comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uam ĩprudenter romani deos
penates qui troiã tustodire nõ po-¬
terant sibi crediderint profuturos ii
e asylo iunõnis in troia ꝙ nemi¬
nẽ liberauit a grecis et basilicis
apłoꝵ que omnes ad se confugiẽtes
a barbaris defenderint
e generali cõsuetudine hostiũ
uictas ciuitates euertentiũ quid
cato senserit
uod in euersione urbis que asꝑe
gesta sunt de ꝯsuetudine accide¬
rit belli que uero clemẽter de potẽcia
prouenerĩt noĩs xp̃i

Expanded text:
Quam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. e asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberauit a Graecis, et basilicis apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunte generali consuetudine hostium uictas ciuitates euertentium quid Cato senseritQuod in euersione Urbis, quae aspere gesta sunt. de consuetudine acciderint belli; quae uero cle- menter, de potentia prouenerint nominis Chri
Abbreviated transcription (Latin):
Alterea romagothoꝵ
iriupcione agenciũ
sub rege halarico eque
impetu magne cla¬
dis euersa est Cuius
euersionẽ deoꝵ falso¬
⁊ũ multorũ q cultoe̾s
quos usirato nonnẽ
paganos uotamus.
in x̾anã religionem
ieferre conãtes. soli¬
to acerbius et ama¬
nus deũ ueru̾ blas¬
ꝓ hemare ceperunt
Unde ego exardestẽs
zelo domꝰ dei: aduer¬
sus ipõtũ blasphemias uel enioẽs.
libros de ciuitate dei scribe̾ instinti
Quod opus per aliquot ãnos me
tenuit: eo ꝙ alia multa inf̾tune¬
bant. que differrenon oporteratet
me prius ad soluendũ occupabant
Hoc aũt de ciuitate dei grande opꝰ.
tandem uiginti duob libris ẽ ter¬
lunt: qui res hũanas ita prosꝑori
uolunt. ut ad hoc multoꝵ deoꝵ cul¬
tũ quos paguni colere qsueuerũt.¬

Expanded text:
terea Roma Gotthorum inruptione agentium sub rege Allaricho atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabant. {hoc autem de ciuitate dei grande opus tandem uiginti duobus libris deterlunt, qui res humanas ita prosperari uolunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
e uiuersali uia m̃e liberãde
quã porphinus male queren¬
do non repperit et quã sola grã xpĩ¬
ana reserauit

Expanded text:
e uniuersali uia animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reserauit.
Abbreviated transcription (Latin):
dii. siue in celo siue in terra. sicuti
st̃. dii multi et dñi multuͥnob̾ tñ
unꝰ deꝰ pr̃ ex quo oĩaet nos in
omĩa.et nos ꝑ ipiũ. Nõ multũ
g ͦ de nomĩe disceptandũ ẽ. cũ res
ipã ita clareat. ut a strupulo du-¬
bitacioĩs aliena sit Ilidꝰ uo ꝙ nos
ex eoꝵ ĩmortaliũ btõꝵ mi̾o missos¬
eẽ angelos dicimꝰ. qͥ dei uolũ ta¬
placet: qr h ͦ mĩsteriũ nõ ꝑillos
quos dros appellant. id ẽ ĩmorta¬
les et btõs. sed ꝑ demones fieritee¬
beatos audent face : a̾ certeita ĩ¬
mortales et btõs. ut tñ demones
uonos nõ deos sablimit᷑ collocatos
et ab hũana ꝯtrectacoẽ semotos.
ꝙuis noĩs ꝯtrou̾sia uideat᷑: tam̃e¬
ita detestabileẽ nomiẽ demonũ cot hoc
modis omĩbꝰ a sanctis angelis
nos remon̾e debeamꝰ. Nũt g ͦ ita
lib̾ iste claudat  ut stiamꝰ ĩmorta¬
les et btõs qd̾lib pocent᷑. qui tñ fac¬
ti et creciti sł. medios nõ eẽ ad ĩmoꝵ¬

Expanded text:
dii, sive in coelo, sive in terra, sicuti dii, sive in coelo, sive in terra, sicuti sunt dii multi, et domini multi nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in omnia, et nos per ipsum . 3. Non multum ergo de nomine disceptandum est, cum res ipsa ita clareat, ut a scrupulo dubitationis aliena sit. Illud vero, quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus, qui Dei voluntaplacet, quia hoc ministerium non per illos quos deos appellant, id est immortales et beatos, sed per daemones fieri crebeatos audent dicere; aut certe ita immortales ac beatos, ut tamen daemones bonos, non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos: quamvis nominis controversia videatur, tameita detestabile est nomen daemonum, ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. Nunc ergo ita liber iste claudatur, ut sciamus immortales ac beatos, quodlibet vocentur, qui tamen facti et creati sunt, medios non esse ad immor
Abbreviated transcription (Latin):
dcũs est deꝯ deoꝵ: et suꝑ hos deos
rex magnꝰ. qui dcũs est rex mag¬
nꝯ suꝑ omines deos. umiptũ cũ a
nobis querit᷑ si homines dicti st̃
tales eo nomũe digni st. qui ea fru¬
ũtur bñtudine. ad quã colendo¬
deũ cupiũt homines ꝑuenieͥ qd
respondebimꝰ. nͥ nõ frustra ĩ sc̃ptu¬
ris scĩs exp̃ssius homies nuĩcupa¬
tos deos. ꝙͣ illos i̾mortales et be¬
atos. quibꝰ nos equales futuros
in resuriectõe ꝓ iitit᷑. ne scil¬
ꝑꝑ eoꝵ extellẽtiã Saliquẽ eoꝵ
nobis ꝯstitu̾e̾ deũ Winfidelis au¬
deret infirmitas. qd̾ ein hoiẽ
facile ẽ euitare᷑. Et eiudẽciꝰ dici
debuerũt homiẽs dii in ppło di̾. ut
certi ac fidentes fierent cũ eẽ dñi
suũ qui dcũs ẽ deꝰ deoꝵ ẽ qr et si ap¬
pellent᷑ dii ñnortales illi et beati
qui in celis stͣͬnon tamẽ dc̃i sũt
dii deoꝵ. idẽ dii homĩ in pplõ dei
ꝯscitutorũ. quibꝰ dcmũ est. ego dix
i dii estis. et filii excelsi om̃s. Hĩt

Expanded text:
us est deus deorum, et super hos deos rex magnus, qui dictus est rex magnus super omnes deos. Verum tamen cum a nobis quaeritur: si homines dicti sunt nto magis inmortales eo nomine digni sunt, qui ea fruuntur beatitudine, ad quam Deum colendo cupiunt homines peruenire: quid respondebimus nisi non frustra iris sanctis expressius homines nuncupatos deos, quam illos immortales et beatos, quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur; ne scil excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei, ut certi ac fidentes fierent, eum esse Deum suum, qui dictus est Deus deorum: quia, etsi appellentur dii immortales illi et beati, qui in coelis sunt; non tamen dicti sunt dii deorum, id est dii hominum in populo Dei constitutorum, quibus est s, et filii excelsi omnes. Hinc
Abbreviated transcription (Latin):
tamꝙͣ adiutores colẽ debeamꝙ. qͦs
pociꝰ ut deceptores uitare debemꝰ.
qiuos ãt bonos et id̾o nõ solũ mi¬
mortales omi eciã btõs deoꝵ noĩe
sacris et sacrificiis ꝑꝑ uitũ ut̃am

Expanded text:
tamquam adiutores colere debeamus, quos potius ut deceptores uitare debemus. Quos autem bonos et ideo non solum inmortales, uerum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter uitam
Abbreviated transcription (Latin):
roinde hic liber sicut ĩ illiꝰ
fine ꝓmisimꝰ disputacionẽ
nõdeoꝵ int̾ se quos om̃s bonos dicũt
istos int̾ deos et honũes collocant .
os malos demones. Que sine sit etĩã
platonicoꝵ siue quorũlib sentencia.
nequaꝙͣ eiꝰ est negligenda discissioͬ
ne quisꝙͣ uelut bonos demones seꝙ̃¬
medios diis quos omnes bonos cre¬
dit dũ ꝯsliari affectat et studet ot
quasi cũ eis possit eẽ pꝰ mortẽ. irieti¬
tꝯ malignoꝵ spũum deceptꝰq fallacia

Expanded text:
roinde hic liber, sicut in illius fine promisimus, disputationem non deorum inter se, quos omnes bonos dicunt;istos inter deos et homines collocant; sos malos daemones: quae sive sit etiam Platonicorum, sive quorumlibet sententia, nequaquam ejus est negligenda discussio, ne quisquam velut daemones bonos sequmedios, diis quos omnes bonos credit, dum conciliari affectat et studet, ut quasi cum eis possit esse post mortem, irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia
Abbreviated transcription (Latin):
debito defendere aduersus eos qui cõ¬
ditori eius deos suos preferũt. fili ca¬
rissime marcellie suscepi. Magnũ
opus et arduũ: sed deus adiutor nr̃
est. Nam scio quibus uirbꝰ opꝰ sit:
ut persuadeatur superbis. qnͣta sit
uirtꝰ huilitatis. Qua fit. ut omĩa
timas cucuriisse: qm̃ hoc illi in ui¬
sione monstratũ est. In septimode¬
cimo qd̾ dcm̃ est de samuele. nõ eãt
de filiis accron. dicendũ pociꝰ fuit
nõ erat filius sacerdotis. sfilios qͥp¬
pe sacerdotũ defunctis sacerdotibꝰ
succede̾ magis legitimi moris fuit.
Nã in filiis ciaron reꝑit᷑ pat̾ samu¬
elis: sed sacerdos nõ fuitͥ nec ita in
filiis ut eũ ipẽ genuerit a ard sed si¬
cut omẽs illius ipłĩ dicũtur filii is-¬
ruel. hoc opus sit incipit. Glorio

Expanded text:
qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omniaisas uictimas cucurrisse, quoniam hoc illi in uisione monstratum est. in septimo decimo, quod dictum est de Samuhel: non erat de filiis Aaron, dicendum potius fuit: non erat filius sacerdotis. filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit; nam in filiis Aaron reperitur pater Samuhelis, sed sacerdos non fuit nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israhel. Hoc opus sic incipit: Glorio
Abbreviated transcription (Latin):
est. Nam scio quibus unibꝰ opꝰ sitꝰ
ut per suadeatur superbis. qnͣta sit
uirtꝰ hũilitatis. Qua fit. ut omĩa
t̾rena cacumina temꝑali mobilitu¬
te mituncia nõ hũano usurpata fas¬
tu: sed diuina grã donata celsitudo
transtendat. Rex enĩ et conditor cuu¬
tutis huiꝰ de qua loqui ĩstituimꝰ. in¬
ruit qua dc̃ est. Deus superbis re¬
sistit: hũilib autẽ dat gram̃. Hoc u̾o
qd̃ dei est superbe quoq aĩe spũo infla¬
tus affectat: amatq sibi in laudibꝰ
dici partẽ subiectis. et debellare suꝑ¬
bos. unde eniã de terrena ciuitate q̃cũ
q dñari appetit. et si ppłi seruiãt. ip.¬
sa ei dnañdi libido dñcturͥ nõ est pre¬
tẽundũ silencio quicqͣd dic̾e sustepti hꝰ¬

Expanded text:
o quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huiruit, qua dictum est, Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Hoc vero quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat, amatque sibi in laudibus dici, Parcere subjectis, et debellare superbos Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari appetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere sus
Abbreviated transcription (Latin):
x hac nomq cristunt
ĩimici. aduersus quos defendẽ¬
da est dei ciuitas: quoꝵ tamẽ multi cor¬
recto impietatis eriore ciues ĩ ea fiuĩt
satis ydonei᷑ multi uero in eã tãtis
exardescunt ignib odioꝵ .tamq
manifestis beneficiis redemptoris
nccͣriũ eẽ arbitrẽtur. Et quia pro¬
hibentur.mala ista exoriri atq ha¬
bundare contendũt. Sequentes at
quĩq ⁊ aduersus eos loquũtur. qui
futent᷑ hec mala nec de fuisse umꝙͣ
nec defutura mortalibus. et ea nunc
magna nũc parua. locis. temporibus.
ꝑsonisq uariari: sed deoꝵ młtorũ cul¬
tũ quo eis sacrificatur propt᷑ uitã pꝯ
mortẽ futurã eẽ utilẽ disputant. hiis
oni adu̾sa̾e. refellũt᷑. Sed ne quisꝙͣ nos
aliena tantũ redarguisse . nõ autem
nr̃a asseruisse reprehenderet᷑ id agit
pars altera operis huius. que duo
mus. et in duodecĩ posteriorib re-¬
darguamꝰ aduersa. Duodecĩ ergo
libroꝵ sequẽciũ p̾mi quatuor ꝯtinẽt

Expanded text:
x hac namque existunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas: quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum, tamque manifestis beneficiis Redemptorisrium esse arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uariari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his eoni aduersariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libmus et in duodecim posterioribus redarguamus aduersa. duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent
Abbreviated transcription (Latin):
cladibꝰ genꝰ ꝯte̾ret᷑ huãnũ : qͦs alios
ꝙ̃ istos deos mũdꝰ colebat. excepto
uno ppło hebreo et quibꝯdã ex̃ ipm̃
pplm. ubicũq grã di̾na digni occultissio
atq iustissiõ dei iudicio fuerũt ueꝵi¬
eciã ne nnmiũ lõgũ fuciã: tacebo ali¬
ad romã ꝑtinet rõnũq ĩperiũ tãtũ
loqͣr : id est ad ipa̃ ꝓp̾e ciuitatẽ. et q̃¬
cũq illi t̾raꝵ uel societate ꝯuĩcte. uel
ꝯdicõne subiecte sunt q̃ sint ꝑꝑesse an

Expanded text:
cladibus genus contereretur humanum, quos alios cladibus genus contereretur humanum, quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia diuina digni occultissimo adque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate coniunctae uel condicione subiectae sunt, q
Abbreviated transcription (Latin):
de morũ malis et am¬
moꝵ. que p̃cipue ca¬
uẽda sũt. nichil deos
falsos pplõ cultori suo
quo minꝯ eoꝵ maloꝵ
agge̾ p̃m̾et᷑ subueĩ¬
re curasse. sed pociꝰ
ut maxime p̃mẽt᷑
egisse᷑. nũc de illis ma¬
lis uideo dicẽdũ q̃ sola
isti ꝑꝑeti nolũt. qͣlia
st̃ fames morb belũ
exspoliacõ captuntas trucidatõ: et si
qua similia iã ĩ p̾mo libro ꝯmẽorauim᷑.
Hec enĩ sola maili deputãt mala. que
nõ faciũt malosͬ nec erubestũt ĩ ter
bona q̃ laudãt ipĩ mali eẽ q̃ laudãt:
magisq stomachãt᷑ si uiuã malã ha¬
beant ꝙͣ si uitã. ꝙ̃i hoc sit hoĩs moxi
mũ bonũ. hre bona oĩa p̃t̾ seipmũ S
neq talia mala q̃ isti sola formidãt.
dii eoꝵ qñ ab eis lib̾e̾ colebãt᷑ ne illis
accide̾nt obstiterũt. Cũ enĩ uariis per
du̾sa tꝑibꝯ añ aduẽtũ redẽptoriͤ nrĩ
ĩnu̾abilib nõ nullisq eciã ĩcredibilib

Expanded text:
de morum malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeanmum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per sa temporibus ante aduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus
Abbreviated transcription (Latin):
ua pietate discernatur a crea¬
turis creator ne pro pno tot dii
colantur quot sũt oꝑa uniꝰ auctoi̾sx⁊¬
uibus proprie benefitiis dei ex¬
epta generali largutite secta¬
tores ueritatis utantur. ca xxxi.¬

Expanded text:
ua pietate discernatur a creaturis Creator, ne pro uno tot dii colantur, quot sunt opera unius auctorisuibus proprie beneficiis Dei, excepta generali largitate, sectatores veritatis utantur. Ha
Abbreviated transcription (Latin):
futura ẽ. libro suꝑiore q̾ suumꝰ quo
pacto demones qui talibꝰ gaudent.
qualia boni et prudentes hoiẽs au̾¬
sant᷑ et dãpuant. id est sacrilega.
flagici osafacinorosa. nõ de quolibet
hoĩe. sed ipĩs diis figniẽta poetoꝵ
et mogicoꝵ arciũ sceleratã puniẽdã¬
q uielẽciã possint quas ꝓpĩquiores
et amiticiores diis bonis ꝯsiliare
hoiẽs bonos: et hoc nulla rõe posse
compertũ est.

Expanded text:
futurafuturapacto daemones, qui talibus gaudent, qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant, id est sacrilega, flagitiosa, facinorosa, non de quolibet homine, sed de ipsis diis figmenta poetarum, et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam, possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos; et hoc nulla ratione posse, compertum est.
Abbreviated transcription (Latin):
lauerũt noie deoꝵ ͥ qm̃ ꝙ et deos. s
rariꝰ nomie demonioꝵ. itaut ipm̃
ionẽ quẽ uolũt eẽregẽ ac principẽ
ceteroꝵ ab homero fatrant᷑ demo¬
nẽ nu̾cupatũ. Hii ãt qui oñs deos
nõ nisi bonos cẽ asserunt. et lõge
p̃stanciorer eis hoĩbꝰ qui ꝑhibẽt᷑
boni. merito mouẽt᷑ demonũ factis
que negare nõ pñtͬ eaq nullomõ
a diis quos omĩs bonos uolũt ꝯmitti
posse existimãtes dr̃am int̾ deos et dcõ
uis quibꝰ uim suã manifestãt occul¬
ti spũs. id credant eẽ demonũ nõ deo¬
rũ. bed quia eosdẽ demones int̾ deos
et honñes ita medios ꝯstitutos pu¬
tant tamꝙͣ nullꝰ deꝯ hoĩ misteatur.
ut hinc ꝑferant desiderata. indere¬
ferant impetrataͬ atq hoc plato¬
nici p̃cipui philosophoꝵ ac nobilis¬
simi senciũt: cũ quibꝰ uelut cũ extel¬
lẽcioribꝰ placuit istã exaiãre q̃stio¬
nẽ utrũ cultꝰ plimoꝵ deoꝵ prosit ad
ꝯsequendã uitã btam̃ que pꝯ mortẽ

Expanded text:
m et deos, sed rarius, nomine daemonum, ita ut ipsum Iouem, quem uolunt esse regem ac principem ceterorum, ab Homero fateantur daemonem nuncupatum. Hi autem, qui omnes deos non nisi bonos esse adserunt et longe praestantiores eis hominibus, qui perhibentur boni, merito mouentur daemonum factis, quae negare non possunt; eaque nullo modo a dis, quos omnes bonos uolunt, committi posse existimantes differentiam inter deos uis, quibus uim suam manifestant occulti spiritus, id credant esse daemonum, non deorum. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant, tamquam nullus deus homini misceatur, ut hinc perferant desiderata, inde referant inpetrata, adque hoc Platonici, praecipui philosophorum ac nobilissimi, sentiunt, cum quibus uelut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem, utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam uitam beatam quae post mortem
Abbreviated transcription (Latin):
D bonos et
malos de¬
opinati stͣ.
quidã ueõ
de diis me¬
liora sẽciẽ¬
tes. cantũ
ris honoĩs
laudisq
tribuerũt.
Out nullũ de¬
oꝵ malũ crede̾ audent. S illi qui

Expanded text:
 bonos et malos deopinati sunt: quidam vero de diis meliora sentientes, tantum eis honoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum malum credere auderent. Sed il
Abbreviated transcription (Latin):
da est dei ciuitas: quoꝵ tamẽ multi cor¬
recto impietatis errore ciues ĩ ea fũt
satis ydonei᷑ multi uero in eã tãtis
exardescunt ignib odioꝵ.tamq
manifestis beneficiis redemptoris

Expanded text:
da est Dei civitas: quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum, tamque manifestis beneficiis Redemptoris
Abbreviated transcription (Latin):
na ciuitas est cdariorͬ ubi uictoria
ueritas. ubi dignntas scĩtas: ubi por
felicitas. ubi uita et̾uitas. Multorui¬
nꝰ h ĩ sua societate tales deos: si curĩ
tua tales hoiẽs hrẽ erubuisti. ꝓ inde
si ad btam̃ ꝑuenire desideras ciuitatẽ :
deuita dẽonũ societatẽ. Indigne ab
honestis colũtur: qͥ ꝑ turpes placãt᷑.
Sic isti a tua pietate remoueãt᷑ p̾ga
mõti st̾ notatoẽ cẽsoria. De bonis ãt
carͣlib quibꝰ solis malis ꝑfrui uo¬
lũt. et de malis carnalibꝰ que sola
ꝑpeti nolũt. ꝙ neq ĩ hiis habeãt. quã
putãt᷑ hr̃e isti dẽones ptãtẽ. quãꝙ̃ si

Expanded text:
 ciuitas clarior, ubi uictoria ueritas, ubi dignitas sanctitas, ubi pax felicitas, ubi uita aeternitas. Multo minus habet in sua societate tales deos, si tu in tua tales homines habere erubuisti. Proinde si ad beatam peruenire desideras ciuitatem, deuita daemonum societatem. Indigne ab honestis coluntur, qui per turpes placantur. Sic isti a tua pietate remoueantur purgmoti sunt notatione censoria. De bonis autem carnalibus, quibus solis mali perfrui uolunt, et de malis carnalibus, quae sola perpeti nolunt, quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ ꝓpter ista illos cole̾. et eos colendo
ad ca q̃ nobis ĩuident ꝑueni̾e nõ pos¬
seͬtamẽ nec in istis eos hoc uale̾. qd̾
hii putãt. qui ꝓpt̾ hec eos toli oꝑtere
ꝯtẽdũt. deĩceps uidebimꝰ. ut sit hic

Expanded text:
pter ista illos colere et eos colendo ad illa, quae nobis inuident, peruenire non posse, — tamen nec in istis eos hoc ualere, quod hi putant, qui propter haec eos coli oportere contendunt, deinceps uidebimus, ut hic
Abbreviated transcription (Latin):
uam ĩprudenter romani deos
penates qui troiã custodire nõ po-¬
terant sibi crediderint profuturos ii.
e asylo inõnis in troia ꝙ nemi¬
nẽ liberauit a grecis et basilicis
aplõꝵ que omnes ad se confugiẽtes
a barbaris defenderint capliñ iiii.¬
e generali cõsuetudine hostiũ
uictas ciuitates euertentiũ quid
cato senserit

Expanded text:
Quam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos.De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberauit a Graecis, et basilicis apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. Ipsa, De generali consuetudine hostium uictas ciuitates euertentium quid Cato senserit
Abbreviated transcription (Latin):
Rinũ ipã troia uł iliũ uñ oĩgo
ã dissilandũ ẽ qd̾ et ĩ pͥ ͦ libro attigi.
eosdẽ hñs deos et colens. cur a grecis
uictũ. captũ. atq deletũ ẽ e̾ Pͥamo ĩqͥũt
st̾ reddita laomedõtea pat̾na ꝑiuria.
dẽ laomedõti mertẽnariis oꝑibꝰ ẜuie¬
rũt: Ilis q̾ppe ꝓmisisse m̾cedẽ falsũ¬
q iurasse ꝑhibet᷑. Miror apollinẽ
noĩatũ di̾natorẽ ĩ tãto opificio labo¬
iasse. nestiẽtẽ ꝙ laomedon fuerat
ꝓmissa negaturus:qmͣ s ꝙͣ nec ip̃̃
neptuũ patrnũ eiꝰ fra⁊ trẽ iouis.
aliq̾d dinãtẽ quẽ eciã nibe rcipuit
ut dicit. ne ab achille occide̾t̾. cuꝑet
cũ uerte̾ ab imo: qd̾ apud uirgiliũ ꝯ¬
fitet᷑. structa suis manibꝰ periure
menia troie Nestiẽtes igitur tãti
dii neptunꝰ et apollo laomedontẽ
sibi negatuꝵ eẽ mercedẽ: structores
meniũ troianoꝵ gratis et ĩgratis
fuerũt. uideãt ne grauiꝰ sit tales
deos credere: ꝙͣ diis tulibꝰ ꝑiurare.

Expanded text:
origo aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria\'. dem Laomedonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare.
Abbreviated transcription (Latin):
Iligẽtiꝰ me
prauas et ue¬
te̾s opiõnes
uitati pieta¬
tis ĩimicas.
quas tene¬
biosis aĩmis
altiꝰ et tena¬
hũãni gnis
error ifixit
Qua ĩre nõ dico ꝙ facetiꝰ ait ter¬
tullianꝰ fortasse ꝙͣ ueriꝰ ⁊ si dii
eligũt᷑ ut bulbi. Utiq ceteri reꝓbi
iudicãt᷑. Nõ hoc dico. Ioideo enĩ eciã
ex selectis eligi aliquos. ad aliqͥd
maiꝰ atq p̾stanciꝰ: sicut ĩ milicia
cũ tyrones elcĩ fuerĩt. ex hiis qͦq
eligũt᷑ ad opꝰ aliqd̾ maiꝰ armoꝵ.¬
Et cũ eligũt᷑ ĩ ecclĩa qͥ fiãt pp̃ositi :
nõ utiq cetĩ reꝓbãt᷑. cũ om̃s boni.
fideles. eltĩmerito nũcupẽt᷑. Eli¬
gũtͬ ĩ edificio lapides ãgulares:
nõ ⁊ epiobatis ceteris qͥ structẽ ꝑtib¬

Expanded text:
iligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenahumani generis error infixitQua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii seliguntur ut bulbi, utique caeteri reprobi judicantur. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid majus atque praestantius; sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opet cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structura
Abbreviated transcription (Latin):
e libris nume põ Pdẽc¬
pili quos senatus ne sacroꝵ cause
quales in eis habebant᷑᷑ ĩnotesce¬
rent iussit incendi

Expanded text:
e libris Numae Pompilii, quos senatus, ne sacrorum causae, quales in eis habebantur, innotescerent, iussit incendi
Abbreviated transcription (Latin):
uam ĩprudenter romani deos
penates qui troiã custodire nõ po-¬
terant sibi crediderint profuturos ii.
e asylo iunonis in troia ꝙ nemi¬
nẽ liberauit a grecis et basilicis
aplõꝵ que omnes ad se confugiẽtes
a barbaris defenderint
e generali cõsuetudine hostiũ
uictas ciuitates euertentiũ quid
cato senserit
uod in euersione urbis que asꝑe
gesta sunt de ꝯsuetudine accide¬
rit belli que uero clemẽter de potẽtia
prouenerĩt noĩs xp̃i

Expanded text:
uam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberauit a Graecis, et basilicis apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunte generali consuetudine hostium uictas ciuitates euertentium quid Cato senseritQuod in euersione Urbis, quae aspere gesta sunt. de consuetudine acciderint belli; quae uero cle- menter, de potentia prouenerint nominis Chri
Abbreviated transcription (Latin):
st̾ptura ppli̾ sui sm̃am di̾ne legis ape-¬
ruit qua daũ est. Deus superbis re¬
sistit: hũilib autẽ dat gram̃. Hoc u̾o̾
qd̾ dei est superbe quoq aĩe spũs infla¬
tus affectat: amatq sibi in laudibꝰ
dicipart̾e subiectis. et debelare suꝑ¬
bos. Unde eciã de terrena ciuitate q̃cũ
q dñari appetit. et si ppłi secuiãt. ips¬
su ei dnañdi libido dñatur. nõ est pre¬
tẽundũ silencio quitqͣd dic̾e sustepti hꝰ¬

Expanded text:
Scriptura populis suis sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est, Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Hoc vero quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat, amatque sibi in laudibus dici, Parcere subjectis, et debellare superbos Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari appetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere sus
Abbreviated transcription (Latin):
ñ de promenda btã uita hiis ã¬
gelis sit credendũ qui se toli ex¬
igũt honore diumo an uero illis q̃
nõ se sed uni deo scã precipĩt religi¬

Expanded text:
n de promerenda beata uita his angelis sit credendum dum, qui se coli exigunt honore diuino; an uero illis, qui non sibi, sed uni Deo sancta praecipiunt religi
Abbreviated transcription (Latin):
quo quomõ
tos eẽ om̃s
honnẽs uel¬
le lqui aũt
sint ul̾ unde
fiatt dum
mortaliũ
tas anulte
magneq ꝯtrou̾sie ꝯcitate sũt. in
quibꝰ phĩ sua studia et ocia ꝯtriue¬
⁊t̃cquas ĩmediũ adduce̾ atq distute̾
et longũ est et nõ nccm. Si enĩ re¬
colit qui hec legit qͥd in libro egem̾iꝰ
octauo. in eligendis phĩs cũ qͣbꝰ

Expanded text:
quo modo tos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium tas, multae magnaeque controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis,
Abbreviated transcription (Latin):
omi adu̾sa̾e. refellũt᷑. Sed ne quisꝙͣ nos
aliena tantũ redarguisse. nõ autem
nra asseruisse reprehenderet. id agit
pars altera operis huius. que duo
mus. et in duodecĩ posteriorib re-¬
darguamꝰ aduersa. Duodecĩ ergo
libroꝵ sequẽciũ p̾mi quatuor ꝯtine
exortũ duarum ciuitatũ. quarũ ẽ
una deraltera hinius mũdi: scdĩ
quatuor extursũ earũ siue procur¬
sum :tertii uero qui et postremi de¬
bitos sines. Ita omẽs uigĩti et duo
libri cũ sint de utraq ciuitate ꝯst̃ꝑ¬
trtitulũ tamẽ a meliore acceperũt
ut de cinitate dei ponus uocarẽt
In quoꝵ decimo libro nõ debuit ꝓ
miraculo poni in abrahe sacrificio
flãmã celitꝰ stam̃ int̾ diuisas int¬
de filiis aciron. dicendũ potiꝰ fint.
nõ erat filius sacerdotis. Ifilios qͥp¬
pesacerdotũ defunctis sacerdotibꝰ
succede̾ magis legitimi moris fuit.
siã in filiis aaron ⁊eꝑit̾ pat̾ sami¬

Expanded text:
igioni adversariae refelluntur. 2. Sed ne quisquam nos igioni adversariae refelluntur. 2. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet; id agit pars altera operis hujus, quae libmus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quatuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera hujus mundi. Secundi quatuor, excursum earum sive procursum. Tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut de Civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio, flammam coelitus factam inter divisas vicde filiis Aaron ; dicendum potius fuit, Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit: nam in filiis Aaron reperitur pater Samu
Abbreviated transcription (Latin):
iripcione agenciũ
sub rege halarico eque
impetu magne cla¬
dis euersa est Cuius
euersionẽ deoꝵ falso¬
⁊ũ multorũq cultoe̾s
quos usitato nonnẽ
paganos uocamus.
in x̾anã religionem
referre conãtes. soli¬
to acerbius et ama¬
rius deũ uerũ blas¬
ꝓ hemare ceperunt
Unde ego exardescẽs
zelo domꝰ dei: aduer¬
sus ipõrũ blasphemias uel erroe̾s.
libros de ciitate dei scribe̾ institui
Quod opus per aliquot ãnos me
tenuit: eo ꝙ alia inulta inf̾curie¬
bant.que differrenon oporteret.et
me prius ad soluendũ occupabant
ncͣciũ eẽ arbitrẽtur. Et quia pro¬
hibertur᷑ mala ista exorm atq ha¬
bundare contendũt. Sequentes as
quĩq ⁊ aduersus eos loquũtur. qui
fatent᷑ hec mala nec de fuisse umꝙͣ
nec defutura mortalibus. et ea nunc
magua nũc parua. locis. temporibus.
ꝑsonis ꝙ uariari : sed deoꝵ młtorũ cul¬
tũ quo eis sacrificatur propt̾ uitã pꝯ
mortẽ futurã eẽ utilẽ disputant. hnis

Expanded text:
ruptione agentium sub rege Allaricho atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabantrium esse arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus et ea, nunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uariari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his
Abbreviated transcription (Latin):
cerit. et qui rõnalẽ et ĩtellectua¬
lẽ cuiꝰ gn̾is aio huana ẽ ꝑticipa¬
cione sui liuĩs ĩꝯmiutabilis et in¬
corꝑei btam̃ facit. Hos phõs pla¬
tonitos appellatos a platone doc¬
tore uocabulo deriuato. nullꝰ qui
hec uł tenuit̾ audiuit ignorat.
De hoc igit᷑ platone q̃ nccia pñti
ludis eos turpissims oblectemꝰ :
ubi uel flagicia isti celebrant deoꝵ
suoꝵ si cũ homiẽs ceũt talia ꝯmi¬
serunt᷑ uel ꝯficta delcãmẽta demo¬
nũ norioꝵ. si homies nõ fuerunt.
Ex isto gne demonũ socrates nõ
haberet deũ : si haberet deũ. ẜed
fortasse homini ab illa arte faciendi
deos alieno et m̃ocenti illi ĩporta¬
uerĩt talẽ deũ: qui eadem arte xe¬
cellẽ uoluerũt. Quid gͦ plura : Nõ
tã que pꝯ mortẽ futura ẽ᷑ nullꝰ
uł medioceit᷑ prudẽs ãbigit. Sed
fortasse dicturi st. deos quidẽ eẽ õs
bonos: demones ãt alios malos.
alios bonos. et eos ꝑ quos ad ui-¬
tã inet̾nũ beatã ꝑueniamꝰ colẽ¬

Expanded text:
lem et intellectualem. cuius generis anima humana est, participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore uocabulo deriuato nullus, qui haec uel tenuiter audiuit, ignorat. De hoc igitur Platone, quae necessaria ludis eos turpissimis oblectemus, ubi uel flagitia isti celebrant deorum suorum, si, cum homines essent, talia commiserunt, uel conficta delectamenta daemonum noxiorum, si homines non fuerunt. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum, si haberet deum; sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi inportauerint talem deum, qui eadem arte excellere uoluerunt. Quid ergo plura? Non tam, quae post mortem futura est, nullus uel mediocriter prudens ambigit. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos, daemones autem alios malos, alios bonos, et eos, per quos ad uitam in aeternum beatam perueniamus, colen
Abbreviated transcription (Latin):
Iligenciꝰ
nte puas
et uetes
opinione
ueritati
pietatis
iminicas
quas tene¬
Brosis aĩs
alclus et
tenacius ducturnus hum

Expanded text:
iligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus hum
Abbreviated transcription (Latin):
in generis erroz infixit.
euellere atqz extirpare co¬
uantem et illius gre qui
hoc ut uerus deus potest
ꝑ meo mõdulo in eius adu¬
forio coopantem. ingenia
celeriora atqz meliora. qͥo
adhanc reni supiores libri
satis superquẽ sufficuint
hpacienter et equamiter
ferre debebunt. et apt᷑ alio
nõ pictare suꝑfluũ qd iã
sibi senciĩt ñ necessariu
laustum magna ces agi¬
tur. cũ uera et uere scã
diuinitas. ꝙͣuis abea no¬

Expanded text:
i generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea no
Abbreviated transcription (Latin):
Unc ergo qnĩ dei¬
ceps ut ꝓinissus
ordo ex petit. eciã
hi resellendi et docendi sut
qui nõ ꝓpt̾ iftam uitã sõd
ꝓpt̃ illar̃ que post mortem

Expanded text:
unc ergo quoniam deinceps, ut promissus ordo expetit, etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam vitam, sed propter illam quae post mortem
Abbreviated transcription (Latin):
Loro lissinan
ciuitutem dei
siue in hoc tẽ¬
porum cursu cũ
iit impios pr¬
regrinatur exfi¬
ila stabililate se dis eterne ꝙͣ nunc expectat
per patiẽtiam quoadrsꝙ iustitia conuet¬
tatur in iudicium deinceps adeptia per
excelleniam uictoria ulsima et pace ꝑ¬
fectu hoc opere ad te instituto et iuea
promssione de bito defsendere adusꝰ eos
qui conditori eiꝰ deos suos presentut
fili charissime Marcelline suscepi.
Magnum opꝰ et arduum sed deus
adiutor noster est. Nam scio quibͫ uiri¬
bis oxus sit ut persuadentur suꝑhis
mianta sit uirtus humilitats qua
fit ut oĩa terrena cacumimi tẽporali
mobilitate nutantia non humauo
usurpaia fastu sed diuina qraba
donata celsitudo transcendit. Pex
enim et conditor cuittis huiu&
de qua loqui iustituimus in scrip¬
tura gopuli sui sentencium
diuue legis aperint nua dic¬
tum est deus superbis iesistit¬

Expanded text:
loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex filla stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea ad te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit
Abbreviated transcription (Latin):
x hac nãq euistũt iui¬
mict aduersus quos de¬
fendenda est dei cuubis
Quoꝵ tũ mulli coreto ĩpietalis
errore ciues in ea suĩt salis ỹdone
multi uͦ meã tãtis exar descunt
ignia õdiorũ tãꝙ maiusestis be¬
neficiis redẽptoris eius iqrati st
ut hodie cõia eã linguas ñ mo¬
uerent nisi sercũ hostile fugien¬
tes insacraus eius locis intã de
illirourami up̃i nõi insesti suus

Expanded text:
x hac namque existunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas: quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum, tamque manifestis beneficiis Redemptoris ejus ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes, in sacratis ejus locis vitam, de illi Romani Christi nomini infesti
Abbreviated transcription (Latin):
silice a płoꝵ ain illa uastatione
urbis ad se cõsugiẽtes suos alic¬
uosq ⁊ eceperũt sicusq ceuẽtue
seuiebat inimicus Ibi accipiebit
limitem trucidnoris furor illo du¬
cebantur a nuserãtib hostib qͥb
etiauie xlra ip̃a loca percerãt ne
quaui ad loa illa ueiebint ubi
fuerat interdictũ ad alibi ire¬
Belli licuisset. tota feriendi : ese¬
uabatur inmanitas et capiatã¬
di cupidilas sangebitiũ. dic eua¬
serunt multi qui mĩc up̃ianis
temporib detrahinit et mala que
illi ciuitas ꝑtulit ux̃o imputãt
Boua nͦ q̃ ñeos nt uiuerent pot
berent si quid tecte saperẽt illa
q̃ ab hostib aspi et dura der pei¬
pessi sunt illi diuine ꝓpideneit
oriosissim am
ciuitutem dei
siue in hoc tẽ¬
porum cursu cũ
it impios pe¬
regrinatur exfi¬
de uiuens sine in
illa stabilitate sedis eterne ꝙͣ nunc expectat
per patiẽtiam quoadusq iustitia conuer¬
tatur in iudicium deinceps adeptura per
excellentiam uictoriu ultima et pace ꝑ¬

Expanded text:
lorum, quae in illa uastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt. Huc usque cruentus saeuiebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne steaquam ad loca illa ueniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, tota feriendi refrenabatur inmanitas et captiuandi cupiditas frangebatur. Sic euaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa ciuitas pertulit, Christo inputant; bona uero, quae in eos ut uiuerent propberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi prouidentiae diuinae Gloriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace p
Abbreviated transcription (Latin):
Ini uͦ lib̾i sacra quẽ liquidis
seminib ac ꝑ hoc nõ solum
liquorib fructuũ quorum
quodã modo pͥmatũ unũ te¬
net. uerũ eciã seminib nĩa¬
liũ u̾fecerũt: ad quãtam tur

Expanded text:
 Liberi sacra, quem liquidis seminibus, ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodammodo primatum vinum tenet, verum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quantam tur
Abbreviated transcription (Latin):
qͣlia bomi et ꝑrudẽtes hõies ad̾ũsãt
et daĩpnãt idẽ sacrilega et flarnaosa
Iacuiorosa ñde quolibet hõĩc sed
de ixsis dus figñta poetant et
magicarũ arciũ sceleratã pu¬
ieudã q molenciã possint qͣsi
yomquiores et anuciciores diis
boms conciliare hoĩes bonos et
hoc iuilla cõne posse cõptũ est
Pro inde hic liben sũt in iliꝰ fue
xiuisimꝰ disputacionẽ cõtinene
dicũt uec de differẽcia dorũ et
demonũ quoꝵ illos ab hõib loqe
alteqz se nĩgunt. istos intͣ deos et
hõies collocant sed de differẽtia
ipsorũ demonũ qd̾ ad p̾sentẽ ꝓti¬
uet questiouẽ¬

Expanded text:
qualia boni et prudentes homines auersantur qualia boni et prudentes homines auersantur et damnant, id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine, sed de ipsis dis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque uiolentiam, possint quasi propinquiores et amiciores dis bonis conciliare homines bonos, et hoc nulla ratione posse conpertum estProinde hic liber, sicut in illius fine promisimus, disputationem continere dicunt; nec de differentia deorum et daemonum, quorum illos ab hominibus longe lateque sejungunt, istos inter deos et homines collocant; sed de differentia ipsorum daemonum, quod ad praesentem pertinet quaestione
Abbreviated transcription (Latin):
demonẽ nicupatũ. Hn aũt qui
oñis deos ñ insi bouos esse asser̃t
et longe p̾stanciores eio hõib
qui ꝓhibent᷑ bomi merito mo¬
uentur demonũ factis q̃ negare
ñ possunt ea q nullo iͦ adne qͦs
om̃is Ronos uolunt cõnitti posse
ouistimãtes differenciã int dõs
et demones adhibẽ cogunt᷑. ut
quicqͥd iuerito displice̾t eis inõ¬
ꝑ ib uel affecib prauis quib
iuĩ suã manifestant occulai sp̃o
id credant ẽẽ demonũ ñ deotũ.
Sed qui eosde̾ demones int᷑ hoĩes
et dõs ita medios constitutos
putant tanꝙͣ uullus deus hõĩ
iuisceat᷑ ut huic ꝓferãt desidã¬
ta inde reserãt impetrata atq
hoc platonnci p̾cixin philosophoꝵ
ac nobilissimi senciũt cũ quib
uelud excellenciorib placuit istã
examinare questionẽ utrũ cul¬
t̾us pliorũ dõrũ ꝓsit adasequẽ¬
dã intã beatã q̃ post mortẽ fu¬
tirra est libro suꝑiore q̃ suumꝰ quo
pacto deniones qui talib naudẽt

Expanded text:
Hi autem, qui omnes deos non nisi bonos esse adserunt et longe praestantiores eis hominibus, qui perhibentur boni, merito mouentur daemonum factis, quae negare non possunt; eaque nullo modo a dis, quos omnes bonos uolunt, committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur, ut, quidquid eis merito displicet in operibus uel affectibus prauis, quibus uim suam manifestant occulti spiritus, id credant esse daemonum, non deorum. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant, tamqui misceatur ut hinc perferant desiderata, inde referant impetrata; atque hoc Platonici praecipui philosophorum ac nobilissimi sentiunt, cum quibus velut cum excellentioribus placuitinare quaestionem, utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam uitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesiuimus, quo pacto daemones, qui talibus gaudent,
Abbreviated transcription (Latin):
DT̃ bonos et ma¬
op̃ĩati st̃ qͥdĩ
u̾ode diis melio¬
cis honoris
laudisq tribue¬
rũt. ut nullũ
docũ malũ credẽ aud̾ent S illi
qui dõs quosdã bonos quosdã ma¬
los cẽ dixunt demoues quoq
apellaueñt nõie dõrũ quãqm et
deos sed rarius nõie demonũ ita
ut ip̃m iouẽ quẽ uolũt ẽẽ renẽ¬

Expanded text:
t bonos et maopinati sunt: quidam vero de diis melioeis honoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum malum credere auderent. Sed illi qui deos quosdam bonos, quosdam malos esse dixerunt, daemones quoque appellaverunt nomine deorum: quanquam et deos, sed rarius, nomine daemonum; ita ut ipsum Jovem, quem volunt esse rege
Abbreviated transcription (Latin):
N cerenis autẽ sacris predi¬
cantur illa cleusma que
apud athemenses nobilis¬
sima suerunt. De quib iste
nchil interpretatui: nnsi
qd̾ actinet ad frumẽtũ quod
ceres iuenit et ad ꝓserpi¬
nam quam ⁊apienten or¬
co ꝑdidit Et hanc ipsai
dicit significare fecundita¬
tem semiũ Que cum defuis¬
set quõdam tempore. cadẽq
stenlitate teria mereret
exortani ẽc̃ opimionẽ quod
filiam cereris idẽ ipsam
fecuuditatem que a prosen¬
pendo ꝑsenpina dicta esset
ortus abstulerat et apud
Inferos detinuerat Oue res
cũ fuisset luctu publico ce¬
lebrata: quia rursus eadem
fecunditas rediit: ꝓserpina
reddita exortam esse leticiã
et exhoc ei sollẽma iustituta
Dicit deinde multa in miste¬
riis eius tradi: que insi ad
frugum iuẽcionẽ non ꝑti¬

Expanded text:
n Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia, quae aput Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentionem non
Abbreviated transcription (Latin):
õiuo ẽẽ miiẽ recte cogita¬
cionis atq rationis pienã¬
q leuissime temer itatis
et piciosissime aĩositatis
ñ pot̾ presentem iutã coli si

Expanded text:
o esse inanem rectae cogitationis atque rationis, plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis,non propter praesentem vitam coli, sed
Abbreviated transcription (Latin):
In eis qui in u. ex eodem pplõ cre¬
diderũt: atq in ĩfidelib claudus
Nã femoris latitudo. generis mł¬
titudo ẽ. Ulures qiippe sũt in ea
stirpe. de quib ꝓpħtice p̾dictũ est
et claudicaue̾rũt a semitis suis.
Aggressi itaq ieferũtu in eniptũ
sil cũ ioso iacob septuaginta qͦnq
una filia neptis altͬa . s res diligẽt
ꝯsidãta nõ indicat: qd̾ tantꝰ nũs fũit¬

Expanded text:
in eis, qui in Christum ex eodem populo crediderunt, adque in infidelibus claudus. Nam femoris latitudo generis multitudo est. Plures quippe sunt in ea stirpe, de quibus prophetice praedictum est: Et claudicauerunt a semitis suis.ngressi itaque referuntur in Aegyptum simul cum ipso Iacob septuaginta quinquuna filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus nu
Abbreviated transcription (Latin):
isł scdm carnẽ at ibi nõ solũ te¬
nendo ic possidendo c̃itates adei̾la¬
rioꝵ uerũ eciã reges habendo
reguare iã cexãt ĩpletis de ip̃o
pplo ꝓmissionib di mannia iã
ex ꝑte nõ solũ ã tr ib illis pc̃i¬
b. abrahã isuac et iacob et que

Expanded text:
secundum carnem, atque ibi non solum tenendo ac possidendo civitates adversariorum, verum etiam reges habendo regnare jam coeperat, impletis de ipso populo promissionibus Dei magna jam ex parte, non solum quae tribus illis patribus, Abraham, Isaac, et Jacob
Abbreviated transcription (Latin):
e iccha atq dilinuo net il¬
lis esseconsentiendũ qui solam
nftoriã recipiunt sine alegorica
significatione. nec illis qui solas
figuras defeudint repudiata his¬
torica ueritate 2A¬

Expanded text:
e arca adque diluuio nec illis esse consentiendum, qui solam historiam recipiunt sine allegorica significatione, nec illis, qui solas figuras defendunt repudiata historica ueritate
Abbreviated transcription (Latin):
u̾tĩtis enũciandis inueĩretur
intẽta Et hoc ꝑscrutando inda¬
gare ac disserẽndo monstrare
quã sit oposũ. ab ꝓlixũ et quã
mustis indignũ nolum̃ib qͥs
innorat. qui hec uel mediocraer
cegitat. Demde quia ea ipsa q̃
ad ꝓphĩam nõ ambigitur ꝑti¬
celoꝵ que citas di ẽ: st ad hoc
apiendũ maior sit disputacio
necessaria quã huiꝰ oꝑis mõdꝰ
flagitat. Broide ita si potueno
stilo modabor meo: ut huic opi
in di uolũtate pagendo nec ea
q̃ suꝑ sũt dicã. nec ea q̃ satis st
prẽtermttam¬

Expanded text:
praeteritis enuntiandis inuenietur praeteritis enuntiandis inuenietur intenta; et hoc perscrutando indagare ac disserendo monstrare quam sit operosum adque prolixum et quam multis indiguum uoluminibus, quis ignorat, qui haec uel mediocriter cogitat? deinde quia ea ipsa, quae ad prophetiam non ambigitur perticaelorum, quae ciuitas Dei est, ut ad hoc aperiendum maior sit disputatio necessaria, quam huius operis modus flagitat. Proinde ita, si potuero, stilo moderabor meo, ut huic operi in Dei uoluntate peragendo nec ea quae supersunt dicam nec ea quae satis sunt praetermittam