comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ minꝰ miraculis qͣm p̃dicationib
optinere. Et cũ sepissime ab ydo¬
lorũ pontificib cont᷑ eũ seditio
ercitaretur in ppłos. ita ut ple¬
bes innumere etiam & de uicinis
regionib cũ armis & bellico appa¬
ratu ꝓpter fideles qͥ iam ꝑ ilłu credi

Expanded text:
icationibus obtineret. Et cum saepissime ab idolorum pontificibus contra eum seditio excitaretur in populis, ita ut plebes innumerae, etiam et de vicinis regionibus cum armis ac bellico apparatu, propter fideles, qui jam per illum i
Abbreviated transcription (Latin):
is ita expletis: eccł̃iam illic
dĩ se oĩpotentis semꝑ in oĩb
& ubĩq comitante aurilio iuxta
facultatẽ suaꝵ uiriũ. utq nouus
adhuc aduena poterat. in honore
ac officia deuote dno seruientium
clericoꝵ exmore constituit: ꝓ bataᷤᷤ¬
q ꝑsonas honore sc̃i ordinis ampli¬
auit: incessant̾ restituens popłos
creatori. qͦs adeuio cultu reuoca¬
uerat creature. Cinctꝰ gͦ fide &
deuotione popłi. quã in ꝯstructõe
& reu̾entia basilice freqͤntatione
cernebat. ad mołu roboratꝰ dnm
re purissimo nouerat. & corde
artlentissimo diligebat insinu¬
are gentib ñ cessabat. Cunctis
bat deo qͦs diabolo subtͣhebat.
atq totis ex hortationũ nisibus
& signoꝵ ꝓdigiis satagebat: qͣ¬
tinꝰ quos abripiebat mundo. di¬
gnos facer& celo. Tantas enim

Expanded text:
is ita expletis, ecclesiam illic, Dei se omnipotentis semper in omnibus et ubique comitante auxilio, juxta facultatem virium suarum, utque novus adhuc advena poterat, in honoremac officia devote Domino servientium clericorum ex more constituit, probatasque personas honore secundi ordinis ampliavit, incessanter restituens populos creatori, quos a devio cultu revocaverat creaturae. Cinctus ergo fide et devotione populi, quam in constructione et reverenti basilicae frequentatione cernebat, admodum roboratus, Dere purissimo noverat, et corde ardentissimo diligebat, insinuare gentibus non cessabat; cunctisqbat Deo, quos diabolo subtrahebat, atque totis exhortationis nisibus, et signorum prodigiis satagebat, quatenus quos abripiebat mundo, dignos faceret coelo. Tantas enim
Abbreviated transcription (Latin):
directis tẽptauit si p̃miis aliqͥbꝰ
id posset adquire̾: sibiq aduersꝰ
uisibiles ⁊ ĩisibiles hostes arma
ĩuictissiã trĩphũq ꝑpetuũ p̃para¬
re. Qͦd cũ rex redulfꝰ se nũꝙͣ hoc¬

Expanded text:
directis temptavit, si praemiis aliquibus id posset adquirere sibique adversus visibiles atque invisibiles hostes arma invictissima triumphumque perpetuum praeparare. Quod cum rex Rodulfus modis o
Abbreviated transcription (Latin):
Uit gͥ quidã uir nobilis.¬
honorificꝰ etiã comes scdm
uanã huiꝰ scli uanitatẽ. nomĩe
walbertꝰ: uxor uõ eiꝰ regẽtrudis
fuit nũcupata. Nuic uero walb̾¬
fuit bertinꝰ ⁊ necnon ⁊ ꝯpr̃: scd̾m

Expanded text:
obilishonorificus et comes secundum vanam hujus saeculi dignitatem nomine Walbertus, uxor vero ejus Regentrudis fuit nuncupata. Huic vero Waulbefuit Bertinus, nec non et com
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ cetera. Item solent aduersũ
nos huismodi uenenatum
ꝯponere sillogismũ dicentes.
Si coeternũ patri creditis filiũ:
dicite q̃s dũ esset genitus est.
an nondũ esset: Si dũ esset.
duo gͦ ingeniti antefuerunt:
⁊ postinodũ unꝰ alterũ genera¬
uit. aut si ut ratio uera ꝑmit¬
tit. dũ non esset genitꝰ est: erit
utiq patre posterior. Ad quã rẽ
nobis non aliud agendum est.
uisi ut tam grandi hereticorũ
malicie. exemplis apostolicis re
elidit᷑. Dũ ergo nobis memora¬
ta superius obiecernt: dicinus
nos. Sicut solũ patrẽ semꝑ et
sine mitio ingenitũ nouinius:
ita filiũ semꝑ ⁊ sine mitio ex pr̃e
genitũ confitem᷑. ylec alia aliqͣ
causa est. q̃ diuisionẽ faciat ꝑso¬
nare. iusi ꝙ hic ingenitꝰ est et
ille genitus: id est hic pater est
⁊ ille filius. Quia pater semꝑ pr̃
est genitꝰ. s ipse genuit. Et filuiꝰ
de re non alius ꝙͣ apłs ipse in
medio ꝓuocandꝰ est: qͥ preuidẽs
eunomii arriiqz maliciã. exem¬

Expanded text:
tur. Item solent adversum nos hujusmodi venenatum componere syllogismum, dicentes: Si coaeternum Patri creditis Filium, dicite, quaesumus, dum esset genitus est, an dum non esset? Si dum esset, duo ergo ingeniti ante fuerunt, et postmodum unus alterum generavit: aut si, ut ratio vera permittit, dum non esset genitus est; erit utique Patre posterior. Ad quam rem nobis non aliud agendum est, nisi ut tam grandi haereticorum malitiae exemplis apostolicis reseliditur. Dum ergo nobis memorata superius objecerint, dicimus: Nos sicut solum Patrem semper, et sine initio ingenitum novimus; ita Filium semper et sine initio ex Patre genitum confitemur. Nec alia aliqua causa est quae divisionem faciat personarum, nisi quod hic ingenitus est, et ille genitus, id est, hic Pater est et ille Filius: quia Pater semper paest genitus, sed ipse genuit: et Filius de re non alius quam Apostolus ipse in medio provocandus est, qui praevidens Eunomii et Arii malitiam, exem
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i ꝯfessor bertinꝰ. ĩmensas õipo¬
tenti dño grãs agens: uualb̾tĩ
ait puero. De hoc uino aliquid
dũmi. Tunc ille in eadẽ nocte im¬
mensõ repletꝰ gaudio. ad suum
reuersus est dinũ: totũq rei qd̃
factũ fuerat. narrando miracu¬
lũ. salutiferũ sibi potũ de p̃dicto
ꝓpinauit uino. Postꝙͣ uero de
codẽ benedicto biberet potu ÷ in
cadẽ nocte. diuina medente ma¬
nu. sanꝰ effectꝰ est: ĩmensasq¬
deo õĩpotenti. salutis sue auctori.
grãs referens: cordisq ꝯpuncti¬
oue repletꝰ: magnã suc heredita
iirũ. mira diuinitas egit : ꝙͣus¬
ca partim ipse celandi ftudio. ꝑ¬
tim tunc presentiã negligentia
occuluierit. Sed oĩb miraculis.
labor in dei seruitio indeficiendꝰ
traditi. sudauit: cuiꝰ labori aldeo
diuina grã affuit. ut suo tp̃e pris¬
cis monasteriis regia affluentia
ꝯstructis: ⁊ iuuuero pignerũ scõꝵ
⁊ rerũ abundantia coequaretur

Expanded text:
fessor Bertinus immensas omnipotenti Domino gratias agens, Walberti ait puero: « De hoc vino aliquid ominum. » Tunc ille in eadem nocte immenso repletus gaudio ad suum reversus est dominum, totumque ei quod factum fuerat narrando miraculum, salutiferum sibi potum de praedicto propinaverat vino. Postquam vero de eodem benedicto biberat potu, in eadem hora, divina medente manu sanus effectus est, immensasque omnipotenti Deo salutis suae auctori gratias referens, cordisque compunctione repletus, magnam haereditavirum mira divinitas egit, quamvis partim ipse celandi studio, partim tunc praesentium negligentia occuluerit. Sed omnibus miraculis labor in Dei servitio indeficiens etraditi sudavit, cujus labori adeo divina gratia adfuit, ut suo tempore priscis monasteriis regia affluentia constructis, et numero pignerum sanctorum, et rerum abundantia coaequaretur
Abbreviated transcription (Latin):
& quod minat᷑. Ac si uolumꝰ ut
in nobis fides ꝑfecta maneat. et
timentes supplicium. mala oꝑa
non faciamus: & desiderantes
p̃mium. ea que bona sunt ag̾e
totis uirib laboremꝰ: ut noncũ
ineredulis & impiis eternum
cogam supplicium sustinere:

Expanded text:
et quod minatur; ac si volumus ut et quod minatur; ac si volumus ut in nobis perfecta fides maneat, et timentes supplicium, opera mala non faciamus, et desiderantes praemium, ea quae bona sunt agere totis viribus laboremus: ut non cum incredulis et impiis aeternum cogamur supplicium sustinere
Abbreviated transcription (Latin):
ur̾is mercedem uobis reddendam
poderitis fidelit̃ credere: qͣudo uoᷤᷤ
cũ dei adiutorio cepitis ad integrũ
amalis actib abstinere. Namae
sibona simul & mala oꝑa facere
uultis: qͥd ꝓdest ex una parte
edificare. & ex alia destruere:
& unũ expoliare: aliũ uͦ uestiree
Istis talib elamãt in eugłio dns.
Aut factte arborem bonam & fru¬
ctus eiꝰ bonos: aut facite arborẽ
malam & fructus eiꝰ malos. Et
salomon. Sicut canis odibilis
est qͣndo redit ad uomitũ suum:
ita & peccator qͣndo reuertit᷑ ad
peccatũ suum. E ꝓpħa. Ue pecca¬
tori terram ingredienti duabꝰ uiis.
Et illud. Nemo potest duob dnis
seruire. Ergo sicut iam suꝑiꝰ sug
gessimꝰ. quia fides afit. id ÷. ab eo
qdͥ fiat nomen accepit: & ipse se
fiducialit̾ dieit credere: qͥ qd se
eredere dixerit. implere oꝑib uo¬
luerit. Et sicut iam dicꝰtum est
ipsa est tota uirtus fidei: ut creda¬
mus utrumq eẽ. qđ ꝓmittit deuᷤᷤ.

Expanded text:
vestris mercedem vobis reddendam vestris mercedem vobis reddendam poteritis fideliter credere, quando vos cum Dei adjutorio coeperitis ad integrum a malis actibus abstinere. Nam si et bona simul et mala opera facere vultis, quid prodest ex una parte aedificare, ex alia vero destruere; et unum exspoliare, alium vero vestire? Istis talibus clamat in Evangelio Dominus, Aut facite arborem bonam, et fructus ejus bonos; aut facite arborem malam, et fructus ejus malos : et Salomon, Sicut canis odibilis est quando redit ad vomitum suum; ita et peccator, quando revertitur ad peccatum suum : et propheta, Vae peccatori terram ingredienti duabus viis : et illud, Nemo potest duobus dominis servire . Ergo, sicut jam saepius supra suggessimus, quia fides a Fit, id est, ab eo quod fiat, nomen accepit, et ipse se fiducialiter dicit credere, qui quod se credere dixerit, implere operibus voluerit; et, sicut jam dictum est, ipsa est tota virtus fidei ut credamus utrumque esse, quod promittit Deus,
Abbreviated transcription (Latin):
pntit̾it ds: alia. ut apud nos dif¬
pnitũ sit non eẽ falsum qđ minat᷑
dͥs. Si enĩ toto corde & toto animo
eredis te pꝰ bona oꝑa accepturum
p̃mium qđ ꝓmittit᷑: similit̾ absq
illa hesitatione si nilia oꝑa ege¬
ris. crede te sine fine passutrum
suppliciũ. Agnoscite fidem inte.¬
gram retinere: ea tamen conditio¬
ne. ut qđ corde crecdis. oꝑibe ĩpleas:
& sine aliꝗͣ mora diuertas amalo.
& facias bonum. In eo qđ diu̾tis
a malo. eredis ẽẽ suppliciũ: in eo
qđ facis bonum. eredis ce ꝑuen¬
turum ad p̾mium. Scito tamen
nichil t̾ ꝓdesse: si unam rem
uolueris eredere. & de alia dubita-¬
re. Illi enĩ prodest qd̾ diuertit de
malo: qͥ statim fecerie bonũ. Et
illi ꝓdest qd facit bonum: qͥ ad
integrũ diuertit a malo. Hoc ideo
dixi. qͥa multi sunt qui de rapimᷤᷤ
& fiaudib uident̾ elemosinã dare
etcamen ab ipsis ñ uolunt desine
si id quod deo placere nostis im¬
pleueritis. & tunc de bonis oꝑib

Expanded text:
diffinitum sit, non esse falsum quod minatur Deus. Si enim toto corde et toto animo credis, te post bona opera accepturum praemium quod promittitur; similiter absque ulla haesitatione, si mala opera egeris, credis te sine fine passurum esse supplicium: agnosce te fidem integram retinere; ea tamen conditione, ut quod corde credis, operibus impleas, et sine aliqua mora divertas a malo: et facias bonum. In eo quod divertis a malo, credis esse supplicium; in eo quod facis bonum, credis te perventurum ad praemium. Scito tamen nihil tibi prodesse si unam rem volueris credere, et de alia dubitare. Illi enim prodest quod divertit a malo, qui statim fecerit bonum; et illi prodest quod facit bonum, qui ad integrum divertit a malo. Hoc ideo dixi, quia multi sunt qui de rapinis et fraudibus videntur eleemosynam dare; et tamen ab ipsis malis non volunt desinerum non facitis, si id quod Deo placere nostis impleveritis. Et tunc de bonis operibus
Abbreviated transcription (Latin):
ergo turbari. ⁊ formidare poterat
lupꝰ hoc int̾uallo inuaderet. pa¬
sboris absentia. Sed a quib hõ
⁊ ibat per id qd̃ homo erat: ⁊ ma¬
nebat ꝑ id quod ds̃ erat. Ibat ꝑ
id quod imio in loco erat: mane¬
bat per id quod ubiq erat. Lur
itaq turbaret᷑ ⁊ formidaret cor
quando sic deserebat oculos ut
non desereret cor: ꝙͣuis ds̃ etiã
qui nullo ꝯtinetur loco discedat
ab coꝵ cordib. qui eũ relinqut
morib. ñ pedib: ⁊ ueniat ad
illos qui ꝯuertunt᷑ ad eũ. non
facie s fide ÷ ⁊ accedunt ad eũ
mẽte. ñ carne: Ut autẽ intelli¬
gerẽt scd̃m id qd̾ hõ erat. eũ di¬
xisse uado ⁊ uenio ad uos: ad¬
iecit atqiz ait. Si dilige̾tis me gau

Expanded text:
 turbari et formidare poterat lupus hoc intervallo invaderet pastore absente. Sed a quibus homo  ibat per id quod homo erat, et manebat per id quod Deus erat. Ibat per id quod uno loco erat, manebat per id quod ubique erat. Cur itaque turbarentur et formidarent, quando sic deserebat oculos, ut non desereret cor? quamvis Deus etiam qui nullo continetur loco, discedat ab eorum cordibus qui eum relinquunt moribus, non pedibus, et veniat ad illos qui convertuntur ad eum non facie, sed fide, et accedunt ad eum mente, non carne. Ut autem intelligerent secundum id quod homo erat, cum dixisset: Vado et venio ad vos, adjecit atque ait: Si
Abbreviated transcription (Latin):
atq aliũ s unum eundemq
dm̃ & hominem dĩ filium esse
confitear. Beniq si hominẽ seꝑa¬
ueris a dõ itt fotinus uł paulus
samosatenus. illi gͦ nũquia credo
nec seruio: uelut siquis nr̃m aut
purpiram aut diadema regale
iacens inueniat. nũquid ea cona¬
bitur adorare: Cum uͦ ea rexfu¬
rit inditus periculum mortis i¬
currit. si ea simul cum rege ad
orare quis contempserit: itaeti
lam aut nudam. sed diuinitati
sue unitam unũ dm̃ filium. iii
uerum & hominem uerũ siqui
acloeare contẽpserit. ȩterne mes¬
tis penam patietur. Incipit expo

Expanded text:
atque alium, sed unum eumdemque atque alium, sed unum eumdemque Deum et hominem Dei Filium esse confitear. Denique si hominem separaveris a Deo, ut Photinus, vel Paulus Samosatenus; illi ego nunquam credo, nec servio. Velut si quis nostrum aut purpuram, aut diadema regale jacens inveniat, numquid ea conabitur adorare? Cum vero ea rex fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si ea simul cum rege quis adorare contempserit: ita etiem non solam aut nudam, sed divinitati suae unitam, unum Dei Filium, Deum verum, et hominem verum si quis adorare contempserit, aeternae mortis poenam patietur. SERMO
Abbreviated transcription (Latin):
hoc breuiter respondendũ est.
Si creatus ẽ. utiq & seruus: qr
omne qd creatum ẽ. necesse est
ut creatori deseruiat. Ꝙ si seruus
est filius: quomͦ in forma dei
constitutus formam serui accep̃:
Seruus enim formã serui acciꝑe
non potest. Item dicunt ñ natu¬
ra eẽ dm̃ filium. sed creatum.
aduersus huius modi questioneᷤᷤ
solito respondendũ ẽ: quia si
natura ds non ẽ filius sed creat᷑a:
uec colendus est omnino. nec ut
ds adorandus dicente apło. et
coluerunt & seruierunt creature
potius quam ereatori qui ẽ bene¬
dictus in scła. & ad galathas.
Sed tunc ignorantes dm̃: his qͥ
natura non sunt dii seruiebatis.
Sed illi ad hec replicabunt & di¬
cent. Quid carnẽ eius quã crea¬
turam dẽ ñ negas simul cũ diui¬
nitatẽ ad ai: atq ei non minꝰ
qũa diuinitati deserius: E go
dñicam carnem immo ꝑfectam
inxꝑo humanitatẽ ꝓpterea ad¬
oro. qđ a duunitate suscepta ẽ.
atq ditati unita: ut nec alium

Expanded text:
quod breviter respondendum est: quod breviter respondendum est: si creatus est, utique et servus; quia omne quod creatum est, necesse est ut Creatori deserviat: et si servus est Filius, quomodo in forma Dei constitutus formam servi accepit ? Servus enim servi formam accipere non potest. Item dicunt non natura esse Dei Filium, sed creatum. Adversus hujusmodi quaestiones solito respondendum est: quia si natura Deus non est Filius, sed creatura; nec colendus est omnino, nec ut Deus adorandus, dicente Apostolo, Et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula ; et ad Galatas, Sed tunc ignorantes Deum, his qui natura non sunt dii, serviebatis . Sed illi ad haec replicabunt et dicent: Quid, quod carnem ejus, quam creaturam esse non negas, simul cum divinitate adoras, atque ei non minus quam divinitati deservis? Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem, propterea adoro, quod a divinitate suscepta, atque deitati unita est: ut non alium
Abbreviated transcription (Latin):
ius rei aliam similitudinẽ. Siẽ
splendor ex sole natus replet or¬
bem terrarũ & tamen a genito¬
re suo non absciditur aliqndo
nec recedit: ita et filius ex patre
genitus ubiq dum sit in patre
semꝑ ꝑmanet. & sicut substan¬
tialiter splendor in sole ẽ. & sol
insplendore: ita substantialiter
pater infilio. & filius in patre ẽ.
Et sicut soli & splendori una sũb¬
stantia dum sit. nͨ tamen ẽ una
ꝑsona. quia nec solem splendorẽ
eẽ nec splendorem dicimus solem:
qr scimus qđ sol genuit splendo¬
rem. splendor uͦ natus ẽ exsole:
ita & pater et filius. cũ sint uniꝰ
essentiȩ. non tamen unius ꝑso
nȩ sunt. sicut iam superius ad
plenum memorauimus. & sic̃
sol ꝑ splendorem & calefacit et
illuminat. & siecat & soluit. et
excandidat & denigrat. & omĩa
que ei iniuncta sunt a do oꝑat᷑.
ita & patrem ꝑ unigenitũ filiũ
suum om̃ia legimus fuisse ope
ratum. Creatum inquiunt eẽ
filium a patre non genitum. Ad

Expanded text:
jus rei aliam similitudinem. Sicut jus rei aliam similitudinem. Sicut splendor ex sole natus replet orbem terrarum; et tamen a genitore suo non abscinditur aliquando, nec recedit: ita Filius ex Patre genitus ubique dum sit, in Patre semper permanet. Et sicut substantialiter splendor in sole est, et sol in splendore; ita substantialiter Pater in Filio, et Filius in Patre est. Et sicut soli et splendori una substantia dum sit, non tamen est una persona; quia nec solem splendorem esse, nec splendorem dicimus solem; quia scimus quod sol genuit splendorem, splendor vero natus ex sole est: ita et Pater et Filius, cum sint unius essentiae, non tamen sunt unius personae, sicut jam superius ad plenum memoravimus. Et sicut sol per splendorem et calefacit, et illuminat, et siccat, et solvit, et excandidat, et denigrat, et omnia quae ei a Deo injuncta sunt operatur: ita et Patrem per unigenitum Filium suum omnia ratio. Creatum inquiunt esse Filium a Patre, non genitum. Ad
Abbreviated transcription (Latin):
lem rem in quantũ potuit uel
res ipsa ꝑmisit explanare conatꝰ
est. Quid esũ scribens ad hebre¬
os de filio cdicit: Qui ẽ inquit
splendor głe & figura substantie
enis. Luideamus gͦ quid causȩ est.
qdđ filium splendorem nomina¬
uit. Splendorem enĩ nisi fallor
ñ dicimus: nͥ aut solis aut lune
aut euiuslibet certi luminis. Qͥđ
gͦ est. Numquid tam insanimus
lam diumitatis speciem soli aut
igni assimilasse: Absit. S ut ex¬
emplo uulo intelliganus quia
sicut splendor ex substantia solis
nascitur: itaᷤ filium ex substantia
patris genitum. Et sicut non est
sol aut ignis prior splendore suo
licet ex ulo nascatur: s ex quo sol
aut ignis ꝓcessit. simul & cum eo
splendor eius apparuit. nec dici
potest splendor sole uł igni poste¬
rior. cum tamen ut dixi ex illo
nascatur. Si gͦ in creaturis aliqͥd
inuenitur quod & nascatur et
posterius non sit a genitore suo.:⁊
cur hoc heretice a creatore fieri
posse desperes: Accipe etiam hu¬

Expanded text:
it vel res ipsa permisit, explanare conatus est. Quid enim scribens ad Hebraeos de Filio dicit? Qui est, inquit, splendor gloriae, et figura substantiae ejus . Videamus ergo quid causae est quod Filium splendorem nominavit. Splendorem enim, nisi fallor, non dicimus nisi aut solis, aut lunae, aut cujuslibet certi luminis. Quid ergo est? Numquid tam insani sumlam divinitatis speciem soli aut igni assimilasse? Absit: sed ut exemplo illo intelligamus, quia sicut splendor ex substantia solis nascitur, ita et Filium ex substantia Patris genitum. Sic et non est sol aut ignis prior splendore suo, licet ex illo nascatur; sed ex quo sol aut ignis processit, simul et cum eo splendor ejus apparuit; nec dici potest splendor sole vel igne posterior; cum tamen, ut dixi, ex ipso nascatur. Si ergo in creaturis aliquid invenitur, quod et nascatur, et posterius non sit a genitore suo; cur hoc, haeretice, a Creatore fieri posse desperes? Accipe etiam hu
Abbreviated transcription (Latin):
ustus est: utrũq credamꝰ. Nlec
iusticiã metuentes. de miscdia da¬
sꝑemꝰ : nec sic aniemus miscdiam
ut iusticiã negligamus. Ergo nec
male sperandu ẽ: nec male clespe¬
randũ. Male sperat. qui se sine ps¬
intentia. & bonis oꝑib putat ꝓi¬
mereri miscđiam: & male despe
te om̃ia considandu est &timen¬
dum. ne nobis sine oꝑib bonis
credamꝰ fidem posse sufficere: s
timeamꝰ illud ia cobi apłi. Sic̃
corpꝰ sine amima mortuũ est: ita

Expanded text:
 credamus: nec justitiam metuentes, de misericordia desperemus; nec sic amemus misericordiam, ut justitiam negligamus. Ergo nec male sperandum est, nec male desperandum. Male sperat qui se sine poenitentia et bonis operibus putat promereri misericordiam: et male desperte omnia considerandum est et timendum, ne nobis sine bonis operibus credamus fidem posse sufficere. Sed timeamus illud Jacobi apostoli, Sicut corpus sine
Abbreviated transcription (Latin):
num celoꝵ: s qui faciunt uo¬
luntatẽ patͥs mei qͥ in celis ẽ.
Dili genter attende. quia sedm
supra scͥptas sententias nichil
ꝓdest homimi qđ se fiden. ha¬
bere dicit. si qd̾ uerbis ꝓmittit
oꝑib implere negleperit: seđ̾m
illud scripture. Siquid uouisti
deo: ne moreris redlere. Displi¬
cet enĩ ei: infidelis & stulta ꝓ¬
missio. Multo meliꝰ est ñ uoue¬
re : qͣm pꝰ uotũ ꝓmissa ñ reddere.
&cum hec etiam erga nos uł fa¬
mulos nr̃os possimus agnose̾e:
euident̃ dicat nobis aliqͥs. Si
ei sufficit ut eum seruus suus
tota die dominum dicat esse
& multis eum laudib p̃dicare ñ
desinat: ectamen oꝑa que iusseri
implere dissimulat. Si gͦ nobio
sine oꝑib uerba ñ placent: qͣnto
magis apud dm fides sines
oꝑib ꝓdesse ñ poterit: Ante om̃
timendu est frẽs. ne se aliquis sic
credat accepturũ di misediam:
ut ñ eypauescens iusticiã. Quans
rem si fecerie: ñ ÷ fides. & ideo q¬

Expanded text:
elorum; sed qui faciunt voluntatem Patris mei, qui in coelis est . Diligenter attendite, quia secundum supra scriptas sententias nihil prodest homini quod se fidem habere dicit, si quod verbis promittit, operibus implere neglexerit; secundum illud Scripturae, Si quid vovisti Deo, ne moreris reddere: displicet enim ei infidelis et stulta promissio. Multo melius est non vovere quam post votum promissa non reddere . Et ut haec etiam erga nos vel famulos nostros possimus agnoscere evidenter, dicat mihi aliquis si ei sufficit ut eum servus suus tota die dominum dicat esse, et multis eum laudibus praedicare non desinat; et tamen opera quae jusserit implere dissimulet. Si ergo nobis sine operibus verba non placent, quanto magis apud Deum fides sine operibus prodesse non poterit! Ante omnia timendum est, ne se aliquis sic credat accepturum Dei misericordiam, ut non expavescat justitiam: quam rem si fecerit, non est fides. Et
Abbreviated transcription (Latin):
km̃i. fides multis p̃coniis collas¬
clatur: quam non solum diuin
scripture. sed etiam totura genus
humanũ laudare ñ cessatatq
utinam quomͦ laudatur lingua
sic laudaretur & uita. Quomͦi p̃d¬
catur ex ore. sic ꝙ teneatur ex cor¬
de: & quomͦ labiĩs ꝓmitur. sic
oꝑib impleretur. Tanta enĩ est
uirtus fidei: ut etiam illi eam
laudare p̾sumãt. qui eam lau¬
dare dissimulant. & uere me¬
rito laudatur fides: sine qua
nichil umquã boni oꝑis incho
psam etiam beatus apłs paulus
n illo catalogo ubi om̃s scõs collo
ens. Fide abel fide enoch. fide noe:
ide abraham placuerunt do & ce.
fera. De hac etiam ipse dominus
neuangłio dixit. Fides tua te sal¬
aum fecit. & illud. Si habueritis
idem sicut granũ sinapis: dicetis
nue arbori moro eradicare & trans¬
blantare. & fiet uobis. & illud. Si

Expanded text:
mi, fides multis praeconiis collaudatur; quam non solum divinae Scripturae, sed etiam totum genus humanum laudare non cessat. Atque utinam quomodo laudatur lingua, sic laudaretur et vita; quomodo praedicatur ex ore, sic et teneatur ex corde; et quomodo labiis promittitur, sic operibus impleatur. Tanta enim est virtus fidei, ut etiam illi eam laudare praesumant, qui eam servare dissimulant. Et vere merito laudatur fides, sine qua nihil unquam boni operis inchoaIpsam etiam beatus apostolus Paulus, in illo catalogo ubi omnes antiquos sacommendavit dicens: Fide Abel, fide Enoch, fide Noe, fide Abraham placuerunt Deo , etc. De hac etiam ipse Dominus in Evangelio dixit, Fides tua te salvum fecit ; et illud, Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis huic arbori moro, Eradicare et transplantare, et fiet vobis
Abbreviated transcription (Latin):
atq in una eadẽq ꝑsona inseꝑa¬
biles. ⁊ in una semꝑ ꝓprietatẽ
manentes. Quapropt̾ unicmiq
substantie ꝓpria utiq aptanda
sunt. idest infirmitates humani¬
tati q̃ creata ẽ: signa uero uel
mirabilia diuiuitati q̃ creauit.
Intantũ enĩ he duc nature sibi
res aut agat aut loqͣt᷑ hũana᷑.
.iliqnͣdo uero diuinas: sicut est
illud ꝙ dormiuit in naui. ⁊ ꝙ ĩꝑat
uentis ⁊ mari᷑ aut ꝙ esurierit.
⁊ duob piscib saturauerit. Po¬
at a mortuis reuocari. Ex quo
mirari ñ deles si xp̃c de huãitate
sua dixerit. dũs creauit me in in¬
itio iaꝵ suaꝵ in oꝑa sua: quia
subsequens dictũ quod diuinitati
ꝯueniebat priori premisso oftẽdit
dicens. Ante scłm fuudauit me. ĩ¬
nitio priusꝙͣ terrã faceret. et
priusꝙͣ abissos faceret: priusꝙͣ
ꝓdirent fontes aqͣꝵe. priusꝙͣ
montes stabilirent᷑ aute omneꝰ
colles generauit me. Hoc ẽ dice.¬

Expanded text:
atque in una eademque persona insepaatque in una eademque persona inseparabiles, et in sua semper proprietate manentes. Quapropter unicuique substantiae propria utique aptanda sunt, id est, infirmitates humanitati, quae creata est; signa vero vel mirabilia divinitati, quae creavit. In tantum enim hae duae naturae res aut agat aut loquatur humanas, aliquando vero divinas: sicut est illud quod dormit in navi, et imperat ventis et mari; aut quod esurierit, et duobus piscibus saturaverit; poat a mortuis revocari. mirari non debes, si Christus de humanitate sua dixerit, Dominus creavit me initio viarum suarum in opera sua: quia subsequens dictum, quid divinitati conveniebat, priori praemisso ostendit dicens, « Ante saeculum fundavit me initio priusquam terram faceret, et priusquam abyssos faceret, priusquam prodirent fontes aquarum, priusquam montes stabilirentur: ante omnes autem colles genuit me. » Hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
creaturã dei filiũ: asserentes qͥ
dem qd̃ salomon ad hec ex ꝑsona
xp̃i consentit ⁊ dicit. Dñs crea¬
uit me in principio marũ suar
in opa sua ÷ ante sclm fundauit
me: mitio priusꝙͣ terr ã faceret.
priusꝙͣ ꝓdirent fontes aquarũ.
prusꝙͬ montes stabilirent᷑: aute
ois autẽ colles genuit me. Ad¬
uersus qͦs ita respondemꝰ. Multi
quidem doctissinu uiri hoc ex per¬
sona sapientie illiꝰ dictũ asserũt.
quã salonion ad iudicandũ re¬
gendũq ppłm acceꝑat. Sed qr
nos cũo ꝑtinaci hoc a nobis ex
luctami᷑ neq renitinur. s ipsius
ueritatis auxilio roborati. ubicũ¬
q dureritis sequim̃. Primo qͥdẽ
⁊ superus diximꝰ licet unã ꝑso¬
nã in xp̃o credamꝰ duas tanien
substantias. id est naturas essẽ
fatemͣ᷑: diuinitatis scilicet ⁊ hu¬
manitatis assup̃tricis ⁊ assũpte
creatricis ⁊ create. Que tamen
substantie ñ sunt ꝯfuse s unite:

Expanded text:
creaturam Dei Filium asserentes: Quid creaturam Dei Filium asserentes: Quid est quod Salomon ad hoc ex persona Christi consentit et dicit, « Dominus creavit me in principio viarum suarum in opera sua; ante saeculum fundavit me initio priusquam terram faceret, priusquam prodirent fontes aquarum, priusquam montes stabilirentur: ante omnes autem colles genuit me » ? Adversus quos ita respondemus: Multi quidem doctissimi viri, hoc ex persona illius sapientiae dictum asserunt, quam Salomon ad judicandum regendumque populum acceperat. Sed quia vos animo pertinaci hoc a nobis ex luctamur, neque renitimur; sed ipsius veritatis auxilio roborati, ubicumque duxeritis sequimur. Primo quidem, ut superius diximus, licet unam personam in Christo credamus; duas tamen substantias, id est, naturas esse fatemur, divinitatis scilicet et humanitatis, assumptricis et assumptae, creatricis et creatae: quae tamen substantiae non sunt confusae, sed unitae,
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c ihc̃.: sed in forma dei. Nius est
lis quib hõ constat. Uͥs nõ est
derelictꝰ in inferno: x p̃cihe: s¬
in aĩa sola. Nuis resurrecturus.
s in carne sola. Dicit᷑ gͦ ⁊ in his
singulis xp̃c. Uerũ hec oĩa non
duo uel tres: s unꝰ est xp̃c. Ideo
gͦ dixi. si diligeretis me. gaude̾tis
utiq qr uado ad patrẽ: qr nature
humane gͣtulandũ est: coqd̾ sic
assumpta est a uerbo inugenito.
ut ĩmortalis ꝯstitueret in celo:
at ita fieret t̾ra sublimis: ut
incorruptibilis puluis sederet
ad dexterã patris. Hoc eni modo
se iturũ dixit ad patrẽ. Ilam pro¬
fecto ad illũ ibat: qui cũ illo erat.
Sed hoc erat ire ad eñ ⁊ recedẽ
a nobis ÷ nuitare aitq ĩmortale
facere qd̾ mortale suscepit ex nob̾:
⁊ leuare in celũ ꝑ qd̃ fuit in t̾ra
ꝓ nobis. Nuis non hinc gaudeat
qui sic diligit xp̃m. ut ⁊ suã natu¬
rã iam ĩmortalẽ gratulet᷑ in xp̃o :
atq hic se speret futurũ esse per
xp̃m. Obicunt nobis arriaui

Expanded text:
s Jesus, sed in forma Dei. Quis est lis quibus homo constat. Quis non est derelictus in inferno? Chrisin anima sola. Quis resurrecturus tsus, sed in carne sola. Dicitur ergo in his singulis Christus. Verum haec omnia non duo vel tres, sed unus est Christus. Ideo go dixit: Si diligeretis me, gauderetis utique, quia vado ad Patrem; quoniam naturae humanae gratulandum est, eo quod sic assumpta est a Verbo unigenito, ut immortalis constitueretur in coelo: atque ita fieret terra sublimis, ut incorruptibilis pulvis sederet ad dexteram Patris. Hoc enim modo se iturum dixit ad Patrem: nam profecto ad illum ibat, qui cum illo erat. Sed hoc erat ire ad eum, et recedere a nobis, mutare atque immortale facere quod mortale suscepit ex nobis, et levare in coelum per quod fuit in terra pro nobis. Quis non hinc gaudeat, qui sic diligit Christum, ut suam naturam jam immortalem gratuletur in Christo, atque id se speret futurum esse per Christum? Objiciunt nobis Ariani,
Abbreviated transcription (Latin):
tra uel tp̃a fierent genuit me:
host est. ut sine tp̃e ⁊ sine nutio
se a patre genitũ demonstraret
ysaias dicit. gencrationẽ eius
quis enarrabit: ylouissimo au¬
tem tp̃e scd̾m humanitatẽ creatꝰ
est. Adueniens enĩ diuinitas ĩ
uterũ uirginis marie auctorita¬
te illa qua in ꝑadiso adam de
limo formauit caruẽ sibi ex
substantia ipsius marie fabri¬
cauit: quã pro salute nr̃a sus¬
cipiens. ⁊ sibi coadimans est
natꝰ ds̃ ⁊ homo. Quã genera

Expanded text:
terra, vel tempora fierent, genuit me: hoc est, ut sine tempore, et sine initio se a Patre genitum demonstraret.Isaias dicit, Generationem ejus quis enarrabit ? Novissimo autem tempore secundum humanitatem creatus est. Adveniens enim divinitas in uterum virginis Mariae, auctoritate illa qua in paradiso Adam de limo formavit, carnem sibi ex substantia ipsius Mariae fabricavit: quam pro salute nostra suscipiens, et sibi coadunans natus est Deus et homo. Quam gener
Abbreviated transcription (Latin):
sacrisq nestris manib signatũ:
ad eum anteꝙͣ moriat᷑. transmit¬
tere dignemini. Nunc uenerabi¬
lis senex. casu fidelis amici com¬
pulo. ex enofero qd̾ in sacrario
positũ fuerat. uiũ propinare:
ut ad egrotantẽ celerrime mit¬
teret᷑ amicũ. At iuuenis leniter
scõ respondit alliiti. Est ut reor
becitissime pr̃ spatiũ mensis
integri aut eoaimpliuis: qͦ nec
in eo de quo dicis nasculo. una
xp̃i confessor. fide ꝑfecta. ⁊ crri¬
tate plenꝰ : suo dixit discipulo.
possibilia sunt. qui adest adui¬
tor in oportuuitatib. ꝓpe est enĩ
dũs omib inuocantibus eñ.
nr̃o egrotanti amiso. credo sai¬
linferũ dabit potũ. Tunc iuue¬
iuõ scĩ uiri p̃cepta secutꝰ. in p̃di¬
nĩ intrando sacrariũ: illud naᷤ
de quo pauloante scõ dixit alba¬
ti. ꝙ nec ulla fiala in eo uiui
fuisset: diuina largiente gr̃a.

Expanded text:
sacrisque vestris manibus signatum sacrisque vestris manibus signatum ad eum, antequam moriatur, transmittere dignemini'. Tunc venerabilis senex, casu fidelis amici compulo, ex enoforo, quod in sacrario positum fuerat, vinum propinaret, ut ad egrotantem celerrime transmitteretur amicum. Tunc iuvenis leniter sancto respondit abbati: 'Est, ut reor, beatissime pater, spatium mensis integrum aut eo amplius, quo nec in eo de quo dicis vasculo una Christi confessor fide perfecta et caritate plenus suo dixit discipulo: possibilia sunt, qui adest adiutor in oportunitatibus, – prope est enim Dominus omnibus invocantibus eum, – nostro egrotanti amico, credo, salutiferum dabit potum'. Hinc iuvenis, sancti viri precepta secutus, in predictum intrando sacrarium, illud vas, de quo paulo ante sancto dixit abbati, quod nec una in eo vini fuisset folia, divina largi
Abbreviated transcription (Latin):
Quod scd̾m bñ iuri prescientis
uerbũ: effectꝰ ꝓlaauerat rei. odẽ
eñ die post solis occasũ: nũtui
a unalb̾to uelocit̾ scd̾m dñi su
cus uualbertꝰ modo in ꝯfinio mor¬
tis ⁊ iite positꝰ. uos in dĩ postu¬
lat noĩe: ut ꝓ eo scd̾m solitã ur̃e
caritatis pietatẽ. muscricordẽ de
et̾ni regis glo̾sas p̃ces. de mortife¬
ro periculo qd̃ s̾ imꝑ accidit sola¬
men recipiat. Postꝙͣ enĩ in hac
dic sine nr̃a benedictione. ad suã
uolens ꝓpare domũ. prexerat
terrã: multisq in eiꝰ corpe mẽbs
collisis. femoreq eiꝰ bc̃isime pr̃
penitꝰ ꝯfracto: mortẽ sͥ subitam
adesse putat. nisi illũ ut credit
periculũ ꝑ suã ꝯtigit negligẽtiã:
qr simne uestre benedictionis tuta¬
mine. ꝑ hostis callidi astutiam.
aliqua eũ necessitate ret̾hente.
de hoc perrexit loco. Iccirco nos
in dei noĩe de predicta negligen¬
tũ ex uestro sacro ore benedictũ.

Expanded text:
Quod secundum beati viri praescientis Quod secundum beati viri praescientis verbum effectus probavit rei. Eodem enim die post solis occasum nuntius a Walberto velociter secundum domini sui cus Walbertus modo in confinio mortis et vitae positus vos in Dei postulat nomine, ut pro eo secundum solitam vestrae charitatis pietatem miseriaeterni Regis gloriosas preces de mortifero periculo quod sibi nuper accidit, solamen recipiat. Postquam enim in hac die sine vestra benedictione ad suam volens properare domum perrexerat,terram, multisque in ejus corpore membris collisis, femoreque ejus, beatissime Pater, penitus confracto, mortem sibi subditam adesse putat, nisi illum, ut credit, periculum per suam contigit negligentiam, quia sine vestrae benedictionis tutamine per hostis callidi astutiam, aliqua se necessitate retrahente e loco perrexit. Idcirco vos in Dei nomine de predicta neglegentum ex vestro sacro ore benedictum
Abbreviated transcription (Latin):
utrisq uerbũ predicabat diuinũ.
ad beatũ b̾tinũ sepe uenire solebat:
ut a becto uiro diuina precepta
audiret: ⁊ ut a sacro eiꝰ ore huiꝰ¬
post ꝯmunicationẽ corꝑis ⁊ san¬
giũs xp̃i more benediceret᷑ solito.
Quadã gͥ die ad basilicã scẽ dei
genitricis semꝑq uirgĩs marie.
ubi etiã bt̃s bertinꝰ scm̃ audo¬
maꝵ sepeliuit: supͣdictꝰ .uir wal¬
bertꝰ ueniens ibidẽ. orõnem ꝯplẽs.
aliqͣ eũ necessitate subito rethẽte
ad bt̃m ueglexit bertinũ: sed ad
suã ꝓpriã incaute remeauit do¬
mũ. Tunc sius discipulꝰ noĩe do¬
do. bc̃o iuniciauit b̾tino dicendo.
in proximo nobis iter faciẽs: sine
ur̃e benedictionis petitione. ad
suã insolent̾ prexerat domum
Tunc scs̃ xp̃i ꝯfessor bertinꝰ ꝓphe¬
tico spũ plenꝰ: p̃dicto ait discipłõ
Anteꝙͣ fili ad suã alb̾tꝰ ꝑueniat
credit cito uenturũ: ualde pemi¬
tebit ꝙ hodie sine nr̃e benedictio¬
ius numere: de hoc ꝑrexit loco.

Expanded text:
utrisque verbum saepe praedicabat divinum. ad B. Bertinum saepe venire solebat, ut a beato viro divina praecepta audiret, et ut a sacro ejus ore post communicationem corporis et sanguinis Christi more benediceretur solito. Quadam igitur die ad basilicam sanctae Dei genitricis semperque Virginis Mariae, ubi etiam B. Bertinus S. Audomarum sepelivit, supradictus Walbertus veniens, ibidemque orationem complens, aliqua eum necessitate subito retrahente ad beatum neglexit venire Bertinum, sed ad suam propriam incaute remeaverat domum. Tunc suus discipulus nomine Dodo beato nuntiavit Bertino dicendo: icus Walbertus in proximo nobis hodie iter faciens sine vestrae benedictionis petitione ad suam insolenter perrexit domumtus Christi confessor Bertinus prophetico spiritu plenus praedicto ait discipulo: « Antequam, fili, ad suam Walbertus perveniat credit cito esse venturum, valde poenitebit, quod hodie sine nostrae benedictionis munere de hoc perrexit loco. »
Abbreviated transcription (Latin):
serui. in qͣ dei filiꝰ minor ẽ nõ pre
solo. s etiã spũ scõ: neq id tantũ:
s etiã seipso: qr idemipse ĩ for dei
eiꝰ in sepulcro meruit appellari.
Ulã qͥd aliud ꝯfitem̃ cũ dicenus
cred̾e nos in iugenitũ filiũ dei:¬
qͥ sub pontio pilato crucifixus

Expanded text:
nor est, non Patre solo, sed etiam Spiritu sancto: neque id tantum, sed etiam seipso; quia idem ipse in forma Dei ola caro ejus in sepulcro meruit appellari. Nam quid aliud confitemur, cum dicimus credere nos in unigenitum Dei Filium, qui sub Pontio Pilat
Abbreviated transcription (Latin):
hõ: loqͥt᷑ ut hõ. ⁊ calũpiuaris deo:
Ille in se naturã ꝯmendat hũantĩ
tu in illo audes deformare diuinã.
Infidelis mgͣte ÷ ideone tu mumuis
eũ qͥ fecit te. qr dicit ille qͥd fiictꝰ ẽ
factꝰ est hõ. ut minor esset patre
factꝰ est hõ. Quod nisi fieret : qͥt
esset hõ: Dicat plane dñs ⁊ ma¬
gister ure. Si diligeretis me gau-¬
deretis utiq qr uado ad patreni:
qr pr̃ maior me ẽ. Cum discipuli ᷤᷤ
audiamꝰ uerba doctoris: non cũ
alienis sequam̃ astutiã decepto¬
ris. Agnoscamꝰ geminã substan¬
tiã xp̃i: diuinã scilicet. qͣ eqͣlis ẽ
patri ÷ humanã qͣ maior est pater
Utrũq autẽ simul ñ duo. sed

Expanded text:
o, loquitur ut homo, et calumniaris Deo? Ille in se naturam commendat humanam; tu in illo audes deformare divinam? Infidelis, ingrate, ideone tu minuis eum qui fecit te, quia dicit ille quid factus sit factus est homo, ut minor esset Patre, factus est homo: quod nisi fieret, quid esset homo? 3. Dicat plane Dominus et Magister noster, Si diligeretis me, gauderetis utique, quia vado ad Patrem, quia Pater major me est. Cum discipulis audiamus verba doctoris, non cum alienis sequamur astutiam deceptoris. Agnoscamus geminam substantiam Christi; divinam scilicet qua aequalis est Patri, humanam qua major est Pater. Utrumque autem simul non duo, sed
Abbreviated transcription (Latin):
& p̃cipue ꝑ indulgentiã inimi¬
coꝵ suoꝵ redimere uł emencdare
festinet: & sic cũ di aduitorio p̃te¬
rita uulnera studeat curare. ut
nũqͣm pꝰea unde iterũ uulnerari
possit p̃sumat ad mittere: nec se¬
do dedei miscdia qđ numqͣm¬
peritura sit fides uel baptismus
meus quem accepi. Bene credis:
si fecisti qđ ꝓmifisti. Si pactũ
quod cũ dno inieris conseruastr.
securus esto quia ñ ꝑiet nec fideᷤᷤ
nec baptismus tuus. Si uͦ quod
uerbis ꝓmisisti. oꝑib implere
dissimulasti: qua feonte uel qua
conscientia seis quia non pierit
baptismũ tuũ. cũ ñ custodie¬
ris pactum : Audi dominũ
dicent̾e. Qͥd ꝓdest qđ dicitis

Expanded text:
et praecipue per indulgentiam inimiet praecipue per indulgentiam inimicorum suorum redimere vel emendare festinet; et sic cum Dei adjutorio praeterita vulnera studeat curare, ut nunquam postea unde iterum vulnerari possit, praesumat admittera. 5. do de Dei misericordia quod nunquperitura sit fides vel Baptismus meus quem accepi. Bene credis, si fecisti quod promisisti. Si pactum quod cum Domino inieras conservasti, securus esto, quia non peribit nec fides nec Baptismus tuus. Si vero quod verbis promisisti, operibus implere dissimulasti; qua fronte vel qua conscientia scis quod non perierit Baptismus tuus, cum non custodieris pactum? Audi Dominum dicentem, Quid prodest quod dicitis
Abbreviated transcription (Latin):
pib eiꝰ. Que autẽ funt pompe
liaboli: prope nillꝰ ignorat.
Tamen uel ex parte aliqua dic̾e
iob̾s necesse est. Omnia specta¬
ula tibi furiosa uel eruenta
nel turpia. pompe diabolisint:
gule uel ebrietati seruire. libi
gare. ad pompam diaboli cer-¬
tum ÷ ꝑtinere: quia in talib¬
implet᷑. De ad ulteriis uͦ ⁊ homi¬
eidiis. rapinis uel testimoniis
falsis qͥd opꝰ est ut dicant᷑ ad
pompã uł oꝑa diaboli ꝑtinere :
ignorare: Nam & auguria ob¬
seruare. & p̃cantatores ad hiberi
& caragios sortilegos. diuinos¬
inqͥrere : totũ hoc ad pompam
uł ad oꝑa diaboli non ÷ dubiũ
ꝑtinere. Ꝙ ideo qͥa pauci inue¬
niri possunt qͥ se ex his omnibus
liberos eẽ congaudeant: unꝰ qͥsq
sicut iam dixi. recurrat ad con¬
scientiam suã. Et dũ adhuc
amma eiꝰ in hoc corpusculo con-¬
tinet᷑. qͥcqͥd in se de supͣdictis
malis. aut fuisse. aut ẽẽ cogno¬
scit: ꝑpenitentiã & elemosinã

Expanded text:
operibus ejus. Quae autem sunt pompae operibus ejus. Quae autem sunt pompae diaboli prope nullus ignorat: tamen ex parte aliqua dicere nobis necesse est. Omnia spectacula vel furiosa vel cruenta, vel turpia, pompae diaboli sunt. Gulae vel ebrietati servire, libidgare, ad pompam diaboli certum est pertinere; quia in talibimpletur. De adulteriis vero vel homicidiis, rapinis vel testimoniis falsis quid opus est ut dicantur ad pompam vel ad opera diaboli pertinere; ignorare? Nam et auguria observare, et praecantatores adhibere, et caragios, sortilegos inquirere, totum hoc ad pompam vel ad opera diaboli non est dubium pertinere. Et ideo quia pauci inveniri possunt, qui se ex his omnibus liberos esse congaudeant; unusquisque, sicut jam dixi, recurrat ad conscientiam suam: et dum adhuc anima ejus in hoc corpusculo continetur, quidquid in se de supra dictis malis aut fuisse aut esse cognoscit, per poenitentiam et eleemosynam,
Abbreviated transcription (Latin):
illiꝰ non solum uerbis s etiã oꝑib
recognoseit: fidem integram se
seruasse congauleat. Sic tam̃
sit securus de p̃teritis. ut sit solli
si maiori aut minori gladio unꝰ¬
qͥsq ꝑcutiens int̾ficiat: Qui hoc
dicit: atcendat etiam de ocioso
sermone fidem ꝑiclitari posse:
de quo dominus in die iudieri
rationem dixit ẽẽ reddendam.
& illud. Qui dixerit fratri suo
racha. siue fatue. reus erit gehen
ne ignis. Confideret gͦ unusqͥsq
sieut iam dictum est. qđ in bap¬
tismi sacͣmento ꝓmisit: & quia pa¬
ctum eũ d̃no fecit. uideat fi id
er nulla parte uiolauit. Quando
enĩ interrogatus est. abrenunciaᷤᷤ
diabolo. pompis & oꝑib eiꝰ: tunc
ei sacerdos subseribenda pactum
optulit. Quando aut̃ẽ respondit
abrenuncio: tunc subseripsit.
Sicut gͦ sicut iam supͣdictum ÷
qđ deo ꝓmisimus non implemus:
nescio si hominib fidem seruare
possimus. ꝓmisimꝰ enĩ nos abre¬
munciaturos diabolo. pompis &

Expanded text:
illius non solum verbis, sed etiam et operibus illius non solum verbis, sed etiam et operibus recognoscat; fidem integram se servasse congaudeat. Sic tamen sit securus de praeteritis, ut sit sollicse majori an minori gladio unusquisque percutiens interficiat? Qui hoc dicit, attendat etiam de otioso sermone fidem periclitari posse, de quo Dominus in die judicii rationem dixit esse reddendam: et illud, Qui dixerit fratri suo, Racha, sive, Fatue, reus erit geheni. Consideret ergo unusquisque, sicut jam dictum est, quod in Baptismi sacramento promisit. Et quia pactum cum Domino fecit, videat si id ex nulla parte violavit. Quando enim interrogatus est, Abrenuntias diabolo, pompis et operibus ejus? tunc ei sacerdos subscribendum pactum obtulit. Quando autem respondit, Abrenuntio; tunc subscripsit. Si ergo, sicut jam supra dictum est, quod Deo promisimus non implemus, nescio si hominibus fidem servare possimus. Promisimus enim nos abrenuntiaturos diabolo, pompis et
Abbreviated transcription (Latin):
ligionis consistit fideliter con¬
seruamus: certum est. quod
reliqua cum ipsius adiutora
implere poterimus. Si uͦ hoe
quod deo ꝓmittimus. implere
neglexeriimis: nescio si illam
fidem que inter homines ag̃
seruare possimus. Si enĩ homi¬
ni culib& potestatem habent
ꝑiculose aliqͥd ꝓmittimꝰ. si hoc
implere neglexerimꝰ.:⁊ qͣntum ꝑ¬
ieulosius est. deo ꝓmittere & no
recddere: S hominem ideo ui¬
remur: quia aut mortem aut
damnũ corporis expauescimus
deo ideo reddere dissimulamis
qͦd ꝓmittimꝰ : quia morcẽ annne
omnimodis non timemꝰ. Et ubi
est illud eugłicum. nolite timere
eos qui occidunt corpꝰ⁊ s potius
eum timete. qui postqͣm occid̾it
hab& potestatẽ mittere in gehen¬
nam: Fiat gͦ in pͥmis quod dec
ꝓmittitur: ut id qͦd hominibus
promissũ fuerit impleat᷑. Consicͥs¬
ret umusqͥsq conscientiam suam:
& si se implesse uiderit qd̾ ꝓmist.
abrenunciasse diabolo & pompis

Expanded text:
ligionis consistit, fideliter conligionis consistit, fideliter conservamus; certum est quod reliqua cum ipsius adjutorio implere poterimus. Si vero hoc quod Deo promittimus, implere negligimus; nescio si illam fidem quae inter homines agitur servare possimus. Si enim homini cuilibet potestatem habenti periculose aliquid promittimus, si hoc implere negligamus; quantum periculosius est Deo promittere, et non reddere? Sed hominem ideo veremur, quia aut mortem aut damnum corporis expavescimus; Deo ideo reddere dissimulamus quod promittimus, quia mortem animae omnimodis non timemus. Et ubi est illud evangelicum, Nolite timere eos qui occidunt corpus; sed potius eum timete qui postquam occiderit, habet potestatem mittere in gehennam ? Fiat ergo imprimis quod Deo promittitur; ut id quod hominibus promissum fuerit impleatur. Consideret unusquisque conscientiam suam, et si se implesse viderit quod promisit, abrenuntiasse diabolo et pompis
Abbreviated transcription (Latin):
eterna ꝑuenire: om̃ino non ẽ inte
fides. & non solum te nicħ adiu¬
uat. qđ te uerbis fidelem dicis sed
multum tͥ etiam nocet: quia me¬
lius ẽ cuiquã non ꝓmittere. quã
qđ ꝓmiserit implere non uelle.
Solum enim nomen fidi te liberare
non poterit: quin potius sicut iam
dictum ẽ inde dupliciter reuseris:
quia quod uerbis ꝓmisisti. implere
noluisti: & clamat tͥ ꝑ iacobum spc̃¬
cet totum quicqͥd homo ꝓmiserit.
si potest debeat oꝑib adimplere:
illam tamen pͥmam & p̃claram ꝓ¬
missionem quam eo tempore quo
in baptismo renascimur deo ꝓmit¬
timus. specialiter cũ ipsius adiu¬
torio seruare debemus. Interrogam᷑
enim in baptismo utrum abrenun¬
tiemus diabolo pompis & oꝑibꝰ eiꝰ.
& abrenuntiaturos nos uoce lib̾a
respondemus. Quod quia infan¬
tes ꝑse minime ꝓfiteri possunt:
parentes ipsoꝵ ꝓeis fide iussores
existunt. Si gͦ hoc quod pͥmũ est¬
& in quo fundamentũ xꝑiane re-¬

Expanded text:
aeterna pervenire, omnino non est in te aeterna pervenire, omnino non est in te fides: et non solum te nihil adjuvat quod te verbis fidelem dicis, sed et multum tibi etiam nocet; quia melius est cuiquam non promittere, quam quae promiserit implere non velle. Solum enim nomen fidei te liberare non poterit: quin potius, sicut jam dictum est, inde dupliciter reus eris; quia quod verbis promisisti implere noluisti; et clamat tibi per Jacobum Spcet totum quidquid homo promiserit, si potest, debeat operibus adimplere; illam tamen primam et praeclaram promissionem, quam eo tempore quo in Baptismo renascimur, Deo promittimus, specialiter cum ipsius adjutorio servare debemus. Interrogamur enim in Baptismo, utrum abrenuntiemus diabolo, pompis et operibus ejus: et abrenuntiaturos nos voce libera respondemus. Quod quia infantes per se minime profiteri possunt, parentes ipsorum pro eis fidejussores existunt. Si ergo hoc quod primum est, et in quo fundamentum christianae re
Abbreviated transcription (Latin):
cor suumsi utrumq fideliter credit.
et si in istis duab reb ueram fidẽ
se habere cognouerit: corde firmis¬
simo retinens. qđ & iusti post bona
oꝑa accepturi sunt głiam. & in iusti
post mala ꝑpetuam passuri sunt
penani. Cum hec fideliter credidit.
si toto animo contendit bona oꝑa
facere ꝑ que possit ad p̃mium ꝑue¬
nire. & mala non agere. ut penã
possit euadere fidem rectam se
tenere congaudeat. & do grãs agat:
& cum ipsius adiutorio in ipso oꝑe
ꝑseuerare contendat. hec gͦ frẽs
si diligenter uultis attendere:
ritis agnoscere. & quia fides a fit
sicut iam suꝑus dixi nomen acce¬
ꝑit si te melius dicas fidem hab̾e
& quod uerbis ꝓntitis operib im¬
plere nolueris: penitus non ẽ fides.
Et si te asseras credere. & p̃mium
quod ꝓmittit d̾s & supplicium qd̾
minatur: &e tamen ut sepe iam dic¬
tum ẽ. agere nolueris ut penã ꝑpe¬
tuam possis euadere. & ad p̃mia

Expanded text:
cor suum, si utrumque fideliter credit: cor suum, si utrumque fideliter credit: et si in istis duabus rebus veram fidem se habere cognoverit, corde firmissimo retinens quod et justi post bona opera accepturi sint gloriam, et injusti post mala perpetuam passuri sint poenam; cum haec fideliter crediderit, si toto animo contendit bona opera facere per quae possit ad praemium pervenire, et mala non agere ut poenam possit evadere, fidem rectam se tenere congaudeat, et Deo gratias agat, et cum ipsius adjutorio in ipso opere perseverare contendat. Haec ergo, fratres, si diligenter vultis attendere, ritis agnoscere. Et quia fides a Fit, sicut superius dixi, nomen accepit, si te melius dicas fidem habere, et quod verbis promittis, operibus implere nolueris, penitus non est fides. Et si te asseras credere praemium quod promittit Deus, et supplicium quod minatur; et tamen, ut saepe jam dictum est, agere nolueris ut poenam perpetuam possis evadere, et ad praemia