comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Nteq̃m de institutõne hõis dicam ubi duane
ciuitatum qͣtum ad rõnalium mortasłti gens
attinet apparebit exortus sic̃ suꝑioit libio appa¬
ruisse in angelis iam uidet᷑ prius m queda de
ipsis angelis uideo esse dicenda: ꝗbusdemon¬
stretꝰ ꝗͣtum a nobus põt qͣm non in conueniens
neq in congrua dicat᷑ esse hõibus angelisq soci
merito esst dicans. una in bonis alteta in malis non solum angelis itcũ
eiaim hd̃ibus constitute singloꝵ bonorũ et maloꝵ intet se. cont̾ratios appe¬
titus nor naturis pͥncipiis ducesis cum deus oĩm scĩarum et sraꝵ bonus
auCtor et conditor ut rosq crcau̾it. sed uolunitatibo et cupiditatib extius¬
se dubitare fas nou est. Dum alii cõstanter in cõi dibus bono qđ ipseilis
delectati uelut suũ bonũ sibi ipsi essent a suꝑiore cõi oi beneficio bonos
ad ꝓpriã defsuxerũt. Et hñtes elationis fastum ꝓ excellentissima ciuitare

Expanded text:
ntequam de institutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque sociemerito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se contrarios adpetitauctor et conditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis delectati, velut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt; et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate,
Abbreviated transcription (Latin):
salubris seel dolore penalis est. non unmerito mots est potius appellata
q̃uita. Ideo aut̃ sccunda. quia post illam primam est. qua fit coherentiũ
direptio naturatũ siue dei et animȩ siue aĩe et corporis. De prima igr
corporis morte dici põt ꝙ bonis bona sit malis mala. Secunda uo sine
dubio sicut nulloꝵ bonoꝵ est ita nulli bona
U trum mors quȩ per peccatum primoꝵ hominum in omnes homine̾
pertransuit etiam sanctis pena sit peccati: Capłmi. tertium:

Expanded text:
salubris, sed dolore poenalis est, non inmerito mors est potius appellata salubris, sed dolore poenalis est, non inmerito mors est potius appellata quam uita. Ideo autem secunda, quia post illam primam est, qua fit cohaerentium diremtio naturarum, siue Dei et animae siue animae et corporis. De prima igitur corporis morte dici potest, quod bonis bona sit, malis mala; secunda uero sine dubio sicut nullorum bonorum est, ita nulli bona. CAPUT III. Utrum mors, quae per peccatum primorum homi- num in omnes homines pertransiit, etiam in sanctis poena peccati sit. Non au
Abbreviated transcription (Latin):
rendum ẽ. recte mors animȩ dicit᷑. quia non niuit exdeo. Mors aũt
corporis quonam modo: cum uiuat ex aĩa. Non eñi aliter potest ipsa
corporalia que post resurrectionem futura sunt sentire tormenta. An
quia uita qualiscunq aliquod bonũ est: dolor aũt malum: ideo nec
iuuere corpus dicendum est in quo anima non uiuendi causa ẽ sed
dolendi. Uiuit itaq anima ex deo cum uiuit bene. Non enĩ porest¬
bene uiuere nisi deo in se oꝑante quod bonum est. Uuit aũt corpus
ex anima: cum atuima uiuit in corpore seu uiuat ipsa seu nõ uiuat
ex deo. Impiorum nanq in corporibus uita non animarum sed cor¬
porum uita est. quam possunt eis animȩ etiã mortue: hoc est deo de¬
serte quantulacunq ꝓpria uita ex qua enã mortales sunr non desi¬
stente conferre. Ucrum in damnatione nouissuma quãuis homo seu¬
tire non desinat tñ quia sensus ipse nec uoluntate suauis tec quicte

Expanded text:
rendum est, recte mors animae dicitur, quia non uiuit ex Deo; mors autem rendum est, recte mors animae dicitur, quia non uiuit ex Deo; mors autem corporis quonam modo, cum uiuat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia, quae post resurrectionem futura sunt, sentire tormenta. An quia uita qualiscumque aliquod bonum est, dolor autem malum, ideo nec uiuere corpus dicendum est, in quo anima non uiuendi causa est, sed dolendi? Viuit itaque anima ex Deo, cum uiuit bene; non enim potestbene uiuere nisi Deo in se operante quod bonum est; uiuit autem corpus ex anima, cum anima uiuit in corpore, seu uiuat ipsa seu non uiuat ex Deo. Inpiorum namque in corporibus uita non animarum, sed corporum uita est; quam possunt eis animae etiam mortuae, hoc est Deo deserente, quantulacumque propria uita, ex qua et inmortales sunt, non desistente, conferre. Verum in damnatione nouissima quamuis homo sentire non desinat, tamen, quia sensus ipse nec uoluptate suauis nec quiete
Abbreviated transcription (Latin):
Ed de ipso genere mortis uideo mihi paulo diligentuis dis¬
serendum. Quãuis eñi anima humana ueracite̾r ĩmortalis
desinit uiuere atq sentire. Corpus ideo mortale quia descri õi uita
potest nec per se ipsum aliquatenus uuit. Morsigit᷑ animȩ sit cu
eam deserit deus. sicut corporis cum id deserit anima Egͥo utrius
ren id est totius hominis mors: cum aĩa deserta deserit corpus. Ita .n.
nec ex deo uiuit ipsa nec corpus ex ipsa. Huius modi autem homĩs
mortem illa sequit᷑ quam scam mortem diuinc eloquicuf acpel¬
lat apctoritas. Hanc saluator significauit ubi ait. Eum timete qui
habet potestatem et corpus et aĩam perdere in gchennam quod cum
ante non fiat: qͣm cum anima corpori sic fucrit copulata ut iuilla cdi¬
reptione separent᷑ mirum uideri põt quomodo corpus ea morte di¬
catur occidi. qua non anima deseritur: Sed aĩatum sentiensq craciat᷑.
am illa pena ultima ac sempiterna de qua suo loco diligentius disse¬

Expanded text:
ed de ipso genere mortis uideo mihi paulo diligentius disserendum. Quamuis enim anima humana ueraciter inmortalis pdesinit uiuere adque sentire; corpus autem ideo mortale, quoniam deseri omni uita potest nec per se ipsum aliquatenus uiuit. Mors igitur animae fit, cum eam deserit Deus, sicut corporis, cum id deserit anima. Ergo utriusque rei, id est totius hominis, mors est, cum anima Deo deserta deserit corpus. Ita enim nec ex Deo uiuit ipsa nec corpus ex ipsa. Huius modi autem totius hominis mortem illa sequitur, quam secundam mortem diuinorum eloquiorum appellat auctoritas. Hanc Saluator significauit, ubi ait: Eum timete, qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam. Quod cum ante non fiat, quam cum anima corpori sic fuerit copulata, ut nulla diremtione separentur: mirum uideri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi, qua non anima deseritur, sed animatum sentiensque cruciatur. Nam in illa ultima poena ac sempiterna, de qua suo loco diligentius disse
Abbreviated transcription (Latin):
q peccatoꝵ esse assolent. non ultores. Urbem romam inꝗt
Salustius. sicut ego accepi condidere atq habuere in initio tidiani¬
qui Enea duce prosugi sedibus incertis uagabantut. Si ergo adulte¬
rium paridis uindicandum numina censuetunt aut magis in tro¬
ianis aut certe etiam ĩ xomanis puniendum fuit. quia encȩ mãter
hoc fecit. Sea quomodo in illo ulud flagitium oderant. qui in sua
De interioribus malis quibus romana res publica exagitata est pre¬
sente ꝓdigio. quod mirabile fuit omnium animalium quae
hominibus scruiunt:¬

Expanded text:
 peccatorum esse assolent, non ultores. Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere atqqui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in suaDe interioribus malis, quibus Romana res publica exagitata est, praecedente prodigio, quod in rabie omnium animalium, quae hominibus seruiunt
Abbreviated transcription (Latin):
Unc aut̃ et mala equo animo ferre cdiscimus: quȩ patiuntur
erboni. et bona non magnipendere. quȩ acipiscunt᷑ et mali.
Ac per hoc ctĩa ihis rebuł in quibus non apparet iustitia sal¬
ustaris est cliuma doctrina. Nescimus enĩ quo uidicio dci honus ille sit
paupet: malus sit ille diucs. Iste gaudeat quc̃ peo suis ꝑlitis moribus

Expanded text:
unc autem et mala aequo animo ferre discimus, quae patiuntur t boni; et bona non magnipendere, quae adipiscuntur et mali. Ac per hoc etiam in his rebus, in quibus non apparet divina justitia, salutaris est divina doctrina. Nescimus enim quo judicio Dei bonus ille sit pauper, malus ille sit dives: iste gaudeat, quem pro suis perditis moribus
Abbreviated transcription (Latin):
E ciuitatum duarum quarum dei una. huiu
seculi est altera. in qua nunc est qͣntum adh¬
minum genus pertinet ẽt ista peregrina exc¬
tu et procursu et debitis finibus. me scriptui
esse ꝓmissi. Cum prius inimicos ciuitatis di
qui conditori eius xp̃o deos suos prȩferunt
et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuic
christianis.qntum me aduiuaret eius grati
refellissem. quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uẽo me
quã modo commemoraui tripartita ꝓinissione decimum sequẽti
quatuor libris ambarum est digestus exortus. Deinde prorsus: ab
homine primo usq ad diluuium libro uno:qui est huius operis
quintus decimus. Atq inde usq ad Abraham rursus ambe. sicut i
temporibus ita et in nr̃is litteris cucurerũt. Sed a pr̃e Abraham u¬
ꝙ ad regum tempus israhelitarum ubi sextum decimũ uolumens
soluimus. Et inde usq ad ip̃ius in carne saluatoris aduentum quon
q septimus decimus liber tendit᷑ sola uidetur in meo stilo cucurisse

Expanded text:
e ciuitatum duarum, quarum Dei una, saeculi huius est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu et procursu et debitis finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuident Christianis, quantum me adiuuaret eius gratia, refellissem, quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uero mea, quam modo commemoraui, tripertita promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius operis quintus decimus, adque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris litteris cucurrerunt. Sed a patre Abraham usque ad regum tempus Israelitarum, ubi sextum decimum uolumen absoluimus, et inde usque ad ipsius in carne Saluatoris aduentum, quo usque septimus decimus liber tenditur, sola uidetur in meo stilo cucurrisse
Abbreviated transcription (Latin):
De stultissimo mendacio paganoꝵ quo christianam
religionem non ultra trecentos. Lxxi. annos mansura
esse fincerunt.
De his quae usq ad tempora saluatoris decem et septem uolumini¬
bus disputata sunt

Expanded text:
De stultissimo mendacio Paganorum, quo christianam religionem non ultra trecentos sexaginta quinque annos mansuram esse finxerunt. De his, quae usque ad tempora Saluatoris decem et septem uoluminibus disputata sunt
Abbreviated transcription (Latin):
xpeditis de nr̃i sȩculi ex ortti et de initio ge¬
neris humani clifficillimis questionibus. Nũc
iam de lapsu primi hominis immo primoꝵ
hominum. et de origine mortis humane di¬
sputationem a nobu institutus rerum ordo
deposcit. Non enĩ eomodo quo angelos. con¬
diderat deus hoĩcs ut etiam si peccassent mo¬
obedientie munere sine interuentu mortis
iam diximus:
iam diximus: De ea morte quae animȩ semper utrtiq uicture
dere potest. et ea cui corpus obnoxium est Capłm ii

Expanded text:
xpeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis, immo primorum hominum, et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. Non enim eo modo, quo angelos, condiderat Deus homines, ut etiam si peccassent mooedientiae munere sine interuentu mortis iam diximus. CAPUT II. De ea morte, quae animae semper utcumque uicturae accidere potest, et ea, cui corpus obnoxium est. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
quos nobilitas perperam possidebat: Sed tam nestutam
atem audere conuellete ꝑiculosissimtm. immo uero ut
res ip̃sa docuit ꝑnitiosissumim fuit. Quȩ fanera facta sunt. cum
posito tpr̃e: Neq enĩ legibus & ordine potestatum sed turbis ar¬
morumq confuctibus nobiles ignobiles necabantur. Post gracchi
alterius int̾fectionem. Lutins opimius consul qui ad uersus eum
intra urbem aria cõmouerat Eoq cum sotiis opptesso et ex ticto
ingentem stragem cuium fecerat. cum questionem hr̃et iam
uidiciaria inquisitione cęteros persequens tria millia hominum
occidisse per hibetur. Ex quo intelligi potest qntam multitudinẽ
mortium habere potuerit turbidus conflictus armoꝵꝑ q̃n tantã
habuit uiditioꝵꝵ uelut examĩata cognitio: percussor gracchi iꝑ¬
sius caput q̃ntum graue erat ranto auti pondere consuli uendlicut
aec enim pactio cedem p̃cesserat: in qua etĩã occisus est cũ liberis

Expanded text:
quos nobilitas perperam possidebat. Sed tam vetustam quos nobilitas perperam possidebat. Sed tam vetustam iniquitatem audere convellere, periculosissimum; imo vero, ut ipsa res docuit, perniciosissimum fuit. Quae funera facta sunt, cum rposito tempore? Neque enim legibus et ordine potestatum, sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Post Gracchi alterius interfectionem, Lucius Opimius consul, qui adversus eum intra Urbem arma commoverat, eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat, cum quaestionem haberet jam judiciaria inquisitione caeteros persequens, tria millia hominum occidisse perhibetur. Ex quo intelligi potest, quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum, quando tantam habuit judiciorum velut examinata cognitio. Percussor Gracchi ipsius caput quantum grave erat, tanto auri pondere consuli vendidit: aec enim pactio caedem praecesserat. In qua etiam occisus est cum liberis
Abbreviated transcription (Latin):
Ed iam illa mala breuiter qͣntum possumus cõmemore¬
mus: Quȩ q̃nto interiora tanto miseriora exturrunt
Discordie euuiles uel potius in ciuiles nec iam seditiones
led etiam ipsa bella urbana ubi tantus sanguis effusus est uibi par¬
tium studia non contentionum. dissensionibus uariisq nocibus ĩ
alteruttum: sed plane iam fetto armisq seuirbant bella sccialia
bella setuilia. bella ciuuilia. qnͣtum romanum cruorem fuderũt:
q̃ntam italie uastationem desectionemq fectrunt: Nam anteqͣ
se aduersus Romam sotiale latium cõmoueret. cuncta animalia
humanis usibus subdita canes equi asim bones. & queq alia pe¬
cora sub hominum dominio fuerunt: subito efferata & dotnt¬
stice lenitatis oblita: relictis tectis libera uagabantur. et omnem
non solum alioꝵ uerum etam dnorum aduersabantur accessũ
non sinc exitio uel periculo andentis si quis de proximo urotret.
diotes istos ꝗ̃ sua illa animalia pateremur
legibus excitata. seditio. Uolebat enĩ agros ppło dudere

Expanded text:
ed iam illa mala breuiter, quantum possumus, commemoremus, quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt: discordiae ciuiles uel potius inciuiles, nec iam seditiones, sed etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis effusus est, ubi partium studia non contionum dissensionibus uariisque uocibus in alterutrum, sed plane iam ferro armisque saeuiebant; bella socialia, bella seruilia, bella ciuilia quantum Romanum cruorem fuderunt, quantam Italiae uastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se aduersus Romam sociale Latium commoueret, cuncta animalia humanis usibus subdita, canes equi, asini boues, et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt, subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera uagabantur et omnem non solum aliorum, uerum etiam dominorum auersabantur accessum, non sine exitio uel periculo audentis, si quis de proximo urgeret. diores istos quam sua illi animalia pateremur.legibus excitatae. Volebant enim agros populo dividere,
Abbreviated transcription (Latin):
De uirtute & fide qua pagani templis & sacris honora¬
uirunt. p̃termittentes alia bona quę similiter colenda
fuerunt. si recte aliis diuinitas tribuebatur ÷ coen¬
Q unum non intelligentes deum uirtutem saltem felici¬
tate debuerunt esst conte̾nti.:

Expanded text:
De Virtute et Fide, quas pagani templis et sacris honorauerunt praetermittentes alia bona, quae similiter colenda fuerint, si recte aliis diuinitas tribuebatur.  unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti.
Abbreviated transcription (Latin):
Porpbytii in quibus si nterq alteri cederet a
Quid ad ueram tesurrectionis fidem nel
Plato uel Labeo uel etiam uarro conferre¬
potuerunt si opituones corum in unam senten¬
tiam conuenissent et coetera.¬

Expanded text:
Porphyrii, in quibus si uterque alteri cederet, aCLTII. 173. Quid ad ueram resurrectionis fidem uel Plato uel Labeo uel etiam potuerint, si opiniones eorum in unam sententiam convenissent. No
Abbreviated transcription (Latin):
lror autem plurimum. qđ cum deos. Capitulum. xui¬
singulos singulis rebus & pene singulis motibus attribu¬
erent. uocauerunt deam agenoriam quae ad agendum
citaret deam stimulam quȩ ad agendum ultra modum stimu¬
laret. deam murceam quȩ prȩter modum non moueret ac facẽt
hominem ut ait Pomponius murcidum id est nimis desidiosum
& in actuosum. deam strenniam quȩ faceret strenuum. His õibꝰ
diis e deabus publica sacra fac̾cre susceperunt. Quietam uero ap¬
pellantes. qua faceret quietum. tum edem hr̃et extra portam co¬
linam publice suscipere noluerũt utrum inditium fuerit animi
n quien: an potus ita significatum ẽ: qui illam turbam colete perse¬
ueraret non plane deoi: sed dȩmoniorum: eum quietem habere
non posse. ad quam uocat uerus medicus dicens. Discite a me ꝗa
mitis sum & humilis corde. & inuenietis reꝗem dĩabus ũris:¬

Expanded text:
ror autem plurimum, quod, cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus adtribuerent, uocauerunt deam Agenoriam, quae ad agendum excitaret, deam Stimulam, quae ad agendum ultra modum stimularet, deam Murciam, quae praeter modum non moueret ac faceret hominem, ut ait Pomponius, murcidum, id est nimis desidiosum et inactuosum, deam Streniam, quae faceret strenuum, his omnibus dis et deabus publica sacra facere susceperunt, Quietem uero appellantes, quae faceret quietum, cum aedem haberet extra portam Collinam, publice illam suscipere noluerunt. Utrum indicium fuit animi inquieti, an potius ita significatum est, qui illam turbam colere perseueraret non plane deorum, sed daemoniorum, eum quietem habere non posse? ad quam uocat uerus medicus dicens: Discite a me, quoniam mitis sum et humilis corde, et inuenietis requiem animabus ues
Abbreviated transcription (Latin):
neris humani difficillimis
angelica immortalitas : et beata eternitas sequeret᷑
mors plecteret damnatione iustissima: quod etiã u¬
De lapsu primorum hominum per quem est contrac t̃a mortalitaᷤ

Expanded text:
neris humani difficillimis terventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur; inobedientes autem mors plecteret damnatione justissima: quod etiam De lapsu primorum hominum, per quem est contracta mortalita
Abbreviated transcription (Latin):
esse mercedem. structores menium iroianors gratis e& ingratis fue¬
runt. Uideant ne grauius sit tales deos credere. ꝗͣ diis talib peierare.
hoc enĩ uec ipse Nomertis facile credidit.qui neptunum quidem
contra troianos. apollinem aut̃ pro troianis pugnantem facit: cum
non obtendant troiana peruiria aut mirentur deos periuria pu¬
nisse troiana. amasse romana. Unde enĩ conuiratio Cateline in tanta
tamꝙ corrupta ciuitate: habuit enã corum magnam copiam. qͦs
manus atq lingua periurio aut ciuili sanguine alebat. Quid eñĩ
aliud totiens senatores corrupti in uidiciis totiens populus in suffra¬
giis uel in quibuscunq causis quae apud eum contionib agebantur:
nisi etiã peierando peccabant. Namq corruptissimis moribus ad
hoc mos iurandi sernabatur antiquitus. non ut a scderibus metu re¬
ligionis prohiberent᷑. sed ut periria quoq scderibus cȩteris adderen

Expanded text:
esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fueesse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderen
Abbreviated transcription (Latin):
neq pretereundum ẽ aut dissimulandum. quod & in pͥ¬
mo libro attigi. cosdem deos hñs & colens. cur a gręcis ui¬
ctum captum atq desetum est: Priamo inquiunt paterna sunt
reddita laomedontea pat̾na petiuria. Ergo uerum est qđ apollo
atq Neptunus eidem laomedonti mercennariis operibus seruietũt
illis qui quippe promisisse mercedem falsumq uirasse perhibetur.
Iiror apollinem nominatum diuinatoremsin tanto opificio laberasse.
nescientem q laomedon fuerat ꝓmissa negaturus: cũm nec ipsum
Neptunum patrium eius frẽm iouis. regemꝰ maris decuit ignaruml
esse futuroꝵ. Nam hunc Homerus de stirpe encȩ de cuiꝰ posteris
Roma est̾cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicat᷑.
inducit magnum aliquid duinantem. quẽ etiam nubes rapuit: ut
dicit. ne ab Achille occideret᷑ cuperet conuertere ab imo: qđ apud
irgilium confitetur. structa suis manibꝰ periurt menia tioie. Nesci¬
entes igit᷑ tanti dii Neptunts &t apollo laomedontem sibi negaturum

Expanded text:
praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria\'. Ergo uerum est, quod Apollo adque Neptunus eidem Laomedonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futurorum. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae, a cuius posteris condita Roma est, cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur, inducit magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum
Abbreviated transcription (Latin):
Icut in proximo libro superiore ꝓmissimus
iste huius oꝑis totius ultimus disputatiõe
de ciuitatis dei ȩterna beatitudine conti¬
nebit. quȩ non ꝓpter aetatis per multa scl̃a
longitudinem tñ qͣndocunq finiendam
aeternitatis nomen accoepit. sed quẽ admodũ
scriptum est in euangelio.Regni eius non
erit finis.Nec ita ut aliis moriendo decedẽ¬
tibus. aliis succedentibus oriendo sp̃es ꝑpetu¬

Expanded text:
icut in proximo libro superiore promisimus, iste huius totius operis ultimus disputationem de ciuitatis Dei aeterna beatitudine continebit, quae non propter aetatis per multa saecula longitudinem tamen quandocumque finiendam aeternitatis nomen accepit, sed quem ad modum scriptum est in euangelio, regni eius non erit finis; nec ita ut aliis moriendo decedentibus, aliis succedentibus oriendo specie
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. qͣntum ad hoc attinet multi extranei ꝗ̃ ipsi inter se ꝯemi¬
ni ꝑ exiguo temporis interuallo nascendo seperati. in conceptu aũt
De geminor simili dissimiliq ualitudine:

Expanded text:
sint, quantum ad haec adtinet, multi extranei quam ipsi inter se gemisint, quantum ad haec adtinet, multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis interuallo in nascendo separati, in conceptu autem De geminorum simili dissimilique ualetudine.
Abbreviated transcription (Latin):
iussa complere. ita ne de ipso deo sentiendum ẽ: quod in dignis
simum est de stellarum uoluntate: sentire:. Ꝙ si dicunt᷑ stellę
significare: potius ista ꝗͣ facere: ut quasi locutio quaedam sit illa
positio prędicens futura. non agens. Non em̃ mediocriter docto¬
rum hominum fuir ista sententia: non quidem ita solent loq
mathematici ut uerbi gratia dicant. Mars ita positus homicidã
significat: sed homicidam facit. Uerũtamen ut concedamtis nõ
eos ut deberent. loqui. et a p̃his accipere: oportere sermonis regu¬
lam ad ea pronuntianda. quȩ in syderum positione reperire se
putant. quid fit. quod nihil unqm dicere potuerunt: cur u
uita geminorum in actionibus meuentis. in professionibus. in arti¬
bus. in honoribus cętetisq rebus ad humanam uitam ꝑtinentib
atq in ipsa morte. sit plerumq tanta diuersitas: ut similiores cis

Expanded text:
iussa conplere: itane de ipso Deo sentiendum est, quod indignissimum iussa conplere: itane de ipso Deo sentiendum est, quod indignissimum uisum est de stellarum uoluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere, ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura, non agens non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia: non quidem ita solent loqui mathematici, ut uerbi gratia dicant: \'Mara ita positus homicidam significat\', sed: \'homicidam facit\'; uerumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda, quae in siderum positione reperire se putant: quid fit, quod nihil umquam dicere potuerunt, quur in uita geminorum, in actionibus, in euentis, in professionibus, artibus, honoribus ceterisque rebus ad humanam uitam pertinentibus adque in ipsa morte sit plerumque tanta diuersitas, ut similiores eis
Abbreviated transcription (Latin):
quos nobis modo disputatio non ẽ instituta. sed contra hos qui
prodefensione coꝵquos deos putant. christiane religioni aduer¬
santur. Illi uero qui positonem stellarum qͦdam modo decer¬
nentium qualis quisq sit & ꝗd ei ꝓueniat boni ꝗđ ue mali acci¬
dat. ex dei uoluntate. suspendunt. si easdem stellas putant hr̃e hanc
potestatem traditam sibi a summa illuis potestate: ut uolentes
ista decernant. magnam cȩlo faciunt in uiriam: in cuius uelut
clarissimo senatu ac splendissima curia opinant᷑ scelera facienda
decerni. qualia si qua terrena ciuitas decreuisset genete. hũano
decernente: fuerat euertenda: Quale de.inde iudicium de homi¬
num factis deo relinquitur. quibus celestis necessitas adhibetur:
cum dñs ille sit & syderum et hominum: Aut si non dicunt
stellas accepta. quidem pt̃ate: a summo deo arbitrio suo ista de¬
cernere: sed intalibis necessitatibus ingerendis illius omnino

Expanded text:
quos modo nobis disputatio non est instituta, sed contra hos qui quos modo nobis disputatio non est instituta, sed contra hos qui pro defensione eorum, quos deos putant, Christianae religioni aduersantur. Illi uero, qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proueniat boni quidue mali accidat ex Dei uoluntate suspendunt, si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate, ut uolentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam, in cuius uelut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni, qualia si aliqua terrena ciuitas decreuisset, genere humano decernente fuerat euertenda. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur, quibus caelestis necessitas adhibetur, cum dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas, accepta quidem potestate a. summo Deo, arbitrio suo ista decernere, sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino
Abbreviated transcription (Latin):
humana. que si ꝓpterea quispiam fato tribuit. quia ip̃am dei uo¬
luntatem uel potestatem fati nomĩe appellat. sententiã teneat:
linguam corrigat. Cur enĩ non hoc primum dicit qđ postea di¬
cturus est cumꝰ abillo quisꝗͣ quesierit: quid dixerit fatum: Nam
id homines q̃n audiunt usitata lo̾quendi consuetudine: non in¬
telligunt. nisi uim positionis syderum. qualis ẽ q̃n quis nascitur
siue concipitur. Quod aliqui alienant a dei uoluntate: aliqui ex
illa etiã hoc pendere confirmant. Sed illi. qui sine dei uõluntate
decernere opinantur sydera. quid agamus uel ꝗd bonor hẽamꝰ
malorumue patiamur: ab auribus omnium repellendi sunt. nõ
solum eoꝵ qui ueram religionem tenent. sedqui dcorũ qualiũ¬
cunq licet falsorum uolunt esse cultores. Haec enĩ opinio quid
aluid agit. nisi ut nullus omino colat᷑ aut rogetur deus: contra

Expanded text:
humana. Quae si propterea quisquam fato tribuit, quia ipsam Dei uohumana. Quae si propterea quisquam fato tribuit, quia ipsam Dei uoluntatem uel potestatem fati nomine appellat, sententiam teneat, linguam corrigat. Quur enim non hoc primum dicit, quod postea dicturus est, cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam id homines quando audiunt. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi uim positionis siderum, qualis est quando quis nascitur siue concipitur; quod aliqui alienant a Dei uoluntate, aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant. Sed illi, qui sine Dei uoluntate decernere opinantur sidera quid agamus uel quid bonorum habeamus malorumue patiamur, ab auribus omnium repellendi sunt, non solum eorum qui ueram religionem tenent sed qui deorum qualiumcumque, licet falsorum, uolunt esse cultores. Haec enim opinio quid agit aliud, nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra
Abbreviated transcription (Latin):
Uonam constat om̃ium rerum optandarum
plenitudinem esse felicitatem:quae non c̃ dea
sed donum dei & ideo nullum deum esse colen¬
dum ab hominibus. nisi qui eos felices facere¬
potest. Unde si illa dea esset: sola colenda me¬
rito diceret᷑. Iam consequenter uideamus.
qua causadeus.qui põt & illa bona dare quȩ
hr̃e possunt ẽt non boni ac per hoc etiã non
foelices. romanum imperium tam magnum tamq duturiuim
esse uoluerit. Quia enĩ hoc deorum falsorũ illa quã colebãt
multitudo non fecit: et iam multa diximus. et ubi uisum fuerit
oportunum esse. dicemus. Causa ergo magnitudinis impetii ro
mani nec fortiuta est. nec fatalis seđm eorum sententiam siue o¬
pimonem. qui ea dicunt esse fortuita que: uel nullas causas hñt
uel non ex aliquo rationabili ordine uenientes & ea fatalia que
p̃ter dei et hominum uoluntatem. cuiusdam ordinis necessitate
contingunt. Prorsus diuina prouidentia regna constituuntus

Expanded text:
uoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem, quae non est dea, sed donum Dei, et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus, nisi qui pofelices; unde si illa dea esset, sola colenda merito diceretur: jam consequenter videamus, qua causa Deus, qui potest et illa bona dare, quae habere possunt etiam non boni, ac per hoc etiam non felices, Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. Quia enim hoc deorum falsorum illa, quam colebant, multitudo non fecit, et multa jam diximus, et ubi visum fuerit opportunum esse, dicemus. mani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam siue opinionem, qui ea dicunt esse fortuita, quae uel nullas causas habent uel non ex aliquo rationabili ordine uenientes, et ea fatalia, quae praeter Dei et hominum uoluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt. Prorsus diuina prouidentia regna constituuntur
Abbreviated transcription (Latin):
uiuere in sui cuiusq generis pace uolentium . et cum id quod expetunt
assequant᷑ in sui cuiusq generis pace uiuentium
c uita carnali quae non ex corpore tm̃ secl etiam ex imimi intelligtn

Expanded text:
uiuere in - sui cuiusque generis pace uolentium et, cum id quod expetunt uiuere in - sui cuiusque generis pace uolentium et, cum id quod expetunt adsequuntur, in sui cuiusque generis pace uiuentium. CAPUT II. De uita carnali, quae non ex corporis tantum, sed etiam ex animi intellegen
Abbreviated transcription (Latin):
Ixunus iam superioribus libris ad genus hu
manum non solum nature similitudine so¬
ciandum uerum etiã quadam cognationis
uicissitudine in unitatem concordem pacᷤᷤ
tunculo colligandu ex hoĩe uno uoluisse¬
drũ homincs institueit. Neq hoc genus fu¬
isse in singulis quibusq moriturum Nixi
duo primi. quoꝵ creatris est anus ex nullo
alter ex illo id in obedientia meruissent. a
quibus admissum est tam grande pcc̃m ut in deterius eo nat̾a mutare¬
tur humana etiã in posteros obligatione pectati. et mortis necessitate
pires agettr. nisi inde quosdam indebita dei gratia liberaret. Ac per
hoc factum est ut cum tor tanteq gentes pet tectarum orbem diuersisri¬
tibus moribusq uiuentes multiplici linguarum. armoꝵ uestium sint
uarictate distincte. non tamen amplius qͣm luo quedam gn̾a humanc
socictatis existerent quas ciuitates duas scđm scripturas ur̃as incrito appe¬
lare possemus. Una quippe est hõim scđm carnem altera scm spiritum

Expanded text:
iximus iam superioribus libris ad humanum genus non solum naturae similitudine sociandum, uerum etiam quadam cognationis necessitudine in unitatem concordem pacis uinculo conligandum ex homine uno Deum uoluisse homines instituere, neque hoc genus fuisse in singulis quibusque moriturum, nisi duo primi, quorum creatus est unus ex nullo, altera ex illo, id inoboedientia meruissent, a quibus admissum est tam grande peccatum, ut in deterius eo natura mutaretur humana, etiam in posteros obligatione peccati et mortis necessitate pites ageret, nisi inde quosdam indebita Dei gratia liberaret. Ac per hoc factum est, ut, cum tot tantaeque gentes per terrarum orbem diuersis ritibus moribusque uiuentes multiplici linguarum armorum uestium sint uarietate distinctae, non tamen amplius quam duo quaedam genera humanae societatis existerent, quas ciuitates duas secundum scripturas nostras merito appellare pos- 25 semus. Una quippe est hominum secundum carnem, altera secundum spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
natum utilitatem eo ritu ac seruitute quae
graece latria dicitur: et uni uero deo debetur
uenerandos et colendos putant. Et nimie quidem stultitię uel pti¬
nacie nec istos quinq nec ullos alios qͣnticunq numeri libros satis
esse posse quis nesciat: quando ea putat᷑ gloria uanitatis nullis cede̾
uiribus ueritatis in perniciem utiq eius cui titium tam ĩmane
dñattit. Nam et contta omnem curantis industriam non malo
medici sed egroti insanabilis morbus inuictus est hi uero qui
ca quȩ legunt uel sine ulla uel non cum magna acnimia ue¬
teris errorid obstinatione in tellecta et considerata ꝓpendunt fa¬
renatumq contritione et mutatione terũ imperiti facere conant
non solum dissimulantibus. sed contra suam conscientiam etĩa
fauentibus doctis quos impietas uesana possedit dino esse ia¬
anem recte cogitationis atq rationis plenamq leuissime temeri¬
tatis et ꝑtuciosissime animositatis dubitare non poterunt

Expanded text:
narum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? quando ea putatur gloria uanitatis, nullis cedere uiribus ueritatis, in perniciem utique eius, cui uitium tam inmane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici, sed aegroti insanabilis morbus inuictus est. Hi uero, qui ea quae legunt uel sine ulla uel non cum magna ac nimia ueteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt, farenarumque contritione ac mutatione rerum inperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt
Abbreviated transcription (Latin):
Ehis qui dicunt deos a se non propter:
pñtem uitam coli. sed ꝓp̾ter aeternam:
sit quoꝵ talia genera et sacra detexit ut reueren

Expanded text:
his, qui dicunt deos a se non propter praesentem uitam coli, sed propter aeternam. sit. quorum talia et genera et sacra detexit, ut reueren
Abbreviated transcription (Latin):
dei ciuitas. cum in hoc sȩculo non sola cucureriti sel ambe utq in gñe¬
humano sicut ab initio simul suo procursu tpr̃a uariauerint. Uetum
hoc feciut prius exquo apertiores dei ꝓmissiones esse ceperunt usq
ad cuis ex uirgine natiuitatem. in quo fuerant que promutchan¬
tur implenda sinc. interpellatione a contrario alteruis ciuitatis ista
quȩ dei est procurtens distinctus apparerer: quãuis usq aduclati¬
onem testamenti noui. non in lumint sed in umbra cucurrerit:
N unc ergo quod int̾miseram uideo esse faciendum ut. ex Abrahetẽ¬
poribuꝰ quõ etiam illa cururrerit qͣtum satis uidebit᷑ attingam ut

Expanded text:
Dei civitas: cum in hoc saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in geneDei civitas: cum in hoc saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in genehumano, sicut ab initio simul, suo procursu tempora variaverint. Verum hoc ideo feci, ut prius, ex quo apertiores Dei promissiones esse coeperunt, usque ad ejus ex Virgine nativitatem, in quo fuerant quae primo promittebantur implenda, sine interpellatione a contrario alterius civitatis, ista quae Dei est procurrens, distinctius appareret; quamvis usque ad revelationem Testamenti novi, non in lumine, sed in umbra cucurrerit. Nunc ergo, quod intermiseram, video esse faciendum, ut ex Abrahae temporibus quomodo etiam illa cucurrerit, quantum satis videtur, attingam, ut
Abbreviated transcription (Latin):
Ecluitatum duarum quarum dei una. huits
seculi est altera in qua nunc est qͣntum adho¬
minum genus pertiner ẽt ista peregrina exor¬
Itu et procursti et debitis finibus me scripturũ
esse ꝓmissi. Cum prius inimicos ciritatis dei
qui conditori eius xp̃o deos suos preferunt.
et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuidẽr
christianis. q̃ntum me adinuaret. eius gratia
tefellissem. quod uoluminibus decem prioribus fcci. De hac ueo mea
quã modo comincinoraui tripartita ꝓmissione decuum sequẽtibꝰ
quatuor libris ambarum est cligestus exortus. Deinde protsus. ab
homine primo usq ad diluuium libro uno qui est huius operis
quintus decimus. Atq inde usq ad Abraham tursus ambe sicut in
temporibus ita et in nr̃is litteris encurerãt. Scd a pr̃e Ab rabxm us¬
q ad regum tempus israhelitarum ubi sextum decimũ uolumen ab¬
soluimus. Et inde usq ad ip̃ius in carnc saluatoris aducitum quons¬
q septimus decimus liber tendit᷑ sola uidetur in meo stilo cucurisse

Expanded text:
ciuitatum duarum, quarum Dei una, saeculi huius est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu et procursu et debitis finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi pernicioChristianis, quantum me adjuvaret ejus gratia, refellissem; quod voluminibus decem prioribus feci. De hac vero mea, quam modo commemoravi, tripartita promissione, decimum sequentibus quatuor libris ambarum est digestus exortus; deinde procursus ab homine primo usque ad diluvium libro uno, qui est hujus operis quintus decimus; atque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris litteris cucurrerunt. Sed a patre Abraham usque ad Regum tempus Israelitarum, ubi sextum decimum volumen absolvimus, et inde usque ad ipsius in carne Salvatoris adventum, quousque decimus septimus liber tenditur, sola videtur in meo stilo cucurrisse
Abbreviated transcription (Latin):
tabili bono. qui hona omnia condidit instituta peccando ea sibi
ipsa fecisset. quo etiã peccanto suo teste conuincit᷑ honã condita
se esse naturam. Nisi cõi magnũ et ipsa licet non equale . condi¬
tori suo bonũ esset. ꝓfecto desertio dei tanꝗ̃ luminis sui. malum
eius esse non posset. Nam sicut ceritas oculi uitium est. it idem ip
sum indicat ad lumem uicdendum esse oculum creatum. Ac per

Expanded text:
tabili bono, qui bona omnia condidit, instituta, peccando ea sibi tabili bono, qui bona omnia condidit, instituta, peccando ea sibi ipsa fecisset; quo etiam peccato suo teste conuincitur bonam conditam se esse naturam. Nisi enim magnum et ipsa, licet non aequale Conditori, bonum esset, profecto desertio Dei tamquam luminis sui malum eius esse non posum indicat ad lumen videndum oculum esse creatum, ac per
Abbreviated transcription (Latin):
cipio condidit mundum plenũ bonis omtubus uisibilibtis atq in¬
telligibilibus rebus in quo nihil melius instituit qͣm sp̃us quibus
intesligentiam dedit et sue contẽplatiorns habites capactiꝙ sui p̃¬
stitit. Atq una societate deuinxit. quã scãm et supernam dicimus
ciuitatem in qua res. qua sustentet᷑ beatiq sint deus ipse illis est:
tanq̃m uita uictusq cõis. Qui libetum arbittium eide intellcũ al
naturȩ tribuit. tale ut si uellet deserẽt deum bt̃itudinem .s. suam:
continnosesset miseria secuta. Qui cũ presciret angelos quosdam. ꝑ
elationem. qua ipsi sibi ad btãm uitam sufficere uellent tantiboni
desertores futuros non eis ademit hanc pt̃atem inelius esse iudic̃as
etiã de malis bent face̾ ꝙ̃ mala esse non suete: quȩ oĩnonulla eent
nisi natura mutabilis. quãuis bona et a summo leo atq in cõmu¬

Expanded text:
cipio condidit mundum, plenum bonis omnibus uisibilibus adque incipio condidit mundum, plenum bonis omnibus uisibilibus adque intellegibilibus rebus, in quo nihil melius instituit quam spiritus, quibus intellegentiam dedit et suae contemplationis habiles capacesque sui praestitit adque una societate deuinxit, quam sanctam et supernam dicimus ciuitatem, in qua res, qua sustententur beatique sint, Deus ipse illis est, tamquam uita uictusque communis: qui liberum arbitrium eidem intellectuali naturae tribuit tale, ut, si uellet deserere Deum, beatitudinem scilicet suam, continuo miseria sequeretur; qui cum praesciret angelos quosdam per elationem, qua ipsi sibi ad beatam uitam sufficere uellent, tanti boni desertores futuros, non eis ademit hanc potestatem, potentius et melius esse iudicans etiam de malis bene facere quam mala esse non sinere. Quae omnino nulla essent. nisi natura mutabilis, quamuis bona et a summo Deo adque incommu
Abbreviated transcription (Latin):
ccit in praximo libro superiote ꝓmissumis
iste huius oꝑis totius ultimus disputatiõe
de ciuitatis dei ȩ̨terna beatitudine conti¬
nebit. quȩ non ꝓpter aetatis per multa scła
longitudinem tñ q̃ndocunq finiendam
cternitatis nomen acccepit. sed quẽ admodũ
scriptum est in euangelio. Regni eius non
erit finis. Nec ita. ut aliĩs moriendo decedẽ¬
tibus. aliis succedentibus oriendo sp̃es ꝓpetu¬
itatis appartat. Sicut in arbore quȩ perhenni frondenestit᷑ tade ui¬
detur uiriditas ꝑmanere dum labentibus & cadentibus folis subin¬
de alia que nascunt᷑ faciem seruãt opacitatis. Sed om̃s in ea ciues
ĩ mortales erunt. adipis centibus hõibus quod nunꝗͣ sancti angeli pet¬
diderũt. Faciet hoc deus õĩpotentissimus cus conditor ꝑtomisit
eñi nec mentiri põt. et ꝗbus fidem hinc quoq faceret multa sua. et
non ꝓmissa et promissaiam fecit. Ipst est em̃ conditor qui in prin¬

Expanded text:
cut in proximo libro superiore promisimus, iste huius totius operis ultimus disputationem de ciuitatis Dei aeterna beatitudine continebit, quae non propter aetatis per multa saecula longitudinem tamen quandocumque finiendam aeternitatis nomen accepit, sed quem ad modum scriptum est in euangelio, regni eius non erit finis; nec ita ut aliis moriendo decedentibus, aliis succedentibus oriendo species in ea perpetuitatis appareat, sicut in arbore, quae perenni fronde uestitur, eadem uidetur uiriditas permanere, dum labentibus? et cadentibus foliis subinde alia, quae nascuntur. faciem conseruant opacitatis; sed omnes in ea ciues inmortales erunt. adipiscentibus et hominibus, quod numquam sancti angeli perdiderunt. Faciet hoc Deus omnipotentissimus eius conditor. Promisit enim nec mentiri potest, et quibus fidem hinc quoque faceret, multa sua et non promissa et promissa iam fecit. Ipse est enim, qui in prin
Abbreviated transcription (Latin):
de futura mortalibus: Et ea nunc magna nunc parua locis temporib
personisq uariari sed deoꝵ multorum cultum quo eis sacrificatur
ꝓpter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo de¬
cem libris primȩ duae opiniones uariȩ christianȩ religioni aduersariȩ
refelluntur. Sed ne quisꝙ nos tm redarguisse. non autem nr̃a asseru¬
isse reprehenderet: id agit pars altera oꝑis huius quae duodecim libriˢ¬
continetur. Ꝙqͣm ubi opus est & in prioribus decem quae nostra
sunt asseramus. & in .xii. posterioribus redarguamiis aduersa. Duode¬
cim ergo libroꝵ sequentium primi quatuor continent exortum du¬
arum ciuitatum quarum est una dei. altera huius mundi. Scdi
quatuor excursum earum seu procursum Tertii uẽo et postremi de

Expanded text:
defutura mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, temporibus defutura mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uariari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his ergo decem libris duae istae uanae opiniones Christianae, religioni aduersariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem, quae nostra sunt, asseramus et in duodecim posterioribus redarguamus aduersa. duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum ciuitatum, quarum est una dei, altera huius mundi, secundi quattuor excursum earum siue procursum, tertii uero, qui et postremi, de
Abbreviated transcription (Latin):
i rruptione agentium sub rege Alarico
atq impetu magnę cladis euersa est.
eius euersionem deorum falsorum mu¬
torumq cultores quos usitato nominẽ
paganos uocamus in christianam reli¬
gionem referre conantes: solito acer¬
hius & amarius uerum deum blas¬
phemare coeperunt. Unde ego ex arde¬
scens çelo domus dei: aduersus eorum
blasphemias uel errores libros de Ciuitate dei scribere institiu. Quod
opusper aliquot annos me tenuit: eo ꝙ alia multa intercurrebant.
quae aifferri non oporteret. & me prius ad soluendum cecupabat.
I oc autem de Cauitate dei grande opus tandem uiginti duobus la¬
bris est terminatum. quoꝵ quinq primi eos tefellunt qui res huma¬
nas ita prosperari uolunt: ut ad hȩc multoꝵ deorum cultum quos pa¬
gam colere consueuerunt necessarium esse arbitrentur. et qa probiben¬
tur mala ista exoriri atq abundare contendunt. Sequentes aũt quinꝙ
aduersus eos loquũtur. qui fatentur hac mala nec defuisse unꝙ̃. nec

Expanded text:
inruptione agentium sub rege Allaricho atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabant. {hoc autem de ciuitate dei grande opus tandem uiginti duobus libris determinatum. quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari uolunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec