comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aliquo uero tempore bonoꝵ hoĩm:
Si ergo regatur ciuitas non per
unum solum s ꝑ quõdã pau¬
cos tunc illi pauti uł sunt uir¬
tuosi ⁊ boni ⁊ intendunt tõmu¬
ne bonum ⁊ tunc talis princi
ppło ⁊ qui debent ppłm regẽ uo¬
cati sint opͥimates qr optimi cẽ¬
debent qui aliis p̃esse desiderãt.
s si illi pauti non sunt uirtu¬
osi. nec intendũt commune bo¬
num. s sunt diuites ⁊ oppͥmẽ¬
tes auos intendunt proprium
duplex principatus ex dnĩo pau-¬
toꝵ unus rectus ut cum dñan¬
tur aliqui qr sunt uirtuosi et
intendentes commune bonum:
⁊ alius pu̾sus ut cũ dñanturᷤ
aliqui non qr sunt boni. s qui¬
a st̃ cdiuttes ⁊ alios opprim̃tes¬
¶ Tertio possunt distingui prĩ¬
cipatus ex eo ꝙ in ciuitate dñap¬
tur multi . communiter enim
in ciuitatib ytalie dñantur
multi ut totus ppłs ibi enim
requiritur consꝰ totius pplĩ in
ibi aduocetur potestas uł dñs
aliquis qui tinitatem regat

Expanded text:
aliquo vero tempore bonorum hominum. aliquo vero tempore bonorum hominum. Si ergo regatur civitas non per unum solum, sed per quosdam paucos, tunc illi pauci vel sunt virtuosi et boni, et intendunt commune bonum; et tunc talis princippopulo, et qui debent populum regere vocari sunt optimates, quia optimi debent esse qui aliis praeesse desiderant. Sed si illi pauci non sunt virtuosi, nec intendunt commune bonum, sed sunt divites, et opprimentes alios intendunt proprium duplex principatus ex dominio paucorum. unus rectus, ut cum dominantur aliqui, quia sunt virtuosi et intendentes commune bonum: et alius perversus, ut cum dominantur aliqui, non quia sunt boni, sed quia sunt divites et alios opprimentes. Tertio possunt distingui principatus, ex eo quod in civitate dominantur multi. communiter enim in civitatibus Italiae dominantur multi, ut totus populus: ibi enim requiritur consensus totius populi in ibi adnotetur potestas, vel dominus aliquis, qui civitatem regat;
Abbreviated transcription (Latin):
regis enĩ ẽ intendere cõe bonũ
Si enim ille unus sic dñans
non intencdit bonum cõmũe.
s per ciuitalem poͣͫ opprimẽ
alios: omnia ordinat in bonũ
ꝓprium ⁊ priuatum. non ẽ rex
s tỹrannus. duo ergo princi¬
patus consurgunt ex dñio umi.
unus rectus ut cum p̃p̃ bonu
cõe dominatur rex. ⁊ alius
ꝑu̾sus ut cum p̃p̃ bonum pri¬
uatum principatur tyrannꝰ¬
¶ Contigit tñ aliqñ ciuita¬
tem aliquam non regi uno
aliquo dominante. S regi a¬
liquib pautis tñluidimus ẽ
pluries in ciuitate romana qd̃ de¬
ficiente senatu. tp̃r illo int̾ me¬
dio anteqͣm alius senator eli¬
geretur regebatur totus roma¬
nus ppłs quib dam pautis
uiris. Eligebantur enim .xii.
uiri approbati ⁊ bomi testimori
quos uotabant .xii. bonos ho-¬
mines ⁊ hox gub̾namine to¬
ta ciuitas regebatur. Unde ⁊ ma¬
lefitia facta distinguebantur
ex diu̾sitate principatuum. di¬
cebatur autem de aliquo male¬
ficio fuisse fcm̃ tp̃r senatoris. de

Expanded text:
e bonum. Si vero ille unus dominans non intendit commune bonum, sed per civilem potentiam opprimens alios, omnia ordinat in bonum proprium et privatum, non est rex sed Tyrannus. Duo ergo principatus consurgunt ex dominio unius unus rectus, ut cum propter bonum commune dominatur rex: et alius perversus, ut cum propter bonum privatum principatur Tyrannus. Contingit tamen aliquando civitatem aliquam non regi uno aliquo dominante, sed regi aliquibus paucis tantum. Vidimus enim pluries in civitate Romana, quod deficiente senatu, tempore illo intermedio, antequam alius senator eligeretur, regebatur totus Romanus populus quibusdam paucis viris: eligebantur enim duodecim viri approbati et boni testimonii, quos vocabant duodecim bonos homines: et horum gubernatione tota civitas regebatur: unde et maleficia facta distinguebantur ex diversitate principatuum. Dicebatur autem de aliquo malefacio fuisse factum tempore senatoris, de
Abbreviated transcription (Latin):
lis debeat esse ppls qui inlucen¬
dus ẽ ut sequatur pulchrum ⁊
laudabile. ⁊ fugiant uitupera¬
bile et turpe. ¶De omnibus
ergo hiis quatuor uidelicz de
principatu. consilio. p̃torio ⁊ po¬
pulo. breuiter ut ad ꝓpõit̃ spet¬
t̃cii libri primo tr̃ dicemus de
ipso principatu. Cap̃ .ii. quor
sunt spes principatuum ⁊ qui
illoꝵ sunt bomi ⁊ qui mali-¬

Expanded text:
alis debeat esse populus qui inducendus est ut sequatur pulchrum et laudabile et fugiat vituperabile et turpe. De omnibus ergo his quatuor, videlicet principatu, consilio, praetorio, et populo, breviter ut ad propositum specte huius tertii libri: primo tamen dicemus de ipso principatu. Quot sunt species principantium, et qui illorum sunt boni, et qui mali
Abbreviated transcription (Latin):
possint que populus obseruare
d ¶bñ uero iudicare ẜm leges
inuentas per consiliarios ⁊ cu-¬
stoditas per principem: spectat
ad p̃torium siue iudites. Ipsi
acta ciuium iudica debent¶ sed
bñ obseruare lesͣ spectat ad om̃s
tiues siue ad totum ppłm q̃re
si considentur que requiruntur
ad hoc ꝙ tp̃ pacis per leges bñ
gimine de p̃dcĩs quatuor consi¬
deratõem facere. ¶Scd̾a uia ad
inuestigandum hoc idem sũit᷑
ex fine qui in legib intenditur.
d enim intendere leg̃latorut
ꝑ leges consequamur confens
⁊ uitemus nociuũ: fatiamus
iuscum ⁊ uitemus iniustum
⁊ seqͣmur laudabile ⁊ fugiamꝰ
uttuperabile de conferenti aũ
⁊ notiuo ẽ est consilium: de iu¬
sto et iniusto ẽpretorium sed
de laudabili et uituperabili est
exclamatõ siue contionatio q̃
p̃t respicere totura ppłm¶ ꝓpłs
enim ad bñ agendum ꝑ leges
maxime inducendus eõ ꝙ ĩ p¬
sis legib p̾cipiuntur laudabi¬

Expanded text:
possint quae populus observare possint quae populus observare debet. Bene vero iudicare secundum leges inventas per per consiliarios, et custoditas per principem, spectat ad praetorium sive ad iudices: ipsi acta civium iudicare debent. Sed bene obsaervare leges spectat ad omnes cives, sive ad totum populum. Quare si considerentur quae requiruntur ad hoc quod tempore pacis per leges bene gimine de praedictis quatuor considerationem facere. Secunda via ad investigandum hoc idem sumitur ex fine qui in legibus intenditur: debet enim intendere legislator ut per leges consequamur conferens, et vitemus nocivum: faciamus iustum, et vitemus iniustum: et consequamur laudabile, et fugiamus vituperabile. De conferenti autem et nocivo est consilium: de iusto et iniusto est praetorium; sed de laudabili et vituperabili est exclamatio sive concionatio, quae potest respicere totum populum: populus enim ad bene agendum, per leges maxime inducendus est, eo sis legibus praecipiuntur laudabi
Abbreviated transcription (Latin):
autem ex ipsis legib quib re-¬
genda ẽ ciuitas tp̃r pacis: dup¬
uci uia inuestigare ꝙ de p̃dc̃ĩs
quatuor considerandum est in
regimine quo regenda ẽ ciuit¬
as tempore pacis. Prima ui¬
a sumitur ex hiis que requirũ¬
tur ad legem. Scdã ex fine qͥ
intendet᷑. in ip̃a lege. ¶Prima
uia sic pz nam ad hoc ꝙ per le¬
ges recta gubernatio habeatur
qͣntum ad p̾sens spectat qͣtuor
requiruntur. Primo ut leges
ꝑ sapĩam sint bñ inuente. Se¬
cundo ut per ciuilem poͫ sint
bñ custodite. Tercio ut ꝑ leges
inuentas ⁊ custoditas acta ci-¬
uium sint recte iudicata: Qrͣ¬
to ⁊ ultimo. ut p̃p̃ pacificum st¬
atum populi que traduntur
in legib sint debite obseruata:
d tustos iusti .i. iustaꝵ legum
et statutoꝵ nam ip̃a statuta re¬
galia leges quedam dici possũt.
bñ quidem inuenite leges ꝑ sapi¬
entiam: spectat ad consilu dec
enim principes adeo sapientes ꝯ¬
siliarios Np̃e ut debite inuenire

Expanded text:
autem ex ipsis legibus quibus reautem ex ipsis legibus quibus regenda est civitas tempora pacis duplici via investigare, quod de praedictis quatuor considerandum est in regimine quo regenda est civitas tempore pacis. Prima via sumitur ex his quae requiruntur ad legem: Secunda, ex fine quo intenditur in ipsa lege. Prima via sic patet. nam ad hoc quod per leges recta gubernatio habeatur, quantum ad praesens spectat, quatuor requiruntur. Primo ut leges per sapientiam sint; bene inventae. Secundo ut per civilem potentiam sint bene custoditae. Tertio ut per leges inventas et custoditas acta civium sint recte iudicata. Quarto et ultimo ut propter pacificum statum populi quae traduntur in legibus sint debite observata. debet custos iusti, idest iustarum legum et statutorum: nam statuta ipsa legalia leges quaedam dici possunt. Bene quidem invenire leges per sapientiam spectat ad consilium: decet enim princeps adeo sapientes consiliarios habere, ut debite invenire
Abbreviated transcription (Latin):
Ossqͣm auxiliante deo con
com pleuimus primam ꝑtez
huius tertii libri p̾mittendo q̃¬
dam p̾ambula ad propositu.
⁊ recitando opiniones diui̾sor
tradentium artem de regimĩe
cuitatis ⁊ regni. Restat aũ¬
nunc exequi de aliis duabus
partib uidelz de regimine reg¬
ni ⁊ ciuitatis tp̃r pacis ⁊ de
hiꝰ regimine tp̃r belli. ¶Sci¬
endum igitur q sicut temꝑe
belli defendenda est cuittas per
arma. sis tp̃r pacis gubern an¬
da est per leges iustas.⁊per cõ¬
suetudines approbatas que ui-¬
ni legum optinẽt uidentur er¬
go sic̃ se hr̃e arma ad tempꝰ bel¬
li.sicut ⁊ leges ad tempus paci .
¶Uiso igitur tp̃r pacis guber¬
nandam esse ciuitatem ⁊ reg¬
num per leges iustas ⁊ per con¬
suetudines approbatas. de leui
patere p̃t que ⁊ quot considerã¬
da sunt in tali regimine.Uid̃
autem ph̾s tercio poł. tangere
quatuor que consideranda sũt
in regimine ciuitatis. hec aũ
sunt princeps. consilium. pre¬
torium. ⁊ ppłs. Possumus

Expanded text:
ostquam auxiliante Deo complevimus primam partem huius tertii libri, praemittendo quaedam praeambula ad propositura, et recitando opinionem diversoruet tradentium artem de regimine civitatis et regni: restat nunc exequi de aliis duabus partibus. videlicet de regimine regni et civitatis tempore pacis, et de huiusmodi regimine tempore belli. Sciendum igitur, quod tempore belli defendenda est civitas per arma; sicut tempore pacis gubernanda est per leges iustas, et per consuetudines approbatas, quae vim legum obtinent. Videntur ergo sic se habere arma ad tempus belli, sicut leges ad tempus pacis. Viso igitur, tempore pacis gubernandam esse civitatem et regnum per leges iustas, et consetudines approbatas: de levi patere potest, quae et quot consideranda sunt in tali regimine. Videtur autem Philos. 3. Polit. tangere, quatuor quae consideranda sunt in regimine civitatis. Haec autem sunt princeps, consilium, praetorium, et populus. Possumus
Abbreviated transcription (Latin):
ibi plura foramina ab hostib
teꝑiti non poterunt cũ ꝑ ipsa
ceperit hñdare aqua. qua hĩm¬
dante ⁊ hostes ⁊ nauemi parit̾¬
ꝑiclitabit. ¶Sunt autem in
bello nauali alia obseruanda
ut sit ibi copia lapidum.⁊ ⁊̃
ciuntur cum quib hostes nimi¬
um offendurtur. s cetera tali-¬
a quia nimis ꝑticularia sub
narratõne non cadunt. Suffi¬
tiant ergo sautele quas tradi¬
dimus erga nauale bellum.
¶Ostenso qliter incidenda sũt
ligna ex quib construenda ẽ

Expanded text:
ibi plura foramina, quae foramina ab hostibus reperiri non poterunt, cum per ipsa coeperit abundare aqua, qua abundante, et hostes, et navem periclitabit. Sunt autem in bello navali alia observanda, ut sit ibi copia lapidum,et etciuntur, cumquibus hostes nimium ostenduntur. Sed caetera talia quia nimis particularia sunt, sub narratione non cadunt. Sufficiant ergo cautelae, quas tradidimus erga navale bellum. Ostenso qualiter incidenda sunt ligna ex quibus construenda e
Abbreviated transcription (Latin):
ui patet quomodo huius cõ¬
munitas sit ntc̃ia in hũa uita¬
nam si onmes communitates a¬
lie domum presupponunt si aliqͣ
cõmunitas est nccͣia ad per se
sufficientiam uise oporcet com¬
munitatem domus ntͣam ẽẽ.
Reges ergo ⁊ principes quorũ
officumm est dirigere alios ad
tene uiuere ignorare nõ debent
quomodo domnus ⁊ ciuitates de¬
seruiunt ad suffĩam hũe uite.

Expanded text:
quomodo huiusmodi communitas sit necessaria in humana vitaNam si omnes communitates aliae domum praesupponunt: si aliqua communitas est necessaria ad per se sufficientiam vitae, oportet communitatem domus necessariam esse. reges ergo et principes, quorum officium est dirigere alios ad bene vivere, ignorare non debent, quomodo domus et civitates deserviunt ad sufficientiam humanae
Abbreviated transcription (Latin):
tes qui eĩ forͫ sunt sũt potentes
agonrare. attñ si uõ actu agonizãt
ag̾e ut per opera nr̃a mereamur cõ¬
sequi finem uł felicitatem ¶ Se¬
cundo requirit᷑ ꝙ ex electione aga¬
mus nam qui casu uł fortuito bene
agit. ex hoc nõ est laudandus. nec
debetur ei ex hoc finis uł felicitas
nam que ex elc̃one nõ fuint non
sũt uoluntaria. ¶ Ex inuoluntariis
lens s que nõ agimus ex electõe
nõ agimus bolentes ergo perse:
loquendo ex talib operib scd̾m ꝙ¬

Expanded text:
tes: qui enim fortissimi sunt, potentes tes: qui enim fortissimi sunt, potentes agonizare, attamen si non actu agonizant, actu bene agere, ut per opera nostra mereamur consequi finem, vel felicitatem. Secundo requiritur quod ex electione agamus. nam qui casu vel fortuitu bene agit, ex hoc non est laudandus, nec debetur ei ex hoc finis vel felicitas: nam quae ex electione non fiunt, non sunt voluntaria. Ex involuntariis lens. Sed quae non agimus ex electione, non agimus volentes: ergo per se loquendo ex talibus operibus
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃e quod ut ad p̾sens spectat. duplici
uia benari possumus ꝙ expedit regi
suum finem cognosc̾e / p᷑ est inquantum
per sua opera cooperatur ut sit finis con¬
secutiuꝰ secunda b̾o inqͣntum est alioꝵ
directiuus. primalua sic ꝑ nani ad hoc
ꝙ aliquis per suas operatõnes finem
consequatur tria requirunt᷑. primo ꝙ
agat bñ. secundo quod ͤ electõne. ⁊ tͦ. ꝙ
agat delc̃abli ¶Si enim nõ agẽt bene
s male. nõ consequeretur finem. s cõ¬
trarium finisinamfmis ut d̾e scdõ
ph̾icoꝵ nõ solum dicit quid ultimum
agẽtes diguisunt ut mala conseꝙͣt¬
qr malum contrariat᷑ bono ⁊ percõse¬
quens contrariat᷑ fin. male agentes
scd̃m quod hu̾iusͥ digni sunt nõ ut
conseqͥͣt᷑ finem s cõtrarium finis.
¶Inmo nõ solum male agẽtes nõ cõ¬
secuntur finem s ĩ potentes bene a¬
ge nisi bñ agant nõ debetur eis co¬
rona nec debetur eis finis uł felici

Expanded text:
dicere quod ut ad praesens spectat duplici dicere quod ut ad praesens spectat duplici via venari possumus, quod expedit regi suum finem cognoscere. Prima est, inquantum per sua opera cooperatur, ut sit finis consecutivus. Secunda vero, inquantum est aliorum directivus. Prima via sic patet. nam ad hoc quod aliquis per suas operationes finem consequatur, tria requiruntur. Primo, quod agat bene. Secundo, quod ex electione. Tertio, quod agat delectabiliter. Si enim non ageret bene sed male, non consequeretur finem, sed contrarium finis: nam finis ut dicitur 2. Physic. non solum dicit quid ultimum,agentes digni sunt ut mala consequaia malum contrariatur bono, per consequens contrariatur fini, male agentes secundum quod huiusmodi digni sunt, non ut consequantur finem, sed contrarium finis. Immo non solum male agentes non consequuntur finem, sed potentes bene agere, nisi bene agant, non debitur eis corona, nec debetur eis finis, vel felic
Abbreviated transcription (Latin):
enũ quis intali uita perficit᷑ nisi sit in
eo amor di siu̾ dilectõ caritatis. Inhu̾
gͥ nõ bene senserunt quod aũt uitã
contemplatiuam dixerunt ẽẽ potiorẽ
quam uitã politicã ⁊ actiuã atheolog̾.
⁊ afutate chatholica nõ discordãt. ¶hi¬
is gͥ ꝑactis dicamus ꝙ decet regiam
maiestatem hos modos uiuendi cog¬
nosc̾e̾ ⁊ uutam uoluptuosam fugere.
acdmam uacet aliis magͥfica faciendo.
sibi subditos recte regendolper uitam
contemplatiuam uacer sͥ per int̾uam
deuotionem ⁊ dei dilectionem in dei am¬
uotionem tanto mag̾ decet hr̃e reges
⁊ principes quanto apud tribunal sũ
indicis reddituri sunt de plurib rõm¬
mam. sic homo per rectas Finẽ ⁊ feli¬
⁊ debitas operatõnes conse᷑icatẽ
snam perstĩonem ⁊ felicitatẽ. Cognos¬
Cum ergo ninquam contingat re¬
recte agẽ ut requirit consetucio finis
ignoraco ip̃o fine. expedit uolenti con¬
sequi suum finem uł suamfelicitatẽ
hr̃e p̾cognic̃õnẽ ip̃ius Ipossumus ãt

Expanded text:
enim quis in tali vita perficitur, nisi sit in eo amor Dei, sive dilectio charitatis. In his ergo non bene senserunt. Quod autem vitam contemplativam dixerint esse potiorem, quam vitam politicam et activam, a theologis et a veritate chatolica non discordant. His peractis, dicamus, quod decet regiam maiestatem hos modos vivendi cognoscere, et vitam voluptuosam fugere, activam vacet aliis, magnifica faciendo, sibi subditos recte regendo. Per vitam contemplativam vacet sibi per internam devotionem et Dei dilectionem, in Dei amvotionem tanto magis decet habere reges et principes, quanto apud tribunal summi Iudicis reddituri sunt de pluribumam, sic homo per rectas et debitas operationes consequitur suam perfectionem et felicitatem. Cum ergo nunquam contingat recte agere, ut requirit consecutio finis, ignorato ipso fine, expedit volenti consequi suum finem, vel suam felicitatem, habere praecognitionem ipsius finis. Possumus autem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ultimate/ nõ app̾hẽso gͦ aliquo sb̃
rõne finis nõ cõtingit nos bene a¬
g̾esqr hꝰ põito. cessat om̃s humana
actio. ¶Ut gͦ agamus or nobis
p̾stitu̾e aliꝙ̃ fiuẽ s ut bene agamꝰ¬
or nob̃ p̾sticũe finẽ bonũ. ⁊ debitum
q ex fine opera nr̃a speciem simiũt.
nõ eĩ ẽẽ poss ꝙ eẽt bonũ opus si or¬

Expanded text:
et ultimate. non apprehenso ergo aliquo sub ratione finis, non contingit nos bene agere: quia hoc posito cessat omnis humana actio. ut ergo agamus, oportet nobis praestituere aliquem finem: sed ut bene agam nobis praestituere fenem bonum et debitum: quia ex fine opera nostra speciem summunt: non enim esse posset quod esset bonum opus, si or
Abbreviated transcription (Latin):
sequentis operis ex facilitate
modi tradendi reddimus regiam esse¬
maiestatem beniuolan ex ordine
dicendoꝵ. reddidim eam docilenis ex
utilitate reperta indicendis reddidum
ip̃am atrẽtã Restat dr̃e seriatim q̃
inlix opere sũt dicẽda u̾m qr finis est¬
principium agibilium principalius
afine ⁊ felicitate est iucdoandum.¬
Cum gͥ ẜ diu̾sos modos niuendi diu̾si
diu̾simode sͥ finem p̾sticuant narrãdi
sunt modi uuendi ⁊ ostendendum est
quõ ineis felicicas est ponenda. Dis¬
triplicem uitam. uidel uoluptuo sã
politicam ⁊ contemplatiuam ^ uidelũt
enim hominẽ ẽẽ medium int̾ superi¬
ora ⁊ inferiora. Est aũt lõ naturałr
medius int̾bruta: quib est superior ⁊
sb̃as separatas quas cõi nomine uoca¬
mus angelos quib est inferior. est¬
Primo ut cõmunicat cumbrutis. se¬
cundo ut ẽ aͥd inse. Tertio ut ꝑaͬtici¬
te sunt a pro phis p̾dc̃e tres uite. Uo¬
lu̾nt enim quod homini lit qͥcat ꝯ
brutis. competit uica uoluptuosa:

Expanded text:
sequentis operis ex facilitate modi tradendi reddidimus regiam maiestatem benivolam, ex ordine dicendorm reddidimus eam docilem, ex utilitate reperta in eis reddidimus ipsam attentam, restat dicere seriatim quae in hoc opere sunt dicenda. Verum quia finis estprincipium agibilium principalius,a fine et felicitate inchoandumum diversos modos vivendi diversi diversimodi sibi finem praestituant, narrandi sunt modi vivendi, et ostendendum est, quomodo in eis felicitas est ponenda. Diset, voluptuosam, politicam, et contemplativam. videbant enim hominem esse medium inter superiora, et inferiora: est autem homo naturaliter medius inter bruta quibus est superior, et substantias separatas quas communi nomine vocamus angelos quibus est inferior. TPrimo ut communicat cum brutis: Secundo ut est aliquid in se: Tertio ut particitae sunt a Philosophis praedictae tres vitae voluerunt enim quod homini ut communicat cum brutis, competit vita voluptuosa;
Abbreviated transcription (Latin):
nõ solum facit nos agẽ bene ⁊ ex eltõe
⁊ felicitate quam ex ip̃iꝰ cõsequim̃scuilib
gͦ bõi lit agat bene. ex elc̃one. ⁊ delt̃a¬
blt expedit suam felicitatem p̾cognos¬
cere s maxime hͦ expedit regie maies¬
tati qr ioperib suis deb intende bom̃i

Expanded text:
non solum facit nos agere bene, et ex elecet felicitate, quam ex ipsis consequimur. Cuilibet ergo homini, ut agat bene, ex electione, et delectabiliter, expedit suam felicitatem praecognoscere: sed maxime hoc expedit regiae maiestati
Abbreviated transcription (Latin):
bestia ẽ ⁊ homine peior tunt nõ regit᷑
rõne ⁊prudencia s regitur passione
⁊ bunt uita uoluptuosa S si sit d̾m᷑
⁊ hõie melior tunc speculat᷑ per sapi¬
enciam ⁊ uiuit uita cõtẽplacuia.¬
passiones carnis: Dediti nero specu¬
labilib quodam modo abhus pas¬
sionib sunt abstrati ⁊ quia uiuerẽ
hominem. s ut cõmunicat cum sb̃us se¬
paratis¶ Sapientes gͥ. ⁊ uiri speculatiui
sunt maxime honorandi qr sunt supra
haĩa ꝯlocati. ¶ Sic gͦ de modis uiuẽdi.
xerunt nõ tñ ad plenum ⁊ per omnem
modum poterunt atting̾e u̾itatem.
sa nõ est querenda felicitas ut infrada¬
rius oñdetur. ¶De uita tñ politica qũa
theologi nocant bitam actiuam ⁊ de ui¬
ta contemplatiua nõ usq ꝙͣ b̾asense

Expanded text:
bestia, et homine peior, tunc non regitur ratione, et prudentia, sed regitur passione, et vivit vita voluptuosa. Sed si sit divinus, et homine melior, tunc speculatur per sapientiam, et vivit vita contemplativa.entiunt passiones carnis: dediti vero speculabilibus, quodammodo ab his passionibus sunt abstracti. Et quia vivere hominem, sed ut communicat cum substantiis separatis. Sapientes igitur, et viri speculativi, sunt maxime honorandi, quia sunt supra hominem collocati. Sic ergo de modis vivendi, xerunt non tamen ad plenum, et per omnem modum potuerunt attingere veritatemsa non est quaerenda felicitas, ut infra clarius ostendetur: de vita tamen politica, quam theologi vocant vitam activam, et de vita
Abbreviated transcription (Latin):
ues per quas finẽ cõsequiuiur ex
electione procedore. ¶Gertio o a
aliquo opere mag̾ delc̾atur. tãto
magis uo lintarie ⁊ ex hĩtu efficͥ
perari iusta. s iustes cõtĩgit enĩ aliqͦs
pranos fac̾e aliqua de gen̾e bonorum.
tñqr nõ faciunt ea bene ⁊ delectabłr¬
nõ or per luũ opera eos cõsequi finẽ ł
felicitatẽ. ¶Cum ergo ista tria cõtin¬
gũt ꝙ agamꝰ bona ex elc̃one ⁊ delc̃a¬
błr. maxime cõtingit nos sic finem
cõsequi. ħ aũt maxĩe cõtingũt cogͥto
fine ¶ Expedit gͦ. ut finẽ cõsequatur
finẽ p̾ cognosce̾./ Sic enĩ ymagmari
debemus ꝙ sic̾ est incansis efficiẽtibꝰ

Expanded text:
nes, per quas finem consequimur, ex electione procedere. Tertio agere quis in aliquo opere magis delectatur, tanto magis voluntarie et ex habitu efficit perari iusta, sed iuste. contingit enim aliquos pravos facere aliqua de genere bonorum, tamen quia non faciunt ea bene et delectabortet per huiusmodi opera eos consequi finem vel felicitatem. Cum ergo ista tria contingunt, quod agamus bona, ex electione, et delectabiliter, maxime contingit nos sic finem consequi haec autem maxime contingunt, cognito fine. expedit ergo ut finem consequamur finem praecognoscere. Sic enim imaginari debemus, quod sicut est in causis
Abbreviated transcription (Latin):
cognost̾e suam felicitatẽ ut opera tõĩa
que sunt quodãm dm̃a. ext̾ceat bene.
signũ pertipere quam sagittã eo ꝙ sit
sagnte directorsic magis expedit re

Expanded text:
cognoscere suam felicitatem, ut opera communia, quae sunt quodammodo divina, exerceat bene, signum percipere quam sagitta, eo quod sit sagittae director: sic magis expedit re
Abbreviated transcription (Latin):
pꝰ policicoꝵ pr ꝙ quilz uel est homos uł
est homine peior. ⁊ tunt est bestia ͭ uł
est homine melior ⁊ tunt est quid d̾i¬
num ⁊ semideus.¶ Si aũc est homo qr
lo̾ ut ibi probatur est naturałr ał so¬
tiale ciuile ⁊ policicũ: sequit᷑ ꝙ regat᷑¬

Expanded text:
est homo, vel est homine peior, et tunc est bestia: vel est homine melior, et tunc est quid divinum et semideus. Si autem est homo, quia homo ut ibi probatur est naturaliter animal sociale, civile, et politicum, sequitur quod regat
Abbreviated transcription (Latin):
lem iiuit ut homo. ẜ cõtemplati¬
uaur hiuit ut augelus. Distixe¬
runt gͥ has tres uitas siue hos tres
modos uiuendisnõ tñ posũnt ni¬
si duplicem felicitatẽ nam inluita
noluptuosa negau̾nt ẽẽ felicitatẽ.
ꝙ ⁊ theologi negant. Posu̾nt enim
felicitatem politicam. ⁊ cõtẽplati¬
uaui ut dicaturr quis felix poliͭ ͤ
qñ est felix ut lomo. hñdo inse prudeu¬
ciam que est recta rõ agibilium/ Di¬
catur aũt felix cõtemplatĩe qñ ẽ supͣ
hominem ⁊ qũ est felix nõ solum ut
homo s prout est meo aͥd diuinum
⁊ aliꝙͥ melius homine. ¶ Perfãm gͥ
inagibilib. nocalũt felicem poli ͤ sed
perfc̃m inspetulabilib uocabaut feli¬
cem cõtemplatiue/ et appellabant ip¬
sum nõ hominẽ. s homine meliorem.
nã age̾ ⁊ cõmunitare inactionibus
cum aliis competit hõi ut homo ẽ s
speculari ⁊ cognosc̾e u̾itatem: cõpetit
eiut est in eo intllc speculatinus. qui

Expanded text:
lem, vivit ut homo: secundum contemplativam, ut angelus. Distinxerunt ergo has tres vitas, sive hos tres modos vivendi: non tamen posuerunt, nisi duplicem felicitatem: nam in vita voluptuosa negaverunt esse felicitatem, quod et theologi negant: posuerunt enim felicitatem politicam, et contemplativam: ut dicatur quis felix politice; quando est felix ut homo, habendo in se prudentiam, quae est recta ratio agibilium: dicatur felix contemplative, quando est supra hominem, et quando est felix non solum ut homo, sed ut est in eo aliquid divinum, et aliquid melius homine. perfectum igitur in agibilibus, vocabant felicem politice: sed perfectum in speculabilibus vocabant felicem contemplative, et appellabant ipsum, non haminem, sed homine meliorem. nam agere et comunicare in actionibus cum aliis, competit homini ut homo est: sed speculari et cognoscere veritatem, competit ei ut est in eo intellectus speculativus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
nare. Posito enim ꝙ potẽ¬
tiores ad quos resistere nõ ua¬
lemus in nos forefaciant pru¬
dentie ẽ nori insurgere in ip̃os
nisi occurrat oportunitas tẽ¬
poris in quo ex eis congrue poᷤ¬
simus uindc̃as assumere.

Expanded text:
eos. Posito enim quod potentiores, ad quos resistere non valemus, in nos forefaciant, prudentiae est, non insurgere in ipsos, nisi occurrat opportunitas temporis, in quo ex eis congrue possimus vindictas assumere.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt duo consideranda. Pri-¬
mo ut nũquam capiatur ĩ¬
iustum bellum qr iniustifica¬
re in alios ⁊ eos indebite oppͥ¬
mere: ẽ per se malum ⁊ fugiẽ¬
dum. ¶Deinde si uisum sit
bellum esse iustum. consideran¬
da ẽ potentia regni uł ciuita¬
tis que bellare d qͣnta sit. et
qnͣta ei põt aduenire extrin¬
secus consideranda est ⁊̃ potẽ¬
tia adu̾sarioꝵ nami scd̾m pħ¬

Expanded text:
sunt duo consideranda. Primo, ut nunquam capiatur iniustum bellum quia iniustificari in alios, et eos indebite opprimere, per se est malum, et fugiendum. Deinde, si visum sit bellum esse iustum, consideranda est potentia regni, vel civitatis, quae bellare debet, quanta sit, et quanta ei potest advenire extrinsecus. Consideranda est etiam potentia adversariorum: nam secundum P
Abbreviated transcription (Latin):
ait ꝙ principes decet sic mag¬
nifica facere ⁊ talia eclificia ꝯ¬
mente suspensus pp̃ uehemẽ¬
tem admitatõem nam ppłs
minus insurgit contra prin

Expanded text:
 principes decet sic magnifica facere, et talia aedificia cmente suspensus proter vehementem admirationem. nam populus minus insurgit contra prin
Abbreviated transcription (Latin):
lex omnem uirtutem ĩplere iu¬
bet sic curialitas quodam modo¬
ẽ omnis uirtus qr ad nobilita¬
tem moꝵ quasi omnis uirtus
enim distinguere duplicẽ no¬
Nobilitas autem. in excessu
alicuius boni fundatur: nam
nũqͣm diceretur unus nobłi¬
sunt magna bona scd̃n opini¬
onem ut corporalia ⁊ extrinise¬
ca. quedam uero sunt magna
scd̃m u̾itatem. ut uirtutes et
bona aĩe. Sic duplex nobilitaᷤ
ht̃ esse. una que fundatur ĩ ex¬
tessu magnoꝵ bonoꝵ scd̃m o¬
pinionem. alia uero que fur¬
datur in magnis bonis scd̃m¬

Expanded text:
 omnem virtutem lex implere iubet: sit curialitas est quodammodo omnis virtus, quia nobilitatem morum quasi omnis virtus enim distinguere duplicem nonobilitalicuius boni fundari videtur: nam nunquam diceretur unus nobilisunt magna bona secundum opinionem, ut corporalia et extrinseca: quaedam bvero sunt magna secundum veritatem, ut virtutes et bona animae: sic duplex nobilitas habet esse, una quae fundatur in excessu magnorum bonorum secundum opinionem, alia vero quae funda
Abbreviated transcription (Latin):
muniter populus: non ꝑcipi¬
unt comnuniter nisi sensibi¬
lia bona ⁊ ext̾iora. c̾mõi sũt ho¬
norabilitas generis. diuitie. ⁊
tiuilis potentia. Qui ergo pro¬
cessit ex gn̾e nobili uel ex diui¬
tib uł ex potentib ⁊ hoc ex an¬
tiquo ita ꝙ non sit memoria
in populo progenitores suos fu¬
isse pauperes dr̃ hr̃e nobilitatẽ¬

Expanded text:
muniter populus non percipiunt nisi sensibilia bona et exteriora: huiusmodi sunt honorabilitas generis, divitiae, et civilis potentia. Qui ergo processit ex genere honorabili, vel ex divitibus, vel ex potentibus, et hoc ex antiquo, ita quod non sit memoria in populo progeniores suos fuisse pauperes. dicitur habere nobilitate
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ płimuni ꝙ nobiliores gn̾e
st̾ nobilioꝵ moꝵ qm alii nam¬
nascitur homo ⁊ ex bestiis bestia.
sit ut płimũ ex bonis nascitur
bonus ⁊ ex prudentib prudens
sunt prudentiores aliis ⁊quia
multi oculi in ip̃os respiciunt
communiter plus ꝟecundãtur
⁊ dedignantur oꝑari turpia ꝙͣ
alii qr ergo nobues homines
scd̾m genus. sunt in statu ĩ
quo probabile est eos uideri p̾¬
dentiores aliis ⁊ scd̃m quem de¬
cet eos esse meliores aliis. si ꝓ¬
uabile est ex bonis bonos ⁊ ex
prudentib prudentes oriri. qui
sunt ex nobilib natalib orti
dicuntur esse nobiles scd̃m o¬
pinionem. que opinio proba¬
bilitati innititur qr tales ut

Expanded text:
 nobiles genere sunt nobiliorum morum quam alii: namnascitur homo, et ex bestiis bestia: sic ut plurimum ex bonis nascitur bonus, et ex prudentibus prudens,sunt prudentiores aliis: et quia multi oculi in ipsos respiciunt, communiter plus verecundantur, et dedignatur operari turpia, quam alii. Quia ergo nobiles homines secundum genus sunt in statu, in quo probabile est eos esse prudentiores aliis, et secundum quem decet eos esse meliores aliis; si probabile est ex bonis bonos, et ex prudentibus prudentes oriri; qui sunt ex nobilibus natalibus orti dicuntur esse nobiles secundum opinionem, quia opinio probabilitati innititur, et tales ut
Abbreviated transcription (Latin):
spe sc̃s qd adam primo pre nr̃o
peccante, et humano gn̾e per
peccatum cius infecto dei filius
ut nõs redimeret assumpsit car¬
nem in beata uirgine et est na¬
sepultus. qd̃ desendit ad inferos
et eduxit captiuas animas ibi
exñtes. qd̃ tercia die resurrexit
a mortius qd̃ ascendit in celum
sedet ad dexteram dei patris cd̾
iterum uenturus est ad iudi¬
cium et omnes resurgemus et
stabimus ante tribunal eius
reddituri de fc̃is ꝓpriis rõnem i¬
ta qd̃ qui bona egerunt ibunt ĩ
uitam eternam. Qui uero ma¬
la in ignem et̾num. Debẽt ergo
omnes ciues sic sollicitari cir¬
ca proprios filios ut ab infan-¬
tia instruantur in hac fide T̃ã
to fñ magis decet reges et prin¬
tipes qͣnto ex feruore fidei ip̃oꝵ
gio xp̃iana et ex eoꝵ tepiditate
põt eis maius ꝑiculum immi¬
maxime reges ⁊ principes sie sol¬
licitari erga fllios ut ab ip̃a ĩfan

Expanded text:
s. Quod Adam primo parente nostro peccante, et humano genere per peccatum eius infecto, Dei filius, ut nos redimeret, assumpsit carnem in beata Virgine, et est nasepultus. Quod descendit ad inferos, et eduxit inde captivas animas ibi existentes. Quod tertia die resurrexit a mortuis. Quod ascendit in coelum, sedere ad dexteram Dei patris. Quod iterum venturus est ad iudicium: et omnes resurgemus, et stabimus ante tribunal eius, reddituri de factis propriis rationem. ita quod qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam: qui vero mala, in ignem aeternum. Debent ergo omnes cives solicitari circa proprios filios, ut ab infantia instruantur in hac fide; tanto tamen hoc magis decet reges, et principes quanti ex fervore fidei ipsorugio christiana, et ex eorum tepiditate potest ei maius periculum immimaxime reges, et principes sic solici
Abbreviated transcription (Latin):
in bello sic̃ si debite sũt fc̃e mu¬
nitiones et reste constituta st̃
castra. Ita ut infia castroꝵ spa¬
cia totus ex̾citus securus per
uenientes hostes obsideant. d
enim ex̾citus semꝑ secum ferre
murutiones congruas ut cũ
castra metari uoluerit qiͣ qͣndã
munitam ciuitatem secũ por¬
tasse uideatur. ¶Uiso utile eẽ

Expanded text:
in bello, sicut si debite sunt factae munitiones, et recte constituta sint castra ita, ut infra castrorum spatia totus exercitus securus permue supervenientes hostes obsideant. Debet enim exercitus secum ferre munitiones congruas, ut cum casti ametari voluerit, quasi quandam munitam civitatem secum portasse videatur. Viso utile esse
Abbreviated transcription (Latin):
construenda. nã si hostes sunt
absentes facile ẽ fossas circa ex̃¬
cituri fodere. munitõnes erige̾
⁊ sastra construere. S si aduer

Expanded text:
contruenda. Nam si hostes sunt absentes facile est fossas circa exercitum fodere, munitiones erigere et castra construere, Sed si adver
Abbreviated transcription (Latin):
ramentũ nam sꝑradius obliqꝰ
minorem calorem generat qm
directus. ¶Scdõ in edificfendo
edificio attendenda est diu̾sitã
uentoꝵ ⁊ hoc qͣntum ad diuer¬
sitatem cameraꝵ. nam uentus
septẽtrional eo ꝙ puriorẽ aerẽ
facit salubrior esse uidetur ꝓꝑt
facilius infirmantur eclificãde
sunt aliq̃ caniere opposite uẽto
septemtrionali ut in eis salubri¬
or custodiatur uita .⁊ Tercio

Expanded text:
ramentum. nam semper radius obliquus minorem calorem generat, quam directus. Secundo in aedificando aedificio attendenda est diversitas ventorum: et hoc quantum ad diversitatem camerarum. Nam ventus septentrionalis, eo quod puriorem aerem facit, salubrior esse videtur. profacilius infirmantur, aedificandae sunt aliquae camerae oppositae vento septentrionali, ut in eis salubrior custodiatur vita. Tertio
Abbreviated transcription (Latin):
res facere ⁊ reddere ip̃os aptos
ait uegecius melius est ut iu¬
uenis ex̾citatus causetur eta¬
tem nundum aduenisse pu
suescere ad aitẽ bellandi: quia
non ꝑua net leuis ars ẽẽ ui-¬
o ẽẽ bellantem. qiͣ fortuitu ui-¬
detur peruenire ad palmam
si careat intlustria beslandi tã
enim ĩpedestri qͣm ⁊̃ in eq̃stri
pugna sunt multe adhibende
caute lesfatuum ẽ quidem nõ
prius s tunc uelle addiscere bel
ponitur. Ut ergo bellatores ha¬
beant spacium addiscendi sin¬
gula que requiruntur ad bellũ
ab ip̃a pubertate assuescendi st̃
ad opera bellica q̃r si legislator
ut rex aut princeps debeat cõ¬
mittere bellum. uiros ex̾citatos
⁊ bellatores strenuos d assum̾e.
Niso in qua etate assuescen¬
di sunt qui debenit effici bella¬
tores ad actõnes bellicosas ui¬
dere restat ex quib signis cog¬
nosci hant homines bellicosi.
Otiendum igitur iuiroz auda¬
ces ⁊ cordatos utiliores ẽẽ ad

Expanded text:
res facere, et reddere ipsos aptos ait Vigetius, melius est ut iuvenis exercitatus causetur aetatem nondum advenisse pugsuescere ad artem bellandi: quia non parva nec levis ars pe bellantem, quasi fortuito videtur pervenire ad palmam, si caret industria bellandi. Tam enim in pedestri quam etiam in equestri pugna, sunt multae adhibendae cautelae. Fatuum est quidem non prius, sed tunc velle addiscere belltis exponitur. Ut ergo bellatores habeant spatium addiscendi singula, quae requiruntur ad bellum; ad ipsa pubertate assuescendi sunt ad opera bellica. Quare si legislator ut rex aut princeps debeat committere bellum, viros exercitatos et bellatores strenuos debet assumere. Viso in qua aetate assuescendi sunt qui debent effici bellatores ad actiones bellicas: videre restat, ex quibus signis cognosci habeant homines bellicosi. Sciendum igitur viros audaces et cordatos utiliores esse ad
Abbreviated transcription (Latin):
quomodo ad mores illos reges
⁊ ꝓrincipes debeant se habere
Obilitas. diuitie ⁊ ciuilis
potentia inter bona ext̾i¬
ora computantur nõ tamen di¬
cunt unum ⁊ id̾ bonum. comue¬
nit enim aliquos ẽẽ nobiles
quia processerunt ex honorabi¬
li gn̾e qui tamẽ nõ sũt diuiteᷤ.
uites quinõ sũt nobiles quia
nõ processerunt ex honorabili gñe
s sunt nꝑ ditaci. Differt ergo
aliquis eẽ potens quia est in a¬
ditos sub suo dĩno quare cum
multos nobiles iudeamus ẽẽ
impotentes ⁊ nõ posse principa¬
ri nõ est idem ẽẽ nobilem ⁊ eẽ
potentem. Rursus udemus a¬
liquos habundare in argento
⁊ auro in agris ⁊ uineis quita¬
men deficiunt inciuli potencia
quia nilli reguntur sub eoꝵ
imperio quare nõ est idem eẽ
diuitem ⁊ ẽẽ potentem ¶iso gͥ
qui sunt mores nobilium ⁊ qͥ
diuitum. restat udere qui sunt¬

Expanded text:
quomodo ad mores illos reges, quomodo ad mores illos reges, et principeobilitas, divitiae, et civilis potentia, inter bona exteriora computantur; non tamen dicunt unum et idem bonum. Contingit enim aliquos esse nobiles, quia processerunt ex aliquo nobili genere, qui tamen non sunt divites. ites qui non sunt nobiles, quia non processerunt ex honorabili genere, sed sunt nuper ditari. Differunt ergo aliquis esse potens, quia est in altos sub suo domino. quare cum multos nobiles videamus esse impotentes, et non posse principari, non est idem esse nobilem, et esse potentem. Rursus videmus aliquos abundare argento et auro, et in agris et vineis, qui tamen deficiunt in civili potentia: quia nulli reguntur sub eius imperio. quare non est idem esse divitem, et esse non potentem. Viso ergo qui sunt mores nobilium, et qui divitum restat videre
Abbreviated transcription (Latin):
bene se hñt circa diuina diui¬
cie emm quia uidentur eẽ bo¬
na fortune nõ udetur suffice̾
industria humana ad hoc qd
aliquis fiat diues uidemus
enim aliquando homines ma¬
gis industres/ minus dicari q̃r
ergo sic est ad quisitio diuiciaꝵ
buenda est fato ⁊ ordinanom
diume magis quam sagacitaui hu¬
mane. digne ergo duuices cirta
diuina bene sehre debent loc est
ergo quod dicitur secundo retħi ꝙ
imus optimus mos assequitur
diuites q bene se hñt circa diuina
ligenter es considerandum nam
diuitias ⁊ quecunq bona lẽmus
magis debemus referre idiui¬
num ordinem ⁊ indiuinam pro¬
udentiam quam inhumanam
nam ⁊ si loc bene attenderent di¬
uites faciendo magnifica cuta
omina nõ crederent se deo dona
largiri sed magis cogitatent ꝙ
ei reddunt quod ab ip̃o acceꝑ¬
unt hunc aũt lonum morẽ
iudelicet lene se hr̃e circa diui¬
na tanto magis decet reges et
principes quanto deo summo
iudici pluribus debent reddere
Qui sunt mores potentum ⁊

Expanded text:
bene se habent circa divina. Divitiae enim, quia videntur esse bona fortunae, non videtur sufficere industria humana ad hoc quod aliquis fiat dives: videmus enim aliquando homines magis industres, minus ditari. Quia ergo sic est, acquisitio divitiarum, buenda est fato, et ordinationi divinae magis, quam sagocitati humanae. Digne ergo divites circa divina bene se habere debent. Hoc est ergo quod dicitur 2. Rhetorico. Unus optimus mos assequntur divites: quia bene se habent circa divina, ligenter est considerandum. Nam divitias, et quaecunque bona habemus, magis habemus referre in divinum ordinem, et in divinam providentiam, quam in propriam  si hoc bene attenderent divites faciendo magnifica circa divina, non crederent se Deo dona largiri, sed magis cogitaret quod ei reddunt quod ab ipso accipiunt. Hunc autem bonum morem, videlicet bene se habere circa divina, tanto magis decet reges, et principes, quanto summo Deo iudici de pluribus debent reddere Qui sunt mores potentum, et
Abbreviated transcription (Latin):
felicem reputatur ergo qͥs dig¬
nus principari. si sit bonus ⁊ pru¬
dens nõ si diuitiis affluat q̃r
reges ⁊ principes nõ sunt dig¬
ni printiparis nisi fugiant mo¬
res malos ip̃orum diuitum et
insi suas duncias ordinent
ad bonum ⁊ ad opera iurtuosa¬
sa ¶ Uiso qui sunt mali mores
diuitum ⁊ quod decet reges ⁊ prĩ¬
cipes fugere tales mores: uidere
restat qui sunt boni mores eoꝵ¬

Expanded text:
felicem. Reputantur ergo quis dignus principari, si sit bonus et prudens, non si divitiis affluat. Quare reges et principes non sunt digni principari, nisi fugiant malos mores ipsorum divitum, et nisi suas divitias ordinent ad bonum, et ad opera virtuosa. Viso qui sunt mali mores divitum, et quod decet reges, et principes fugere tales mores: videre restat, qui sunt boni mores eo
Abbreviated transcription (Latin):
capttulo uolumus alias rõnes
adclucere ostendentes ꝙ si reges
cupiant suum durare dñium
sũmo oꝑe studere debent ne effi¬
ciantur tyranni eo ꝙ tyranni¬
des ⁊ principatus ꝑu̾sus płib
modis corrumpitur qmͣ restꝰ
⁊ regius principatus. ¶Nar
modos corruptõnis tyrannidĩ
dicens tyrannidem corrumpi
a seia tyrannide alia. ⁊ a regno:
corrumpitur enim tyrannides
a se ip̃a nam nam ut dicebat
supra. malum se ip̃m corrum¬
pit. ⁊ si integrum sit importabi¬
le fit tyrãnides ergo pp̃ perũsita¬
tes ⁊ nequicias que congregant᷑

Expanded text:
capitulo volumus alias rationes capitulo volumus alias rationes adducere, ostendentes quod si reges cupiant suum durare dominium, summo opere studere debent ne efficiantur tyranni, eo quod tyrannis et principatus perversus pluribus modis corrumpitur, quam rectus et regius principatus. Narramodos corruptionis tyrannidis, dicens, Tyrannidem corrumpi a se, a tyrannide alia, et a regno. Corrumpitur enim tyrannis a seipsa. nam ut dicebatur supra malum seipsum corrumpit, et si integrum sit importabile sit. Tyrannis ergo propter perversitates et nequitias
Abbreviated transcription (Latin):
oz eos nichil curare ut saluen¬
tur.¶ Sexto tonuenit aliqͦs
insidiare tyrannis ⁊ ꝑimere
ipos ut liberent ꝑatriam ab op¬
pressione eoꝵ. ¶Hiis ergo de
causis fiunt insidie pp̃ tyran¬
num ¶ne ergo fiant insidie cõ¬
tra regiam maiestatem ⁊ ne rec
semper dubitet ne ꝑimatura
sb̾ditis: summa diligentia ca¬
uere d ne conu̾tatur in tyran¬
num. nam si non iruiriat᷑
sb̾ditis ẽ continens ⁊ sobrius
⁊ non eligit uitam bestialem
⁊ tontemptibilem honorat in¬
signes ⁊ alios existentes in reg¬
no ut requirit eoꝵ status non
depauperat nec opprimit eos et
in omnib se ht̃ non ut tyrã¬
nus s ut uerus rex inclũc õs
exntes in regno ad amorem
eius ⁊ tollit ab eis omnẽ ma
maxime rex cauere d ne effici¬
atur tyrannus eo ꝙ pluribus
modis corrumpatur tyrãmdes
qm regnis principatus
icet per multa capitula
pretedentia induxerimus
reges ⁊ principes ut non tyran¬
nizent s ut recte regant ppłm
sibi commissum adhuc in hoc

Expanded text:
s nihil curare, ut salventur. Sexto contingit aliquos insidiari tyrannis et perimere ipsos, ut liberent patriam ab oppressione eorum. His ergo de causis fiunt insidiae contra tyrannum. Ne ergo fiant insidiae contra regiam maiestatem, et ne rex semper dubitet ne perimatur a subditis: summa diligentia cavere debet, ne convertatur in tyrannum. Nam si non iniuriatur subditis, si est continens et sobrius, et non eligit vitam bestialem et contemptibilem, si honorat insignes, et alios existentes in regno ut requirit eorum status; non depauperet nec opprimat eos, et in omnibus se habet non ut tyrannus, sed ut verus rex: inducit omnes existentes in regno ad amorem eius, et tollit ab eis omnem matmaxime rex cavere debet ne efficiatur tyrannus: eoq uod pluribus modis corrumpatur tyrannis quam regius principatusicet per multa capitula praecedentia induxerimus reges et principes ut non tyrannizent, sed ut recte regant populum sibi comissum: adhuc in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
nam cũ honor ⁊ gła inter bõa
extiora sit bonum maximunt
multi uidentes tyrannum nõ
querere nisi honorem ⁊gl̾ara
ꝓpriam ⁊ non honorare sb̃ditõ.
⁊ nõ querere commune bonũ
uolentes adipisci honorem et
głam quam conspiciunt ĩty¬
ranno inuadũt eum ⁊ ꝑimũt
ip̃m. Sic ⁊̃ qr multi reputant
pecuniam esse maximũ bonũ
uidentes tyrannum nõ intẽde
tyrannos inuadunt uidentes
lutra magna ⁊honores mag¬
nos exñtes in ipsis. ¶ Quinto¬
fiunt insidie tyrannis ab ali¬
quibz non ut possideant monar¬
chiam. s ut uideantur facere
actõnes aliquas singulares:¬
uolunt enim aliqui esse ĩ ali¬
quo nomine uł in aliqua fa¬
ma. Idõ ut nominentur. faci¬
unt aliquid mirabile ⁊ alige
singulare fcm̃. ⁊ qr insurgẽ
contra tyrannum reputant
populi ualde stupendum. Iõ
contra ip̃m instirgunt. s tale

Expanded text:
Nam cum honor et gloria inter bona exteriora sint bonum maximum, multi videntes tyrannum non quaerere nisi honorem et gloriam propriam, et non honorare subditos, et non quaerere commune bonum, volentes adipisci honorem et gloriam quam conspiciunt in tyranno, invadunt eum, et perimunt ipsum. Sic etiam quia multi reputant pecuniam esse maximum bonum, videntes tyrannum non intendere tyrannos invadunt, videntes lucra magna, et honores magnos existentes in ipsis. Quintofiunt insidiae tyrannis ab aliquibus, non ut possideant monarchiam, sed ut videantur facere actiones aliquas singulares.Volunt enim aliqui esse in aliquo nomine velin aliqua fama; ideo ut nominentur faciunt, aliquid mirabile et aliquod singulare factum: et quia insurgere contra tyrannum reputant populi valde stupendum, ideo contra ipsum insurgunt. Sed tale
Abbreviated transcription (Latin):
qͣnto intentior tanto minꝰ durat
¶Iusticia enĩ urbanitates ser¬
nat qr cum a iustitia receditur
p̃paratur uia ut corrumpatur
principatus ille. politicia ergo
qnͣto de se magis a iusticia rece¬
dit tanto ex se ht̃ ut facilius cor¬
rumꝑatur. Reges ergo et prin¬
cipes si uolunt suum durare do¬
minium summe cauere debẽt
ne a iusticia deuiantes in tyrã¬
nidem conu̾tantur ⁊ si eos ali¬
quo modo tyrannizare contin¬
gat suam tyrannidem pro ui¬
tib moderare debent qr quan¬
to remissius tyranniz abunt
tanto durabilius printipabũ¬
tur. ¶Secundo tyranmdes cor¬
rumpitur ab alia tyrannide
contraria nam lic bonum

Expanded text:
quanto intensior, tanto minus durat: iustitia enim urbanitatis . quare cum a iustitia receditur, praeparatur via ut corrumpatur principatus ille. Politia ergo quanto de se magis a iustitia recedit, tanto ex se habet ut facilius corrumpatur. reges ergo et principes si volunt suum durare dominium, summe cavere debent ne a iustitia deviantes in tyrannidem convertantur: et si eos aliquo modo tyrannizare contingat, suam tyrannidem pro viribus moderare debent, quia quanto remissus tyrannizabunt, tanto durabilius principabuntur. Secundo tyrannis corrumpitur ab alia tyrannide contraria. nam licet bonum
Abbreviated transcription (Latin):
At in tali loco edificium con¬
struatur tui uiridaria ⁊ poma¬
enim talis ⁊ deambulatio per
ea ad hylaritatẽ ⁊ bonam uali

Expanded text:
ut in tali loco aedificium construatur, cui viridaria et pomeenim talium et deambulatorio per ea ad hylaritatem et sani
Abbreviated transcription (Latin):
eres esse debite secreta teriẽtes.
uiri igitur non debent suis
uxorib secreta aperire. nisi per
diuturna tempora sint exꝑti
eas esse discretas prudentes
et stabiles et non ẽẽ secretoꝵ
ꝓpalatinas. ¶ Hiis uisis cũ
ostensum sit qũo commu¬
nitas uiri ⁊ uxoris sit natura¬
lis ⁊ qũo sehabeat ad alias ꝯ¬
munitates domus. Cum ⁊̃ de¬
claratum sit quõ reges ⁊ princi¬

Expanded text:
eres esse debita secreta tenentes. Viri igitur non debent suis coniugibus secreta aperire, nisi per diuturna tempora sint experti, eas esse discretas, prudentes, et stabiles, et non esse secretorum propalativas. His visis, cum ostensum sit, quomodo communitas viri et uxoris sit naturalis, et quomodo se habeant ad alias communitates domus: cum etiam declaratum sit, quomodo reges ed princi
Abbreviated transcription (Latin):
ut masculi coniungantur fe¬
minis. ut filios generent ⁊ uc
ip̃os nutriant ⁊ foueant. ¶I
uero gentium dr̃ ꝙ nõ est cõ¬
mune ałib aliis s cõmune ẽ
omni humano generi. Ex hoc
ergo iure pene omnes cõmu¬
ntter sunt introducti ut ẽptõ

Expanded text:
ut masculi coniungatur foeminis, ut filios generent, et ut ipsos nutriant, et foveant. Ius vero gentium dicitur, quod non est commune animalibus aliis: sed commune est omni humano generi. Ex hoc ergo iure pene omnes contractus sunt introducti, ut emptio,
Abbreviated transcription (Latin):
que ⁊̃ deseriiint ad uitam
humanam in quib alia ali¬
a non cõmunicant. sb̃ hoc iui¬
re gentium continertur. Ius
ergo gentium est qiͣ ꝙdar̃ us
naturale contractumi. ¶Ius
itaq illd̃ ꝙ natura omnia a¬
nimalia docuit ⁊ ꝙ sequitur
inclinatõnem nr̃am naturale
ut cõmurucamus oum ałib
aliis respectu iuris gentium dr̃
ẽẽ naturale. Nam si considerẽ¬
tur dc̃a ĩ precedenti capło ius
naturale ẽ quid cõmune. quid¬
quid notum ⁊ quid immutã¬
bie. qͣnoto ergo ius aliꝙ ẽ tõ¬
bilius. tanto magis meretur
nomen iuris naturalis. Ius
ergo ild ꝙ omnia aĩalia docu¬
it ⁊ in quo omnia aĩalia com¬
municant ẽ cõmunius qͣm iꝰ

Expanded text:
 deserviunt ad vitam humanam in quibus alia animalia non communicant,sub hoc iure gentium continentur. Ius ergo gentium est quoddam ius naturale contractum. Ius itaque illud quod natura omnia animalia docuit, et quod sequitur inclinationem nostram naturalem ut communicamus cum animalibus aliis, respectu iuris gentium dicitur esse naturale. Nam si considerentur dicta in praecedenti capitulo, ius naturale est quid commune, quid notum, et quid immutabile. Quanto ergo ius aliquod est comium: tanto magis meretur nomen iuris naturalis. Ius ergo, quod omnia animalia docuit et in quo omnia animalia communicant, est communius quam ius