comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
laudabilis intellector habendus est. Siũt ullus
aitusdatur utpiae & dignaedõ quaescriptura sunt in¬
tellegatur nisi figurate atque in enigmatis sic pro¬
posita ista credamus habentes auctoritatem a pos¬
tolicam a quibus cammulta dedibris ueteris testa¬
menti soluunt᷑ enigmata & modum quem intendi¬
mus teneamus adiuuante illo quinos petereque¬
rere apulsare adhortatur utom̃s istas figuras
rerum scđm catholica fidem siue que a distoriã
siue que ad propheticcon ꝑtinent explicemꝰ non p¬
iudicantes meliori diligentioris que tractciui siue
ꝑnos siue ꝑalios quibus dñs reuelare dignatur
Naec tunc dixi Nunc aut̃ qui a uoluit dñs ut eadili¬
gentius intuons atquecon siderans nonfrustraquan¬
tum opinor existimarem &iam ꝑ meposse scđm
propriam non scđm allegoricam locutionem haec
scripttesse monstrari sicut et que superius uolui¬
mus ostendere sic&iam que secunt᷑ de para diso

Expanded text:
laudabilis intellector habendus est. Si autem nullus laudabilis intellector habendus est. Si autem nullus exitus datur, ut pie et digne Deo quae scripta sunt intelligantur, nisi figurate atque in aenigmatibus proposita ista credamus; habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris Veteris Testamenti solvuntur aenigmata, modum quem intendimus teneamus, adjuvante illo qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur : ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, sive quae ad historiam, sive quae ad prophetiam pertinent, explicemus; non praejudicantes meliori diligentiorique tractatui, sive per nos, sive per alios, quibus Dominus revelare dignatur . Haec tunc dixi. Nunc autem quia voluit Dominus ut ea diligentius intuens atque considerans, non frustra, quantum opinor, existimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea quae superius valuimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso
Abbreviated transcription (Latin):
udł confuttire ddiramenta iđ erigere intentionem
ad querendam in licteris qua soderunt p̃ianiam
&cuuangelicam fidem & quia non mihi tunc occur¬
rebant omnia quẽ ad modum propriae possaort ac¬
cipi magisque nonposse accipi uidebant̃ autu ix pos¬
sc acque difficile non retordaror quid figuratesso¬
nificarent etque adlicteran inueqre Honpotu
quanttualui breuitate acperscuitate ex plicauixe
ił multa lectione uł disputationis obscrutata ust¬
terntunmanus ea summere Noncurarent memor
tamen quid maxime uoluerim non potuerim uia
figurate sea proprie primit᷑ cunota intellegeront
netomnino despcrans ãimsi cposse intellegs ł dip̃¬
sum in prima parte scđm libri itaposui saneinqua
quis quis uoluerit omnia quedicta sunt scđimn licet¬
ram accipere id est non alit̃ intellegore qualitte¬
rasonat & potest euutireblasphemas &omnia
congruentia fidei catholicepredicare uensolum
einon est in uidendum sed prti puus multimqr

Expanded text:
uel confutare deliramenta uel erigere intentionem uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed pnec omnino desperans etiam sic posse intelligi, idipsum in prima parte secundi libri ita posui. Sane, inquam, quisquis voluerit omnia quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est, non aliter intelligere quam littera sonat, et potest evitare blasphemias, et omnia congruentia fidei catholicae praedicare; non solum ei non est invidendum, sed praecipuus multumque
Abbreviated transcription (Latin):
accpere Quis enim cis postra non faueat intellggen¬
tibus quid istu&iam figuraita significatione commone¬
ant siue ipsarum spiritalium naturarum id affectio¬
num siuererum &um futurarum san en uillo modo pos¬
sent salua fide uericucis eaquecor poralit nissutetipo¬
tius sigurate dicto intellgeronus quams. nptintam
scum impieculparemus: Porro autem sinonsolum c̃
impediunt uerum &iam solidius asserunt diuniedo¬
quii riarrationẽ haet &iam corporalit̃ intelles tt ne¬
moerit utopinor tam infideliter ꝑtina quicũ ea
scđm regulã fidei expositor propriae uidenrit malit
in pristina remanere sententia si forteilliuasa fuirant
nonnisi figunate posse accipinam aego contramo¬
cheos quihas luteras ueteris cestament  alicerqua
opoita accipiendo errant sedomnino non accipien¬
do a detestandblasphemant. Duos conscripsilibros
reenti tompore conuersionis neae cito uolensecium

Expanded text:
accipere. quis enim eis postea non faueat intellegenaccipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporalitetius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum
Abbreviated transcription (Latin):
cis atq aliter egimus quam quam & haec in hoc ip¬
so operenrõ quantũ uclemus itti defendam̃ acluitte¬
ram utqui non rationabilit̃ motipropterauimum
uncecen uł hebetem credere ista degectant iuui¬
aon tasm̃ inuenant rationẽ undesta sace conuiccũ
uer̃ istiari quifidem habent hisdiuinis libris acco¬
lunt paradisum ad propnattt̃ littet intallegi locũ
salic& amoenissimũ siuctuosis penoribcopasi lou
cundem que magnum & magno fonte fecundum cum
uideant Nulla humana operatot actanta uire ta
sluescere occulto operedĩ Miror qui ÷on add modum
credant ipsum hominẽ itafactum que ad modum
dumqũã uiderunt. Autsi &ipse figurate intellegen¬
dusest quigenuit ccun & habel & sech ana ipsi
figurate tantum fuerunt non&iam homines exho¬
minib uatideproximo ergo attendant istam presũ¬
conem quotendit & conent᷑ obiscũ cunc tciprimitꝰ
quegesta uarrantur in ex pressionẽ propriaatir

Expanded text:
eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipeis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis
Abbreviated transcription (Latin):
narratio factorum mirabilium alia instituttorũ
creaturarum. Illicenim et ipsa in solita ostendunt
alio sesse tamquam naturales modos rtrum aliosii¬
raculorum que magnalia nominant᷑ Hicaut̃ ipsam
sinuatus institutio naturarum quibus respondetr
sedideo insolitit & ipsaquia prima Namquidttimsi¬
neexemplo & sint pari facto inrerum mundin arum
constitutione quam mundus nonideo crededũ uom
est dm̃ fecis semundum quiaiam non faait mundos:
Aut uon fecisse solem quia iam non facit soles .÷ lthoc
quidem nonde paradiso sedd cipsohomine ꝑmotis deo¬
buit responderi Nuncuero cumipsum siceredant adõ
factum sicut alius nullus factus est curpara disum ao¬
lunt ita factum credere quẽ ad modum punc uident
siluas fieri : Adeos quippeloquor quia uctorcitem
harum litterarum sequunt᷑ eorũ enim quidam poon
propriae sed figurate paradisum intelleg uolunt
Nam quiomnino aduersant᷑ hislitteris : Abascum

Expanded text:
narratio factorum mirabilium, alia institutarum narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum
Abbreviated transcription (Latin):
quã locus quidam intellegat᷑. Terrascilic& ubiha¬
bitar& homo terrenus. Narratio quippe in his
libris non genere locutionis figuratarum rerum ẽ
sicut incantico canticorum sedomnino gestarũ
est sicut in rgnorum libris & huius cemodi ceceris
Sedquia illic eadicunt᷑ quacuitȩ humane ususcio¬
tissimus hab&. Non difficile immo promptissi¬
me primitꝰ accipiunt᷑ adlitterã ut deinde ex illis
quid&iam futurorum resipse gestesignifica uerint
exculpatur Hicaut̃ quia eadicunt᷑ quepusitatũ
uaturae cursum intuentib: non occurrunt. Noluas
ca quidem propriae sed figurate dictti intellegiat¬
que ex illo loco uolunt inciperehistoriam idestrerũ
propria egestarum narrationẽ ex quo dimissi depa¬
radiso adam &cua conuener̃ atque genucr̃ quasi
uero usitatũ nobis sit uł quod totannos uixerunt uł
quod e noch translatus est uł quod a grandeua asce¬
rilis peperit & c&era eius modi sed alia est in quiun

Expanded text:
quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi haquam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt,
Abbreviated transcription (Latin):
tplantauit ds̃ paradisum in eden ad orientẽ
& posuit ibi hominem quem finxit non ignoro
depara diso multo smulta dixisse trestamen
dehacre quasi generales sunt sententiae. Vra
corum quitantum modo corporalit̃ paradi¬
sum intellegiuolunt. Alia eorum qui spiricaliter
tantũ tertia eorum qui utroq modo paradisum¬
accipiunt aliascorporalit̃ alias aut̃ spirittliter
breuit᷑ ergo utdicam tertiam mihi fateor place¬
resententiam scđm hanc suscepi nuncloquidepa¬
radiso quod dñs donare dignabit᷑. Vt homofact
elimo quodutiq corpus humanum est in para¬
diso corporali collocatꝰ intellegitur ut quẽ ad mo¬
dum ipse adam & sialiquid aliud signi ficait scđm
iam en innatura propria expressus accipitur
Qui uixit certonumero annorum & propagata
pum erosa prole mortuus est sicut moriunt᷑ cacri
homines It sinon sicut ceteri exparentib patus :
sed sicut primitus oportebat exterra stctus est  ita
& paradisus in quoeum collocauit ds̃ mihilaliud

Expanded text:
plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem, quem finxit. Non ignoro de paradiso multos multa dixisse, tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. Una eorum qui tantummodo corporaliter paradisum intelligi volunt; alia eorum qui spiritaliter tantum; tertia eorum qui utroqaccipiunt; alias corporaliter, alias autem spiritualiter. Breviter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. Secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod Dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo, quod utique corpus humanum est, in paradiso corporali collocatus intelligatur: ut quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum  , homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui vixit certo numero annorum, et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur caeteri homines, etsi non sicut caeteri ex parentibus natus, sed sicut primitus oportebat ex terra factus est; ita et paradisus, in quo eum collocavit Deus, nihil aliud
Abbreviated transcription (Latin):
tus est lucidus sed sit quia si factus esset non autem
fier& &am absente lumine lucidus manera sic
homo dõ sibi presente luminatur absente autam
continuo tenebratur a quo non locoram interual¬
lis seduoluntatis. auersione disceditur ille ittiq
operetur. hominem bonum acquecustodiat quim
commuttibilit̃ bonus est semper ab illo fieri semꝑ¬
que ꝑ fici debemus inherentesci &in eti conuersiont
quetidillum est ꝑmanentes dequodictur mihiaũt
adhereredõ bonum est & cuidicitur fortitu dino
meam ad tecus todiam ipsius enim sumus fignci¬
tate conuersis gratiam Qua saliu foactisumus cõ¬
mendar&. Gratia onim inquit salui facbiestis per
fidem & hoc non exuobis sed dibenum est nostg
optribus ne forcequis extollatur ipsius dum sumus

Expanded text:
tus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem tus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmetate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
ficri & recedere sicut corporis medico sanari
& abire. Quia medicus corporis operarius fuit ex¬
trinsecus seruiens uature in trinsccus operanti subdõ
quio peratur omnem salutm gemino illo opere pro¬
udotiae de quo supra locuti sumus. N on ergoita
sed ebet homo ad dnm̃ conuertere uttũ habeo factus
fucrit iustus abscedat. Sedita ut abillo semperfiat
coquippe ipsocum ab illo nondiscedit cius sibi pre¬
sentia iustificait᷑ & inluminatur & beatificatur
operante & custodientedõ dumoboedienti subiec¬
toquedominatur nque enim ut dicebamus sicut
operatur homo terram uttultar atq fecunda sit
quicum fuerit operatus abscedit relinquenseam uł
aratram ul satam uł rigatam uł siquid aliudma¬
nenteopere quod factum est cum operator ab sces¬
serit Itads̃ operat᷑ hominem iustum id est iusti¬
ficandum cũ utsi abs cesserit maneat in absente qđ
fect sed potius sicut aer presentelumine ponfat¬

Expanded text:
fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non fac
Abbreviated transcription (Latin):
Iosautiq: dominationesua quaenor est illi sed
nobis utilis: Ille quippe nra seruitute non in¬
dig& nos uero dominationem illius indigemus
uto pcretur &custodiat nos & i deouerus solus est
dñs quia non nulli adsuã sed ad nr̃am utilitatẽ
salutem que seruimꝰ. Nam sinobis indiger& ce
ipso nonuerus dñs ess& cum pernoseius adiuua¬
r&ur necessitcis subqua & ipse seruir& merito
endum est quod diximꝰ nosilli adutilitaitem prao
salutemq seruire ttim̃quam aliud aliquid ab
illo expectemus quam eum ipsum qui sum ma
utilittus & sclus prã est sicenim eum gratis scđm
illtm uocem diligimus mihi aut̃ adhcreredõ lo¬
num est : Nequedum ttilcest aliquid homo io
factus deserente qui fecit possit aliquid agere
benetam quam exscipso sed totaeuis actiobona
est ad cum conuerti quostictus est & habeo
iustuspius sapiens beatus que semper ficrinon

Expanded text:
ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito endum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non
Abbreviated transcription (Latin):
modo ds̃ nuncuero ubi adiduentum est ut hominẽ
imparadiso constituero cum que ꝑ p̃ceptum opera¬
r&ur &custo dir& lti scriptura locuta est & sũp¬
sit dñs ds̃ homino quom fecit & posuit eum in pa¬
radiso operaricum & custodire nonquod supra die¬
tarum creaturarum dñs nonesset ds̃ sed quia hoc ne
propter angelos Necpropter alias queereata sunt
sed hominemꝰ scribebatur adcum ad monendum
quantũ ci expediat habered ñm dm̃ hocest sub eius
dominatione oboedienter uiuere quã licentiose
ab uti propria potestate nusquã hocprius pone¬
renͥoluit uisiubi ꝑuentum est ad cum in paradiso
collocandum operandum & custodiendum utnor
dicere& sicut &c&era omnia superius & sũpsitds̃
hominem quem fecit sed dicer& & sũpsit dñ sdẽ
homine quem fecit & posuit eum in paradiso ope¬
paricum ut iustus eẽt &custo dire uttutus esset

Expanded text:
modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset,
Abbreviated transcription (Latin):
tatare adõ Quia ergo ds̃ est in cominutabilebonũ
homo aut̃ & scđm animam & scđm corpus mutti¬
bilis res est : uisi ad in commuctibile bonum qđ
ds̃ est conuersus substitent formariutiustus
becitus quesit nonpotest. Ac per hoc ds̃ idem qui
crethominem uthomosit sio peratur hominẽ
atque custodiat ut eambonus bectus quesit
qua propt̃ qualo cutione dicit᷑ homo operariter¬
ram queiam terra erat utornata atq fecunda
sst eclocutio nedicitur ds̃ operari hominẽ quiiam
homoerat utpius sapiens que sit  cumque custo dire
quod homo sua potestate in se quã illius supͣse delec¬
tatus dominationem quecius contẽp nenstutus eẽ
non possit promde nullo modo uacare arbicror
sednos aliquid a magnũ aliquid ad monere quod
ab ipso diuini librihuius exordio ex quo ipsa cepcus¬
tus est in principio fecitdr̃ ccelum & terram usque
ad hunc locum nusquã positum est dñs ds̃ sed tantũ

Expanded text:
tatare a Deo . Quia ergo Deus est incommutabile bonum, tatare a Deo . Quia ergo Deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum
Abbreviated transcription (Latin):
tatum est pagriculturam non laboriosam sed de¬
liciosim am̃ tem prudentis magna atq utilia cõ¬
monentem custo dir& aut̃ eundem paradisum ipsi
sibi peciliquid admitter& quare inde merer&ur
expelli deniq accepit & preceptum ut sit ꝑquodsi¬
bicustodiat paradisũ id est quo conseruato non ip¬
de proiciatur recteenim quisq dicit᷑ non custodis¬
serem suam qui sic egit ut amitter& eam &iam sial¬
teri salua sit quicam uelinuenit uł acciperemeruit
Istalius in his uerbis sensus quemputo non in me¬
rito p̃ponendum ut ipsum hominẽ operar&urds̃
&cistodir& sicut enimopereur homo terram ñ
ut ecim faciat eẽ terram sedue culcam atque fruc¬
tuo sam sic ds̃ hominẽ mulcomagis quẽ ipsec recaut
ut homo sitcum ipse operat̃ utiustus sit si homo ab
illo ꝑsuꝑbiam non abscedat hoc est enim a postata¬
readõ quod initium superbiae scriptura dicit¬
initium initium inquit su perbiae hominis a pos¬

Expanded text:
tatum est, per agriculturam non laboriosam, sed detatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam, et mentem prudentis magna atque utilia commonentem: custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. Denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est, quo conservato non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiamsi alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. 23. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret. Sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam: sic Deus hominem multo magis, quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a Deo, quod initium superbiae Scriptura dicit: Initium, inquit, superbiae hominis apos
Abbreviated transcription (Latin):
sum operar&ur & paradisum custo dir& operari
quidem paradisum poss& sicut sup̃ diximus per
agriculturam custodire aut̃ nonaduersus in pro¬
bos aut in imicos quinullierant sed fortassis aduer¬
susbestias quomodo istuc. autquare num quidem̃
bestiat iamin hominem scuiebant.  quod nisi pec¬
cto nonfier& ipsequippebestiis omnib: ad sead¬
ductis sicut post commem oratur nomina in po
suit ipso &iam sexcodie lege uerbidĩ cum omnibus
communes crbos accepit. Autsigatiam quod time¬
retur inbestus quonam pacto poss& unus homo
illum munire paradisum neque enim exiguus locus
erat quoncantus fonsinrigabat custodire quidemille
deber& si poss& para disum celi &tanta maceria cõ¬
munire uteo serpens nonposs& intrare : Sed mirũ
siprius quam communira om̃s serpentes lodeposset
exdudere prouide incellectum anteoculos curp̃t̃¬
mitomus posicus est quippehomo in paradiso ut
operar&ur cunde paradisum sicut supra dispu¬

Expanded text:
sum operaretur et paradisum custodiret, operari sum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commesuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. 22. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? Positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eumdem paradisum, sicut supra dispu
Abbreviated transcription (Latin):
disum operar&ur. ambi guesonat &uidetur magis¬
exigere locutio ut nondicatur operar&ur paradisũ
seđdim para diso uerumitime ne force sicdistum
st ue operar&ur paradisum sicut supemus dictũ c̃
Nec erathomo qui operardur terram cidem quip¬
pelocutio est operari terram queo perari paradisũ
ambiguam sententiam adutrumq tractamus
Sienim non est necesse ut accipiamus paradi sum
custodire sedin paradiso. Quidergo in paradisocus¬
todire nam quido perari in paradisoiam utui sum
est disseruimus anut quodoperar&ur in terraꝑ
agriculturam inscipso custodir& & ꝑdisciplinã
id est ut sicut eiager obtemperar& colentse itti& ip¬
se precipientidño suo ut sumpto precepto oboedien¬
tiae fructum non spinas in oboedientiae redde¬
r&. Denique qm̃ simili tudinem a secultiparadisi
inseipscipsocus todire subdicus poluit similem sibi
agrum dap̃niatus accepit . Spinas inquit & tribulos
piriet tibi quod siccillud intellgamus ut paradi¬

Expanded text:
disum operardisum operarexigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradi
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s naturas bonus creat om̃s uoluntaces iustus
ordinat quidergo abhorr& auero sicradam usho¬
minem ita in paradiso constitutũ utoperar&ur
agriculturam non labore seruili sed honestt ani
miuo luntate quid enim hocopere in nocentiusua¬
cantib & quidplenius magna consideratione
prudentib. Vt custodira& aut̃ quid an ipsum
paradisum contra quos nullus certeuicinus me¬
tuebatur in uasor nullus limitis perturbator
nullus fur nullus aggressor quomodo ergo incel¬
lecturisumus corporcdem paradisum potuis se
ab homine corporalit̃ custodiri Sednequescrip¬
tura dixit utoperar&ur & custodira paradi sũ
dixit autem utoperar&ur &custodir& quam
sidegreco diligentius aduerbum exprimatur
itascriptum est & accepit dñsds̃ hominemque
fecit & posuit eum inparidiso operaricum &custo¬
dire seducrum ipsum homine posuit operari. hoc
enim sensit quiinterprectitus est uto perar&ur
Ancundem paradisum operari idest ut homo para¬

Expanded text:
omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturami uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de grita scriptum est, Et accepit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. Sed utrum ipsum hominem posuit operari, hoc enim sensit qui interpretatus est, ut operaretur; an eumdem paradisum operari, id est, ut homo para
Abbreviated transcription (Latin):
tiutbonis consolat᷑ & ꝓnescentes malos inque
so homine candem geminam prouidentiae uige
potentiã primo erga corpus naturalem sciliꝰ
eo motu quo fit quo crescit quo senescit. Volun¬
riam uero quo illi aduictum tegim̃tum curatio¬
ꝑ que consulit᷑ similiter erga animam uatura
agit᷑ utuiuat ut sentiat uoluntariae uero ut
eat᷑ uttonsentiat. Sicut aut̃ in arbore idagit
gricultura forisetus utillu proficuat qđȩor t̃
intrinsecus sic in homine scđm corpuscius quod
in crinsecus agit natura seruit extrinsecus medici¬
na itamq scđm animam utnaturabeatific&ur
intrinsetus doctrina ministratur extrinsecus qđ
aut̃ adarborem colendi neglegentia hocadcorpus
medendi in curia hocadanimã discendi segnia &
quod ad arborem humor in utilis hoc adcorpus
exitiabilis hocadanimam ꝑsuasio iniqui tatis
ds̃ itaq suꝑom̃a qui condidit om̃a & regitomnia

Expanded text:
ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naeo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia; et - quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
rgit atq: ordinat in uisibilit̃ ds̃ Hinc iamin ipsũ
mundum uelut inquandam magnam arborem re¬
rum oculus cogitationis actollitur atque in ipso
quoque gemina operatio prouidentiae repperit᷑
partim nacuralis partim uoluntaria naturalis
quidem ꝑ occulitm dĩ administracionem quaciã
legnis etherbis dat incrementum uoluntariautro
angelorum opera & hominum scđm illampri¬
amꝰ cadestia superius ordinari inferiusq ter¬
estria luminaria sidera quefulgere de poctis¬
÷ uices agitari aquis terram fundatam interlui
tq: circumlui aerem altius suꝑfundi arbusta
canimalia concipi & nasci crescere asenescere
ccdere & quid quid aliud in rebus interiorepa¬
uraliquemotugerit᷑ In haccut̃ altera signadari
loceri a disci agros coli sotiadates administari
rtes exerceri & queque alia siue in suꝑna sode¬
tite agunt᷑ siue in hac terrena atque morcoli

Expanded text:
regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali,
Abbreviated transcription (Latin):
queds̃ creauerat humani operis adiutorio l&ius
feratiusq prouenirent undecreator ipse uberius
lauda retur qui anime in corpore animali consti¬
tute rationem de diss& operandi ac facultatem
quantum animo uolenti Catis ess& non quantũ
inuitum indigentia corporis coger& quodenim
maius mirabiliusque spectaculum est autubi
magis cum rerum natura humana ratio quodam¬
modo loqui potest quam cum positis seminib:
planiatis surculis trans latis arbusculis insitis
malleolis tamquã in terrogatur quequeuis radi¬
cis & germinis quid possit quoͥdue nonpossit
unde possit unde non possit quid in ea ualeat nu¬
erorum in uisibilis interior que potentia quid
xtrinsecus adhibita diligentia inqueipsa consi¬
deratione ꝑspicere quia nꝰeq: qui plantat estali¬
quid neque quirigat sed qui increm̃tum datds̃
quia aillud operis quod accidit extrinsecus per
illum accedit quem nihil hominus creauit &que

Expanded text:
quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem
Abbreviated transcription (Latin):
niligno quod est in paradiso escaedes. deligno
autem coros cendibonum & malum non man¬
ducabitis dcillo quadie aut̃ ederitis habeo mor¬
temoriemini cum superius breuit̃ dixerit di
plantsse para disum & constituisse ibi homine
quem finxerat : reccipitulauit ut narrar& quo¬
modo sit̃para disus constitutus Nunc ergo &illi
recapitulando commemorauit quomodo ibi
ds̃ posuerit hominẽ quem fecit. Videamusta¬
q quidsit quod dictum est utoperar&ur &cus¬
todir&. Quidoperar&ur uł quid custo dir&
Num quid forte agricul turam dñs uoluitope¬
rari primũ hominem annon est credibile qđ
eum antepetcatum dam pnauerit ad laboro
lta sane arbi tramur isiuid eamus cumtana
uoluptate animi agri colari quosdam ut eismu¬
na poenasit inde adaliud a uocciri. Quid¬
quidergo deliciarum hab& agricultura tunc
utique longe amplius erat quando nihil accios¬
bat aduersi uł terra uł caelo non enim erat labo¬
ris ad flictio sed exhilaratio uoluntatis cum ea

Expanded text:
 de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea,
Abbreviated transcription (Latin):
se accipi allitteram quodexuno paradisi flumi¬
nediuiduntur cumpotius credendumsit qm̃
locusipse paradisi a cognitione hominum estre¬
motissimus indequat tuor aquarum partes di¬
uidi sicut fidelissima scriptura testatur sedea
Numina quorum fontes notieẽ dicunt᷑. Alicu¬
buisse subterras & prostractus prolixarum re¬
gionũ locis alis crupisse ubi tamquã in suis for¬
abus notieẽ ꝑhibentur. Nam hoc solere non¬
cullas aquas facere qui signorat sedibi hocsut̃
ubinondiu subterris currunt. exibat ergo flu¬
men deeden idest deloco deliciarum & mnriga¬
bat para disum id est ligna om̃a pulchra atq
fructuosa queomnemꝰ terram regionis illius

Expanded text:
se accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumise accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius
Abbreviated transcription (Latin):
rare xonquia nom poss& parabola locutionis assu¬
mere aliquid dere quam non propriae quoque
tẽ constar& sicut deillo dñs loquitur quidescer¬
debat abhicrusalem in hierico &incidit in latro¬
nes quis non suentiae & planeuideat ẽẽ parabolã
locutionẽ queillam totam eẽ figuratam Verũ
duae auittites quacibi nomina tesunt hodiequein
locis propris demonstrant᷑. sed hoc modo accipe¬
remus & quattuor hacc flumina sscatraqued para¬
diso narrantur non propriae sed figurate accipere
ulla nccessitas coger& acnunc cum primitus proprȩ
resipsas intellegere ratiõ ulla prohibeat cur non po¬
tius auctoritatem scripture simpliciter sequitur
in narratione rerum gestarum resucrggestas pri¬
us intellegentes tumdemum quicquid aliud sig¬
nificantperscrutantes an comoubimur quod
dehis fluminib: dicit᷑ aliorum esse fontes notos
aliorum aut̃ prorsus incognitos &ideo nonpos¬

Expanded text:
rare, non quia non posset parabola locutionis adsurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non pos
Abbreviated transcription (Latin):
hoc est quodcircuit toctim terram & hiopiam flu¬
menautẽ tercium cigris. hoc quod fluit contraas¬
serios Nlumen autem quartum eufrates dehis aut̃¬
duminib: quidamplius sattigam confirmare qđ
uera sint flumina ecfigurate dictiquenon sunt
quasi ttntũ modo aliquid nomina ipsa significent
cum & regonib ꝑquas fluunt notissima sint &om¬
nibus feregentib: diffamatti. Quinimmo exhis qm̃
constat eti prorsus estnam duob: est nomina uetus¬
itis mutauit sicut trberis dicitur fluuius quipri¬
us albila uoccibat᷑ Ceon quippe ipseest quinunc
dictur uilus phi sonaut̃ ille dicebatur quen nunc
tangon appellant duouero ceteratigris & cufrathes
antiqua &iam nomina tenuer̃ nosadmoneri opor¬
tet Cetera quoque primitꝰ adpropri&atẽ littere
accipere nonineis figurattm locutionẽ putare sed
resipsas queitt parrant᷑ & ẽẽ &ciliquid &iam figu¬

Expanded text:
hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. fluhoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figu
Abbreviated transcription (Latin):
uirtus esset ipsa oboedientia quam possum ueris¬
simedicere solamcẽ uirtuten om̃i creaturae ratio¬
nali agenti subdĩpotestate: Primum queesse &
maximum uitium tumoris adruinam suapo¬
testate uelle uticuius uitu nomenest in oboe¬
dientia ponesset ergo undese homo dñm habere
contar& atqueseitir& nrsiei aliquid iuberetur
Arbor itaq illa nonerat mala sed appellata est
suentiae dinoscendi bonum &malum quasi post
prohibitionẽ exilla homo eder&. In illa erat p̃¬
cepti futura trans gressio in qua homo ꝑ experim̃¬
tum penediscer& : Quid interess& inter obedien¬
tiaebonum & inobedientiae malum. Proinde &
hoc nonin figura dictum seduere quod damlignũ
ccipiendum est cui pondefructu uł pomo quod
indidem asceretur sed expsa rexomen in positũ
est queillo contra uetitum taicto fuerat secutura
Flumen aut̃ exuit deeden quod in rigabat paradi sũ
alapis prasinus a nomen flumini scđm geon

Expanded text:
uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerisuirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon,
Abbreviated transcription (Latin):
ut in flictilib: uasculis farina &olcum deficientes
reficer& necdeficer&. lamhic degenere contentio¬
sorum quisquam existat & dicat dm̃ interrispris
miracula talia faceredebuisse In paradiso aut̃
non debuisse quasi uero nonuel depuluere homi¬
nem uł delatere uirimulierem mans ibimiraculũ
fecit quam quod hicmor tuos susutauit Sequit᷑
utuideamꝰ D e digno scientiae dinoscendi bonum
&malum prorsus & hoclignum erat uisibile &
corporale sicut arbores cetere. Quo dergolignũ
ess& non est dubittndum sedcurhoc nomen acce¬
perit requirendum. Mihiaut̃ &iam atque &iã
consideranti dicinon potest quanitum placeat
illa sententia non fuisse illam arborem cibono¬
xam. Neque enim qui feceratꝰ omnia bona
ualde in paradiso instituer& aliquidm ali Sed
malum fuisse homini trans gressionem precepti
Oportebat aut̃ ut homo subdñ odõpositus ali¬
cunde prohiben&ur ut e promerendo dm̃ suũ

Expanded text:
ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum
Abbreviated transcription (Latin):
& uix ferendum quem ad modum uelinthomines
paradisum figurate dictum & nolint &iam si¬
gurate factum quod si concedunt sicut dearar
&e sara sicut dehis mahel &isa ac haecquoque et
facta &taimen &iam figurata curponadmittant
&iam lignũ uite &uehealiquod lignum fuisse
&itme sapientiam figurasse nonuideo illud
quoque addo quam quam corporalen crbum
tam on illam arborum prestitisse quocorpus ho¬
minis sanitate stabili firmar&ur gonsicut
exalio cebo sed non nulla inspiratione si lubrita¬
tis occulta profecto enimlica usitutus panis
Aliquid tamen amplius habuit cuiusuna colliri¬
de hominem ds̃ ab indigentia famis dierum qua¬
draginta spatio uindicauit. An fortecredere dubita¬
bimus ꝑalicuius arboris crbum cuiusdam altioris
significationis gratia homini dm̃ prestitisse pe
corpus cius uł infirmitate uł adate in decerius
mutar&ur aut in hoccasum &iam laber&ur qui
ipsocrbo humano prestitit tam mirabilem statũ

Expanded text:
et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum,