salutẽ :
locũ tantoꝵ martyrũ ossa seruantẽ. qua
oportuit honorificentia una cũ scĩs dñi sa¬
cerdotibis & fideliũ turbis reuerentissime
satis aggredit᷑. & in cõparabile thesaurũ
quẽ diu sibi & posteris ꝓfurũ seruauit.
omnibus patent᷑ eadẽ sacratissima diȩ inno¬
tuit. Quabeatus dyonisius cũ sociis suis tri¬
umphans agonẽ expleuit. & coronã uictoriȩ

Expanded text:
etiam certo notamine assignare procurant. etiam certo notamine assignare procurant. Ex quo eadem Dei futura plenius femina, ac sibi collegae Christiani, inter nocturna secreta silentia, praescripta martyrum corpora tollentes, beati Dionysii corpori conjunxerunt, et veneratione, qua inter persecutorum rabiem poterant, devotissime frequentabant. Facta deinceps satione, nec suum seges negavit obsequium, quae tali est fecundata pinguedine, atque sic se in eam beneficium ubertatis effudit, ut centuplicatos fructus devotissima cultrix acquireret, et patria mereretur salutem. locum tantorum martyrum ossa servantem, qua oportuit honorificentia una cum sanctis Domini sacerdotibus et fidelium turbis reverentissime satis aggreditur, et incomparabilem thesaurum, quem diu sibi et posteris profuturum servavit, omnibus patenter eadem sacratissima die innotuit, qua beatus Dionysius cum sociis suis triumphans agonem explevit, et coronam victoriae
Abbreviated transcription (Latin):
buptismi gr̃aꝰ ꝑuenire se desiderare. & m̃te
de monstrabat & oꝑe : dĩ miscđia inspirata.
mactȩ uirtutis confiliũ appetiuit. Adꝙ con¬
uiuiũ uenire postulat sc̃oꝵ corporũ ꝑditores.
Et dũ eis copiã oblate humanitatis expendit.
Amemoria eoꝵ quȩ susceperant agenda dis¬
cussit Fidelibusq suis & familiaris uoti cons¬
ciis secreta ordinacione cõmittit: ut subtrac¬
ta furto p̃ciosa corpora beatoꝵ diligens e¬
labora: occultare ꝓuisio. Qui dominȩ uolun¬
tate & iussione cõꝑtã festinant̃ qđ eis p̃ceptũ
fuerat exequunt᷑ furtũq laudabile qđ
nemini damnũ intulit. & omnibus piȩ
credentibus lucrũ maximũ contulit. sexto
amemorata urbe lapide. Insulcis autũ na-¬
libus quos tunc seminibus iacendis p̃scripta
matrona in habundantia parabat aratitiũ
speciẽ agricolarũ p̃tendentes. uelut quidã
ruralis oꝑis laborantes abscondunt. Locũ

Expanded text:
baptismi gratiam pervenire se desiderare, et mente baptismi gratiam pervenire se desiderare, et mente demonstrabat et opere, Dei misericordia inspirata, mactae virtutis consilium appetivit, atque ad convivium venire postulat sanctorum corporum perditores. Et dum eis copiam oblatae humanitatis expendit, a memoria eorum quae susceperant agenda, discussit, fidelibusque suis et familiaris voti consciis secreta ordinatione committit, ut subtracto furto pretiosa corpora beatorum diligens laboret occultare provisio. Qui dominae voluntate et jussione comperta, festinanter, quod eis praeceptum fuerat exsequuntur, furtumque laudabile, quod nemini damnum intulit, et omnibus pie credentibus lucrum maximum contulit, sexto a memorata urbe lapide, in sulcis autumnalibus, quos tunc seminibus jacendis, praescripta matrona in abundantia parabat arantium, speciem agricolantium praetendentes, velut quiddam ruralis operis laborantes abscondunt: locum
Abbreviated transcription (Latin):
eccłam reuersus omnibus quȩ st̃ mundi relic¬
mero ẽ. sociatus. ceterũ metuentes ꝑ secutores
& gentiliũ falange. ne conuersi populi fide¬
lissima ꝓbataq deuocio scoꝵ corpora rustici
& eleutherii que in monte ubi ipsi una cũ
beato dẏ onisio fuerant martiritati iacebant
ꝓfutura sib ad patrociniũ colligerent & tu¬
mularent inito consilio eligunt tetris sequane
ꝓfundisq gurgitibus martyrũ corpora ꝑͦ¬
denda cõmittere  Quȩ inposita nauibus
ad ꝓuisũ gurgitẽ. ministros iubent de mer¬
genda ꝑferre : Sed ds̃ om̃p̃s p̃scius futuroꝵ
qui mutat tẽpus. & qđ p̃destinauit. non
mutat consiliũ. Qui malũ olofernis conceptũ
prudentia. bene uolentis feminȩ inmutauit
iniquoꝵ consilia suae deposicionis arti. indus
paganoꝵ ad huc erroribus necessitate potius.
quã uoluntate teneret᷑ ad dieta. conuerti
tam̃ ad fidẽ xp̃i ꝑ exẽpla martẏrũ atꝙ ad

Expanded text:
Ecclesiam reversus, omnibus quae sunt mundi relicEcclesiam reversus, omnibus quae sunt mundi relicmero est sociatus. Caeterum metuentes persecutores et gentilium phalanges, ne conversi populi fidelissima probataque devotio, sanctorum corpora Rustici et Eleutherii, quae in monte, ubi ipsi una cum beato Dionysio fuerunt martyrisati, jacebant, profutura sibi ad patrocinium colligerent, et tumularent, initio consilio, eligunt terris Sequanae profundisque gurgitibus martyrum corpora perdenda committere. Quae imposita navibus, ad provisum gurgitem ministros jubent demergenda perferre; sed Deus omnipotens praescius futurorum, qui mutat tempus, et quod praedestinavit non mutat consilium: qui malum Holophernis conceptum prudentia benevolentis feminae immutavit, iniquorum consilia suae dispositionis arti, industpaganorum adhuc erroribus necessitate potius quam voluntate, teneretur addicta, converti tamen ad fidem Christi, per exempla martyrum, atque ad
Abbreviated transcription (Latin):
incedere Sed quã quã sit mirũ. non ẽ. tam̃
difficile p̃ciso capite scĩssimi uiri corpus
angłico ministerio inmuͦndũ uiuentis am¬
bulare cũ idẽ ds̃ sua omnia potentia efflato
spũ cadauer eius facile ꝓpt̾ fidei suȩ cõm̃da¬
tionẽ quã isdẽ suus fidelis seruus p̃dicauerat
facile ut ira potuit regere qui id ipsum
corpus depuluere terrȩ conpingens sp̃u
quo uegetaret᷑ dignatus . ẽ. inspirare. eun-¬
dẽq redactũ incinerẽ dignabit᷑ reparare
& qua utrerat anima uiuidũ ꝑ henniter
reddere. Qđ stupen dũ miraculũ cũ suꝑnis
fata larcia conspexciss& ꝓsiliuit in infideliũ
sanguini sui fonte ab inmundicia i doloꝵ
occubuit baptitata in remissione peccatorũ.
Cuꝰ filius uisbius quẽ exp̃scripto lisbio uiro
suo susceperat romã ductus domiciano eius¬
pilato ꝑtres caesares militauit. & sub scõ masso
ep̃o quit̾cius abeato dyonisio parisioꝵ rexit

Expanded text:
incedere. Sed quanquam sit mirum, non est tamen incedere. Sed quanquam sit mirum, non est tamen difficile, praeciso capite, sanctissimi viri corpus angelico ministerio in modum viventis ambulare, cum idem Deus sua omnipotentia efflato spiritu, cadaver ejus facile propter fidei suae commendationem, quam idem suus fidelis servus praedicaverat facile ut iret, potuit regere, qui idipsum corpus de pulvere terrae compingens, spiritum, quo vegetaretur, dignatus est inspirare: idemque redactum in cinerem dignabitur reparare, et qua vixerat anima, vividum perenniter reddere. Quod stupendum miraculum, cum superius fata Larcia conspexisset, prosiluit in infidelium sanguinis sui fonte ab immunditia idolorum occubuit baptizata in remissionem peccatorum. Cujus filius Visbius, quem ex praescripto Lisbio viro suo susceperat, Romam ductus, Domitiano evespillatoper tres Caesares militavit, et sub sancto Masso episcopo, qui tertius a beato Dionysio Parisiorum rexit
Abbreviated transcription (Latin):
dulci sonis dm̃ laudans. sed & cȩlos potentia
diuinoꝵ spirituũ innumerabilia agmin̾a
sunt audita. canore inestimabilis suauitatis
modul antia gła tibi dne adiuneto frequen¬
tuis allelua Nam ꝓ ut discerm potuit
tantus auditꝰ uelut alt̾nati chori angelici
hec & alia quoꝵ intellectus ñ potuit ꝑcipi
concinebant : Qđ uidentes & audientes in¬
numeri populi & multi & iam ꝑsecutorũ.
in dm̃ erediderunt: Noncredentes autem
nimio terrore ꝑculsi quiq in suas partes
dignacioniꝰ mirificatũ scm̃ suũ incȩlis. talit̃
de monstrare in terris: qui ad ferocissimos
populos inclitus nuncius & confessor ipsius
p̃ciosus succensus igne diuini amoris cons¬
tant᷑ sustinuit supplicia passionis. et ꝑ in¬
manitatẽ tormentoꝵ ꝑuenit ad societatẽ
angłoꝵ. Nẽpe nouu prius & inauditum
miraculũ exanime corpus uiuentis currere
more. & hominẽ iam mortuũ recto gressu

Expanded text:
dulcisonis Deum laudans. Sed et coelos petentia dulcisonis Deum laudans. Sed et coelos petentia divinorum spirituum innumerabilia agmina sunt audita, canore inaestimabilis suavitatis modulantia: Gloria tibi, Domine, adjuncto frequentius, Alleluia. Nam prout discerni potuit tantus auditus, velut alternatim chori angelici, haec et alia, quorum intellectus non potuit percipi, concinebant. Quod videntes et audientes innumeri populi, et multi etiam persecutorum, in Dominum crediderunt. Non credentes autem, nimio terrore perculsi, quique in suas partes dignationi mirificatum sanctum suum in coelis taliter demonstrare in terris, qui ad ferocissimos populos inclytus nuntius et confessor ipsius pretiosus, succensus igne divini amoris, constanter sustinuit supplicia passionis, et per immanem tormentorum pervenit ad societatem angelorum. Nempe novum, prius et inauditum, miraculum, exanime corpus viventis currere more, et hominem jam mortuum recto gressu
Abbreviated transcription (Latin):
tu ciuitatis ꝓxp̃i nomine çȩsa & diuersissi¬
mis hac antea in auditis suppliciis t̃. ad fecta
ut parisius uideretur impletũ qđ de hierłm
ꝓphetico uaticinio fuerat ꝓoratũ Posuert
mortalia feruoꝵ tuoꝵ incircuitui eius:
& ñ erat qui sepdira Nãq ad declaranda
martyris & galliarũ pͥmifat ds̃ merita
głosa. ut ubi salutifer primo ceperat frutꝰ
oriri. Hec amplius głȩ ipsius patera trium¬
ꝑbus. maximꝰ cunctos adsistentes horror¬
inuasit : Pac lux ineffabilis cunctis resplen¬
duit beatissimi dẏonisii se cadauerꝰ
erexit : scãꝙ manu caput acorpore dbla¬
bra lictoris truncatũ angelico ductu gres
re: & facta ẽ comes multitudo celestis ex¬
ercitus exanimi eius corpori caput ꝓpriũ
ab ipso monte ubi fuerat de collatus ꝑ
duo fere milia deportanti: usq ad locũ
in quo nunc dĩ disposicione & sua electione
requiesc. nt humatu. sine cessacione ymnns

Expanded text:
tu civitatis pro Christi nomine caesa et diversissitu civitatis pro Christi nomine caesa et diversissimis ac antea inauditis suppliciis est affecta, ut Parisiis videretur impletum quod de Hierusalem prophetico vaticinio fuerat peroratum: posuerunt mortalia servorum tuorum in circuitu ejus, et non erat qui sepeliret. Namque ad declaranda sancti martyris et Galliarum primi sacerdotis merita gloriosa, ut ubi salutifer primo coeperat fructus oriri, eo amplius gloriae ipsius pateret triumphus, maximus cunctos honor assistentes invasit, ac lux ineffabilis cunctis resplenduit; et beatissimi Dionysii se cadaver erexit, sanctaque manu caput a corpore dolabra lictoris truncatum, angelico ductu gressre. Et facta est comes multitudo coelestis exercitus exanimi ejus corpori caput proprium, ab ipso monte, ubi fuerat decollatus, per duo fere millia deportanti usque ad locum, in quo nunc Dei dispositione et sua electione requiescit humatum, sine cessatione hymnis
Abbreviated transcription (Latin):
Nunc iam dñe ꝑ corona martȩrri cũ fr̃ibis
meis seruitit⁊s suscipe me. Tuosq tuȩ custodi ȩ¬
endo cõmendo. quos ministerio nr̃o & tibi
tuo sanguine ad quisisti. cunctos etiam qui te
ꝑ nos in nomine tuo petierint ut pollicitus es
eleutberius canctiq fideles & multi etiam
paganoꝵ qui eũ lamentantes ꝓsequebant᷑
respondissent amen. i positis genibus et
ꝓtensis ceruicibꝰ uno eodẽq mom̃to hebetatis
scđm principis p̃ceptũ securibus de collatist᷑
atq in hac fidei constantia ꝑmanentes red¬
dentes terrȩ corpora beatas çelo animas
intuler̃t : Taliq ad dñm meruerunt ꝓfesio¬
ne migrare. ut amputatis capitibus ad hue
lic& p̃cisis capitibus qđ ore iam sũpserat.
sermonibus estuabat ardor: Vere beata
nimiũ & dõnr̃o grata societas. Int̾ quos nec
primꝰ alt̃ potuit eẽ. nec tercius sed trinitatẽ
confitentes trino meruerunt decorari mar¬

Expanded text:
nunc jam, Domine, per coronam martyrii cum fratribus nunc jam, Domine, per coronam martyrii cum fratribus meis servis tuis suscipe me: tuosque tuae custodiae commendo, quos ministerio nostro, et tibi tuo sanguine acquisisti: cunctosque etiam, qui te, per nos in nomine tuo petierint, ut pollicitus es,Eleutherius, cunctique fideles, et multi etiam paganorum, qui eum lamentantes prosequebantur, respondissent, amen: positis genibus, et otensis cervicibus, uno eodemque momento, hebetatis, secundum praeceptum principis, securibus decollati sunt: atque in hac fidei constantia permanentes, reddentes terrae corpora, beatas coelo animas intulere. Talique ad Dominum meruere professione migrare, ut amputatis capitibus adhuc plicet praecisis capitibus, quod ore jam sumpserat, sermonibus aestuabat ardor. Vere beata nimium et Deo nostro grata societas, inter quos nec primus alter potuit esse, nec tertius: sed Trinitatem confitentes, trino meruere decorari mar
Abbreviated transcription (Latin):
bat inse poenã. ut maioꝵ eẽt. uictoria : Confli¬
gebant int̾se illinc carnifices. hinc palmata
uox martȩris. Ambiebat supplicia cut torm̃to
crescente. crescer& et corona: Qua ꝓpter
iterũ uelut abinicio uirgis in conspectu omniũ
scĩ martẏres nudi cesi & suis uestibus re induti.
eregione idolii mereurti ad locũ constitut᷑u
educti ad decollationẽ sunt genua. flectere
pandens manus & oculos ad celos erigens ait :
dsdĩ meus qui creastime & gr̃ãtua inuita banc
induxistime. Qui aetnã sapientia tua dociusti
me & consilia secretoꝵ tuoꝵ non absconedisti
multis consolatus esme. & fuisti metũ in omni¬
bus atdque cũq ꝑrexi. tibi grͣas ago ꝓcunctis
quȩ fecisti & ostendisti michi atq dignatus es
oꝑari ꝑme . Maxime quia nunc humilita tẽ
meã uisitasti ꝑte & uocasti senectutt̃ meam
tuo desiderio fatigata adte. sciens quia iam
exmulto tẽpore Targius concupiui uidere te.

Expanded text:
bat in se poenam, ut major esset victoria. Conflibat in se poenam, ut major esset victoria. Confligebant inter se, illinc carnifices, hinc palmata vox martyris. Ambiebat supplicia, ut tormento crescente, cresceret et corona. Quapropter iterum, velut ab initio, virgis in conspectu omnes sancti martyres nudi caesi, et suis vestibus reinduti, e regione idoli Mercurii, ad locum constitutum educti, ad decollationem sunt genua flectere jexpandens, et oculos ad coelos erigens, ait: Deus, Deus meus, qui creasti me, et gratia tua in vitam hanc induxisti me, qui aeterna sapientia tua docuisti me, et consilia secretorum tuorum non abscondisti nibus multis consolatus es me, et fuisti mecum in omnibus, ad quaecunque perrexi; tibi gratias ago pro cunctis quae fecisti et ostendisti mihi, atque dignatus es operari per me. Maxime quia nunc humilitatem meam visitasti per te, et vocasti senectutem meam, tuo desiderio fatigatam, ad te: sciens quia jam ex multo tempore largius concupivi videre te;
Abbreviated transcription (Latin):
gitis. mortuoꝵ quos seduxistis cadauera in¬
felicit᷑ inhumata & torm̃toꝵ adhuc signa
seruantia euntes cernite & si non resipueritis
infelicitatẽ eoꝵ infelicitate excedite & in¬
felicit᷑ ut desideratis obite: Ad hanc uocẽ
xp̃i martires dionisius. rusticus & eleutheriꝰ
inagonia pari confessione fidei & uirtu¬¬
tis constantia roborati. post nimia torm̃ta
głosũ compellere martyriũ elegerunt.
Et iudicis abstracti conspectibus ac funeribus
sibi scõꝵ extensis diuina iusta & occulta
laudauere iudicia. Qui sic eos in p̃senti humi¬
liare disponit : quos incelesti regno tã głose
exaltari ante omne tẽpis decrecũt. de inde
terrore sub iuncto multisq in iuriis & ñ
antea ꝑlatis suppliciis macerati. xpĩ se fa¬
mulos magna cenfessionis uoce ꝓnunciant.
Lacerabaturq p̃cipue sc̃sdi sacerdos humana
rabiȩ scui seruiuit & bestiȩ. Qui p̃currebut
ad torm̃ta ne tarde irit adgłam Proudca¬

Expanded text:
gitis, mortuorum quos seduxistis, cadavera ingitis, mortuorum quos seduxistis, cadavera infeliciter inhumata, et tormentorum adhuc signa servantia, euntes cernite, et si non respueritis, infelicitatem eorum infelicitate excedite, et infeliciter, ut desideratis, obite. Ad hanc vocem Christi martyres, Dionysius, Rusticus et Eleutherius, in agonia pari confessione fidei et virtutis constantia roborati, post nimia tormenta gloriosum complere martyrium elegerunt. Et judicis abstracti conspectibus, ac funeribus sibi sanctorum ostensis, divina justa et occulta laudavere judicia, qui sic eos in praesenti humiliare disponit, quos in coelesti regno tam gloriose exaltari ante omne tempus decrevit. Deinde terrore subjuncto, multisque injuriis et ante perlatis suppliciis macerati, Christi se famulos magna confessionis voce pronuntiant: lacerabaturque praecipue sanctus Dei sacerdos humana rabie, cui servivit et bestia: qui praecurrebat ad tormenta, ne tarde iret ad gloriam. Provoca
Abbreviated transcription (Latin):
municare debebant. resplenduit huiusmodi
lur decelo suꝑ eũ & om̃s qui ibi aderant
qualẽ nemo eoꝵ antea uiderant. In qua
ueniens apparuit ei dñs iħs xp̃s & iam cunc
tis uidentibus quibus. ẽ. datũ uidere cum
multitudine angłoꝵ. & accipiens panem
scm̃ dedit illi dicens Accipe hoc care meus
qđ mex cõplebo tibi una cũ patre meo. q̃m
mecũ. ẽ. maxima merces tua. & his qui au¬
dierint te salus in regno meo: Nunc facies
fortit̾ & memoria tua erit in laude. Dilec¬
tio autẽ & benignitas quã habes. sẽꝑ ꝓquibus¬
cũq petierit impetrabit: Huius uero t̃ribił
& admirandȩ spectaculi misterio. quã quã
adhuc pagana. curiositate. tam̃ miraculoꝵ
sollicita: p̃dicta larcia int̾ erat: His quoꝙ̃
de squalore carceris educentis. p̃fecti obtu¬
tibus iterũ p̃sentarunt Quibus p̃fectus ait:
Si prudenti consilio tandẽ aduitã tenditis.
immolate diis & uiuite: Si uero mori eli¬

Expanded text:
municare debebant, resplenduit hujus modi municare debebant, resplenduit hujus modi lux de coelo super eum et omnes qui ibi aderant, qualem nemo eorum antea viderat: in qua veniens aptis videntibus, quibus est datum videre, cum multitudine angelorum: et accipiens panem sanctum, dedit illi, dicens: Accipe hoc, chare meus, quod mox complebo tibi una cum Patre meo: quoniam mecum est maxima merces tua, et his qui audierint te, salus in regno meo. Nunc facies fortiter, et memoria tua erit in laude, Dilectio autem et benignitas, quam habes semper, pro quibuscunque petierit, impetrabit. Hujus vero terribilis et admirandi spectaculi mysterio, quanquam adhuc pagana curiositate, tamen miraculorum sollicita, praedicta Larcia intererat. CAPUT XXX.de squalore carceris educentes, praefecti obtutibus iterum praesentarunt. Quibus praefectus ait: Si prudenti consilio tandem ad vitam tenditis, immolate diis, et vivite: si vero mori eli
Abbreviated transcription (Latin):
& ad poenas similes uoto ꝓmtissimo ꝓperan¬
tes. uincti differunt᷑ ñ dimittunt᷑: Cũ que
extincto adoracionẽ eius fornacis incendio
beatꝰ dñi pontifex dẏonisius fuiss& splendidior
auro eductus. patibulo cruciarĩ aȩstipitis torm̃¬
taliũ instrum̃toꝵ c̃fixione appendit᷑: Ainde
p̃dicans. diutius tortus. nec mortuus deponitꝰ᷑:
Et in carcere glaucini. tressimul electi dñi
cũ fideliũ multitudine recludunt᷑: duce¬
bant᷑ sane adelicto obligatis iusti inuinculis.
condemnandi adamnatis. & in nocentes a no-¬
centibus exponunt᷑. Ubi cũ post multas &
ꝑ necessarias populi. ꝗui eũ sequendo carcerẽ
inruperant ex cogitationes & ad absentes
directa institucionũ p̾cepta. dñica missarũ
solemnia ut confirmarent᷑ participationẽ
corporis & sanguinis dñi nr̃i iłu xp̃i fideles.
uelut iam incelis positus celebrara : hora
qua frangebat᷑ panis scs̃ quo ipse & popłs cõ¬

Expanded text:
et ad poenas similes voto promptissimo properanet ad poenas similes voto promptissimo properantes, vincti differuntur, non dimittuntur. Cumque exstincto ad orationem ejus fornacis incendio, beatus Domini pontifex Dionysius fuisset splendidior auro eductus, patibulo cruciarii stipitis, tormentalium instrumentorum confixione appenditur. Unde praedicans, diutius tortus nec mortuus, deponitur, et in carcere Glaucini, tres simul electi Domini, cum fidelium multitudine recluduntur. Ducebantur sane a delicto obligatis, justi in vinculis, condemnandi a damnatis, et innocentes a nocentibus exponuntur. Ubi cum post multas et pernecessarias populi, qui eum sequendo, carcerem irruperant, exhortationes, et ad absentes directa institutionum praecepta, Dominica missarum solemnia, ut confirmarentur participatione corporis et sanguinis Domini fideles, velut jam in coelis positus celebraret: hora, qua frangebatur panis sanctus, quo ipse et populus com
Abbreviated transcription (Latin):
dixisti. cũ transieris ꝑignẽ flãma ñ nocebit
te. & de disti periculosiorẽ ignẽ incupiditati¬
bus uincere. fic& ad nominis tui głam han̾c
ad ustionẽ me superare: & sic cũ ambusto
toto corpore fuisse leuatus ad bestias ferocissi¬
mas inrabiem multo ie iuno excitatas ꝓiectꝰ
hibi git᷑. Quas cũ impetu ualidissimo consperis¬
sa accurrere. contra eas faciens signũ crucis.
& si proiens inçelũ ait: Tudñẽ qui sẽꝑ idem es
ad esto nunc michi eandẽ potentiã exerendo.
quã inlacu seruo tuo daniheli miserie or diter
contulisti. ꝑuenientes autẽ adeũ bestiȩ man-¬
suetissime ꝓcidebant ei Preparant᷑ quoq ei
ingentia libani incendia. tinea uir dñi sc̃s
ut inlesus hac etiam ꝑpetui torm̃ti imaginaria
concrematione egrediar. Roreꝙ tui scĩ sp̃s
hos fidei mȩȩ sedes rogos quirũpheã ignitã
incustodia paradisi eruoraris tui latice fide¬
libus tuis ad uitã p̃bens transitũ extincxisti.

Expanded text:
r ignem, flammae non nocebunt te: et dedisti mihi periculosiorem ignem in cupiditatibus vincere, fac et ad nominis tui gloriam hanc adustionem me superare, et sic cum ambusto toto corpore fuisset levatus, ad bestias ferocissimas, in rabiem multo jejunio excitatas, projectus subrigitur. Quos cum impetu validissimo conspexisset accurrere, contra eas faciens signum crucis, et suspiciens in coelum, ait: Tu, Domine, qui semper idem es, adesto nunc mihi, eamdem potentiam exerendo, quam in lacu servo tuo Danieli misericorditer contulisti. Pervenientes autem ad eum bestiae, mansuetissime procidebant ei. Praeparantur quoque ingentia clibani incendia, et in ea vir Domini S. iste, ut illaesus hac etiam perpetui tormenti imaginaria concrematione egrediar: roreque tui sancti Spiritus, hos fidei meae sedes rogos, qui rhomphaeam ignitam in custodiam paradisi, cruoris tui latice, fidelibus tuis ad vitam praebens transitum, exstinxisti.
Abbreviated transcription (Latin):
cionẽ reducti. in catastis extensi. & flagella¬
ti gr̃as dño referebant Iunc beatissimus &
acceptabilis xp̃q hostia dẏonisiꝰ inoculis
suoꝵ suꝑ lectũ ferreũ suꝑ positis flãmis nudus
extensus est & cantabat dicens Ignitum
eloquiũ tuũ dñe uehem̃t̃. & seruus tuus
dilexit illud Propterea dñe iħu xp̃e om̃i

Expanded text:
tionem reducti, in catastis extensi et flagellationem reducti, in catastis extensi et flagellati, Domino gratias referebant. Tunc beatissimus et acceptabilis Domino hostia Dionysius, in oculis suorum super lectum ferreum, suppositis flammis, nudus extensus est et cantabat, dicens: Ignitum eloquium tuum, Domine, vehementer, et servus tuus dilexit illud. Propterea, Domine Jesu Chri
Abbreviated transcription (Latin):
ad loca penalia ducti sunt. & in conspectu
scõꝵ rustici & eleutherii ut tormentorum
ipsius t̃rore ab intentione sua resipiscerent
p̃ciosus cãpi dictor eoꝵ & fortissimus athleta
dñi dẏonisius expoliat᷑. & toto corpore nuda¬
tas at̾nis militũ termonibus uicissi flagellat᷑
nec uincit᷑. Qui int̾̃ crepitas uerberũ dĩ
głam conlaudare & cõmilitones suos ut ad
hec se inuictos p̃parent cõmonere. om̃sq fide¬
les ut hinc in dominica fide corroborentur
ñ desinit p̃dicare dicens
Haudẽ dñi loquet᷑ osmeũ. & benedicat om̃is
incorpore meo qđ est gła ur̃a : Ouiri fideles
& dilectissimi fr̃s : ideoq uidete nede ficiatis
in tribulationibus meis : sed magis armentur
gellantur etiam rusticus & eleutherius satis
acerrime. & inm̃so catenarũ pondere simul
sȩĩ dñi onerant᷑ & mnergastulũ tenebrosismi
carceris retrudunt᷑ In deniq ad p̃fecti audi¬

Expanded text:
ad poenalia loca ducti sunt, et in conspectu ad poenalia loca ducti sunt, et in conspectu sanctorum Rustici et Eleutherii, ut tormentorum ipsius terrore ab intentione sua resipiscerent, pretiosus campiductor eorum, et fortissimus athleta Domini Dionysius exspoliatur, et toto corpore nudus, a ternis militum ternionibus vicissim flagellatur, nec vincitur. Qui inter crepitus verberum Dei gloriam collaudare, et commilitones suos, ut ad haec se invictos praepararent, commonere: omnesque fideles, ut hinc in Dominica fide corroborarentur, non desinit praedicare, dicens: Laudem Domini loquetur os meum, et benedicat omnis corpore meo: quod est gloria vestra, o viri fideles, et dilectissimi fratres. Ideoque videte, ne deficiatis in tribulationibus meis, sed magis armentur PUT XXVIII. Flagellantur etiam Rusticus et Eleutherius satis acerrime, et immenso catenarum pondere simul sancti Domini onerantur, et in ergastulum tenebrosissimi carceris retruduntur. Indeque ad praefecti audi
Abbreviated transcription (Latin):
tandũ fidelit̾ predicamus:
unc p̃fectus dixit Non michi iusũ. ẽ. de his
quiddã uobiscũ agere p̃sertĩ cũ te de crepite
pessime senectutis. nimia ȩloquentia & ꝓfun¬
dissimoꝵ uerboꝵ tergi uersacione atq ultra
naturã hominũ inpopuli seductione. una cũ
magicis prestigiis orbi pene romano callere
in notuerit : Ex his enĩ rome satis audiuimꝰ.
Tantũ edicͥto si magni principis domiciani
iussis obedire. & in mortaliũ deoꝵ iura uene¬
rari disponitis Sin autẽ : ñ uerboꝵ sedues¬
berũ conflictatione. uobiscũ uirilit̃ de certabo:¬
Cũꝙ hec agerent᷑ & secũ p̃fectus scilic& et
scĩ dñi quererent᷑ : quȩdã inolitȩ familiȩ
matrona. Nobilis multo comitatu stipre sectũ
ionico agnomine makario uirũ suũ lisbiũ
magicis artibus m̃te captu & eius transgres¬
sionibus sociatũ. Qui statĩ quesitus. reꝑtus. ẽ.
& adductus. atq in xp̃i nomines ẽfessione
p̃fecto dictante sententiã. trans missus est

Expanded text:
tandum, fideliter praedicamus. Tunc praefectus dixit: Non mihi jussum est de his quiddam vobiscum agere, praesertim cum te decrepitae et pessimae senectutis nimia eloquentia, et profundissimorum verborum tergiversatione, atque ultra naturam humanam in populi seductione, una cum magicis praestigiis, orbi pene Romano callere innotuerit. Ex his enim Romae satis audivimus; tantum edicito si magni principis Domitiani jussis obedire, et immortalium deorum jura venerari disponitis; sin autem, non verborum, sed verberum conflictatione vobiscum viriliter decertaboue haec agerentur, et secum, praefectus scilicet et sancti Domini, quaererentur, quaedam inclytae familiae matrona nobilis, multo comitatu stipata, Ionico, agnomine Macario, virum suum Lisbium magicis artibus mente captum, et ejus transgressionibus sociatum. Qui statim quaesitus, repertus est et adductus, atque in Christi nominis confessione, praefecto dictante sententiam mortis excipiens,
Abbreviated transcription (Latin):
pallio toto purpureo aureo int̾ stellato. &
sermocinabant᷑ int̾ se lȩtantes. Dixit que
bonꝰ pastor domnus petrus. Hic fr̃ nr̃t
postulat sanitatẽ & dixit beatus domnus
paulus : Modo sanabit᷑. & ad ꝓpinquans.
misit manũ suã ad pectus domni dionisii
amicabilit̾. respexitq ad domnũ petrũ:
Et dixit domnus petrus ad domnũ dionisiũ
hilarit̃ : Tua gr̃a. ẽ. sanitas eiꝰ Et statim
beatus dẏonisius turibulũ incensi & palmã
in manu tenens cũ presbitero & dia cono
qui in parte stabant uenit adme & dixit
michi Pax tecũ fr̃t. noli timere : Non mori¬
eris donec ad sedẽ tuã ꝓsꝑe reuertaris Surge
agens: Erat enĩ ibi inestimabilisclaritas.
qui ibi aderant quod dem̃tabã Qua ꝓpter

Expanded text:
pallio toto purpureo, auro interstellato, et pallio toto purpureo, auro interstellato, et sermocinabantur inter se laetantes. Dixitque bonus pastor dominus Petrus: Hic frater noster postulat sanitatem; et dixit beatus dominus Paulus: Modo sanabitur; et appropinquans misit manum suam ad pectus domini Dionysii amicabiliter, respexitque ad dominum Petrum, et dixit dominus Petrus ad Dominum Dionysium hilariter: Tua gratia sanitas est ejus. Et statim beatus Dionysius thuribulum incensi, et palmam in manu tenens, cum presbytero et diacono qui in parte stabant, venit ad me, et dixit mihi: Pax tecum, frater, noli timere, non morieris, donec ad sedem tuam prospere revertaris. Surge agens. Erat enim ibi inaestimabilis claritas qui ibi ader
Abbreviated transcription (Latin):
tephanus ep̃s seruus seruoꝵ dĩ sicut
nemo deb& iactare de suis meritis.
sic non deb& oꝑa dĩ quȩ in illo ꝑ suos scos
fiunt sine suis meritis silentiare sed p̃dicare.
quia sic angłs ad mon& tobiã. Unde ergo
ꝓ obpressione scẽ eccłe arege atrocissimo
& blasphem o. & nec dicendo aistulpho
adoptimũ. & scĩ petri fidelẽ domnũ pippinũ
xp̃ianissimũ regẽ infranciã ueni. ubi egro¬
taui usq ad mortẽ. & mansi aliqđ tẽpus
apud pagũ parisiacũ inuenerabili monas¬
terio scĩ martẏris xp̃i dyonisi i. Quocũ
iã medici desꝑarent. fui sic̃ in oracione
in eccła eiusdẽ beati martyris subtus cam¬
panas. & uidi ante altare bonũ pastorem
domnũ petrũ. & magistrũ gentiũ domnũ
paulũ. & notamente illos recognoui de
illoꝵ surcariis. Et terͣ ͥ beatũ domnũ dioni¬
siũ. ad dex terã domni petri subtilem &
longiorẽ. Pulchra facie. capillis candidis.
colobio indutũ candidissimo pupura claltato.

Expanded text:
tephanus episcopus, servus servorum Dei. Sicut nemo se debet jactare de suis meritis, sic non debent opera Dei, quae in illo per suos sanctos fiunt sine suis meritis, silere sed praedicare, sicut angelus admonet Thobiam: unde ego pro oppressione sanctae Ecclesiae a rege atrocissimo et blasphemo et nec dicendo Haistulfo, ad optimum et sancti Petri fidelem domnum Pippinum Christianissimum regem in Franciam veni, ubi egrotavi usque ad mortem, et mansi aliquod tempus apud pagum Parisiacum in venerabili monasterio sancti martyris Dionysii; quem cum jam medici desperarent, fui sicut in oratione in ecclesia ejusdem beati martyris subtus campanas, et vidi ante altare bonum pastorem dominum Petrum, et magistrum gentium dominum Paulum et nota mente illos recognovi de illorum surtariis et ter beatum dominum Dionysium ad dexteram domini Petri, subtilem et longiorem, pulchra facie, capillis candidis, colobio indutum candidissimo, purpura clavato,
Abbreviated transcription (Latin):
roboratꝰ uirtutẽ int̾ celebracionẽ c̃secratio¬
nis p̃fati altaris. & oblacionẽ sacratissimi
sacrificii unẽ in reges francorũ foretis.¬
simũ regẽ pipinũ & duos filios eiꝰ Rarolũ.
& Karlomannũ: Sed & b̃tradã coniugem
ipsius incliti regis pipini indutã cicladibus
consignauit: Atq francoꝵ ꝓceres apłica¬
benedictione scĩficans auetoritate beati
& obtestatus est ut nũquã de altera stirpe
ꝑsuccedentiũ tempoꝵ curricula ipsi uel quiq
eoꝵ ꝓgeniȩ orti regẽ suꝑ se p̃sumant aliquo
modo constituere : Nisi de eoꝵ ꝓpagine. quos
& diuina ꝓuidentia ad scĩssimã apłicam
sedẽ tuendã eligere. & ꝑ eũ uidelic& uicariũ

Expanded text:
roboratus virtute, inter celebrationem consecrationis praefati altaris et oblationem sacrificii, unxit in reges Francorum regem Pippinum et duos filios ejus Carolum et Carolomannum. Sed et Bertradam conjugem ipsius regis, indutam cycladibus consignabenedictione sanctificans, auctoritate beati et obtestatus est, ut nunquam de altera stirpe, per succedentium temporum curricula, ipsi vel quique ex eorum progenie orti regem super se praesumant aliquo modo constituere, nisi de eorum propagine, quos et divina Providentia, ad sanctissimam apostolicam sedem tuendam, eligere, et per eum videlic
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ numinis te ꝓfiteris eẽ. cultorẽ. & cuius
condicionts te assei is Tunc hi tres beatissimi
uiri dyonisius. rusticus & eleutherius. ita dono
scĩ sp̃s inspirati. & z elo fidei inflãmati: sono
unius uocis eisdẽq uerbis cũ ñ nisi unus int̾ro¬
garet᷑ reddidere responsũ. Hacsi unius hominis
ore sermo ꝓceder&: in hoc inquiunt manifestũ
ẽ. nos. eẽ. uerissimos xp̃ianos: cũ corde credimus.
hominẽ uerũ ꝓpt̾ salutẽ hominũ exbeata maria
sẽꝑ uirgine infine tẽpoꝵ factũ. passũ. mortuũ
& sepultũ. & ab inferis refuscitatũ. sedere super

Expanded text:
cujus numinis te profiteris esse cultorem, et cujus cujus numinis te profiteris esse cultorem, et cujus conditionis te asseris. Tunc hi tres beatissimi ionysius, Rusticus et Eleutherius, ita dono sancti Spiritus inspirati, et zelo fidei inflammati, sono unius vocis eisdemque verbis, cum non nisi unus interrogaretur, reddidere responsum, ac si unius hominis ore sermo procederet. In hoc, inquiunt, manifestum est nos esse verissimos Christianos, cum corde credamus, hominem verum propter salutem hominum ex beata Maria semper virgine in fine temporum factum, passum, mortuum et sepultum, et ab inferis resuscitatum, sedere ad
Abbreviated transcription (Latin):
sacrificiũ laudis iugit̾ immolare. ab innumera¬
bili pene cat̾ua demonicorũ uuiroꝵ curritur.¬
illudit᷑. Loris durissimis crudelissime ligatur.
trabit᷑. & una cũ scõ rustico archiprbo & eleu¬
therio archidiacono suo p̃fecti p̃sentiȩ sistit᷑:
Quẽ cũ nimia seueritate p̃fectus alloquitur
ionicus & agnontinairis makarius: Qui etiam
deoꝵ nr̃oꝵ culturã euacuas. & inuictissimi
principis statuta contẽpnis : Tuibeatus dytrusiꝰ
ait Senex quidẽ sũ corpore. sed feruore de¬
uocionis & fidei atꝙ salutari confessione
dñi & faluatoris mei iħu aep̃i maneo semper
nouus: & nouos illi genitos ꝑministeriũ
p̃dicationis mee infantes quos illi fons sacri
baptismatis partierit. racionabili lacte pascere
sine dolo ñcesso Sed & illius principis scita
qui uere .ẽ. inuictissimus: in nocenti oꝑe &
mundo corde c̾feruo. Cui p̃fectus Dic ergo.

Expanded text:
sacrificium laudis Jupiter immolare: ab innumerasacrificium laudis Jupiter immolare: ab innumerabili pene caterva daemonicorum virorum cernitur,illuditur, loris durissimis crudelissime ligatur, trahitur, et una cum sancto Rustico archipresbytero, et Eleutherio archidiacono suo, praefecti praesentiae sistitur. Quem cum nimia severitate praefectus alloquitur,Ionicus, et agnominaris Macarius, qui etiam deorum nostrorum culturam evacuas, et invictissimi principis statuta contemnis? Cui beatus Dionysius ait: Senex quidem sum corpore, sed fervore devotionis et fidei atque salutari confessione Domini et Salvatoris mei Jesu Christi, maneo semper novus, et novos illi genitos per ministerium praedicationis meae infantes, quos illi fons sacri baptismatis parturit, rationabili lacte pascere sine dolo non cesso. Sed et illius principis scita, qui vere est invictissimus, innocenti opere et mundo corde conservo. Cui praefectus: Dic ergo
Abbreviated transcription (Latin):
archidiaconẽ. quos ipse famulus dnĩ insuis
ordinibus consecrarat p̃dicationis & diuinis
obsequii cõministros. ꝑsecutoꝵ dirus furor
inuenit:
i scĩ uiri ab eatissimi dẏonisii numquã
Lsustinuerunt ab eẽ p̾sentia: quos diuina
dignatio aet̾m regni iam presciebat. eẽ.
c̃sortes. quosqͣ inuieẽ ignite tẽpestatis in sec¬
tatio ꝑ martirii certamina nullo suȩ calli¬
ditatis aut seueritatis astu se parare p̃ualuit.
Deniq ad uentus p̃fecti fescennini sisinmi cũ roma¬
noꝵ militũ apparicione. inurbe parisiorũ & ꝑ
omnẽ regionẽ subito ꝑsonat᷑. & a primoribus
ciuitatũ galliarũ ei occurrit᷑ imperialis iussio
urgens suꝑ captura scĩ pontificis manaris dẏonisi
diu laboranti seni scissimo sudores certaminum
suoꝵ de crȩuerat ꝓprii sanguinis fonte abluere.
quo possa liberius carnis farcina liberatus & suꝑ
niuẽ de albatus p̃sentiȩ illius adstare: & qui
semet ipsũ holocaustũ odoriferũ offerebit.

Expanded text:
archidiaconum, quos ipse famulus Domini in suis ordinibus consecrarat, praedicationis et divini obsequii comministros, persecutorum dirus furor invenit. Hi sancti viri a beatissimi Dionysii nunquam sustinuere abesse praesentia: quos divina dignatio aeterni regni jam praesciebat esse consortes, quosque ab invicem ignitae tempestatis insectatio, per martyrii certamina nullo suae calliditatis, aut severitatis astu separare praevaluit. Denique adventus praefecti Fescennii Sisinnii, cum Romanorum militum apparitione, in urbe Parisiorum, et per omnem regionem subito personatur, et a primoribus civitatum Galliarum ei occurritur imperialis jussio urgens super captura sancti pontificis Macarii Dionysii, diu laboranti seni sanctissimo, sudores certaminum suorum decreverat proprii sanguinis fonte abluere, quo posset liberius, carnis sarcina liberatus, et super nivem dealbatus, praesentiae illius astare, et qui semetipsum holocaustum odoriferum offerebat,
Abbreviated transcription (Latin):
inm̃sitetẽ fortẽ cognosco. ut pene mihi
uideat᷑ aequale: tũt istud posse dicere.
quã digito caelũ tangere: Presertĩ qđ
eloquiũ recusauerit ad tẽpture. Qui huiꝰ
matheriae se inꝑarẽ eatenus in dicauit
ut tit cer&: Ego uero cuiꝰ nulliꝰ scientiȩ
in rigua fluentit succurrunt. quã uix stil¬
licu pauperis at tenuatit guitet ꝑfundit.
nihil de ꝓprio fonte respirans. qua temeri¬
tate inter ingentia flumina eu fraten
beati hy larii. & nilũ hieronimi. siccos ue¬
lĩ cursus extendere : cũ de illo &iam doc¬
tissimi uiri quicquid dicere potuerunt
minus est quã meret᷑: & cũ uirũ scĩssi¬
mũ consul cius mihi sit mirari quã loqui:
aequabiliꝰ fuerat beato ambrosio haec de
fr̃e scribenda mandare. cui uerba uirtutibꝰ
coniunctit florebant Iamen & si cũ mea
uerecundia uob̃ quidẽ obedienciã: & illi
impendendo de quo non digne loquor
fortiisse in iuriã Sed concedi ꝑueniam

Expanded text:
immensitatem fortem cognosco, ut pene mihi immensitatem fortem cognosco, ut pene mihi videatur aequale, tum istud posse dicere, quam digito coelum tangere: praesertim queloquium recusaverit attentare, qui huic materiae eius se imparem eatenus iudicaverit, ut taceret. 4 Ego vero cui nullius scientiae inrigua fluenta succurrunt, quem vix stillicidii pauperis attenuata gutta perfudit, nihil proprio de fonte respirans, qua temeritbeati Hilarii, et Nilum Hieronymi, siccos velim cursus extendere, cum de illo etiam doctissimi viri quidquid dicere potuerunt minus est quam meretur? Et cum virum sanctissimum consultius mihi sit mirari quam loqui, aequabilius fuerat haec beato Ambrosio de fratre scribenda mandare, cui verba virtutibus conjuncta florebant. Tamen etsi cum mea verecundia vobis quidem obedientiam, et illi impendo, de quo non digne loquor, fortasse injuriam: sed concedi per veniam
Abbreviated transcription (Latin):
pectoris studio sollicitnte cõmonitus.¬
o papa beatissimȩ. diuinis inactib cum
sacri conuersatione ꝓpositi iugit᷑ exer¬
cititris intentus. et intendis exercitandus:
ut facile sit ꝑspicuũ adcultura ȩcclesias.¬
ticȩ disciplinȩ. & fuisse te genitu. & ẽẽ
ꝓfectũ: cũ in refragabilit̾ ueteris disposi¬
tionis catholici dogmatis fundamenta
custos dbseruas. & ad edificationẽ plebis
amantissimȩ. ueluti bonus instructor
adiciendo aliquid culmen fabricȩ conti¬
nuare festinas: non sine timore diuino.
Cuiꝰ oꝑis am̃ore p̾uentus me dignatus es
ꝑurgere : quo de actib sacratissimi uiri
hilarii confessoris. qui te atipsis cunabuł
ante uestigia sua quasi peculiarẽ uernulã
familiariter enutriuit : ut imꝑensi mu¬
neris uel sic uicẽ rependeres. & si non
dum gregis aurib uox quodãmodo et
uitit pastoris antiquissimi resonaret:
& ille ad ꝓbar&e ministeriũ. & ipse tuũ
breuitittẽ mensuro : adeo beatim̃ LaNii

Expanded text:
pectoris, studio sollicitante commonitus, Papa beatissime, divinis in actibus cum sacri conversatione propositi jugiter exercitaris intentus, et intendis exercitandus: ut facile sit perspicuum, ad culturam ecclesiasticae disciplinae et fuisse te genitum, et esse provectum; cum irrefragabiliter veteris dispositionis catholici dogmatis fundamenta custos observas, et ad aedificationem plebis amantissimae, veluti bonus instructor, adjiciendo aliquid, culmen fabricae continuare festinas, non sine timore divino. Cujus operis amore praeventus, me dignatus es perurgere quo de actibus sacratissimi viri Hilarii confessoris, qui te ab ipsis cunabulis ante sua vestigia, quasi peculiarem vernulam, familiariter enutrivit, ut impensi muneris vel verba rependerem, et si non dum gregis auribus vox quodam modo et vita Pastoris antiquissimi resonaret, et ille probaret ministerium et ipse tuum brevitatem mensuro, adeo beati Hilarii
Abbreviated transcription (Latin):
cam cũ magnis laudib psallentium.¬
munus dirigunt copiosum: dequorũ
uocib pictaui ex ꝑge facti: nihil de
thesauro quẽ custodiebant habentes.
cũ magna confusione ad ꝓpria sunt
reuersi Id siquis requirit. cur post
transitũ gatiani ep̃i unus tantũ lidoriꝰ
turonica sine benẽdictione sac̃ dotali
bant᷑: occulte ꝑlatebras diuinu offici¬
ũ cȩlebrabant: Nam siqui apaganis
reꝑti fuissent xp̃iani : aut afficiebant᷑
uerberibis. aut gladio truncabantur:
A passione ergo dñi usq ad transitum

Expanded text:
cam cum magnis laudibus psallenticam cum magnis laudibus psallentioque dirigunt copioso. De quorum vocibus Pictavi expergefacti, nihil de thesauro quem custodiebant habentes, cum magna confusione ad propria sunt reversi. Quod si quis requiret, cur post transitum Gatiani episcopi, unus tantum, id est Turonica sine benedictione sacerdotali bantur, occulte et per latebras divinum officium celebrabant. Nam si qui a paganis reperti fuissent Christiani, aut afficiebantur verberibus, aut gladio truncabantur. A Passione ergo Domini, usque transitum
Abbreviated transcription (Latin):
hic operatus Nã ut p̃ter mittamus
plurima: uob suscitauit duos mortuos.
nob̾ unũ: Et ut ipse sepe dicebat: maior
ei uirtus ante episcopatũ fuit. quã post
episcopatu ergo nec esse ẽ. ut qđ nob̾cũ
non impleuit uiuus: expleat uel defunc¬
tus. uob̃. ẽ. enĩ ablatus : nob̾ adõ donatꝰ:
Uerũ simos antiquitus institutus seruat᷑.
in urbe qua ordinatus ẽ. habebit deo
iubente sepulchrũ: Certe si ꝑmonasteru
priuilegio cupitis uindicarẽ: scitote
quia primo ei monasteriũ cũ mediola¬
nensibus fuit:
facto: apictauis ꝑuiolentiã auferretur.
Sed ds̃ omp̃s. noluit urbẽ turonica ꝓprio
frustrari patrono: deniq nocte media
om̃s pictaui a somno fallaciȩ cõprimunt᷑.
nec ullus suꝑfuit qui ex hac multitudine
uigilara: Igitur ubi turonici eos cons¬
suscipiunt. Positũq innaue. cũ omni
popło ꝑuigennȩ fluuiũ descendunt.
Ingressiq ligeris alueũ. ad urbẽ turoni¬

Expanded text:
hic operatus. Nam, ut praetermittamus hic operatus. Nam, ut praetermittamus plurima, vobis suscitavit duos mortuos, nobis unum; et, ut ipse saepe dicebat, major ei virtus ante episcopatum fuit, quam post episcopatum. Ergo necesse est, ut quod nobiscum non implevit vivens, expleat vel defunctus. Vobis est enim ablatus, nobis a Deo donatus. Verum si mos antiquitus institutus servatur, in urbe qua ordinatus est, habebit Deo jubente sepulcrum. Certe si pro monasterii privilegio cupitis vindicare, scitote quia primum ei monasterium cum Mediolanensibus fuit. facto a Pictavis per violentiam auferretur: sed Deus omnipotens noluit urbem Turonicam a proprio frustrare patrono. Denique nocte media omnis Pictava somno phalanga comprimitur, nec ullus superfuit qui ex hac multitudine vigilaret. Igitur ubi Turonici eos conssuscipiunt, positumque in navi cum omni populo per Vingennam fluvium descendunt. Ingressique Ligeris alveum, ad urbem Turoni
Abbreviated transcription (Latin):
s c̃s auriinus turonoꝵ ep̃s. plenus
uirtutib & sc̃itate. p̃bens infirmis multa
beneficia: oc togesimo primo aetatissuȩ
datensem diocesis suȩ uicũ. excedens
ascło: felicit᷑ migrauit ad xp̃m: Transut
autẽ media nocte quã dominicahabe¬
bat᷑: attico cesareoꝙ consulibus: Multi
enĩ in eiꝰ transitu. psallentiũ uoces audi¬
erunt incȩlo. qđ in libro uirtutũ eius
primo plenius exposuimus : Nã cũ primũ
sc̃s̃ dĩ apud condatensem ut diximus
uicũ ȩgrotare cȩpiss&e: pictaui popłi
ad eius transitũ sicut turonici conuener̃t
Quo migrante : grandis altercatio inu¬
trũꝙ surrexit popłm dicebant enim
pictaui Nr̃ est monachus: nob abbas
conuiuio. firmati fuistis benedictio¬
nib: insuꝑ & uirtutib iocundati Suf¬
ficiant uobis ista omã: nobis liceat.
auferre uel cadauer exanime Ad hȩc
udnici respondebant: Si uirtutes
nobis factas sufficere dicitis. scitote
quia uobiscũ positus. amplius est quã

Expanded text:
s Martinus Turonorum episcopus, plenus virtutibus et sanctitate, praebens infirmis multa beneficia, octuaginsimo et primo aetatis suae m dioecesis suae vicum excedens a saeculo feliciter migravit ad Christum. Transiit autem media nocte, quae Dominica habebatur, Attico Caesarioque consulibus. Multi enim in ejus transitu psallentium audierunt in coelo, quod in libro virtutum ejus primo plenius exposuimus. Nam cum primitus sanctus Dei apud Condatensem, ut diximus, vicum aegrotare coepisset, Pictavi populi ad ejus transitum sicut Turonici convenerunt. Quo migrante, grandis altercatio in utrumque surrexit populum. Dicebant enim Pictavi: Noster est monachus; nobis abba convivio, firmati fuistis benedictionibus, insuper et virtutibus jocundati. Sufficiant ergo vobis ista omnia: nobis liceat auferre vel cadaver 35 exanimum. Ad haec Turonici respondebant: Si virtutum nobis facta sufficere dicitis, scitote quia vobiscum positus, amplius est quam
Abbreviated transcription (Latin):
terrarũ orbẽ insuã cõmouet ultion̾ẽ.
Inqua ꝑtrienniũ iugit̾ dimicatione
consistens. nec tẽpore nec ratione sedat᷑.
dolenda hominis & miseranda conditio.
& iam si hac sola insanabilis mali peste
p̃meret᷑. Uerũ ista ei pacientiȩ & tran¬
quillitatis exẽpla referre sepius gallȩ
debueras ut sciraeꝰ irasci et sciret ignos¬
cere. qui sustũ ipsũ breuit̃ insertum
sermonẽ meũ inse ꝓlatũ forte cogno¬
uerit. sciat magis non ore inimici quã
amici. animo me locutu. Quia sifieri
possit. optarẽ ut maxtino potius ep̃o.
quã fallari tẏranno similis diceretur.
Sedistũeuius cõmemoratio parũ suauis
ẽ transeamus & ad martiqũ nr̃mgalle
redeamus. Tũ ego cũ iam ad. ẽẽ. uesperũ
occiduo sole sentirẽ : dies inquã abiit
postumiane surgendũ .ẽ. simul tam
studiosis auditõribus cȩna debetur:
e mtno autẽ

Expanded text:
terrarum orbem in suam commouet ultionem: terrarum orbem in suam commouet ultionem: in qua per triennium iugiter dimicatione consistens nec tempore nec ratione sedatur. dolenda hominis et miseranda condicio, etiamsi hac sola insanabilis mali peste premeretur. uerum ista ei patientiae et tranquillitatis exempla referre saepius, Galle, debueras, ut nesciret irasci et sciret ignoscere. qui si istum ipsum breuiter insertum sermonem meum in se prolatum forte cognouerit, sciat non magis ore inimici quam amici animo me locutum, quia, si fieri posset, optarem ut Martino potius episcopo quam Phalari tyranno similis diceretur. sed istum, cuius commemoratio parum suauis est, transeamus et ad Martinum nostrum, Galle, redeamus. Tum ego, cum iam adesse uesperum occiduo sole sentirem, dies, inquam, abiit, Postumiane: surgendum est: simul tam studiosis auditoribus cena debetur. Martino aute