comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atq magnoꝵ unus fons dictus est
ꝑ om̃s disꝑtitiones ascendens de terra.
& irrigans omnẽ faciem terrȩ. siue
etiam quod est credibilius quia non
ait. unus fons ascendebat de terra.
sed ait. fons autẽ ascendebat. pro
numero plurali posuit singularem:
ut sic intelligamus fontes multos
ꝑ uniuersam terram loca uł regiones
ꝓprias irrigantes. sicut dicitur miles
&. multi intelliguntur. sicut dicta ẽ
locusta & rana in plagis quib egyptii
ꝑcussi sunt. cum esset innumerabilis
locustarum numerus & ranarum. ia
non diutius laboremus sed illud etiã
atq etiam consideremus. utrum nob̃
possit ꝑ om̃ia constare sententia. qua
dicebamus aliter oꝑatum dm̃ om̃s
creaturas prima conditione. a quib
oꝑib in die septimo requieuit: alit̃
ista eoꝵ amministratione qua usq
nunc oꝑatur: idest tunc om̃ia simul
sine ullis temporaliũ morarum in¬
teruallis. nunc autẽ ꝑ tempoꝵ mo¬
ras: quib uidemus sydera moueri

Expanded text:
atque parvorum unus fons dictus est, atque parvorum unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, unus fons ascendebat de terra, sed ait, fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut sic intelligamus fontes multos per universam terram, loca, vel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicut dicta est locusta et rana in plagis quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis locustarum numerus et ranarum, jam non diutius laboremus. » Cum ergo atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter naturȩ unitatẽ eumq ꝑ in¬
numerabiles uias antroꝵ atq ri¬
marum ascendentem de terra. &
ubiq disꝑtitis quasi crinib irri¬
gantem omnem faciem terrȩ non
eQauaspecie aut maris aut stagni.
sed sicut uidemus ire aquas ꝑ alueos
fluminum flexusq riuoꝵ. ꝙ eoꝵ
excessu uicina ꝑfundere: quis non
accipiat. nisi qui contentioso sp̃u la¬
borat: Potest quippe etiam ita dicta
intelligi om̃is terrȩ facies irrigata:
qũeadmodum dicitur om̃is uestis
facies colorata. etiam si non conti
nuatim sed maculatim fiat: preser¬
tim quia tunc in nouitate terrarũ
& si non om̃ia plura tamen plana
fuisse credibile est: quo latius possen
erumpentia fluenta disꝑgi atq di¬
stendi. Quaꝓpter de istius fontis¬
magnitudine uł multitudine. qui
siue unam habuit aliunde cruptio¬
nem. siue ꝓpter aliquam in terrȩ occul¬
tis sinib unitatẽ unde om̃s aquȩ suꝑ
terrã scatent. omniũ fontiũ paruorũ

Expanded text:
propter naturae unitatem eumque per inpropter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atqmarum ascendentem de terra, et ubique dispertitis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non continua specie tanquam maris aut stagni, sed sicut videmus ire aquas per alveos fluminum flexusque rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis non accipiat nisi qui contentioso spiritu laborat? Potest quippe etiam ita dicta intelligi omnis terrae facies irrigata, quemadmodum dicitur omnis vestis facie colorata, etiamsi non conuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quamagnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum
Abbreviated transcription (Latin):
as redit. Aut si iste nescio cuius
ignotȩ ac longinquȩ partis mun¬
di. aquis &. pruinis hiemalibus.
anniuersaria creditur incrementa
colligere: quid de occeam alternis
estib. quid de quibusdam litoribus
quȩ late nudantur fluctib uicissiq
operiuntur dici potest: ut omittã
quod de quorunda fontium mira
uicissitudine phibetur. certo annoꝵ
interuallo sic eos inundare. ut tot̾a
illam regionem rigent: cui alio tem¬
pore uix ex altis puteis ad potandũ
sufficientẽ prębent aqũa: Cur sit gͦ
incredibile. si ex uno abyssi capite
alterna inundatione fluente ac re¬
fluente: tunc uniuersa terra rigata
est: Quod si ipsius abyssi magni¬
tudinem ea parte excepta quod
mare dicitur. &. euidenti amplitu¬
dine atq a maris fluctib terras
ambit. in ea sola parte qua recon¬
ditis sinib terra continet. unde
se om̃s fontes amnesq diuersis tra¬
ctib uenisq distribuunt. & suis qui¬
busq locis erumpunt. fontem uo¬

Expanded text:
as redit. aut si iste nescio cuius as redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uo
Abbreviated transcription (Latin):
bat de terra & irrigabat omnem
faciem terrȩ non impossibile uide¬
atur: si ea quȩ diximus impossibi¬
lia ciuiquam uidentur: querat ipse
aliud. quo tamen uerar ista scri¬
ptura monstretur: quȩ ꝓculdubio
uerax est. etiam si non monstretur.
Nam si argumentari uoluerit. qͦ
eam falsam ẽẽ coniuncat: aut ipse
nulla uera de creaturarum condi¬
tione atq amministratione dictu¬
rus est: aut si uera dixerit. istã non
intelligendo falsam putabit: uelut
si contendat ideo non potuisse
uno quantolibet fonte omnem fa-¬
ciem terrȩ rigari. quia si montes ñ
rigabat non omnem faciem terrȩ
rigabat. Si autẽ etiam montes ri¬
gabat: non erat iam irrigatio uel¬
imꝑtitio saginȩ. sed diluuii in unda¬
tio. Quod si terra inundata erat: to¬
tum mare erat: & non discreta erat
arida. Cui respondetur. quia hoc
uicib tempoꝵ posset. sicut certo
tempore ꝑ plana egypti nilus re¬
stagnat: & alio tempore ad ripas su¬

Expanded text:
bat de terra et inrigabat omnem bat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas su
Abbreviated transcription (Latin):
ram rigantis. sed memorabiles solos
illos quatuor fluiuos emittentis.
plantasse paradysum ubi hominẽ
quem fecerat collocaret: Quia enĩ
non om̃ia scripta sunt. qũeadmo¬
dum post illam primã conditionẽ¬
rerum tempora cucurrerint. seq se¬
cutȩ sint amministrationes creatu¬
rarum. quȩ primitus factȩ illoq¬
tum satis nidicauit sp̃s. qui in erat
scribenti ea quȩ non solum ad fa¬
ctarum rerum notitiam. sed etiã
ad futurarum prȩfigurationem
ualerent: nescientes coniectamus
quid fieri potuerit. quod ille ñ
nesciens prȩtermisit. tantũ id co¬
nantes ꝓ modulo nr̃o quantũ
adiuuamur efficere. ne aliqua
absurditas. uł repugnantia pu¬
tetur esse in scripturis scĩs. quȩ opi¬
nionem lectoris offendat: & dum
existimat fieri non potuisse quȩ fa¬
cta eẽ scriptura cõmemorat. uł resi¬
liat ã fide. uł non accedat ad fidẽ.
Proinde cum de isto fonte quȩrimꝰ.
quomͦ id quod dictum est ascende.¬

Expanded text:
ram rigantis, sed memorabiles quattuor ram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoqutum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascende
Abbreviated transcription (Latin):
illa quȩ in ea principaliter condide¬
rat. accepto humoris aduitorio iam
generum diuersitate. etiam diuersis
postea plantato paradiso repressisse
illum fontẽ. multisq fontibus sicut
etiam nunc uidemus impleuisse ter¬
ram: de paradysi autẽ uno fonte qua¬
& terra cȩtera creaturarũ suarũ ple-¬
na generib congruos numeros suo¬
rum tempoꝵ agentib fontes etiam
suos haberet ac fluiuos: & paradysus
loco electiore plantatus est quatuor
illa flumina ex capite sui fontis emut¬
teret: aut ex ipso uno fonte paradisi
muldo largius exundante prius
totam rigasse terram. atq ad pari¬
enda ꝑ tempoꝵ numeros genera
quȩ in ea sine interuallis tempoꝵ
creauerat fecundasse: ac postea re¬
pressisse in eoloco aquarum irru¬
ptionem uastissimam ut de diuer¬
sis ꝑ omnem terram capitib flumi¬
num ac fontium iam manarent:
ac deinde in regione illius fontis¬
illius fontis non iam uniuersam ter¬

Expanded text:
ea, quae in illa principaliter condideea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam generum diuersitate etiam diuersis postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte qua terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam ter
Abbreviated transcription (Latin):
facies terrȩ. fortassis ergo peccatum
hominum hanc etiam pęnam cõme¬
ruit: ut tanta illius fontis repressa las¬
gitas. facillimã terris auferret fecun¬
ditatem: ut incolentium augeretur
labor. Posset hoc quauis nulla id scri¬
ptura narrauerit affirmare humand
suspicio: nisi illud occurreret. quod
peccatum hominum cui pęna labo¬
ris imposita est. post paradysi deliti¬
as extitit. Paradysus autẽ habebat
ꝑ grandem fontem suum. de quo pꝰt
diligentius loco suo loquendum est:
ex cuius uno capite quatuor magna
fiumina & nota gentib manare nar¬
rantur. Ubi ergo erat iste fons aut
ista flumina: quando ille unus ma¬
ximus ascendebat de terra & irriga¬
bat omnem faciem terrȩ: Certe enĩ
tunc gyon qui dicitur nilus. unus
ex illis quatuor rigabat ȩgyptum
quando fons ascendebat de terra:
& non egyptum tantum. sed omnẽ
faciem terrȩ satiabat. An primo dm̃
uoluisse credendum est. uno fonte
maximo rigare omnem terram: ut

Expanded text:
facies terrae. fortassis ergo peccatum facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut
Abbreviated transcription (Latin):
cum fecit ds om̃ia simul: unde eti¬
am tempora inciperent. Quod ergo
sequitur. fons autẽ ascendebat de
terra. & irrigabat omnem faciem
terrȩ: hinc iam quantum arbitror in¬
timatur. quȩ fiant scłm interualla
tempoꝵ: ex illa prima conditione cre¬
aturarum. ubi facta sunt om̃ia simul.
Et recte cȩpit abeo elemento ex quo
cuncta genera nascuntur. uł animali¬
um ł herbarum uel lignoꝵ: ut agant
temporales numeros suos. naturis ꝓ¬
priis distributos. Om̃ia quippe semi¬
ro. siue unde om̃ia frutecta gignunt᷑.
humida sunt. ꝙ. ex humore concresc̃t.
Insunt enim illis efficacissimi numeri.
trahentes secum sequaces potentias
ex illis ꝑfectis oꝑib d̃i a quib in die
septimo requieuit. Ueruntam̃ qͥs iste
sit fons ad irrigandam faciem om̃is
terrȩ idoneus: merito quęxit᷑. Si enĩ
fuit. &. obstructus est uł siccatus. cau¬
sa querenda est. Nunc enim uidemꝰ
nullum esse fontẽ: quo irrigetur oĩs

Expanded text:
cum fecit omnia simul, unde eticum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primoro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis
Abbreviated transcription (Latin):
tantum posset aduiuare pluuia. qͣn¬
tum fons irrigans terramͦ Uerũ
& si aliquid minus: minora illa fortas¬
se: non tamen nulla nascerentur.
An hic etiam more suo scriptura
tanquam infirmis infirmiter loqui¬
tur: & tamen innuit aliquid. quod
intelligat qui ualuerit: Nimirum
enim sicut isto die paulo suꝑius cõ¬
memorato. significauit unum diẽ
factum a do. & tunc dm̃ fecisse cęlũ
ꝙ terram cum factus est dies. ut quo¬
modo possemus cogitaremꝰ simul
om̃ia dm̃ fecisse: quamius suꝑior
sex dierum enumeratio. uelut tem¬
porum interualla ostendisse uide¬
retur: ita cum dixisset cum cęlo &
terra dm̃ fecisse omne uiride agri.
anteqũa esset suꝑ terrã. & om̃e fenũ
agri anteqũa ex ortum est: ad didit
nondum enim pluerat ds suꝑ ter¬
ram: nec erat homo qui operaret᷑ ter¬
ram. Tanquam diceret. Non ea sic
talia cum pluit: & cum oꝑantur ho¬
mines. Hȩc enim iam ꝑ moras tem¬
porum fiunt: quȩ tunc non erant

Expanded text:
tantum posset adiuuare pluuia, quantantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant,
Abbreviated transcription (Latin):
herbarum. non sine ulla oꝑa homi¬
num nascuntur ex terra: An obhoc
utrumq positum est. & quia non¬
dum pluerat suꝑ terram. &̾. quia
nondum erat homo qui oꝑaretur
terram: Ubi enim oꝑa humana ñ
est: ꝑ pluuiã ista nascuntur. Sunt
non nascuntur: nisi humana opera
accedat. Ideo nunc utrumq adiuto¬
rium necessarium est. ut cuncta na¬
scantur: cunc autẽ utrumq defuit.
ideo fecit deus hȩc potentia uerbi
sui sine pluuia: & sine opere huma¬
no. Nam etiam ipse nunc facit.
sed iam ꝑ pluuiam. & ꝑ hominum
manus: quamius neq qui plantat
sit aliquid. neq qui rigat. sed qui
incrementum dat ds. Quid est ergo
quod adiungit: fons autẽ ascende¬
bat de terra. & irrigabat omnem
suꝑficiem terrȩ: Ille quippe fons tan¬
ta largitate manans: sicut nilus
egypto posset uniuersȩ terrȩ eẽ pro
pluuia. Quid itaq pro magno
commendatum est. ante qũa plue¬
ret fecisse dm̃ illa gignentia: cum

Expanded text:
herbarum, non sine ulla opera homiherbarum, non sine ulla opera hominum nascantur ex terra. 18. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram, et quia nondum erat homo qui operaretur terram? Ubi enim opera humana non est, per pluviam ista nascuntur. Sunt non nascuntur, nisi humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessarium est, ut cuncta nascantur: tunc aut in utrumque defuit; ideo fecit Deus haec potentia Verbi sui sine pluvia, sine opere humano. Nam etiam nunc sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum
Abbreviated transcription (Latin):
difficile est: tanquam ideo ante qu̾a
exortum est fecit ds̃ fenum agri.qr
nondum pluerat suꝑ terrã.Si enĩ
post pluuiam fenum fecisset: plu¬
uia magis ex ortum. quam factũ
ab eo uideretur. Quid enim: Quod
post pluuiam exoritur. ab alio fit:
nisi ab eodem deo: Cur autẽ non
erat homo. qui oꝑaretur terram:
Nonne iam sexto die fecerat homi¬
nem: & septimo die requieuerat ab
recapitulando cõmemorat: qm̃ quan¬
do fecit ds omne uiride agri. atq
omne fenum agri. nondũ pluerat
suꝑ terram. &. nondum erat homo:
Tertio quippe die fecit ista: hominem
autẽ sexto die. Sed cum fecit ds
omne uiride atq om̃e fęnum agri.
ante quam exortum est suꝑ terram:
non solum homo non erat qui oꝑa¬
retur terram. sed nec ipsum fęnum
erat suꝑ terram: quod utiq ante
dicit factum. quam exortum. At
ideo die tertio fecit ds ista. quia
nondum erat homo qui oꝑando
terram faceret ea: quasi uero tam
multa ligna .&. tam multa genera

Expanded text:
difficile est. tamquam ideo, antequam difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretupost pluviam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem Deo? Cur autem non erat homo qui operaretur terram? Nonne jam sexto die fecerat hominem, et septimo requieverat ab recapitulando commemorat, quoniam quando fecit Deus omne viride agri, et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? Tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. Sed cum fecit Deus omne viride atque omne fenum agri antequam exortum est super terram, non solum homo non erat qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. An ideo die tertio fecit Deus ista, quia nondum erat homo qui operando terram faceret ea? Quasi vero tam multa ligna et tam multa genera
Abbreviated transcription (Latin):
quietis sui creatoris qua in se requie¬
scit ab om̃ib oꝑib sius notitiam
representans. in qua non habet ue¬
speram: benedici ꝙ. scĩficari obhoc
meruit. Unde ipsũ septenariũ nume¬
rũ sc̃o sp̃u quodãmodo dedicatum
cõmendat scriptura: & nouit ȩccłia.
Hic est ergo liber creaturȩ cęli & ter¬
rȩ. quia in principio fecit d̾s cęlum
q. terram. scd̾m materiȩ quandã ut
ita dicam formabilitatẽ: quȩ conseqͦn¬
ter uerbo eius formanda fuerat. prȩce¬
dens formationem suã non tempo¬
re. sed origine. Nam utiq cum for¬
maretur primum factus est dies:
cum factus est dies. fecit d̾s cęlum &
terram. ꝙ. omne uiride agri. ante¬
quam esset suꝑ terram: & omne fȩ
num anteqũa exoriretur. sicut tracta¬
uimus: uł siquid liquidius & congru¬
entius uideri ꝙ dici potuit aut po¬
pluerat ds suꝑ terram: & homo non
erat qui operaret᷑ terram: quo ꝑtine¬
at & quid nobis insinuet indagare

Expanded text:
quietis sui Creatoris, qua in se requiequietis sui Creatoris, qua in se requiescit ab omnibus operibus suis, notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne feagri antequam exoriretur, sicut tractavimus; vel si quid liquidius et congruentius videri et dici potuit aut popluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare
Abbreviated transcription (Latin):
quarto die luminaria & sidera creata st̃.
ut prius pars mundi suꝑior reb qͦ intra
mundũ mouent᷑ uisibilib ornaretur
Quinto aquarum natura
quia cęlo aeriq coniungit᷑. ꝓdupxit
ad dĩ uerbum indigenas suos: oĩa
scilicet natatilia & uolatilia. & hȩc
potentialiter. in numeris qui ꝑ con¬
gruos tempoꝵ motus exererentur.
Sexto. terrestria similiter animalia.
tanqũa ex ultimo elemento mundi
ultima: nichilominus potentialiter:
quoꝵ numeros ꝑ tempus postea ui¬
sibiliter explicaret. Hunc omnem
ordinem creaturȩ ordinatȩ dies ille
cognouit: & ꝑ hanc cognitionem
sexies quodamodo pręsentatus. tan¬
qũa sex dies ex̾ibuit. cum sir unus
dies: ea quȩ facta sunt in creatore
primitus. & in ipsis se consequenter
agnoscens. nec in ipsis remanens. sed
ad cdi referens dilectionem: uesperã
ꝙ mane & meridiem omnib prȩ¬
buit: non ꝑ moras temporum. sed
ꝓpter ordinem conditoꝵ. Postremo

Expanded text:
quarto die luminaria et sidera creata sunt, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis conseagnoscens, nec in ipsis remanens, sed ad Dei referens dilectionem, vesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit; non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. Postremo,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt om̃ia: quȩ siue cęli & terrȩ no¬
mine significata sit. quȩ in princi¬
pio fecit ds. ante illum unũ diem¬
quem condidit: & propterea ĩa sic
appellata. quia inde facta sunt cęlũ
& terra. siue nomine derrȩ inuisibi¬
lis & in compositȩ atq abyssi tene¬
brosȩ: iam in primo libro tractatũ
est. In his uero quȩ iam ex informi¬
tate formata sunt. euidentiusq ap¬
pellantur creata uł formata. uł facta.
uł condita. primum factus est dies.
Oportebat enim ut primatũ crea¬
turam ꝑ creatorem. non creatorem
ꝑ creaturam posset cognoscere. Scdo.
firmamentũ: unde corporeus inci¬
pit mundus. Tertio. species maris
ꝙ terrȩ: atq in terra potentialiter
ut ita dicam natura herbarum
atq lignoꝵ. Sic enim terra ad
uerbum di ea ꝓduxit. ante quam
exorta essent: accipiens om̃s nume¬
ros eoꝵ quos ꝑ tempora exereret
scdm genus suum. deinde postea¬
qũã hec uelut habitatio rerũ conditaẽ.

Expanded text:
sunt omnia. quae siue caeli et terrae nosunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante quem condidit, propterea jam sic appellata, quia inde facta sunt coelum et terra; sive nomine terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, ut jam in primo libro tractatum est. 14. In his vero quae jam ex informitate formata sunt, evidentiusque appellantur creata, vel facta, vel condita, primum factus est dies. Oportebat enim ut primatum creaturam per Creatorem, non Creatorem per creaturam posset agnoscere. Secundo, firmamentum unde corporeus incipit mundus. Tertio, species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. Sic enim terra ad Dei verbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum quos per tempora exsereret secundum suum genus. Deinde, posteaquam haec velut habitatio rerum condita est,
Abbreviated transcription (Latin):
turȩ motus ex alio in aliud consequen¬
tib reb. scđm ordinationẽ ammini¬
strantis dĩ cuncta quȩ creauit. Quap¬
pter cum prima conditionem creatu¬
rarum cogitamus. a quib oꝑibus
suis ds in die septimo requieuit. nec
illos dies sicut istos solares. nec ipsã
oꝑationem ita cogitare debemus.
qũeadmodum nunc aliquid d̾s̃ oꝑa¬
tur in tempore. sed qu̾eadmodum
oꝑatus est unde inciperent tẽpora.
qũ eadmodũ operatꝰ est om̃ia simul.
prȩstans eis etiã ordinẽ. non urter¬
uallis temporũ. sed conexione causa¬
rũ. ut ea quȩ simul facta sunt. se¬
nario quoq illius diei numero
presentato. ꝑficerent᷑. Non itaq
temporali sed causali ordine prius
facta est informis formabilisq ma¬
teries. &. spiritalis & corporalis de
qua fieret quod faciendum esset:
cum & iꝑsa priusquam instituta est
non fuit. nec instituta est. nisi ab illo
utiq summo deo & uero. ex quo

Expanded text:
turae motus ex alio in aliud consequenturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia quȩ nascunt᷑. Quis enĩ alius
etiã nunc ista creat: nisi qui usq nẽ
oꝑatur. Sed creat hȩc modo ex his
quȩ iam sunt: tunc autẽ ab illo cum
om̃ino nulla essent creata sunt. cũ
factus est dies ille. qui etiam ipse om̃i¬
no non erat: spiritalis uidelicet atq
intellectualis creatura. Factȩ itaq crea¬
turȩ motib. cȩperunt currere tempo¬
ra. Unde ante creaturã frustra tempo¬
ra requiruntur: quasi possint inueniri
ante creaturam tempora. Motus enĩ
si nullus esset. uł spiritalis. uel corpo.¬
ralis creaturȩ. quo ꝑ presens prȩteritis
futura succederent: nullum esser dem¬
pus om̃ino. Moueri aut̃e creatura
non utiq posset: si non esset. Potius gͦ
tempus a creatura: qu̾a creatura cȩ¬
pit a tempore. Utrumq autẽ ex do.
Ex ipso enim ꝙ ꝑ ipsum: ꝙ. in ipso st̃
om̃ia. Nec sic accipiat᷑ quod dictũ
est. tempus a creatura cȩpit. quasi
tempus creatura non sit: cum sit crea¬

Expanded text:
omnia, quae nascuntur. quis enim alius omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit crea
Abbreviated transcription (Latin):
scdm quã ds iam illis reb senaria ꝑfecti¬
one consũmatis usq modo oꝑatur.
Causaliter ergo tunc dictum est ꝓdu¬
xisse terram herbam & lignum: id est
ꝓducendi accepisse uirtutẽ. In ea quip¬
pe iam tanquam in radicibus ut ita
dixerim tempoꝵ facta erant: quȩ ꝑ
tempora futura erant. Nam utiq
postea plantauit ds paradisum
iuxta orientem: & eiecit ibi de t̾ra
omne lignum speciosum ad aspectũ.
& bonum ad escam. nec tamen dicen¬
dum est. eum aliquid tunc addidisse
creaturȩ quod antea non fecerat: qͦd
uelut illi ꝑfectioni qua om̃ia bona
ualde sexto die consũmauit. post eẽt
addendum. Sed quia iam om̃s naturȩ
fruticum atq lignoꝵ in prima con¬
ditione factȩ fuerant. a qua conditi¬
one ds requieuit. mouens deinde
amministransq ꝑ temporales cursus
illa ipsa quȩ condidit & a quibus
conditis requieuit: non solum tunc
plantauit paradisum. sed etiã nunc

Expanded text:
secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectisecundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam.. nec tamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc
Abbreviated transcription (Latin):
terram. & anteqũa exorirentur. qͥsi
eis aliud fuerit fieri cũ cęlo ꝙ terra.
quando factus est dies ille inusita¬
tus atq in cognitus nobis. qũe¬
d̾s primum fecit: aliud autẽ exoriri
iam suꝑ terram. quod non fit nisi ꝑ
hos dies quos circuitus solis facit.
ꝑtempoꝵ moras. suo cuiq generi ac¬
cõmodatas: Quod si ita est: diesq
illa societas atq unitas suꝑ cęlesti¬
um angłoꝵ atq uirtutũ est: ꝓcul
dubio longe aliter nota ẽ angelie,
creatura dĩ. aliter nobis: excepto qd̃
eam in uerbo di nouerunt ꝑ quod
facta sunt om̃ia. etiam in seipsa dico
longe aliter eis notam eẽ qũa nobis.
Illis enim primordialiter ut ita di¬
cam. uł originaliter sicut eam d̃s
primitus condidit: & post eam con-¬
ditionem a suis oꝑib requieuit. non
condendo aliquid amplius: nobis au¬
tem scdm rerũ aute conditarũ aminin¬
strationem. iam ꝑ diuisiones tempoꝵ.

Expanded text:
terram et antequam exorerentur? quasi terram et antequam exorerentur? quasi eis aliud fuerit fieri cum caelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum deus fecit, aliud autem exoriri iam super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi adcommodatas? quod si ita est diesque ille societas atque unitas supercaelestium angelorum atque uirtutum est, procul dubio longe aliter nota est angelis creatura dei, aliter nobis; excepto, quod eam in uerbo dei nouerunt, per quod facta sunt omnia, etiam in se ipsa dico longe aliter eis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam. uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem iam per ordines temporum,
Abbreviated transcription (Latin):
cuiq generi distributas. Num etgo
semina tunc facta sunt cum factus
est dies. & in ipsis erat omne uiride
agri.&. omne fęnum: nondum ea spe.¬
cie qua sunt suꝑ terram iam exorta :
sed ex ea ui qua sunt in rationibus
seminum: Ergo: semina primum ter¬
uł feni. seminans semen scđm genus.
ꝙͣ scdm similitudinẽ: &. lignum fru¬
ctuosum faciens fructum: cuius semen
enim uerbis magis apparet semina
ẽẽ orta ex herbis & lignis: non autẽ
illa ex seminib sed ex terra. prȩsert̃ĩ
quia & ipsa uerba dĩ sic se habent. Non
enim ait. germinent semina in t̾ra
herbam fęni. & lignum fructuosũ:
sed ait. germinet semina in terra
herbam feni seminans semen: ut se¬
men ex herba. non herbam insinu¬
aret ex semine. Et sic est factum. Et
produxit terra: id est prius sic est fa¬
ctum in cognitione diei illius: ꝙ̃ pro¬
duxit terra iam ut hoc fieret etiam
in ipsa creatura quȩ condita est.
Quomͦ ergo anteqũa essent super

Expanded text:
cuique generi distributas? num ergo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? semina ergo primum teruel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen am. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra, id est: prius sic est factum in cognitione illius diei, et produxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. Quomodo ergo, antequam essent super
Abbreviated transcription (Latin):
Si ergo cum factus est. non utiq ante¬
quam fieret dies: ac ꝑ hoc non in uer¬
bo quod patri coȩternum ẽ. anteqũa
dies. antequam om̃ino aliquid fieret.
sed cum factus est dies. Nam illa quȩ
in uerbo dĩ ante omnẽ creaturã sunt:
Hȩc autẽ facta sunt cũ factus est dies.
sicut scripturȩ uerba declarant: sed
tamen anteqũa essent suꝑ terram.
& anteqũa exorirentur. quod de u¬
ridib & fȩno agri dictum est. Ubig
An in ipsa terra causaliter & raciona¬
biliter. sicut in seminib iam sunt oĩa
antequam euoluant quoda modo.
atq explicent incrementa ꝙ species
suas. ꝑ numeros tempoꝵ: Sed ista
semina quȩ uidemus ĩa suꝑ terram:
iam exorta sunt. An non erant supra
terram. sed infra terram: &. ideo ante¬
quam exorta sunt facta sunt: quia
tunc exorta sunt cum semina germi¬
narunt. & accessu incrementoꝵ i
auras eruperunt: quod ꝑ moras
temporum nunc fieri uidemus. suo

Expanded text:
si ergo cum factus est dies, non utique antesi ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies, ac per hoc non in uerbo, quod patri coaeternum est, antequam dies, antequam omnino aliquid fieret, sed cum factus est dies. nam illa, quae in uerbo dei ante omnem creaturam sunt, aec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incrementa et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum in auras eruperunt, quod per moras temporum nunc fieri uidemus suo
Abbreviated transcription (Latin):
ctus est dies. fecit ds cȩlum & terrã.
suꝑ terrã: & omne fenũ agri anteqũa
exortũ est. Quid ẽ hoc : Nonne quȩ¬
rendum est ubi ea fecerit. antequã
essent suꝑ terram . & anteqũa ex orta
sunt: Quis enĩ non ꝓcliuius cre¬
deret tunc ea dm̃ fecisse cum exor¬
ta sunt. non anteqũa exorta sunt:
nisi ammoneret᷑ hoc diuino eloqͥo
ista dm̃ ante fecisse qũa ex orirent᷑:
ut si ubi facta sunt inuenire ñ posit.
credat tamen ante facta. qũa exorta.
quis quis huic scripturȩ pie credit.
impie quippe non credit. Quid ergo di¬
cemus: An quod non nulli putauert̃:
in ipso uerbo di facta om̃ĩa. antequã
exorirentur in terra:. Sed si hoc modo
facta sunt: non cum factus ẽ dies. sed
anteꝙͣ fieret dies facta s̃t. Aꝑte autem
scriptura dicit: cum factus ẽ dies.
fecit ds cęlum ꝙ terram. & omne ui¬
ride agri. antequ̾a esset suꝑ terrã: ꝙ
omne fenum agri antequ̾a exoriret᷑.

Expanded text:
ctus est dies, fecit Deus coelum et terram, ctus est dies, fecit Deus coelum et terram, super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est? Quid est hoc? Nonne quaerendum est ubi ea fecerit, antequam essent super terram, et antequam exorta sunt? Quis enim non proclivius crederet, tunc ea Deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc divino eloquio, ista Deum fecisse antequam exorirentur, ut si ubi facta sint, invenire non possit, credat tamen ante facta quam exorta, quisquis huic Scripturae pie credit; impie quippe non credit. 8. Quid ergo dicemus? An quod nonnulli putaverunt, in ipso Verbo Dei facta omnia, antequam exorirentur in terra? Sed si hoc modo facta sunt, non cum factus est dies, sed antequam fieret dies, facta sunt: aperte autem Scriptura dicit, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur.
Abbreviated transcription (Latin):
istum solarem diem dm̃ dixisse. ut
terra produceret. Ita iam non ex alio
sc̃ȩ scripturȩ libro ꝓfertur testimo¬
nium quod omĩa simul ds creauerit:
sed uicina testificatio paginȩ conseqͥn¬
tis. ex hac re nos ammonet dicens.
cum factus est dies. fecit ds̃ cęlum et
terram. & omne uiride agri: ut istum
diem septies intelligas repetitum. ut
fierent septem dies. & cum audis tẽ
facta omĩa. cum factus est dies. illã
senariam uł septenariam repetitionẽ.
sine interuallis morarum spatioꝵq
temporalium factam. si possis appre¬
hendas. si autẽ nondum possis. hȩc
relinquaᷤᷤ conspicienda ualentib. tu
autẽ cum scriptura non deserente
infirmitatem tuam. ꝙͣ materno in¬
cessu tecum tardius ambulante pro¬
ficias: quȩ sic loquitur ut altitudine
suꝑbos irrideat. ꝓfunditate atten¬
tos terreat: ueritate magnos pascat.
affabilitate paruulos nutriat. Quid
Nam ita sermo contexitur. Cum fa¬

Expanded text:
istum solarem diem deum dixisse, ut istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. ita iam non ex alio sanctae scripturae libro profertur testimonium, quod omnia simul deus creauerit, sed uicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic losuperbos irrideat, profunditate attentos terreat, veritate magnos pascat, affabilitate parvulos nutriat. CAPUTnam ita sermo contexitur, Cum fa
Abbreviated transcription (Latin):
cutionis modos loquendi consuetudo
poscebat: sed ait. hic est liber creaturȩ
cȩli ꝙ̃. terrȩ. cum factus est dies. fecit
ds cęlum & terrã & omne uiride agri:
tanquam illud insinuans cum factus
est dies tunc fecisse dm̃ cęlũ & terram
& omne uiride agri. Porro autẽ suꝑior
narratio factum diem primitus in¬
dicat. eumq unum diem deputat:
postquem scđm annumerat. quo
factum est firmamentũ. & tertium
quo species terrȩ marisq digestȩ sunt:
ꝙ̃. lignum atq herbam terra ꝓduxit.
An forte hoc illud est. quod in libro
suꝑiore moliebamur ostendere. simul
dm̃ fecisse om̃ia: quandoquitse narra¬
tionis illa conteatio cũ sex dierum or¬
dine creata cuncta &. consũmata me¬
morasset: nunc ad unum diem om̃ia
redigunt᷑ nomine cęli & terrę. ad¬
iuncto etiã fruticum genere. Nimi¬
rum propter quod supradiximus:
ut si fortassis ex hac nr̃a consuetudi¬
ne intelligeretur dies. corrigeret᷑ le¬
ctor: cum recoleret uiride agri ante

Expanded text:
cutionis modos loquendi consuetudo poscebat -: sed ait: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, tamquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omne uiride agri. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt et lignum atque herbam terra produxit. an forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere deum simul fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere? nimirum propter quod supra dixi, ut. si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri ante
Abbreviated transcription (Latin):
quod certum apparuerit eum sensisse
quem legimus. Si autẽ hoc latet. id
certe quod circumstantia scripturȩ
non impedit. ꝙ. cum sana fide con¬
cordat. Si autẽ  scripturȩ circuinstan¬
tia ꝑtractari ac discuti non potest:
saltem id solum quod fides sana prȩ¬
scribit. Aliud est enim quid potissimũ
scriptor senserit non dinoscere: aliud
autẽ. a pietatis regula errare. Si utrũq

Expanded text:
quod certum adparuerit eum sensisse, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a regula pietatis errare. si utrumq
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ quȩ multa posse intelligi di¬
sputasti. Cui respondeo. ad eum ip¬
quo didici non herere homini
in respondendo scđm fidem. quod
respondendum est hominib Iui
calumniari libris nr̃e salutis affi¬
ctant: ut quaĩcquid ipsi de patura
rerum ueracibus documentis demon¬
strare potuerint. ostendamus nr̃is lit¬
teris non esse contrarium: quic quid
autẽ de quibuslidet sius uoluminib.
his nrĩs litteris. id est catholicȩ fidei.
contrarium ꝓtulerint. aut aliqua
etiam facultate ostendamus. aut nul¬
la dubitatione credamus esse falsissi¬
mum: atq ita teneamus mediatorẽ
nr̃m. in quo sunt om̃s thesauri sapi¬
entiȩ atq scientiȩ absconditi. ut neq
false philosophiȩ loquacitate seduca¬
mur. neq falsȩ religionis suꝑstitione
terreamur: & cum diuinos libros le¬
gimus. in tanta multitudine ueroꝵ
intellectuum: qui de paucis uerbis
eruuntur. ꝙ sanitate catholicȩ fidei
muniuntur. id potissimum eligamꝰ.

Expanded text:
eorum, quae multa posse intellegi dieorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipquod didici non haerere hominem in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium, quidquid autem de quibuslibet suis uoluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur. et cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus,
Abbreviated transcription (Latin):
gitant: sine penns in terra reptan¬
tes: & uolaturarum auium nidos
itridentes. Periculosius autem errant
quicdam infirmi fr̃s: qui cum istos
impios de cęlestium corporum nu¬
meris. uł de quibusubet elementoꝵ
mundi huius quęstionib subtiliter
ꝙ copiose disserere audiunt. euane¬
scunt: ꝙ eos sibi cum suspirio prepo¬
nentes.ꝙ. magnos putantes. saluberri¬
mȩ pietatis libros cum fastidio repe-¬
tunt : & quos dulciter haurire debe¬
rent. uix patienter attingunt: a segetis
aspitate abhorrentes.ꝙ. spinarũ flori¬
b inhiantes. Non enim uacant ui¬
dere quam suauis est dñs: nec in sab¬
bato esuriunt atq ideo pigri sunt:
potestate a dño sabbati accepta uel¬
lere spicas: & tamdui uersare manib
contritasq purgare.donec ad ȩscam
ꝑueniant. Dicet aliquis. Quid tu
tanta tritura dissertationis huius.
quid granoꝵ exiusti: Quid euentila¬
str: cur ꝓpemodum in questionib
adhuc latent omĩa: affirma aliqͥd

Expanded text:
gitant, sine pennis in terra reptangitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium corporum numeris uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid