comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñsine iocunditate relegi. ł abutrisq. libent̃ audiri. Quȩ aut̃
qisq iã oblitꝰ ẽ. cũ cõmonent᷑ docct᷑. Seddemꝰ. delectandi
nc̃ nago . de modo quo docendis quidiscere desiderant loquor.
Is est aut̃ optimꝰ quosit ut qͥ audit urrũ audiat. & qđ audit intel¬
legat. Adquẽ finẽ cũ uentũ fuerit nihil tc̃ amplius de ipsa re
tãq. diutius docenda laborandũ ẽ: sed forte de cõmendanda ut
incor de sigat᷑. Qđ sifaciendũ uidebit᷑. ita modeste faciendũ. t̃
quafit dicendo ñut libeat qđ horrebat. aut ut fiat qđ pigebat:
sedut a pareat qđ latebat. Qđ tam̃ sifat insuauit̃. ad pacos qͥdẽ stu¬
diosissimos suꝑuenit fructꝰ. quiea qua discendas quã uis abiecte in¬
culteq dicant᷑. scire desiderant. Qđ cũ ad eptifurrint ipsa delectabi¬
lit̃ ueritate pascunt᷑. bonorũq in geniorũ insignis. ẽ. indoles. inũbis

Expanded text:
relegi, vel ab utrisque libenter audiri. Quae autem relegi, vel ab utrisque libenter audiri. Quae autem quisque jam oblitus est, cum commonetur, docetur. Sed de modo delectandi nunc non ago; de modo quo docendi sunt qui discere desiderant, loquor. Is autem est optimus, quo fit ut qui audit, verum audiat, et quod audit intelligat. Ad quem finem cum ventum fuerit, nihil tunc amplius de ipsa re tanquam diutius docenda laborandum est, sed forte de commendanda ut in corde figatur: quod si faciendum videbitur, ita modeste faciendum est, qua fit dicendo, non ut libeat quod horrebat, aut ut fiat quod pigebat, sed ut appareat quod latebat. Quod tamen si fiat insuaviter, ad paucos quidem studiosissimos suus pervenit fructus, qui ea quae discenda sunt, quamvis abjecte inculteque dicantur, scire desiderant. Quod cum adepti fuerint, ipsa delectabiliter veritate pascuntur: bonorumque ingeniorum insignis est indoles, in verbis
Abbreviated transcription (Latin):
uenire cura dicentis. Sol& aut̃ motusuo significare utrũ intellexerti
cognoscendi auida multitudo. Qđ donec signific& uersandũ ẽ qđ
aqit᷑ multimoda uarietate dicendi. Qđ inpotestate ñ habent. qͥ p̃pa¬
rata & adũbũ memorit̃ retenti ꝑnuntiant. Ad ox aut̃ ut intellectũ
eẽ. c̃stitult. aut sermo finendus aut in alia transe undũ ẽ. Sic̃ enĩ
gratus ẽ. qui cognoscenda enubilat. sic onerosus qui cognita inculo
tis dũtaxat quorũ tota expectatio indissoluenda eorũ quȩ pan¬
dunt᷑ difficultate pendebat. Nam deleotandi gr̃a &iã notadicunt᷑. nsci
adtendit᷑ qđ si & ipse iam notꝰ t̃. atq. auditorib plac&.pene nihil
int̃ ẽ utriuis quidicit dictor anlector sit. Solent enĩ & taquȩ cõmode
scriptas ñ solũ abhis qͥb primitꝰ in notescunt iocunde legi. uerũ¬
& ab his & iam qͥb iã notas neq adhuc illa me meria deleuit obliuio.¬

Expanded text:
venire cura dicentis. Solet autem motu suo significare utrum intellexerit venire cura dicentis. Solet autem motu suo significare utrum intellexerit cognoscendi avida multitudo: quod donec significet, versandum est quod agitur, multimoda varietate dicendi; quod in potestate non habent, qui praeparata et ad verbum memoriter retenta pronuntiant. Mox autem ut intellectum esse constiterit, aut sermo finiendus, aut in alia transeundum est. Sicut enim gratus est qui cognoscenda enubilat; sic onerosus est qui cognita inculcat, eis duntaxat quorum tota exspectatio in dissolvenda eorum, quae panduntur, difficultate pendebat. Nam delectandi gratia etiam nota dicuntur; ubiattenditur. Quod si et ipse jam notus est, atque auditoribus placet, pene nihil interest utrum is qui dicit, dictor vel lector sit. Solent enim et ea quae commode scripta sunt, non solum ab iis quibus primitus innotescunt, jucunde legi; verum ab
Abbreviated transcription (Latin):
Quid eñ ꝓdest locutionis integritas quã ñ seqͥt᷑ intellectꝰ audientiꝰ cũlo¬
quendi om̃ino nulla sit causa. si qđ loqͥm ñ intellegt̃ ꝓpt̃ quosut intelle¬
alia quȩ intelle gant᷑ integra potest dicere id magis eliget. Si aut̃ non
potest siur quia ñ s̃ siue qr inp̃sentia ñ occurrt̃ ut& & iã uerb minus
integris dũtam̃ resipsa doceat᷑ atq. discat᷑ integre. Et hoc qͥdẽ ñ sabũ
incon loquutionib siur siant cũ aliquo uno. siue cũ plurib uerũ & iam
multomagis in popłis qđo sermo ꝓmit̾. ut inte lle gam᷑ instandũ ẽ. quia
in collocutionib ẽ. ciiq int̃rogandi potestas. Ubi aut̃ om̃s tacent. ut
audiat᷑ unus. & intũ intenta orac̃ũtunt. ibi ut reqͥrat qͥsq qđ ñ intelle¬
xerit neo moris ẽ. nec decoris. Acꝑ hoc deb& maxime tacenti sub¬

Expanded text:
Quid enim prodest locutionis integritas, quam non sequitur intellectus audientis, cum loQuid enim prodest locutionis integritas, quam non sequitur intellectus audientis, cum loquendi omnino nulla sit causa, si quod loquimur non intelligunt, propter quos ut intellialiqua, quae intelliguntur integra potest dicere, id magis eliget. Si autem non potest, sive quia non sunt, sive in praesentia non occurrunt, utetur etiam verbis minus integris, dum tamen res ipsa doceatur atque discatur integre. Et hoc quidem non solum in collocutionibus sive fiant cum aliquo uno, sive cum pluribus, verumetiam multo magis in populis quando sermo promitur, ut intelligamur instandum est. Quia in collocutionibus est cuique interrogandi potestas: ubi autem omnes tacent ut audiatur unus, et in eum intenta ora convertunt, ibi ut requirat quisque quod non intellexerit, nec moris est nec decoris; ac per hoc debet maxime tacenti sub
Abbreviated transcription (Latin):
parua uis te geruntur ñ minuit᷑ iustitiȩ maguitudo. Deiuditus deniꝙsẽ
cularib quib utiꝙ nisi pecuniariis cũloqueret᷑ apłs. audetquisꝙ ur̃aa inꝗd¬

Expanded text:
parva juste geruntur, non minuitur justitiae magnitudo. 36. De judiciis denique parva juste geruntur, non minuitur justitiae magnitudo. 36. De judiciis denique saecularibus quibus utique nisi pecuniariis? cum loqueretur Apostolus: Audet quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
cuatur ubi derib pecuniariis iudicandũ est. Camagna ubi desalute ac de ca¬
pite hominũ. eaũ ubi nihil hoꝵ iudicandũ ÷ nilħq agiur utagat siue de¬
cernat. sed tantũ mͦ ut delec teturauditor. Int̾ utrũq quasimedia et ob
hoc modica. hoc ⁊ oderata dexerunt. Modicis enĩ mod nom̃ in posuit
Nã modica ꝓparius abussue ñ ꝓprie dicimꝰ. Inistis aut̃ nr̃is quando quidẽ
om̃ia marime quȩ deloco superiore popłis dicimꝰ. ad hominũ salutẽ nec tẽ
porariã sed ȩtnã referre debemus. ubi & iã cauendus : aet̾nꝰ interitꝰ om̃ia
It̃ magna quȩ dicinꝰ. usq adeo ut nec de ipsis pecuniarii sreb ł ad quirendis
ł a mittendis parua uider⁊ debeant quȩ doc tor ȩccłasticꝰ dicit siue sit illa
magna siue parua pecunia. Neꝙ enĩ parua ÷ iusticia quã ꝓfecto &
in extrema ducant᷑ eadẽ÷ in magnodisco. quȩ innũ mulo exiguo. ita ubs

Expanded text:
icuntur, ubi de rebus pecuniariis judicandum est; ea magna, ubi de salute ac de caicuntur, ubi de rebus pecuniariis judicandum est; ea magna, ubi de salute ac de capite hominum: ea vero ubi nihil horum judicandum est, nihilque agitur ut agat sive decernat, sed tantummodo ut delectetur auditor, inter utrumque quasi media, et ob hoc modica, hoc est moderata dixerunt. Modicis enim modus nomen imposuit: nam modica pro parvis abusive, non proprie dicimus. In istis autem nostris, quandoquidem om sed aeternam referre debemus, ubi etiam cavendus est aeternus interitus, omnia magna sunt quae dicimus; usque adeo ut nec de ipsis pecuniariis rebus vel acquirendis vel amittendis parva videri debeant, quae doctor ecclesiasticus dicit, sive sit illa magna, sive parva pecunia. Neque enim parva est justitia, quam profecto et in extrema ducantur, eadem est in magno disco, quae in nummulo exiguo; ita ubi
Abbreviated transcription (Latin):
dia sed ꝓ fusione nimia. grauitati displicent. Qui uero hȩcamant
ꝓfecto eos quiñ ia dict sed castigatius eloquunt᷑ ñ posse ita eloqui
existimant ñ uidicio istauitare. Quaꝓpt̃ iste uir sc̃s & posse se
ostendit sic dicere quiadixit alicubi. & nolle qm̃ post modũ riusquã¬
agit. Itaq nr̃ iste eloquens cũ iusta & scã & bona dicit. Nepeñ aliade¬
bet dicere agit g̃quantũ potest cũ sta dicit ut intellegent̃ ut libent᷑ ut obedi¬
ent̃ audiant᷑ & hȩc sẽ posse si potuerit & in quantũ potuerit pietate magis
orationĩ quã oratoꝵ facultate Mondubitet. ut orandopse acpillis quos: allo¬
cutur: starator antequã dictor. Ipsihora iã ut dicat accedens pͥusquã exera

Expanded text:
diae, sed profusione nimia gravitati displicent. Qui vero haec amant, diae, sed profusione nimia gravitati displicent. Qui vero haec amant, profecto eos qui non ita dicunt, sed castigatius eloquuntur, non posse ita eloqui existimant, non judicio ista devitare. Quapropter iste vir sanctus et posse se ostendit sic dicere, quia dixit alicubi, et nolle, quoniam postmodum nusquaAgit itaque noster iste eloquens, cum et justa et sancta et bona dicit, neque enim alia debet dicere; agit ergo quantum potest cum ista dicit, ut intelligenter, ut libenter, ut obedienter audiatur: et haec se posse, si potuerit, et in quantum potuerit, pietate magis orationum, quam oratorum facultate non dubitet; ut orando pro se, ac pro illis quos est allocuturus, sit orator antequam dictor. Ipsa hora jam ut dicat accedens, priusquam e
Abbreviated transcription (Latin):
graui laudabote: nec illa suauitas delectabilis ẽ. quañ quedã iniquadili¬
gunt᷑ sed exigua & fragilia bona spũ meo uerborũ ambitu ornant᷑. quali
nec magna atq stabilia decent̃ & grauit̃ orffent᷑. Est tale aliquđ in epła
beatissimi cy priani. qđ idõ puto ł accidisse ł consulto factũ. eẽ ut sciretꝰ
a posteris quã lingũa doctrinȩ xp̃ianȩ sanitas ab ista redundantia
reuocauerit. & ad eloquentiã grauiorẽ modestiorẽq restrinxerit.
qualis in eiꝰ c̃sequentib litterissecure amat᷑. religiose appoit᷑. sed
difficillime impletur. Ait gͦ quodã loco. P&amus hanc fedẽ. dant
secessũ uicina secr&a. ubidũ erratici palmitũ lapsus pendulis nexib
ꝑ harundines baiulas reptint. Uite ãporticũ frondea tecta secer̃.
Non dicunt᷑ ista. nisi mirabilit̃ affluentissima fecunditate facun¬

Expanded text:
gravi laudabo te , nec illa suavitas delectabilis est, qua non quidem iniqua digravi laudabo te , nec illa suavitas delectabilis est, qua non quidem iniqua dicuntur, sed exigua et fragilia bona spumeo verborum ambitu ornantur, quali nec magna atque stabilia decenter et graviter ornarentur. Est tale aliquid in epistola beatissimi Cypriani, quod ideo puto vel accidisse, vel consulto factum esse, ut sciretur a posteris, quam linguam doctrinae christianae sanitas ab ista redundantia revocaverit, et ad eloquentiam graviorem modestioremque restrinxerit; qualis in ejus consequentibus litteris secure amatur, religiose appetitur, sed difficillime impletur. Ait ergo quodam loco: Petamus hanc sedem: dant secessum vicina secreta; ubi dum erratici palmitum lapsus pendulis nexibus per arundines bajulas repunt, viteam porticum frondea tecta fecerunt . Non dicuntur ista nisi mirabiliter affluentissima fecunditate facun
Abbreviated transcription (Latin):
adiuncta &iam suauitate ditionis cui suauitati tanto pere inpensum est
ab hominib : ut ñsolũ ñ facienda uerũ & iã fugienda ac dxestanda.
tot & tanta mala atq turpia quȩ malis & tur p̾ib dissertissime ꝑsuas as
ñ ut eis c̃sentiat᷑ sedsola delectationis grã lectitent᷑. Aũtit aut̃ ds̃
dicens. Pauor & horrenda facta sunt suꝑt̃ram. Pro pħar ꝓphetabant
iniqua & sacer dofes plausũ de dr̃ manib suis. & plebs mea dilexit
sic. & qiđ faci&is infuturũ : De loquentia tanto terribilior qu
p uriõr. & quanto soli dior. tanto uebementior. Ouere securis pre¬
dotes plaudant iniquadicentib & plebs dĩ diligat sic. absit anb̾
inquã tanta dementia. Nã qiđ faciemꝰ infuturum : Et certe
minꝰ intelle gant᷑. minꝰ placeant minꝰ mourant quȩ dicuntur.
Uleratamen dicant᷑ & iusta. noniniqua libent̃ audiant᷑. qđ utiq. non
fier& nisisuauit̃ dicerent᷑. In popłe aũt graui dequo dictũ ẽ. dõ. inppło

Expanded text:
anda est. 30. Cui suavitati tantum operae impensum est ab hominibus, ut non solum non facienda, verum etiam fugienda ac detestanda tot et tanta mala atque turpia, quae malis et turpibus disertissime persuasa sunt, non ut eis consentiatur, sed sola delectationis gratia, lectitentur. Avertat autem Deus dicens: Pavor et horrenda facta sunt super terram, prophetae prophetabant iniqua, et sacerdotes plausum dederunt manibus suis, et plebs una dilexit sic. Et quid facietis in futurum, ô eloquentia tanto terribilior, quanto purior: et quanto solidior, tanto vehementior. O vere securis condotes plaudant manibus iniqua dicentibus, et plebs Dinquam, tanta dementia: nam quid faciemus in futurum? Et certe minus intelligantur, minus placeant, minus moveant quae dicuntur; verumtamen dicantur; et justa, non iniqua libenter audiantur: quod utique non fieret, nisi suaviter dicerentur. 31. In populo autem gravi, de quo dictum est Deo, In populo
Abbreviated transcription (Latin):
&a cͣde annos facta ÷ lex̾ n infirmat adeuacuandas ꝓmissiones. Sienĩ exleg
hereditas iã ner pmissione. Habrahȩ aut̃ ꝑrepmissionẽ donautass Etquie
reditas: ipsesib hoc obiecit atꝙ ait uelut interrogans. Edglex Beunde
respondit. Transgressionis gr̃a ꝓposita ÷ donec ueniret sem̃ eui ꝓmissũ: dispo¬
sita panglos inmanu mediatores. Mlediator aut̃ uniuisñ: dsuunꝰ est. Ethic

Expanded text:
a annos facta lex, non infirmat ad evacuandas promissiones. Si enim ex lege haereditas, jam non ex promissione. Abrahae autem per repromissionem donavit Deus. Et quia lla non est haereditas? ipse sibi hoc objecit, atque ait velut interrogans: Quid ergo Lex? Deinde respondit: Transgressionis gratia proposita est, donec veniret semen cui promissum est, disposita per Angelos in manu mediatoris. Me
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi timotheo idẽ dic̃ apłs. loquenꝰ utiq ad discipłm doctor. Tuaut ꝑse¬
salutẽ qͥ & sine illis mederi potest cũ sine ipso illa ñ possint & tam̃ adhibentꝰ

Expanded text:
ipsi Timotheo idem dicit apostolus, loquens utique ad discipulum doctor: Tu autem perseipsi Timotheo idem dicit apostolus, loquens utique ad discipulum doctor: Tu autem persesalutem, qui et sine illis mederi potest, cum sine ipso illa non possint, et tamen adhibentur;
Abbreviated transcription (Latin):
endũ ꝗd ł quẽ admodũ doceant sidoctores sc̃s efficit sps potest dicere necoran
riũ exibenꝰ dõnro. erubescentẽ ubũ ueritatis rectẽ tractantẽ Ii ulud
illud
Predia ubũ insta oportune inportunc argue. hortare. increpa. in om̃ longan¬
mitate & doc trina. Itẽꝙ adtitũ. Nonne dicit ep̃m uixta doc trinã fidelis
ũbi ꝑseuerantẽ ẽẽ debere ut poten sit indoctrina sana & t̃tͣdicentes redar¬
guere : Ibi &iã dicit. Tuuꝰ loquere quȩ decet sanã doctrinã. senes sobrioset̃
& quȩ sequunt᷑. Ibi & illud. Hȩc loquere & exhortare & increpacũ om̃i impe¬
rio neno te c̃tẽpnat ammone illos pͥncipib & potestatib subditos eẽ & cetͣ
risp̃s sc̃s ipse illis p̃cipit. quid & quẽ admodũ doceant : An intellegendũ ÷
& hominũ offitia ipso scõspũ largiente indocendis &iã ipsis doctorib ñ
debere cessart. Et tam̃ neq qui plantat ⁊ aliquid neq quirigat sed qͥ¬

Expanded text:
endum quid, vel quemadmodum doceant, si doctores sanctus efficit Spiritus, potest dicere nec oranrium exhibens Deo, non erubescentem, verbum veritatis recte tractantem ? Ibi est et illud: Praedica verbum, insta opportune, importune; argue, obsecra, increpa in omni longanimitate et doctrina . Itemque ad Titum, nonne dicit episcopum juxta doctrinam fidelis verbi perseverantem esse debere, ut potens sit in doctrina sana et contradicentes redarguere ? Ibi etiam dicit: Tu vero loquere quae decent sanam doctrinam, senes sobrios esse , et quae sequuntur. Ibi et illud: Haec loquere, et exhortare, et increpa cum omni imperio. Nemo te contemnat . Admone illos principibus et potestatibus subditos esse , etc. ri Spiritus sancti, ipse illis praecipit quid et quemadmodum doceant? An intelligendum est, et hominum officia ipso sancto Spiritu largiente, in docendis etiam ipsis doctoribus non debere cessare; et tamen neque qui plantat esse aliquid, neque qui rigat, sed De
Abbreviated transcription (Latin):
multa sint quȩ dicant᷑ & multi modi quib dicant᷑ abeis qͥhȩc sciunt. quis nouit
& quis facit int quod oportet &quẽ a ꝰmodũ oportet dicat᷑ a nob nisi incuius manꝰ
s & nos & sermonesnr̃i : ac ꝑhoc discat quidẽ om̃ĩa quȩ docenda ẜ qͥ et nosse ult¬
& docere. facultatĩq dicendi ut decet uirũ eccłasticũ cõparet. Adhorãu̾ ipsiuis
dictionis illud potius bone m̃t cogitet c̃uenire. qđ d ñsait. Nolite cogitare
qͥmꝰ aut ꝗdlo qͣmini. Pabitureñ uob in illa hora quidloqͣmini. Nonenĩ uosestis

Expanded text:
multa sint quae dicantur, et multi modi quibus dicantur ab eis qui haec sciunt; quis novit  quis facit ut quod oportet, et quemadmodum oportet, dicatur a nobis, nisi in cujus manu sunt et nos et sermones nostri ? Ac per hoc, discat quidem omnia quae docenda sunt, qui et nosse vult et docere; facultatemque dicendi, ut decet virum ecclesiasticum, comparet: ad horam vero ipsius dictionis, illud potius bonae menti cogitet convenire quod Dominus ait, Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa
Abbreviated transcription (Latin):
Oport& igitur eloquentẽ ȩcclesiasticũ. qđo suad & aliqiđ qđ agendũ ẽ.
nonsolũ docere ut instruat. & delectari ut teneat. urrũ & iã flectere
ut uincat . Ille quippe ũreman& ad c̃sensionẽ flectendus eloquentiȩ¬

Expanded text:
Oportet igitur eloquentem ecclesiasticum, quando suadet aliquid quod agendum est, Oportet igitur eloquentem ecclesiasticum, quando suadet aliquid quod agendum est, non solum docere ut instruat, et delectare ut teneat, verum etiam flectere ut vincat. Ipse quippe jam remanet ad consensione
Abbreviated transcription (Latin):
qmueras manifestata delectant. Vnde plerũq delectant & iam falsa
pate facta atq conuncta. Neq enĩ delectant quia falsas. sed quia falsa
eos aũ qͣb fastidientib ñ plac& uertias. si quocũq modo sedsieo mͦ
dica ut placeat & sermo dicentis. datꝰ ẽ ineloquentia ñ pariusa iami
delec tatiomilocus. quȩ tam̃ addita non sufficit duris. quos nec utelle¬
xisst nec docentis elo quimione delectatos esse ꝓsuert. Quid eñ hec
duo c̃fert̃ homini qͥ& consitetur uerõ. & c̃ laudat eloqͥum. nec inelinat
adsensũ ꝓ pẽ que solũ cũaliqiđ suade& ur reb quȩ dicunt᷑ intugilat
dicentis intentio sicñ talia dicunt᷑ quꝑ credere uel nosse susficiat.
nbul ẽ aliuid eis consentire nisi c̃sttfriuera esse. Cũ uero id doc& ut
qđ a gendu est. & idõ doce& ur ut agat. srustra ꝑstiade t᷑ uerũ esse
qđ dicit᷑. frustra plac& modus ipse quodicit᷑. siñ itadiscitur ut agatur.

Expanded text:
unt, manifestata delectant. Unde plerumque delectant etiam falsa patefacta atque convicta. Neque enim delectant, quia falsa sunt; sed quia falsa eos autem quibus fastidientibus non placet veritas, si alio quocumque modo, nisi eo modo dicatur, ut placeat et sermo dicentis, datus est in eloquentia non parvus etiam delectationi locus. Quae tamen addita non sufficit duris, quos nec intellexisse, nec docentis elocutione delectatos esse profuerit. Quid enim haec duo conferunt homini, qui et confitetur verum, et collaudat eloquium, nec inclinat assensum, propter quem solum, cum aliquid suadetur, rebus quae dicuntur invigilat dicentis intentio? Si enim talia docentur quae credere vel nosse sufficiat, nihil est aliud eis consentire, nisi confiteri vera esse. Cum vero id docetur quod agendum est, et ideo docetur ut agatur, frustra persuadetur verum esse quod dicitur, frustra placet modus ipse quo dicitur, si non ita discitur ut agatur.
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝓpt̃ dm̃. Quod anͦt indomita cupiditas ad corrũ pendũ animũ & cor¬
pussuũ: flagitiũ uocat᷑. Quodaut̃ agit ut alteri noceat: facinus dicit᷑.
Et haec sunt duo genera omniũ peccatorũ. Sed flagitia priora sunt. Quȩ cũ
exinauerint animum & ad quandam egestatẽ ꝑduxerint. infacinora
prosilitur. quib: remoueant᷑ impedim̃ta flagitiorũ. aut ad iumenta quȩ rant᷑.
It̃ẽ qđ agit caritas quosibi ꝓsit utilitas est. Quod aũt agit ut prosit ꝓxime

Expanded text:
d autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proxim
Abbreviated transcription (Latin):
nem de nr̃a mor talitate & de fututa. ne cesse ẽ incutiat. & quasi clauatis carni¬
bus omnes suꝑbia motus ligno crucis adsigat Deinde mit escere opus est
pietate. neque contra dicere diuinȩ scripturȩ. siue intellecta si aliqua uicia
nr̃a percutit. siue non intellecte quasi nos melius sapere meliusq precipere
possemus. sed cogita potius & credere. idesse melius & uerius qđ ibi scriptum est
& iam silateat. quam ul quod nos ꝑnos ipsos. sapere possumus. Post istos duos
gradus timoris atque p̾itatis. ad tertium uenitur scientie gradum dequo
nunc agere instrtui Nam in eo se exercet omnis diuinarum scripturarũ

Expanded text:
nem de nostra mortalitate et de futura morte necesse est incutiat, et quasi clavatis carnibus omnes superbiae motus ligno crucis affigat. Deinde mitescere opus est pietate, neque contradicere divinae Scripturae sive intellectae, si aliqua vitia nostra percutit; sive non intellectae, quasi nos melius sapere meliusque praecipere possimus: sed cogitare potius et credere id esse melius et verius quod ibi scriptum est, etiam si lateat, quam id quod nos per nosmetipsos sapere possumus. 10. Post istos duos gradus timoris atque pietatis ad tertium venitur scientiae gradum, de quo nunc agere institui. Nam in eo se exercet omnis divinarum Scripturarum
Abbreviated transcription (Latin):
ostendere in istorũ littxꝰris sacris. quos nob̵ erudiendis & ab hoc scło
pͣuo inbratũ scłm transferendis prouidentia diuina prouidit. sedñ ipsa
me plusquã dici potest in illa eloquentia delectant. quȩ sunt his uiris
cũ oratorib gentilium po&isur communia. Illud magis ammiror & stu¬
peo qđ ista nĩa eloquentia itausi sunt ꝑ alterã quandam eloquentiã. ut
nec de ess& eis. nec emineret in eis quia eam nec inꝓbari ab illis nec osten¬
tari oportebat. Quorũ alterũ fieret si uitaretur. alterũ putariposs&
si facile agnosceretur. Et in quibus forte locis agnoscitur adoctis
tales res dicuntur ut uerba quib dicunt᷑ nonadic ente adhibita. sed
ipsisreb uelud sponte sub iuncta. eẽ uideant᷑. quasi sapientiam de
domo suo iđ pectore sapientis ꝓcedere intellegas. & tamquã inseparabilẽ
famulan & iam non uocatam sequi eloquenta am. Quis enĩ non uideat

Expanded text:
ostendere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudiendis, et ab hoc saeculo ostendere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudiendis, et ab hoc saeculo pravo in beatum saeculum transferendis, providentia divina providit. Sed non ipsa me plus quam dici potest in illa eloquentia delectant, quae sunt his viris cum oratoribus Gentilium poetisve communia: illud magis admiror et stupeo, quod ista nostra eloquentia ita usi sunt per alteram quamdam eloquentiam suam, ut nec deesset eis, nec emineret in eis: quia eam nec improbari ab illis, nec ostentari oportebat; quorum alterum fieret, si vitaretur; alterum putari posset, si facile agnosceretur. Et in quibus forte locis agnoscitur a doctis, tales res dicuntur, ut verba quibus dicuntur, non a dicente adhibita, sed ipsis rebus velut sponte subjuncta videantur: quasi sapientiam de domo sua, id est, pectore sapientis procedere intelligas, et tanquam inseparabilem famulam etiam non vocatam sequi eloquentiam. CAPUT VII.--
Abbreviated transcription (Latin):
est quaedam eloquentia quȩ magis aetatẽ iuuenilem deoe. est que se no-
em. neciam dicenda ẽ eloquentia siꝑsonȩ non gruat eloquentis
quȩ dam quae uiros summa auctoritate dignissimos planeq diui nosdec&.
Hac illilo cutisunt. Nec ipsos dec& alia. nec alios ip̃sa. Ipsisem̃ congruit.
alios aut̃ quanto uid&᷑ humilior. tanto altius nonuentositate sed
soliditate transcendit. Ulbi uero non eos intellego: minus quidem
mihi appar& torũ eloquentia. Sed eam nondubito ẽẽ talem. qualis ẽ
ubi intellego. Ipsa quoq obscuritas diuinorũ salubriũq dictorũ talielo¬
quentia miscenda fuerat. in qua proficere nr̃ intellectus nonsolum
inuentione. uerũ &iam exercitatione de beret. Possem quidẽ siuacar&
om̃s uirtutes & ornam̃ta eloquentiae dequib: inflantur isti. qui lingũa
suam nr̃orũ acͥatorũ linguae non magnitudine sed tumore p̃ponunt

Expanded text:
est est em, nec iam dicenda est eloquentia, si personae non congruat eloquentis: ita est quaedam quae viros summa authoritate dignissimos planeque divinos decet. Hac illi locuti sunt, nec ipsos decet alia, nec alios ipsa. ipsis enim congruit: alios autem, quanto videtur humilior, tanto altius non ventositate, sed soliditate transcendit. Ubi vero non eos intelligo, minus quidem mihi apparet eorum eloquentia: sed eam tamen non dubito esse talem, qualis est, ubi intelligo. Ipsa quoque obscuritas divinorum salubriumque dictorum tali eloquentiae miscenda fuerat, in qua proficere noster intellectus, non solum inventione, verum etiam exercitatione deberet. Possem quidem, si vacarer, omnes virtutes et ornamenta eloquentiae, de quibus inflantur isti, qui linguam suam nostrorum authorum linguae non magni
Abbreviated transcription (Latin):
terrarum. Sicut autem saepe sumenda sunt & amara sa lubria. ita semꝑ
uitanda ẽ per nitios dulcedo. Seds a lubri suauitate ł suam salubritate
quid melius: Quanto enĩ magis illic app&tt᷑ suauitas. tanto facilius
salubritas prodest. Sunt ergo ecclesi astici uiri. qui diuina eloquia non
solũ sapienter sedeloquenterꝰ &iam tractauerunt. Quib legendis ma¬¬
igis non sufficit tempus. quam de. ẽẽ ipsis studentib & uacantib possunt.
Hic aliquis forsitan quȩ rit utrũ auctores nr̃i quorũ scripta diuinitus
inspiratacanonẽ nob̵ sa luberrima auctoritate fecerunt. sapientes
tantum modo aneloquentes & iam nuncupandi sunt. Quae quidẽ quȩstio
apud me ipsum & apud eos qui mecũ qđ dico sentiunt facillime soluitur.
Nam ubi eos intellego non solũ nhil eis sapientius. uerũ &iam nihil elo quen¬
tius mihi uideri potest. Et audeo dicere. om̃s qui recte intellȩ gunt qđ
illi loquunt᷑. simul intellegere noneos aliter loqui debuisse. Sicut aut̃

Expanded text:
terrarum . Sicut autem saepe sumenda sunt et amara salubria, ita semper vitanda est perniciosa dulcedo. Sed salubri suavitate, vel suavi salubritate quid melius? Quanto enim magis illic appetitur suavitas, tanto facilius salubritas prodest. Sunt ergo ecclesiastici viri qui divina eloquia non solum sapienter, sed eloquenter etiam tractaverunt: quibus legendis magiHic aliquis forsitan quaerit, Utrum authores nostri, quorum scripta divinitus inspirata, canonem nobis saluberrima authoritate fecerunt, sapientes tantummodo, an eloquentes etiam nuncupandi sunt? Quae quidem quaestio apud meipsum et apuNam ubi eos intelligo, non solum nihil eis sapientius, verum etiam nihil eloquentius mihi videri potest; et audeo dicere omnes qui recte intelligunt quod illi loquuntur, simul intelligere non eos aliter loqui debuisse. Sicut autem
Abbreviated transcription (Latin):
dixerim imperite peritus artis eloquentia p̃cepta apłm secutũ fuisse
contendat. nonne axp̃ianis doctis indoctisq ridebatur : Et tam̃agnoscit᷑
hic figura quae climax grece. latine uero aquib dã est appellata gra

Expanded text:
dixerim, imperite peritus, artis eloquentiae praecepta Apostolum secutum fuisse contendat, nonne a Christianis doctis indoctisque ridebitur? Et tamen agnoscitur hic figura, quae κλίμαξ graece, latine vero a quibusdam est appellata gra
Abbreviated transcription (Latin):
uelari. & p̃dicta cõpleri: Siaut̃ quasi ratiane mouemini pͥmũ cogi
ma ratione. ñ uanissima credulitate: Qđ cũ mini mepotueritis si ne
dubio enĩ quã diutales estis nullo mpoteritis. illud saltẽ qđ om̃i hum¬
ne mentiẽ naturalit̃ insitũ simͦ id ꝑuersȩ opinionis prauitate ñtur¬
be dĩ naturã atq substantiã in cõmutabilẽ om̃ino. Incorruptibilẽ
cogitate. uł credite. & manichei c̃anuo neritis. ittaliquando & catho¬
liciee possitis.AN¬

Expanded text:
uelari et praedicta conpleri. si autem quasi ratione mouemini, primum coguelari et praedicta conpleri. si autem quasi ratione mouemini, primum cogma ratione, non uanissima credulitate: quod cum minime potueritis — sine dubio enim quamdiu tales estis, nullo modo poteritis — illud saltem, quod omni humanae menti est naturaliter insitum, si modo id peruersae opinionis prauitate non turbetur, dei naturam atque substantiam incommutabilem omnino, omnino incorruptibilem cogitate uel credite, et Manichaei continuo non eritis, ut aliquando et catholici esse possitis a
Abbreviated transcription (Latin):
aliud qcł fcetasse possit ceptis singulis cõprehendi. qͦmͦ fiat utł in duoꝵ
singulis eiꝰdẽ rei narrationib: uł duab: uniu exuna eadẽq remulta
diuersa in ueniant᷑ nulla tam̃ aduersa & multauaria. nulla c̃traria
sic uoluunt᷑ omã deqͥb: sibi isti misericollũ ligant. ut spm̃ sui erroris
intꝰ teneant & nullũ extrinsecꝰ salutis admittant : Iua ꝓpt̃pꝰ om̃s fau¬
ti calũ nias refutatas. dũtaxat hoꝵ eiꝰ capituloꝵ qͥb hocoperequantũ dñs¬
adiuuare dignat est sufficient̃ ut arbitror ꝓlixeq fospondi. breuit̃ uos am¬
moneo qͥ illo tãnefando & execrabili errore tenemini utsi auctoritatẽ
scripturarũ om̃ib: p̃ferendã seqͥ uultis. eã sequimini quȩ ab ipsius p̃sen¬
ep̃oꝵ usq adhȩc tẽpora toto orbe t̾rarũ custodita. comm̃data cla
a ꝑuenit Ibi enĩ uidebitis &iã u&eris testam̃ti & obscura re¬

Expanded text:
aliud, quod fortasse possit certis regulis conprehendi, quomodo fiat, ut uel in duorum aliud, quod fortasse possit certis regulis conprehendi, quomodo fiat, ut uel in duorum singulis eiusdem rei narrationibus uel in duabus unius ex una eademque re multa diuersa inueniantur, nulla tamen aduersa, et multa uaria, nulla contraria. sic «oluuntur omnia, de quibus sibi isti miseri collum ligant, ut spiritus sui erroris intus teneant et nullum extrinsecus salutis admittant. Quapropter post omnes Fausti caluadiuuare dignatus est, sufficienter, ut arbitror, prolixeque respondi, breuiter uos admoneo, qui illo tam nefando et execrabili errore tenemini, ut si auctoritatem scripturarum omnibus praeferendam sequi uultis. eam sequamini, quae ab ipsius praesen usque ad haec tempora toto orbe terrarum custodita, commendata, clarificata peruenit. ibi enim uidebitis etiam ueteris testamenti et obscura re
Abbreviated transcription (Latin):
adeo inusitatȩ locucionis seruaũ. & mysticȩ aliꝗd intimauit
lucas aut̃ &hoc ipsũ quẽ ad modũ gestũ cet ostendit uthinc ad¬
uertere cogere m illud matheuᷤ quẽ ad modũ a̾perit. Uellesane
utaliqͥs istoꝵ uanq qͥhuiꝰce modi quȩstiunculis qͣs magnas ca¬
lũ niose obiciunt euangelio narrara& aliꝗd idẽ issebis nu me
roñfalsũ nec fallacit᷑ sed omino id uolons intimare . & exponere
astilo exciperent᷑ uerba eiꝰ eiq recitarent᷑. utrũ ñaliꝗd plus
minꝰue clicer&. aut p̃postero ordine. ñ uerboꝵ tantũ sed ẜiã
rerũ. aut utrũ ñ aliqd ex sua sententia dicers tanquã alius
duerit. qđ eũ dixisse ñ audierit. sed uoluisse atq sensisse pla¬
ne cog nouerit. aut utsũ ñ alicuꝰ breuit̃ cõplecteret᷑ sententiȩ
ueritatẽ. Cuiꝰrei antea quasi expressiũ articulos explicass&̧. & siquid est

Expanded text:
adeo inusitatae locutionis seruauit et mystice aliquid intimauit; adeo inusitatae locutionis seruauit et mystice aliquid intimauit; Lucas autem hoc ipsum quemadmodum gestum esset. ostendit, ut hinc aduertere cogeremur, illud Matthaeus quemadmodum dixerit. uellem sane, ut aliquis istorum uanorum, qui huiusmodi quaestiunculas quasi magnas calumniose obiciunt euangelio, narraret aliquid idem ipse bis numero, non falsum nec fallaciter, sed omnino id uolens intimare et exponere, et stilo exciperentur uerba eius eique recitarentur, utrum non aliquid plus minusue diceret aut praepostero ordine non uerborum tantum, sed etiam rerum, aut utrum non aliquid ex sua sententia adiceret. tamquam alius dixerit, quod eum dixisse non audierit, sed uoluisse atque sensisse plane cognouerit; aut utrum non alicuius breuiter conplecteretur sententiae ueritatem, cuius rei antea quasi expressius articulos explicasset, et si quid est
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ cũ legimꝰ obliuiscim quẽ ad modũ soqͥ soleam̾ Anscriptura
dĩ alit̃ nob cũ fuerat quã nr̃o more loc utura : E hoc qdẽde
cõmuniloquendi c̃suetudine ꝑuicacib turbulentisq res
potentia sic̃ ille centurio tc̃ melius ꝗd matheu lixeritsentiunt.
Talib: enĩ dicit᷑ inpsalmo Accedite adeu s inluminamini e uultꝰ
urĩ nerubescent : Unde centurio ille ad xpm̃ magis accesserat.
cui fidẽ italaudaũ quã illi ipsi ꝑ quos uerba suamisit huicrei
simiłeẽ &iã illud qđ dñs ait. Tetigitme aliqͥs. quando mulier quȩ
fluxũ sanguinis patiebat̾᷑ tangens fibriã uestim̃ties salua
facta ẽ Hocenĩ mi rabilit̾ discipulis suis clicere iuidebat᷑. qͥs me
tetigit &tetigitine aliqͥs. cũ eũ turba cõprimeras . Deniq: hoc
ei responder. Turbete cõprimunt aedicis qͥsme tetigit: Quẽ¬
ad modũ cͦ illi p̾mebant sed illa tetigit: Sic illimissi erant ad
sedcenturio megis accessit. Ita matheus & morẽ ñus

Expanded text:
 cum legimus, obliviscimur quemadmodum loqui soleamus? An Scriptura Dei aliter nobiscum fuerat quam nostro more locutura? Et hoc quidem de communi loquendi consuetudine pervicacibus turbulentisque respotentia, sicut ille centurio: tunc melius quid Matthaeus dixerit sentient. Talibus enim dicitur in Psalmo: Accedite ad eum, et illuminamini; et vultus vestri non erubescent . Unde centurio ille ad Christum magis accesserat, cujus fidem ita laudavit, quam illi ipsi per quos verba sua misit. Huic rei simile est etiam illud quod Dominus ait, Tetigit me aliquis; quando mulier quae fluxum sanguinis patiebatur, tangens fimbriam vestimenti ejus, salva facta est. Hoc enim mirabiliter distetigit? et: tetigit me aliquis, cum eum turba conprimeret. denique hoc ei responderunt: turbae te conprimunt, et dicis: quis me tetigit? quemadmodum ergo illi premebant, sed illa tetigit, sic illi missi erant ad Christum, sed centurio magis accessit. ita Matthaeus et morem non usque
Abbreviated transcription (Latin):
qͥei carn᷑ ꝓpagati ñ surꝰ nisi qđeꝰ fidei uestigia sequam: Sed quiduobis faci¬
ã quos c̃tra testimonia scripturarũ ita obsurde fecit iniqͥtas. ut quidquid ad¬
uersũ uos in de ꝓlatũ fuerit. ñeẽ dictũ ab apło sed anescio quo falsario subeius
nomine scriptũ eẽ dicere audeatis. Usq adeo axp̃i ana doctrina aꝑte ali¬
enaest quã p̃ dicatis doctrina dȩ monioꝵ. ut eã sub xp̃i ane doctrinȩ nomine
defendert nulla exparte possitis. nisidicatis falsas ẽẽ scripturas apłoꝵ:
Infelices. inimici animȩurẽ quȩ umquã litterȩ ullũ habebt̃ ponđ auctori¬
eminentia dclaratur utrũ apłoꝵ sint incertu.c. Ethocarteider arse lulisse

Expanded text:
 carne propagati non sumus, nisi quod eius fidei uestigia sequamur. Sed quid uobis faciam, quos contra testimonia scripturarum ita obsurdefecit iniquitas, ut quicquid aduersum uos inde prolatum fuerit, non esse dictum ab apostolo, sed a nescio quo falsario sub eius nomine scriptum esse dicere audeatis ? usque adeo a christiana doctrina aperte aliena est quam praedicatis doctrina daemoniorum, ut eam sub christianae' doctrinae nomine defendere nulla ex parte possitis, nisi dicatis falsas esse scripturas apostolorum. infelices inimici animae uestrae! quae umquam litterae ullum habebunt pondus auctorieminentia declarata, utrum apostolorum sint incertum est? et hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
dix̃ qđ lucas cũ idẽ narrare dicere p̃tesmisit. qͣsi nega ueritlucas dix¬
isse xpm. qđ eũ scripsit dixissematheus. hinc om̃i noꝰ ulla unquam
quȩstio fuit neq hoc obici nisi ab omĩno in prudentib Enihil harũ
rerũ cͥsiderare uolentib seu ualentib: Iote stillud sane aereqͥri int̃
fideles & obici ab infidelib sole. itd etiã ipsis. it parũ eruditis. uł nimiᷤ
c̃tentiosis. nisi ad moniti fesipuerint. qđ maheũ dix̃. accessitade ii
centurio rogans eũ & dicens. lucas aut̃ qđ miserit ad eũ fentres ude¬
& hoc ipsũ r̾gantes depuero eiꝰ qͥa ea rotabat ut eũ sanar&. & cũ ad ppin¬
quare dom̃ui misit alio ꝑquos dicera ñ se eẽ dignũ incuiꝰdomĩ
intrara iħs. nec seipsũ dignũ utueniie ađiłm: Iuo mͦ qͦ scđm matthe

Expanded text:
dixit, quod Lucas, cum idem narraret, di. cere praetermisit, quasi negauerit Lucas dixdixit, quod Lucas, cum idem narraret, di. cere praetermisit, quasi negauerit Lucas dixisse Christum, quod eum scripsit dixisse Matthaeus. hinc omnino nulla umquam quaestio fuit neque hoc obici nisi ab omnino inprudentibus et nihil harum rerum considerare uolentibus seu ualentibus potest. illud sane et requiri inter fideles et obici ab infidelibus solet. sed etiam ipsis uel parum eruditis uel nimis contentiosis, nisi admoniti resipuerint, quod Matthaeus dixit: accessit ad eum centurio rogans eum et dicens, Lucas autem, quod miserit ad eum seniores Iudaeorum hoc ipsum rogantes de puero eius, qui aegrotabat, ut eum sanaret. et cum adpropinquaret domui, misit alios, per quos diceret non se esse dignum, in cuius domum intraret Iesus, nec se ipsum dignum, ut ueniret ad Iesum. quomodo e
Abbreviated transcription (Latin):
rosatiã uq adnra tepera ꝑuener̃ . tantntt̃ ogaticui quisq libsit ñ heste ra
quiares pondere debcam. Sed ꝗdꝑgã in longe p̃eritos Eacc istas lateras quas
quȩ cũ tasirit quistandẽ tanto furore cȩcat᷑ nisidemonio menda ci locug
malicia atq fallatia c̃sentiendo subuer sussit. ꝗͥdicat hoc mereri ñ pecuifse
ad posteris qraicerent. cũ eo cathedras usq ad p̃sentes epos certissima suc¬
cessione seruarent: Cũ hoc qualiũ cũq hominũ scriptis. siue extra
ȩcd̃am. sue in ppsa ȩcłã tanta felicitate ꝓueniat: Sod ẽtrariainꝗe int̃ẽ fripta¬
misit. autsi alt̃ aliꝗdbreuiuꝰ cõplexisẽ candẽ tantũ sententiã saluã
integrãq custodiens alt̃aut̃ tanquã mẽbrati cuncta digessit ut n
solũ ꝗd factũ sit uerũ &iã quẽ ad modũ factũ sit intimarr̃ : Sicut
faustus hinc euangeliq ueritati uoluit calũ niari. qͥa matheũ aligd

Expanded text:
us quisque liber sit, non haesitemus quid respondere debeamus? Sed quid pergam in longe praeterita? Ecce istas litteras quas quae cum ita sint, quis tandem tanto furore caecatur, nisi daemoniorum mendaciloquorum malitiae atque fallaciae consentiendo subuersus sit, qui dicat hoc mereri non potuissead posteros traicerent, cum eorum cathedras usque ad praesentes episcopos certissima successione seruarent, cum hoc qualiumcumque hominum scriptis siue extra ecclesiam siue in ipsa ecclesia tanta facilitate proueniat? Sed contraria, inquit, intmisit; aut si alter aliquid breuius conplexus est eandem tantum sententiam saluam integramque custediens, alter autem tamquam membratim cuncta digessit, ut non solum, quid factum sit, uerum etiam. quemadmodum factum sit, intimaret? sicut Faustus hinc euangeliorum ueritati uoluit calumniari, quia Matthaeus aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
col iuuuno nius a similitudorer ũ atq uerboꝵ quando cõparatie is quos
us ra i poc ratii ee cstars. inparesiudicatis ⁊ qł abette myore quo. sẽ
dr garsuerso ꝓ ferunt̃ cõparatirespuunt᷑. undecstat eẽ yppogrtas ndesi qͥs
hoenoge nec saltẽ refellit̃ sedridet᷑. nisi qͥa sic eos ab ipso ippoeratis temprus¬
q ad hoetemꝙ & de inceps successionis series cõmendauit uthere dalutan e
bcmnlos st platonis. ristotelis. Caceronis. uarronis. alioꝵ ꝓ eĩ mocli austoꝵ
librosi sirde nouer homines qđ isꝗ sint. nis eadẽ tepoꝵ sbire suere don¬

Expanded text:
 nonnulla similitudo rerum atque uerborum, quando conparati eis, quos uere Hippocratis esse constaret, inpares iudicati sunt, et quod ab omparati respuuntur, unde constat esse Hippocratis, unde si quis hoc neget, nec saltem refellitur, sed ridetur, nisi quia sic eos ab ipso Hippocratis tempore usque ad hoc tempus et deinceps successionis series commendavit, ut hinc dubitare dementis sit? Platonis, Aristotelis, Ciceronis, Varronis, aliorumque ejusmodi auctorum libros, unde noverunt homines quod ipsorum sint, nisi eadem temporum sibimet succeden
Abbreviated transcription (Latin):
male torq t:: hoc̃ eꝰ intellegit᷑ matheũ breuit̃ sententiã ipsã uerã
integrãq: cõplexĩ dicentẽ. qđ centurio accesserit adiħm & ñ dicente᷑
ñ exprim̃tẽ utrũ ꝑseipsũ duerit anꝑalios. Quid enĩ ñ netalib loci¬
tionib humana plenaẽ quetudo cũ dicim̃ aliquẽ aliꝗd mł tum
accessise eiã que ñdũ dicim̾ ꝑuenisse : Honne & ipsãꝑuentionem
cui qͣsi uidet᷑ ñ eẽ qđ addi iã possit & iãꝑalios fier usitatissime loqͥm᷑
sepe dicenclo egit ille causã suã. ꝑuenit adiudicẽ. aut ꝑuenit ad illũ
uł illũ potentẽ. cũplerũq: id fatiat ꝑamicos: ñ iuso eo ꝓrsus adquẽ

Expanded text:
 hoc ergo intellegitur Matthaeum breuiter sententiam ipsam ueram integramque conplexum dicentem, quod centurio accesserit ad Iesum, et non dicnon exprimentem, utrum per se ipsum dixerit, an per alios. quid enim ? nonne talibus locutionibus humana plena est consuetudo, cum dicimus aliquem ad aliquid multum accessisse, etiam quem nondum dicimus peruenisse ? nonne et ipsam peruentionem, cui quasi uidetur non esse quod addi iam possit, etiam per alios fieri usitatissime loquimur saepe dicendo: egit. ille causam suam, peruenit ad iudicem, aut: peruenit ad illum uel illud potentem,
Abbreviated transcription (Latin):
cinã desperatione obdurent᷑. At illa quȩ neq adimitantũ neq:
ad cauendũ facta hominũ ꝑtinent & tam̃ inscã scriptura repperi¬
unt᷑. aut ad illã conexionẽ positas qͥb occasionib ad res necessarias
ueniat. aut eo ipso quouident᷑ suꝑflua satis admonent. in eisq ri
oportere mysticȩ alicuiꝰ significationis oraculũ. Neq enĩ dehis li¬
bris loqͥm̃ inqͥb nulla ł pauca ac ñ multa aꝑtissima ꝓphetico
spũ p̃nuntiata. lã quoq ipsis reb impletis auctoritatẽ diuinã fide¬
lissima &s p̃clarissima ueritatis luce testant᷑. ut omĩnodesipiat quis¬
quis eos suꝑfluȩ ⁊ quasi fatuȩ locutos aliꝗd putat qͥb ñ solũ om̃a homi¬
ertt a minante penituit. indesibi ad peccandũ fomitẽ ꝓbeaiti dla
scrip dura ciul pandaese: ac ñtanto seuerius ile dãpmanđ quasico podi¬

Expanded text:
cinam desperatione obdurentur ? at illa, quae neque ad imitandum neque cinam desperatione obdurentur ? at illa, quae neque ad imitandum neque ad cauendum facta hominum pertinent et tamen in sancta scriptura reperiuntur, aut ad illam conexionem posita sunt, quibus occasionibus ad res necessarias ueniatur, aut eo ipso, quo uidentur superflua, satis admonent in eis quaeri oportere mysticae alicuius significationis oraculum. neque enim de his libris loquimur, in quibus nulla uel pauca ac non mspiritu praenuntiata, jam quoque ipsis rebus impletis, auctoritatem divinam fidelissima et praeclarissima veritatis luce testantur: ut omnino desipiat, quisquis eos superflue vel quasi fatue locutos aliquid putat, quibus non solum omnia homiente ac minante paenituit, inde sibi ad peccandum fomitem praebeat, illa scriptura culpanda est? ac non tanto seuerius ille damnandus, quanto poti
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑q nisi prauis & distortis cordib displicere ñ possit. & qd enscriptu¬
ra quib: ꝑuersitas erroris illius inimicaest in qͥb: libe hominũ fac¬
tis que ł laudauit ł arguit ł tantũ narrata nob iudicanda ꝓpo¬
suit. ipsa inculpabilis uenerabilisq ꝑfistit. Iuiduͦ utiliũ atq sa¬
lubriũ pielegentib ł audientib illas sacras litteras c̃suli ac ꝓspͥci
potuit. quã ut ñ solũ in eis laudabiles homines adimitandũ. & re¬
p̃hen sibiles ad cauendũ ꝓponerent᷑. Uerũ &iã quelã bonoꝗ de¬
clinationes. Slapsũ in malũ siue inde idẽ detuoccerecti inuian
redeant. siue in reuocabiles maneant. Erursus quȩ dã maloꝵ mutatio¬
nes & ꝓuent̾ inbonũ. siue ꝑseueraturi. siue in pristina terũ relap¬
suri ut neq iusti insuꝑbiã securitate extollant᷑. nec in iqͥc̃tra medi¬

Expanded text:
quae nisi prauis et distortis cordibus displicere non possit, et quod ea scriptuquae nisi prauis et distortis cordibus displicere non possit, et quod ea scriptura, cui peruersitas erroris illius inimica est, in quibuslibet hominum factis, quae uel laudauit uel arguit uel tantum narrata nobis iudicanda proposuit. ipsa inculpabilis uenerabilisque persistit. Quid uero utilius atque salubrius pie legentibus uel audientibus illas sacras litteras consuli ac prospici potuit, quam ut non solum in eis laudabiles homines ad imitandum et reprehensibiles ad cauendum proponerentur, uerum etiam quaedam bonorum declinationes et lapsus in malum siue inde idem denuo correcti in uiam redeant siue inreuocabiles maneant, et rursus quaedam malorum mutationes et prouentus in bonum siue perseueraturi siue in pristina iterum relapsuri: ut neque iusti in superbiam securitate extollantur nec iniqui contra medi
Abbreviated transcription (Latin):
minũ ꝓphetico spũ deligunt. aut aliꝗd ia sonant sgnesicnt¬
one future. aut sinihił tale significant adhoc int̾ponunt᷑
ut sit unde illa significantia tanquã sonantia conectant
Has aũ rerũ gestar allegorias narrationes sinolunt heretici sicut
a nobis exponunt᷑ accipere ł&iã nichil easnisi qđ ꝓprie sonant significa¬
rec̃tendunt. ñ est luctanlũ cũ hominib qͥdicunt ñ sapit palato meo
qđ sapere diciftuo dũtam̃ ea quȩ diuinitꝰ p̃cipiunt᷑ aut mores pieatẽ¬
q formare. autaliꝗd figurata significare. Ecredant᷑ ł intellegant᷑.
aut utrũq potius quã neutrũ. dũtam̃ & ipsa quȩ sigurate dista ł facta
intellegant᷑ ad easdẽ mores bonos prfatẽq referant᷑ ac ꝑ hoc iã sima¬
niche is ł qͥbq aliis dehisfiguris rerũ gestarũ nr̃ displie& intellestꝰ¬
q in suis p̃ceptis obȩdientiȩ testimoniũ ea ueritatis regula defendur

Expanded text:
minum prophetico spiritu deliguntur, aut aliquid iam sonant significatione futurorum ant, si nihil tale significant, ad hoc interponuntur, ut sit unde illa significantia tamquam sonantia conectantur. Has autem rerum gestarum allegoricas narrationes si nolunt haeretici sicut a nobis exponuntur accipere uel etiam nihil eas nisi quod proprie sonant significare contendunt, non est luctandum cum hominibus, qui dicunt: "non sapit palato meo quod sapere dicis tuo"; dum tamen ea quae diuinitus praecipiuntur aut mores pietatemque formare aut aliquid figurate significare uel credantur uel intellegantur aut utrumque potius quam neutrum; dum tamen et ipsaintelliguntur, ad eosdem mores bonos pietatemque referantur. Ac per hoc etiam si Manichaeis, vel quibusque aliis, de his figuris rerum gestarum noster displicet intellectque in suis praeceptis oboedientiae testimonium, ea ueritatis regula defenduntur,
Abbreviated transcription (Latin):
rabit̃. & consequent᷑ adiunctũ est : Eterit in loco ubi dictũ est eis ñ
ppłs ms uos dicet᷑ eisfilii dĩ uiui. ñ om̃ino de illo isrł eẽ dictũ quiẽ
scđm carnẽ. sedde illo de quo apłis ggentib dicit: Uos erso abrah ȩ
semen estis scđm ꝓmissione̾ heredes: Sed qm̃ & de illa ude imulti
cre diderunt & crediturisunt. nam inde erant & apłi. inde tot
miliaq inierusalem apłis sociata sunt. inde eccłȩ dequib adga¬
lathas dicit. Erã aut̃ ignotus facie ȩccłis udeȩ que sunt in xp̃o:
Unde e lapidẽ angularẽ in psalmis appellatũ dnm̃. sic int̾preta¬
t᷑ qd̃ duos pariaees inse ipso coniun xerit Circũcisioniis uidelic&
& p̃putii. ut luos conder& inunũ inse nouũ hominẽ ẜaciens pa
commutar& utrosq muno corpore dõ. ꝑ crucẽ int̃ficien

Expanded text:
 adiunctum est: et erit in loco, ubi dictum est eis "non populus meus uos," dicetur eis, filii dei uiui, non omnino de illo Israhel esse dictum, qui est secundum carnem. sed de illo. de quo apostolus gentibus dicit: uos ergo Abrahae semen estis secundum promissionem heredes. sed quoniam et de illa Iudaea multi crediderunt et credituri sunt — nam inde erant et apostoli, inde tot milia, quae in Hierusalem apostolis sociata sunt, inde ecclesiae, de quibus ad Galatas dicit: eram autem ignotus facie ecclesiis Iudaeae. quae sunt in Christo, unde et lapidem angularem in psalmis appellatum dominum sic interpretatur. quod duos parietes in se ipso coniunxerit, circumcisionis uidelicet et praeputii, ut duos conderet in se unum nouum hominem, faciens pacem, et conmutaret utro