comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illos homines potuisse concumbere.
nisi ꝓpter peccatum quod commiserant
morituri gignendo requirerent succes¬
sores. nec attendunt si recte potuerunt
successores quęri morituris. multo re¬
ctius socios quęri potuisse uicturis.
Impleta enim terra genere humano:
recte proles non nisi quȩ morituris
succederet quęreret᷑. Ut autẽ ꝑ duos
homines terra impleret᷑. quomͦ ipsinͥ
gignendo officium societatis imple¬
rent: An uero ita quis cȩcus est men¬
te. ut non cernat quanto terris orna¬
mento sit genus humanum. etiã cũ
a paucis recte laudabilit̾q uiuatur:
quantumq ualeat ordo rei publicȩ¬
pacis uinculum coercens etiampet¬
catores: Neq enim tantũ depraua¬
ti sunt homines: ut non etiam tales
pecorib & uolatilib antecellant.
Quoꝵ tamen om̃ium generibus
hanc infimam mundi partem ꝓsuis
locis ornate decoratam: qu̾e non
considerare delectet: Quis aut̃ ita sit
excors. ut putet eam minus ornari

Expanded text:
illos homines potuisse concumbere, illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae morientibus succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quomodo ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae uinculum coercens etiam peccatores? neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari
Abbreviated transcription (Latin):
iutorio mulier facta sit uiro: si eis ad
gignendos filios misceri sibimet in
paradyso non licebat. Qui enĩ hoc
sentiunt: forte peccatum esse omnem
concubitum putant. Difficile est
namq: ut dum ꝑuerse homines
uitia deuitant. non in eoꝵ contra¬
ria ꝑnicter currant. Et enim sicut
exhorrens auaritiam fir ꝓfusus. aut
exhorrens luxuriam fit auarus. aut
inquietus fit cuius pigritiam repre¬
henderis. aut cuius inquetudinem
piger. aut qui reprȩhensus odisse
cȩperit audaciam suam ad timidi¬
tatem fugit. aut qui timidus non
esse conatur. tanqũa abrupto um¬
culo fit temerarius. dum non ra-¬
tione sed opinione crimina meti-¬
untur: ita dum nesciunt homines
quid in adulteriis & fornicationib
diuino iure damnetur. etiã causa
ꝓcreandi conuigalem concubitum
detestant᷑. Quod qui non faciunt. sed
tamen fecunditatẽ carnis ꝓpter suc¬
cessionem mortalitatis diuinitus da¬
tam sentiunt: nec ipsi putant primos

Expanded text:
iutorio mulier facta sit uiro, si eis ad iutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos
Abbreviated transcription (Latin):
pulantur. non est bonum. Immo
uero non ꝓpter illud malum. culpa¬
bile est hoc bonum. sed ꝓpter hoc bo¬
num ueniale est illud malum: qmͣ
id quod bonum habent nuptiȩ. &.
quo bonȩ sunt nuptiȩ. peccatum
esse nunquam potest. Hoc autẽ tri¬
ꝑtitum est: fides. ꝓles. sacramentum.
In fide attenditur: ne prȩter uinculũ
coniugale cum altero ł altera con¬
cumbatur. In prole: ut amanter sus¬
cipiatur. benigne nutriatur. religio¬
se edoceatur. In sacramento: ut conu¬
bium non separetur. & dimissus aut
dumissa. nec causa prolis alteri con¬
iungatur. Hȩc est tanquam regula
nuptiarum. qua uł naturȩ decorat᷑
fecunditas. uł incontinentiȩ reicit᷑
prauitas. Unde quia satis disseruimꝰ
in eo libro quem de bono coniugali
nuꝑ edidimus: ubi & continentiam
uidualem q. excellentiam uirginalem
ꝓ suoꝵ graduum dignitate distinximꝰ:
diutius hic stilus nͣr non est occupan¬
dus. Nunc enim quęximus cui ad¬

Expanded text:
pulantur, non est bonum; immo pulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus. Nunc enim quaerimus, cui ad
Abbreviated transcription (Latin):
cato uiuentib. ut in meliorem aliqu̾e
statum. filiis genitis cȩderent: unde
sclo finito cum om̃i posteritate scoꝵ
in angłicam formam non ꝑ carnis
mortem. sed ꝑ dĩ uirtutẽ multo felici¬
us mutarentur: Non itaq uideo ad
quod aliud adiutorium mulier facta
sit iuiro. si generandi causa subtrahit᷑:
quȩ nichilominus quare subtrahatur
ignoro. Unde enim magnum magni¬
q honoris meritum apud dm̃ fidelis
ꝙ. pia uirginitas habet: nisi quia ĩa
isto tempore continendi ab amplexu
cum ex om̃ib gentib ad implendũ
scõꝵ numerum largissima suppe¬
tat copia. ꝑcipiendȩ sordidȩ uolu¬
ptatis libido non sibi uendicat. qͦd
iam sufficiendȩ prolis necessitudo ñ
mitas ꝑpendens in ruinam turpitudi¬
nis. recte excipitur honestate nuptia¬
rum: ut quod sanis posset esse offici¬
um. sit egrotis remedium. Neq enĩ
quia incontinentia malum est: icđo
conubium uł quo incontinentes co¬

Expanded text:
cato uiuentibus, ut in meliorem aliquem cato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius mutarentur! Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatis libido non sibi uindicat, quod iam sufficiendae prolis non postulat neirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nuptiarum, ut, quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes co
Abbreviated transcription (Latin):
meliora ꝓuisa sunt. ne sine nobis ꝑfe¬
cti ꝑficerentur. Aut si quisqũa putat
hoc heliam mereri non potusse. si du¬
xisset uxorem filiosq procreasset. cre¬
ditur enim non habuisse: quia hoc
scriptura non dixit. qũauis ꝙ de cęli¬
batu eius nich dixerit: qͥd de enoch re¬
spondebit. qui filiis genitis do pla¬
cens. non mortuus. sed translatus est:
Cur ergo & adam g eua si iuste uiuen¬
tes caste filios ꝓcreassent: non eis pos¬
sent transiatione non morte succe¬
dentib cȩdere: Nam si enoch & belyas
in adam mortui. mortisq ꝓpaginẽ
in carne gestantes. quod debitum ut
soluant creduntur etiam redituri ad
hanc uitam. & quod tandiu dilatum
est morituri. nunc tamen in alia ui¬
ta sunt. ubi ante resurrectionem car¬
nis antequam animale corpus inspi-¬
ritale mutetur. nec morbo nec sene¬
ctute deficiunt. quanto iustius atq
ꝓbabilius primis illis hominib pre¬
staret᷑. sine ullo suo. parentum ue pec¬

Expanded text:
meliora prouiderunt, ne sine nobis perfemeliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue pec
Abbreviated transcription (Latin):
numerositate impleretur: potuerunt
etiam homines genitis filiis. ꝑfectaq
humani officii iustitia. hinc ad melio¬
ra transferri. non ꝑ mortem. sed ꝑali¬
qũa commutationem. aut illam sum¬
mam qua receptis corꝑib fient sc̃i sic̃
angłi in cęlis: aut si illam dari non
oportet nisi om̃ib simul in scłi fine.
aliquã inferiorẽ quam illa erit: quȩ
tamen haberet meliorem statum qũa
uł hoc corpus habet. uł illa etiam
quȩ primitus facta sunt. uiri ex li¬
mo terrȩ. mulieris ex uiri carne. Neq
enim arbitrandum est. helyam uł sic
esse iam sicut erunt scĩ. quando ꝑacto
opis die. denarium pariter acceptu.¬
ri sunt. ł sic quead modum sunt ho¬
mines qui ex ista uita nondum emi¬
grarunt: de qua ille tamen non mor¬
te sed transiatione migrauit. Iam
itaq melius aliquid habet. quam
in hac uita posset: quamuis nondũ
habeat quod ex hac uita recte gesta
in fine habiturus est. Pro nobis enĩ

Expanded text:
numerositate inpleretur, potuerunt numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iustitia hinc ad meliora transferri non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim
Abbreviated transcription (Latin):
cta ẽ: Si qͦ simul oꝑaret᷑ terrã. ñdũ erat
labor ut adium̃to indigeret. ¶ si opꝰ eẽt:
melius adiutor mascłs fieret. Hoc & de sola¬
tio dici potest. si solitudinis fortasse tedebat
Quanto enĩ congruentiꝰ ad conuiuendũ
ꝙ colloquendum duo amici pariter.
qũa uir ꝙ. mulier habitarent: Quod¬
si oportebat alium iubendo. alium
obsequendo pariter uiuere. ne contra¬
riȩ uoluntates pacem cohabitantiũ
ꝑturbarent: nec ad hoc retinendum
ordo defuisser. quo prior unus. altu
posterior: maxime si posterior ex priore
crearetur. sicut femina creata est. An
aliquis dixerit de costa hominis dm
feminam tantum: non etiam mascu¬
lum si hoc uellet facere potuisse: Qua¬
ꝓpter non inuenio ad quod adiutori¬
um sit facta mulier: si pariendi cau¬
sa subtrahitur. Nam si parentes fi¬
lus suis cȩdere exhac uita oportebat
ut ita omne humanum genus per
decessiones & successiones. certa

Expanded text:
cta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat cta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur. Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtitum ẽẽ quendam in suo genere
statum. ut ꝑ annos quadraginta.
nulla uetustatis detrimenta pate¬
rentur: Cur ergo non coierunt: nͥ
cum exissent de paradyso: Cito re-¬
sponderi potest: quia mox creata
muliere. priusqu̾a coirent facta ẽ
illa trans gressio. cuius merito in
mortem destinati. etiam deloco illius
felicitatis exierunt. Non enĩ scriptu¬
ra tempus expressit: quantum interfu¬
erit inter eos factos. &̃ ex eis natum
cain. Potest etiam dici: quia nondum
ds̃ iusserat ut coirent. Cur enim non
adhanc rem diuina expectaretur au¬
ctoritas: ubi nulla concupiscentia
tanquam stimulus in obȩdientis car¬
nis urgebat: Ideo autẽ hoc non uisse¬
rat ds: quia scdm suam prȩscientiam
disponebat omĩa. in qua & eoꝵ casũ
ꝓculdubio p̾sciebat: unde iam mortale
genꝰ ꝓpagandũ ẽẽt humanũ Aut si ad
hoc adiutoriũ gignendi filios ñ ẽ facta
mulier uiro. ad qͦd gͦ uiri adiutoriũ fa¬

Expanded text:
pertitum esse quendam in suo genere pertitum esse quendam in suo genere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium fa
Abbreviated transcription (Latin):
quo formȩ statu manentib. &
ex ligno uitȩ quod ibi plantatum
erat corporalem uigorem sumentib.
ꝙ illi qui gignerentur ad eundem ꝑ¬
ducerentur statum: donec certo nu¬
mero impleto. si iuste om̃s obȩdien¬
terq uiuerent. tunc fierer illa com¬
mutatio. ut sine ulla morte ani¬
malia corpora conuersa in aliam
qualitatem. eoquod ad omnem nu¬
tum regenti se sp̃ui deseruirent. ꝙ
solo sp̃u uiuificante. sine ullis alim̃¬
toꝵ corporalib sustentaculis uiue¬
rent: spualia uocarentirr. Potuit hoc
fieri: si non prȩcepti transgressio mor¬
tis supplicium mereretur. Qui enim
hoc fieri potuisse non credunt: nichil
aliud quam consuetudinẽ naturȩ.
iam post peccatum pęnamq huma¬
nam sic currentis attendunt. Non
autẽ in eoꝵ genere nos esse debemꝰ:
qui non crecdunt nisi quod uidere
consuerunt. Quis enim dubitet
homini obȩdienter &̃ pie uiuenti
p̾stari potuisse quod diximus: qui
non dubitat uestib isrłitarũ un¬

Expanded text:
quo formae statu manentibus et quo formae statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animalia corpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum in
Abbreviated transcription (Latin):
quęritur ad quam rem fieri oportue¬
rit hoc adiutorium. nichil aliud
ꝓcreandos: sicut ad uitorium semi¬
ni terra est. ut uirgultum ex utroq
nascatur. Hoc enim & in prima re
rum conditione dictum erat. Mascu¬
lum ꝙ feminam fecit eos: & benedix̃
eos dicens. Crescite & multiplicamini
& impleteterram. & dominamini eius.
Quȩ ratio conditionis &: coniun¬
ctionis masculi &̾. feminȩ atq bene¬
dictio: nec post peccatum hominis
pęnamq defecit. Ipsa enĩ est: scđm
qũa nunc terra hominib plena ẽ
dominantib eius. Quanquã enim
iam emissi de paradyso conuenisse¬
& genuisse commemorent᷑: tamen
latus: hoc do prȩstante fideliter iu¬
steq uiuentib. eiq obȩdienter scẽq
seruientib ut sine ullo inqͥeto ardore¬
libidinis. sine ullo labore ac dolo¬
re pariendi. fȩtus ex eoꝵ semine
gigneretur: non ut morientibus
parentib filii succederent: sed
ut illis qui genuissent in ali¬

Expanded text:
quaeritur, ad quam rem fieri oportuquaeritur, ad quam rem fieri oportuit hoc adiutorium, nihil aliud ps procreandos, sicut adiutorium semini terra est, ut uirgultum ex utroque nrum conditione dictum erat: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos dicens: Crescite et multiplicamini, et implete terram et dominamini ejus. Quae ratio conditionis et conjunctionis masculi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenamque defecit. Ipsa enim est secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus ejus. Quanquam enim jam emissi de paradet genuisse commemorantur, tamen latus hoc deo praestante fideliter iusteque uiuentibus eique oboedienter sancteque seruientibus, ut sine ullo inquieto ardorelibidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi fetus ex eorum semine gigneretur; non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis, qui genuissent, in ali
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ. si corporali uoce uł temporaliter
exp̃ssa similitudine corporis dixit: ñ
cum ꝑ substantiam suam. sed ꝑ aliqũa
imꝑio suo subditam dixisse creaturã:
sic̃ in libro p̃cedente tractauimꝰ. Nlam
uisus ẽ ds etiam postea scĩs uiris. alias
capite albo sicut lana. alias in inferi¬
ore parte corporis sicut auricalcum:
alias aliter atq aliter. Non tam̃ illas
uisiones hominib ꝑsubstantiam qua
ipse est. sed ꝑ sibi subdita quȩ creauit
eum prębusse. & ꝑ similitudines for¬
marum uocumq corporalium qͦd
uoluit ostendisse. ac dixisse. certissimũ
est eis: qui substantiam trinitatis in
intelligunt. Non ergo iam quȩramꝰ
quomͦ istud dixerit ds: sed potius
intelligamus quid dixerit. Adu¬
torium quippe homini scđm ipsum
fuisse faciendum: ȩterna ipsa ueritas
habet ꝑ quam creata sunt om̃ia: & in
illa hoc audit: qui potest in ea cogno¬
scere quid quare creatum sit. Si autẽ

Expanded text:
t, si corporali uoce uel temporaliter t, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eum per suam substantiam, sed per aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Nam uisus est deus etiam postea sanctis uiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per substantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incintellegunt. non ergo iam quaeramus, quomodo istud dixerit deus, sed potius intellegamus quid dixerit. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum aeterna ipsa ueritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit, qui potest in ea cognoscere, quid quare creatum sit. Si autem
Abbreviated transcription (Latin):
paliter erat. ut sic femina fierit. Qũa
rationem suspiciebat etiam tunc scri¬
ptura cum diceret. &. dixit ds fiat hoc
aut illud: quando primitus om̃ia con¬
debantur. Anforte in mente ipsius ho
minis hoc dixit d̾s. sicut loquitur
quibusdam seruis suis. in ipsis seruis su¬
is: ex quo genere seruoꝵ eius erat etiã
ile qui dixit in psalmo. audiam qͥd
loquatur in me dñs ds: an aliqua de
hac re ipsi homini in ipso homine
ꝑ angłm est facta reuelatio. in simili¬
tudinib uocum corporalium quauis
tacuerit scriptura utrum in somnis.
an in extasi. ita enim hȩc fieri solent:
an alio aliquo modo sicut reuelatur
ꝓpħis. unde illud est. ꝙ dixit michi
angłs qui loquebatur in me: an per
corporalem creaturam uox ipsa sonu¬
erit. sicut de nube. hic est filius meus¬
dilectus. Quid ergo ex his om̃ibus
factum sit: ad liquidum comp̃hende¬
re non ualemus. Ueruntamen cer¬
tissime teneamus. dixisse hoc dm̃ d¬

Expanded text:
paliter erat, ut sic femina fieret: quam paliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc Scriptura cum diceret, Et dixit Deus, Fiat hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. An forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per corporalem creaturam uox ipsa sonuerit sicut de nube: hic est filius meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime teneamus et dixisse hoc deum e
Abbreviated transcription (Latin):
um rationum conditione ex aquis
ea esse ꝓducta. aut terrã uniuersa¬
liter sic appellatam simul cũ aquis.
qu̾eadiodum appellata ẽ in illo
psalmo. ubi cȩlestium laudib ter¬
minatis. ad terram facta ẽ conuer¬
sio sermonis. & dictum. laudate
dñm de terra dracones &: om̃s abys¬
si .& cȩtera: nec postea dictum ẽ. lau¬
date dñm de aquis. Ibi enim sunt
om̃s abyssi quȩ tamen de terra lau¬
dant dñm. Ibi etiam reptilia ꝙ uo¬
uniuersalem appellationẽ terrȩ. se¬
cundum qũa etiam de toto mundo
dicit᷑. d̾s qui fecit cęlum q terram:
siue de arida suie de aquis quȩcũq
creata sunt. de terra creata ueracit᷑
intelliguntur. Nunc iam uideamus
quomͦ accipiendum sit. quod dixit
ds̃. non ẽ bonum ẽẽ hominẽ solum.
faciamus ei adiutorium seđ̃m ipsum:
utrum temporaliter uocib ac syllabis
ecditis hoc dixerit ds. an ipsa ratio cõ¬
memorata est. quȩ in uerbo di princi¬

Expanded text:
um rationum conditione ex aquis um rationum conditione ex aquis ea esse producta; aut terram uniuersaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi caelestium laudibus terminatis ad terram facta est conuersio sermonis et dictum: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi et cetera, nec postea dictum est "laudate dominum de aquis". ubi enim sunt omnes abyssi, quae tamen de terra laudant dominum? ubi etiam reptilia et uouniuersalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur. Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiututrum temporaliter vocibus ac syllabis editis hoc dixerit Deus; an ipsa ratio commemorata est, quae in Verbo Dei princi
Abbreviated transcription (Latin):
Cur enim dictum sit adhuc. id est
ꝓpter primam conditionem crea¬
turarum sex dieb consũmatam̃
in qua causalit̃ ꝑfecta sunt omĩa
simul & inchoata. ut deinde ad effe¬
ctus suos causȩ ꝑducerentur: lam
quantum potumus in p̾cedentib
intimaiuimits Et siquis hoc alit̃
enodandum pũtte. tantum dili-¬
genter attendat illa om̃ia quȩ ut
hoc sentiremus attendimꝰ. & si ꝓba¬
biliorem inde potuerit enucleare
sententiam. non solum resistere non
debemus. sed debemus etiã gratula¬
ri. Siquem autem mouet quia non
de terra finxerit. &. finxit ds̃ in qͥt
adhuc de terra om̃s bestias agri .ꝙ.
om̃ia uolatilia cęli: uideat duob
modis esse intelligendum: aut ta¬
cuisse nunc unde finxerit uolatilia
cęli. quia & tacitum posset occurrere.
ut non de terra utrumq accipiatur
dm̃ finxisse. sed tantũ modo bestias
agri: ut uolatilia cęli etiã tacente
scriptura intelligamus unde fiuixerit.
uelut qui sciamus in prima causali¬

Expanded text:
cur enim dictum sit "adhuc". id est cur enim dictum sit "adhuc". id est propter primam conditionem creaturarum sex diebus consummatam, in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, iam, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus adtendimus; et si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam gratulari. Si quem autem mouet, quide terra finxerit, et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causali
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia uolatilia cęli: & adduxit illa
ad adam. ut uideret quid uocaret
illa. Et omne quodcunq uocauit
illud adam animam uiuã: hoc est
nomen eius. E uocauit adam nomi¬
na om̃ib pecorib &. om̃ib uolati¬
lib cęli: q̃. om̃ib bestiis agri. Ipsi au¬
dẽ adam non est inuentus adiutor
similis illi. O immisit ds extasin in
adam: & obdormiuit. Et accepit unã
costarũ eius: q adimpleuit carnẽ
in loco eius. Et ȩdificauit dñs deus
costam qũa accepit de adam in mu¬
lierem:&. adduxit eam ad ada. Et
dixit adam. Hoc nunc os ex ossib
meis: & caro ex carne mea. Hȩc uo¬
cabitur mulier: qm̃ ex uiro suo sũpta
est. Propter hoc relinquet homo
patrem & matrem. &. conglutinabit᷑
ad uxorem suam: ꝙ erunt duo in car¬
ne una. Si aliquid adiuuant lecto¬
rem quȩ in libris suꝑiorib consi¬
derata atq conscripta sunt: non
debemus in hoc diutius immorari.
quod finxit adhuc ds de terra om̃s
bestias agri.&. om̃ia uolatilia cęli.

Expanded text:
omnia uolatilia caeli et adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa. et omne quodcumque uocauit illud Adam animam uiuam, hoc est nomen eius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. ipsi autem Adam non est inuentus adiutor similis ei et inmisit deus extasin in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam accepit de Adam, in mulierem et adduxit eam ad Adam. et dixit Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; haec uocabitur mulier, quoniam ex uiro suo sumta est. et propter hoc relinquet homo patrem et matrem et conglutinabitur ad uxorem suam; et erunt duo in carne una. si aliquid adiuuant lectorem, quae libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hoc diutius inmorari, quod finxit adhuc deus de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli;
Abbreviated transcription (Latin):
iustus ẽ uindicat ini peccata. Non pote¬
ris auferre dño do iustitiam eiꝰ Imploi
miscdiã. sed attende iustitiã. misccłia. hͭ nt
ignoscat peccanti. iustitia ẽ. ut puniat pec¬
catum. Quid gͦ quȩris miscd̃iam: pecea¬
tum inpunitũ remanebit : respondeat
od̃: respondeat. Lapsi respondeant cũ
dauid. miscđiam mereantur cum dam
& dicant. Non dne. ñ erit inpunitum
peccatũ i aeũ. Noui iustitia .n. cuiꝰ quȩ¬
ro miscd̃iam. Non inpunitũ erit. Sed
ido nolo ut punias. quia ego peccatum¬

Expanded text:
non poteris auferre a Domino Deo justitiam ejus. Implora misericordiam, sed attende justitiam: misericordia est ut ignoscat peccanti, justitia est ut puniat peccatum. Quid ergo? Quaeris misericordiam, peccatum impunitum remanebit? Responderit David, responderint lapsi, responderint cum David, ut misericordiam mereantur sicut David, et dicant, Non Domine, non erit impunitum peccatum meum: novi justitiam ejus, cujus quaero misericordiam: non impunitum erit, sed ideo nolo ut tu
Abbreviated transcription (Latin):
adhoc missus abstilit a dorso peccatum.
et ante oculos posuit: ut uideret illam
sententiã tã seuere in se ꝓlatam. Ad secan¬
dum et sanandum uulnus cordis eius.
ferram̃tum fecit ds de lingua eiꝰ. Et nos¬
quantum possumus contra malas con¬

Expanded text:
ad hoc missus, abstulit a dorso peccatum, ad hoc missus, abstulit a dorso peccatum, et ante oculos posuit, ut videret illam sententiam tam severam in se esse prolatam. Ad secandum et sanandum vulnus cordis ejus, ferramentum fecit de lingua ejus. Hoquan
Abbreviated transcription (Latin):
ego agnosco. & delictũ meũ coram me ẽ.
Non posui post dorsum quod feci. non
intueor alios oblitus mei. Non affecto
stipulam eicere de oculo frĩs mei cum
sit trabes inoculo meo. Peccatum meũ
ante me est: non post me. Fuit enim
post me: quando ad me missus ẽ ꝓpheta.
Deoue pauꝑis mͥ similitudinẽ ꝓposuit.
Ait enim nathan propħa ad dauid. Erat
diues quidam habens plurimas oues.
pauꝑ autẽ uicinus eius habebat unã
ouiculam. quã in suo sini de suo cibo
nutriebat. Uenit hospes diuiti. nichil
degrege suo abstulit. Quiculam ui¬
cim pauꝑis concupit. ipsam suo
hospiti occidit. quid dignus. ẽ: ꝓfert
ille iratus sententiam. Plane tͦunc
rex nesciens ubi captus. morte dignũ
diuitẽ dixit. & ouem reddendam in
quadruplum se uerissime atq ius¬
tissime: sed peccatum eiꝰ nondũ erat co¬
ram eo. Post dorsum erat quod fecerat.
suam iniquitatem ñdum agnoscebat:
et id̃o alienȩ non ignoscebat. S propħa

Expanded text:
ego agnosco, et delictum meum coram me est semper. Non posui post dorsum meum quod feci, non intueor alios oblitus mei, non affecto stipulam ejicere de oculo fratris mei, cum sit trabes in oculo meo : peccatum meum ante me est, non post me. Fuit enim post me quando ad me missus est Propheta, et de ove pauperis similitudinem mihi proposuit. Ait enim Nathan propheta ad David: Erat dives quidam habens plurimas oves; pauper autem vicinus ejus habebat unam oviculam, quam in sinu suo et de suo cibo nutriebat: venit hospes diviti; nihil de grege suo abstulit, oviculam vicini pauperis concupivit, ipsam suo hospiti occidit: quid dignus est? At ille profert iratus sententiam: plane tunc rex nesciens ubi captus esset, morte dignum divitem dixit, et ovem reddendam in quadruplum . Severissime atque justissime. Sed peccatum ejus nondum erat coram eo, post dorsum erat quod fecerat: suam iniquitatem nondum agnoscebat, et ideo alienae non ignoscebat. Sed Propheta
Abbreviated transcription (Latin):
puit uerba precipientis. Non dixit ad
ausus es loqui mͥ regr: rex sublimis ꝓpħã
fecisti. & dic cum illo. Miserere mei ds.
scd̃m magnã miscd̃iam tuam. Qui mag¬
nam miscłiam deprecat᷑ magnã mi¬
seriam confitetur. Querant paruam
miscđiam tuam. qui nesciendo pecca¬
uerunt. Miserere inqtͥ meids scdm ma-¬
gnam miscd̃iam tuam. Si bueni
grai.i uulneri scd̃m magnã miscdiam
tuam. Graue est qđ habeo. s ad omi¬
potentẽ confugio. De meo tã lȩtali uul¬
nere desꝑarem. nisi tantũ medicũ rep¬
perirẽ. Miserere mei ds scdm magnã
miscđiam tuam. & scdm multitudinẽ
miserationũ tuarum: dele iniqui

Expanded text:
puit verba praecipientis, non dixit, loqui regi? Rex sublimis Prophetam haec, et dic cum illo: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Qui magnam misericordiam deprecatur, magnam miseriam confitetur. Quaerant parvam misericordiam tuam, qui nesciendo peccaverunt: Miserere, inquit, mei, secundum magnam misericordiam tuam. Subveni gravi vulneri secundum magnam medicinam tuam. Grave est quod habeo, sed ad Omnipotentem confugio. De meo tam lethali vulnere desperarem, nisi tantum medicum reperirem. Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam: et secundum multitudinem miseratio
Abbreviated transcription (Latin):
solaria. De longe enim uidit dauio ilła
inqua captus est. Mulier longe. libi¬
Non in quit regnet peccatum in urũ
mortali corpore. Non dixit non sit: sed
non regnet. In est peccatum cum delec¬
taris: regrat si consinseris: carnalis
delectatio prȩsertim usq ad illicita u
aliena progrediens. frenanda ẽ: non
relaxanda. Imperio domanda. non
imperio collocanda. Attende securꝰ si
non habes unde mouearis. S tu respon¬
des. Fortit̾ teneo. Numquid tu fortior

Expanded text:
solaria. De longe enim vidit David illam, solaria. De longe enim vidit David illam, in qua captus est. Mulier longe, libiNon ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore . Non dixit, non sit; sed, non regnet. Inest peccatum, cum delectaris; regnat, si consenseris. Carnalis delectatio, praesertim usque ad illicita et aliena progrediens, frenanda est, non relaxanda; imperio domanda, non in imperio collocanda. Attende securus, si non habes unde movearis. Sed respondes: Fortiter teneo. Numquid tu fortior
Abbreviated transcription (Latin):
surgant. Tanti uiri peccatũ non ta¬
cetur. p̃dicatur in ȩccł̃ia. Audiunt
me atidientes & quert̾ sibi patrocinia
peccandi. Attendunt unde defendant
quod cõmittere parauerunt. non ande
caueant quod cõmiserunt: & dicunt
non & ego: unde anima inupiuor. quȩ
cum ꝓpterea fecerit quia dauio fecit: icdo
peius quam dauid fecit. Dicam hoc ip¬
sum si potuero planiꝰ. Dauid nullum
sibi ita adexemplum ꝓposuerat. ut tu.
Ceuderat lapsu cupiditatis. non patro¬
cimo sanctitatis. Ut quid tibi scm̃ ꝓpo¬
firmitatem suam: ut non condẽpnet¬
oculos. non eos defigunt inpulchritu¬
dinem carnis aliene. nec se ipsos faci¬
unt deꝑu̾sa simplicitate securos. Nor
diuaspexi. ꝓponunt enim sibi causã
dauio: & obhoc illum magnũ uident
ant uidere unde possunt cadere. Re¬
primunt gͦ ocłos apetulantia. ut non
se facile adiungant. Non se miscent
mulieribus alienis. non leuant ocłos
facile ad aliena domicilia. ad aliena

Expanded text:
surgant. Tanti viri peccatum non tasurgant. Tanti viri peccatum non tacetur, praedicatur in ecclesia. Audiunt male audientes, et quaerunt sibi patrocinia peccandi; attendunt unde defendant quod committere paraverunt, non unde caveant quod non commiserunt, et dicunt non et ego? Inde anima iniquior, quae cum propterea fecerit quia David fecit, ideo pejus quam David fecit. Dicam hoc ipsum, si potero, planius. David nullum sibi ita ad exemplum proposuerat, ut tu: ceciderat lapsu cupiditatis, non patrocinio sanctitatis: tu tibi ponis ut pecces; non imitaris ejus sanctioculos: non eos defigunt in pulchritudine carnis alienae, nec seipsos faciunt de perversa simplicitate securos, non diu aspexi. Proponunt enim sibi casum David, et ad hoc illum magnum vident nt videre unde possint cadere. Reprimunt enim oculos a petulantia, non se facile adjungunt, non miscent se mulieribus alienis, non levant oculos faciles ad aliena maeniana, ad aliena
Abbreviated transcription (Latin):
cuius peccatum cum dolore quidem
dicimus et tremore: s tam̃ d̾s noluit
taceri. quod uoluit scͥbi. Dicam gͦ ñ
quoo uolo. sed quod cogor.Di. im nõ
ex hortans adimitationem. s instru¬
ens adtimorem. Beatus enim dauid
ueoris aliene pulchritudine captus.
rex & propheta dauid excuiꝰ semine sȩ¬
cundum carnem dñs uenturus erat
adulterauit eam. huiꝰ etiam maritũ¬
inbello occidi mandauit. Homici¬
dio adiunxit adulterium. Et post
hoc factum missus est adeum nathan
ꝓpħ̃a. missus a dño. qui eum argueret
de tanto commisso. Quid caueant ho¬
mines diximus. quid uͦ si lapsi fuerint
imitentur. audiamus. Multi enim
cadere uolunt cum dauid: & nolunt
resurgere cum dauid. Non enim ca¬
dendi exemplum ꝓpositum est. s sice¬
cideris resurgendi. Attende nȩ cadas.
Non sit delectatio minorũ. lapsus ma¬
iorum. s sit casus maiorũ. tremor mi¬
norũ. Ad hoc ꝓpositum est. adhoc
audiant qui non ceciderunt. ne ca¬
dant. Audiant qui ceciderunt. ut

Expanded text:
iena. Cum dolore quidem dicimus et tremore, sed tamen Deus noluit taceri quod voluit scribi. Dicam ergo non quod volo, sed quod cogor; dicam non exhortans ad imitationem, sed instruens ad timorem. Hujus mulieris uxoris alienae pulchritudine captus rex et propheta David, ex cujus semine secundum carnem Dominus venturus erat , adulteravit eam. Hoc in bello occidendum curavit: homicidio auxit adulterium: et post hoc factum missus est ad eum Nathan propheta, missus a Domino, qui eum argueret de tanto commisso . 3. Quid caveant homines, diximus; quid vero si lapsi fuerint imitentur, audiamus. Multi enim cadere volunt cum David, et nolunt surgere cum David. Non ergo cadendi exemplum propositum est, sed si cecideris, resurgendi. Attende, ne cadas. Non sit delectatio minorum lapsus majorum, sed sit casus majorum tremor minorum. Ad hoc propositum est, ad hoc audiant qui non ceciderunt, ne cadant, audiant qui ceciderunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
fluuium. Quod si ita eẽt: significarẽt
cohercitionẽ legis & eos qui confluere
ceperant uoluptatib et cupiditatibus
suis. ut uenientes ad precepta legis con¬
sisterent & refrenarent impetus libidi¬
num suarũ. Non autem ita erant illi
lapides. s influuio. suꝑ quos transibat
aqua sic̃ suꝑ legem transgresso& populꝰ
transibat. Inde gͦ dominus tulit legem
ad grãm. idest defluiuo tulit: & inua¬
se pastoris posuit. Qui uult gͦ implere¬
totum qđ innotescit ds. quod dat illi
gram̃ suam. unde p̾sumebat dauio.
golias autem de se. deuiribꝰ suis. suꝑbꝰ.
elatus. inflatus. pͥmo totam uictoriam
uniu̾sȩ partis suȩ in se uno constituit
Et quia omnis suꝑbia inpudentiã¬
habet frontis: in ipsa fronte lapide
xir̃. Propt̾ea & nos signũ ipsum cru¬
cis infronte portamꝰ. et ille qui illuo
intellexit. Hoc dixi fr̃s mei quia mul¬
ti illud faciunt: & intelligere nolunt.
factorem quęrit ds signorũ suorum.

Expanded text:
fluvium. Quod si ita essent, significarent fluvium. Quod si ita essent, significarent coercitionem Legis, et eos qui cum fluere coeperint voluptatibus et cupiditatibus suis, venientes ad praecepta Legis consistunt, et refrenant impetus libidinum suarum. Non autem ita erant illi lapides; sed in fluvio, super quos transibat aqua, sicut super Legem transgressor populus transibat. Inde ergo Dominus tulit Legem ad gratiam: id est, de fluvio tulit, et in vase pastoris posuit. CAPUT VItotum, quod ei innotescit Deus, quod dat illi gratiam suam, unde praesumebat David: Golias autem de se, de viribus suis, superbus, elatus, inflatus, primo totam victoriam universae partis suae in se uno constituit. Et quia omnis superbia habet impudentiam frontis, in ipsam frontem lapide . Propterea et nos signum ipsum crucis in fronte portamus, qui illud intelligit. Hoc dico, fratres, quia multi illud faciunt, et intelligere nolunt. Factorem quaerit Deus signorum suorum,
Abbreviated transcription (Latin):
et denario numerio. Et ido dauid pug¬
lapidum numerũ libroꝵ ostendit. In
uno lapide unitatem implentium legẽ.
Unitas enĩ ipsa implet legem. id ẽ cari¬
tas. Id̾o sublati sunt illi quinꝙ lapi¬
des defluuio. Fluuius quid signifi¬
cat illo tempore: non enim inscͥpturis
Quinario numero ꝓpt̃ quinq libros
moysi quid significant quod deflu¬
uio sunt ablati. & positi inuase pastori¬
diximus. It uere diabolus uinceret᷑.
lex transit ad grãm. Quid tam signifi¬
cat legem nouam. quam lactis copia:
sublati sunt autem illi lapides de
fluuio. Fluuius significabat popłi
fluxũ deditum temporalib rebus.
amantem transeuntia. & cupiditaus
impetu in mare huiꝰ scl̃i decurrentẽ:
qualis erat popłs iudeoꝵ uetus. acceꝑat
legem: s calcabat legem & transibat legẽ.
suꝑ ferebatur inmare quomͦ fluuius
suꝑ illos lapides. Non enim lapides illi
limitem fecerant fluuio. ut statueret᷑

Expanded text:
et denario numero. Et ideo David puget denario numero. Et ideo David puglapidum, numerum librorum ostendit; in uno lapide, unitatem implentium Legem. Unitas enim ipsa implet Legem, id est, charitas. Ideo sublati sunt quinque illi lapides de fluvio. Fluvius quid significabat illo tempoquinario numero, propter quinque libros Moysi. Quid significat quod de fluvio sunt ablati, et positi in vase pastoriChristi, ut vere diabolus vinceretur, Lex transiit ad gratiam. Quid tam significans gratiam, quam lactis copia? Sublati sunt autem illi lapides de fluvio. Fluvius significabat populum fluxum, deditum temporalibus rebus, amantem transeuntia, et cupiditatis impetu in mare hujus saeculi decurrentem; qualis erat populus Judaeorum vetus. Acceperat Legem, sed calcabat Legem, et transibat super Legem, et ferebatur in mare, quomodo fluvius super illos lapides. Non enim lapides illi limitem fecerant fluvio, ut statuerent
Abbreviated transcription (Latin):
ra non adiuuabant. potiusq onera¬
bant nouam etatem. Et ad hoc ꝑtinet.
quod etiam apłica lectio ante psalmi
canticum presignauit dicens. Ex ui-¬
te uos ueterem hominẽ. & in duite
nouum. Noluit dauid uetustatẽ ar-¬
morum abiecit. onera c̾ẽ dixit. quia
implicabant eum. Expeditissimus
ille ad prelium procedere cupiebat. for¬
tis non in se sed in dño. armatus ñ tam
elegit aliquid unde pugnaret & hoc
non sine sacramento. Nam uideas duas
quasdam uitas unam in aliegenis uete¬
rem. aliam in israhelitis nouam adu̾¬
sus inuicem dimicare. In illa parte
corpus diaboli. in ista prefiguratio dnĩ¬
nri iħu xp̃i. Tulit quinꝙ lapides de
torrente fluuio. exposuit inuase pas¬
toris quo lac mulgeri solet & ita proces¬
sit armatus. Quinq lapides lex erat.
Continetur enim lex quinq libris moy¬
si. Et in ipsa decem precepta sunt salu¬
taria. quibꝰ decem preceptis cetera serui¬
ant. Prefiguratur gͦ lex et quinario

Expanded text:
ra non adjuvabant, potius onerara non adjuvabant, potius onerabant novam aetatem. Et ad hoc pertinet quod etiam apostolica lectio ante psalmi canticum praesignavit, dicens: Exuite vos veterem hominem, et induite novum . Noluit David vetustatem armorum: abjecit; onerosa esse dixit, quia implicabant eum. Expeditissimus ille ad praelium procedere cupiebat; fortis non in se, sed in Domino; armatus non tam elegit aliquid unde pugnaret: et hoc non sine sacramento. Nam videtis quasi duas quasdam vitas; unam in alienigenis veterem, alteram in Israelitis novam, adversus invicem dimicare. In illa parte corpus diaboli, in ista praefiguratio D V. Tulit quinque lapides de torrente, de fluvio, et posuit in vase pastoris, quo lac mulgeri solet, et ita processit armatus . Quinque lapides, Lex erat; continetur enim Lex quinque libris Moysi. Et in ipsa Lege decem praecepta sunt salutaria, quibus decem praeceptis caetera serviant. Praefiguratur ergo Lex et quinario
Abbreviated transcription (Latin):
iudeoꝵ filiorũ isrł saul erat. Angeba¬
tur. estuabat. querebat in uniuerso
exercitu parem. Ille uͦ non inueniebat.
nec forma corporis. nec audacia pro¬
uocationis. Cum estuaret: ausus est
puer iste dauio. non prȩsumens de
uirib suis sed in nomine d̃i sui ꝓ¬
cedere aduersus eum. Nuntiata est
regi non audacia pueritiȩ sed fidutia
pietatis. Nec rex ab nuit. nec recusauit.
Intellexit cum uideret audentem pu-¬
erum aliquid diuinitatis in eo esse.
nec illam teneram ętatem sine diuino
instinctu talia posse presumere. Li¬
bent̾̃ accepit progressus aduersus go¬
parte unde procedebat dauid ñ erat
prȩsumptio. nisi de d̃o. In illis autem
tota spes inunius hominis uiribus.
S quid est homo nisi qui in isto psal¬
mo canitur: homo uanitati assimilatꝰ
est dies eius uelut umbra precereunt:
ergaᷤ spes illorum inanis. que colloca¬
ta est in umbra transeunte. Armatꝰ
erat. quasi armis par eet̾. S arma uete¬

Expanded text:
Judaeorum filiorum Israel Saül erat. AngebaJudaeorum filiorum Israel Saül erat. Angebatur, aestuabat, quaerebat in universo exercitu parem illi: verum non inveniebat, nec forma corporis, nec audacia provocationis. Cum ergo aestuaret, ausus est puer iste David, non praesumens de viribus suis, sed in nomine Dei sui, procedere adversus eum. Nuntiatum est regi, non audacia pueritiae, sed fiducia pietatis: nec rex abnuit, non recusavit. Intellexit, cum videret audentem puerum, aliquid divinitatis in eo esse, nec illam teneram aetatem sine divino instinctu talia posse praesumere. Libenter accepit: processit adversus Goparte, unde procedebat David, non erat praesumptio nisi de Deo: in illis autem tota spes in unius hominis viribus. Sed quid est homo, nisi quod in isto psalmo cecinit, Homo vanitati assimilatus est; dies ejus velut umbra praetereunt? Ergo spes illorum inanis, quae collocata est in umbra transeunte. Armatuserat, quasi armis par esset: sed arma vete
Abbreviated transcription (Latin):
OLIAS UNUS
fuit ex allophilis id est exali¬
enigenis. qui bellum gere¬
bant illo tempore aduersꝰ
filioᷤ isrt. Eo autem tempore dauio scs̃
cuiꝰ est hoc ꝑsalterium immo ꝑ quẽ
ministrauit hoc psalterium sp̃s sc̃s.
puer erat pascens oues patris sui. tene¬
ra ȩtate uix dum et adolescentulus.
Fr̃s eius iam iuuenes militabant. & in
exercitu regis erant. Attulit eis missꝰ
aparentibus aliquid de domo usibus
ipsoꝵ. Ita illo tempore quo pugnabat᷑
inexercitu inuentus est nondum mi¬
les. sed militum minister & frat̾. Ex¬
titit tunc golias iste. de quo mentio
facta ẽ. Ingens statura corporis. armis
instructus. uiribus etiam exercitatus.
elatus iactantia qui suꝑbe uocaret
ad monomachiam aduersarium po¬
pulum. hoc est. ut unus in de electus
ab ipsis ꝓcederet aduersus eum. ut
duobus pugnantibus ex amen totius
belli in medio uersaretur pacto & paci¬
to addito. ut siquis illorum duorũ
uicisset. uniuerse parti unde steterat
tribueretur uictoria. Rex gͦ ille popłi

Expanded text:
olias unus fuit ex Allophylis, id est, ex alienigenis, qui bellum gerebant illo tempore adversus filios Israel. Eo autem tempore David sanctus, cujus est hoc Psalterium, imo per quem ministravit hoc Psalterium Spiritus sanctus, puer erat pascens oves patris sui, tenera aetate, vix dum adolescentulus. Fratres ejus jam juvenes militabant, et in exercitu regis erant. Attulit eis missus a parentibus aliquid de domo, usibus ipsorum. Ita illo tempore quo pugnabatur, in exercitu inventus est nondum miles, sed militum minister et frater. Exstitit tunc Golias iste, de quo mentio facta est, ingens statura corporis, armis instructus, viribus etiam exercitatus, elatus jactantia, qui superbe provocaret ad monomachiam adversarium populum: hoc est, ut unus inde electus ab ipsis procederet adversus eum, ut duobus pugnantibus examen totius belli in medio versaretur, pacto et placito addito, ut si quis duorum illorum vicisset, universae parti unde steterat tribueretur victoria. Rex ergo ille populi