comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& mulierẽ. et inter semen eius ex
semen mulieris: si pariat ista filios
qũauis cum dolorib. ꝙ. se ad uirũ
suũ conuertat. ut eius ipse domi¬
netur. lunc enim potest cognosci
non aliam partẽ in nobis ꝑtinere
ad auctorem dm̃. & aliam ad gen¬
tem tenebrarum sicut isti dicunt.:
sed potius & illud quod regendi
haber potestatẽ in homine. &. ilud
inferius quod regendum ẽ ex deo
imago & gła di. mulier autẽ gła
uiri est. Non enim uir ex muliere.
sed mulier ex uiro. Et enim non est¬
creatus uir ꝓpter mulierem: sed mu¬
lier ꝓpter uirum. Propterea debet
habere uelamen mulier suꝑ ca¬
put ꝓpter angłos. Uerũtamen
neq mulier sine uiro: neq uir
sine muliere in dño. Sicut enĩ mu¬

Expanded text:
et mulierem, et inter semen ejus, et et mulierem, et inter semen ejus, et semen mulieris, si pariat ista filios quamvis cum doloribus, et se ad virum suum convertat, ut ejus ipse dominetur. Tunc enim potest cognosci non aliam partem in nobis pertinere ad auctorem Deum, et aliam ad gentem tenebrarum, sicut isti dicunt; sed potius et illud quod regendi habet potestatem in homine, et illud inferius quod regendum est, ex Deo imago et gloria Dei; mulier autem gloria viri est. Non enim vir ex muliere, sed mulier ex viro: etenim non creatus est vir propter mulierem, sed mulier propter virum; propterea debet habere velamen mulier super caput, propter Angelos. Verumtamen neque mulier sine viro, neque vir sine muliere in Domino: sicut eni
Abbreviated transcription (Latin):
geret. quib sibi faceret succinctoriũ.
Hoc enim isti faciunt cum de xp̃o
mentiuntur. & ipsum mentitum eẽ
p̃dicant: & tanquã abscondunt se
a facie di ad sua mendatia ab illius
ueritate conuersi. sicut apłs dicit.
Et aueritate quidem auditum auer
tent: ad fabulas autẽ conuertent᷑.
Et ille quidem serpens id est ille
error hereticoꝵ qui temptat ȩccl̃am
contra quem incantat apłs cum
dicit. metuo ne sicut serpens euan
seduxit astutia sua. sic & sensus uñ
corrumpantur: ille ergo error pecto¬
re & uentre serpit. & terrã mandu¬
cat. Non enim decipit nisi aut su¬
ꝑbos. qui sibi arrogantes quod non
sunt cito credunt quod summi di
& animȩ natura una eademq na¬
tura sit: aut desideriis carnalibus
implicatos. qui libenter audiunt
ipsi faciunt sed gens tenebrarum:
aut curiosos qui terrena sapiunt
et sp̃ualia terreno oculo inquirt̃.
Erunt autẽ inimicitiȩ inter istum

Expanded text:
geret, quibus sibi faceret succinctorium. geret, quibus sibi faceret succinctorium. Hoc enim isti faciunt, cum de Christo mentiuntur, et ipsum mentitum esse praedicant; et tanquam abscondunt se a facie Dei, ad sua mendacia ab illius veritate conversi, sicut Apostolus dicit: Et a veritate quidem auditum suum avertent, ad fabulas autem convertentur . 40. Et ille quidem serpens, id est ille error haereticorum, qui tentat Ecclesiam, contra quem incantat Apostolus, cum dicit, Metuo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et sensus vestri corrumpantur; ille ergo error pectore et ventre serpit, et terram manducat. Non enim decipit, nisi aut superbos, qui sibi arrogantes quod non sunt, cito credunt quod summi Dei et animae humanae una eademque natura sit; aut desideriis carnalibus implicatos, qui libenter audiunt ipsi faciunt, sed gens tenebrarum; aut curiosos, qui terrena sapiunt, et spiritualia terreno oculo inquirunt. Erunt autem inimicitiae inter istum
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃i. Sic enĩ isti credunt quod serpens
ille xp̃s fuerit. & dm̃ nescio quem gen¬
tis tenebrarum sicuti affirmant. illud
prȩceptum dedisse confingunt: tanꝗͣ
inuideret hominib scientiam bonis.
mali. Ex ista opinione. etiam nescio
quos serpentinos natos ẽẽ arbitror.
qui serpentem pro xp̃o colere dicun¬
tur: nec attendunt apłm qui ait.
Metuo ne sicut serpens euam sedipxit
astutia sua: sic ꝙ ur̃i sensus corrum¬
pantur. Hos ergo ꝑ istam ꝓpħiam
prefiguratos ẽẽ existimo. Seducitur
autẽ uerbis huius serpentis. carna¬
lis nr̃a concupiscentia: & ꝑ illam
nus. Qui si p̃ceptum dĩ seruare uel¬
let.ꝙ exinde ꝑseuerant̃ uiueret do¬
nec idoneusfieret intelligentiȩ ueri¬
tatis. id est si operaretur in paradyso
& custodiret quod accepit. non ue¬
niret in illam deformitatẽ. ut cũ
sibi displicet caro quasi nuditas
sua. carnalia magis tegimenta
mendatioꝵ tanquam folia fici colli¬

Expanded text:
vestri. Sic enim isti credunt, quod serpens vestri. Sic enim isti credunt, quod serpens ille Christus fuerit, et deum nescio quem gentis tenebrarum, sicuti affirmant, illud praeceptum dedisse confingunt, tanquam invideret hominibus scientiam boni et mali. Ex ista opinione etiam nescio quos serpentinos natos esse arbitror, qui serpentem pro Christo colere dicuntur, nec attendunt Apostolum qui ait: Metuo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et sensus vestri corrumpantur . Hos ergo per istam prophetiam praefiguratos esse existimo. Seducitur autem verbis hujus serpentis carnalis nostra concupiscentia, et per illam nus: qui si praeceptum Dei servare vellet, et ex fide perseveranter viveret, donec idoneus fieret intelligentiae veritatis, id est, si operaretur in paradiso, et custodiret quod accepit; non veniret in illam deformitatem, ut cum sibi displicet caro quasi nuditas sua, carnalia magis tegumenta mendaciorum, tanquam folia fici colli
Abbreviated transcription (Latin):
qũa isti qui ꝑ suam suꝑbam uani¬
tatem eandem suꝑbiam ꝑsuadere
conantes. affirmant animã natura¬
liter hoc eẽ quod ds est: Et ad quos
magis ꝑtinet aꝑtio carnalium ocu¬
loꝵ: qua ad istos. qui relicta interio¬
ris sapientiȩ luce. solem istũ qui ꝑ¬
tinet ad oculos corporis. adorare cõ¬
pellunt: Et om̃s quidẽ generaliter¬
heretici. scientiȩ pollicitatione deci¬
piunt. & reprehendunt eos quos
simpliciter credentes inuenerint:
& quia om̃ino carnalia ꝑsuadent.
quasi ad carnalium oculoꝵ aꝑtio¬
nem conantur adducere: ut interi¬
pora sua displicent. non ꝓpter pena¬
lem mortalitatẽ qu̾a peccando me¬
riumus: sed ita ut negent dm̃ esse
corpoꝵ conditorem. tanqu̾a apertis
oculis carnis. nuditas ista displiceat.
Sed nichil uehementius istos desi¬
gnat & notat. qũa quod dicit serpeis
non morte moriemini: sciebat enĩ ds̃.
q̃m quo die ederitis aꝑientur oculi

Expanded text:
quam isti, qui per suam superbam vaniquam isti, qui per suam superbam vanitatem, eamdem superbiam persuadere conantes, affirmant animam naturaliter hoc esse quod Deus est? Et ad quos magis pertinet apertio carnalium oculorum, quam ad istos qui relicta interiore sapientiae luce solem istum, qui pertinet ad oculos corporis, adorare compellunt? Et omnes quidem haeretici generaliter scientiae pollicitatione decipiunt, et reprehendunt eos quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnino carnalia persuadent, quasi ad carnalium oculorum apertionem conantur adducere, ut interipora sua displicent, non propter poenalem mortalitatem, quam peccando meruimus; sed ita ut negent Deum esse corporum conditorem, tanquam apertis oculis carneis nuditas ista displiceat. 39. Sed nihil vehementius istos designat et notat, quam quod dicit serpens: Non morte moriemini: sciebat enim Deus quoniam qua die ederitis, aperientur oculi
Abbreviated transcription (Latin):
sicut apłs dicit: & non tangeremus
lignum in medio paradysi planta¬
tum scientiȩ boni & mali: id est non
uellemus suꝑbire de natura nr̃a quȩ
sicut iam diximus media ẽ. ut dece¬
pti exꝑiremur quid intersit inter
simplicem fidem catholicam. &. fal¬
lacias hereticoꝵ. Ita enĩ ꝑuenimus
ad dinoscentiam boni &. mali. Nam
oportet inquit hereses eẽ: ut ꝓbati
manifesti fiant inter uos. Et enim¬
ꝙ. serpens ille scd̾m ꝓpħiam heretico¬
rũ uenena significat. q. maxime isto¬
rum manicheoꝵ. & quicunq uete¬
ri testamento aduersamtur. Non
enim aliquid manifestius p̾nuntia¬
tum arbitror. quam istos in illo
serpente. uł potius illum in istis ui
tandum eẽ. Nulli enim loquaci¬
us atq iactantius ꝓmittunt scien¬
tiam boni & mali: ꝙͥ in ipso homi¬
ne tanquam in arbore quȩ plan¬
tata est in medio paradysi. eam di¬
noscentiam se demonstraturos esse
prȩsumunt. Etiam illud quod dictũ
est eritis sicut dii: qui magis dicunt

Expanded text:
icit : et non tangeremus lignum in medio paradisi plantatum scientiae boni et mali, id est non vellemus superbire de natura nostra, quae, sicut jam diximus, media est, ut decepti experiremur quid intersit inter simplicem fidem catholicam, et fallacias haereticorum! ita enim pervenimus ad dignoscentiam boni et mali. Nam oportet, inquit, etiam haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos . Etenim serpens ille secundum prophetiam, haereticorum venena significat, et maxime istorum Manichaeorum, et quicumque Veteri Testamento adversantur. Non enim aliquid manifestius praenuntiatum arbitror, quam istos in illo serpente, vel potius illum in istis esse vitandum. Nulli enim loquacius atque jactantius promittunt scientiam boni et mali; et in ipso homine, tanquam in arbore quae plantata est in medio paradisi, eam dignoscentiam demonstraturos se esse praesumunt. Et etiam illud quod dictum est, Eritis sicut dii, qui alii magis dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
rum dominent᷑: Immo quasi digni¬
tatem sibi additam credunt. quod ma¬
tres fiunt. ꝙ plerumq suꝑbiores
existunt. Quid ergo sibi uult quod
postea qũa dictum est. in dolorib
paries filios. additum est. & erit tibi
conuersio ad uirum tuum. & ipse tu
dominabitur. nisi quia illa pars
difficultatẽ & dolorem. atq ita pepe¬
rerit consuetudinem bonã: cautius
iam &. diligentius rationi obtem¬
perat tangũa uiro. & ipsis quasi
erudita dolorib conuertitur ad ra¬
tionem. & libenter seruit iubenti.
ne iterum in aliquam ꝑnitiosam
consuetudinem defluat. Ista ergo quȩ
si non carnaliter sp̃ualia legamus.
ista quȩ ꝓlata est in uirum. quid dice¬
mus: Nunquid forte diuites quib
ꝓuenit facillimus uictus. neq in
terra oꝑantur: euasisse istam pęnam
existimandi sunt qua dicitur. maledi¬
cta terra erit tibi in om̃ib oꝑibus
tius. in tristitia & gemitu tuo man¬
ducabis ex ea omnib dieb uite tuȩ. spn

Expanded text:
rum dominentur? Imo quasi dignirum dominentur? Imo quasi dignitatem sibi additam credunt, quod matres fiunt, et plerumque superbiores existunt. Quid sibi ergo vult, quod posteaquam dictum est, In doloribus paries filios, additum est, et erit tibi conversio ad virum tuum, et ipse tui dominabitur; nisi quia illa pars difficultatem ac dolorem, atque ita pepererit consuetudinem bonam, cautius jam et diligentius rationi obtemperat tanquam viro; et ipsis quasi erudita doloribus convertitur ad rationem, et libenter servit jubenti, ne iterum in aliquam perniciosam consuetudinem defluat? Ista ergo quae si non carnaliter spiritualia legamus. ista quae prolata est in ipsum virum, quid dicemus? Numquid forte divites, quibus provenit facillimus victus, neque in terra operantur, evasisse istam poenam existimandi sunt, qua dicitur: Maledicta terra erit tibi in omnibus operibus tuis; in tristitia et gemitu tuo manducabis ex ea
Abbreviated transcription (Latin):
ditio potius quam pęna peccati. Po¬
test ergo fieri. ut etiam in feminis
hominib mortalium corpoꝵ sit ista
conditio. Sed hoc ẽ magnum suppli¬
cium: quod ad istam corpoꝵ morta¬
litatem ex illa immortalitate uene¬
runt. Uerũtamen magnum sa¬
cramentum est huius sententiȩ. qd̾
nulla abstinentia fit a uoluptate
carnali quȩ non habear in exordio
dolorem. donec in meliorem partẽ
consuetudo flectatur. Quod cum ꝓ¬
uenerit. quasi natus est filius: id est
ad bonum opus paratus affectus.
ꝑ consuetudine bonam. Quȩ con¬
suetudo ut nasceretur. cum dolore
reluctatum est consuetudini malȩ.
Nam &. illud quod post partum
dictum est. erit tibi conuersio ad
uirum tuum. & ipse tui dominabit᷑
nonne multȩ ac ꝓpe om̃s mulieres ab¬
sentib uiris suis pariunt: & post
partum se ad illos non conuertunt.
Quȩ autẽ suꝑbȩ mulieres sunt s.¬
dominantur uiris: nunquid post
partum carent hoc uitio ut iuri ca¬

Expanded text:
ditio potius quam poena peccati. Poditio potius quam poena peccati. Potest ergo fieri ut etiam in feminis hominibus mortalium corporum sit ista conditio. Sed hoc est magnum supplicium, quod ad istam corporum mortalitatem ex illa immortalitate venerunt. Verumtamen magnum sacramentum est hujus sententiae, quod nulla abstinentia fit a voluntate carnali, quae non habeat in exordio dolorem, donec in meliorem partem consuetudo flectatur. Quod cum provenerit, quasi natus est filius, id est ad bonum opus paratus est affectus per consuetudinem bonam. Quae consuetudo ut nasceretur, cum dolore reluctatum est consuetudini malae. Nam et illud quod post partum dictum est, Erit tibi conversio ad virum tuum, et ipse tui dominabitur; nonne multae ac prope omnes mulieres absentibus viris suis pariunt, et post partum se ad illos non convertunt? Quae autem superbae sunt mulieres, et dominantur viris, numquid post partum carent hoc vitio, ut viri ea
Abbreviated transcription (Latin):
manifeste ostenditur non posse nos
a diabolo temptari. nisi ꝑ illam ani¬
malem partem. quȩ quasi mulieris
imaginem uł exemplum in ipso
uno homine ostendit: De qua supe¬
rius multa iam diximus. Quod
autẽ etiam inter semen diaboliq. se¬
men mulieris ponuntur inimicitiȩ:
significatur semine diaboli ꝑuersa
suggestio. semine autẽ mulieris fructꝰ
boni oꝑis: quo ꝑuersȩ suggestioni re¬
sistit. Et ideo obseruat ipse plantam
mulieris: ut si quando illicite labit᷑
delectatio. tunc illam capiat. & illa
obseruat eius caput: ut eum in ipso
initio malȩ suasionis excludat. Iam
Manifeste enim multiplicatos dolo¬
res habet atq suspiria in huius u¬
tȩ calamitatib. E quod in dolori¬
b pariat filios qu̾auis ꝯ in ista
uisibili muliere compleatur. tam̃
ad illam secretiorẽ consideratio re¬
uocanda est. Nam & in pecorib
feminȩ cum dolore pariunt filios:
&. hec est in illis mortalitatis con¬

Expanded text:
manifeste ostenditur non posse nos manifeste ostenditur non posse nos a diabolo tentari, nisi per illam animalem partem, quae quasi mulieris imaginem vel exemplum in uno ipso homine ostendit, de qua superius jam multa diximus? Quod autem etiam inter semen diaboli, et semen mulieris ponuntur inimicitiae, significatur semine diaboli perversa suggestio; semine autem mulieris, fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistit. Et ideo observat ipse plantam mulieris, ut si quando in illicita labitur delectatio, tunc illam capiat: et illa observat caput ejus, ut eum in ipso initio malae suasionis excludat. CAPUmanifeste enim multiplicatos dolores habet, atque suspiria in hujus vitae calamitatibus; et quod in doloribus pariat filios, quamvis et in ista visibili muliere compleatur, tamen ad illam secretiorem consideratio revocanda est. Nam et in pecoribus feminae cum dolore pariunt filios, et haec est in illis mortalitatis con
Abbreviated transcription (Latin):
potestatẽ. ante illam ultimã penã
uidicii. Hec enim uita eius uidetur:
de qua gaudet atq głatur. Terram
ergo manducabis: duobus modis
intelligi potest. Uel ad te ꝑtinebuns
quos terrena cupiditate deceperis:
id est peccatores qui terrȩ nomine
significantur: uł certe genus tertiũ
temptationis his uerbis significa¬
tur. quod est curiositas. Terram
enim qui manducat. ꝓfunda et
tenebrosa penetrat: & tamen tem¬
poralia atq terrena. Non autem
inimicitiȩ ponuntur inter ipsum
ꝙ uirum: sed inter ipsum ꝙ mulie¬
rem. Nunquid quia uros non tẽ¬
ptat & decipit: Sed manifestum ẽ
quod decipit. An quia ipsum ada
non decepit. sed mulierem eius. Sed
nunquid ꝓpterea non est inimicus
eius. ad qũe ꝑuenit ꝑ mulicrem
suam illa deceptio. maxime quia
de futuro iam dicitur. inimicitias
ponam inter te & mulierẽ: Si autẽ
quod deinceps non decepit adam:
nec ipsam euam deinceps decepit.
quare ergo ita dicitur. nisi quia hic

Expanded text:
potestatem, ante illam ultimam poenam potestatem, ante illam ultimam poenam judicii; haec enim vita ejus videtur, de qua gaudet atque gloriatur. Terram ergo manducabis, duobus modis intelligi potest: vel ad te pertinebunt, quos terrena cupiditate deceperis, id est peccatores, qui terrae nomine significantur; vel certe genus tertium tentationis his verbis figuratur, quod est curiositas. Terram enim qui manducat, profunda et tenebrosa penetrat, et tamen temporalia atque terrena. 28. Non autem inimicitiae ponuntur inter ipsum et virum, sed inter ipsum et mulierem. Numquid quia viros non decipit et tentat? Sed manifestum est quod decipit. An quia ipsum Adam non decepit, sed mulierem ejus? Sed numquid propterea non est inimicus ejus, ad quem pervenit per mulierem suam illa deceptio, maxime quia de futuro jam dicitur, Inimicitias ponam inter te et mulierem? Si autem quod non deinceps decepit Adam, nec ipsam Evam deinceps decepit. Quare ergo ita dicitur, nisi quia hic
Abbreviated transcription (Latin):
in eum ꝓfertur sententia. Et inde
maior pena est: quia de hac tam in¬
felici potestate lȩtatur. qui solebat
antequam caderet de sublimi ueri¬
tate gaudere: in qua non stetit. Et
ido illi etiam pecora prȩponuntur.
non in potestate sed in conuersione
nature suȩ: quia pecora non amisert̃
beatitudinem aliquam cęlestem qua
nunqũa habuerunt. sed in natura qũa
acceperunt ꝑagunt uitam. Dicitur
ergo huic. pectore ꝙ. uentre repes.
Quod quidem & in colubro animad¬
uertitur: & ex illo animante uisibili.
adhunc inuisibilem in imicum no¬
strum. loquutio figuratur. Nomine
enim pectoris significatur suꝑbia:
quia ibi dominatur impetus ani-¬
mȩ. Nomine autẽ uentris signifi¬
catur carnale desiderium: quia hȩc
pars mollior sentitur in corpore. Et
quia his reb ille serpit ad eos quos
uult decipere. ꝓpterea dic̾tum ẽ pe¬
manducabis om̃ib diebus uitȩ
tue .i. om̃ib dieb quib agis hanc

Expanded text:
in eum profertur sententia: et inde in eum profertur sententia: et inde major poena est, quia de hac tam infelici potestate laetatur, qui solebat antequam caderet, de sublimi veritate gaudere in qua non stetit. Et ideo illi etiam pecora praeponuntur, non in potestate, sed in conservatione naturae suae: quia pecora non amiserunt beatitudinem aliquam coelestem, quam nunquam habuerunt, sed in sua natura quam acceperunt peragunt vitam. Dicitur ergo huic: Pectore et ventre repes. Quod quidem et in colubro animadvertitur, et ex illo animante visibili ad hunc invisibilem inimicum nostrum locutio figuratur. Nomine enim pectoris, significatur superbia, quia ibi dominatur impetus animi: nomine autem ventris, significatur carnale desiderium, quia haec pars mollior sentitur in corpore. Et quia his rebus ille serpit ad eos quos vult decipere; propterea dictum est, Pemanducabis omnibus diebus vitae tuae: id est omnibus diebus quibus agis hanc
Abbreviated transcription (Latin):
est. quia ipse ẽ dñs om̃ium. Qm̃ gͦ
in maiestate par illi esse non potuit.
iam lapsus ꝙ iacens in peccato suo
partm sibi eum facere conatur. uel
potius illum uult ostendere peccasse
se autẽ esse innocentẽ. Et mulier
interrogata refert culpam in serpentẽ.
quasi aut ille sic acceperit uxorem.
ut ei obtemperaret. ꝙ. non potius ut
ipsã sibi obtemperare faceret: aut illa
non poterat dĩ prȩceptum potius cu¬
stodire. quam uerba serpentis ad mite
re. Iam serpens non interrogatur. sed
prior excipit pęnam: quia nec confite¬
ri peccatum potest. nec habet om̃ino
unde se excuset. Non autẽ nunc ea
damnatio diaboli dicitur quȩ ultimo
iudicio reseruatur. de qua dñs lo
quitur cum dicit. ite in ignem ȩter¬
num qui prȩparatus est diabolo ꝙ̃
angłis eius: sed ea pęna eius dicitur.
qua nobis cauendus est. Pena enim
est eius: ut in potestate habeat eos
qui ddi prȩcepta contemnunt. Hoc
enim explicatur his uerbis: quibus

Expanded text:
est, quoniam ipse est Dominus omnium; quoniam est, quoniam ipse est Dominus omnium; quoniam in majestate par illi esse non potuit, jam lapsus et jacens in peccato suo, parem sibi eum facere conetur. Vel potius illum vult ostendere peccasse, se autem esse innocentem. Et mulier interrogata refert culpam in serpentem: quasi aut ille sic acceperat uxorem ut ei obtemperaret, et non potius ut ipsam sibi obtemperare faceret; aut illa non poterat Dei praeceptum potius custodire, quam verba serpentis admittere. 26. Jam serpens non interrogatur, sed prior excepit poenam, quia nec confiteri peccatum potest, nec habet omnino unde se excuset. Non autem nunc ea damnatio diaboli dicitur, quae ultimo judicio reservatur, de qua loquitur Dominus cum dicit, Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus ; sed ea poena ejus dicitur, qua nobis cavendus est. Poena enim ejus est, ut in potestate habeat eos qui Dei praecepta contemnunt. Hoc enim explicatur his verbis, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
displicet. hoc etiam do displicere ar¬
bitretur. Illud autẽ sublimiter itel¬
ligendum est quod dñs ait. quis nun¬
tiauit tibi quia nudus esses: nisi quia
ab illa arbore de qua dixeram tͥ. ex ila
sola non manducare: ex illa mandu¬
casti: Nudus eium erat a simulatione.
sed uestiebatur luce diuina. Unde auer¬
sus & ad seipsum conuersus. quod si¬
gnificat de illa arbore manducasse.
nuditatẽ suam uidit. &. displicuit sibi
ex eo quod non habebat aliquid pro¬
se non accusat quod consensit mulie¬
ri: sed in mulierem refundit culpam
suam: &. sic subtiliter quasi de astuta
qũa miser conceperat. uoluit ad ipsi
dm̃ ꝑtinere quod peccauit. Non enĩ
ait. mulier dedit mͥ: sed addidit di¬
cens. quam dedisti michi. Nichilĩ
autẽ tam familiare peccantib qͣm tu¬
buere do uelle. undecumq accusan¬
sic homo peccauit cum uult esse
par do idest liber esse ab eius domi¬
nio. sicut ille ab om̃i dominio liber

Expanded text:
displicet, hoc etiam Deo displicere ardisplicet, hoc etiam Deo displicere arbitretur. Illud autem sublimiter intelligendum est quod Dominus ait: Quis nuntiavit tibi quod nudus esses, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi, ex illa sola ne manducares, ex illa manducasti? Nudus enim erat a simulatione, sed vestiebatur luce divina. Unde aversus et ad seipsum conversus, quod significat de illa arbore manducasse, nuditatem suam vidit, et displicuit sibi ex eo quod non habebat aliquid prose non accusat quod consensit mulieri, sed in mulierem refundit culpam suam; et sic subtiliter quasi de astutia quam miser conceperat, voluit ad ipsum Deum pertinere quod peccavit. Non enim ait, Mulier dedit mihi; sed addidit dicens, Mulier quam dedisti mihi. Nihil est autem tam familiare peccantibus, quam tribuere Deo velle undecumque accusansic homo peccavit cum vult esse par Deo, id est liber esse ab ejus dominio, sicut ille ab omni dominio liber
Abbreviated transcription (Latin):
arborem se dicuntur abscondere quȩ
erat in medio paradẏsi: id est ad
seipsos qui in medio rerum infra
dm &̾. supra corpora ordinati erant.
Ergo ad seipsos absconderunt se: ut
conturbarent᷑ miseris errorib. reli¬
cto lumine ueritatis quod ipsi ñ
erant. Particeps enĩ ueritatis pot̃
esse anima humana: ipsa autẽ ue¬
ritas ds est incõmutabilis. supra
illam. Ab ea ergo ueritate qͥsquis
auersus est. & ad seipsum conuersus.
ꝙ non de rectore atq illustratore łõ.
sed de sius motib quasi liberis exul¬
tat. tenebratur mendacio. qmqui
loquit᷑ mendacium. de suo loquitur.
Atq ita turbat᷑: &. uocẽ illam ꝓpħȩ
te ubi eẽt. sed cogente ad confessionẽ
multa quę interrogabat nesciebat Re¬
spondit autẽ uoce cius audita abscon¬
disse se: qm̃ nudus esset. Iam miscrrino
errore respondet. quasi do posset displi¬
cere nudus: sicut eum ipse fecerat. Ei̾
autẽ hoc erroris ꝓprium: ut quod cur

Expanded text:
arborem se dicuntur abscondere, quae arborem se dicuntur abscondere, quae erat in medio paradisi, id est ad seipsos, qui in medio rerum infra Deum et supra corpora ordinati erant. Ergo ad seipsos absconderunt se, ut conturbarentur miseris erroribus, relicto lumine veritatis, quod ipsi non erant. Particeps enim veritatis potest esse anima humana: ipsa autem veritas Deus est incommutabilis supra illam. Ab ea ergo veritate quisquis aversus est, et ad seipsum conversus, et non de rectore atque illustratore Deo, sed de suis motibus quasi liberis exsultat, tenebratur mendacio: quoniam qui loquitur mendacium, de suo loquitur; atque ita turbatur, et vocem illam prophetae te ubi esset, sed cogente ad confessionem multa quae interrogabat, nesciebat. Respondit autem, voce ejus audita, abscondisse se, quoniam nudus esset. Jam miserrimo errore respondit, quasi Deo posset displicere nudus, sicut eum ipse fecerat. Est autem hoc erroris proprium, ut quod cuique
Abbreviated transcription (Latin):
tatem. de qua iam erubescebat astu¬
ta suꝑbia. folia uero fici pruritum
quendam significant: si hoc bene
in reb incorporeis dicitur. quẽ miris
modis animus patitur cupiditate
& delectatione mentiendi. Unde eti¬
am latine falsi dicuntur. qui iocari
amant. In iocis autẽ utiq simulatio
principatum tenet. Itaq cum deam¬
bularet ds̃ in paradyso ad uesperã.
idest cum ad tos iam iudicandos
ueniret. Adhuc ante penam eorum
deambulabat in paradiso: id est qua¬
si mouebat᷑ in eis prȩsentia łi. qͣndo
iam ipsi stabiles in eius p̃cepto non
erant. Et bene ad uesperã. idest cum
abeis iam sol occideret. & auferretur
ab eis lux illa interior ueritatis. Au¬
dierunt uocem eius: &. absconderunt
se a conspectu eius. Quis se abscon¬
dit a conspectu di: nisi qui deserto
ipso incipit amare quod suum est:
Iam enĩ habebant oꝑimenta men¬
dacii. Qui autẽ loquitur menda¬
cium. de suo loquitur. Et ido ad

Expanded text:
tatem, de qua jam erubescebat astutatem, de qua jam erubescebat astuta superbia. Folia vero fici pruritum quemdam significant, si hoc bene in rebus incorporeis dicitur, quem miris modis animus patitur cupiditate, et delectatione mentiendi. Unde etiam latine salsi dicuntur, qui jocari amant. In jocis autem utique simulatio principatum tenet. CAPUT bularet Deus in paradiso ad vesperam, id est cum ad eos jam judicandos veniret, adhuc ante poenam eorum, deambulabat in paradiso, id est, quasi movebatur in eis praesentia Dei, quando jam ipsi stabiles in ejus praecepto non erant; et bene ad vesperam, id est cum jam ab eis sol occideret, id est auferretur ab eis lux illa interior veritatis: audierunt vocem ejus, et absconderunt se a conspectu ejus. Quis se abscondit a conspectu Dei, nisi qui deserto ipso incipit jam amare quod suum est? Jam enim habebant cooperimenta mendacii: qui autem loquitur mendacium, de suo loquitur . Et ideo ad
Abbreviated transcription (Latin):
est oculis ad uidendum & cogno¬
scendum. Quomͦ uidebat. si clausi
erant oculi: Sed hoc dictum est ut
intelligeremus eos oculos ẽẽ aꝑtos
postea quam de fructu illo accepe¬
runt. quib se nudos uidebant &
displicebant sibi. id est oculos astu¬
tiȩ. quib simplicitas displicet. Cũ
enim quisq ceciderit ab illa intima
ꝙ secretissima luce ueritatis: nichil
est unde uelit placere suꝑbia. nisi
fraudulentis simulationib. Hinc
enim &. yppocrisis nascitur: in qua
multum sibi uidentur cordati. qui
potuerint fallere &ͥ decipere quem uo¬
luerint. Dedit enim mulier uiro suo.
ꝙ manducauerunt. E aꝑti sunt ocu¬
li eoꝵ: de quib iam dictum ẽ. Et tunc
uiderunt quod nudi essent. sed oculis
ꝑuersis. quib illa simplicitas quȩ nu¬
ditatis nomine significata est. eru¬
bescenda uidebatur. Itaq ut iam nonͥ
essent simplices. fecerunt sibi de folus
fici succinctoria tanqu̾a tegentes pu¬
denda sua. id est occultantes simplici¬

Expanded text:
est oculis ad videndum, et cognoest oculis ad videndum, et cognoscendum. Quomodo videbat, si clausi erant oculi? Sed hoc dictum est, ut intelligeremus eos oculos esse apertos, posteaquam de fructu illo acceperunt, quibus se nudos videbant, et displicebant sibi, id est oculos astutiae, quibus simplicitas displicet. Cum enim quisque ceciderit ab illa intima et secretissima luce veritatis, nihil est unde velit placere superbia, nisi fraudulentis simulationibus. Hinc enim et hypocrisis nascitur, in qua multum sibi videntur cordati, qui potuerint fallere et decipere quem voluerint. Dedit enim mulier viro suo, et manducaverunt, et aperti sunt oculi eorum, de quibus jam dictum est; et tunc viderunt quod nudi essent, sed oculis perversis, quibus illa simplicitas quae nuditatis nomine significata est, erubescenda videbatur. Itaque ut jam non essent simplices, fecerunt de foliis fici sibi succinctoria, tanquam tegentes pudenda sua, id est occultantes simplici
Abbreviated transcription (Latin):
qua die manducaueritis ex eo aꝑien¬
tur oculi ur̃i. quid intelligitur nisi
ꝑsuasum esse ut sub dõ eẽ nollent.
sed in sua potestate potius sine do¬
mino: ut legem eius non obserua¬
rent quasi inuidentis sibi ne se
ipsi regerent: non indigentes illi¬
us interno lumine. sed utentes ꝓ¬
pria ꝓuidentia quasi oculis sius.
ad dinoscendum bonum & malum:
quod ille ꝓhibuisset: Hoc ergo est
quod ꝑsuasum ẽ ut suam potesta¬
tem nimis amarent: & cum esse¬
do pares uellent. illa medietate
ꝑ qũa do subiecti erant. &. corpora
subiecta habebant. tanqu̾a fructu
arboris constitutȩ in medio paradysi
male uterent᷑. id est contra legem
di: atq ita quod acceperant amit¬
terent. dum id quodꝰ acceperant
usurpare uoluissent. Non enĩ acce¬
pit hominis natura ut ꝑ suam po¬
testatem deo non regente beata sit.
quia nullo regente ꝑ suam potesta¬
tem beatus eẽ solus d̾s potest. Et ui¬
dit inquit mulier quia bonum ẽ
lignum ad ȩscam:q. quia bonum

Expanded text:
qua die mandacaveritis ex eo, aperientur oculi vestri, quid hic intelligitur, nisi persuasum esse ut sub Deo esse nollent, sed in sua potestate potius sine Domino, ut legem ejus non observarent, quasi invidentis sibi ne se ipsi regerent, non indigentes illius interno lumine, sed utentes propria providentia, quasi oculis suis, ad dignoscendum bonum et malum, quod ille prohibuisset? Hoc est ergo quod persuasum est, ut suam potestatem nimis amarent, et cum Deo esse pares vellent, illa medietate, per quam Deo subjecti erant, et corpora subjecta habebant, tanquam fructu arboris constitutae in medio paradisi, male uterentur, id est contra legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent, dum id quod non acceperant, usurpare voluerunt. Non enim accepit hominis natura, ut per suam potestatem Deo non regente beata sit; quia nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. 23. Et vidit, inquit, mulier quia bonum est lignum ad escam; et quia bonum
Abbreviated transcription (Latin):
iber de agone. xp̃iano. fribus
meloquio latino eruditis humili ser¬
mone conscriptus est: fidei regulam
continens. & prȩcepta uiuendi. In quo
illud quod positum est. nec eos audiamꝰ
qui carnis resurrectionem futuram
negant. &. cõmemorant quod ait apłs
paulus. caro & sanguis regnum di non
possidebunt: non intelligentes quod
ipse dicit apłs. oportit corruptibile
hoc induere incorruptionẽ.&. mortale
hoc induere immortalitatẽ: cum enim
hoc factum fuerit. iam non erit caro
ꝙ sanguis sed cȩleste corpus: non sic ac¬
cipiendum est. quasi carnis non sit
futura substantia. sed carnis & sangui¬
nis nomine. ipsam corruptionẽ carnis
ꝙ sanguinis intelligendus ẽ apłs nun¬
cupasse. quȩ utiq in regno illo non
erit. ubi caro incorruptibilis erit :
qu̾aius & aliter possit intelligi. ut
carnem ꝙ sanguinem oꝑa carnis et
sanguinis dixisse accipiamus apłm:
ꝙ eos dĩ regnum non possessuros. qui
ꝑseueranter ista dilexerint. Liber

Expanded text:
iber de agone Christiano fratribus in eloquio latino ineru-. ditis humili sermone conscriptus est fidei regulam continens et praecepta uiuendi. In quo illud, quod positum est: nec eos audiamus, qui carnis resurrectionem futuram negant et commemorant, quod ait Paulus apostolus: caro et sanguis regnum dei non possidebunt, non intellegentes, quod ipse dicit apostolus: oportet corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc ihoc factum fuerit, jam non erit caro et sanguis, sed coeleste corpus : non sic accipiendum est, quasi carnis non sit futura substantia, sed carnis et sanguinis nomine ipsam corruptionem carnis et sanguinis intelligendus est Apostolus nuncupasse; quae utique in regno illo non erit, ubi caro incorruptibilis erit. Quamvis et aliter possit intelligi, ut carnem et sanguinem opera carnis et sanguinis dixisse accipiamus Apostolum, et eos regnum Dei non possessuros, qui perseveranter ista dilexerint. Hic liber
Abbreviated transcription (Latin):
suȩ. & erunt duo in carne una: quo¬
inuenio: nisi quod plerumq in ge¬
nere humano ista contingunt. Sed
tota ꝓpħia ẽ: cuius apłs meminit
dicens. Propter hȩc relinquet homo
patrem & matrem & adherebit uxo¬
ri suȩ: & erunt duo in carne una.
Sacramentũ hoc magnũ est: ego au¬
tem dico in xp̃o & in ȩccł̃ia. Quod
manichei si non cȩci legerent. qui ꝑ
intelligerent quomͦ accipiendȩ sint
ueteris testamenti scripturȩ: nec tam
sacrilega uoce auderent accusare qd̃
nesciunt. Quod autẽ nudi erant
adam & mulier eius & ñ confunde¬
bantur: simplicitatem animȩ casti¬
tatemq significat. Nam & apłs
ita dicit. Aptaui uos uni uiro ur¬
ginem castam exibere xp̃o. Timeo

Expanded text:
suae; et erunt duo in carne una, quosuae; et erunt duo in carne una, quoinvenio, nisi quod plerumque in genere humano ista contingunt; sed tota prophetia est, cujus Apostolus meminit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una. Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia . Quod Manichaei si non caeci legerent, qui peintelligerent quomodo accipiendae sint Veteris Testamenti Scripturae, nec tam sacrilega voce auderent accusare quod nesciunt. Quod autem nudi erant Adam et mulier ejus, et non confundebantur, simplicitatem animae castitatemque significat. Nam et Apostolus ita dicit: Aptavi vos une viro virginem cast
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tanda & intelligenda. Uoca
uit ergo mulierem suã uir. tanqũa
potior inferiorem. & dixit. Hoc nunc
os ex ossib meis: & caro de carne
mea. Os de ossib fortasse ꝓpter forti¬
tudinem: & caro de carne ꝓpter tẽ¬
perantiam. Heȩ namq duȩ uirtu¬
tes: ad inferiorem animi partẽ qũa
prudentia rationalis regit. docen¬
tur ꝑtinere. Quod autẽ dictum ẽ
hȩc uocabitur inulier. qm̃ de uiro
suo sumpta ẽ: ista origo nominis q̃
interpretatio in latina lingua non
apparer. Quid enĩ simile habeat mu¬
lieris nomen ad uiri nomen: non in¬
uenitur. Sed in hebrea locutione di¬
citur sic sonare. quasi dictum sit. hȩc
uocabitur uirago: quoniã de uiro
suo sumpta est. Nam uirago uel
uirgo. potius habet aliqu̾a simi¬
litudinẽ cũ uiri nomine: mulier
autẽ non habet. sed hoc ut dixi lin¬
guȩ diuersitas facit. Quod autem
additum est. relinquet homo patr̃e
ꝙ. matr̃e suam & adherebit uxori

Expanded text:
sunt interpretanda et intelligenda. CAsunt interpretanda et intelligenda. CAvit ergo mulierem suam vir, tanquam potior inferiorem, et dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Os de ossibus, fortasse propter fortitudinem; et caro de carne, propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animi partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere. Quod autem dictum est, Haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; ista origo nominis, et interpretatio in lingua latina non apparet. Quid enim simile habeat mulieris nomen ad viri nomen, non invenitur. Sed in hebraea locutione dicitur sic sonare, quasi dictum sit: Haec vocabitur virago, quoniam de viro suo sumpta est. Nam virago vel virgo potius habet aliquam similitudinem cum viri nomine; mulier autem non habet: sed hoc, ut dixi, linguae diversitas facit. 19. Quod autem additum est, Relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori
Abbreviated transcription (Latin):
diligit quisq cui preest. Non enĩ
sic nominata est caro isto loco. ut
carnalem concupiscentiã significet:
sed illo modo potius quo ꝓpħ̃a dicit
auferri popło cor lapideum. & daricor
carneum. Hoc mͦ enim dicit etiam
apłs. Non in tabulis lapideis: sed
in tabulis cordis carnalib. Aliud
est quippe ꝓpria locutio. aliud figu¬
rata. qualis ista est qua tractamus
modo. Quappter & si uisibilis femi¬
na scđm hẏstoriam de corpore ui¬
ri primo facta est a dño do. non
utiq sine causa ita facta ẽ. nisi ut
aliquod secretum intimaret. Num
enim aut limus defuit unde femi¬
na formaretur. aut si uellet dñs ho¬
mini uigilanti costam sine dolore
detrahere non posser:. Siue ergo ista
figurate dicta sint siue figurate etiã¬
facta sint. non frustra hoc modo uel¬
dicta uł facta sunt. Sed sunt plane
nustica sacram̃ta. siue hoc modo qͦ tenui¬
tas nr̃a conatur. siue aliquo alio me¬
liore. scłm sanam tamen fidem

Expanded text:
diligit quisque cui praeest. Non enim diligit quisque cui praeest. Non enim sic nominata est caro isto loco, ut carnalem concupiscentiam significet; sed isto modo potius quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, et dari cor carneum . Hoc modo enim dicit etiam Apostolus: Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Aliud est quippe propria locutio, aliud figurata, qualis ista est quam tractamus modo. Quapropter etsi visibilis femina secundum historiam de corpore viri primo facta est a Domino Deo, non utique sine causa ita facta est, nisi ut aliquod secretum intimaret. Num enim aut limus defuit unde femina formaretur? aut, si vellet Dominus, homini vigilanti costam sine dolore detrahere non posset? Sive ergo ista figurate dicta sint, sive etiam figurate facta sint, non frustra hoc modo dicta vel facta sunt; sed sunt plane mysteria et sacramenta, sive hoc modo quo tenuitas nostra conatur, sive aliquo alio meliore, secundum sanam tamen fidem
Abbreviated transcription (Latin):
enim cognitio qua intelligit᷑ in nob̾
aliud esse quod ratione dominetur.
aliud quod rationi obtemperet: ip̃si
ergo cognitio ueluti effectio mulieris
est de costa uiri. ꝓpter coniunctionẽ
significandam. Deinde ut quisq huic
parti suȩ recte dominet᷑.ꝙ. fiat quasi
coniuigalis in scipso. ut caro ñ con¬
cupiscat aduersus spm. sed sp̃ui sub¬
iugetur. idest concupiscentia carnile
non aduersetur rationi. sed potius ob¬
cemperando desinat esse carnalis.
opus habet ꝑfecta sapientia. cuius
contemplatio. quia interior est &
secretior. ꝙ ab om̃i sensu corporis re¬
motissima: conuenient̃ etiã ista sopo¬
ris nomine intelligi potest. Tunc em̃
ordinatissime caput mulieris est uir:
cum caput uiri est xp̃c. quȩͥ sapientia
est dĩ. Sane in locum illius costȩ car¬
nem adimpleuit: ut hoc nomine
insinuaretur dilectionis affectus. qͦ
diligit quisq animam suam. & non
est durus ut eam contemnat. quo

Expanded text:
enim cognitio, qua intelligitur in nobis enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi obtemperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem significandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in seipso, ut caro non concupiscat adversus spiritum, sed spiritui subjugetur, id est concupiscentia carnalis non adversetur rationi, sed potius obtemperando desinat esse carnalis, opus habet perfecta sapientia. Cujus contemplatio quia interior est et secretior, et ab omni sensu corporis remotissima, convenienter etiam ista soporis nomine intelligi potest. Tunc enim ordinatissime caput mulieris vir est, cum caput viri est Christus, qui Sapientia est Dei. 17. Sane in locum illius costae carnem adimplevit, ut hoc nomine insinuaretur dilectionis affectus, quo diligit unusquisque animam suam, et non est durus ut eam contemnat; quod
Abbreviated transcription (Latin):
Quod ubi contingit. ꝑuersa &. mise¬
ra domus est. Primo ergo demonstra¬
uit ds̃ homini: quanto melior eẽt
pecorib. & om̃ib irrationalibus
animantib. Et hoc significat quod
nomina imponeret. Ex hoc enĩ appa¬
ret ipsa ratione hominem ẽẽ melio¬
rem quam pecora. quod discutere
&: nominatim ea discernere. non nͥ
ratio potest. quȩ de ipsis iudicat. Sed
hȩc facilis ratio est. Cito enĩ homo
intelligit se meliorem esse pecorib.
Illa est difficilis ratio qua intelligit
in scipso aliud esse rationale quodre¬
git. aliud animale quod regitur. Et
ipsam uisionem secretã nomine sopo¬
ris significari arbitror: qũe immisic
ds in adam quando ei mulier facta
est. Ut enim hoc uideatur. non est
opus oculis istis corporis: sed qͣnto
quisq ab istis uisibilib rebus in in¬
teriora intelligentiȩ secesserit. hoc
est autẽ quasi obdormiscere: tanto
melius &. sincerius illud uidet. Ipsa

Expanded text:
quod ubi contingit, perversa et misequod ubi contingit, perversa et misera domus est. 16. Primo ergo demonstravit Deus homini quanto melior esset pecoribus, et omnibus irrationabilibus animantibus: et hoc significat quod nomina imponeret. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem esse pecoribus: illa est difficilis ratio, qua intelligit in seipso aliud esse rationale quod regit, aliud animale quod regitur. CAPipsam visionem secretam nomine soporis significari arbitror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intelligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. qua die manduc aueritis morte
moriemini: incipit exponi quomodo
sit facta femina. Et facta dicitur in
adiutoriũ uiri. ut copulatione sp̃uali
hȩc obtemperat. ille a sapientia re¬
gitur: hȩc a uiro. Caput enĩ uiri xp̃c:
& caput mulieris uir. Ideoq dicitur.
non est bonum solũ hominem esse.
Adhoc enim bonũ erat ut fieret.
ut non solum anuma corpori do¬
minaretur. quia corpus seruilem
locum optinet. sed etiam uirilis ra¬
tio subiugaret sibi animalem partẽ
suam: ꝑ quod adiutorium imperat
corpori. Ad huius rei exemplum fe¬
mina facta ẽ: quam rerum ordo sub¬
iugat uiro. ut quod in duob ho¬
minib euidentius apparet idest
in masculo & femina. etiã in uno ho¬
mine considerari possit: ut appetitũ
anunȩ ꝑ que de membris corporis
operamur. habeat mens interior tan¬
qũa iurilis ratio subiugatum. & u¬
xta legem modum imponat adiuto¬
rio suo: sicut debet uir feminã regire
nec eam ꝑmittere dominari in uirum

Expanded text:
dicit, Qua die autem manducaveritis, morte dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viro. Caput enim viri Christus, et caput mulieris vir . Ideoque dicitur: Non est bonum solum hominem esse. Adhuc enim erat, quod fieret, ut non solum anima corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam regere, nec eam permittere dominari in virum;
Abbreviated transcription (Latin):
dit contra assyrios: ꝙ significat tem¬
perantiam. quȩ resistit libidini mul¬
tum aduersanti consiliis prudentiȩ.
Unde plerumq in scripturis. assyrii
aduersarioꝵ loco ponuntur. Quar¬
tus fluuius non est dictum contra
quid uadat: aut qũa terram circũeat.
Iustitia enim adom̃s partes animȩ
ꝑtinet: quia ipsa ordo &. ȩquitas ani¬
mȩ est: qua sibi tria ista concorditer
copulant᷑. prima prudentia. scda for¬
titudo. tirtia temperantia: &. ista tota
copulatione atq ordinatione ꝑficiunt¬
tus est homo in paradyso ut oꝑaret᷑
&. custodiret: oꝑatio illa laboriosa
peccatum damnatus est. Ex eo autẽ
quod additum est.&. custodiret: signi¬
ficatum ẽ qualis illa oꝑatio erat.
Nuq in tranquillitate beate uitȩ
ubi mors non est: om̃is oꝑa est custo¬
dire quod tenes. Accepit etiã prȩce¬
ptum de quo suꝑius iam tractauimꝰ.
Quod prȩceptum qm̃ sic concluditur
ut non ad unum loquatur. sic enim

Expanded text:
dit contra Assyrios, et significat temdit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae: unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi ista tria concorditer copulantur; prima, prudentia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista tota copulatione atque ordinatione tus est homo in paradiso, ut operaretur et custodiret; operatio illa laudabilior laboriosa peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est custodire quod tenes. Accipit etiam praeceptum, de quo superius jam tractavimus . Quod praeceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim
Abbreviated transcription (Latin):
utiq locos istos terrarum quauis
scd̾m hystoriam in terra inuenian¬
tur: sp̃ualiter tamen cogit intelligi.
Prudentia ergo quȩ significat ipsam
contemplationem ueritatis ab om̃i ore
humano aliena. quia est ineffabilis.
quam si eloqui uelis. parturis eam po¬
tius quam paris. quia ibi audiuit
q. apłs in effabilia uerba quȩ non li¬
cet homini loqui: hȩc ergo ergo¬
prudentia terram circuit quȩ ha¬
bet aurum & carbunculum. & la¬
pidem pra sinum. id est disciplinam
uiuendi quȩ ab om̃ib terrenis sordi¬
b quasi decocta enitescit sicut aurũ
optimum: & ueritatẽ qũa nulla falsi¬
tas uincit. sicut carbunculi fulgor
nocte non uncitur. & uitam ȩter¬
nam quȩ uiriditate lapidis prasi¬
ni significatur. ꝓpter uigorem qui
non arescit. fluuius autẽ ille qui cir¬
cuit terram ethiopiam: multum cali¬
dam atq feruentẽ significat fortitu-¬
dinem. calore actionis alacrem atq
impigram. Tertius autẽ tygris ua¬

Expanded text:
utique locos istos terrarum, quamvis utique locos istos terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritualiter cogit intelligi. 14. Prudentia ergo, quae significat ipsam contemplationem veritatis ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis, quam si eloqui velis, paruTis eam potius quam paris, quia ibi audivit et Apostolus ineffabilia verba quae non licet homini loqui : haec ergo prudentia terram circumit, quae habet aurum, et carbunculum, et lapidem prasinum, id est disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus, quasi decocta nitescit, sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prasini significatur, propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris va
Abbreviated transcription (Latin):
in quatuor partes. & quatuor uirtutes
significat. prudentiã. fortitudinem. tẽ¬
perantiam. iustitiam. Dicit᷑ autẽ phi¬
son ipse eẽ ganges.gion autẽ nilus.
Quod etiã in ieremia ꝓpħa animad¬
uerti potest. Nunc aliis nominib
appellant᷑. sicut nc̃ tyberis dicitur
fluuius: qui prius albula dicebatur.
Tygris uero & euphrates: etiã nunc
eadem nomina tenent. Quibus tam̃
nominib: uirtutes ut dixi sp̃uales
significant᷑. Quod etiã ipsoꝵ nomi¬
num interpretatio docet. siquis he¬
bream lingũa uł syram consideret.
sicut ierłm qũauis sit uisibilis &
terrenus locus: significat tamen
ciuitatem pacis sp̃ualiter: & syon
quamius sit mons in terra. specu¬
lationem tamen significat. Et hoc
nomen in scripturarum allegoriis:
ad sp̃ualia intelligenda sepe trans¬
fertur. Et ille qui descendebat ab
ierłm in iericho sicut dñs dicit:
ꝙ in ua uulneratus. saucius. &
semiuiuus relictus ẽ a latronib:

Expanded text:
in quatuor partes, et quatuor virtutes in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. Sicut nunc Tiberis dicitur fluvius, qui prius Albula dicebatur. Tigris vero et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent: quibus tamen nominibus virtutes, ut dixi, spirituales significantur; quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet, si quis hebraeam linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scripturarum allegoriis ad spiritualia intelligenda saepe transfertur: et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut Dominus dicit, et in via vulneratus, saucius et semivivus relictus est a latronibus ,