comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sa eiusde diaboli & tanqũa caput ca¬
pitis corpus. quos nichilominꝰ ds
malos futuros prȩuidens. creauit ta¬
men ad utilitatẽ scõꝵ. similit̃ illudus¬
tur
cum & ipsis nocere uolentib. prȩsta¬
tur scĩs ex eoꝵ comparatione cau¬
tela & pia sub deo humilitas. ꝙ in¬
celligentia gr̃ȩ: & exercitatio adtole¬
randos malos.&. ꝓbatio ad diligen¬
dos inimicos. Sed ille est initium fi¬
gmenti. quod sic illuditur: quia p̃¬
cedit istos &̃ temporis antiquitate
ꝙ. principatu malitiȩ. Hoc autem
illi ds ꝑ scõs angłos facit. illo opere
ꝓuidentiȩ quo creatas naturas am¬
ministrat: subdens uidelicet angłos
malos angłis bonis. ut maloꝵ umn¬
ꝓbitas non quantum nititur. sed
quantum sinitur possit. nec tantũ
angłoꝵ maloꝵ. uerum & hominũ:
donec etiam ista iustitia qua uiui-¬
tur ex fide. quȩ nunc patienter
in hominib exercetur conuertat᷑
in udicium: ut possint & ipsi non

Expanded text:
sa eiusdem diaboli et tamquam casa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter inluduntur, cum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela et pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malitiae. hoc autem illi deus per sanctos angelos facit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bonis, ut malorum inprobitas non quantum nititur sed quantum sinitur possit; nec tantum angelorum malorum, uerum et hominum, donec etiam ista iustitia, qua uiuitur ex fide, quae nunc patienter in hominibus exercetur, conuertatur in iudicium, ut possint et ipsi non
Abbreviated transcription (Latin):
ti congruenter aptauit. uł ipsam
ordinationem in qua eum fecit eti¬
am nolentem utilem bonis: uł qd
pręsciens cum ꝓpria uoluntate malũ
futurum. fecit eum tamen. non absti¬
nens bonitatẽ suam in p̾bendo ui¬
tam atq substantiam futurȩ etiam
noxiȩ uoluntati: simul pręuidens
quanta de illo bona eẽt sua mirabi¬
li bonitate ac potestate facturus. Ini¬
tium autẽ figmenti dñi dictus est. qd̃
fecit ut illudatur ab angłis eius: non
quia ipsum primitus condidit. uel
initio malum condidit: sed quia cum
sciret eum adhoc ꝓpria uoluntate ma¬
lum futurum ut bonis noceret: crea¬
uit eum adhoc ut de illo bonis ipse
ꝓdesset. Hoc est enĩ ut illudatur
ab angłis eius: qm̃ sic illuditur cũ
scĩs prosunt temptationes eius. quib
eos deprauare conatur: ut malida
in qua ipse ẽẽ uoluit. eo nolente sit
utilis seruis di: qui hoc pręuidens
eum finxit. id̾o in uitium ad illu¬
dendum: quia & mali homines ua-¬

Expanded text:
ti congruenter aptauit, uel ipsam ti congruenter aptauit, uel ipsam ordinationem, in qua eum fecit etiam nolentem utilem bonis, uel, quod praesciens eum propria uoluntate malum futurum fecit eum tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda uita atque substantia futurae etiam noxiae uoluntati, simul praeuidens, quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. initium autem figmenti domini dictus est, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, non quia ipsum primitus condidit uel initio malum condidit, sed quia, cum sciret eum ad hoc propria uoluntate malum futurum, ut bonis noceret, creauit eum ad hoc, ut de illo bonis ipse prodesset. hoc est enim: ut inludatur ab angelis eius, quoniam sic inluditur, cum sanctis prosunt temtationes eius, quibus eos deprauare conatur, ut malitia, in qua ipse esse uoluit, eo nolente sit utilis seruis dei, qui hoc praeuidens eum finxit. ideo initium ad inludendum, quia et mali homines, ua
Abbreviated transcription (Latin):
ex parte turpetur siue turbetur.
cum suis quibusq uoluntatib
etiã malis tribuantur certi & con¬
grui limites potestatum. & ponde¬
ra meritoꝵ. ut etiã cum ipsis con¬
uenienter iusteq ordinatis uniuer¬
sitas pulchra sit: tamen quia cuili¬
bet occurrit &̾ uerum est atq ma¬
nifestum. iustitiȩ ipsi eẽ contrariũ.
ut nullo prȩcedente merito. hoc
ipsum in quoq d̾s damnet. quod
in eo ipse creauerit. certaq & euideis
damnatio diaboli & angłoꝵ eius
ex eũgło reutatur. ubi se dicturũ
dñs prȩnuntiauit eis qui a sinistris
sunt. ite in ignem ȩternum qui pa¬
ratus est diabolo & angłis eius: nul¬
lomodo in eo naturam quam ds
creauit. sed malam ꝓpriam uolunta¬
tem pęna ignis ȩterni plectendam
et̃ credendum ẽ nec eius naturã eẽ
significatam quod dictum est. hoc
est initium figmenti dñi. quod fecit
ut illudatur ab angłis eius: sed uł
corpus aerium. quod tali uolunta¬

Expanded text:
ex parte turpetur siue turbetur, ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis uniuersitas pulchra sit: tamen, quia cuilibet occurrit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoque deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur, ubi se dicturum dominus praenuntiauit eis qui a sinistris sunt: ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius, nullo modo in eo naturam, quam deus creauit, sed malam propriam uoluntatem poena ignis aeterni plectendam esse credendum est. Nec eius naturam esse significatam, quod dictum est: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, sed uel corpus aerium, quod tali uolunta
Abbreviated transcription (Latin):
głis eius. Cui sententiȩ congruit.
quod in psalmo scriptum est. draco
iste quem finxisti ad illudendum
ei: nisi quod hic quem finxisti dixit.
non autẽ sicut ibi hoc est initiũ
figmenti di: tanquam initio eum
ita finxisset ut malus. ut inuidus.
ut seductor. ut om̃ino diabolus eẽt:
non uoluntate deprauatus. sed ita
creatus. Hȩc opinio quomͦ non sit
aduersus quod scriptum ẽ. fecit ds
om̃ia.& ecce bona ualde. ubi inue¬
nitur diabolus non ꝓpria uolunta¬
te deprauatus. sed ab ipso dño dõ
factus bonus ualde. quamius co¬
nentur ostendere. nec insulse etiã
uł inerudite asseratur. non tantũ
conditione prima. sed etiã nunc
deprauatis tot uoluntatib. IN
sũma tamen om̃ia quȩ creata st̃.
id est uniuersam om̃ino creaturã
bonam eẽ ualde: non qͦd boni sint
in ea mali. sed quod non efficiant
malitia sua ut sub di amministra¬
toris imꝑio. uirtute. sapientia. de¬
cus & ordo uniuersitatis aliqua

Expanded text:
gelis eius: cui sententiae congruit, gelis eius: cui sententiae congruit, quod in psalmo scriptum est: draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, nisi quod hic "quem finxisti" dixit, non autem sicut ibi, hoc est initium figmenti domini, tamquam initio eum ita finxisset, ut malus, ut inuidus, ut seductor, ut omnino diabolus esset non uoluntate deprauatus, sed ita creatus. Haec opinio quomodo non sit aduersa ei, quod scriptum est: fecit deus omnia; et ecce bona ualde, ubi inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo factus malus ualde, quamuis conentur ostendere nec insulse etiam uel inerudite adseratur non tantum conditione prima, sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus in summa tamen omnia, quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam bonam esse ualde, non quo boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
tes. Sed asserant hȩc duo genera bo¬
noꝵ angłoꝵ qui potuerint. unum
suꝑ cęlestium inquib nunqu̾a fuit
qui cadendo diabolus factus est:
alterum autẽ mundanoꝵ in qͥb
fuit: michi autẽ fateor unde hoc
scdm scripturas asseram. non interĩ
occurrit.Sed coartatus quȩstione
illa qua quęritur utrum sui casus
p̃scius antequ̾a caderet fuerit. ne
suȩ beatitudinis incertos ẽẽ uł ali¬
quando fuisse angłos dicerem. non
sine causa putari posse dixi diabo¬
lum ab ipso creaturȩ. hoc est ab ipso
uł temporis uł suȩ conditionis
initio cecidisse: nec aliquando in
ueritate stetisse. Unde nonnulli
non eum in hanc malitiam libero
arbitrio uoluntatis ẽẽ deflexum.
sed in hac om̃ino creatum putant.
quamuis a dño do uero & summo
naturarum om̃ium creatore: adhi¬
bentes testimonium de libro iob:
qm̃ ibi scriptum est. cum de illo ser¬
mo ẽẽt. Hoc est initium figmenti
dñi: quod fecit ut illudatur ab an¬

Expanded text:
tes. Sed adserant haec duo genera botes. Sed adserant haec duo genera bonorum angelorum qui potuerint, unum supercaelestium, in quibus numqam fuit, qui cadendo diabolus factus est, alterum autem mundanorum, in quibus fuit; mihi autem. fateor, unde hoc secundum scripturas adseram, non interim occurrit, sed coartatus quaestione illa, qua quaeritur, utrum sui casus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudinis incertos esse uel aliquando fuisse angelos dicerem, non sine causa putari posse dixi diabolum ab ipso creaturae, hoc est ab ipso uel temporis uel suae conditionis initio cecidisse nec aliquando in ueritate stetisse. Unde nonnulli eum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed in hac omnino creatum putant quamuis a domino deo summo et uero naturarum omnium creatore adhibentque testimonium de libro Iob, quoniam ibi scriptum est, cum de illo sermo esset: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab an
Abbreviated transcription (Latin):
in his terris beatus ẽẽ. modo quodã
inferiore. quam in illa uita ȩterna
tamen nullo. Dicere autẽ de aliqui¬
b angłis. quod in suo quoda gene¬
re beati ẽẽ possent. futurȩ suȩ iniqui¬
tatis & damnationis uł certe per¬
petuȩ salutis incerti. quib nec
spes subeẽt. quod aliquando q
ipsi in melius aliqua mutatione
certi de hac re futuri ẽent. uix
ferenda p̃sumptio est: nisi forte
ꝙ. hoc dicat᷑. ita creatos istos angłos
mundanis ministeriis distributos.
sub aliis sublimiorib s. beatiorib.
ut ꝓ recte gestis preposituris suis.
accipiant illam uitam beatam ac
sublimiorem. de qua possent ẽẽ cer¬
tissimi. Cuius utiq spe gaudentes.
possent non incongrue dici iam
beati. Ex quoꝵ numero si diabolus
cȩcidit cum sociis iniquitatis suȩ.
simile est hoc ei quod cadunt a iu¬
stitia fidei etiam homines simili
suꝑbia preuaricati: uł seipsos sedu¬
centes. uł illi seductori consentien¬

Expanded text:
in his terris beatus esse modo quodam in his terris beatus esse modo quodam inferiore quam in illa uita aeterna tamen nullo. Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutis incerti, quibus nec spes subesset, quod aliquando et ipsi aliqua in melius mutatione certi de hac re futuri essent, uix ferenda praesumtio est; nisi forte et hoc dicatur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributos sub aliis sublimioribus et beatioribus. ut pro recte gestis praeposituris suis accipiant illam uitam beatam ac sublimiorem, de qua possint esse certissimi, cuius utique spe gaudentes possint non incongrue dici iam beati. ex quorum numero si diabolus cecidit cum sociis iniquitatis suae, simile est hoc ei, quod cadunt a iustitia fidei etiam homines simili superbia praeuaricati, uel se ipsos seducentes uel illi seductori consentien
Abbreviated transcription (Latin):
etiãsi ñ erat p̾scius futuri sui peccati
Neq enim & illi prȩscii fuerunt.
quib apłs dicit. Uos qui sp̃uales
estis. instruite huius modi in sp̃u
lenitatis: intendens teipsum neꝙ tu
tempteris. Non absurde tamennec
imꝓbe dicimus. beatos iam fuisse.
hoc ipso quod sp̃uales eẽnt non cor¬
pore. sed iustitia fidei: spe gaudentes.
in tribulatione patientes. Quantoma¬
gis ergo &. ampliore modo beatus erat
homo in parathẏso ante peccatum:
quamuis incertus futuri sui casus.
qui spe ita gaudebat ꝓpter prȩmi¬
um futurȩ comutationis: ut nulla
ẽet tribulatio cui tolerandȩ patien¬
tia militaret: Quamius enim non
uana p̃sumptione de incerto certꝰ
udut stultus. sed spe non infidelis:
antequam apprehenderet illam ui¬
tam. ubi certissimus ipsius ȩternȩ
uitȩ suȩ futurus eẽt. posser exulta¬
re quemadmodum scriptum ẽ cũ
tremore. & hac exultatione multo
abundantius in paradyso qu̾a scĩ

Expanded text:
etiamsi non erat praescius futuri sui peccati. etiamsi non erat praescius futuri sui peccati. neque enim et illi praescii fuerunt, quibus apostolus dicit: uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in s\'piritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris; non absurde tamen nec inprobe dicimus beatos iam fuisse hoc ipso, quod spiritales essent non corpore, sed iustitia fidei, spe gaudentes, in tribulatione patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat homo in paradiso ante peccatum, quamuis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium futurae commutationis, ut nulla esset tribulatio, cui tolerandae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto certus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae futurus esset, posset exsultare, quemadmodum scriptum est: cum tremore, et hac exsultatione multo abundantius in paradiso quam sancti
Abbreviated transcription (Latin):
mo maxime ille primus. qui pecca¬
ti pęnam nondum habebat in mẽ¬
bris: quandoquidẽ & ipsa a scĩs ui¬
ris do subditis ꝑ eius gr̃ę pietatẽ
suꝑatur. Porro ista quȩstio de beata
uita. utrum eam quisqu̾a habere di¬
cendus sit. cuius incertus ẽ utrum
secum ꝑmansura sit. an ei miseria
quandoq succedat: potest &. de seip¬
so primo homine oriri. Nam si fu¬
turi sui peccati prȩscius erat diuinȩꝙ
iundictȩ: beatus eẽ unde poterat .
Ergo erat in paradyso non beatus:.
sed enim non erat futuri sui pecca
ti prȩscius. Ergo ꝑ hanc ignorantiã
aut eiusdem beatitudinis incertus.
& quomͦ iam uere beatus: aut falsa
spe certus non scientia. &. quomodo
non stultus: Sed tamen hominis in
corpore adhuc animali constituti.
cui obȩdienter uiuenti dandum
adhuc eẽt angłoꝵ consortium. &
mutatio corporis ex animali inspi¬
ritale: possumus intelligere beatã
uitam. scđm quendam modum.

Expanded text:
mo, maxime ille primus, qui peccamo, maxime ille primus, qui peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur. Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei miseria quandoque succedat, potest et de ipso primo homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaeque uindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus. sed enim non erat futuri peccati sui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam uere beatus? aut falsa spe certus, non scientia, et quomodo non stultus? Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui oboedienter uiuenti dandum adhuc esset angelorum consortium et mutatio corporis ex animali in spiritale, possumus intellegere beatam uitam secundum quendam modum,
Abbreviated transcription (Latin):
suriͦ Quod si ita est: ideo iam non
ȩqualiter beatus. immo iam nec
plene beatus fuit: quandoquidem
plene beati de sua beatitudine certi
sunt: ut iam nullus ꝑturbet metus.
Quo autẽ malo merito ita discerne¬
batur a cȩteris. ut ei d̃s nec ea quȩ
ad ipsum ꝑtinerent futura reuela¬
ret: Nunquid ille prius ultor: qua
iste peccator: Absit. Nȩq enim
damnat d̃s innocentes. An forte ex
alio genere angłoꝵ fuit: quib ds̃
non dedit uł de scipsis prescientiã
futuroꝵ: Qui quonammͦ beati pos¬
sent eẽ non uidȩo: quib incerta est
ipsa sua beatitudo. Nam & hoc
quidam senserunt: non fuisse dia¬
bolum in illa subluni natura an¬
głoꝵ quȩ suꝑcȩlestis est. sed in eo¬
rum qui aliquanto inferius in mun¬
do facti sunt: ꝙ ꝑ sua officia distri¬
buti. Tales enim fortasse posset euã¬
aliquid illicitum delectare: qũa ta¬
men delectationem si peccare nollent.
libero arbitrio cohiberent: sicut ho¬

Expanded text:
suri? quod si ita est, ideo iam non suri? quod si ita est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito ita discernebatur a ceteris, ut ei deus nec ea, quae ad ipsum pertinerent, futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus damnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit, quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam et hoc quidam senserunt non fuisse diabolum in illa sublimi natura angelorum, quae supercaelestis est, sed in eorum, qui aliquanto inferius in mundo facti sunt et per sua officia distributi. tales enim fortasse posset aliquid etiam inlicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare nollent, libero arbitrio cohiberent, sicut ho
Abbreviated transcription (Latin):
tio intelligamus. non solum quod
homicida fuit. sed etiam quod in
ueritate non sterit. Et homicida
quidem ab illo initio ex quo
homo potuit occidi. Non autem
potuit occidi: antequam eẽt qui oc¬
cideretur. Ab initio ergo homicida
diabolus: quia ipse occidit hominẽ
primum. antequem nullus homi¬
num fuit. In ueritate autẽ non ste¬
tit: & hoc ab initio ex quo ipse creat᷑
est. qui staret si stare uoluisset. Quo¬
modo enim duxisse uitam beatam
inter beatos angłos credi potest:qͥ
futuri sui peccati atq supplicii: idest
desertionis & ignis ȩterni pręscius
non fuit. Si prescius non fuit: miri¬
to quęxitur cur non fuerit. Neq
enim scĩ angł̃i ȩternȩ suȩ uitȩ ac
beatitudinis. incerti sunt. Nam
quomͦ beati. si incerti : An dicemus
hoc dm̃ diabolo reuelare noluisse.
cum adhuc ẽẽt angłs bonus. uel
quid facturus. uł quid passurus
eẽt: cȩteris autẽ reuelasse quod ẽẽnt
inȩxernum in eius ueritate man¬

Expanded text:
tio intellegamus, non tio intellegamus, non homicida fuit. sed etiam quod in ueritate non stetit. et homicida quidem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi. antequam esset, qui occideretur. ab initio ergo homicida diabolus. quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit et hoc ab initio. ex quo ipse creatus est. qui staret, si stare uoluisset. Quomodo enim duxisse uitam beatam inter beatos angelos credi potest, qui futuri sui peccati atque subplicii. id est desertionis et ignis aeterni. praescius non fuit? si praescius non fuit, merito quaeritur, cur non fuerit. neque enim sancti angeli aeternae suae uitae ac beatitatis incerti sunt. nam quomodo beati, si incerti? an dicemus hoc deum diabolo reuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus. uel quid facturus uel quid passurus esset, ceteris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate man
Abbreviated transcription (Latin):
dinantis: alterã iustoꝵ &. alteram
& altera coniuncta angłis bonis.
in rege suo uitam consequatur et̃¬
nam: altera coniuncta angłis malis.
in ignem cum rege suo mittatur
ȩternum. De quib duab ciuitati¬
b. latius fortasse alio loco si dñs
uoluerit disseremus. Quando gͦ
deiecerit suꝑbia diabolum ut na¬
turam suam bonam praua uolun¬
tate puerteret: scriptura non dic̃.
Ante tamen factum fuisse. &. ex hac
cum homini in uidisse: ratio mani¬
festa declarat. In ꝓmptu ẽ enim om̃ĩb
hȩc intuentib non ex inuidentia
suꝑbiam nasci: sed ex suꝑbia potius
inuidentiam. Non autẽ frustra
putari potest ab initio temporis su
ꝑbia diabolum cecidisse: nec fuisse ul¬
lum antea tempus quo cum angłis
scĩs pacatus uixerit & beatus. sed ab
ipso primordio creaturȩ a suo creato¬
re apostatasse: ut illud quod dñs ait.
ille homicida erat abinitio. & iN
ueritate non stetit. utrumq ab ini¬

Expanded text:
dinantis, alteram iustorum, alteram dinantis, alteram iustorum, alteram et altera coniuncta angelis bonis in rege suo uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum. de quibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco, si dominus uoluerit, disseremus. Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari pabolum superbia cecidisse nec fuisse ullum antea tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus, sed ab ipso primordio creaturae a suo creatore apostatasse, ut illud quod dominus ait: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit utrumque ab ini
Abbreviated transcription (Latin):
id est non priuata excellentia lȩta¬
tur. Merito gͦ &. non inflatur. Duo
hii amores. quoꝵ alter sc̃s est. alter
unmundus. alter socialis. alter priua¬
tus. alter communi utilitati consu¬
lens ꝓpter suꝑnam societatẽ. alter etiã
rem communem in potestatẽ ꝓpriam
redigens ꝓpter arrogantem domi¬
nationem. alter subditus. alter emu¬
lus dõ. alter tranquillus. alter tur¬
bulentus. alter pacificus. alter sedi¬
tiosus. alter ueritatẽ errantium lau¬
dib prȩferens. alter quoquo modo
laudis auidus. alter amicalis. alter
inuidus: alter hoc uolens ꝓximo
quod sibi. alter subicere ꝓximum
sibi. alter ꝓpter ꝓximi utilitatem
regens praximum. alter ꝓpt̾ suam:
isti duo amores prȩcesserunt in an¬
głis. alter in bonis. alter in malis:
ꝙ distinxerunt conditas in genere
humano ciuitates duas. sub ammi¬
rabili & ineffabili ꝓuidentia di cun¬
cta quȩ creat amministrantis &. or¬

Expanded text:
id est non priuata excellentia laetaid est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam - praecesserunt in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas in genere humano ciuitates duas sub admirabili et ineffabili prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et or
Abbreviated transcription (Latin):
itaq uult cminere suꝑbia. inde in
angustias egestatemq contruditur.
cum a communi ad ꝓprium dam¬
noso sui amore redigit᷑. Specialis ẽ autẽ
auaritia: quȩ usitatius appellatur
amor pȩtuniȩ. Cuius nomine apłs
ꝑspeciem genus significans: uniuer¬
salem auaritiam uolebat intelligi
dicendo. radix est om̃ium malorum
auaritia. Hac enĩ s. zabulus cȩcidit.
qui utiq non amauit pecuniam: s
ꝓpriam potestatẽ. Proinde ꝑuersus
sui amor priuat scã societate turgi¬
dum sp̃m: eumq coartat miseria iam
ꝑ iniquitatẽ satiari cupientem. Hinc
alio loco cum dixisset. erunt enimho¬
mines seipsos amantes. continuo sub¬
iecit amatores pecuniȩ ab illa gene¬
rali auaritia cuius suꝑbia caput
est. adhanc specialem descendens q̃
propria hominum est. Neq enun
essent etiam homines amatores pecu¬
niȩ: nisi eo se putarent excellentiores
quo ditiores. Cui morbo contraria
Raritas non quęrit quȩ sua sunt.

Expanded text:
itaque uult eminere superbia, inde in itaque uult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur. cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cedidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores quo ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑbiendi est iniuidia: sed causa in¬
uidendi suꝑbia. Cum igitur suꝑ¬
uidia uero sit odium felicitatis alie¬
nȩ: quid unde nascatur satis in
ꝓmptu est.Amando enim quisq
excellentiam suam: uł paribus in¬
tudet quod ei coȩquant᷑. uł inferio¬
rib ne sibi coȩquentur: uł suꝑiori¬
b quod eis non coȩquetur. Suꝑbien¬
do igitur inuidus: non inuiden¬
do quisq suꝑbus ẽ. Merito initium
om̃is peccati suꝑbiam scriptura de¬
finiuit dicens. Initium om̃is peccati
suꝑbia. Cui testimonio non incon-¬
uenienter aptatur etiam illud qd̃
apłs ait. radix omĩum malors ẽ aua¬
ritia: si auaritiam generalem in¬
telligamus qua quisq appetit aliqͥd
amplius quam oportet ꝓpter excellen¬
tiam suam. & quendam ꝓpriȩ rei
amorem: cui sapienter nom̃ latina
lingua indidit. cum appellauit pͥ¬
uatum: quod potius a detrimento
quam ab incremento dictum elucet.
Om̃is enim priuatio minuit. Unde

Expanded text:
perbiendi est inuidia, sed causa inperbiendi est inuidia, sed causa inuidendi superbia. cum igitur supuidentia uero sit odium felicitatis alienae, . quid unde nascatur satis in promtu est. amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus, quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque superbus est. Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem . cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatum, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde
Abbreviated transcription (Latin):
men bonum est hoc ipsum quod ui¬
uit & uiuificat corpus. siue aerium
sicut ipsius diaboli uł dȩmonum
sp̃s. siue terrenum sicut hominis aĩa
cuius uis etiam maligni atq ꝑuer¬
si. Ita dum nolunt aliquid quodds
fecerit ꝓpria uoluntate peccare. ipsiꝰ
di substantiam dicunt primo neces¬
sitate &ͥ post in expiabiliter uolun¬
tate corruptam atq ꝑuersam. Sed
de istoꝵ dȩmentissimo errore. alias
iam multa diximus. In hoc autẽ oꝑe
querendum est scđdm scãm scriptu¬
ram. quid de diabolo dicendum sit:
primum utrum ab initio mundi
sua potestate delectatus. abstiterit
ab illa societate ꝙ karitate qua be¬
ati sunt angłi qui fruunt᷑ do: an
aliquo tempore in sc̃o cȩtu fuerit
angłoꝵ. etiam ipse pariter iustus
&̾ pariter beatus. Nonnulli enĩ
dicunt ipsum ei fuisse casum a su¬
ꝑnis sedib: quod inuiderit ho¬
mini facto ad imaginem di. Porro
autem inuidia sequitur suꝑbiam:
non prȩcedit. Non enim causa su¬

Expanded text:
men bonum est hoc ipsum, quod uimen bonum est hoc ipsum, quod uiuit et uiuificat corpus, siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spiritus, siue terrenum, sicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni atque peruersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post inexpiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus. In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam, quid de diabolo dicendum sit. primo, utrum ab initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa su
Abbreviated transcription (Latin):
creatura habens in se animam uiuã
irrationalem uniuersȩ rationali crea¬
turȩ siue bonȩ siue malȩ uolun¬
tatis. lege diuini ordinis subdita
est. Quid ergo mirum si ꝑ serpen¬
tem aliquid agere ꝑmissus est dia¬
bolus: cum dȩmonia in porcos in
trare xp̃c ipse ꝑmiserit. Magis de
ipsa natura diaboli scrupulosius quȩ
offensi molestia malȩ uoluntatis eiꝰ.
alienare conantur a creatura sum¬
mi & ueri di: ꝙ alterum ei dare
principium. quod fit contra dm̃.
Non enun ualent intelligere. om̃e
quod est. in quantum aliqua substan¬
tia est: & bonum ẽẽ. ꝙ nisi ab illo uero
dđo a quo omne bonum est. ẽẽ ñ
posse: malam uero uoluntatẽ in¬
ordinate moueri. bona inferiora su¬
ꝑiorib prȩponendo. atq ita factum
ẽẽ. ut rationalis creaturȩ sp̃s. sua po¬
testate ꝓpter excellentiam delectatꝰ.
tumesceret suꝑbia. ꝑ quam caderet
a beatitudine sp̃ualis paradysi. ꝙ
inuidentia contabesceret. In quo ta¬

Expanded text:
creatura habens in se animam uiuam creatura habens in se animam uiuam inrationalem uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum dtrare Christus ipse permiserit . Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri offensi molestia malae voluntatis ejus, alienare conantur a creatura summi et veri Dei, et alterum ei dare principium, quod sit contra Deum. Non enim valent intelligere omne quod est, in quantum aliqua substantia est, et bonum esse, et nisi ab illo Deo vivo a quo omne bonum est, esse non posse. Malum vero voluntate inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo, atque ita factum esse, ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beatitudine spiritalis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo ta
Abbreviated transcription (Latin):
supplicio a suꝑbiȩ malo atq inobę¬
dientiȩ posteros deterreret: quib
ea conscribenda & annuntianda
parabantur. Si autẽ quęritur
cur potissimum ꝑ serpentẽ diabo.¬
lus temptare ꝑmissus sit: iam
hoc significandi gr̃a factum ẽẽ
quem non admoneat scriptura
mentis agens in ꝓpħando qͣntis
effectis iam mundus impletus ẽ.
non quod diabolus aliquid ad
instructionem nr̃am significare
uoluerit: sed cum accedere ad
temptandum non posset nisi ꝑ¬
missus. non ꝑ aliud posset nisi
ꝑ quod ꝑmittebatur accede. Qc¬
quid igitur serpens ille significa¬
uit. illi ꝓuidentiȩ tribuendum
est. sub qua &. ipse diabolus suã
quidem habet cupiditatẽ nocen¬
di: facultatem autẽ non nisi q̃
datur. uł ad subuertenda atq¬
ꝑdenda uasa irȩ: uł ad humili¬
anda siue ꝓbanda uasa miscdĩȩ.
Natura quippe serpentis. un¬
de sit nouimus. Pduxit enim
terra in uerbo di om̃ia pecora &.

Expanded text:
subplicio a superbiae atque inoboesubplicio a superbiae atque inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et adnuntianda parabantur? Si autem quaeritur, cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura mentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus inpletus est? non quo diabolus aliquid ad instructionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset, nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit. ei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem nonnisi quae datur uel ad subuertenda ac perdenda uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericordiae. natura itaque serpentis unde sit, nouimus; produxit enim terra in uerbo dei omnia pecora, et
Abbreviated transcription (Latin):
quos in hoc genere ita creauit.
ut ad bonum ꝓficere nisi maloꝵ
comparatione non possent.Si enĩ
non essent: nulli rei utiq ꝓdessen.
Parumne boni actum est. ut sint:
qui certe illi generi utiles sunt qd̃
genus quisquis non uult ut sit.
nichil aliud agit nisi ut ipse in
eo non sit: Magna oꝑa dñi: ex qui¬
sita in om̃s uoluntates eius. P reui¬
det bonos futuros & creat. p̃uidet
malos futuros & creat: seipsum
ad fruendum prebens bonis.
multa munerum suoꝵ largiens
& malis: miscłiter ignoscens.
iuste ulciscens. itemq miscditer
ulciscens. iuste ignoscens: nichil
metuens de cuius quam malitia.
nichil indigens de cuius qũa iusti¬
tia: nichil sibi consulens nec de
oꝑib bonoꝵ. & bonis consulens
etiam de pęnis maloꝵ. Cur ergo
non ꝑmitteret temptari hominẽ.
illa temptatione ꝓdendum. con¬
uincendum. puniendum: cum
suꝑba concupiscentia propriȩ po¬
testatis quod conceperat pareret.
suoq fȩtu confunderetur: iustoq

Expanded text:
quos in hoc genere creauit, quos in hoc genere creauit, ut ad bonum proficere nisi malorum conparatione non possent. si enim non essent, nulli rei utique prodeessent. parumne boni actum est ut sint, qui certe illi generi utiles sunt? quod genus quisquis non uult ut sit, nihil aliud agit, nisi ut ipse in eo non sit. Magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius! praeuidet bonos futuros et creat, praeuidet malos futuros et creat, se ipsum ad fruendum praebens bonis, multa munerum suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestatis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur iustoque
Abbreviated transcription (Latin):
rum. numerus minueretur. Prgo
inquiunt. est aliquid in oꝑib d̃i:
quod alterius malo indigeat. quo
ꝓficiat ad bonum: Itane obfurduerĩ
ꝙ excetati sunt homines. nescio qͦ
studio contentionis: ut non audi¬
ant uł uideant quibusdam puni¬
tis quam plurimi corrigantur:
Quis enim pagamus. quis iudeus.
quis hereticus: non hoc in domo
sua cotidie ꝓbet: uerum cumue¬
nit᷑ ad disputationem inquisitio¬
nemq ueritatis: nolunt aduerte¬
re sensus suos homines. ex quo oꝑe
diuinȩ ꝓuidentiȩ in eos ueniat im¬
ponendȩ commotio disciplinȩ. ut
si non corriguntur qui puniunt᷑.
eoꝵ tamen exemplum cȩteri metu¬
ant: ualeatq ad eoꝵ salutẽ iusta
ꝑnities alioꝵ. Num enim malitiȩ
illoꝵ. uł nequitiȩ ds auctor est: de
quorũ iusta pena consulit. quibus
hoc modo consulendum ẽẽ con¬
stituit: Non utiq: sed cum eos
uitiis ꝓpriis malos futuros eẽ
prȩsciret non eos tamen creare
destitit. utilitati deputans eoꝵ

Expanded text:
rum numerus minueretur. Ergo, rum numerus minueretur. Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei, quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut non audiant uel uideant, quibusdam punitis quam plurimi corrigantur? quis enim paganus, quia Iudaeus, quis haereticus non hoc in domo sua cotidie probet? uerum cum uenitur ad disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere sensus suos homines, ex quo opere diuinae prouidentiae in eos ueniat inponendae commotio disciplinae, ut, si non corriguntur qui puniuntur, eorum tamen exemplum ceteri metuant ualeatque ad eorum salutem iusta pernicies aliorum. num enim malitiae illorum uel nequitiae deus auctor est, de quorum iusta poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse constituit? non utique . sed cum eos uitiis propriis malos futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit, utilitati deputans eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
unde & ipsi aliquid facerent. quo
quicquid etiam culpabiliter elige¬
rent: illum de se laudabiliter oꝑan¬
tem inuenirent. Ase quippe habent
uoluntatem malam. ab illo autẽ ꝙͥ
naturam bonam. & iustam pęnam: sibi
debitum locum. aliis exercitationis
ad miniculum. et timoris exemplum.
Sed posser inquit etiam ipsoꝵ uolun¬
tatem in bonum conuertere: qm̃ om
nipotens est. Posser plane. Cur ergo
non fecit: Quia noluit. Cur nolue¬
rit: penes ipsum est. Debemus enim
non plus sapere: quam oportet sa¬
pere. Puto tamen pauloante satis
nos ostendisse. non parui boni esse
rationalem creaturam: etiã istam quȩ
maloꝵ comparatione cauet malum.
Quod genus bonȩ creaturȩ utiq ñ
esset. si om̃ium malas uoluntates in
quitati pęnam debitam infligerit:
ac sic non ẽet nisi solum illud genus
quod nulla uł peccati uł supplicii
maloꝵ comparatione ꝓficeret. ꝙ ita
uelut aucta numerositate excellen¬
tioris generis. ipsoꝵ generum bono¬

Expanded text:
unde et ipsi aliquid facerent, quo unde et ipsi aliquid facerent, quo quidquid etiam culpabiliter eligerent illum de se laudabiliter operantem inuenirent. a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem et naturam bonam et iustam poenam, sibi debitum locum, aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum. Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum conuertere, quoniam omnipotens est. posset plane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostendisse non parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum conparatione cauet malum. quod genus bonae creaturae utique non esset, si omnium malas uoluntates in quitati poenam debitam infligeret; ac sic non esset nisi solum illud genus, quod nulla uel peccati uel subplicii malorum conparatione proficeret. ita uelut aucta numerositate excellentioris generis ipsorum generum bono
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ut non nisi ab illo bene sibi
sit. a quo habet ut sit. Nimis itaq
importune dicitur. non essent qui¬
b ds tantam beneficientiam mi¬
scłiȩ suȩ tribueret: si aliter ẽẽ non
possent: nisi essent &. hii in quib
uidictam iustitię demonstraret. Cur
enim non utriq potius essent: qͣndo
in utrisq & bonitas dĩ. & ȩquitas
iure prȩdicatur. At enim si d̾s uellet:
etiam isti boni ẽent. Quanto melius
hoc ds uoluit. ut quod uellent ẽẽnt:
sed soli boni infructuose. mali autẽ
impune non essent: & in eo ipso aliis
utiles essent. Sed prȩsciebat: quod eoꝵ
futura eset uoluntas mala. Presciebat
sane .& quia falli non potest eius
p̃scientia. ideo non ipsius sed eoꝵ est
uoluntas praua. Cur ergo creauit:
quos tales futuros eẽ p̾sciebat:. Quia
sicut pręuidit quid mali eẽnt factu¬
ri: sic etiam pręuidit de malis factis
eoꝵ quid boni ẽẽt facturus ipse.
Sic enim eos fecit. ut eis relinqueret

Expanded text:
etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi, in quibus uindictae iustitiam demonstraret. Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequitas iure praedicatur? - At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent, sed boni infructuose, mali autem inpune non essent et in eo ipso. aliis utiles essent! sed praesciebat, quod eorum futura esset uoluntas mala. praesciebat sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non ipsius, sed eorum est uoluntas mala. cur ergo eos creauit, quos tales futuros esse praesciebat? quia, sicut praeuidit, quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malis factis eorum quid boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret,
Abbreviated transcription (Latin):
non eẽnt. Ita si excellentior est creatura
illa rationalis quȩ sine ullius pęnȩ
comparatione. sine ulla suꝑbia do
subditur. alia uero in hominib ita
creata est. ut in se dĩ beneficium ñ
possit agnoscere. nisi alterius uiden¬
do supplicium. ut non alta sapiat
sed timeat. id est non de se p̾sumat.
sed confidat in dm̃: quis recte intel¬
ligens dicat. talis eẽt ista qualis illa.
nec uideat se nichil aliud dicere. qũa
non esset ista. sed sola eẽt illa. Quod
si inerudite atq insipienter dicitur.:
cur ergo non crearet ds quos etiam
malos futuros esse presciebat. uolens
ostendere iram & demonstrare po¬
tentiam suam: & obhoc sustinens
in multa patientia uasa irȩ quȩ ꝑ¬
fecta sunt in ꝑditionem. ut notas
faceret diuitias głȩ suȩ in uasa mi¬
seđiȩ quȩ prȩparauit in głam. Sic
enim qui głatur. non nisi in dño
głatur: cum cognoscit non suum
sed illius ẽẽ non solum ut sit: uerũ

Expanded text:
non essent? ita, si excellentior est creatura non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa"? quod si inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? sic enim qui gloriatur, nonnisi in domino glorietur, cum cognoscit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum
Abbreviated transcription (Latin):
quem in rebus impleant. ꝓ utilitate
scõꝵ. Nam d̾s nec iustitia cuiusꝙͣ
recti hominis eget: quantominus
iniquitate ꝑuersi: Quis autẽ sobria
consideratione dicat. melius non
crearet quem prȩsciebat ex alterius
iniquitate posse corrigi: quam crea¬
ret etiam quem prȩsciebat ꝓ sua ini¬
quitate debere damnari: Hoc est
enim dicere. elius non esset qui al¬
terius malo bene utendo miscđiter
coronaretur: qũa ẽẽt etiam malus
qui ꝓ suo merito iuste puniret᷑. Cum
enim ratio certa demonstrat duo
quȩdam non ȩqualia bona. sed unũ
suꝑius. alterum inferius. non intel¬
ligunt tardi corde. cum dicunt utrũ¬
q tale esser. nichil se aliud dicere ꝙͣ.
solum illud ẽẽt: ac sic cum ȩquare
uolunt genera bonoꝵ numerum
minuunt: & immoderate augendo
unum genus. alterum tollunt. Qs
autẽ hos audiret si dicerent. qm ex¬
cellentior sensus est uidendi qũa au¬
diendi. quatuor oculi ẽẽnt.&. aures

Expanded text:
quem in rebus inpleant pro utilitate quem in rebus inpleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget. quanto minus iniquitate peruersi! Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet, quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam, quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc est enim dicere: melius non esset, qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intellegunt tardicordes, cum dicunt: utrumque tale esset", nihil se aliud dicere quam: „solum illud esset". ac sic cum aequare uolunt genera bonorum, numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures
Abbreviated transcription (Latin):
peccare si nollet: & iustam eẽ sententi¬
am qua punita est. quȩ uoluntate.
non necessitate peccauit. Sicut ergo ra¬
tio uera docet meliorem esse creaturã.
quam ꝓrsus nichil delectat illicitũ.
ita ratio uera nichilominus docet en¬
am illam bonam ẽẽ. quȩ habet in po¬
testate illicitam delectationẽ si extite¬
rit ita cohibere. ut non solum de cȩte¬
ris licitis recteq factis. uerũetiam de
ipsius prauȩ delectationis cohibiti¬
one letetur. Cum ergo hȩc natura
bona sit. illa melior: cur illam solam.
ꝙ non utramq potius faceret d̾s:
Ac ꝑ hoc qui parati erant de illa so¬
la dm̃ laudare: uberius eum debent
laudare de utraq. Illa quippe est in
scĩs angłis: hȩc in scĩs hominib. Qͥ
autẽ sibi partes iniquitatis elegert̃.
laudabilemq naturam culpabili uo¬
luntate deprauarunt: non quia p̾sci¬
ti sunt. ideo creari minime debuert̃.
Nabent enim & ipsi locum suum:

Expanded text:
peccare, si nollet. et iustam esse sententipeccare, si nollet. et iustam esse sententiam, qua punita est, quae uoluntate. non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis. uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilemque naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt, ideo creari minime debuerunt. habent enim et ipsi locum suum,
Abbreviated transcription (Latin):
ptent eos qui in uerbo di ꝑmanent:
prebeantq illis contra cupiditatem
deuitationis exemplum. ꝙ incutiant
contra suꝑbiam timorem pium: Unde
dicit apłs. Intendens teipsum: ne ꝙ. tu
tempteris. Mirum est enim quantum
ista humilitas qua subdimur creato¬
ri. ne tanqu̾a eius adiutorio non egen¬
tes de nr̃is uirib prȩsumamus: per
scripturas om̃s diuinas cura continua
cõmendatur. Cum ergo etiam ꝑ inui-¬
stos iusti ac ꝑ impios pii ꝓficiant. fru¬
stra dicitur non crearet d̾s quos prȩ¬
sciebat malos futuros. Cur enim ñ
crearet quos prȩsciebat bonis ẽẽ pro¬
futuros. ut et utiles eoꝵ bonis uolun¬
tatib exercendis ammonendisq na¬
scantur. & iuste ꝓ sua mala uolun¬
tate puniantur: Talem inquiunt fa¬
ceret hominem: qui nollet om̃ino
peccare. Ecce nos concedimus melio¬
rem ẽẽ naturam: quȩ om̃ino peccare
nolit. Concedant & ipsi non ẽẽ malã
naturam quȩ sic facta est ut posset ñ

Expanded text:
tent eos, qui in uerbo dei permanent, tent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem. pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum. ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus. per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur: non crearet deus, quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste pro sua mala uoluntate puniantur? Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino peccare. ecce nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non