comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nam fecit eos. q. benedixit eos dicens.
repentium suꝑ terram. Iam ergo de
limo formatus erat. & illi iam sopora¬
to mulier ex latere facta erat: sed hoc
cõmemoratum non erat. quod nunc
recapitulando cõmemoratum est.
Neq enim sexto die factus est ma¬
sculus. & accessu temporis postea fa¬
cta est femina: sed fecit eum inquit.
masculum & feminam fecit eos. &
benedixit eos. Quomͦ ergo iam homi¬
ne in paradiso constituto: mulier ei
facta est: An & hoc prȩtermissum scri¬
ptura recoluit: Nam illo sexto die
etiam paracdysus plantatus ẽ & ibi
homo collocatus & soporatus est.
ut eua formaretur. & ea formata elu¬
gilauit. eiq nomen imposuit. Sed
hȩc. nisi ꝑ temporales moras fieri ñ
possent. Non itaq ita sunt facta.
sicut creata sunt om̃ia simul. Quan¬
tumlibet enim homo cogitet facili¬
tatem. qua d̃s etiam hȩc simul cũ
cȩteris fecit. uerba certe hominis no¬
iumus. nisi ꝑ temporales morulas

Expanded text:
nam fecit eos, et benedixit eos Al. nam fecit eos, et benedixit eos Al. repentium super terram. iam ergo de limo formatus erat et illi iam soporato mulier ex latere facta erat. sed hoc comrecapitulando commemoratum est. Neque enim sexto die factus est masculus, et accessu temporis postea facta femina; sed fecit eum, inquit; masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos. Quomodo ergo jam homine in paradiso constituto mulier ei facta est? An et hoc praetermissum Scriptura recoluit? Nam sextetiam paradisus plantatus. est et ibi homo conlocatus et soporatus est, ut Eua formaretur; et ea formata euigilauit eique nomen inposuit. sed haec nisi per temporales moras fieri non possent. non itaque ita facta sicut creata sunt omnia simul. Quantamlibet enim homo cogitet facilitatem, qua deus etiam haec simul cum ceteris fecit, uerba certe hominis nouimus nisi per temporales morulas
Abbreviated transcription (Latin):
mentis mundi primitus facta atq
recondita accessu temporis postea¬
extitisse. atq in has enituisse formas
quȩ cęlitus fulgent: sed illo senario ꝑ¬
fectionis numero creata simul om̃ia.
cum factus est dies. Utrum ergo sic
& homo ista lam spetie qua in sua
natura uiuit. & agit siue bonũ siue
malum. an & ipse in occulto sicut
fȩnum agri antequam exortum est:
ut hoc ei posset accessu temporis exo¬
riri. quod de puluere factus est: Acci¬
piamus ergo eum sexto ipso die iN
hac ꝑspicua uisibiliq forma de limo
factum. sed tunc non cõmemoratum
quod nunc recapitulando insinuat᷑.
& uideamus utrum nobiscum ipsa
scriptura concordet. Sic certe scriptũ
est: cum adhuc sexti diei oꝑa narra¬
rentur. Et dixit d̾s. faciamus homi¬
nem ad imaginem & similitudinem
nr̃am: & habeat potestatem piscium
maris. & uolatilium cęli. & om̃ium
ram. Et fecit d̾s hominem. ad imagi¬
nem dei fecit eum. masculum & femi¬

Expanded text:
mentis mundi primitus facta atque mentis mundi primitus facta atque recondita accessu postea temporis extitisse atque in has enituisse formas, quae caelitus fulgent, sed illo senario perfectionis numero creata simul omnia, cum factus est dies. utrum ergo sic et homo ista iam specie, qua in sua natura uiuit et agit siue bonum siue malum? an et ipse in occulto sicut fenum agri, antequam exortum est. ut hoc ei post esset accessu temporis exoriri, quod de puluere factus est? Accipiamus ergo eum sexto ipso die in hac perspicua uisibilique forma de limo fictum, sed tunc non commemoratum, quod nunc recapitulando insinuatur, et uideamus, utrum nobiscum ipsa scriptura concordet. sic certe scriptum est, cum adhuc diei sexti opera narrarentur: et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et habeat potestatem piscium marram. Et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum: masculum et femi
Abbreviated transcription (Latin):
modo &. ipse cum iam esser insecreto
quodam naturȩ aliter factus. sicut
illa quȩ simul creauit cum factus
est dies. accessu temporis etiam isto
modo fieret. quo in hac ꝑspicua for¬
ma uitam gerit uł male uł bene sic̃
fenum quod factum est antequ̾a exori¬
retur suꝑ terram. accedente iam tempo¬
re.ꝙ fontis illius irrigatione ex ortum
ist: ut eẽt suꝑ terram. Prius ergo scđm
recapitulationem id conemur accipere.
fortasis quippe ita homo factus sit in
die sexto. sicut dies ipse primitus fa¬
ctus est. sicut firmamentum: sicut
terra ꝙ marȩ. Neq enim hȩc dicen¬
da sunt ante in quibusdam primor¬
diis iam facta latuisse. ac deinde in
hanc faciem qua mundus exstructus
est. accessu temporis tanquam exor¬
ta claruisse: sed ab exordio scłi cum
factus est dies conditum mundum.
in cuius elementis simul sunt condi¬
ta quȩ post accessu temporis orirent᷑:
uł frutecta uel animalia quȩq sccdm
genus suum. Nam nec ipsa sydera

Expanded text:
modo et ipse, cum iam esset in secreto modo et ipse, cum iam esset in secreto quodam naturae aliter factus, sicut illa, quae simul creauit, cum factus esset dies, accessu temporis etiam isto modo fieret, quo in hac perspicua forma uitam gerit, uel male uel bene, sicut fenum, quod factum est, antequam exoreretur super terram, accedente iam tempore et fontis illius inrigatione exortum est. ut esset super terram. Prius ergo secundum recapitulationem id conemur accipere. fortassis quippe ita homo factus sit in die sexto, sicut dies ipse primitus factus est, sicut firmamentum. sicut terra et mare. neque enim haec dicenda sunt ante in quibusdam primordiis iam facta latuisse ac deinde in hanc faciem, qua mundus exstructus est. accessu temporis tamquam exorta claruisse, sed ab exordio saeculi, cum factus est dies, conditum mundum, in cuius elementis simul sunt condita, quae post accessu temporis orerentur. uel frutecta uel animalia quaeque secundum suum genus. nam nec ipsa sidera
Abbreviated transcription (Latin):
tus: & ideo non cum in quolibet oꝑe
suo. sed in sua requie benedicit ꝙ sc̃ifi¬
cauit. Unde nullam ulterius creatu¬
ram constituens. sed ea quȩ om̃ia simul
fecit amministrans ac gubernans g̃.
mouens sine cessatione oꝑatur. simul
&. requiescens & oꝑans: sicut iam ista
tractata sunt. Quoꝵ operum eius quȩ
rum explicandoꝵ uelut exordium
narrandi sumens. ait scriptura. fons
autẽ ascendebat de terra: & irrigabat
omnem faciem terrȩ. De quo fonte qi
diximus quod dicendum putauimus.
ea quȩ sequunt᷑ ab alio consideremus
I finxit d̾s ho¬
minem puluerẽ
de terra. & insuffla¬
uit in faciem eius
flatum uitȩ ꝙ fa¬
ctus est homo in
animã uiuentẽ.
Hic primo uidendum est. utrum recapi¬
tulatio sit. ut nunc dicatur quomodo
factus sit homo. quem sexto illo die
factum legimus. an uero tunc quidẽ
cum fecit om̃ia simul. in his etiam ho¬
minem latenter fȩcerit. sicut fȩnum
terrȩ antequam esset exortum: ut eo

Expanded text:
tus . et ideo non eum in quolibet opere tus . et ideo non eum in quolibet opere suo , sed in sua requie benedixit et sanctificauit. unde nullam ulterius creaturam instituens, sed ea. quae omnia simul fecit, administratorio actu gubernans et regens sine cessatione operatur, simul et requiescens et operans, sicut iam ista tractata sunt. quorum operum eius, quaerum explicandorum uelut exordium narrandi sumens ait scriptura: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. de quo fonte quia diximus, quod dicendum putauimus, ea quae sequuntur ab alio consideremus finxit deus hominem puluerem de terra et insufflauit in faciem eius flatum uitae. et factus est homo in animam uiuentem. hic primo uidendum est. utrum ista recapitulatio sit, ut nunc dicatur, quomodo factus sit homo, quem sexto illo die factum legimus. an uero tunc quidem, cum fecit omnia simul, in his etiam hominem latenter fecit, sicut fenum terrae antequam esset exortum, ut eo
Abbreviated transcription (Latin):
tu rotabili. & terra &̃ abẏssus. quȩ
uelut inconstantes motus patum¬
tur. atq inferius adiuncta partẽ
alteram mundo conferunt: sed etiã
illa quȩ aqua & terra ꝓduxit. poten¬
tialiter atq causaliter. priusqu̾a per
tempoꝵ moras ita exorirentur. quo¬
modo nobis iam nota sunt. in eis
ita sint: hic est liber creaturȩ cęli ꝙ.
terrȩ. cum factus est dies. fecit d̾s cȩ¬
lum &ͥ terrã g. omne uiride agri
antequam ẽẽt suꝑ terram. ꝙͥ omne fe¬
num agri anteqũa exortum ẽ: non
sic quom facit opere quo nunc usq
oꝑatur ꝑ pluuiam & hominum agri¬
culturam: adhoc enim adiunctum ẽ.
non enim pluerat ds suꝑ terram. nec
erat homo qui oparetur terrã: sed illo
modo quo creauit om̃ia simul. senario¬
presentauit. non alternante spatio tem¬
poraliter. sed ordinata cognitione cau¬
saliter: a quib oꝑib in die septimo re¬
quieuit. etiam suam requiem eiusde
diei notitiȩ gaudioq prebere digna¬

Expanded text:
tu rotabili, et terram et abyssos, quae tu rotabili, et terram et abyssos, quae uelut inconstantes motus patiuntur atque inferius adiuncta partem alteram mundo conferunt, sed etiam illa, quae aqua et terra produxit potentialiter atque causaliter, priusquam per tem- . porum moras ita exorerentur, quomodo nobis iam nota sunt in eis oita sint, hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri. antequam exortum est. non sic, quomodo facit opere, quo nunc usque operatur per pluuiam et hominum agriculturam — ad hoc enim adiunctum est: non enim pluerat deus super terram nec erat homo qui operaretur terram — sed illo modo, quo creauit omnia simul senariopraesentauit non alternante spatio temporaliter, sed ordinata cognitione causaliter. a quibus operibus in die septimo requieuit. etiam suam requiem eiusdem diei notitiae gaudioque praebere digna
Abbreviated transcription (Latin):
ex arbore licer non illa sed altera atq
illa rursus ex altero semine: aliquan¬
do autẽ & arbor ex arbore. cũ surculus
demitur atq plantatur. Ergo ꝙ.
semen exarbore. et arbor ex semi¬
ne & arbor ex arbore. Semen autẽ
ex semine nullo modo: nisi arbor
interueniat prius. Arbor uero ex
arbore. etiamsi semen non interue¬
niat. Alternis igitur successionib
alterum ex altero: sed utrumq ex
terra: nec ex ipsis terra. Prior igitur
eoꝵ parens terra. Sic s animalia po¬
test incertum eẽ utrum ex ipsis semi¬
na: an ipsa ex seminib. Quodlibet
tamen hoꝵ: prius ex terra certissi¬
mum est.Sicut autẽ in ipso grano
inuisibiliter erant om̃ia simul. quȩ
ꝑ tempora in arborem surgerent: ita
ipse mundꝰ cogitandꝰ est. cũ ds omnia
simul creauit. habuisse omĩa simul que
in illo & cũ illo facta s̃t. qͣndo factꝰ est
dies. ñ solum cęlũ cum sole & luna
syderibq quoꝵ species maner mo¬

Expanded text:
ei arbore licet non illa sed altera, atque ei arbore licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine; aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus demitur atque plantatur. ergo et semen ex arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. semen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interueniat prius; arbor uero ex arbore, etiamsi semen non interueniat. alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra nec ex ipsis terra; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem invisibiliter erant omnia simul quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum Deus omnia simul creavit, 6 habuisse simul omnia quae in illo, cum illo facta sunt potentdies, non solum caelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet mo
Abbreviated transcription (Latin):
boris pulchritudinẽ: in robore. ra¬
mis. frondib. pomis. Hȩc species
non utiq repente tanta ac talis
exorta est: sed quo etiam ordine no¬
iumus. Surrexit enim a radice qũa
terrȩ primum germen infixit: atq
inde om̃ia illa formata & distincta
creuerunt. Porro illud germen ex se¬
mine. In semine ergo illa om̃ia pri¬
mitus fuerunt: non mole corporeȩ
magnitudinis. sed ui potentiaq cau¬
sali. Nam illa magnitudo copia
humoris terrȩq congesta est: sed illa
in exiguo grano mirabilior prestan¬
tiorq ius est. qua ualuit adiacens
humor cõmixtus terra tanqũa ma¬
teries uerti in ligni illius qualitatẽ.
in ramoꝵ diffusionem. in foliorum
uiriditatem ac figuram. in fructuũ
formas &. opulentiam: om̃iumq or¬
dinatissimam distinctionem. Quid
enim ex arbore illa surgit aut pen¬
det. quod non ex quodam occulto
thesauro seminis illius extractum
atq depromptũ est: At illud semen

Expanded text:
boris pulchritudinem in robore, raboris pulchritudinem in robore, ramis. frondibus, pomis: haec species non utique repente tanta ac talis exorta est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia primitus fuerunt non mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum uiriditatem ac figuram; in fructuum formas et opulentiam omniumque ordinatissimam distinctionem. quid enim ex arbore illa surgit aut pendet. quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atque depromtum est? at illud semen
Abbreviated transcription (Latin):
aliquanto attentius cogitata. ineffa¬
bilem incutiant ammirationis hor¬
rorem: Et cũ natura animȩ nature corpo¬
ris antecellat. quid est dementius qũa
putare nullum esse diuinȩ ꝓuidentiȩ
iudicium de morib hominum. cum
in eoꝵ carne tantȩ eius sollertiȩ cla-¬
reant. & demonstrentur indicia. Sed
quia hec minima in promptu sunt
sensib nr̃is ꝙ̃ ea facile inuestigamus:
elucet in eis ordo rerum. At illa quo¬
rum ordinem uidere non possumus.
inordinata arbitrantur. qui esse non
putant nisi quod uidere possunt. aut
si putant. tale aliquid putant qua¬
le uidere consuerunt. Nos audem
quoꝵ gressus ne in illam ꝑuersita¬
tem incidamus. eadem diuina pro¬
uidentia ꝑ scam regit scripturam:
ex ipsis quoq oꝑib dĩ eodem ad¬
uiuante indagare conemur. ubi
hȩc simul creauerit. cum a cunctis
sius oꝑib requieuit. quoꝵ species
ꝑ ordinem tempoꝵ usq nunc oꝑat᷑
Consideremus ergo cuiuslibet ar¬

Expanded text:
aliquanto adtentius cogitata ineffaaliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura naturae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt. Nos autem, quorum gressus, ne in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet ar
Abbreviated transcription (Latin):
adquiescunt. si in hac mundi par¬
te quam putant fortuitis motibus
ꝑturbari. potius quam diuinȩ sapi-¬
intia sũmitatis regi. & ut hoc quasi
ꝓbent gemino abutuntur argumen¬
to. uł quod supra cõmemoraui de
inconstantia tempestatũ. uł de feli¬
citatib atq infelicitatib hominum.
quod non pro uitȩ meritis acciduĩ.
uiderent tantum ordinem quantus
in membris carnis cuiusubet animan¬
tis apparet non dico medicis qui hȩc
ꝓter artis suȩ necessitatẽ diligent᷑
patefacta &̃. dinumerata rimati sunt.
sed cui uis mediocris cordis & consi¬
derationis homini: nonne clamarens.
ne puncto quidem temporis dm̃ a
quo est om̃is mensurarum modus.
om̃is parilitas numeroꝵ. om̃is ordo
ponderum. ab eius gubernatione
cessare: Quid ergo absurdius. quid
insulsius sentiri potest: qua eam to¬
tam ẽẽ uacuam nutu & regimine ꝓ¬
uidentiȩ. cuius extrema & exigua ui¬
deas tanta dispositione formari:. ut

Expanded text:
adquiescunt, si in hac mundi paradquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considerationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione formari, ut
Abbreviated transcription (Latin):
date eum de terra dracones ꝙ om̃s
abyssi. ignis. grando . nix. glaties. sp̃s
tempestatis. quȩ faciunt uerbum eiꝰ
Nichil enim tam uidetur casib uol¬
ui. quam om̃s istȩ ꝓcellosȩ ac tur¬
bulentȩ qualitates: quib cęli huius
inferioris. quod non immerito etiã
terrȩ nomini deputatum est. facies
uariatur & uertitur. Sed cum addit
quȩ faciunt uerbum eius: satis osten¬
dit earum quoq ordinem rerum di¬
uino subditum imꝑio. latere nos po¬
tius. qũa uniuersitatis deesse naturȩ.
Quid autẽ ore suo saluator. cũ dicti
unum passerem non cadere in terrã
sine di uoluntate. & quod fenum ag
paulo post mittendum in dibanũ ipse
tamen uestiat: nonne confirmat ñ
solum totam istam mundi partem.
reb mortalib & corruptibilib depu¬
tatam. uerũ etiã uilissimas eius abie¬
ctissimas q particulas. diuina ꝓuiden¬
tia regi: Et certe isti qui hoc negant
nec sc̃ĩs eloquiis tantȩ auctoritatis

Expanded text:
date dominum de terra, dracones et omnes date dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis ostendit earum quoque rerum ordinem diuino subditum imperio latere nos potius quam uniuersitatis deesse naturae. quid autem? ore suo saluator, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine dei uoluntate, et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen uestiat. nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi? Et certe isti, qui hoc negant nec sanctis eloquiis tantae auctoritatis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmittuntur: explicat scła. quȩ illi
cum primũ condita est. tanquam
plicita indiderat. Quȩ tamen in sud̃
cursus non explicarent᷑: si ea ille qͥ
condidit ꝑuido motu amministra¬
re cessaret. Ammoneri aũt nos opor¬
tet his quȩ in tempore formantur
atq nascuntur: quomͦ ista conside¬
rare debeamus. Non enĩ frustra
scriptum est de sapientia. quod ama¬
torib suis ostendit se in uiis hilarit᷑:
ꝙ in om̃i ꝓuidentia occurrit illis.¬
Nec om̃ino audiendi sunt qui puta¬
uerunt sublimes quidem mundi
partes. id est a confinio corpulentio¬
ris aeris huius ꝙ supra. diuina pro¬
uidentia gubernari. hanc autem
imam partem terrenam & humidã
aerisq huius uicinioris. qui der¬
rarum & aquarum exhalationib
humescit. in quo uenti nubesq con¬
surgunt. casibus potius q. fortuitis
motib agitari. Contra hos enim lo¬
set laudem cęlestium: se etiam ad
ista inferiora conuertit dicens. Lau¬

Expanded text:
permittuntur, explicat saecula, quae illi, permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret. Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in omni prouidentia occurrit illis.nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes, id est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loset laudem caelestium se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: lau
Abbreviated transcription (Latin):
intelligamus usq nunc oꝑari dm̃:
ut si conditis ab eo rebus oꝑatio
eius subtrahatur. intercidant.Sed
plane si aliquam creaturam sic eũ
nunc instituere putauerimus. ut
genus eius primȩ illi suȩ conditio¬
ni non inseruerit: aꝑte contra dici¬
mus dicenti scripturȩ. quod consũ¬
mauerit om̃ia oꝑa sua in die sexto.
Scd̃m illa enim genera rerum quȩ
primo condidit: noua eum multa
facere quȩ tunc non fecit. manifestũ
est. Nouum autẽ genus instituere
credi recte non potest: qm̃ tunc om̃ia
consũmauit. Mouet itaq occulta
potentia uniuersam creaturã suam.
coq motu illa uersata. dum angłi
iussa ꝑficiunt. dum circueunt syde¬
ra. dum alternant uenti. dũ abyssus
aquarum lapsib & diuersis etiam
ꝑ aerem conglobationib agitatur:
dum iurecta pullulant. suaq semi¬
na uoluunt. dum animalia gignun¬
tur. uarioq appetitu ꝓprias uitas
agunt: dum iniqui iustos exercere

Expanded text:
intellegamus usque nunc operari deum, intellegamus usque nunc operari deum, ut, si conditis ab eo rebus operatio eius subtrahatur, intercidant. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti scripturae, quod consummauerit omnia opera sua in die sexto. secundum illa enim genera rerum, quae primo condidit, noua eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. nouum autem genus instituere credi recte non potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam creaturam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas agunt, dum iniqui iustos exercere
Abbreviated transcription (Latin):
illis oꝑib. a quib in die septimo
requieuit. Sunt enim qui arbitran¬
tur tantũmodo mundum istum fa-¬
ctum esse a deo. cętera iam fieri ab
ipso mundo. sicut ille ordinauit &
iussit: dm̃ autẽ ipsum nichil oꝑari.
Contra quos ꝓfertur illa sententia
dñi. Pater m̃s usq nunc oꝑatur. Et
ne quis qu̾a putaret apud se illum
aliquid oꝑari non in hoc mundo:
pater in me manens inquit facit
oꝑa sua. Et. sicut pater suscitat mor¬
tuos & uiuificat: sic & filius suscitat¬
quos uult & uiuificat. Deinde. qr
non solum magna atq p̾cipua. ue¬
rum etiã ista terrena & extrema ipse
oꝑatur: ita dicit apłs. Stulte. tu quod
seminas non uiuificatur. nisi prius¬
moriatur. Et quod seminas non cor¬
pus quod futurũ est seminas: sed
nudum granum. forte tritici. aut
alicuius cęteroꝵ. Ds autẽ dat illi
corpus quomͦ uoluerit: & uniciuiq
seminum ꝓprium corpus. Sic ergo
credamus uł si possumus etiam

Expanded text:
illis operibus, a quibus in die septimo illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem ipsum nihil operari. contra quos profertur illa sententia domini: pater meus usque modo operatur. et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo, pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. deinde quia non solum magna atque praecipua, uerum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit apostolus : stulte, tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius ceterorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo credamus uel, si possumus, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ut in ea faceret om̃ia. cui dictum ẽ.
om̃ia in sapientia fecisti. Quod au¬
tem non in deo tantum innotescit
angłis quod absconditum est: uerũ
etiam hic eis apparet cum efficitur
atq ꝓpalatur: idem apłs ita testis
est. Et sine dubio inquit. magnum ẽ
pietatis sacramentum. quod manife-¬
statum est in carne. iustificatum est
in sp̃u. apparuit angłis. prȩdicatũ
est gentib creditum est in hoc mun¬
do. assumptum est ingła. Et nisi fal¬
lor. uerum est quia om̃ia quȩ dici¬
tur ds tanquam ad prȩsens tem¬
pus cognoscere. ideo dicitur quia
cognosci facit: siue ab angłis. siue
ab hominib. Modus quippe iste
locutionis cum ꝑ efficientẽ id quod
efficitur significatur. creber est in
scripturis sanctis: maxime cũ de do
aliquid dicitur. quod ei ad ꝓprieta¬
tẽ locutionis non conuenire. prȩsi¬
dens mentib nr̃is ipsa ueritas cla¬
mat. Iam nunc ergo discernamus.
oꝑa cdi quȩ usq nunc oꝑatur: ab

Expanded text:
ut in ea faceret omnia, cui dictum est, ut in ea faceret omnia, cui dictum est, Omnia in Sapientia fecisti . 39. Quod autem non in Deo tantum innotescit Angelis quod absconditum est, verum etiam hic eis apparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: Et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, adparuit angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab
Abbreviated transcription (Latin):
scõꝵ data est grã hȩc. in gentib an¬
nuntiare inuestigabiles diuitias xp̃i.
ꝙ illuminare quȩ sit dispositio sacra¬
menti quod fuit absconditum a scłis.
in do qui uniuersa creauit. ut in note¬
sceret principib & potestatib in cȩle¬
stib ꝑ eccłam multiformis sapientię
xp̃o iĩu dño nr̃o. Sic ergo fuit hoc
absconditum a scłis in deo. ut tamen
innotesceret principib & potestatib
in cęlestib ꝑ eccłam multiformis sapi¬
entiȩ di: quia primitus ibi ȩccłia quo
post resurrectionem & ista ȩccł̃a con-¬
greganda est: ut simus ȩquales an¬
głis cdĩ. Illis ergo a scło innotuit:. quia
om̃is creatura non ante scła. sed a scł̃is.
Ab ipsa enim exorta sunt scła. & ipsa
a scłis: qm̃ initium eius. initium scłoꝵ
est. Unigenitus autẽ ante scła: ꝑ qu̾e
facta sunt scła. Ideoq ex ꝑsona sapien-¬
tiȩ ante scła inquit fundauit me:

Expanded text:
sanctorum data est gratia haec in gentibus adsanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia omino nostro . Sic ergo fuit hoc absconditum a saeculis in Deo, ut tamen innotesceret Principibus et Potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, quia ibi primitus ecclesia, quo post resurrectionem et ista ecclesia congreganda est, ut simus aequales angelis dei. illis ergo a saeculis innotuit, quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. ab ipsa enim exorta sunt saecula et ipsa a saeculis, quoniam initium eius initium saeculorum est; unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula. ideoque ex persona sapienti
Abbreviated transcription (Latin):
sed illo simplici ac mirabili modo
nouit om̃ia stabiliter atq in c̃omu¬
tabiliter. Habet autẽ nuntios plo¬
pter nos. & ꝓpter ipsos: quia illo
modo deo parere & assistere. ut eũ
de inferiorib consulant. eiusq super¬
nis p̃ceptis ꝙ̃ iussis obtemperent. bo¬
num est eis in ordine propriȩ natu¬
rȩ atq substantiȩ. Nuntii autẽ. gre¬
ce angłi dicuntur. Quo nomine ge¬
nerali uniuersa illa suꝑna ciuitas
nuncupatur: quem primum diem
conditum existimamus. Nam nec
illud latuit eos mysterium regni
cȩloꝵ quod oportuno tempore reue¬
latum est ꝓ salute nr̃a: quo hac pere¬
grinatione liberati. eoꝵ cȩtui con¬
iungamur. Neq enim hoc ignora-¬
rent: quando quidẽ ipsum semen qͦd Retra
oportuno tempore aduenit. ꝑ ipsosdi &ta¬
spositum est in manu mediatoris: uit¬
id est in eius potestate qui dñs eoꝵ ẽ.
ꝙͣ in forma dĩ. & in forma serui. Dicit
item apłs. Michi minimo om̃ium

Expanded text:
sed illo simplici ac mirabili modo sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque incommutabiliter. habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere et adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece. angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna ciuitas nuncupatur, quem primum diem conditum existimamus. Nam nec illud coelorum quod opportuno tempore revelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eoiungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidem ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris, id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium
Abbreviated transcription (Latin):
siue quȩ in cęlis sunt altius qũa
ut nr sensus ea possit attingere.
siue quȩ in regionib terrarum
fortassis in habitabilib: siue quȩ de¬
orsum latent. uel in ꝑfundo abyssi.
uł in occultis sinib terrȩ. Hȩc igit᷑
antequam fierent: utiq non erant.
Quomͦ ergo deo nota erant. quȩ
non erant: Et rursus quomͦ ea fa¬
ceret: quȩ sibi nota non erant. Non
enim quicquam fecit ignorans. No¬
ta enim fecit: non facta cognouit.
Proinde antequam fierent: & erant.
ꝙ. non erant. Erant in di scientia.
non erant in sua natura. Ac ꝑ hoc
factus est dies ille cui utroq modo
in notescerent. & in d̾o. & in seipsis:
illa uelut matutina siue diurna co¬
gnitione. hac uero uesꝑtina. Ipsi autẽ
deo non audeo dicere alio modo
innotuisse cum ea fecisset. qũa illo
quo ea nouerat ut faceret. apud
quem non est commutatio. nec
momenti obumbratio. Non sane
ꝓpter inferioꝵ scientiam nuntiis
indiget. quasi ꝑ eos fiat scientior:

Expanded text:
siue quae in caelis sunt altius, quam siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis inhabitabilibus siue quae deorsum latent uel in profundo abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam fierent, utique non erant. quomodo ergo deo nota erant, quae non erant? et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et non erant: erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille, cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna cognitione, hac uero uelut uespertina. ipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior;
Abbreviated transcription (Latin):
iam nunc consideremꝰ ea quȩ fecit
ds om̃ia simul. a quib in sexto die
consummatis requieuit in septimo.
postea consideraturi oꝑa eius in
quib usq nunc oꝑatur. Ipse enim
ante scła. A scło autẽ ea dicimus.
ex qiuib cepit scłm: sicut ipsũ mun¬
dum. In scło autẽ: sicut ea quȩ na-¬
scuntur in mundo. Cum ergo dixis
ait. In mundo erat: & mundus per
ipsum factus est. De hoc opere di.
alio loco scriptum est. Qui fecit
mundum. de materia informi.
Hic mundus plerũq celi & terrȩ
nomine nuncupatur. sicut iam
cõmemorauimus: quȩ scriptura
dicit dm̃ fecisse. cum factus est di¬
es. De quib uerbis iam quantum
uisum est disputauimꝰ: qũead modũ
congruat conditioni huius mundi.
ꝙ. quod sex dieb consummatus est
cum om̃ib quȩ in eo sunt: & quod
tunc factus est. cum factus est dies:
ut & illud congruat quod creauit
om̃ia simul. Huius uniuersȩ dei
creaturȩ multa non nouimus.

Expanded text:
Iam nunc consideremus ea, quae fecit Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materia informi. hic mundus plerumque caeli et terrae nomine nuncupatur, sicut iam commemorauimus, quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus uerbis iam, quantum uisum est, disputauimus, quemadmodum congruat conditioni mundi huius, et quod sex diebus consummatus est cum omnibus, quae in eo sunt, et quod tunc factus est, cum factus est dies, ut et illud congruat, quod creauit omnia simul Huius uniuersae dei creaturae multa non nouimus,
Abbreviated transcription (Latin):
multa quȩ facta sunt. In illo enĩ
uiuimus:& mouemur .&. sumus
Istoꝵ autẽ pleraq remota sunt
a mente nr̃a. ꝓpter dissimilitudi¬
nem sui generis. qm̃ corporalia
sunt. nec idonea est ipsa mens
nr̃a ipsis rationib quib facta
sunt ea uidere apud dm̃: ut ꝑ
hoc sciamus quot ꝙ quanta qua¬
liaq sint. etiamsi ea non uideamꝰ
ꝑ corporis sensus. Remota quippe
oppositis aliis. a nr̃o contuitu ta¬
ctuq separantur. Ex quo fit ut
maior ad illa inuenienda sit labor.
qũa ad illum a quo facta sunt: cũ
sit in comparabili felicitate p̃stantius.
illum ex quantulacunq particula
pia mente sentire: quam illa uniuer¬
sa comprȩhendere. Unde recte cul¬
pantur.
in libro sapientiȩ: inquisitores hu¬
ius scłi. Si enim tantum inquit
potuerunt ualere ut possent se
minum non facilus inuenerunt:
Ignota sunt enim fundamenta ter¬
rȩ oculis nr̃is: & qui fundauit ter¬
ram. ꝓpinquat mentibus nr̃is. hinc

Expanded text:
multa quae facta sunt. In illo enim multa quae facta sunt. In illo enim vivimus, et movemur, et sumus : istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt; nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus quibus facta sunt, ea videre apud Deum, ut per hoc sciamus quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea videamus per corporis sensus. Remota quippe oppositis aliis a nostro contuitu tactuque separantur. Ex quo fit ut major ad illa invenienda sit labor, quam ad illum a quo facta sunt, cum sit incomparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire, quam illa universa comprehendere. Unde recte culpantur in libro Sapientiae inquisitores hujus saeculi: Si enim tantum, inquit, pminum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris.
Abbreviated transcription (Latin):
do nota. quo sempiterne atq in¬
commutabilit̾ uiuunt. & uita
sunt: facta autẽ eo modo: quo
unaquȩq creatura in genere
suo est. Qũaius ergo illa ȩterna
incomutabilisq natura quod ds̾
est.habens in se ut sit sicut moysi
dictum ẽ. ego sum qui sum. lon¬
ge scilicet aliter quam sunt ista
quȩ facta sunt: qm̃ illud uert ac
primitus est. quod eode mͦ semꝑ
est: nec solum non cõmutatur. s
c̃õmutari om̃ino non potest: nichil
hoꝵ quȩ fecit existens. & om̃ia pri¬
mitus habens sicut ipse est: neq
enim ea faceret. nisi ea nosset ante¬
quam faceret. nec ea faceret nisi
ret ea quȩ nondum facta erant.
nisi qũ eadmodum est ipse non fa¬
ctus: quamius in quam illa sub¬
stantia ineffabilis sit. nec dici utcũq
homini ꝑhominem possit. nisi usur¬
patis quibusdam locoꝵ ac tempo¬
rum uerbis. cum sit ante omnia
tempora .&. ante om̃s locos: tamen
ꝓpinquior nobis est qui fecit. qũa

Expanded text:
do nota, quo sempiterne atque indo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est. Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi ret ea quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus: quamvis, inquam, illa substantia ineffabilis sit, nec dici utcumque homini per hominem possit, nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum verbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos; tamen propinquior nobis est qui fecit, quam
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia quȩ fecit. Nec alia uisio eiꝰ
et patris. sed una: sicut una substan¬
tia. Nam &. in libro ios ita ipsa sa¬
pientia ꝑ quam facta sunt om̃ia p̃¬
dicatur. Sapientia uero inquit un¬
de inuenta est. uł quis locus scien¬
tiȩ: Ignorat mortalis uiam eius:
nec inuenitur in hominib. Et pau
ipse nouit locum eius. Ipse enim
omne quod est sub cȩlo ꝑfecit &. no¬
uit quȩ sunt in terra. om̃iaq fecit
uentoꝵ libramenta. aquȩ mensu¬
uidit. His atq huiusmodi testimo¬
niis ꝓbatur: quod hȩc om̃ia prius¬
quam fierent erant in notitia faci¬
entis:&. utiq ibi meliora. ubi uerio¬
ra. ubi ȩterna & in cõmutabilia:
quanqũa sufficere debeat. ut si qͥs¬
quam nouerit uł inconcusse cre¬
dat quod ds hec om̃ia fecerit: non
opiner eum esse tam excorde ut
dm̃ que non nouerat fecisse ar¬
bitretur. Porro si nouerat ea prius¬
quam faceret ea: ꝑfecto priusqua
fierent apud illum erant eo mo¬

Expanded text:
omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuuit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo mo
Abbreviated transcription (Latin):
modo ergo in illo uita est quod
factum est: quomͦ dictum ẽ. sicut
habet pater uitam in semetipso.
semet ipso. Nec p̃termittendum ẽ.
quod emendatiores codices habent.
quod factũ est. in illo uita erat. ut sic
intelligatur uita erat. quomodo
in principio erat uerbum. & uer¬
bum erat apud dm̃. & ds erat uer¬
bum. Quod ergo factum est. iam
uita erat in illo: & uita non qualis¬
cunq. nam & pecora dicunt᷑ uiuere
quȩ frui non possunt participati¬
one sapientie: sed uita erat lux ho¬
minum. Mentes quippe rationales
purgatȩ gra eius. possunt ꝑueni¬
re ad eiusmodi uisionẽ: qua nec
supius quicqũa sit nec beatius.
Sedetiam si hoc legamus ut intel¬
ligamus quod factum est in illo
uita est. monet ista sententia. ut
id quod ꝑ ipsum factum ẽ. uita ẽẽ
in illo intelligatur: in qua uitaui¬
dit omĩa quando fecit. Et sicut
uidit ea. ita fecit. non p̃ter seipsũ
uidens. sed in seipso. Ita enumerauit

Expanded text:
modo ergo in illo uita est, quod modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit
Abbreviated transcription (Latin):
ter quod factum est in illo. uita ẽ:
ut sub distinguamus. quod factũ
est in illo: & deinde inferamus. ui¬
ta est. Quid enum non in illo fa¬
ctum est: cum commemoratis mul¬
tis etiam terrenis creaturis dicat᷑
in psalmo. om̃ia in sapientia fecisti:
si ita distinxerimus: ut ꝙ ipsa terra
ꝙ. quȩcunq in ea sunt. uita sit. Quȩ
cum absurde dicant᷑ om̃ia uiuere.
quanto absurdius ut etiam uita
sint: prȩsertim quia distinguit
de quali uita loquatur: cum ad¬
dit uita erat lux hominũͦ Sic
ergo distinguendum est. ut cum
dixerimus quod factum est. demn¬
de inferamus. in illo uita ẽ non
in se scilicet. hoc est in natura sua
qua factum ẽ. ut conditio creatu¬
raq sit. sed in illo uita est. quia oĩa
quȩ ꝑ ipsum facta facta sunt. noue¬
rat antequam fierent. Ae ꝑ hoc
in illo erant. non sicut creatura ꝗͣ
fecit. sed sicut uita & lux hominũ.
quod est ipsa sapientia ꝙ ipsum
uerbum unigenitus dĩ filius. Eo

Expanded text:
tet: quod factum est in illo, uita est, tet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo
Abbreviated transcription (Latin):
bum erat apud dm̃. & d̾s erat uer-¬
bum. Hoc erat in principio apud
dm̃. Om̃ia ꝑ ipsum facta sunt: &
sine ipso factum est nichil. Quis
ergo tam sit demens: ut dicat ñ¬
ea dm̃ fecisse quȩ nouerat: Porro
si nouerat: ubi: Apud seipsum: apud
quem uerbum erat. ꝑ quod facta st̃
om̃ia. Nam si extra se ipsum ea no¬
uerat: quis eum docuerat᷑: Quis enĩ
cognoiuit sensum dñi: aut quiscon¬
siliarius eius fuit: Aut quis prior
dedit illi: & retribuetur ei: Qm̃ ex
ipso ꝙ ꝑipsum ꝙ. in ipso sunt oĩa.
Quanquam q ea quȩ sequuntur
in ȩuangłio. satis asserant istã sen¬
tentiam. Adiungit enim eugłista
ꝙ dicit. Quod factum est. in illo
uita est. & uita erat lux hominũ:
quia scilicet rationales mentes.
in quo genere homo factus est
ad imaginem di. non habent ue¬
ram lucem suam nisi ꝑ ipsum uer¬
bum di ꝑ quod facta sunt omnia:
cuius participes esse poterunt
ab omni iniquitate &. errore mun¬
datȩ. Non ergo ita ꝓnuntiari opor¬

Expanded text:
erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat nea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari opor
Abbreviated transcription (Latin):
qui oꝑaretur terram. Istoꝵ autem
contextio sic cȩpit. fons autẽ ascen¬
debat de terra: &. irrigabat omnẽ
fatiem terrȩ. Ab hac commemorati.¬
one fontis huius & deinceps ea quȩ
narrantur. ꝑ moras tempoꝵ facta
aliter se habeant om̃ium creatura¬
rum rationes incommutabiles in
uerbo cdi. aliter illa eius opera aqͥb
in die septimo requieuit. aliter ista
quȩ ex illis usq nunc oꝑatur: hoꝵ
trium hoc quod extremum posui
nobis utcumq notum est ꝑcorpo¬
ris sensus & huius consuetudinẽ
uitȩ. duo uero alia remota a sensi¬
b nr̃is &. ab usu cogitationis hu¬
manȩ. prius ex diuina auctoritate
credenda sunt: deinde ꝑ hȩc quȩ
nota sunt ut cunq noscenda. quan¬
to quisq maius minusue poterit.
pro suȩ capacitatis modo duunitꝰ
aduitus internis ȩternisq rationi
diuinis incommutabilib ȩternisq
rationib. quod ipsa di sapientia
ꝑ quam facta sunt omĩa. priusqu̾a

Expanded text:
qui operaretur terram. Istorum autem qui operaretur terram. Istorum autem contextio sic coepit: Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Ab hac commemoratione fontis hujus et deinceps ea quae narrantur, per moras temporum facta aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in Verbo Dei, aliter illa ejus opera a quibus in die septimo requievit, aliter ista quae ex illis usque nunc operatur; horum trium hoc quod extremum posui, nobis utcumque notum est per corporis sensus, et hujus consuetudinem vitae. Duo vero illa remota a sensibus, et ab usu cogitationis humanae, prius ex divina auctoritate credenda sunt; deinde per haec quae nota sunt, utcumque noscenda, quanto quisque magis minusve potuerit pro suae capacitatis modo, divinitus adjutus internis aeternisque rationidivinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa Dei Sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam
Abbreviated transcription (Latin):
ab ortu ad occasum. cęlum mutari
abȩstate ad hyemem: germina certis
dierum momentis pullulare. grande¬
scere. uirescere. arescere. ammalia qͥq sta¬
tutis tempoꝵ metis & cursibus & con¬
cipi & ꝑfici &. nasci. ꝙ. ꝑ ętates usq¬
in senium mortemq decurrere:&. cȩ¬
taera huius modi temporalia. Quis
enim oꝑatur ista nisi d̃s etiam sine
ullo tali suo motu: Nonenĩ &. ipsi
accidit tempus. Inter illa ergo oꝑadĩ
ã quib requieuit in die septimo. & ista
quȩ usq nunc oꝑatur: quendam scri-¬
ptura interponens suȩ narrationis
articulum. cõmendauit se illa expli-¬
casse: & cȩpit iam ista contexere. Iuloꝵ
explicatoꝵ cõmendatio: sic facta est.
Hic est liber creaturȩ cȩli & terrȩ. cũ
factus est dies. fecit d̾s cęlum & terrã.
omne uiride agri anteqũa esset suꝑ
terram. & omne fęnum agri ante¬
quam exoriretur. Non enim plue¬
rat ds super terrã: nec erat homo

Expanded text:
ab ortu ad occasum, caelum mutari ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usqin senium mortemque decurrere, et caetera hujusmodi temporalia. Quis enim operatur ista nisi Deus, etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. Inter illa ergo opera Dei, a quibus requievit in die septimo, et ista quae usque nunc operatur, quemdam Scriptura interponens suae narrationis articulum, commendavit se illa explicasse, et coepit jam ista contexere. Illorum explicatorum commendatio sic facta est: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum agri antequam exoriretur. Non enim pluerat Deus super terram, nec erat homo