comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fac̾tꝰ est. aliqͥd nocuit dõ. s sibr no. uit enĩ ds̃ ordinare
deserentes se animas. conuenientiꝰ diceret᷑ deserentes se
sp̃s. qm̃i de augłis agebat᷑. Hic lib̾ sic incip̃. Petis ame sr̃
annos. Sed cũ eoꝵ. duodecimũ nondũ ꝑfecissẽ & eos di¬
utius tenerẽ. quã possent sustinere qui uehement᷑
hos habere cupiebant. subtracti st̃ mͥ minꝰ qua deberi
statuerã eos iã ipse ñ ędere. s  habere ut inalio aliquo
opusculo meo. qđ mͥ de his euenerit dicerẽ. Urguen¬
tibꝰ tam̃ fr̃ibꝰ quibꝰ resistere ñ ualui. emendaui cos
quantũ emendandos putaui. & cõpleui & ȩdidi. ad¬
iungens eis acapite epłam quã scripsi aduenerabilẽ
aureliũ ep̃m cartaginensis ȩcclię. quo tanꝙͣ ꝓlogo¬
ex posui & quid accidiss& & qͥd facere mea cogitatione
uoluissem. & qͥd sr̃m caritate cõpellente fecisse.
Inquoꝵ libro undecuno cũ decorpore iusibili

Expanded text:
factus est, aliquid nocuit deo, sed sibi; nouit enim deus ordinare factus est, aliquid nocuit deo, sed sibi; nouit enim deus ordinare deserentes se animas, conuenientius diceretur: deserentes se spiritus, quoniam de angelis agebatur. Hic liber sic incipit: Petisti me, frater annos. sed cum eorum duodecim non perfecissem et eos diutius tenerem, quam possent sustinere, qui uehementer eos habere cupiebant, subtracti sunt mihi minus emendatstatueram eos iam ipse non edere, sed sic habere, ut alio aliquo opusculo meo, quid mihi de his euenerit, dicerem. urguentibus tamen fratribus — quia resistere non eis ualui — emendaui eos, quantum emendandos putaui, et conpleui et edidi adiungens eis a capite epistulam, quam scripsi ad uenerabilem Aurelium, episcopum Carthaginiensis ecclesiae, quo taexposui et quid accidisset, et quid facere mea cogitatione voluissem, et quid fratrum charitate compellente fecissem. 2. In quorum libro undecimo cum de corpore visibili
Abbreviated transcription (Latin):
titulus annotationes in iob. utrũ meus habendus
sit an potius eꝙꝵ qui eas sicut potuerunt uł uolu¬
erunt redegerunt inunũ corpus descriptas de
frontibꝰ codicis ñ facile dixerĩ. Suaues enĩ paucissimis
intelligentibꝰ st̃. qui tam̃ ne cesse est offendant᷑ multa
ñ intelligentes. quianec ipsa u̾ba que ex ponunt᷑ ita st̃
descripta in multis locis ut appareat quid exponat᷑.
de inde breuitatẽ sententiarũ tanta secitta ẽ ob¬
scuritas. ut eã lector ferre uix possit. quẽ neces¬
se ẽ plurima ñ intellecta transire. Postremo tã
mendosũ cõꝑi opus ipsu in codicibus nr̃is. ut
eniendare ñ possẽ. nec editũ aine dici uellẽ. nisi quia scio
fr̃s id habere. quoꝵ studio ñ potuit denegari. Hic liber
Tde catezizandis rudibꝰ. hoc ipso titulo p̾notatus.
In quo libro uͥ dixi. nec angls qui cũ spiritibꝰ aliis satel¬
litibꝰ suis suꝑbiendo deseruit obędientiã dĩ & diabolus

Expanded text:
titulus: adnotationes in Iob, utrum meus habendus sit an potius eorum, qui eas, sicut potuerunt uel uoluerunt, redegerunt in unum corpus descriptas de frontibus codicis, non facile dixerim. suaues enim paucissimis intellegentibus sunt, qui tamen necesse est offendantur multa non intellegentes, quia nec ipsa uerba, quae exponuntur, ita sunt descripta in multis locis, ut appareat, quid exponatur; deinde breuitatem sententiarum tanta secuta est obscuritas, ut eam lector ferre uix possit, quem necesse est plurima non intellecta transire; postremo etiam mendosum conperi opus ipsum in codicibus nostris, ut emendare non possem nec editum a me dici uellem, nisi quia scio fratres id habere, quod studio non potuit denegari. Hic liber techizandis rudibus hoc ipso titulo praenotatus. in quo libro, ubi dixi: nec angelus, qui cum spiritibus aliis satellitibus suis superbiendo deseruit oboedientiam dei et diabolus
Abbreviated transcription (Latin):
cȩteris de scripturis scĩs ab eo qđ scriptũ ẽ. in pͥncipio
fecit ds cȩlũ & t̾ram. usq ad sabbati requiẽ. In quarto
libro cũ de amici morte animi mei miseriã consitera
dicens qđ anima mea una quodãmͦ fuerat facta
ex duabꝰ. & idõ in quã forte mori metuebã ne totus
ille moreret᷑ quẽ multũ amauerã. quȩ mͥ quasi de¬
clamatio leuis. quã grauis confessio iudet᷑. quauis ut¬

Expanded text:
ceteris de scripturis sanctis ab eo, quod scriptum est: in principio ceteris de scripturis sanctis ab eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, usque ad sabbati requiem.. In quarto libro, cum de amici morte animi mei miseriam confiterer dicens, quod anima nostra una quodam modo facta fuerat ex duabus: et ideo, inquam, forte mori metuebam, ne totus ille moreretur, quem multum amaueram; quae mihi quasi declamatio lenis quam grauis confessio uidetur, quamuis ut
Abbreviated transcription (Latin):
nei fuerint plato & ieremias. me fefellit memoria.
tam quid ille ep̃ẽ de hac re dixerit. in libro eiꝰ legit᷑
quẽ de sacramentis siue de phylosophia scripsit. Hoc
U quoꝵ titulus ẽ. contͣ partẽ donati. quoꝵ in pͥmo
libro dixi. ñ mͥ placere ullius secularis potestatis
impetu scismaticos ad cõmunionẽ uolent̃ artari.
& uere mͥ tunc ñ placebat. qm̃ nondũ exꝑtꝰ eram uł
qͣnt ũ mali eoꝵ. auder& impunitas. uł qͣntũ eis in
meliꝰ mutandis conferre posse diligentia discipline.
Hoc opꝰ sic incip̃. Qm̃ donatistȩ nobis. Confessionũ. lxiii.
onfessionũ mearũ libri .XIII. & de malis. ui
I& de bonis meis dm̃ laudant iustũ & bonum.
atq ineũ excitant humanũ intellectũ & affectũ:
Interim qđ ame attin& & hoc in me egerunt cũ scribe¬
rent᷑. & agunt cũ legunt᷑. qͥd de illis alii sentiant ipsi
uideruit. multis tam̃ fr̃ibꝰ eos multũ placuisse & pla¬
cere scio. Apͥmo usq ad decimũ de me scripti st̃. iutriꝰ

Expanded text:
nei fuerint Plato et Hieremias, me fefellit memoria. nam quid ille de hac re episcopus dixerit, in libro eius legitur, quem de sacramentis siue de philosophia scripsit. Hoc orum titulus est: contra partem Donati. Quorum in libro primo dixi non mihi placere ullius. saecularis potestatis inpetu scismaticos ad communionem uehementer artari. t uere mihi tunc non placebat, quoniam nondum expertus eram, uel quantum mali eorum auderet inpunitas uel quantum eis in melius mutandis conferre posset diligentia disciplinae. Hoc opus sic incipit: Quoniam Donatistae nobis. CAPVT XXXII. CONFESet de bonis meis deum laudant iustum et bonum atque in eum excitant humanum intellectum et affectum; interim, quod ad me adtinet, hoc in me egerunt, cum scriberentur, et agunt, cum leguntur. quid de illis alii sentiant, ipsi uiderint; multis tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. a primo usque ad decimum. de me scripti sunt, in tribus
Abbreviated transcription (Latin):
tem de mendatio scripsi librũ. qui & si cũ aliquo la¬
bore intelligit᷑. habet tam̃ ñ inutilẽ ingeni & m̃tis
Lexercitationẽ. magisq moribꝰ adueriloqͥum diligen¬
dũ ꝓsicit. Hunc quoq auferre statuerã de opoͣsculis
tractatione opusculoꝵ. meꝙꝵ cũ eũ incolumẽ repperissẽ.
etiã ipsũ retractatũ manere p̃cepi. maxime quia
ñ nulla in eo necessaria st̃. quȩ inillo altero non sunt.
ropterea uͦ illiꝰ inscriptio ẽ contra mendatiũ. istuis
aut̃ de mendatio. qm̃ ꝑtotũ illũ oppugnatio ẽ aꝑta¬

Expanded text:
tem de mendacio scripsi librum, qui etsi cum aliquo labore intellegitur, habet tamen non inutilem ingenii et mentis administrationem magisque moribus ad ueriloquium diligendum proficit. hunc quoque auferre statueram de opusculis mtractatione opusculorum meorum cum eum incolumem repperissem, etiam ipsum retractatum manere praecepi, maxime quia in eo nonnulla sunt necessaria, quae in illo altero non sunt. propterea uero illius inscriptio est: contra mendacium, istius autem: de mendacio. quoni
Abbreviated transcription (Latin):
accipiendũ ẽ. quasi sp̃alis homo iam sub gr̃a constiti
etiam de se ipso ñ possit hȩc dicere. & cȩtera usq ad
eũ locũ ubi dictũ ẽ. miser ego homo quis me libe¬
rabit de corpore mortis huiꝰ. qđ postea didici sicui
iani sũ antea confessus. Rursus exponens qđ ait apls.
corpus quidẽ mortuũ ẽ ꝓpt̾ peccatũ. mortuũ inqũ
corpꝰ dicit quãdui uitale ẽ. ut indigentia rerum¬

Expanded text:
accipiendum est, quasi spiritalis homo iam sub gratia constitutus accipiendum est, quasi spiritalis homo iam sub gratia constitutus etiam de ipso non possit hoc dicere et cetera usque ad eum locum, ubi dictum est: miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? quod postea didici, sicut sum iam ante confessus. rursus exponens, quod ait apostolus: corpus quidem mortuum est propter peccatum, mortuum, inquam, corpus dicit, quamdiu tale e
Abbreviated transcription (Latin):
telligat᷑: lxͦii. est ad id qđ scriptũ ẽ in eugłio quod
baptizabat iħc plures quã iohannes quãuis ipse ñ
baptixar& s discipuli eiꝰ. ubi qđ dixi. latro ille cui
dictũ ẽ. añ dico tibi hodie mecũ eris inpara dyso
qͥ nec ipsũ baptisinũ acceꝑat. hoc qͥdẽ & alios ante nos¬
documentis satis possit ostendi qđ ñ fuerit ille¬
baptratus latro ignoro. De qua re in posterioribus
quibꝰdam opusculis nr̃is diligentius disputatũ ẽ. mari¬
me ineo qđ ad uincentiũ uictorẽ de animȩ origine
scriptũ ẽ anignoratis fr̃s. scientibꝰ enĩ legẽ loquor
quia lex dñatur homini inquantũ tẽpus uiuit.
usq ad eũ locũ inquo scriptũ ẽ. uiuificabit & mor¬
talia corpora ur̃a ꝑ inhabitantẽ spm̃ eiꝰ innob.¬
ubi illud qđ ait apłs. scimꝰ aut̃ quia lex sp̃alis
est. ego aut̃ carnalis sũ exponere uolens dixi. id est
carui consentio. nondũ sp̃ali gr̃ã liberat. qđ ñ sic

Expanded text:
ensima secunda est ad id, quod scriptum est in euangelio, quod baptizabat Iesus plures quam Iohannes, quamuis ipse non baptizaret, sed discipuli eius. ubi quod dixi: latro ille, cui dictum est: amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso, qui nec ipsum baptismum acceperat, hoc quidem us; sed quibus documentis satis possit ostendi quod non fuerit baptizatus ille latro, ignoro. De qua re in posterioribus quibusdam opusculis nostris diligentius disputatum est, maxime in eo quod ad Vincentium Victorem de Animae Origine scriptum est: an ignoratis, fratres — scientibus enim legem loquor — quia lex dominatur homini, in quantum tempus uiuit? usque ad eum locum, in quo scriptum est uiuificabit et mortalia corpora uestra per inhabitantem spiriubi illud, quod ait apostolus: scimus autem, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, exponere uolens dixi: id est carni consentio nondum a spiritali gratia liberatus; quod non sic
Abbreviated transcription (Latin):
turbas dnm̃ inheremo pauisse de panibꝰ quinq ubi
qđ dixi duos pisces duas illas significare ꝑsonas. regiã
scilic& & sacerdotalẽ. ad quas etiã sacroscã illa unctio
ꝑtinebat. dicendũ potus fuit maxime ꝑtinebat. qm̃
unctos aliqͣndo legimꝰ & ꝓpħas. Item qđ dixi.
lucas qͥ tanꝗ̃ ascendentẽ pꝰabolitionẽ peccatoꝵ sacer¬
dotẽ xp̃m insinuauit. ꝑ nathan ascendit ad dauid.
quia nathan ꝓpħa missus erat cuiꝰ correptione dd̃
ipsus peccati abolitionẽ pęnitendo in petrauit. ñ sic
accipiendũ ẽ tanꝗ̃ ipse fuerit nathan ꝓpħa qͥ filius
dd̃. quia nec id dictũ ẽ quia ipse ꝓpħa missus erat.¬

Expanded text:
turbas dominum in monte pauisse de panibus quinque. ubi quod dixi: duos pisces duas illas significare personas, regiam scilicet et sacerdotalem, ad quas etiam sacrosancta illa unctio pertinebat, dicendum potius fuit: maxime pertinebat, quoniam unctos aliquando legimus et prophetas. item dixi: Lucas, qui tamquam ascendentem post abolitionem peccatorum sacerdotem Christum insinuauit, per Nathan ascendit ad Dauid, quia Nathan propheta missus erat, cuius correptione Dauid ipsius peccati abolitionem paenitendo inpetrauit. non sic accipiendum est, tamquam ipse fuerit Nathan propheta, qui filius Dauid, quia nec hic dictum est, quia ipse propheta missus erat
Abbreviated transcription (Latin):
tiones nr̃as uidere possimꝰ ubi qđ dixi angelica corpo¬
ra qualia nos sꝑamꝰ habituros. lucidissima atque
ȩtherea eẽ credendũ ẽ. si hoc sine menbris quȩ nunc
habemꝰ & sine substantia quaus incorruptibilis tam̃
carnis accipiat᷑. errat᷑. Multo aut̃ melius inoꝑe de
ciuitate dĩ questio ista tractata ẽ. de uidendis
ubi qͥdẽ qđ dixi. homo sine uita ñ recte appellat᷑.
cũ dicit᷑ homo etiã dicat᷑ cadauer hominis. Ergo salti
dicere debui ñ ꝓpͥe dicit᷑. ubi dixi ñ recte dr̃. Item di
neq inscite distinguitur qđ aliud sit imago & similitu¬
do dĩ. aliud ad imaginẽ & similitudinẽ dĩ: sicut homini
factũ accepimꝰ. qđ ñ ita ẽ intelligendũ. quasi homo ñ
dicat᷑ imago dĩ. cũ dicat apłs. uir qͥdẽ ñ deb& uelare

Expanded text:
tiones nostras uidere possumus. ubi quod dixi: angelica corpora, qualia nos speramus habituros, lucidissima atque aetheria esse credendum est, si hoc sine membris, quae nunc habemus, et sine substantia quamuis incorruptibilis, tamen carnis accipiatur, erratur. multo autem melius in opere de ciuitate dei quaestio ista tractata est de uidendis ubi quid est, quod dixi: homo scilicet uita non recte appellatur, cum dicatur homo etiam cadauer hominis? ergo saltem dicere debui: non proprie dicitur, ubi dixi: non recte dicitur. item dixi: neque inscite distinguitur, quod aliud sit imago et similitudo dei, aliud ad imaginem et similitudinem dei, sicut ad imaginem factum accepimus. quod non ita est intellegendum, quasi homo non di
Abbreviated transcription (Latin):
s hactenꝰ hic ista posse cõpleri. quatenꝰ in apłis cre¬
dimꝰ ẽẽ cõpleta. ea m̃sura scilic& ꝑfectionis humans
qͣnta in hac uita potest ẽẽ ꝑfectio. Non enĩ dictũ
ẽ. ista in hac uita cõpleri possunt. nã cõpleta ẽẽ in

Expanded text:
sed hactenus hic ista posse conpleri, quatenus in apostolis cresed hactenus hic ista posse conpleri, quatenus in apostolis credimus esse conpleta, ea mensura scilicet perfectionis humanae, quanta in hac uita potest esse perfectio. non enim dictum est: \'ista in hac uita conpleri possunt; nam conpleta esse in
Abbreviated transcription (Latin):
ficis. in quibꝰ iã ordinata st̃ omĩa. nullusq motꝰ adu̾sus
rationẽ rebellis ẽ. s cuncta obtẽperant spũi homi-¬
nis cũ & ipse obtẽper& dõ. qđ merito mouet quomͦ
dixerĩ. Non enĩ cuiquã ꝓuenire in hac uita potest
ut lex repugnans legi mentis om̃ino ñ sit in m̃bris.
quando qͥdẽ etiã siei sic resister&s sp̃s hominis ut in
nullũ eiꝰ laberet᷑ assensũ. ñ idõ tam̃ illa ñ repugnar&:
Hoc xͦ qđ dictũ est. nullũ ẽẽ motũ aduersus rationẽ
rebellẽ recte accipi potest id nunc agentib pacifi¬
cis domando concupiscentias carnis. ut ad istã pacẽ
plenissimã quandoq ueniatur. P inde qđ alio loco
cũ eandẽ sententiã euuangelicã repetens dixissem
beati paͣfici qm̃ ipsi filii dĩ uocabunt᷑. adiunxi dicens.
Et ista quidẽ in hac uita cõpleri possunt sic̃ cõpleta ẽẽ
in apłis credimꝰ. sic accipiendũ ẽ. ñ ut in apłis hic uiuen¬
tibꝰ nullũ carnis motũ arbitrem᷑ sp̃ui repugnasse.

Expanded text:
ficis, in quibus iam ordinata sunt omnia nullusque motus aduersus rationem rebellis est, sed cuncta obtemperant spiritui hominis, cum et ipse obtemperat deo. quod merito mouet, quomodo dixerim. non enim cuiquam prouenire in hac uita potest, ut lex repugnans legi mentis omnino non sit in membris, quandoquidem etiamsi ei sic resisteret spiritus hominis, ut in nullum eius laberetur adsensum, non ideo tamen non repugnaret. hoc ergo, quod dictum est, nullum esse motum aduersus rationem rebellem, recte accipi potest id nunc agentibus pacificis domando concupiscentias carnis, ut ad istam pacem plenissimam quandoque ueniatur. Proinde quod alio loco, cum eandem sententiam euangelicam repetens dixissem: beati pacifici, quoniam ipsi filii dei 20 uocabuntur, adiunxi dicens: et ista quidem in hac uita conpleri possunt, sicut conpleta esse in apostolis credimus, sic accipiendum est, non ut in apostolis hic uiuentibus nullum carnis motum arbitremur spiritui repugnasse,
Abbreviated transcription (Latin):
culis quȩ ad te nuꝑ elaboraui. fili carissime marcelline:
nterea missa sunt mͥ a quibusdã sr̃ibꝰ. laicis quidẽ¬
si diunorũ eloquioꝵ studiosis scripta non nulla.
quȩ ita distenguerent abonis oꝑibꝰ xp̃ianã fidem.
ut sine hac ñ posse. sine illis aut̃ posse ꝑuenire suade¬
ret᷑ ad ȩt̃nam uitã. Quibꝰ respondens librũ scripłi
cuiꝰ nom̃ ẽ de fide & oꝑibꝰ. in quo disputaui ñ solum
quẽ admodũ uiuere debeant quos gr̃a xp̃i regene

Expanded text:
culis quae ad te nuper elaboravi, fili charissime Marcelline. culis quae ad te nuper elaboravi, fili charissime Marcelline. Interea missa sunt mihi a quibusdam fratribus laicis quidemsed divinorum eloquiorum studiosis, scripta nonnulla, quae ita distinguerent a bonis operibus christianam fidem, ut sine hac non posse, sine illis autem posse perveniri suaderetur ad aeternam vitam. Quibus respondens librum scripsi, cujus nomen est, de Fide et Operibus. In quo disputavi non solum quemadmodum vivere debeant
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Quȩsiuit enĩ quomͦ dixerĩ posse fieri cuiꝰ rei
desit exemplũ. Propt̃ hanc eiꝰ inquisicionẽ scripsi
librũ cuiꝰ ẽ titulus de spũ & litera. ꝑtractans apłicam
sententiã ubi ait. litera occidit. sp̃s aut̃ uuisicat.
nquo libro
quantũ ds̃ adiuuit acrit̾ dispu¬
taui contra
nimicos gr̃ȩ dĩ qua iustifi¬
cat᷑ impius.
Cũ aut̃ agerem de ob¬
seruationibꝰ
iudȩorũ aquibꝰdam escis
scđm uererẽ legẽ
abstinentiũ. dixi quarũdã
escarũ cęrimoniȩ. qđ nom̃ ñ est inusu literarũ sc̃arũ.
deo tam̃ mͥ congruens uisũ est qđ acarendo appel¬
latas cerimonias quasi carimonias memoria tenebã.
eo qđ obseruantes careant his reb aquibꝰ se abstinent.
d si est origo alia huiꝰ nominis quȩ ab horr& auera
religione. scđm hanc ego non sũ locutꝰ. s scđm istã
qua supͣ cõmemoraui. Hic lib̾ sic incip̃. Lectis opus¬

Expanded text:
sit. quaesiuit enim, quomodo dixerim posse fieri, cuius rei sit. quaesiuit enim, quomodo dixerim posse fieri, cuius rei desit exemplum. propter hanc eius inquisitionem scripsi librum, cuius est titulus: de spiritu et littera, pertractans apostolicam sententiam, ubi ait: littera occidit, spiritus autem ui-uificat. In quo libro, quantum deus adiuuit, atrociter disputaui contra inimicos gratiae dei, qua iustificatur inpius. cum autem agerem de obseruationibus Iudaeorum a quibusdam escis secundum ueterem legem abstinentium, dixi: quarundam escarum ceremideo tamen mihi congruens visum est, quod a carendo appellatas cerimonias, quasi carimonias memoria tenebam, eo quod observantes careant his rebus a quibus se abstinent. Quod si est origo alia hujus nominis, quae abhorret a vera religione, secundum hanc ego non sum locutus, sed secundum istam quam supra memoravi. Hic liber sic incipit: Lectis opus
Abbreviated transcription (Latin):
qͥnq uirgiues stultȩ. quȩ ue sapientes. & quȩ sint
tenebrȩ exteriores. & quomͦ intellegendũ sit ubũ
caro factũ est Ego aut̃ intuens sup̃dictã heresi
nbuã inimicam gr̃e dĩ. sextam mͥ ꝓposui quęstionẽ
de gr̃ã testamenti noui. dequa disputans int̾posita
exxpositione. psalmi uicesimi pͥmi in cuiꝰ capite scrip¬
tum est qđ dñs exclamauit incruce. qđ ille amicus
in pͥmis mͥ ꝓposuit exponendũ. om̃ia illa qͥnq dissolia
ñ hoc ordine quo erant ꝓposita. s. sicut mͥ dissereni
de gr̃a noui testam̃ti tanꝗͣ suis locis congruent̃
occurrere potuerunt. Hic lib̾ sic incip̃. Quinq
libros quorũ titulus est de peccatorũ meritis
eremissione. ubi diligent᷑ disputatur etiã de baptismo
pariuil&. rescripsit mͥ se fuisse ꝑmotũ. qđ dixerim
fieri posse ut sit homo sine peccato si uoluntas ciꝰ
non desit ope ad iuuante diuina. quãuis nemo tã
ꝑfecte iusticiȩ in hac uita uł suerit uł sit. uł futurꝰ

Expanded text:
apientes; et quae sint tenebrae exteriores; et quomodo intellegendum sit: uerbum caro factum est. ego autem intuens supra dictam heresem, nouam inimicam gratiae dei, sextam mihi proposui quaestionem de gratia testamenti noui, de qua disputans interposita expositione Psalmi uicensimi primi, in cuius capite scriptum est, quod dominus exclamauit in cruce, quod ille amicus in primis mihi proposuit exponendum, omnia illa quinque dissolui non hoc ordine, quo erant proposita, sed sicut mihi disserenti de gratia noui testamenti tamquam suis locis congruenter occurrere potuerunt. Hic liber sic incipit: Quinque bros, quomm titulus est: de peccatorum meritis et remissione, ubi diligenter disputatur etiam de baptismo paruulorum, rescripsit mihi se fuisse permotum, quod dixerim fieri posse, ut sit homo sine peccato, si uoluntas eius non desit ope adiuuante diuina. quamuis nemo tam perfectae iustitiae in hac uita uel fuerit uel sit uel futurus
Abbreviated transcription (Latin):
uellẽ. quãuis inscripturis scĩs animas dictas ẽẽ
angłoꝵ. aut ñ omnino aut ñ possit facile reperiri.
sic̃ iam supͣ diximꝰ. Itẽ alio loco dixi. Ego dico in¬
quã peccatũ ñ esse si ñ ꝓpͥa uoluntate peccet᷑. ubi
peccatũ illud intelligi uolui. qđ ñ est etiã pena
peccati. Nam detali pena dixi alibi ineadẽ disputa
qđ dicendũ fuit. Itẽq dixi. ut postea cadẽ ipla
caro quȩ nos pęnis torsit inpeccatis manentes subr¬
ciat᷑ nob̃ in resurrectione. & nulla ad u̾sitate nos
quatiat quominꝰ legẽ & diuna p̃cepta seruemius.¬
Qđ ñ ita ẽ accipiendũ. tanꝙ̃ & in illo dĩ regno ubi in¬
corruptibile atq ĩ mortale corpꝰ habebimꝰ. de scrip.¬
turis diuinis lex & p̾cepta sum̃da sint. s quia ꝑfectis¬
sime ibi lex et̃na seruabit᷑. & illa duo p̃cepta de dili¬
gendo dõ & ꝓximo. ñ in lectione s in ipsa ꝑfecta &

Expanded text:
vellem, quamvis in Scripturis sanctis animas dictas esse vellem, quamvis in Scripturis sanctis animas dictas esse Angelorum, aut non omnino, aut non possit facile reperiri, sicut supra jam diximus. Item alio loco: Ego dico, inquam, peccatum non esse, si non propria voluntate peccetur . Ubi peccatum illud intelligi volui, quod non est etiam poena peccati: nam de tali poena dixi alibi in eadem disputatione, quod dicendum fuit . Itemque dixi: Ut postea eadam ipsa caro, quae nos poenis torsit in peccatis manentes, subjiciatur nobis in resurrectione, et nulla adversitate nos quatiat, quominus legem et pquod non est ita accipiendum, tamquam et in illo dei regno, ubi incorruptibile atque inmortale corpus habebimus, de scripturis diuinis lex et praecepta sumenda sunt, sed quia perfectissime ibi lex aeterna seruabitur et illa duo praecepta de diligendo deo et proximo non in lectione, sed in ipsa perfecta et
Abbreviated transcription (Latin):
odem tp̃r presbiterii mei. contra
fortunatũ quendã manicheoꝵ presbiterũ
disputaui. qui plurimũ tẽporis apud ẏponẽ uixerat.
seduxeratq tã multos. ut ꝓpt̾ illos ibi eum delectar&
habitare. quȩ disputatio nobis alt̾cantib excepta ẽ
a notarus. ueluti gesta conficerent᷑. Ntam & diem
hab&. & consulẽ. Hanc in librũ memorie mandandã
conferre curauimꝰ. Uersat᷑ ibi quęstio unde sit malũ.
me asserente exortũ fuisse hominis malũ ex libero
uoluntatis arbitrio. illo aut̃ naturã mali dõ
coȩt̾̃nã ꝑsuadere moliente. S consequenti dĩe tandẽ
confessus ẽ nichil se adu̾sus nos inuenire qđ dicerer.
nec sane catholicus factus ẽ. s tam̃ ab ypone discessit.
n hoc libro illud qđ dixi. animã dico ȩẽ factã ado
ut cȩtera omĩa quę adõ facta st̃. & int̾ illa quȩ
ds̃ om̃ips fec̃. pͥncipalẽ locũ datũ ẽẽ anime. ita dixi.
ut hoc generalit̃ de uniu̾sa creatura rationali accipi

Expanded text:
Eodem tempore presbyterii mei contra Fortunatum quendam, Manicheorum presbyterum, disputaui, qui plurimum temporis apud Hipponem uixerat seduxeratque tam multos, ut per eos ibi eum delectaret habitare. quae disputatio nobis altercantibus excepta est a notariis, ueluti gesta conficerentur; nam et diem habent et consulem. hanc in librum memoriae mandandum conferre curaui. uersatur ibi quaestio, unde sit malum, me asserente exortum fuisse hominis malum ex libero uoluntatis arbitrio, illo autem naturam mali deo coaeternam suadere moliente. sed consequenti die tandem confessus est nihil se aduersus nos inuenire, quod diceret, nec sane catholicus factus, sed tamen ab Hippone discessit. In hoc libro illud, quod dixi: animam dico esse factam a deo, ut cetera omnia, quae a deo facta sunt, et inter illa, quae deus omnipotens fecit, principalem locum datum esse animut hoc generaliter de universa creatura rationali accipi
Abbreviated transcription (Latin):
xxi. utrũ ds̃ mali auctor ñsit. ubi uidendũ ẽ ne male
intellegat᷑ qđ dixi. mali auctor ñ est. quia om̃iũ quȩ
sunt auctor ẽ. quia inquantũ st̃ intantũ bona sunt.
ahinc putetur non abillo ẽẽ pęna maloꝵ. quȩ utiq malũ
ẽ his qui puniunt᷑. s. hoc ita dixi quẽ ad modũ dic̾tũ ẽ.
ds mortẽ ñ fecit. cũ alibi scriptũ sit. mors & uita adño
dõ est. Maloꝵ gͦ pęna quȩ adõ ẽ. malũ est qͥdẽ malis.
sapiens dr̃ sapientiã. s meliꝰ istam quȩstionẽ in libro
qđ ita eẽ om̃ino uerissimũ ẽ. s ut ad recte faciendũ

Expanded text:
 utrum deus mali auctor non sit. ubi uidendum est, ne male intellegatur, quod dixi: mali auctor non. est, quia omnium, quae sunt, auctor est, quia in quantum sunt, in tantum bona sunt, et ne hinc putetur non ab illo esse poena malorum, quae utique malum est his, qui puniuntur. sed hoc ita dixi, quemadmodum dictum est: deus mortem non fecit, cum alibi scriptum sit: mors et uita a domino deo est. malosapiens dicitur, sapientiam; sed melius istam quaestionem in libro quod ita esse omnino uerissimum est, sed ut ad recte faciendum
Abbreviated transcription (Latin):
utrũq isrł. Item cũ exponerẽ. quid gͦ: Lex transgressi¬
onis gr̃ã posita ẽ. ita disteͥnguendũ putaui. ut inter
rogatio eẽt. quid gͦ  Ac deinde responsio. Lex transgro
mͥ udet᷑ ista distinctio. ut int̾rogatio sit. Quid gͦ lex.
Et inferat᷑ responsio. transgressionis gr̃a posita ẽ. Quod
aut̃ dixi. ordinatissime itaq sub uiuxit. qđ si spũ du
cimini. ñ adhuc estis sub lege ut iutelligamꝰ eos ẽẽ sub
lege. quoꝵ sp̃s ita concupiscit adu̾sus carnẽ. ut ñ ea
quȩ uolunt faciant. id ẽ ñ se teneant inuictos in ca¬
ritate iusticiȩ. s aconcupiscente ad u̾sum se carne uin.¬
cant᷑. hoc ex illo sensu ẽ quo sentiebã id qđ dictũ ẽ.
caro concupiscit adu̾sus sp̃m. & sp̃s adu̾sus carnẽ. hec

Expanded text:
r Israhel. item cum exponerem: quid ergo? lex transgressionis gratia proposita est, ita distinguendum putaui, ut inter- rogatio esset: quid ergo? ac deinde rmihi videtur ista distinctio, ut interrogatio sit; Quid et inferatur responsio, Transgressionis gratia proposita est. Quod autem dixi: Ordinatissime itaque subjunxit, « Quod si spiritu ducimini, non adhuc estis sub Lege » : ut intelligamus eos esse sub Lege, quorum spiritus ita concupiscit adversus carnem, ut non ea quae volunt faciant; id est, non se teneant invictos in charitate justitiae, sed a concupiscente adversum se carne vincantur ; hoc ex illo sensu est, quo sentiebam id quod dictum est, Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus c
Abbreviated transcription (Latin):
turũ eẽ maiorẽ. & qͥd in eodẽ maiore similit̾ nondũ
nato reꝓbauerit de qͥbus ꝓpt̃ hoc cõmemorat᷑
quauis longe postea ꝓlatũ ꝓpheticũ testimoniũ.
iacob dilexi esau aut̃ odio habui. adhoc ꝑdipa ra¬
tiotionationẽ ut dicerẽ. ñ gͦ eligit ds̃ oꝑa cuiꝰꝙͣ in
p̃scientia quȩ ipse daturꝰ est. si fidẽ elegit in p̾scientiua
ut quẽ sibi crediturũ ẽẽ p̾sciuit. ipsũ elerit cui sp̃m¬

Expanded text:
turum esse maiorem, et quid in eodem maiore similiter nondum turum esse maiorem, et quid in eodem maiore similiter nondum nato reprobauerit, de quibus propter hoc commemoratur quamuis longe postea prolatum propheticum testimonium: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, ad hoc perduxi ratiocinationem, ut dicerem: non ergo elegit deus opera cuiusquam in praescientia, quae ipse daturus est, sed fidem elegit in praescientia, ut, quem sibi crediturum praesciuit, ipsum elegerit, cui spir
Abbreviated transcription (Latin):
s. exnob̃ ẽt̃ caritatẽ. qua bene ac pie uiximꝰ. s in illis
libris quos ad u̾sus eos eddimꝰ. etiã sp̃alis homuus iãq
sub grã constituti melius intelligi uerba ista mon
aut̃ in resurrectione mortuoꝵ. & ꝓpt̾ ipsã carnis
concupiscentiã cũ qua ita confligunt scĩ ñ ei consen¬
tientes ad malũ. ut tam̃ eiꝰ motibꝰ in quibꝰ repugnan¬
tes consistunt ñ careant in hac uita. ñ aut̃ eos habe¬
bunt in illa ubi absorbebit᷑ mors iniuctoriã. Propĩ
hanc concupiscentiã motꝰq ipsuis quibꝰ ita resistitur
ut tam̃ sint in nob̾. potest quisq sc̃s iã sub gr̃a po¬
sitꝰ dicere ista om̃ĩa quȩ hic ẽẽ dixi u̾ba hominis
nondũ sub gr̃a positi s. sub lege. qđ hic ostendere lon¬
gũ est. & ubi hoc ostenderĩ dictũ ẽ. Item qđ dispu¬
tans qͥd elegerit ds̃ innondũ nato cui dixit serui

Expanded text:
sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in illis sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in illis libris, quos aduersus eos edidimus, etiam spiritalis hominis iamque sub gratia constitutiautem in resurrectione mortuorum; et propter ipsam carnis concupiscentiam, cum qua ita confligunt sancti, non ei consentientes ad malum, ut tamen ejus motibus, quibus repugnantibus resistunt, non careant in hac vita: non eos autem habebunt in illa, ubi absorbebitur mors in victoriam. Propter hanc itaque concupiscentiam motusque ipsos, quibus ita resistitur, ut tamen sint in nobis, potest quisque sanctus jam sub gratia positus dicere ista omnia, quae hic esse dixi verba hominis nondum sub gratia positi, sed sub Lege. Quod hic ostendere longum est, et hoc ubi ostenderim dictum est . 2. Item disputans quid elegerit Deus in nondum
Abbreviated transcription (Latin):
qui iam sp̃alis erat. s hominis sub lege positi ñdũ
sub gr̃ã. Sic enĩ pͥus hec u̾ba sapiebam. quę postea
lectis quibꝰdã diuinoꝵ tractatoribꝰ eloquioꝵ quoꝵ
me mouerat auctoritas. consideraui diligentiuis. &
uidi etiã de ipso apło posse intelligi qđ ait. scimus
qm̃ lex sp̃alis ẽ ego aut̃ carnalis sũ. qđ ineis libris
quos contra pelagianos nuꝑ scripsi qͣntũ potui
diligent̃ ostendi In istoᷤ libro & hoc qđ dictũ est.
ego aut̃ carnalis sũ & deinde cȩtera usq ad eum
locũ ubi dicit. miser ego homo qͥs me liberabit¬
sub grã constitutũ bene facere uolentẽ. s uictum
concupiscentia carnis malefacientẽ. a cuiꝰ concupiscen¬
nr̃m dono sp̃s scĩ. ꝑ quȩ diffusa caritas incordibus
nr̃is uincit carnis concupiscentias ne consentiamꝰ eis
ad malefaciendũ. s potius bona faciamꝰ. Unde qͥdẽ
iam eu̾titur heresis pelagiana. quȩ uult ñ exdõ nob̃

Expanded text:
qui iam spiritalis erat, sed hominis sub lege positi, nondum sub gratia. sic enim prius haec uerba sapiebam, quae postea lectis quibusdam diuinorum tractatoribus eloquiorum, quorum me moueret auctoritas, consideraui diligentius et uidi etiam de ipso apostolo posse intellegi, quod ait: scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, quod in eis libris, quos contra Pelagianos nuper scripsi, quantum potui, diligenter ostendi. in isto ergo libro et hoc, quod dictum est: ego autem carnalis sum et deinde cetera usque ad eum locusub gratia constitutum, bene facere volentem, sed victum concupiscentia carnis male facientem . A cujus concupiscenncti, per quem diffusa caritas in cordibus nostris uincit carnis concupiscentias, ne consentiamus eis ad male faciendum, sed potius bona faciamus. unde quidem iam euertitur heresis Pelagiana, quae uult non ex deo nobis,
Abbreviated transcription (Latin):
taginẽ ipsũ nefariũ scisma cõmisit. Nec sane donatꝰ
cartaginensis. ut xp̃iani rebaptuarent᷑ instituit.
qđ ego eũ instituisse crediderã. qͣndo eiꝰ ȩpłȩ respon¬
debã. hec de libro sapientiȩ ipse abstulit de media sen¬
tentia adrẽ uerba necessaria. ubi cũ sit scriptũ qui
baptizat᷑ amortuo & iterũ tangit illũ. qͥd ꝓsicit
lauatio eius: Iste sic posuit tanꝗͣ scriptũ eẽt. qͥ bap¬
tuatur a mortuo. qͥd ꝓficit lauatio eiꝰ.: Nos aut̃ &
anteqͣ eĩt pars donati sic habiusse codices plurimos
uerũtam̃ afros ita ut ñ eẽt inmedio. & iterũ tangit
illũ postea didicimꝰ. Qđ si iam scirẽ. ñ in eũ tanq̃ in
furẽ diuuini eloquis uł uiola̾rẽ tanta dixissẽ. Hic liber
sic incipit. Abste ipso p̃sente audierã. Contra ad¬

Expanded text:
thaginem ipsum nefarium schisma commisit. Nec sane Donatus thaginem ipsum nefarium schisma commisit. Nec sane Donatus Carthaginensis ut Christiani rebaptizarentur instituit; quod ego eum instituisse credideram, quando ejus epistolae respondebam. Nec de libro Ecclesiastici ipse abstulit de media sententia verba ad rem necessaria, ubi cum scriptum sit, Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit illum, quid proficit lavatio ejus ? iste sic posuit tanquam scriptum esset, Qui baptizatur a mortuo, quid proficit lavatio ejus? Nos autem et antequam esset pars Donati, sic habuisse codices plurimos, verumtamen afros, ut non esset in medio, et iterum tangit illum, postea didicimus. Quod si tunc scissem, non in istum tanquam in furem divini eloquii, vel violatorem tanta dixissem. Hic liber sic incipit: Abs te ipso praesente audieram. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ut suꝑ hunc intelligeret᷑ quẽ confessus ẽ petrus dicens
tues xp̃c filius dĩ uixi. ac sic petrus ab hac petra
appellatꝰ ꝑsonã ęccłiȩ figurar& quę suꝑ hanc petrã
edificat᷑. & accepit claues regni cȩloꝵ. Non enĩ dictũ
illi ẽ tues perra. s. tues petrus. petra aut̃ erat xp̃c.
ẽ petrus. Harũ aut̃ duarũ sententiarũ quȩ sit ꝓt¬
babilio eligat lector. Alio loco dixi. Nullius mortẽ
sibi mortẽ deserens dm̃. & adquirit qui ñ recurrit
ad dm̃. scdm qđ scriptũ ẽ. ds̃ mortẽ ñ fec̃. s etiam
a donante. mors a uindicante. Item qđ dixi donatũ
cuiꝰ epłam refellebã rogasse ut ĩperator inter ipsũ
& cccilianũ. transmarinos ep̃os uidices dar&. ñ ipsũ
s aliũ donatũ eiꝰdem tam̃ scismatis hoc fecise ꝓba¬
bilius inuenit᷑. Ille aut̃ ñ erat cartaginensis dona¬
tistarũ ep̃s. s acasis nigris. qui tam̃ pͥmus apud car¬

Expanded text:
ut super hunc intelligeretur quem confessus est Petrus dicens, ut super hunc intelligeretur quem confessus est Petrus dicens, Tu es Christus filius Dei vivi : ac sic Petrus ab hac petra appellatus personam Ecclesiae figuraret, quae super hanc petram aedificatur, et accepit claves regni coelorum. Non enim dictum est illi, Tu es petra; sed, Tu es Petrus. Petra autem erat Chris, dictus est Petrus. Harum autem duarum sententiarum quae sit probabilior, eligat lector. 2. Alio loco dixi, Nullius mortem sivit mortem deserens Deum, et acquirit qui non recurrit ad Deum, secundum quod scriptum est: Deus mortem non fecit . Sed etiama donante, mors a vindicante. 3. Item quod dixi Donatum, cujus epistolam refellebam, rogasse ut Imperator inter ipsum et Caecilianum transmarinos episcopos judices daret; non ipsum, sed alium Donatum, ejusdem tamen schismatis, hoc fecisse probabilius invenitur. Ille autem non erat Carthaginensis Donatistarum episcopus, sed a Casis-nigris, qui tamen primus apud Car
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓemiũ. Ideo aut̃ ñ aliqͦ carminis genere id fieri uolui.
ne me necessitas metrica ad aliqua uerba quę uulgo
minꝰ usitata st̃ cõpeller&. Iste psalmꝰ sic incipit.
Om̃s qͥ gaudetis de pace mͦ uerũ iudicate. qđ eiꝰ ypopsalma sit:
Sibrũ etiam contra epłam donati qui partis
donati scđs pꝰ maiorinũ ep̃m apud cartaginẽ fuit.
codẽ presbiterii mei tp̃r scripsi. inqua epła ille ait.
ut ñ nisi ineiꝰ cõmunione baptisma xp̃i ẽẽ credatur.
cui nos contradicimꝰ in hoc libro in quo dixi quodã
loco de apło petro. qđ in illo tanquã in petra fun¬
data sit eccłia. Qui sensus etiam cantat᷑ ore multoꝵ¬
ibeatissimi ambrosii u̾sibus. ubi de gallo gallinatio ait
hoc ipsa petra ȩccłie canente culpã diluit᷑. Sed scio
me postea sepissime sic exposiusse qđ a dño dictũ est.
tues petrus & suꝑ hanc petrã edisicabo ȩccłiam meã.

Expanded text:
prooemium. ideo autem non aliquo carminis genere id fieri uolui, prooemium. ideo autem non aliquo carminis genere id fieri uolui, ne me necessitas metrica ad aliqua uerba, quae uulgo minus sunt usitata, conpelleret. 2. Iste psalmus sic incipit: Omnes qui gaudLibrum etiam contra epistulam Donati, qui partis Donati secundus post Maiorinum episcopus apud Carthaginem fuit, eodem presbyterii mei tempore scripsi; in qua epistula ille agit, ut non nisi in eius communione baptisma Christi esse credatur. cui nos contradicimus in hoc libro. In quo dixi quodam loco de apostolo Petro, quod in illo tam- quam in petra fundata sit eccum in versibus beatissimi Ambrosii, ubi de gallo gallinaceo ait: Hoc ipsa petra Ecclesiae canente, culpam diluit. Sed scio me postea saepissime sic exposuisse quod a Domino dictum est, Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam;
Abbreviated transcription (Latin):
quãius adhoc electa ñ dubitet᷑. ut talis sit quando
xp̃c apparuerit uita ciꝰ. Cunc enĩ & ipla cũ illo appa
Item qđ dñs ait. petite & accipieris. quęrite & inueni¬
etis. pulsate & aperiet᷑ uob̃. oꝑose quidẽ tria ista qͥd
inter se differant exponendõ putaui. s longe melius
ad instantissimã peticionẽ omĩa referunt᷑. Hoc qͥppe
ostendit. ubi eodẽ u̾bo cuncta conclusit dicens. qͣnto
causam donatistarũ ad ipsius humillimi uulgi
& omnino ĩperitoꝵ atq idiotarũ notitiã ꝑuenire. &
coꝵ qͣntũ fieri ꝑnos posset inherere memorię. psalmũ
qͥ eis cantaret᷑ ꝑlatinas literas feci s usq ad .u. literã.
Tales aut̃ abecedarias appellant. Tres uͦ ultimas omisi.
s ꝓeis nouissimũ quasi epilogũ adiunxi. tanquã eos
mat̃ alloquęret᷑ eccłia. Spopsalma etiã qđ respon¬
mordine literarũ. Earũ qͥppe ordo incipit post

Expanded text:
quamuis ad hoc electa non dubitetur, ut talis sit, quando quamuis ad hoc electa non dubitetur, ut talis sit, quando Christus apparuerit, uita eius; tunc enim et ipsa cum illo apparitem quod dominus ait: petite et accipietis, quaerite et inuenietis, pulsate et aperietur uobis, operose quidem, tria ista quid inter se differant, exponendum putaui; sed longe melius ad instantissimam petitionem omnia referentur. hoc quippe ostendit, ubi eodem uerbo cuncta conclusit dicens: quantoLIBER I. . Volens etiam causam Donatistarum ad ipsius humillimi uulgi et omnino inperitorum atque idiotarum notitiam peruenire et eorum, quantum fieri per nos posset, inhaerere memoriae, psalmum, qui eis cantaretur, per latinas litteras feci, sed usque ad V litteram, quales abecedarias appellant. tres uero ultimas omisi, sed pro eis nouissimum quasi epilogum adiunxi, tamquam eos mater adloqueretur ecclesia. ypopsalma etiam, quod responordine litterarum; earum quippe ordo incipit post
Abbreviated transcription (Latin):
homo dñicꝰ qͥ est mediator dĩ & hominũ homo iħe¬
familia ñ potest dici. Et hoc quidẽ ut dicerẽ apud
quosdã legi tractatores catholicos diuinoꝵ eloquiꝙ
S ubicũq hoc dixi dixisse me nollẽ. postea qͦq dixi ñ eẽ
dicendũ. quãuis ñnulla possit ratione defendi. Item
qđ dixi. nullius enĩ fere conscientia dm̃ potest odisse.
obhoc dixisse dñm. sufficit . malicia sua. quia cibos
sumere urgebat ipsa necessitas. quã ꝓptea malitiã
nominatã arbitror. quia pęnalis ẽ nob̃. Pertinet
enĩ adhanc fragilitatẽ. quã peccando meruimus.
Non adtendi etiã pͥmis hominibꝰ data eẽ in paradeoso
corporis alim̃ta. antequã istã mortis pęnã peccan¬
do meruissent. Sic enĩ erant ĩmortales incorpore
nondũ sp̃ali s animali. ut tam̃ in eiꝰmodi ĩmortalitati
alimentis corporalibꝰ uterent᷑. Item qđ dixi. quã

Expanded text:
homo dominicus, qui est mediator dei et hominum, homo homo dominicus, qui est mediator dei et hominum, homo familia non potest dici? et hoc quidem ut dicerem, apud quosdam legi tractatores catholicos diuinorum eloquiorum. sed ubicumque hoc dixi, dixisse me nollem. postea quippe uidi non esse dicendum, quamuis nonnulla possit ratione defendi. item quod dixi: nullius enim 15 fere conscientia deum potest odisse, ob hoc dixisse dominum: sufficit diei malitia sua, quia cibos sumere urgebat ipsa necessitas, quam propterea malitiam nominatam arbitror, quia poenalis est nobis; pertinet enim ad hanc fragilitatem, quam peccando meruimus, non adtendi etiam primis hominibus data fuisse in paradiso corporis alimenta, antequam istam mortis poenam peccando meruissent. sic enim erant inmortales in corpore nondum spiritali, sed animali, ut tamen in huius modi inmortalitate alimentis corporalibus uterentur. item quod dixi: quam
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ. qͥ tenet ad ulterã stultꝰ & impius ẽ. Nec sane dixeri
adulterã s seputandã illã mulierẽ etiam postea quã
audiuit a dño. nec ego te damnabo. uade iã noli pec¬
care. si hoc obȩdient̃ audiuit. Alio loco peccatũ sr̃is
roget. ita definiui ut dicerẽ. Peccatũ srĩs puto eẽ
reconciliatꝰ ẽ adõ. in uidentię facibus agitat᷑. Qđ qͥdẽ
ñ confirmaui qm̃ hoc putare me dixi. s tam̃ adden-¬
dũ fuit. si in hac tã scelerata m̃tis ꝑuersitate fuit
hanc uitã qm̃ de qͦcũq pessimo in hac uita constituto
ñ est utiq desꝑandũ. nec ꝓillo ĩprudent̃ orat᷑ de quo
ñ desꝑat᷑. In scđ̃o aut̃ libro in quã nulli licebit ignorare
dĩ regnũ. cũ eiꝰ uingenit ñ solũ intellegibilit᷑. s. etiam
uisibilit̾ in homine dñico de cęlo uenerit iudicatur
uiuos & mortuos. Sed ñ uideo utrũ recte dicatur

Expanded text:
tem: qui tenet adulteram, stultus et inpius est. nec sane dixerim tem: qui tenet adulteram, stultus et inpius est. nec sane dixerim adulteram fuisse deputandam illam mulierem, etiam posteaquam audiuit a domino: nec ego te damnabo; uade, deinc-eps iam noli peccare, si hoc oboedienter audiuit. Alio loco peccatum fratrillo dico ut roget, ita definiui, ut dicerem: peccatum fratris reconciliatus est deo, inuidentiae facibus agitatur. quod quidem non confirmaui, quoniam hoc putare me dixi, sed tamen addendum fuit: si in hac tam scelerata mentis peruersitate finierit hanc uitam, quoniam de quocumque pessimo in hac uita constituto non est utique desperandum nec pro illo inpatienter oratur, de quo non desperatur. In secundo item libro: nulli, inquam, licebit ignorare dei regnum, quum eius unigenitus non solum intellegibiliter sed etiam uisibiliter in homine dominico de caelo uenerit iudicaturus uiuos et mortuos. sed non uideo, utrum recte dicatur
Abbreviated transcription (Latin):
a dño. qͥ tollens m̃bra xp̃i. fac̃ ea m̃bra meretricis.
Etiam atq etiam cogitandũ est atq reqͥrendũ. nec
uolo inre tanta tãq addinoscendũ difficili. putare
lectorẽ istã sibi nrãm disputationẽ debere sufficere.
s: legat & alia siue nr̃a quę postea scripta st̃. siue
aliox melius considerata atq tractata uł ipse si
potest ea quȩ hic merito mouere possunt. uigilantiore
atq intellegentiore mente discuciat ñ quia om̃e
peccatũ fornicatio ẽ. neq enĩ om̃em peccantẽ ds̃
ꝑdit. qͥ cotidie sõs suos exaudit dicentes. debita nr̃a
quatenꝰ intellegenda atq elimanda sit hec fornicatio.
&utrũ etiã ꝓpt̃ hanc liceat dimittere uxorẽ la-¬
tebrosissima questio ẽ. Licere tam̃ ꝓpt̃ istã quȩ in
stupris cõmittit᷑ nulla quęstio ẽ. Et ubi dixi hoc
ꝑmissũ ẽẽ. ñ iussũ. ñ ad tendi aliam scripturã dicen¬

Expanded text:
a domino, qui tollens membra Christi facit ea membra meretricis — a domino, qui tollens membra Christi facit ea membra meretricis — etiam atque etiam cogitandum est atque requirendum, nec uolo in re tanta tamque ad digerendum difficili putare lectorem istam sibi nostram disputationem debere sufficere, sed legat et ea siue nostra, quae postea scripta sunt, siue aliorum melius considerata atque tractata, uel ipse, si potest, ea, quae hic merito mouere possunt, uigilantiore atque intellegentiore mente discutiat, non quia omne peccatum fornicatio est — neque enim omnem peccantem deus perdit, qui cotidie sanctos suos exaudit dicentes: dimitte nobiquatenus intellegenda atque limitanda est haec fornicatio et utrum etiam propter hanc liceat dimittere uxorem, latebrosissima . quaestio est. licere tamen propter istam, quae in stupris committitur, nulla quaestio est. et ubi dixi hoc permissum esse, non iussum, non adtendi aliam scripturam dicen
Abbreviated transcription (Latin):
da & moriendo sortitũ ẽ. ita sonat quasi ñ cẽnt fut᷑ę
istȩ necessitudines. si nullo naturȩ humanȩ p̾dente
peccato nemo moreret᷑. Quẽ sensũ iã suꝑus ĩꝓbaui.
Essent enĩ ꝓfecto cognationes & affmnitates etiã si ori¬
ginali nullo existente peccato sine morte cresceret
cũ alio loco p̃cipiat odio habendos parentes & filios.
ñ sic̃ hic soluta est. s sic̃ eam posteriꝰ sepe soluimus.
id ẽ ut diligamꝰ inimicos lucrandos regno dĩ. & o¬
derimꝰ in ꝓpinquis si ĩpediunt a regno dĩ Itẽ de
p̃cepto quo ꝓhibet᷑ uxor dimitti nͥ ꝓpt̃ formcati¬
onẽ. hic quidẽ scrupulosissime disputaui. Sed quam
uelit dñs intellegi fornicationẽ ꝓpt̃ quã liceat
dimittere uxorẽ utrũ eã quȩ dãnat᷑ instupris.
an illã de qua dicit᷑. ꝑdidisti om̃em qui fornicat᷑
abste. in qua utiq & ista ẽ. Neq enĩ ñ fornicatur

Expanded text:
do et moriendo sortitum est, ita sonat, quasi non essent futurae do et moriendo sortitum est, ita sonat, quasi non essent futurae istae necessitudines, si nullo naturae humanae praecedente peccato nemo moreretur, quem sensum iam superius inprobaui. essent enim profecto cognationes et affinitates, etiamsi originali nullo existente peccato sine morte cresceret cum alio loco praecipiat odio habendos et parentes et filios, non sicut hic soluta est, sed sicut eam posterius saepe soluimus. id est ut diligamus inimicos lucrandos regno dei et oderimus in propinquis, si inpediunt regno dei. Item de praecepto, quo prohibetur uxor dimitti nisi propter fornicationem, hic quidem scrupulosissime disputaui, sed quam uelit dominus intellegi fornicationem, propter quam liceat dimittere uxorem, utrum eam, quae damnatur in stupris, an illam, de qua dicitur: perdidisti omnem, qui fornicatur abs te, in qua utique et ista est — neque enim non fornicatur
Abbreviated transcription (Latin):
ubi ait. nisi abundauerit iusticia urã plusquã scribarũ
& phariseoꝵ ñ intrabitis in regnũ cȩloꝵ. multo melius
& conuenientius exposui in aliis posterioribꝰ sermonibꝰ
meis. qđ eriã hic retexere longũ est. Ad hoc aut̃
iste ibi ꝑducit᷑ sensus. ut eoꝵ iusticia sit maior quam
scribarũ & phariseoꝵ. qui dicunt & faciunt. De scribis
qͥppe & phariseis alio loco ipse dñs ait. Dicunt enĩ
& ñ faciunt Illud etiã melius intelleximꝰ postea qđ
scriptũ ẽ. qͥ irascit᷑ fr̃i suo. Codices enĩ greci ñ habent
sine causa. sic̃ hic positũ ẽ. quãuis ide ipse sit sensus
llud enĩ diximꝰ intuendũ qͥd sit irasci fr̃i suo. qm̃
ñ fr̃i irascit᷑. qui peccato frĩs irascit᷑. Qui gͦ sr̃i ñ
peccato irascit᷑. sme causa irascit᷑. Itẽ qđ dixi. hoc
& de patre & dematre & de ceteris unculis sanguinis
intellegendũ ẽ. ut ueis oderimꝰ qđ genꝰ humanũ nascen¬

Expanded text:
it iustitia uestra plus quam scribarum et Farisaeorum, non in- trabitiš in regnum caelorum, multo melius et conuenientius exposui in aliis posterioribus sermonibus meis, quod etiam hic retexere longum est. ad hoc autem iste ibi perducitur sensus, ut eorum sit iustitia maior quam scribarum et Farisaeorum, qui dicunt et faciunt. de scribis quippe et Farisaeis 20 alio loco ipse dominus ait: dicunt enim et non faciunt. illud etiam melius intelleximus postea, quod scriptum est: qui irascitur fratri suo. codices enim graeci non habent: sine causa, sicut hic positum est, quamuis idem ipse sit sensus. illud enim diximus intuendum, quid sit irasci fratri suo, quoniam non fratri irascitur, qui peccato fratris irascitur. qui ergo fratri, non peccato irascitur, sine causa irascitur. Item quod dixi: hoc et de patre et de matre et de ceteris uinculis sanguinis intellegendum est, ut in eis oderimus, quod genus humanum nascen
Abbreviated transcription (Latin):
inquã uoluntatẽ mutauerit bonũ oꝑari ñ potest.
qđ in nr̃a potestate ẽẽ positũ alio loco docet. ubi
ait .i. aut facite arborẽ bonã & fructũ ciꝰ bonũ.
aut facite arborẽ malam & fructũ eiꝰ malam.
qđ ñ est contra gr̃am dĩ quã p̃dicamꝰ. In potestate
est qͥppe hominis mutare inmelius uoluntatẽ s
ea potestas nulla ẽ nͥ adeo detur dequo dictũ ẽ
dedit eis potestatẽ filios dĩ fieri. Cũ enĩ hoc sit
in potestate qđ cũ uolumꝰ facimꝰ. nil tam in potesta¬
te quã ipsa uoluntas est. s p̃parat᷑ uoluntas a dnõ.
Eo modo gͦ dat potestatẽ. sic intelligendũ est. & qđ
dixi postea in nr̃a potestate ẽẽ ut uł inseri boni
etiã qđ diffile atq impossibile fuit. Hic liber sic
incipit. De eo qđ scriptũ est. in pͥncipio fecit ds̃ cęlũ

Expanded text:
isque uoluntatem mutauerit, bonum operari non potest. quod in nostra potestate esse positum alio loco docet, ubi ait: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum: aut facite arborem malam et fructum eiquod non est contra gratiam dei, quam praedicamus. in potestate est quippe hominis mutare in melius uoluntatem; sed ea potestas nulla est, nisi a deo detur, de quo dictum est: dedit eis potestatem filios dei fieri. cum enim hoc sit in potestate, quod, cum uolumus, facimus, nihil tam in potestate quam ipsa uoluntas est. sed praeparatur uoluntas a domino. eo modo ergo dat potestatem. sic intellegendum est et quod dixi postea: in nostra potestate esse, ut uel inseri bonitetiam quod difficile atque inpossibile fuit. Hic liber sic incipit: De eo, quod scriptum: in principio deus fecit caelum