comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
librorum inter pretata ñ sunt nomina hebrea. ñ ẽ dubitandũ habere
non par uamuim. atq adiutorium ad soluenda enignata scriptura rum
siquis ea possit inter pretari. Quod non nulli eiusdem linguę periti
uiri. ñ sane paruũ bene ficiũ posteris contuler̃. quise parata de scriptu¬
ris eadem om̃a uerba inter pretatisunt. Et quid sit adam ꝗd eua. qiđ
abraham. qiđd mos ses. siue & iam locorũ nomina. quid sit hierus alem.
ł sion. ł hierico. ł sina. ł libanus. uel iordanes. Et quȩ cũq alia milla
lingua nobissunt in cognita nomina. Quib aꝑtis & inter p̃tatis. mul¬
te inscripturis siguratȩ loquutiones manifestant᷑. Rerum autem ig¬
norantia facit obscuras siguratis loquutiones. cum ignoramus ł animantiũ. uel
lapidum ł herbarum naturas. aliarum uełerum. quȩ plerũq inscripturis
similitudinis alicu suis grã ponintur. Nam & de serpente qđ notum est

Expanded text:
Librorum intLibrorum intnon parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum, si quis ea possit interpretari. Quod nonnulli ejusdem linguae periti viri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam locorum nomina; quid sit Hierusalem, vel Sion, vel Jericho, vel Libanus, vel Jordanis, et quaecunque alia in illa lingua nobis sunt incognita nomina; quibus apertis et interpretatis, multae in Scripturis figuratae locutiones manifestantur. Rerum autem ignorantia facit obscuras figuratas locutiones cum ignoramus vel animalium, vel lapidum, vel herbarum naturas, aliarumve rerum, quae plerumque in Scripturis similitudinis alicujus gratia ponuntur. Nam et de serpente, quod notum est,
Abbreviated transcription (Latin):
Latinaͥ uero ut dicere coeperam codices ueteris testamenti si necesse suerit.
gre corum auc toritate em̃dandisunt & eorũ potissimũ quicũ septuaginta
eẽnt ore uno inter pretati ẽẽ ꝑhibentur. L. ibros autem noui testam̃ti siqđ
inlatinifuarietatib titubat. grecis cedere oportere ñ dubiũ ẽ. & maxime qui a¬
pud eccłas doctiores & diligentiores reppe riuntur. Intranslatis uͦ signis
si qua forte ĩgnota cogunt hȩrere lectorem: partim linguarũ notitia
partim rerũ inuestiganda sunt. Aliquid enim ad simili tudinẽ ualet:
& ꝓcul dubio secretũ quiddam insinuat silo a piscina ubi faciem lauare
iussus est. cui oculos dñs luto de sputo facto in unxerat. Quod tamen
nomen linguȩ in cognitȩ nisi euan gelista interpretatus eẽt. tã magnuꝰ
intellectus later&. Sic & iam multa quȩ ab auc toribus eorum dem

Expanded text:
Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse fuerit, Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse fuerit, graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno interpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testamenti, si quid in latinis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores reperiuntur. CAPUT XVI.-- Ut si qua forte ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus luto de sputo facto inunxerat : quod tamen nomen linguae incognitae, nisi Evangelista interpretatus esset, tam magnus intellectus lateret. Sic etiam multa, quae ab auctoribus eorumdem
Abbreviated transcription (Latin):
borum ordine unueniretur inceteris. quis huic auctoritati conferre
aliꝗid nedum preferre audeat:Si autem contulerunt ut una omũ
communi tractatu iudicioq uox fieret. nec sic quidem quem quam
unum hominẽ qualib& peritia adem̃dandum totsenio rum docto¬
rũq consensum. aspirare oport& aut dec&. Quam obrem & iam si ali¬
quid aliter in hebreis exemplaribus inuenitur qua isti posuer̃ creden¬
dum eẽ arbitror diuinȩ dispensationi quȩ ꝑ eos factaẽ: ut libri quos
geus uidea ceteris populis uel religione ł inuidia ꝓdere nolebat credi
derentur. Itaq sieri potest ut sic illi int̾pretati sint quẽ ad modũ con¬
gruere gentib ille quieos agebat & qui unũ osom̃ib: feccrat sc̃ssꝑs sp̃s u
dicauit. Sedtamen ut superius dixi horũ ꝗꝗ inter pretũ qui uerbis te¬
nacius inbȩserunt. collatio nonẽ in utilis ad explanandam sepe sententiã.

Expanded text:
borum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre borum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat? Si autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fieret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensationi quae per eos facta est, ut libri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolebat, crediproderentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadmodum congruere Gentibus ille qui eos agebat, et qui unum os omnibus fecerat, Spiritus sanctus judicavit. Sed tamen, ut superius dixi, horum quoque interpretum qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis ad explanandam saepe sententiam.
Abbreviated transcription (Latin):
nume rositas. ut collatis codicib inspecta atq discussa tantum absit
falsitis. Nam codicib emendandis primitus deb& inuigilare solertia corũ
qui scripturas diuinas nosse desiderant. ut emendatis non emendati cedant.
ex uno duntaxat inter pretationis genere uenientes. In ipsis autem inter¬
pretationibus itala ceteris preferatur : namẽ uerborum tenacior cum ꝑspicui¬
tate sententiȩ. Et latinis quibus lib& emendandis greci adhibeantur. In quib
septuaguita inter pretum qđ ad uetus testam̃tũ attinet excellit auctoritas.
qui iam ꝑ om̃s peritiores ecclesias tanta presentia sc̃i sp̃s uiter pretati eẽ dicunt᷑.
ut osunum tot homuũ fuerit. Quisi ut fertur multiq non in digni fide pre¬
dicant. singuli cellis &iam singulis separati cum inter pretati essent. nihil
in alicuius eorum codice inuentum est. qđ non isdem uerbis eodemq uer¬

Expanded text:
numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis genere venientes. pretationibus, Itala caeteris praeferatur; nam est verborum tenacior cum perspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctoritas ; qui jam per omnes peritiores Ecclesias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur, multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque ver
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur sapientius est quam homines: & fortius est quam homines. De ambi
formȩ sunt quantum aduerba ꝑtinet. Namq aut ignotum uerbũ facit
herere lectorem. aut ignota loquutio. Quȩ si ex alienis lingius ueniunt.
dine audiendi que in notescunt: Nulla sane sunt magis mandanda me¬
moriȩ quã illa uerborũ loquutionũq genera quȩ ignoramis. Ut cum uel
peritior occurrerit dequo quȩ ri possit. uel talis lectio quȩ ł p̃cedentib
uel consequentib uel utrisq ostendat quam uithabeat. quidue significet
qđ ignoramus: facile aduiuante memoria possimus aduertere & discere.
Quã quam tantaẽ uir̃ consuetudinis & iam addiscendum. ut qui inscripturis
sc̃ĩs quod ammodo nutriti edocatiq sunt magis alias loquutiones mirent᷑
unus latinas putent. quã illas quas inscripturis didicerunt neq in
tinę linguȩ auctorib reperiuntur. Plurimũ hoc ꝗꝗ ad iuuat int̾̃p̃tũ

Expanded text:
dicitur, Sapientius est quam homines, et fortius est quam homines. CAPUT XIdicitur, Sapientius est quam homines, et fortius est quam homines. CAPUT XIformae sunt, quantum ad verba pertinet. Namque aut ignotum verbum facit haerere lectorem, aut ignota locutio. Quae si ex alienis linguis veniunt, dine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriae, quam illa verborum locutionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peritior occurrerit de quo quaeri possint, vel talis lectio quae vel ex praecedentibus vel consequentibus vel utrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod ignoramus, facile adjuvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus reperiuntur. Plurimum hic quoque juvat interpretum
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ sano intellec tui nihil de trahunt Ad uero illud quod ait apłs
quod stultum est dĩ sapientius est hominibus. Et quod infirmũ est
dĩ fortiusest hominibus. siquis inco grecam loquutio nem seruare
uoluisset ut dicer& qđ stultum est dĩ sapientius ẽ hominum. & quod
nsirmum est dĩ fortius est hominum : iret quidẽ uiglantis lo
tentio insententię ueritatem. sed tamen aliquis tardior aut non in¬
tellegeret. aut &iam ꝑuerse intellegeret. Nonenim tantũ uitiosa
lo quutior̃. in latina lingua talis: uerũ & in ambigurtatem cadit. ut quasi
hominũ stultũ uelhominũ infirmũ sapientius ł fortius uideatur eẽ.
quamdĩ. Quãquam & illud. saz pientius est hominibus non car& am¬
bi guo. &iam sisoloe cismo caret. Utrũ enim his hominibus ab eo
quodẽ. huic homini: anhis hominibus ab eo qđe. ab hoc homine dic¬
tum sit non ap par&. nidi inluminatione sententię. Melius itiq cta

Expanded text:
quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus : si quis in eo graecam locutionem servare voluisset, ut diceret, Quod stultum est Dei, sapientius est hominum; et quod infirmum est Dei, fortius est hominum; iret quidem vigilantis lectoris intentio in sententiae veritatem, sed tamen aliquis tardior aut non intelligeret, aut etiam perverse intelligeret. Non enim tantum vitiosa locutio est in latina lingua talis, verum et in ambiguitatem cadit; ut quasi hominum stultum vel hominum infirmum sapientius vel fortius videatur esse quam Dei. Quanquam et illud, sapientius est hominibus, non caret ambiguo, etiamsi soloecismo caret. Utrum enim his hominibus ab eo quod est, Huic homini; an his hominibus ab eo quod est, Ab hoc homine, dictum sit, non apparet nisi illuminatione sententiae. Melius itaque
Abbreviated transcription (Latin):
conseruatio loquentium ueterum auctoritate firmate : Sed tamen eo
magis inde offenduntur homines: quo infirmiores sunt. Et eo sunt infirmiore
quo doc ciores uideri uolunt: Non rerum scientia qua ȩdificamur : sed signorũ.
quanon inflari omnino difficile ẽ. cum & ipsa rerum scientia sę̧ pe ceruicem
erigat. nisi dominico reprimatur iugo. Quid enim ob est intellectori qđ ita
scriptum est. quȩ est terra inqua ista insi dunt super eam sibona ẽ. annequã:
Et quȩ sunt ciuitates inquibus ipsi in habitant in ipsis: Quam lo quutionẽ
magis alienȩ lingus eẽ. arbitror: quam asensum aliquem altiorem. Illud &iã
quod iam auferre non possumus deore cantantium populorum. super ipsu
autem & flori& scĩficatio mea Nihil profecto sententiae detrahit. au¬
ditor tamen peritior mallet hoc corrigi ut non floriet sedflorebit
diceretur. Nec quic quam impedit correctionem nisi consuetudo can¬
tanti um Ista ergo facile & iam contempni possunt. siquis ea cauere noluerit:

Expanded text:
conservatio, loquentium veterum auctoritate firmatae. 20. Sed tamen eo magis inde offenduntur homines, quo infirmiores sunt; et eo sunt infirmiores, quo doctiores videri volunt, non rerum scientia qua aedificamur, sed signorum qua non inflari omnino difficile est, cum et ipsa rerum scientia saepe cervicem erigat, nisi dominico reprimatur jugo. Quid enim obest intellectori, quod ita scriptum est: Quae est terra in qua isti insidunt super eam, si bona est an nequam; et quae sunt civitates in quibus ipsi inhabitant in ipsis ? Quam locutionem magis alienae linguae esse arbitror, quam sensum aliquem altiorem. Illud etiam quod jam auferre non possumus de ore cantantium populorum, Super ipsum autem floriet sanctificatio mea , nihil profecto sententiae detrahit: auditor tamen peritior mallet hoc corrigi, ut non floriet, sed florebit diceretur; nec quidquam impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. Ista ergo facile etiam contemni possunt, si quis ea cavere noluerit,
Abbreviated transcription (Latin):
tum uocamus debonorib hominum uilii cęsaris & augusti cesaris nin¬
cupatos. ut facile quiuo luerit intellegat &iam illa sidera priussine his
nominib cęlo uacata ẽẽ. Mortuus aut̃ illis quorũ honorare memoriã ued
coacti sunt homines. potestate. uel placuit humana uanitate : nomina

Expanded text:
tum vocamus, de honoribus hominum Julii Caesaris et Augusti Caesaris nuncupatos; ut facile qui voluerit intelligat etiam illa sidera prius sine his nominibus coelo vagata esse: mortuis autem illis quorum honorare memoriam vel coacti sunt homines regia potestate, vel placuit humana vanitate, nomina
Abbreviated transcription (Latin):
singuli cum haberent. sicut sapiens incibo aut in potu non nisi salutẽ cor¬
poris. sic in concubitu non nisi ꝓcreationẽ filiorũ intuent᷑. Itaq si eos
in hac uita inuenisset dñi aduentus. cũ iam non mit tendi sed colligendi
lapides tempus ess& : statim seipsos castrarent ꝓpt̃ regnum caelorum.
Non enĩ est incarendo difficultas. nisi cũ est in habendo cupiditas. Nouerant
quippe bomines illi & iam in ipsis coniugib luxariã ẽẽ ab utendi in tem¬
perantiam. Quod tobie testat᷑ oratio. quando est copulatus uxori. Ait eñĩ

Expanded text:
singuli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonnisi salutem corsinguli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonnisi salutem corporis, sic in concubitu nonnisi procreationem filiorum intuebantur. Itaque si eos in hac vita invenisset Domini adventus, cum jam non mittendi, sed colligendi lapides tempus esset , statim seipsos castrarent propter regnum coelorum: non enim est in carendo difficultas, nisi cum est in habendo cupiditas. Noverant quippe illi homines etiam in ipsis conjugibus luxuriam esse abutendi intemperantiam: quod Tobiae testatur oratio, quando est copulatus uxori. Ait eni
Abbreviated transcription (Latin):
ipsarũ quoq scripturarũ quib euertenda ẽ. sa tellitiũ quȩ rente ñfaci&.
nec intellegit miser adhano utilitatẽ illa esse sic posita. ut speibonȩ
homi nes salubrit̃ uideant & consu& udinẽ. quã asper nant᷑ posse ha¬
bere usu bonũ. & eã quã amplexant᷑ esse posse dampnabilem. si & ibi
caritas utentiũ. & hic cupiditas adtendat᷑. Nam simultis uxorib caste
ut quis quã ꝓ tempore potuit. potest alius una libidinosae. Magisenim
probo multarũ fecunditate utentẽ ꝓpt̃ aliud.quã unius car ne fruentẽ
ꝓpt̃ ipsam. Ibi enim quȩ ritur ualitas temporũ oportunitatib c̃grua.
hic saciat᷑ cupiditas tẽporalib uoluptatib implicata. Inferiorisq gradus
addm̃ sunt quib scđm ueniã concedit apostolus. carnalẽ cũ singulis
coniugib consuetudinem ꝓpt̃ intem perantiam eorũ. quam illi qui plures

Expanded text:
ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quaerente, non faciet; ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quaerente, non faciet; nec intelligit miser ad hanc utilitatem illa sic esse posita, ut spei bonae homines salubriter videant et consuetudinem quam aspernantur posse habere usum bonum, et eam quam amplexantur esse posse damnabilem, si et ibi charitas utentium, et hic cupiditas attendatur. 27. Nam si multis uxoribus caste uti quisquam pro tempore potuit, potest alius una libidinose. Magis enim probo multarum fecunditate utentem propter aliud, quam unius carne fruentem propter ipsam. Ibi enim quaeritur utilitas temporum opportunitatibus congrua, hic satiatur cupiditas temporalibus voluptatibus implicata: inferiorisque gradus ad Deum sunt, quibus secundum veniam concedit Apostolus carnalem cum singulis conjugibus consuetudinem propter intemperantiam eorum , quam illi qui plures
Abbreviated transcription (Latin):
uxore diligenda & regenda sc̃i libri p̃cipiunt. non ꝓprie sed tranlate¬
accipi oportere contendat. Et quisquis statuit seruare innuptã uirgi nẽ
suã tã quã siguratã lo cutionẽ conet᷑ inter pretari quadictũ ẽ. trade filiã
&i grande opus ꝑfeceris. Erit igit᷑ & iam hoc obseruationib intollegen¬
darũ seripturarũ ut sciamus alia om̃ib cõmunit̃ p̃cipi. alia singulis quibusq
generib ꝑsonarũ. ut ñ solũ ad uniuersũ statũ ualitudinis sed& iam ad
suam cuuisq membri ꝓpriã infirmitatẽ medicina ꝑtineat. In suo qui ppe
genere curandũ ẽ qđ ad melius genis non potest erggͥeltem cauendũ ẽ. ne¬
forte qđ inscripturis ueterib ꝓillorũ tẽporũ conditione & iam siñ sigurate
sed ꝓprie intellegat᷑ non ẽẽ flagitiũ neq. facinus. adista &iam tempora
quis put&e inusum uitȩ posse transferri. Quod sine dominante cupiditate &

Expanded text:
uxore diligenda et regenda sancti libri praecipiunt, non proprie, sed tranaccipi oportere contendat; et si quis statuit servare innuptam virginem suam, tanquam figuratam locutionem conetur interpretari qua dictum est, Trade filiam, et grande opus perfeceris . Erit igitur etiam hoc in observationibus intelligendarum Scripturarum, ut sciamus alia omnibus communiter praecipi, alia singulis quibusque generibus personarum; ut non solum ad universum statum valetudinis, sed etiam ad suam cujusque membri propriam infirmitatem medicina pertineat. In suo quippe genere curandum est, quod ad melius genus non potest erigi. CAPUT forte quod in Scripturis veteribus pro illorum temporum conditione, etiamsi non figurate, sed proprie intelligatur, non est flagitium neque facinus, ad ista etiam tempora quis putet in usum vitae posse transferri. Quod nisi dominante cupiditate, et
Abbreviated transcription (Latin):
Sed hoc regula sidei refellendumẽ. qua nobis detrinitatis & qualitate p̃scri
ut dicamus & ds̃ erat uerbũ. deinde sub iungamus. hoc erat in pr¬
cipio apuddm̃ ¶Illa uero distinctionis ambiguitas. neutta parte resistit
fidei. & ideo textii ipso sermonis diuidicanda est. ubi ait apłs. & quid eli¬
gam ignoro. Conpellor aut̃ ex duob concupiscentiam habens dissolui
eius optimi dicere sehabere concupiscentiã. ut cũ exduab conpellatur.
alterius tamen habeat concupiscentiã : alterius necossitatem. Con¬
cupiscentiã scilic& eẽ cũ xp̃o: necessitate manere in carne Quȩ am¬
biguitas uno consequenti uerbo diuidicatur. qđ positum ẽ enim quam
particulã qui abstuler̃ inter p̃tes. illa potius sentia ducti sunt. ut non

Expanded text:
Sed hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur Sed hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur ut dicamus, Et Deus erat Verbum; deinde subjungamus, Hoc erat in principio apud Deum . 4. Illa vero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei, et ideo textu ipso sermonis dijudicanda est, ubi ait Apostolus: Et quid elitum est: conpellor autem ex duobus, concupiscentiam habens dissolui eius optimi dicere se habere concupiscentiam, ut, cum ex duobus compellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. quae ambiguitas uno consequenti uerbo diiudicatur, quod positum est, enim. quam particulam qui abstulerunt interpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non
Abbreviated transcription (Latin):
diftinxerimus aut ꝓnuntiauerimus. Cũergo adhibita intentio in¬
certũ eẽ ꝑuiderit quomodo distinguendũ. aut quo modo ꝓnuntiandũ
sit consulat regulam fidei. quã descriptura planiorib locis. & ecclesiȩ
auctoritate ꝑcepit. dequa satis egimus cũ dereb: in libro pͥmo loqueremħ.
Quod si ambę ł &iam om̃s siplures fuerint partes ambiguitatis scđm fidẽ
sonuerint: textus ipse ser monis ap̃cedentib & c̃sequentib partib quȩ
ambiguitatẽ illã in medio posuer̃ restat c̃sulendus ut uideamꝰ cui nã
sentententiȩ deplurib quȩ se ostendunt ferͣ suffragium: eamq sibi con¬
texi: patiatur. Iam nunc exempla conside̾ra. Illa heretica dinstinctio. in prin
cipio erat uerbũ & uerbũ erat apud dm̃ & ds̃erat. ut alius sensus.
Uer bũ hoc erat. in princimo apuddm̃. non uult dm̃ uerbũ consiteri:

Expanded text:
distinxerimus, aut pronuntiaverimus. Cum ergo adhibita intentio indistinxerimus, aut pronuntiaverimus. Cum ergo adhibita intentio incertum esse perviderit quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de Scripturarum planioribus locis et Ecclesiae auctoritate percepit; de qua satis egimus, cum de rebus in primo libro loqueremur. Quod si ambae vel etiam omnes, si plures fuerint partes, ambiguitatem secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat consulendus, ut uideamus, cuinam sententiae de pluribus, quae se ostendunt, ferat suffragium eamque sibi contexi patiatur. iam nunc exempla ccipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat, ut alius sensus sit, Verbum hoc erat in principio apud Deum, non vult Verbum Deum confiteri.
Abbreviated transcription (Latin):
omotimens dm̃ uoluntatẽ eius inscripturis sc̃is diligenter inqͥrit
xne amet certamina pi& ate mansuetus p̃munitus & iam scientia
linguarum. neinuerbis locutionibq ignotis hereat. p̃munitus & iam
cognitione quarundam rerũ necessariarũ ne uim naturam ue. earũ quȩ
ꝓpt̃ similitudinẽ adhibentur ignor&. ad iuuante & iam codicum
uertiate quã solers emendationis diligentia ꝓcurauit. ueniat ita
instructus. ad ambigua scripturarũ discutienda atq soluenda̾ Ut
aut̃ signisambiguis nondecipiatur quantũ ꝑ nos instrui potest. fieri aũt
potest ut istas uias quas oftendere uolumus tamquam pueriles. ł magni¬
tudine ingenii uel maioris inluminationis claritate deriat. sed tam̃
ut coeperam dicere. quantũ ꝑ nos instrui ualet. qui eo loco animi ẽ. ut
ꝑ nos instrin ualeat: sciat ambiguitatẽ scripturȩ aut in uerbis ꝓpruis
ẽẽ. aut intrans latis. quȩ genera in sccundo libro de monstrauimus. Sed

Expanded text:
omo timens Deum, voluntatem ejus in Scripturis sanctis diligenter inquirit. Et ne amet certamina, pietate mansuetus; praemunitus etiam scientia linguarum, ne in verbis locutionibusque ignotis haereat; praemunitus etiam cognitione quarumdam rerum necessariarum, ne vim naturamve earum quae propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum per nos instrui potest; fieri autem potest ut istas vias quas ostendere volumus, tanquam pueriles vel magnitudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat: sed tamen, ut coeperam dicere, quantum per nos instrui potest, qui eo loco animi est, ut per nos instrui valeat, sciat ambiguitatem Scripturae aut in verbis propriis esse, aut in translatis; quae genera in secundo libro demonstravimus. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmit̾terent saluatorẽ. Cȩterũ ꝓphetas alios extitisse iã in ȩccła. post ascensio¬
nem xp̃i quis nesciat: Dequib paulꝰ dicit. & quosdã c̃stituit in ȩccła. pͥmũ
apłos. de inde ꝓph&as. tercio doctores. & cęt᷑ Non itaq de illis dictũ ÷ lex et¬

Expanded text:
promitterent saluatorem. ceterum prophetas alios extitisse iam in ecclesia post ascensiopromitterent saluatorem. ceterum prophetas alios extitisse iam in ecclesia post ascensionem Christi quis nesciat ? de quibus Paulus dicit: et quosdam constituit in ecclesia, primum apostolos. deinde prophetas. tertio doctores et ce
Abbreviated transcription (Latin):
quod gͦ in ꝓphoeis siue aꝑte siue ꝑfiguras ł locutionũ. ł actionũ ꝓmittebatur
in illo adimpletũ ÷ qui ñ uenit soluere legẽ & ꝓphetas sed adimplere. Hoc
aũt uos ñ intellegitis. qr si quȩdã facta & cȩlebrationes quȩ figurȩ. erant
uenisse quȩ tunc figuris p̃nunciabantur. Quod enĩ adhuc uenturũ p̃nuntiat᷑
laut non dũ uenit. autsi iamuenit. suꝑfluo ł fallacit̃ p̃nunciatur. Qua pͥt̃
ꝓph&as ab hebreis ut fierent instituta st̃. inde pocius ꝓbatur implessẽ. usꝙ
grãm liberantẽ. quȩ ñ implebatur ꝑlitterã iubentẽ. Itẽ in ipsa lege uniũ
ꝯmittebat aduen¬
tum.
ueritas facta ÷ ꝑ iħm xp̃m. Excuius aduentu iã regnũ dĩ cępit ad nunciari quia
lex & ꝓphetȩ usq adioħem. Lex ut reos faceret qͥ desiderarent salutẽ. ꝓphetȩ ut

Expanded text:
quod ergo in prophetis siue aperte siue per figuras uel locutionum uel actionum promittebatur. quod ergo in prophetis siue aperte siue per figuras uel locutionum uel actionum promittebatur. in illo adinpletum est, qui non uenit soluere legem et prophetas. sed adinplere. hoc autem uos non intellegitis. quia, si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant uenisse. quae tum illis figuris praenuntiabantur. quod enim adhuc uenturum praenuntiatur. aut nondum utas, ab Hebraeis ut fierent, instituta sunt, inde potius probatur implesse. Usque gratiam liberantem, quae non implebatur per litteram jubentem. Item imittebat aduentum. ueritas facta est per et lex et prophetae usque ad Iohannem: lex, ut reos faceret, qui desiderarent salutem, prophetae, ut
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ lex &aã suꝑbos p̃uaricationis reatu deuinx̾ augendo peccatũ cũ iubet qd im¬
plere ñ possunt. Ipsius legis impletur iusticia ꝑgram sps in eis qͥ discunt axp̃o m̃¬
tes et̃ atq humiles corde. qͥuenit ñlegẽ soluere sed adimplere. Deinde qr &eiã
subera positis in hac mortali uita difficile: omnimodo implere qd in lege scrip¬
tũ est. ñ concupisces. Ille ꝑcarnissuȩ sacrificiũ sacerdos effec tꝰ impetrat nob̾ in¬
ilioli hȩc scribo uob ut ñ peccetis. & siquis peccauerit aduocatũ habemꝰ a pud¬
patrẽ iħm xp̃m iustũ. ipse ÷ exoratio ꝓpeccatis nr̃is. ꝓph&as aut̃ sic a dimple¬
uit. cũ in eo ueritas facta ÷ ꝓmissio dĩ. Hoc pauloante exapło cõmemoraui di¬
cenͣ quot quot enĩ ꝓmissiones dĩ in illo & iasidẽ rursus dicens. Dico enĩ xpmmi¬
nistrũ fuisse circũ cionis ꝓpt̃ ueritatẽ dĩ ad confirmandas ꝓmissiones patrõ.

Expanded text:
 etiam praeuaricationis reatu deuinxit augendo peccatum, cum iubet, quod inplere non possunt, ipsius legis inpletur iustitia per gratiam spiritus in eis, qui tes esse atque humiles corde; qui venit non Legem solvere, sed adimplere. Deinde, quia etiam sub gratia positis, in hac mortali vita difficile est omni modo implere quod in Lege scriptum est, Non concupisces ; ille per carnis suae sacrificium sacerdos effectus, impetrat nobis inFilioli, haec scribo vobis, ut non peccetis: et si quis peccaverit, advocatum habempatrem legum Christum iustum; ipse est exoratio pro peccatis nostris. Prophetias autem sic adinpleuit, cum in eo ueritas facta est promissio dei. hoc paulo ante ex apostolo conmemoraui dicente: quotquot enim promissiones dei, in illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum ministrum fuisse ci
Abbreviated transcription (Latin):
des e xp̃m. ñ ueni soluere legẽ ł ꝓpho&as sed adimplere. durũ enĩ tibi uidetur
adũ sus euangelicam auetoritatẽ uenire. durũ & iã tͥuideatur uenire adũ¬
re uenerit. & eã quopacto adimplere uenit: ne ꝑgas extendi ꝑtria genera
legis. &tria genera ꝓph&arũ. querens qua exeas & non muenies. Manifestũ ÷
daret delictũ quod ad eiꝰ rep̃hensionẽ nihil intellegentes in ore habere c̃sue

Expanded text:
xisse Christum, Non veni solvere Legem vel Prophetas, sed adimplere ; durum enim tibi videtur xisse Christum, Non veni solvere Legem vel Prophetas, sed adimplere ; durum enim tibi videtur aduersus euangelicam auctoritatem uenire — durum etiam tibi uideatur uenire aduere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria genera legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum eat abundaret delictum : quod ad ejus reprehensionem, nihil intelligentes, in
Abbreviated transcription (Latin):
& in scłm scłi. Sedtu infelix aserpente corrupta. quando ł corisaueseo¬
nãris quȩ sit
pulchritudo siliȩ regis intrinsecus. Ipsa : enĩ castitas mentis ubi tuuiciata es. ut
aperirentur tͥ oculi ad amandũ &ad orandũ solẽ & lunã ac sic ꝑiustũ iuditiũ dĩ
alienares aligno uite quod÷ ęt̾na & int̃na sapientia nhilꝙ aliud uocares putaresꝙ
ueritatẽ atipsapientiã. nisi lucẽ istã quã ꝑmale aꝑtos oculos tractã. & in inm̃ sum
auetã multiplicit̃q uariatã ꝑ imagines fabulosas inpudica mente c̃uolueres. Hȩc
sunt fornicationes tuȩ nimis abhominande. & tam̃ pacient̃ cogita eas & reuerter e
ad me dic̃ ueritas. Reuertere adme & mundaberis. & reparaberis. sic̃ fundaris tͥ¬
& refunda ris mihi . Hoc audi. hoc dicit uera ueritas. quȩ nec fallacib formis cum
tenebrar ũ gente pugnauit: neͤ fallaci sanguine te redemit. Quia iã consentis di

Expanded text:
 in saeculum saeculi. sed tu infelix a serpente corrupta quando uel cogitare conaris, quae sit pulchritudo filiae regis intrinsecus? ipsa est enim castitas mentis, ubi tu uitiata es, ut aperirentur tibi oculi ad amandum et adorandum solem et lunam, acsi per iustum iudicium dei alienareris a ligno uitae, quod est aeterna et interna sapientia, nihilque aliud uocares putaresque ueritatem atque sapientiam nisi lucem istam, quam per male apertos oculos tractam et in inmensum auctam multipliciterque uariatam per imagines faculosas inpudica mente conuolueres. - hae sunt fornicationes tuae nimis abominandae. et tamen patienter cogita eas et. reuertere ad me,, dicit ueritas. reuertere ad me, et mundaberis, reparaberis, si confundaris tibi et refundaris mihi. hoc audi, hoc dicit uera ueritas, quae nec fallacibus formis cum tenebrarum gente pugnauit nec fallaci sanguine te redemit. .LIBER
Abbreviated transcription (Latin):
obseruatio p̃nunciacio xp̃i fuit. Vnde quid mirũ ÷ quid absurdũ. immo ꝗd
n congruũ. & consentaneũ. si post eiꝰ cessauit aduentĩ. quicquid idõ fiebat
ut eiꝰ p̃nunciaret aduentĩ : Figurȩ igitur rerũ quȩ ad hoc obseruabantur.

Expanded text:
obseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde quid mirum est, quid absurdum, immo quid obseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde quid mirum est, quid absurdum, immo quid non congruum et consentaneum, si post eius cessauit aduentum, quicquid ideo fiebat, ut eius praenuntiaret aduentum ? figurae igitur rerum, quae ad hoc obseruabantur,
Abbreviated transcription (Latin):
lege soluerc sed adimplere: Respondeo inde potius hȩc ñ obser uare xpĩanũ qr figu¬
refuturoꝵ erant quas xp̃s impleuit. Uenit enĩ c̃sepelire nos sibi pbaptismũ in mor¬
tẽ ut quẽ ad modũ xp̃sresurrex̃ amortuis. sic et nos innouitate uite ambulemus.
ñsoluta. Respondeo tabnaculũ dĩ fideles esẽẽ. in quib caritate sociatis & qͦda modo
conpactis habitart dignatur & idõ magis illud ñ obseruari axpianis qr iã xp̃e in¬
ecdasua qđ illa figur᷑ ꝓpheticȩ ꝓmitelut impleuit. & nunc quidẽ ista ꝓsuscep¬
to negotio nesilentio p̃terirentur. quanta potuimꝰ breuitate p̾strinximꝰ. Ceterũ
mbratim particulatimꝙ discussa. libros magnos multosq fecerunt. nihil aliud
in eis quã xp̃m ꝓphoatũ ostendentes. Ita fit ut om̃ĩa quȩ ex illa scriptura ꝓpte¬
rea putatis ñ obseruari axp̃ianis quod ea cxp̃ssoluerit. ꝓpterea potius reperi

Expanded text:
legem soluere, sed adinplere, respondeo inde potius haec non obseruare christianum, quia figurae futurorum erant, quas Christus inpleuit. uenit enim consepelire nos sibi per baptismum in mortem, ut, quemadmodum Christus resurrexit a mortuis, sic et nos in nouitate uitae ambulemus. inpleta est, non soluta, respondeo tabernaculum dei fideles eius esse, in quibus caritate socialis et quodam modo conpactis habitare dignatur, et ideo magis illud non obseruari a christianis, quia isua, quod illa figura prophetice promittebat, inpleuit. Et nunc quidem ista pro suscepto negotio ne silentio praeterirentur, quanta potuimus breuitate perstrinximus. ceterum membratim articulatimque discussa libros magnos multosque fecerunt nihil aliud in eis quam Christum prophetatum . ostendentes. ita fit, ut omnia, quae ex illa scriptura propterea putatis non obseruari a christianis, quod ea Christus soluerit, propterea potius reperia
Abbreviated transcription (Latin):
iustũ. & bonũ. Quod gͦbonũ ÷ mihi factũ ÷ mor : Absit. sed peccatũ ut appareat
peccatũ. ꝑboũ mͥ oͦperatũ : mortẽ. Neq enĩ lex iubebat delictũ. ut illa sub¬
intra habundaret delictũ sed suꝑbos multũ sibi tribuentes mandata sc̃ĩ & iusti
& boni abiectiores & iam p̃uaricationis effecerat. ut eomͦ humiliati discerent.
ad grãm ꝑtinere ꝑfidẽ. ut iam ñ eent legi subdit: ꝑreatũ sedlegi sotiati ꝑiusticiã.
sed postea quamuenit fides iam ñsumꝰ subpedagogo. quia nos reatꝰ legis ñ obli¬
gat iã ꝑgrãm liberatos. Namq antequã sp̃ilam gram humiliati reciperemꝰ.
nihil nisi mortificabat nos littera iubens qd non possumꝰ implere. Unde idedic̃
Littera occidit. sps aũt uiuificat. Rursus eiusdẽ apłiuerlu st̃. Sienĩ data eẽt lex quȩ
posset uuuficare. onmino exlege eẽt iustiçia. sed condusit om̃ia scriptura subpeceato.

Expanded text:
hi factum est mors? absit. sed peccatum ut adpareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati sancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. sed posteaquam uenit fides, iam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem apostoli uerba sunt: si enim data esset lex. quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia;
Abbreviated transcription (Latin):
ad implere. Respondeo immo ꝓpterea magis hoc ñ obseruat xpianꝰ quia quod
illa figura ꝓphetabat᷑. ex purgato ueteris uitȩ ferm̃to nouã uitã de monstrans
xp̃c impleuit. Cũ quęris cur de carne agni xp̃ianꝰ pasca ñ celebret. sixp̃c ñ uenit
legẽ soluere sed adimplere. Respondeo: immo ꝓpterea xp̃ianꝰ iã sic pasca ñ cȩ¬
noue lunȩ p̃nuntiabat nouã creaturã deq̃ dic̃ apłs. Siqͥigitur in xp̃o nouacrtatur

Expanded text:
adinplere, respondeo: immo propterea magis hoc non obseruat christianus, quia. quod illa figura prophetabatur. expurgato ueteris uitae fermento nouam uitam demonstrans Christus inpleuit. cum quaeris, cur de carne agni christianus pascha non celebret. si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere. respondeo: immo propterea christianus iam sic pascha non cenouae lunae praenuntiabat nouam creaturam. de qua dicit apostolus: si qua igitur
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ esꝰ iudicio miser est: Talẽ dm̃ manichei ñ colitis. longe ab illo factiestis. dũ
phantasmata ur̃a sec tamini: quȩ corurm uanũ & uagũ lucẽ istã celestiõ
corpoꝵ ꝑcarnis oculos hurienꝰ. uobmultipliq fictione dilatauit. atq
uariauit. Kx ista quãius & ipsa dsfecerit. longe in cõparabił ÷ & iã illi
luq quã fec̃ ds̃ inm̃tib pioꝵ quas a tenebris lucificat. sic̃ abimpietate
ius tificat quanto magis illi in accessibiliquȩ ista om̃ia facit : Nec om̃b
in acessibił est. Beati enĩ mundo corde qm̃ ipsi dm̃ uidebuos Ds̃ aũt
lux ÷ & tenebrȩ in eoñsunt ullȩ. Impii uͦ niudebunt lum̃. sic̃ dic̃ isuas.¬

Expanded text:
qui eius iudicio miser est. talem deum, Manichaei, non colitis; longe ab illo facti estis, dum qui eius iudicio miser est. talem deum, Manichaei, non colitis; longe ab illo facti estis, dum phantasmata uestra sectamini, quae cor uestrum uanum et uagum lucem istam caelestium corporum per carnis oculos hauriens uobis multiplici fictione dilatauit atque uariauit. lux ista, quamuis et ipsam deus 'fecerit, longe inconparabilis est etiam illi luci. quam fecit deus in mentibus piorum, quas a tenebris lucificat. sicut ab inpietate iustificat, quanto magis illi inaccessibili. quae ista omnia facit ! nec omnibus inaccessibilis est; beati enim mundo corde, quoniam ipsi deum uidebunt. deus autem lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae; inpii ue
Abbreviated transcription (Latin):
intenebris eẽ ũsatũ qr scriptũ ÷ tenebre erant suꝑ abyssũ. tãquã nos abyssum
dicamꝰ dm̃. ubi tenebrȩ erant. ꝙ lux ibi ñ erat. antequã ds̃ uerbo faceret lucẽ
Sed qr ñ distingunt int̃ lucẽ qd ĩpse ds. & lucẽ quã fecit ds̃. Ideo putant eẽ c̃sequed
ut uitenebris ipse fuerit antequã facer et lucẽ cũ tenebrȩ eñt suꝑabissũ. ante¬
quã diceret fiat lux & facta : lux. Sic̃ innouotestam̃to utrũq de illo dr̃ siã¬
quadã quȩ ñnisi ꝑ illã fieri potest. Hoc mͦ ibi dr̃. tu inluminabis lucernã meã.
dix̃ ds fiat lux & facta ÷ lux. quã ñfecisset. nisi lucifica lux. qd̾ : ds̃. Sic̃ eni sibi
bonũ cupiens. cũ ipso fruat᷑ omis uoluntas bona. Nulliꝰ maliĩ timenꝰ cũ i pso
deserat᷑ om̃is uoluntas mala qr nec auget eũ qͥesꝰ donobeatꝰ ÷ nec terret eũ

Expanded text:
in tenebris esse uersatum, quia scriptum est: tenebrae erant super abyssum, tamquam nos abyssum in tenebris esse uersatum, quia scriptum est: tenebrae erant super abyssum, tamquam nos abyssum dicamus deum, ubi tenebrae erant, quia lux ibi non erat, antequam deus uerbo faceret lucem ? sed quia non distingunt inter lucem, quod est ipse deus, et lucem, quam fecit deus, ideo putant esse consequens, ut in tenebris ipse fuerit. antequam faceret lucem, cum tenebrae essent super abyssum, antequam diceret: fiat lux, et facta est lux. sicquadam, quae non nisi per illam fieri potest, hoc modo ibi dicitur: tu inluminabis lucernam meam, dixit deus: fiat lux, et facta est lux; quam non fecisset nisi lucifica lux, quod est deus. Sicut enimbonum cupiens, cum ipso fruatur omnis uoluntas bona, nullius malum timens, cum ipso deseratur omnis uoluntas mala, quia nec auget eum, qui eius dono beatus est, nec terret eum,
Abbreviated transcription (Latin):
sedetiã istã corporalẽ fẽt. ñ ad quã ꝓhibiat accederẽ malos. sed quã fec̃ orir
suꝑbonos & malos. Cũ gͦeent tenebrȩ suꝑ abyssũ. ille qͥ erat lux dix̃ fiat
ipsos tunc sp̃s racionabiles ds̃fecerit. ancorporalẽ quandã lucẽ. reniota &iã¬
ipsã ab aspectib nr̃is in sublimib huiꝰ mundilocis int̃ studiosos diuinarũ
scripturart c̃ cordit disputatur. Quarto enĩdie fecit ista c̃spicua lumina¬
riaceli quęrurs utrũ sinull cũ sua luce facta sint. anexilla quȩ iã facta
erat qͦdãmꝰ accensa sint. simplicit quȩrit᷑. Quelibet sane lux facta sit. quan

Expanded text:
sed etiam istam corporalem fecit, non ad quam prohibeat accedere malos, sed quam facit oriri super bonos et malos. Cum ergo essent tenebrae super abyssum, ille, qui erat lux, dixit: fiat ipsos tunc spiritus rationales Deus fecerit, an corporalem quamdam lucem, remotam etiam ab aspectibus nostris in sublimibus hujus mundi locis, inter studiosos divinarum Scripturarum concorditer disputatur. Quarto enim die fecit ista conspicua coeli luminaria. Quae rursus utrum simul cum sua luce facta sint, an ex illa quae jam facta erat, quodam modo accensa sint, similiter quaeritur. Quaelibet sane lux facta sit, quan
Abbreviated transcription (Latin):
tium c̃scientia c̃seruantur. fide ꝑdilectionẽ operante cõplentur: illa uͦquȩ in
ꝓmittente significationiuersata st̃. reb redditis transierunt. Ita & ipsa non
soluta sed adimpleta sunt : qr ea ñ irrita nec fallacia xp̃s ostendit. cũ id qd eoꝵ sig¬
occides qđ non c̃trario redarguit. sed magis firmauit᷑ : cũ & abira & ac̃uicio
reuocauit. Quȩdã uͦ soluit quȩ ꝓpͥa uidebantur legis hebreoꝵ. sicuti ÷ ocu¬
lũ ꝓoculo dentẽ ꝓdente. qđ uidetur pocius abstulisse. quã c̃firmasse cũ ait.
go aũt dicouob ñ resistere malo. sesiquis te ꝑcusserit indexterã p̃be illi et

Expanded text:
te conscientia conservantur, fide per dilectionem operante complentur : illa vero quae in promittente significatione versata sunt, rebus redditis transierunt. Ita et ipsa non soluta, sed adimpleta sunt; quia ea non irrita, nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum sigoccides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebraeorum, sicuti est: oculum pro oculo. dentem pro dente. quod uidetur potius abstulisse quam confirmasse. cum ait: ego autem dico uobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam t
Abbreviated transcription (Latin):
Et tãquã quẽrere tur quare huius rei potius habeat concupiscentiã: multo enĩ
magis optimũ inquit. Cur ergo eduob compellitur : quia est manendi necẽssitas.
Qũa ita subiecit manere incarne necessariũ ꝓpt̃ uos. Ulbi aut̃ neq prescripto
fidei neq ipsius sermonis contextu ambiguitas explicari potest. nihil ob est se¬
cundũ quã lib& earũ quȩ ostendunt᷑ sententiã distingere. uelutiẽ. illa adco¬
rinthios. Hasergo ꝓmissiones habentes carissimi : mundemꝰ nos ab om̃i coinquir

Expanded text:
et tamquam quaereretur, quare huius rei potius habeat concupiscentiam: multo enim magis optimum, inquit. cur ergo e duobus ©ompeUitur? quia est manendi necessitas, quam ita subiecit: manere ia carne necessarium propter uos. ubi autem neque praescripto fidei neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest». nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur sententiam distinguere. ueluti est illa ad Corinthios: has ergo promissiones habentes, carissimi, mundemus nos ab omni inquinatione
Abbreviated transcription (Latin):
uisticis usꝙ adquandã inesfabilit sũ auissimã saturitatẽ quã iusta plermato¬
ne opoutet esurir acsitir ÷ quã diui ꝑfidẽ ambulamꝰ ñ ꝑspecis. quaꝓprt hiri¬
nis abtio seruiens fidei seruienti do refrenat om̃s mortales delee let ones
oeas cohercet adnaturale modũ meliora inferiorib ordinata elilec tione
ꝓ ponen: sieni nibil delectaret in licitũ nemopeccaret. Peceat gͦq delesla

Expanded text:
sta peregrinatione oportet esuriri ac sitiri, quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem. Quapropter hominis actio seruiens fidei seruienti deo refrenat omnes mortales delectationes et eas cohercet ad naturalem modum meliora inferioribus ordinata dilectione praeponens. si enim nihil delectaret inlicitum, nemo peccaret. peccat ergo, qui delecta
Abbreviated transcription (Latin):
fuer̃. in ipsis enĩ tẽporalib & carnalib uotis atq signis. quã uis quomodo sp̃alit̃¬

Expanded text:
fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quafuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, qua
Abbreviated transcription (Latin):
tur : id tam̃ insitũ habebant qđ tali seruitute uniom̃ium quẽ ñ uide¬
bant placerent dõ Qũã custodiam tãq sub pedagogo paruulorũ fuisse
scribit apłs. Et ideo qui talib signis ꝑtinaciter in heserunt. contẽpnentẽ
ista dñin cũiã tẽpus reue lationis eorũ ueniss& ferre ñ potuer̃. atq inde calũni¬
as qđ sabbato curar& molitis principes eoꝵ. populusq signis illis tamquã reb¬
astrictus non credebat dm̃ ẽẽ ł ado uenisse. qui ea sicut auidȩis obseruabant᷑
noll& ad tendere. Sed qui credider̃ ex quib: facta est. prima ȩcła ierosolimi¬
tana. siatis ostender̃ quanta utilitas fuerit eo modo sub pedagogo custo diri
na quȩ tẽporalit̃ imposita erant seruientib ad unius dĩ cultũ quife
celũ & terrã opinionẽ obseruantiũ religarent. Nãq illiquia ꝓximi sp̃ãlib:

Expanded text:
tur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidetur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista deum, cum iam tempus reuelationis eorum uenisset, ferre non potuerunt atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eoadstrictus, non credebat Deum esse, vel a Deo venisse, qui ea sicut a Judaeis observabantur, nollet attendere. Sed qui crediderunt, ex quibus facta est prima Ecclesia Jerosolymitana, satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa quae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram, opinionem observantium religarent. Namque illi quia proximi spiritualibus
Abbreviated transcription (Latin):
carni subicit᷑ se quendo litterã. Qui enĩ se quit᷑ litterã: trans lata uerba sic̃
ꝓpria tena. Neque illud qđ ꝓprio uerbo significat᷑ refert adaliã significati¬
onem sedsisabbatũ audierit uerbi grã: non intellegit nisi unum diemde septẽ
qui continuo uolumine rep& untur. Et cum audierit sacrificiũ ñ excedit
cogitatione illud qđ fieri de uictinuis peccorũ terrenisq fructib sol&. Eademũ
ẽ miserabilis animȩ seruitꝰ signa ꝓreb accipere. & supra creaturã corporẽa
oculũ mentis adhauriendũ ȩ t̃nũ lum̃ leuare non posse. Que tam̃ seruitꝰ.
in uideę popło longe aceterarũ gentiũ more distabat. quando quidẽ reb
tẽporalib ita sub iugati erant. ut unus eis in om̃ib: cominendaretur ds̃:
Et quãꝙ signa rerũ spiritaliũ ꝓ ipsis reb obseruarent nescientes qͦ referrer¬

Expanded text:
carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, translata verba sicut carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, translata verba sicut propria tenet, neque illud qonem, sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nescientes quo referren
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ urãm iuro głam. Qiua in greco uox iurantis manifestaẽ sine ambi¬
guo sono. Rarissime igit᷑ & difficillime inueniri potest ambiguitas
in ꝓpriis uerbis quantũ ad libros diuinarũ scripturarũ spectat. qũa
ñ aut circũ stantia ipsasermonis. qua cognocitur scriptorũ intentio.
aut itrrp̃tũ collatio. aut p̃cedentis linꝰguę soluat inspectio. Sed
uerborũ trans latorũ ambiguitates. de quͦib de inceps loquendũ ẽ.
non mediocriorẽ curã industriãq desiderant. Nam in principio cauendũẽ
ne siguratam loquutionẽ ad lytterã accipias. ad hoc ꝑtinet enĩ qđ ait
apłs. Ei ttera occidit. sp̃s aut̃ i uificat. Cũ enĩ sigurate dictũ. sic accipit᷑
quasi ꝓ priȩ dictũ sit. carnalit̃ sapit᷑. Neq ulla mors animȩ c̃gruentius
apellat᷑. quã cũ id & iam qđ in ea bestiis ante cellit. hocẽ intelle gentia

Expanded text:
per uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiper uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iurantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis linguae soluat inspectio. uerborum translatorum ambiguitates, de quibus deinceps loquendum est, non mediocrem curam industriamque desne figuratam locutionem ad litteram accipias. Ad hoc enim pertivificat . Cum enim figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia