comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
le nati sunt ad capescendam scĩa
si uolumus ad aliqͣm ꝑscõem
are. ¶Decet ergo omnes no-¬
biles ⁊ maxĩe reges ⁊ principes
si uolunt suos filios distincte
et reste loqui lr̃ales sermones
et si uolunt eos esse feruentes⁊
disciplinisnam ut suꝑius di¬
cebatur nullus est nͣliter doꝰ ni
si uigeat prudentia ⁊ intellcũ.
qrͣ si ꝑ tognitõem lr̃aꝵ efficitur
quis intelligentior ⁊ mag̃ ui¬
get prudentia ⁊ intllcu: tanto
magis decet filios regum ⁊ prĩ¬
cipum ⁊ ab ip̃a infantia insu-¬
dare lr̃alib disciplinis qͣnto
decet eos intelligentiores ⁊ pru¬
dentiores c̃ẽ ut possint magis¬
naturalit̾ dñariposset autem
ad hoc id̃ alia rõ adduti. nam
nisi princeps uigeat pruderctia
⁊ intllcũ de facili conuertitur
in tyrannum qr nõ curabit
de oꝑib uirtutum s app̃ciabr
nũmismata ⁊ ext̾iora bona ul¬
tra quam debeat. Erit ergo ty¬
rannus ⁊ ppłi dep̃dator. Ne ig̃
filii regum et principum com

Expanded text:
le nati sunt ad capescendam scientiam; si volumus ad aliquam perfectare. Decet ergo omnes nobilies, et maxime reges, et principes, si volunt suos filios distincte et recte loqui literales sermones, et si volunt eos esse feruentes, disciplinis. Nam ut superius dicebatur nullus est naturaliter dominus, nisi vigeat prudentia et intellectu. Quare si per cognitionem literarum efficitur quis intelligentior, et magis viget prudentia et intellectu: tanto magis decet filios regum, et principum etiam ab ipsa infantia insudare literalibus disciplina, quanto decet eos intelligentiores et prudentiores esse, ut posint naturaliter dominari. Posset autem ad hoc idem alia ratio adduci. Nam nisi princeps vigeat prudentia et intellectu, de facili convertitur in tyrannum: quia non curabit de operibus virtutum, sed appretiabitur nummismata, et exteriora bona ultra quam debeat. Erit ergo Tyrannus, et populi depraedator. Ne ergo filii regum, et principum cum
Abbreviated transcription (Latin):
scĩe nisi qiͣ ab ipĩs cunabulis ua¬
cart incipiat cc̃ ip̃am. nam licet
intelligentie. ⁊ ab ip̃a creatõne¬
create sint bñ dispoĩte ad intel-¬
ligendum ⁊ cognoscendum nas
plinam litz eĩ unus homo sit
tñ homines male nati sunt ad
primo de aĩa uult qd̃ aĩa plus
tprĩs apponit in ignoͣ qm ĩ scĩa.¬

Expanded text:
iae, nisi quasi ab ipsis cunabulis vacare incipiat ad ipsam. Nam licet intelligentiae etiam ab ipsa creatione sint bene dispositae ad intelligendum et ad cognoscendum natuplinam. Licet enim unus homo sit niversaliter tamen homines male nati sunt ad primo de anima vult, quod anima plus temporis apponat in ignorantia
Abbreviated transcription (Latin):
rentes plus diligere filios qmͣ
eꝯͦ. Prima uia sumitur ex di¬
uturnitate temporis. Scda ex
certitudine prolis. Tertia ex
unione parentum ad filios.
¶Prima uia sic pz. nam qnͣ¬
to amor magis durat tantoue¬
hemẽtior efficitur. Amor autẽ
parentum ad filios diutur¬
nior est qͣm filioꝵ ad parẽtes.
nam statim cum filii nascũ¬
tur parentes diligunt eos nõ
tñ filii statim intipiunt dili

Expanded text:
rentes plus diligere filios quam econtra. Prima via sumitur ex diuturnitate temporis. Secunda, ex certitudine prolis. Tertia, ex unione parentum ad filios. Prima via sic patet. Nam quanto amor magis durat, tanto vehementior efficitur: amor autem parentum ad filios diuturnior est, quam filiorum ad parentes. Nam statim cum filii nascuntur, parentes diligunt eos: non tamen filii statim incipiunt
Abbreviated transcription (Latin):
dextro se mouendo poterunt
fortius hostes percutere ⁊ eoꝵ
ictus facilius fugere. ¶Uiso
qũo debeant stare bellantes si
debeant hostes ꝑcutere: uidẽ
restat qũo st̃ hostes includẽdi.
hostes in pugna publica qd̃
nõ pateat eis aliquis additus
fugiendi. qr tunc desperantes
qͣi ncͣcitate compulsi efficũttur
audaces Uidentes enĩ se riccĩo
morituros possunt ml̃ta ma¬
la cõmittere in eos qui contra-
pugnant. Inde ẽ ꝙ laudatur
scipionis sententia dicentis
nũqͣm sit slaudendos esse ho¬
stes ꝙ nõ pateat eis additus
fugiendi. nam fugientibus

Expanded text:
dextro se movendo, poterunt fortius hostes percutere, et eorum ictus facilius fugere. Viso quomodo debeant stare bellantes, si debeant hostes percutere: videre restat, quomodo sunt hostes includendi ehostes in pugna publica, quod non pateat aliquis aditus fugiendi: quia desperantes quasi necessitate compulsi efficiuntur audaces, videntes enim se necessario moriendos, possunt multa mala committere in eos qui contra pugnant. Inde est quod laudatur Scipionis sententia, dicentis, Nunquam sic esse claudendos hostes, quod non pateat eis aditus fugiendi. Nam fugientibus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯñti uero spectat ad ip̃m bene¬
se hr̃e in aliis terribilib. sic ad
milites printipałr spectat bene
se hr̃e in oꝑe bellico ⁊ per actoẽs
bellicas opprimere impedimenta
hostium: ex ꝯñti u̾o spectat ad
ipõs scd̃m uissionem regiam ⁊
scd̃m mandata principantis
impelire omnes seditões tiuiũ
⁊ omnes oppssiones eoꝵ qui st̃

Expanded text:
consequenti vero spectat ad ipsum benconsequenti vero spectat ad ipsum bene in aliis terribilibus sic etiam ad miles principaliter spectat bene se habere in opere bellico, et per actiones bellicas opprimere impedimenta hostium: ex consequenti vero spectat ad ipsos secundum iussionem regiam et secundum mandata principantis impedire omnes seditiones civium et omnes oppressiones eorum qui s
Abbreviated transcription (Latin):
nam regimen regni ⁊ ciuitatis
si sit iectum ⁊ ordinatum assi¬
mulatur hus que uidemus ĩ
uno ⁊ eodem homine. sit̃ ergo
unam per quã sequitur bonũ
⁊ fugit malum ⁊ aliam ꝑꝙͣ
aggreditur ⁊ resistit prohiben¬
tib sic q̃lz cuittas ⁊ regnum ĩ¬
cliget duplici uirtute ⁊ dupli¬
ci prudentia uidel legum poĩti¬
ua: ⁊ militari ut per legum po¬
sitiuam tota ciuctas ⁊ totum
regnũ prosequatur proficua ⁊
fugiat nociua ꝑ militarem u̾o
⁊ per oꝑatõem bellicam aggre¬
diatur ⁊ superet impedientia et
ꝓhibitiua. militaris ergo ẽ q̃dã
spẽs prudentie per quam̃ supe¬
rantur hostes ⁊prohibentes bo¬
num cuule ⁊ commune. ¶ Exhͦ
autẽ apparet aid quid sit miu-¬
cia instituta nam sic̃ leges ut
supͣ ostendebatur principaliter
respiciunt commune bonum.
sic ⁊ militia principaliter in¬
stituta ẽ ad defensionem coĩs
boni ut ciuitatis aut regni qͣ¬
re cũ commune bonum direc
tat bñ se hr̃e in oꝑe bellico. ex

Expanded text:
Nam regimen regni, et civitatis, si sit rectum et ordinatum, assimilatur iis quae videmus in uno et eodem homine. Sicut ergo Unam per quam sequitur bonum et fugit malum. Et aliam per quam aggreditur, et resistit prohibentibus. Sic quaelibet civitas et regnum indiget duplici virtute, et duplici prudentia. videlicet legum positiva, et militari. ut per legum positivam tota civitas et totum regnum prosequatur proficua, et fugiat nociva: per militarem vero et per operationem bellicam aggrediatur, et superet impedientia et prohibentia. Militaris ergo est quaedam species prudentiae, per quam superantur hostes et prohibentes bonum civile et commune. Ex hoc autem apparet ad quid sit militia instituta. Nam sicut leges ut supra ostendebatur principaliter respiciunt commune bonum, sic et militia principaliter instituta est ad defensionem communis boni, ut civitatis, aut regni. Quare cum commune bonum directctat bene se habere in opere bellico, ex
Abbreviated transcription (Latin):
regni. et in regno ẽ maior mul¬
titudo ⁊ sunt plures nobiles ⁊
ingenui qmͣ in ciuitate una
p̃t ergo sic diffr̾i regnum ꝙ ẽ
multitudo magna. ĩri qua sũt
multi nobiles ⁊ ingenui uiuẽ¬
tes scd̃m urtutem. ordinati sb
uno uiro optimo ut sb̃ rege. ui¬
uere enim scd̃m uirtutem ẽ fi¬
nis printipaliter intentus in
quol ciue in qualz tiuitate ⁊ ĩ
toto regno nam scd̃m phm in
poł. Idem ẽ finis unius ciuis
⁊ totius ciuitatis. Sic ⁊ dicere
tatis ⁊ totius regni. ¶Deb
enim rex sisit uerus ⁊ rectus
Idem intendere in uno ciuie ⁊
uigili studere d ut quil tiui
tuose uiuat s si quilz ciuis d
ẜ ꝙ aliquis excedit alios in po¬
tentia ⁊ dignitate sic d eos ex¬
cedere/ in bonitate ⁊ uirtute/ dec
nobiles ⁊ ingenuos ẽẽ magis
optinium. ⁊ qĩ semideum ĩ de
ẽ igitur ꝙ regnum dicitur esse
multitudo in qua st̃ multi no¬
biles ⁊ ingenui, non quocũq
modo se habentes s uiuentẽs

Expanded text:
regni; et in regno est maior multitudo, et sunt plures nobiles et ingenui, quam in civitate una. Potest ergo sic diffiniri regnum, quod est multitudo magna. in qua sunt multi nobiles et ingenui, viventes secundum virtutem, ordinati sub uno viro optimo, ut sub rege. Vivere enim secundum virtutem, es tfinis principaliter intentus in quolibet cive, in qualibet civitate, et in toto regno. Nam secudnum Philos. in Polit. idem finis est unius civis, et totius civitatis. Sic etiam dicere tatis, et totius regni. Debet enim rex, si sit verus et rectus idem intendere in uno cive, etvigili studere debet, ut quilibet civis tuose vivat. Sed si quilibet civis debet  aliquis excedit alios in potentia et dignitate, sic debet eos excedere in bonitate et virtute: decet nobiles et ingenuos esse magis optimum, et quasi semideum. Inde est igitur quod regnum dicitur esse multitudo, in qua sunt multi nobiles et ingenui: non quocunque modo se habentes, sed viventes
Abbreviated transcription (Latin):
uutuosis qm si hñdaret in di¬
uitiis. uł in nobilitate generis¬
ul in aliis ext̾iorib bonis łcre¬
dunt ergo multi ẽẽ ciues ⁊ esse
possessõnes magnas s magisst
de regno: Hñdantes in oꝑib uir¬
tuosis ⁊ obseruantes leges rec¬
tas et statuta regni: ꝙͣ hñtes no¬
bilitatem generis ciuilem potẽ¬
tiam: et multitudinem exterioꝵ

Expanded text:
tuosis, quam si abundat et in divitiis, vel in nobilitate generis, vel aliis exterioribus bonis: Credunt ergo multi esse cives, et esse possessiones magnas: sed magis sunt de regno abundantes in operibus virtuosis, et observantes leges rectas, et statuta regni, quam habentes nobilitatem generis, civilem potentiam, et multitudinem ipsorum
Abbreviated transcription (Latin):
insurgeret rixa int̾ ciues ł qr qͥlz¬
crederet se plus esse accepturũ
ut dum unus cuus indicaret
se meliorem alio uellet ẜ dig¬
nitatem suam ei fieri retribu¬
tõem ¶hanc autem eqͣlitatem
non defacili esse possibile reser¬
uari inter ciues absq dissentõ¬
ne ⁊ lites qr quilz deceptus in
iudicando de se ip̃o appreciatur
se plus ualere quam ualeat.
communitas ergo possõnum
quam ordinabat socrates ad
uitandum lites pocius eẽt cã
litigii quam patis /nam ut s
in scdõ libro tetigimus. hec est
ꝑfc̃ĩ autẽ sunt pauci. Lex er¬
go imponenda omnib ciuib
⁊ toti populo d ẽẽ talis scd̾m
quam homines communtter

Expanded text:
insurgeret rixa inter cives, quia quilibet crederet plus esse accepturum: ut dum unus civis iudicaret se meliorem alio, vellet secundum dignitatem suam ei fieri retributionem. Hanc autem aequalitatem non de facili esset possibile reservari inter cives absque dissensione et lite, quia quilibet deceptus in iudicando de seipso, appreciatur se plus valere quam valeat. communitas ergo possessiones quam ordinabat Socrates ad vitandum lites, potius esset causa litigii quam pacis. nam ut supra in secundo libro tetigimus haec est perfecti autem sunt pauci. Lex ergo imponenda omnibus civibus et toti populo debet esse talis, secundum quam homines communiter
Abbreviated transcription (Latin):
habeat ꝑ que possit consequi fi¬
nem intentum: Scdõ d ꝓhibẽ¬
tia remouere. Tertio gentem ip¬
sam d in finem dirigere. ¶Ca
uero q̃ deseruiũt ut ppłs possit
consequi finem intentum ⁊ bñ
uiuere sunt tria uidelic. uirtu¬
tes. scĩa. ⁊ bona exteriora. d gͥ
rex sollicitari ut in suo regno
uigeat studium lr̃aꝵ ⁊ ut ibi
sint multi sapientes ⁊ indust̃
quam eruditõnem accipiat.
ne ergo exñtes in regno sint te¬
nebris ignorantie inuoluti spͤ¬
tat ad reges ⁊ principes ualde
esse sollicttos de studio l̃aꝵ. Im¬
mo ut infra patebit si domina¬
tor regni non promoueat stu¬
dium ⁊ non uelit sibi sb̃iectos
esse scientes non est rex s tyrã¬
nus. ¶ Sodõ ad conseq̃ndum
finem intentum deseruiunt uo¬
ni hĩtus ⁊ uirtutes. non eniz
sufficit firẽ cognoscere ⁊ habere
illuminatum intellectum nisi
sit quis uirtuosus ⁊ hãt ordi-¬
natum appetitum ut uelit cõ¬
sequi finem illum: spectat ig

Expanded text:
habeat per quae possit consequi fihabeat per quae possit consequi finem intentum. Secundo debet prohibentia removere. Tertio gentem ipsam debet in finem dirigere. Ea vero quae deserviunt ut populus possit consequi finem intentum et bene vivere, sunt tria. videlicet, virtutes, scientia, et bona exteriora. Debet igitur rex solicitari ut in suo regno vigeat studium litterarum, et ut ibi sint multi sapientes et industrquam eruditionem accipiat: ne ergo existentes in regno sint tenebris ignorantiae involuti, spectat ad reges et principes valde esse solicitos de studio litterarum. Immo ut infra patebit si dominator regni non promoveat studium, et non velit sibi subditos esse scientes, non est rex, sed tyrannus. Secundo ad consequendum finem intentum deserviunt boni habitus et virtutes. Non enim sufficit finem cognoscere, et habere illuminatum intellectum; nisi sit quis virtuosus, et habeat ordinatum appetitum, ut velit consequi finem illum: spectat igitur
Abbreviated transcription (Latin):
pt tendere sursum. Scd̾o dat
per calorem ꝑ ꝙ̃ agit ⁊ resistit
contͣriis. Tercio ignis ꝑ ea que
accepit a natura naturaliter
tendit sursum¶ ergo ad hoc qd̃
regimen sit bonum ⁊ naturale
tria requiruntur. Primo ut
populus tauter disponatur et
ordinetur. ut possit consequi fi¬
nem intentum. Scdõ ut remo¬
ueantur prohibentia ⁊ deuian¬
tia ab hiꝰ fine. Teruio ut diri¬
gatur ⁊ promoueatur in finẽ
p̃dc̃m. ¶ Sic enim udemus
in sagitta dirigenda in signũ
aliꝙ ꝙ primo efficitur recta ut
possit melius in signum tendẽ
ẜo efficitur pennata ut melius
aerem scindat ne prohileatur
tendere in ip̃m signum. Tercio
a sagrttante sagittatur ⁊ diri¬
gitur in signum intentum
Rex igitur ⁊ quilz director po¬
puu ẽ quasi sagitator quidã.
populus u̾o ẽ quasi sagitta q̃¬
dam dirigenda in finem ⁊ ĩ bo¬
num. Tria igitur spectant ad
regis officiun qr primo sollici¬
tari d ut gens sibi commissa

Expanded text:
potest tendere sursum. Secundo dat potest tendere sursum. Secundo dat ei calorem, per quem agit et resistit contrariis. Tertio ignis per ea quae accepit a natura, naturaliter tendit sursum. Ergo ad hoc quod regimen sit bonum et naturale, tria requiruntur. Primo, ut populus taliter disponatur et ordinetur, ut possit consequi finem intentum. Secundo, ut removeantur prohibentia et deviantia ab huiusmodi fine. Tertio, ut dirigatur et promoveatur in finem praedictum. Sic enim videmus in sagitta dirigenda in signum aliquod: quia primo efficitur recta, ut possit melius in finem tendere: secundo efficitur pennata, ut melius aerem scindat ne prohibeatur tendere in ipsum signum: tertio a sagittante sagittatur et dirigitur in signum intentum. rex igitur et quilibet director populi, est quasi sagittator quidam: populus vero, est quasi sagitta quaedam dirigenda in finem et in bonum. Tria igitur spectant ad regis officium. Quia primo solicitari debet, ut gens sibi commissa
Abbreviated transcription (Latin):
caue debeant ne principentur
principatu tyrannico uide non
est clifficile. nam tarto peior
princeps qͣnto peiori dominio
principatur. qr si omnem di¬
ligentiam adhibere d rex ne
fitt pessimus summe curare d
ne dominetur per tyrannidez
qui est pessimus principatus.¬
qu aliter Rex se hr̃c debeat in re
sibi commissam ułt debi¬
te gub̾nare ⁊ scire desiderat qr
sit eius officium diligent̾ con-¬
sid̾are d in naturalib rebus
nansi natura tota ammini¬
stratur per ip̃m deum qui est
princeps summus ⁊ rex regũ
a quo rectissime regitur tota¬
uniu̾sa natura: quare a regi-¬
mine ꝙ uidemus in natura¬
lib dtriuari d regimen ꝙ tra¬
dendum est in arte de regimĩe
regum est enimi ars imitate
nature. ¶In naturalib aũ
sic uidemus ꝙ natura primo
dat reb ea per que possunt cõ¬
sequi finem suum. Scdõ dat
eis ea per que possunt prohi-¬
bentia remouere. Tercio res
ip̃e ꝑ hiꝰ collata. naturaliter
dat igni ieuitatem ꝑ quam

Expanded text:
e debeant, ne principentur principatu tyrannico, videre non est difficile. Nam tanto peior est princeps, qunato peiori dominio principatur: quare si omnem diligentiam adhibere debet rex ne sit pessimus, summe curare debet ne dominetur per tyrannidem qui est pessimum principatus.qualiter rex se habere debeat in regsibi commissam vult debite gubernare, et scire desiderat quod sit eius officium: diligenter considerare debet in naturalibus rebus. Nam si natura tota administratur per ipsum Deum, qui est princeps summus, et rex regum, a quo rectissime regitur universa tota natura: quare a regimine, quod videmus in naturalibus, derivari debet regimen, quod trahendum est in arte de regimine regum; est enim ars imitatrix naturae. In naturalibus autem sic videmus, quod natura primo dat rebus ea per quae possunt consequi finem suum. Secundo dat eis ea per quae possunt prohibentia removere. Tertio per huiusmodi collata naturaliter dat igni levitatem, per quam
Abbreviated transcription (Latin):
maxima bona que satagit ĩ¬
impedire tỹrannus. Uidelz pa¬
tem. uirtutes. ⁊ scĩas ⁊yran¬
ni enim nolunt cies hr̃e pa
magnanimos ⁊ uirtuosos.
nec ⁊ uolunt ip̃os esse sapien¬
tes ⁊ disciplinatos. qͣre autẽ
tyranni p̃dc̃a bona impediũt
in ciuib infra dicetur. suffi¬
ciat autem ad presens scire
tyrannidem ẽe pessimum prin¬
ciꝑatum pp̃ rõnes tactas.
¶Qd̃ autẽ reges summo oꝑe

Expanded text:
maxima bona, quae satagit impedire tyrannus. videlicet pacem, virtutes, et scientias. Tyranni enim nolunt cives habere magnanimos et virtuosos: nec etiam volunt ipsos esse sapientes et disciplinatos. Quare autem tyranni praedicta bona impediunt in civibus; infra dicetur. sufficiat autem ad praesens scire, tyrannidem esse pessimum principatum propter rationes tactas. Quod autem reges summo ope
Abbreviated transcription (Latin):
pores qͣm in parte alia quare
bi non redditur aer salubris Idõ
si uitari pt̃ non sunt ibi edifici¬
a construenda. ¶Tercium qd̃
declarat salubritatem aeris est
ip̃o. o enim cura alicubi edifi¬
care uolumus si contingat cc̃
regionem illam aliquos hĩta¬
re consideranda sunt hĩtatoꝵ
corpora si eis sit color sanus
⁊ pulcher. si sit eis firma since¬
ritas capitis si hant accutum
uisum: ⁊ purum aucditum ⁊
uotem claram nam per omĩa
hec iudicatur benignitas aeris e
p᷑contraria iudicatur aer esse
infirmus¶ si enim hauitatores
in ip̃o nõ habeant tolorem sa¬
num s croceum de facili in ca¬
pcte patiuntur ⁊ hñt ꝑturba¬
tum uisum ĩpurum auditũ
uocem rancam per omnia hec
qͣi per quedam signa aeris im¬
puritas demonstratur. Cap̃¬
inz. qualia debent esse ecdificia

Expanded text:
pores, quam in parte alta: quare pores, quam in parte alta: quare ibi redditur aer non salubris. ideo si vitari potest, non sunt ibi aedificia construenda. Tertium, quod declarat salubritatem aeris, est ipso. si enim alicubi aedificare volumus, si contingat circa regionem illam aloquos habitare consideranda sunt habitatorum corpora, si eis sit color sanus et pulcher, sit ipsis firma sinceritas capitis, si habeant acutum visum, et purum auditum, et vocem claram. per omnia haec indicatur bonitas aeris: et per contraria indicatur aer esse infirmus. Si enim habitatores in ipso non habeant colorem sanum sed croceum, de facili in capite patiantur, habeant perturbatum visum, impurum auditum, vocem raucam: per omnia haec, quasi per quaedam signa, aeris impuritas demonstratur. Qualia debent esse aedificia
Abbreviated transcription (Latin):
magnificum. magnitudo erã
edificioꝵ lz non sit fienda ad
facere magrafica edificia pro¬
ut requirit decentia status in
quo existunt. ¶Tercia ma
sumitur ex parte ministrorũ
⁊ familie nam ubi multe st̾
diuitie multi sunt qui ⁊ bibt̃¬
⁊ comedunt illas. In domib
ergo regum ⁊ principum opor¬
tet multos hĩtare ministros
ut ergo non solum ꝑsona re¬
gis ⁊ principis s ⁊̃ multitu¬
do ministroꝵ debite continert
possit in edificiis constructis
o ip̃a esse magnifica. ¶Ti¬
so qualia debent esse edificia
qͣntum. ad magnificentiam
⁊ industriam operis restat ui¬
dere qualia esse debent qͣntũ
ad aeris temperantiam. tan¬
git autẽ palladius in libro de
agricultura tria ex quib tegͥ
possumus in quo aere sit edi¬
ficium construendum. Sodõ¬
considerandũ est ut locus ille
in quo est edificium construẽ¬
dum sit a nebulaꝵ tenebris
absolutus. nam in aliqua ꝑte
põnem terre magis ⁊ sepius õb¬
tenebratur aer per nebulas ⁊ ua¬

Expanded text:
magnificum. Magnitudo enim aedificiorum licet nonsit fienda ad facere aedificia magnifica, prout requirit decentia status, in quo existunt. Tertia via sumitur ex parte ministrorum et familiae. nam ubi multae sunt divitiae, multi sunt qui comedunt illas. In dominibus ergo regum et principum oportet multos abundare ministros. ut ergo non slolum personas regis et principis, sed etiam multitudo ministrorum debite commorari possint in aedificiis constructis, oportet ipsa esse magnifica. Viso, qualia debent esse aedificia, quantum ad magnificentiam et industriam operis: restat videre, qualia esse debent, quantum ad aeris temperamentum. Tangit autem Palladius in libro de Agricultura, tria, ex quibus cognoscere possumus, in quo aere sit aedificium construendum. Dconsiderandum est, ut locus ille, in quo est aedificium construendum, sit a nebularum tenebris absolutus. Nam in aliqua partpositionem terrae, magis est saepius obtenebratur aer per nebulas et va
Abbreviated transcription (Latin):
nis defcũ. nam tunc aliqui st
magis monendi ad bonos mo¬
res qñ mag̃ incitantur ad laᷤ¬
cuuam ⁊ magis sunt passio

Expanded text:
nis defectu. Nam tunc aliqui sunt magis movendi ad bonos mores, quando magis incitantur ad lasciviam, et magis sunt passio
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙl regnum: Intentõ aitẽ huiꝰ¬
moĩ capłi ẽ ostend̾e̾ optimani ẽẽ
ciuitatem ⁊ regnum: si ibi sit po
sumi possunt qͣtuor uie ostẽ¬
dentes meliorem ẽẽ policitiam
uł melius esse regnum. ⁊ ciui-¬
tatem. si ibi sit populus hũndãs
in multitudine mediaꝵ ꝑsonaꝵ.
Prima uia sumitur ex eo ꝙ ta¬
lis populus magis r̃onabiliter
uiuit. Scd̾a ex eo ꝙ inter ip̃os
eẽ ht̃ maior dilectio. Terciaq¬
ẽ ibi maior eqͣlitas. Quarta

Expanded text:
 regnum. Intentio autem huius capituli est ostendere optimam esse civitatem et regnum, si ibi sit popsumi possunt quatuor viae, ostendentes meliorem esse politiam, vel melius esse regnum et civitatem, si ibi sit populus abundans in multitudine mediarum personarum. Prima via sumitur ex eo quod talis populus magis rationabiliter vivit. Secunda ex eo quod inter ipsos habet esse maior dilectio. Tertia, quia ibi maior aequalita
Abbreviated transcription (Latin):
sumitur ex simplicitate conden
Irrõnale ergo ẽẽt si post̾iores sapi-¬
entiores nõn possent ĩmuttare le¬
ges patrias per simpliciores cõ¬
ditas ergo in tali caũ mutan¬
de eent prioꝵ leges.¶Quar¬
ta uia sumitur ex indet̾mina¬
tõne particularium astuum.
nam agibilia particularia in¬
det̾minata st̃ ⁊ ꝑfc̃e comp̃hendi
non possunt qr qͣrttũtunq con¬
ditores legũ fuerint sapientes
poterunt eos latere alique par¬
ticulares sircunstartie cura a¬
gibilia hominũ si igitur postĩo¬
rib ppõ exꝑientiam agibilium
ꝑticularium occurrat aliquid
melius inconueniens ẽ non re-¬
mouere leges patrias ⁊ antiq̃s
p̃p̃ meliores leges nouiter inuẽ¬
tas. ¶uidentur itaq hee rões
probare ꝙ quocienscunq occur¬
rerit aliquid melius sunt lege̾
serere ẽ ualde periculosum cimi¬
tati ⁊ regno nam assuescere ĩ¬
ducere nouas leges ut innuit
nam efficatiam hñt ex consũ¬
etudine./ de clifficili enim quis

Expanded text:
sumitur ex simplicitate condentirrationale esset, si posteriores sapientiores non possent immutare leges paternas per simpliciores coditas: ergo in tali casu mutandae essent priorum leges. Quarta via sumitur ex indeteriminatione particularium actuum. Nam agibilia particularis indeteminata sunt, et perfecte comprehendi non possunt: quare quantuncunque conditores legum fuerint sapientes, potuerunt eos latere aliquae particulares circumstantiae circa agibilia hominum. Si igitur posterioribus propter experientiam agibilium particularium occurrit aliquid melius, inconveniens est non removere leges paternas et antiquas propter meliores leges noviter inventas. Videntur itaque hae rationes probare quod quotiescunque occurrit aliquid melius, sunt leges afferre est valde periculosum civitati et regno. Nam assuescere inducere novas leges ut innuitnam efficaciam habent ex consuetudines: de difficili enim quis
Abbreviated transcription (Latin):
uum dentatum dentib for¬
tissimis ⁊ acutis ⁊ ligatum
funib cum quo capitur ca¬
put arietis uel capitt illius t̃¬
bis ferrate quo capto uł oĩo ari¬
es ad suꝑiora trahitur uel tta
suspeditur ut muris nocere nõ
possit unde ⁊ belatores antiqui
hiꝰ ferrum uocauer̃t lupum co
ꝙ acutis dentib arietem cape¬
ret.¶Contra castra u̾o mul¬
tum ualent fr̃a ignita adhi¬
betur tñ sp̃ale remediũ contra
ip̃a qr fiunt tunituli ⁊ nie sb̃t᷑¬
ranee ⁊ clam sb̃foditur t̾ra Uñ¬
d transire castrum qua sb̾fos

Expanded text:
um dentatum dentibus fortissimis, et acutis, et ligatum funibus, cum quo capitur caput arietis, vel caput illius trabis ferratae: quo capto, vel omnino Aries ad superiora trahitur, vel ita suspenditur, ut muris nocere non possit. Unde et bellatores antiqui huiusmodi ferrum vocaverunt Lupum, eo quod acutis dentibus arietem caperet. Contra castra vero multum valent ferra ignita: adhibetur tamen speciale remedium contra ipsa, quia fiunt cuniculi, et viae subterraneae, et clam suffoditur terra und
Abbreviated transcription (Latin):
sit ex fouea integrum remou̾i
¶Contra uineas uero ⁊ mus¬
culos ⁊̃ multum ualent igni¬
ta ferra ꝙ si tr̃i contingeret᷑ per
hrꝰ edificia ꝑforari muros mu¬
nttõnis obsesse cũ de hoc dubi¬
tatur anteqͣm hoc fiat iuxͣ il¬
los muros eriguntur ecdificia
lignea ul̾ si sit possibile edifi¬
cantur muri lapidei ut si con¬
tingeret possidentes intrare m¬
unitõem retirientur clausi ĩ¬
ter muros illos ⁊ non ualẽtes
se defendere pp̃ muroꝵ mclusio¬
nem lapidib obruuntur. E¬
¶Est tñ diligenter adu̾tend̾
ꝙ aliqñ obsidentes sũigunt
se fugere ⁊ sic per insidias et
u̾sucias iuadunt munitõ¬
obsessam. Ido non statim post
recessum hostium sunt munitõ¬
nes dimittende ⁊ ẽ custodia ne¬
gligenda Immo inuestigande
sunt conditõnes hostium ut ꝙ
palam hr̃e non poterunt ꝑ in¬
siclias ⁊ hastutias optinere nõ
possint. Cap̃ .xiiii. qualiter cõ

Expanded text:
sit ex fovea in integrum removeri. Contra vineas vero, et musculos etiam multum velent ignita ferra. Quod si tamen contingeret per huiusmodi aedificia perforari muros munitionis obsessae: cum de hoc dubitatur, antequam hoc fiat, iuxta illos muros erigantur aedificia lignea,vel si sit possibile aedificentur muri lapidei: ut si continget obsidentes intrare munitionem, retineantur clausi inter muros illos; et non valentes se defendere propter murorum inclusionem, lapidibus obruantur. Est tamen diligenter advertendum, quod aliquando obsidentes fingunt se fugere, et sic per insidias, et versutias invadunt munitobsessam. Ideo non statim post recessum hostium sunt munitiones dimittendae, et est custodia negligenda. Immo investigandae sunt conditiones hostium: ut quod palam habere non potuerunt, per insidias et astutias obtinere non possint. Qualiter co
Abbreviated transcription (Latin):
bello nõ tñ o cuca hoc tm̃ ĩsiste
quia mutta que dc̃a sunt ĩ ali¬
is gen̾ib belloꝵ applicari pote¬
runt ad naualem pugnam.
cica hoc autem pugnandi ge¬
nus primo uidencdum ẽ qͣlit̃
fabricanda sit nauis. nam na¬
uismale fabricata ex modica
impugnatõne hostium de faci¬
stituenda ẽ nauis. non st̃ quo¬
libet tempore intidenda. nanĩ
tp̃r martũ et apris in quo hu¬
mor intipit in arborib hñ¬
dare nõ est bonum incidere ar¬
bores ex quib fabricanda est
nauis. s tempore uilu ⁊ augti
uł ⁊̃ aliquo alio tempore ĩ quo
humor arboꝵ desictetur ad hiꝰ.
fabrita incidenda sunt ligna
¶Rursus non statim ĩcisis
lignis ẽ ex eis fabricanda nã¬
uis. s primo arbores sunt di
nam si ex lignis uiriclib con¬
struatur nauis qñ necturalis
eoꝵ humor exspirau̾it contra¬
huntur ligna ⁊ faciunt in na

Expanded text:
insistere, quia multa quae dicta sunt in aliis generibus bellorum, applicari poterunt ad navalem pugnam. Circa hoc autem pugnandi genus, primo videndum est, qualiter fabricanda sit navis: nam navis male fabricata, ex modica impugnatione hostium de facistruenda est navis, non sunt de quolibet tempore incidenda. Nam tempore Martii et Aprilis, in quo humor incipit in arboribus abundare non est bonum incidere arbores, ex quibus fabricanda est navis. Sed tempore Iulii et Augusti vel aliquo alio tempore, in quo humor arborum desiccatur, ad huiusmodi fabricam incidenda sunt ligna. Rursus, non statim incisis lignis est ex eis fabricanda navis: sed primo arbores sunt divNam si ex lignis viridibus construatur navis, quando naturalis eorum humor expiraverit, contrahuntur ligna, et faciunt in na
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ tum ꝑ pugnam dimicatur
corta obsessos. S qͣłr ⁊ quot
nam committere in seq̃nti ca¬
pitulo ostendetur. ¶ Ostenso
quot sunt genera belloꝵ ⁊ qt
modis deuincende sunt muni¬
tõnes obsesse. Restat ostende
quo tp̃r melius ẽ obsidere ci¬
uitates ⁊ castra. ¶Suenduz
retollecta blada uina ⁊ alia

Expanded text:
et cum per pugnam dimicatur et cum per pugnam dimicatur contra obsessos. Sed qualiter et quot nam committere, in sequenti capitulo ostendetur. Ostenso quot sunt genera bellorum, et quot modis devincendae sunt munitiones obsessae: restat ostendere, quo tempore melius est obsidere civitates et castra. Sciendum recollecta blada, vina, et alia
Abbreviated transcription (Latin):
la uel meatus ꝑ quẽ ꝑgit aq̃ad
obsessos oportebit ip̃os pati aqͥr
penuriam. ¶Rursus aliqũ
usq ad eas qr si sit a munitõ¬
nib remota debent obsidentes
adhibe̾ om̃ diligentiã qũo pos¬
sint obsessis ꝓhibere aquam¬
¶ Scd̃s modus impugnandi
munitões est ꝑ fameni. nam
sñ cibo durare non possumꝰ Io̾
obsidentes ut munctões obti¬
neant passus uias ⁊ omĩa lo¬
ca ꝑ que possent obsessis iuicto¬
alia deferri diligenter custodi¬
re debent ne eis talia diferãtur
In hiꝰ enim obsessionib multo¬
ciens plus affligit fames qͣm
gladius. Inde est ꝙ młtociens
obsidentes uolentes citius oꝑ¬
tinere munitõnes si corttĩgat
eos caꝑe aliquos de obsessis ñ
occidunt illos s ꝑ mutilatõm
membroꝵ eos reddũt inutiles
⁊ postea eos remittunt ad mu-¬
nitõnes obsessas.ut ibi una c̃
aliis comedentes apd̃ ip̃os obse¬
sos maiorem famem ⁊inopiã
inducant. ¶Certius modus
optinendi munitões ẽ ꝑ pug¬
nam ut cum itur ad muros

Expanded text:
la vel meatus, per quam pergit aqua ad obsessos, oportebit ipsos pati aquarum penuriam. Rursus, aliquando usque ad eas: quare si sit a munitionibus remota, debent obsidentes adhibere omnem diligentiam, quomodo possint obsessis prohibere aquam. Secundus modus impugnandi munitiones, est per famem. Nam sine cibo durare non possumus; ideo obsidentes, ut munitiones obtineant, passus,vias et omnia loca per quae possent obsessis victualia deferri, diligenter custodire debent, ne eis talia deferantur. In huiusmodi enim obsessionibus multotiens plus affligit fames quam gladius. Inde est quod multotiens obsidentes volentes citius opprimere munitiones, si contingat eos capere aliquos de obsessis, non occidunt illos. sed per mutilationem membrorum eos reddunt inutiles, et postea illos remittunt ad munitiones obsessas, ut ibi una cum aliis comedentes apud ipsos obsessos maiorem famem et inopiam inducant. Tertius modus obtinendi munitiones est per pugna: ut cum itur ad muros,
Abbreviated transcription (Latin):
appetitum. ¶ Secundo sũt elatr ⁊ des¬
pectores progͣnitorum ut plurimĩ
enim nobiles maiores se reputãt
int qr semper nobilitas longefc̃a
est fca maior quam propinqua:
qr sempet est magis antiquas ẽẽ
autem elatum ⁊ despice suos pro¬
geintores ⁊ nimis ẽẽ houoris cu¬
pid̃ uiͣ ẽẽ malimoris nõ enim de¬
bemus appetere ipos honcees inse
quia hoc faciunt elati ⁊ superbi s
delemis appet̾e opera honore dig¬
na quod faciunt urtuosi ⁊ mag¬
nanimi reges ergo ⁊ principes ꝯ
nõ possint naturalit̾ dominarin̾
sĩt boni ⁊ uirtuosi. decet eos seqͥ
bonos mores nobilium ut suit
magnanimi magnifici. prudẽ¬
tes ⁊ affabiles ⁊ fugere malos
ut nõ sint elati alios despiciẽtes¬
res diuitum ⁊ qualiter reges et
principes se debeant habere ad¬
malos mores ip̃orum diuitum
Duutes enim primo sũt elati
Secundo contumeliosi. Tercio
sunt molles  intemperati. Qrͣ¬
to sũm actatores alios despici¬
entes: Quinto añt reputant

Expanded text:
appetitivi. Secundo sunt elati et desperatores progenitorum: ut plurimum enim nobiles, maiores se reputant, it, quia semper nobilitas longe facta est maior, quam propinqua: quia semper est magis antiqua. Esse autem elatum, et despicere suos progenitores, et nimis esse honoris cupidi, videtur esse mali moris. Non enim debemus appetere ipsos honores in se, quia faciunt elati et superbi: sed debemus appetere opera honore digna, quod faciunt virtuosi et magnanimi. reges ergo et principes, cum non possint naturaliter dominari, nisi sint boni et virtuosi, decet eos sequi bonos mores nobilium, ut sint magnanimi et magnifici, prudentes et affabiles: et fugere malos mores, ut non sint elati, alios despicientesres divitum, et quomodo reges, et principes debeant se habere admalos mores ipsorum divitum. Divites enim primos sunt elati. Secundo contumeliosi. Tertio sunt molles, et intemperati. Quarto sunt iactatores, alios despicientes. Quinto autem reputant
Abbreviated transcription (Latin):
tas aliorum. uidetur enim neẽ
incominum oppimone wlgari¬
nõ õmma mensurari inumism¬
re ⁊ omnia ẽẽ app̃ciabilia precio
denariorum. hũtes ergo ñmis¬
mata estimant se hr̃e omma bo¬
na eo quod reputant peccumam
ẽẽ dignitatem ⁊ precium omni¬
uni aliorum quare incordibus
sius efficunitur superbi ⁊ elaticcͥ¬
dentes ouinibr extellentiores ẽẽ¬
¶ Secundo diuites sunt contume¬
liosi nam si sunt elati ⁊ uolunt
uideri ẽẽ excellentes cum ex hoc
quis excellere uideatur si põt a¬
lus contumelias inferre: duuteᷤ
ut uideantur alus preferti ⁊ at
ut appareat eos ẽẽ excellentõres
mouentur ut alus contumeli¬
as inferant. ¶Tertio diuites
sunt molles ⁊ intemperati qd̃
eis contiegit ex deliciose iuen¬
do. assueti eumm sunt uiuere a¬
deo delicate quod nõ possunt a¬
liquas molestias suffere ideo
statim cum passionãtur ruunt
⁊ fiunt insecutores passionum
nõ ualentes passionibus resis¬
tere. q̃uia assueti sunt uiuere

Expanded text:
iorum. Videtur enim esse in communi opinione vulgarium omnia mensurari numismate, et omnia esse appretiabilia pretio denariorum. Habentes ergo numismata, aestimant se habere omnia bona, eo quod reputent pecuniam esse dignitatem, et pretium omnium aliorum, quare in cordibus suis efficiuntur superbi et elati, credentes omnibus excellentiores esse. Secundo divites sunt contumeliosi. Nam si sunt elari, et volunt videri esse excellentes: cum ex hoc quis excellere videatur, si potest contumelias inferre: divites, ut videantur aliis praeferri. et ut appareat eos excellentiores illis, moventur, ut aliis contumelias inferant. Tertio divites sunt molles et intemperati. quod eis contingit ex deliciis vivendi. Assueti enim sunt vivere adeo delicate, quod non possunt aliquas molestias sufferre. Ideo statim compassionantur, ruunt, et fiunt insecutores passionum, non valentes passionibus resistere: quia assueti sunt vivere
Abbreviated transcription (Latin):
adulatores. ¶Sexto est ĩ cõ¬
siliis attendendum ut diu cõ¬
siliemur ⁊ si assit oportunitã
cito in opere exequanur. nara
cum adest oportunitas operãdi
si recte uolumus ⁊ non illõ fa¬
cimus hoc ẽ qr ignoramus an
expecliat illd̃ fieri¶ bñ ergo seht
diligenter ꝙl negotium ard¬
uum discutere an utile sit illo
facere s postqͣm per diuturnũ
consilium est recte cognitum
quid fiendum: si assit operã¬
di facultas prompte operari de
oportet consiliari tarde s facẽ
consiliata uelociter Cap̃. xuiii.¬
quaies consiliarios assu mere de
d bene ꝑsuadens. ⁊ bñ cre¬
dituius apparent̾ expecdit ut hẽ

Expanded text:
adulatores. Sexto est in consiliis attendendum, ut diu consiliemur; et si adsit oportunitas, cito in opere exequamur. Nam cum sadest opportunitas operandi, et si recte volumus et non illud facimus, hoc est quia ignoramus an expediat illud fieri. Bene ergo se habet diligenter quolibet negocium discutere arduum, an utile sit illud facere: sed post quam per diuturnum consilium est recte cognitum quid fiendum, si adsit operandi facultas, prompte operari debquod consiliari tarde, sed facere consiliata velociter. Quales consiliarios assumere decdebet bene persuadens et bene creditivus apparenter, expedit ut h
Abbreviated transcription (Latin):
tiam uite. hoc ergo modo pos¬
set fieri constitutio regni ut si
multe ciictares ⁊ castra siml
confedarentur et concordarent
ut sub uno rege existerent ti-¬
mentes inimicoꝵ poͫ. ¶ Uter

Expanded text:
tiam vitae. Hoc ergo modo posset fieri constitutio regni, ut si multae civitates et castra simul confoederarentur et concordarent, ut sub uno rege existerent, timentes inimicorum pote
Abbreviated transcription (Latin):
est qiͣ intendendum principa¬
liter circa duo ut circa dispo¬
sitõnem corꝑis ⁊ circa ordina¬
tõem appetitus s in tercio sep¬
tennio ut᷑ quartodecimo ãno
et deinceps. intendendum est
circa tria ut tirca bonam dis

Expanded text:
um principaliter circa duo, ut circa dispositionem corporis, et circa ordinationem appetitus. Sed in tertio septennio, ut a quartodecimo anno et deinceps intendendum est circa tria, ut circa bonam dis
Abbreviated transcription (Latin):
on sufficit scire prãtur¬
nitõnes ⁊quales muros debẽt
hr̃e ⁊ qũo debent ẽẽ site nisi
sciatur qͣũs st̃ muniende uti ã
de facili deuinci possint. Diceba¬
tur autem supra triplicem eẽ
modum deuincendi munitõ¬
nes uidelz per famem sitim et
pugnani. sic ergo muniende
sunt munitões obsesse ne ali

Expanded text:
on sufficit scire, quonitiones, et quales muros debent habere, et quomodo debent esse sitae, nisi sciatur quomodo sunt muniendae, ut non de facili vinci possint. Dicebatur enim supra, triplicem esse modum devincendi munitiones: videlicet per famem, sitim, et pugnam. Sic ergo muniendae sunt munitiones obsessae. ne ali
Abbreviated transcription (Latin):
naturam nam ꝑere ⁊generare
⁊ multi in se ipis. est ꝓprtum nͣ¬
lib ⁊ ẽ contra naturam aitifi¬
cialium scãpna enim ⁊ arche
qr sunt accificialia qͣntũcunq
simul existant nunquam seip̃as
rant ⁊ piunt ⁊ se ip̃a augẽt. uo¬
lens igitur. d̾. ip̃os in seip̃is mul¬
tiplicari ut ꝙ .x. post lapsum tẽ¬
poris fiant .xii. ult qd̾ artifici¬
alia seip̃a multiplicent/ ⁊ qr h
est contra naturam artificiali¬
umi cum. d̾. sit quid artificiale
esse quid detestabile ⁊ contra na¬
turam. ¶ Scdõ. hiꝰ pecuniatiuã
ẽẽ ex alio nomine quo nomĩa
rapina usus. In usura enim u¬
sis rapitur ⁊ usurpatur qr uel
idem uenditur bis uel uendit᷑
ibi usus qui non ẽsuus. ad cu
sit res ⁊ aliud usus rei ut aliud
est domus ⁊ aliud irhitare ip̃a
in aliquib tñ nunquam con¬
cessio usus separari pot a conces

Expanded text:
 et generare, et multiplicari in seipsis, est proprium naet est contra naturam artificialium. Scrinia enim et arcae quia sunt artificialia, quantumcunque simul existant, nunquam se ipsas rant, et pariunt, et se ipsa auget. Volens igitur denarios ipsos se ipsis multiplicari, ut quod decem post lapsum temporis fiant viginti, vult quod artificialia seipsa multiplicent: et quia hoc est contra naturam artificialium, cum denarius sit quid artificiale,esse quid detestabile et contra naturam. Secundo huiusmodi pecuniativam esse ex alio nomine quo nominatrapina usus. In usura enim usus rapitur et usurpatur, vel idem venditur bis, vel venditur ibi usus qui non est suus. Ad cuit aliud sit res. aliud usus rei, ut aliud est domus, et aliud inhabitare ipsam: in aliquibus tamen nunquam concessio usus separari potest a conces
Abbreviated transcription (Latin):
natus finem ponere/ campsõ. ig̾
nia incipiunt ⁊ ad pecuniam t̃
parebit usuras enim neminem
exeicere decet Campsoria autẽ
sorib ul aliquib aliis ꝑmit¬
tuntur regib tñ ⁊ principib
quos decet esse qiͣ semideos. ex̾¬
cere non congruit nisi priniam
hũndare in possõnib ⁊ in reddi¬
tib ex quoꝵ fructu. pro defensio¬
ne regni ⁊ pro aliis nccͣus pos¬
sunt habundare pecunia. Cap̃.
minatur sic duplici uia inuesti¬
gare possumus eam detestabilẽ

Expanded text:
nariis finem ponere. campsoria iginia incipiunt, et ad pecuniam terparebit. Usuras enim nemo exercere debet: campsoria autem, toribus, vel aliquibus aliis permittuntur regibus tamen et principibus quod decet esse quasi semideos exercere non congruit. Nam primam abundare in possessionibus et in redditibus, ex quorum fructu pro defensione regni et aliis necessariis possunt abundare pecunia. Quod minatur, sic duplici via investigare possumus eam detestabilem
Abbreviated transcription (Latin):
cupit aut ibid̃ ꝑ modicum tp̃c
existere nõ o tãtas munitões
expet̾e. modum aut ⁊ qͣntitatẽ
fossaꝵ tradit uegetius dicens
ꝙ si non imineat magna uis
hostium fossa d ẽẽ lata pedes
pliorem ⁊ altõrem face. Ita
tam supra fossam crescit qua¬
si ped̾ quatuor. Ita ꝙ tota fossa
intra ubi ẽ excitus collocandꝰ.
In t̾ra autem illa figendi sũt
scipites ⁊ ligna ⁊ munitõnes
alie quas secum ex̾citus porta¬
re d sic ergo castris constitutis
sic fossis fcĩs poterit ex̾citus mo¬
rari securus Cap̃ .ix. que ⁊ qͦt
sunt considanda in bello si debe¬
at publica pugna comrititi.

Expanded text:
cupit, aut ibi debet per modicum tempus cupit, aut ibi debet per modicum tempus existere, non oportet tantas munitiones expetere. Modum autem, et quantitatem fossarum tradit Vegetius dicens, quod si non immineat magna vis hostium, fossa debet esse lata pedes pliorem et altiorem facere ita, tam supra fossam crescit quasi pedes quatuor: ita quod tota fossa intra, ubi est exercitus collocandus. In terra autem illa figendi sunt stipites, et ligna, et munitiones aliae; quas secum exercitus portare debet. Sic ergo castris constitutis, sic fossis factis, poterit exercitus morari securus. Quae et quot sunt consideranda in bello, si debeat publica pugna committi.
Abbreviated transcription (Latin):
qr si multur timeretur de im¬
petu hostium oz foueas facere
multoꝵ anguloꝵ eo t illa formͣ¬
est magis defensioni apta ut
infra patebit. talis itaq formͣ
ẽ melior in construstõne castror
nisi loci situs impediat. nam
conuenit aliqr̃ situm illum ñ
pati talem formam. In tali ig̃
casu construendasunt castra se¬
mitircularia triangularia q̃¬
drata uł scd̃m aliquam formã
aliam quam requirit dispositõ
⁊ aptitudo sicus. ¶Porta ã
principalis ex illa parte fienida
est que respicit hostes uł cͣcͣ qͣm
profectus est ex̾citus. Sunt ⁊̃
in sastris ponenda insignita
ad t̾rendum hostes ⁊ ⁊̃ ad hoc
ut si contingat aliquos de
ex̾citu elongari a castris uisi
insigniis melius sciant ad ca¬
stra redire. ¶Pyiis itaꝙ per¬
tractatis suꝑest uidere quis mu¬
nitõnis modus attendendus
sit in constructõne castroꝵ nã
si ex̾citus dui ibi morari intẽ¬
dat eligende sunt fortiores m¬
unitõnes ⁊ fiende ampliores
fosse. s si solum ibi ꝑ noctare

Expanded text:
 si multum timeretur de impetu hostium, oporteret foveas facere multorum angulorum, eo quod illa est magis defensioni apta, ut infra patebit. Talis itaque forma est melior in constructione castrorum, nisi loci situs impediat. Nam contingit aliquando situm illum non pati talem formam. In tali ergo casu construenda sunt castra semicircularia, triangularia, quadrata, vel aliquam formam aliam quam requirit dispositio et aptitudo. Porta autem principalis ex illa parte fienda est, quae respicit hostes, vel circa quam protectus est exercitus. Sunt etiam in castris ponenda insigna ad terrendum hostes: et etiam ad hoc, ut si contingat aliquos de exercitu elongare a castris, visis insignis melius sciant ad castra redire. His itaque pertractatis superest videre quis munitionis modus attendendus sit in costructione castrorum. Nam si exercitus diu ibi morari intendat, eligendae sunt fortiores munitiones, et fiendae ampliores fossae. Sed si solum ibi pernoctare
Abbreviated transcription (Latin):
sus nimius maculat appetitũ
et reddit coniuges intemperataᷤ
nam qͣnto plus datur opera
uen̾eis actib tanto plus inci¬
tatur appetitus. ut sit intem¬
peratus. ⁊ ut uenea operetur
tium. Satis faciam nũc con¬
cupĩe et postea de cet̾o abstine

Expanded text:
usus nimis maculat appetitum, usus nimis maculat appetitum, et reddit coniuges intemperatas. Nam quanto plus datur opera venereis actibus, tanto plus incitatur appetitus ut sit intemperatus, et ut venerea operetur,tium, Satisfaciam nunc concupiscentiae, et postea de caetero abstine
Abbreviated transcription (Latin):
conuigali. qr uis gn̾atiua est
nimis corrupta. ⁊̃ ut ułt pħs¬
iiIͦ. etħ. In satiabilis ẽ concu¬
piscentie appetitus q̃r ut płi¬
mum homo plus appetit quã
natura requirat. Si ergo sine
freno quis sequatur appetitu
et non moderet desiderium co¬
pule coniugalis aget ultra
quam natura requirat ⁊ ultͣ
quam sufficiat ad restauran-¬
dum ꝙ sine debłitatione ꝓprii
corporis ẽẽ non poterit. Unde
cerebrum et uisus et alia mẽ¬
bra nobilia. debłitantur ex sr̃¬
flua copula. ¶Scdo sĩfluus
usus non solum corpus debli¬
tat: s ⁊̃ mentẽ deprimit./ nami
corpus est qiͣ instrumentũ aĩe.
sicut ergo qr macellus est ĩstru-¬
mentum fabri debilitato mar¬
tello debilitantur actõnes fabri¬
les. bic debilitato cẽbro ⁊ aliis
membris nobilib impeditur
aĩaꝰ rõnis usu ut nõ possit suf¬
ficient̾ considerare. Unde ⁊ sup
ꝑ austoritatem phi. probabat᷑
ꝙ talia si uehementia sint ratõ¬
nem ꝑcutiunt. ¶Tercio hĩu¬

Expanded text:
a est nimis corrupta, et ut vult Philos. 3. Ethic. insatiabilis est concupiscentiae appetitus. quare ut plurimum, homo plus appetit, quam natura requirat. Si ergo sine fraeno quis sequeretur apetitum, et non moderaret desiderium copulae coniugalis; ageret ultra quam natura requirat, et ultra quam sufficiat ad restaurandum. quod sine debilitatione proprii corporis esse non poterit. Unde cerebrum, et visus, et alia membra nobilia debilitantur ex superflua copula. Secundo superfluus usus non solum corpus debilitat, sed etiam mentem reprimit. Nam corpus est quasi instrumentum animae: sicut ergo quia martellus est instrumentum fabri, debilitato martello debilitantur actiones fabriles: sic debilitato cerebro et aliis membris nobilibus impeditur anima a rationis usu, ut non possit sufficienter considerare. unde et supra per auctoritatem Philosophi probabatur, quod talia, si vehementia sint rationem percutiunt. Tertio huiu
Abbreviated transcription (Latin):
a defecisset ⁊ non posserit machi¬
nas reparare ad resistendum
bellatorib mulieres romaẽ ab¬
cisis crinib eos suis maritis
tradiderunt ꝑ quos machinꝰ
reparatis aduersarioꝵ ĩpetumi
repulerunt. maluerunt enim
ut ait uegetius ille puditissĩe
femine cum mauti ⁊uiuere. de¬
formato capite qm seriure hos¬
tib integris crinib. ¶ Sunt ĩ
ad muntiones deportanda cor¬
nua bestiaꝵ ad reformandun
bestias ⁊ arcus ⁊coria cruda
ad tegendum machinas ⁊ alia
eclificia ne ab adu̾sariis ꝑin
tendia comburantur. hiis enĩ
cantelis ⁊ ꝑ ta que deã sunt re¬
sistere poterunt obsessi ne eoꝵ
munitões ꝑ pugnam ab obsi¬
dentib deuincantur. Cap̃ .xx¬
ii. quo resistendum est iipu¬

Expanded text:
a defecisset, et non possent eorum machia defecisset, et non possent eorum machinas reparare adresistendum bellatoribus mulieres Romanae abscissis crinibus suis maritis tradiderunt: per quos machinis reparatis adversariorum impetum repulerunt. Maluerunt enim ut ait Vegetius illae pudicissimae foeminae cum maritis convivere deformato capite, quam servire hostibus integris crinibus. Sunt etiam, ad munitiones deportanda cornua bestiarum ad reformandum ballistas, et arcus: et coria cruda ad tegendum machinas, etalia aedificia, ne ab adversariis per incendia comburantur.His etiam cautelis, et per ea quae dicta sunt resistere poterunt obsessi; ne eorum munitiones per pugnam ab obsidentibus devincantur. Quomodo resistendum est mu